1 files changed, 5806 insertions, 0 deletions

diff --git a/13596.txt b/13596.txt
new file mode 100644
index 0000000..d8c7665
--- /dev/null
+++ b/13596.txt
@@ -0,0 +1,5806 @@
+The Project Gutenberg EBook of Bavo en Lieveken, by Hendrik Conscience
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Bavo en Lieveken
+
+Author: Hendrik Conscience
+
+Release Date: October 4, 2004 [EBook #13596]
+[Last updated: August 19, 2011]
+
+Language: Dutch and Flemish
+
+Character set encoding: ASCII
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BAVO EN LIEVEKEN ***
+
+
+
+
+Produced by Robbie Deighton, Miranda van de Heijning and the Online
+Distributed Proofreading Team
+
+
+
+
+
+HENDRIK CONSCIENCE
+
+
+BAVO EN LIEVEKEN
+
+
+(BRUSSEL, [1885])
+
+
+
+
+
+[Illustratie: "Goeden avond" juichte de jongen.]
+
+
+
+
+
+BAVO EN LIEVEKEN
+
+
+
+
+I
+
+
+Dat groote huis met zijne honderden vensters, dat men ziet van op de
+Watermolenbrug te Gent, is de katoenfabriek van mijnheer Raemdonck.
+
+Alhoewel het daglicht reeds vermindert, is er alles nog in de volle,
+drukke werkzaamheid; het logge gebouw davert op zijne grondvesten
+onder de zwoeging der mekanieken, die de stoomkracht in zijn binnenste
+doet leven.
+
+Het is vooreerst de _Duivel_, dat machtig tuig, waarin het katoen
+wordt geklopt, geschud en gefolterd, totdat het alle onreinheid heeft
+verloren; dan de koorden, de rektuigen en de lantaarnen of draaiende
+potten, die altezamen de boomwol in vlokkig sneeuw veranderen, ze
+mengen, ze verdeelen en ze bereiden, om door de spintuigen tot
+haarfijne draden te worden herschapen; de scheer- en boommolens, en
+eindelijk de getouwen der wevers en de banken der spinners met hunne
+ontelbare spillen en bobijnen.
+
+Alles boven en beneden beweegt, loopt of slingert met koortsige
+snelheid; het is eene oneindigheid van rollende assen, van wentelende
+wielen, van knarsende radertanden, van vluchtende riemen, van
+wandelende spinmolens, van draaiende spillen.
+
+Uit elke beweging ontstaat een gerucht, dat zich met de duizenden
+andere geruchten vermengt tot een donderend gebruis, tot een
+zenuwtergend geraas, zoo aanhoudend en zoo vol, dat het de
+denkingskracht van den toevalligen bezoeker inzwelgt en hem duizelig
+maakt gelijk het geloei der losgebrokene winden op eene woedende zee.
+
+Terwijl het ijzer en het vuur hier alles met hun leven en met hunne
+stem vervullen, dwaalt de mensch als een sprakeloos en spookachtig
+wezen tusschen de reusachtige tuigen, die zijn vernuft heeft
+geschapen.
+
+Er zijn mannen, vrouwen, kinderen in menigte; zij letten op den gang
+der raderwerken, zij hechten de gebrokene draden aaneen, zij brengen
+katoen of bobijnen aan, en geven onophoudend voedsel aan het
+duizendledig monster, dat de stof met onverzaadbaren honger schijnt te
+verslinden.
+
+Ziet, hoe mannen en vrouwen schier aandachteloos tusschen de
+raderwerken heen- en wedergaan; hoe de kinderen onder de spinmolens
+doorkruipen! En nochtans, dat een riem, een tand, een van al die
+draaiende dingen hunnen kiel, hun kleed of slechts hunne mouw
+aangrijpe ... en het onverbiddelijk ijzer zal hunne leden afrukken of
+hun lichaam vermalen, en het niet loslaten, voordat het, ginder verre,
+als een onkennelijke klomp weder uitgeworpen worde. Ach, hoevele
+onvoorzichtige werklieden zijn dus verminkt of verslonden geworden
+door de barsche, zinnelooze kracht, die geen onderscheid kent
+tusschen katoen en menschenvleesch!
+
+Maar daar galmt een klokslag! De vuurmaker stopt het stoomtuig; hij
+ontneemt aan de mekanieken hunnen adem en hun leven ... en op het
+ontzaglijk gerucht, op het zinverdoovend geraas volgt de stilte der
+eenzaamheid en der rust....
+
+Het was op eenen zomeravond van het jaar 1832, dat de werklieden der
+fabriek van mijnheer Raemdonck dus, op het sein der klok, hunnen
+arbeid staakten en te gelijk op het binnenplein zakten, om daar voor
+een venster van het bureel op de uitbetaling van het loon der
+afgeloopene week te wachten.
+
+Alhoewel schijnbaar dooreengemengd, toonden zij echter eenige
+schikking. Men kon zien, dat de vrouwen, de kinderen en de mannen
+neiging hadden om afzonderlijke groepen te vormen; zelfs de wevers en
+de spinners stonden aan eene verschillige zijde van het plein.
+
+Allereerst werden de vrouwen betaald; want onder hen waren vele
+moeders, wier zuigelingen sedert uren misschien naar lafenis en
+voedsel snakten. Arme wichtjes, gansche dagen aan vreemde handen
+toevertrouwd, levend van hunne geboorte af in derving en in nood!
+Slachtoffers van een maatschappelijk gebrek, dat, tegen de natuur en
+tegen den wil Gods, de vrouw onttrekt aan de vervulling van den
+moederplicht, opperste wet van haar wezen op aarde!
+
+De werklieden toonden nu eenige levendigheid; zij schenen vroolijk,
+omdat de lange week was afgeloopen en de rust van morgen hen
+toelachte.
+
+Een sterkgebouwde kerel, die tusschen de spinners stond, onderscheide
+zich door zijne luidruchtigheid. Kluchtige woorden en grove
+zinspelingen rolden hem uit den mond, en hij had zijne gezellen meer
+dan eens in eenen schaterlach doen losbarsten.
+
+Nu bemerkte hij eenen werkman, die uit de fabriek kwam en tot het
+uiterst einde van de groep der spinners naderde. Hij ging naar hem
+toe, deed hem teeken, dat hij hem over iets wilde spreken, trok hem
+een paar stappen van zijne kameraden weg en zeide:
+
+"Ha sa, Adriaan, gij zijt er bij dezen avond, niet waar? Wat zullen
+wij lachen en vermaak hebben!"
+
+"Waarbij, Jan? Ik weet van niets," was het antwoord.
+
+"Hoe? gij weet niet, dat rosse Leo van avond zijn _jubile_ viert?"
+
+"Welk _jubile_?"
+
+"Van vijfentwintig jaar spinner."
+
+"Werkt Leo reeds zoolang? Onmogelijk: de man is nog niet oud genoeg."
+
+"Niet oud genoeg, Adriaan? Hij was draadjesmaker in de spinnerij van
+Lieven Bauwens, in de allereerste fabriek, die er te Gent was
+opgericht. Dit was in 1800, en Leo was alsdan zestien jaar. Hij weet
+het nog zoo juist op zijn duimken, als hadde hij eenen almanak in den
+kop. Hij is spinner geworden, in 1807, bij mijnheer De Vos. Tel maar
+op de vingeren: zeven van tweeendertig, blijft vijfentwintig."
+
+"Inderdaad; men zou het niet zeggen: de rosse Leo schijnt geen veertig
+jaar oud."
+
+"Het is, dat hij het leven verstaat en Gods water over Gods dijk laat
+loopen. Ware hij een kniezer geweest, dan zou hij al lang op het
+kerkhof liggen. Eene goede pint bier, eene schel hesp en van tijd tot
+tijd een scheut jenever, dat zet bloed, jongen.... Welnu, doet gij
+mede? Eenen halven frank tot inzet.
+
+Wij zingen, lachen en drinken tot half den nacht. Het is morgen toch
+Zondag. Er zullen daarenboven vier vette konijnen te verdubbelen zijn:
+een buitengewoon _Smeerken_, in de Blauwe Geit, bij onzen kameraad
+Pier de Knul?"
+
+De andere bepeinsde zich eene wijl, schudde het hoofd en antwoordde:
+
+"Ik heb geene goesting, Jan."
+
+"Wat is dit nu?" kreet zijn gezel verwonderd. Zult gij vijfentwintig
+cents weigeren om het _jubile_ van eenen ouden vriend te vieren?"
+
+"Het is niet voor de vijfentwintig cents, Jan. Ik ken den rossen Leo
+bijna niet, en, ik zeg het rechtuit, dit drinken halve nachten lang
+bevalt mij niet meer; ik kan er niet tegen, het maakt mij ziek."
+
+Deze woorden, op eenen zekeren vreesachtigen toon gesproken, deden Jan
+in eenen spotlach uitbarsten: hij greep de twee handen zijns vriends
+en zeide hem:
+
+"Damhout, Damhout, jongen lief, ik heb medelijden met u. Gij waart
+vroeger altijd het haantje vooruit, en het was u nooit te laat om naar
+huis te gaan; maar sedert gij getrouwd zijt, ik heb het gezien van het
+eerste jaar af,--sedert gij getrouwd zijt, geraakt gij allengskens
+meer en meer achter den bezem; gij durft u niet meer verroeren, gij
+wordt een suffer, een gierigaard, een kwezelaar. Foei, gij vergeet,
+dat gij een man zijt, en gij ligt als een kind onder den duim uwer
+vrouw. Gij zoudt wel mededoen, ik weet het: gij hebt nog een tandje,
+dat er naar lotert; maar gij moet eerst permissie van moeder Damhout
+hebben, en God weet, of gij die permissie nog durft vragen!"
+
+"Wildenslag, ik wil mij niet boos maken," mompelde Damhout. "Ik weet,
+dat gij het niet kwaad meent, alhoewel gij onrechtvaardig zijt jegens
+mij."
+
+"Welnu, loochen dan, dat gij weigert uit opzicht voor uwe vrouw!"
+
+"Integendeel, ik beken het; maar indien het eens was uit achting voor
+haar en uit genegenheid voor mijne kinderen?"
+
+"Ja, Damhout, uwe kinderen; gij zult er een schoon kot van kweeken van
+uwe kinderen. Kleed ze maar als rentenierkens; laat ze maar naar de
+school gaan. Zoolang ze jong zijn, zullen ze meer kosten dan gij kunt
+winnen. Zij zullen schoon weer spelen en luierikken, terwijl gij, och
+arme, na eene gansche week te hebben geslaafd, nog geene pint bier met
+de vrienden zult mogen drinken. Geef hun uw zweet en uw bloed, verderf
+uwe gezondheid en verkort uw leven, en als ze groot geworden zijn,
+zullen ze hunnen vader, den armen versleten fabriekwerker, niet meer
+willen bezien of herkennen."
+
+Deze woorden waren niet zonder indruk op het gemoed van Adriaan
+Damhout. Hij scheen treurig en bleef eene wijl met gebogen hoofde
+overwegen. Dan zeide hij twijfelende:
+
+"Nochtans, Wildenslag, de geleerdheid is een schat, eene macht, die
+den mensch tot alles bekwaam maakt; en vermits wij onzen kinderen geen
+ander erfdeel kunnen nalaten...."
+
+"Vertelsels, droomen van uwe vrouw," herhaalde de andere. "Wat wilt
+gij, om 's hemels wil, dat een spinner of een wever met de geleerdheid
+doe? Of wij nu konden lezen en schrijven, wat zou het ons helpen?
+Hebt gij er minder om gewonnen, dat gij zoo min als ik, eene A uit
+eene B kent? Kom, kom, zotte hoovaardigheid en onnoozele praat
+allemaal. Onze ouders hebben gewerkt van kindsbeen af, wij hebben
+evenzoo gewerkt, en onze kinderen kunnen ook maar werken, dan valt er
+niets op te zeggen. Meent gij, dat ik mijn klein vee zal vetten met
+mijn zweet, totdat ze aan de luiheid gewend zijn? Hola een beetje! Er
+is er reeds een op de fabriek en de anderen zullen volgen. Zoo komt er
+van alle kanten boter in den pot, mijn vriend; en kan er voor ons nog
+een pintje bier, en van tijd tot tijd een plezierig smeerken op
+af.... Welnu, wat zegt gij? Viert gij mede het _jubile_ van rossen
+Leo? Kom, gij moogt niet zoo vervaard zijn van uwe vrouw. Laat ze wat
+knorren. En maakt ze het te bont, toon haar, dat gij man zijt en een
+hart in het lijf hebt."
+
+Adriaan Damhout stak de hand in den zak, haalde er een stuk van
+vijfentwintig cents uit en gaf het aan zijnen gezel.
+
+"Alzoo, dezen avond, te negen uren stipt, in de _Blauwe Geit_, bij
+Pier de Knul?" juichte Wildenslag. "Het zal er gaan, het zal er een
+leventje zijn, dat gij er in uwen ouden dag nog zult van spreken!"
+
+"Ik zal pogen te komen; maar ik ben er niet zeker van," mompelde nog
+de andere.
+
+"Ja? gij zult toch niet dom genoeg zijn om uw geld door anderen te
+laten opdrinken? Dan zou ik zeker zeggen, dat gij met uwe vrouw van
+kleederen hebt verwisseld. Onmogeljk, Adriaan, zoover zijt gij nog
+niet."
+
+Op dit oogenblik riep men van uit het bureel zekere nummers, en de
+beide vrienden begrepen daardoor, dat hunne beurt om het weekloon te
+ontvangen was gekomen.
+
+Jan Wildenslag kreeg eerst zijn geld, doch bleef nog wachten om met
+zijnen gezel huiswaarts te keeren. Toen echter Adriaan Damhout aan het
+venstertje kwam, zeide men hem, dat hij met eenige anderen moest
+blijven, om eene hand uit te steken aan eene as, die moest worden
+opgelicht.
+
+Wildenslag drukte hem nog de hand en zeide in het heengaan:
+
+"Tot dezen avond dan. Komt gij niet, dan maak ik een kruis op uwen
+rug. Pas op, pas op, vriend: ieder moet op de wereld zijn deel van het
+leven hebben. Offert gij u op voor vrouw en kinderen, zij zullen
+zonder medelijden u afhalen en uitzuigen, totdat uwe gezondheid geheel
+zij gekrenkt. Hang de vlag in den wind, achter ons vergaat de wereld!
+Hoera, vivat de _leute_!"
+
+En lachende en eenen dwazen flikker makende, sprong hij de straat in,
+gevolgd door zijnen draadjesmaker, welken hij onder de eerste de beste
+gaslantaarn van zijn loon zou betalen.
+
+
+
+
+II
+
+
+Op het einde eener enge stege, in de wijk over de Nieuwbrugge, stonden
+een dertigtal kleine huisjes van gelijken vorm, en zichtbaar in eens
+gebouwd, om aan fabriekwerkers of andere geringe lieden te worden
+verhuurd.
+
+In een dezer huisjes was eene vrouw bezig met lijnwaad en kindergoed
+in eene kuip te wasschen.
+
+Zij scheen nog in de volle kracht des levens. Ongetwijfeld was zij
+schoon geweest; misschien was zij het nog; maar de slordigheid harer
+kleederen, de zorgeloosheid en de verzuimenis, waarvan alles op haar
+en rondom haar getuigenis gaf, konden geen ander gevoel opwekken dan
+treurnis en afkeer. Zij arbeidde met veel haast, plonsde hare bloote
+armen in de kuip en schudde en wrong het lijnwaad zoo wild en zoo
+onbezonnen, dat het water in golven ten gronde stortte en als een
+slijmige plas zich rondom haar uitbreidde.
+
+De kamer was gansch vervuld met den walglijken zeepsopdamp; en de lamp
+die tegen de schouw was opgehangen, verspreidde slechts een flauw en
+als ziekelijk licht.
+
+Nevens haar op de kachel stond het avondeten in eenen steenen pot te
+koken. Van tijd tot tijd trok zij hare handen uit de kuip, greep een
+houten lepel, en stompte en roerde in den pot om de spijs niet te
+laten aanbranden.
+
+Vier kinderen, jongskens en meisjes, van verschillenden ouderdom,
+onzindelijk, beslijkt en met gescheurde kleederen, zaten of lagen op
+den vloer in eenen hoek. Zij vermaakten zich met spelen. Niet zelden
+trokken zij elkander bij het haar of vochten of schreeuwden, of
+spraken grove woorden, die men uit den mond van kinderen niet zou
+verwachten.
+
+De vrouw had er tot dan weinig acht op geslagen; evenwel kwam er een
+oogenblik dat het onverdraaglijk gedruis der kinderen en de
+noodkreten: "moeder, help! help!" haar het geduld deden verliezen. Zij
+sprong naar hen toe, gaf den eerste den beste eenen stamp, den tweede
+eenen vuistslag en den overigen eenige weergalmende oorvegen.
+
+Dan keerde zij naar de kachel terug, roerde de aardappelen nog eens om
+en voer vergramd uit tegen de kinderen, in zulke ruwe, onkiesche taal,
+dat de arme kleinen daaruit niets dan eene les van onbeschoftheid
+konden putten.
+
+"Daar hebt gij 't nu, leelijke deugnieten!" riep zij. "De patatten
+zijn aangebrand. Vader zal weer den duivel jagen en mij eenen hoop
+zure woorden naar den kop werpen. Hij en gij, gij meent, dat ik uwe
+slavin ben en maar alleenlijk leef om te werken en uitgescholden en
+geplaagd te worden, van den morgen tot den avond? Wel ja! Is hij niet
+tevreden, dan kan hij er maar bij gaan liggen, totdat het betert. Waar
+blijft uw lekkere vader? In de _Blauwe Geit_, bij Pier de Knul, zeker?
+Hij heeft zijn weekloon getrokken, en de dronkaard is reeds bezig met
+het geld door zijn keelgat te jagen. Wacht een beetje; ik zal hem eens
+naar binnen gaan sleuren. Blijft van den pot, terwijl ik weg ben, of
+ik breek u altezamen den hals, oudersverdriet dat ge zijt!"
+
+Nauwelijks had de moeder het huis verlaten, of de kinderen begonnen
+met de bloote voeten in het gestorte zeepsop te dansen, zoodat de
+muren en het huisraad geheel met slijkige vlekken werden bespat.
+
+Zij stoven verschrikt uiteen, toen hun vader zich onverwachts op den
+dorpel vertoonde. De reuk van het verbrande eten ontrukte den man een
+gegrom van ontevredenheid; de zeepsopdamp en het slijkig water op den
+vloer deden hem huiveren, en zijn gelaat verkrampte tot eene
+uitdrukking van walg en verdriet:
+
+"Waar is moeder?" vroeg hij.
+
+"Naar de _Blauwe Geit_, bij Pier de Knul," antwoordden de kinderen.
+
+"Bij Pier de Knul?"
+
+"Om u te halen, vader."
+
+"Ha, daar zijt gij, morsige prij!" kreet hij, toen hij zijne vrouw zag
+binnenkomen. "Wat is dit hier voor een stal? Waarom wascht gij die
+smerige doeken des avonds, als ik te huis zal komen? Gij hebt zeker
+weer den ganschen dag rondgeloopen en gaan babbelen bij de geburen?"
+
+"Tistje, ga, roep uwe zuster Godelieve," zeide de vrouw tot een der
+kinderen, zonder schijnbaar acht te geven op de harde berispingen
+haars echtgenoots.
+
+"Ik krijg de koorts, zoohaast ik eenen voet in uw varkenskot zet,"
+hernam deze. "Ik heb goesting om er uit weg te vluchten en er nooit
+meer weder te keeren. Werk dan al eene gansche week, en beul u af en
+zweet om geld in het huishouden te brengen; dan vindt gij des
+Zaterdags zwartgebrande patatten en eenen smerigen boel, die u van
+walg het hart in het lijf doet keeren.
+
+--Gaat gij spreken?"
+
+"Ba, spreken," hernam de vrouw spottend, "ik lach met al wat gij zegt.
+Meent gij, dat gij mij gehuurd hebt en dat ik uwe meid ben? Bevalt u
+het eten niet, laat het staan; is het huis niet zuiver genoeg naar
+uwen zin, kuisch het zelf, indien gij lust hebt, domme praatmaker!"
+
+De man hief de hand op en scheen zijne vrouw te bedreigen.
+
+"Zoo, zoo?" riep zij, "de vuisten jeuken u vandaag? Kom, Wildenslag
+lief, houd u niet in. Zoudt ge gaarne weder met een aangezicht vol
+krabben naar de fabriek gaan? Gij moet het maar zeggen; ik ben gereed,
+indien een borstelingsken u plezier kan doen. Zwijg liever en eet in
+vrede: de patatten zijn maar een beetje verbrand; daarenboven,
+schreeuwen, schelden en slaan zullen ze niet beter maken."
+
+Eensklaps trad er een zevenjarig meisje stil en langzaam in de kamer.
+Zij was mager en scheen ziekelijk; maar hare blauwe oogen glinsterden
+als parelen, en op haar fijn mondje speelde eene wonderzoete
+uitdrukking: iets lijdends, iets smeekends, als ware het kind een
+levend gebed. Ofschoon van nederigen vorm en gemeene stof, waren hare
+kleederen zeer zuiver, en hier, in dit onzindelijk huis, omringde haar
+als het ware een wasem van innerlijke onnoozelheid en van lichamelijke
+reinheid.
+
+Zij ging tot den man, legde streelend hare hand in de zijne, zag hem
+met eenen stillen, doch diepen glimlach aan en murmelde:
+
+"Dag, vader lief!"
+
+De zilverachtige toon van dit stemmeken, de kwijnende liefde-blik van
+zijn ziek kind raakten den werkman.
+
+"Dag, mijn goed Lieveken," antwoordde hij, het meisje tegen zijn hart
+drukkende. "Is het wat beter? Zijt ge nog ziek?"
+
+"Nog een beetje, vader," was het antwoord. "Bazin Damhout heeft mij
+kruiden doen drinken en het heeft mij verkwikt."
+
+"Is baas Damhout al te huis van de fabriek?" vroeg Wildenslag.
+
+"Neen, vader, nog niet."
+
+"Kom, zit neer, Lieveken, en eet, kind; want die wilde slokoppen zijn
+al aan den gang. Zij zouden wel niets voor u overlaten."
+
+Het meisje zette zich aan tafel, maakte het teeken des kruises en bad
+in stilte, waarna zij met opmerkelijke geschiktheid en ingetogene
+manieren begon te eten.
+
+"Wildenslag vond de aardappelen uiterst bitter en slecht; hij at met
+lange tanden, grommelde in zich zelven en trok verstoorde gezichten,
+maar hij bedwong zijne spijt en viel niet meer in scheldwoorden uit,
+even alsof de tegenwoordigheid van zijn ziek kind eenig besef der
+betamelijkheid in hem had opgewekt. Eindelijk zeide hij met eenen
+zucht:
+
+"Maar, Lina toch, zonder twist, zoudt gij uw huis niet wat zuiverder
+kunnen houden en uwen kinderen betere voorbeelden geven? Zie eens, hoe
+bazin Damhout het weet te schikken. Haar man is een fabriekwerker als
+ik; hij heeft anders niet dan zijn dagloon; en nochtans in zijn huis
+zoudt ge van vloersteenen willen eten, zoo zuiver is er alles."
+
+"Wat komt gij mij spreken van bazin Damhout!" was het bitsig antwoord.
+"Zij is eene goede, brave vrouw, dit zal ik niet loochenen; maar de
+Damhouts zijn geene menschen gelijk wij. Wees zeker, Wildenslag, zij
+hebben eigendommen of uitgezet geld, alhoewel ze het verbergen."
+
+"Neen, dit hebben ze niet. Er komt geen cent in huis, dien Adriaan
+Damhout niet op de fabriek heeft gewonnen. Zij hebben integendeel
+minder dan wij, vermits onze jongen reeds vier franken in de week
+verdient."
+
+"Lekkere jongen! hij zit zeker in de eene of andere kroeg. Hij heeft
+een aardje naar zijn vaartje: er zal veel goeds van komen, ik beloof
+het u!"
+
+"Neen, neen, hij is achter de taptoe geloopen. Wees zeker, Lina, bazin
+Damhout doet haar huishouden met min dan gij. Zooals zij het schikt,
+kunt gij het ook schikken."
+
+"Kom, kom, Wildenslag, ieder zingt zooals hij gebekt is, en het is
+moeilijk, eenen ouden aap nieuwe grimassen te leeren. Laat dit
+liedeken achter, het is nutteloos. Weet ge wat de huisbaas zegt over
+bazin Damhout? Dat ze zorgend en zindelijk is, omdat ze kan lezen."
+
+"De huisbaas zegt dit om te lachen. Vrouw Damhout kan anders niet
+lezen dan in den almanak en in haar kerkboek. Daar zal ze toch het
+huishouden niet in leeren."
+
+"Dan zal het zijn, omdat Damhout minder geld verteerd, en te huis
+blijft, terwijl gij halve nachten in de kroeg zit te drinken en te
+dobbelen!"
+
+"Dit is wel mogelijk," antwoordde Wildenslag, het hoofd met ongeduld
+schuddende. "Wie zegt u, dat ik niet te huis zou blijven, ten minste
+in de week, indien hier alles niet walgelijk was als in eenen stal, en
+ik er slechts een vriendelijk gezicht mocht vinden; maar gij, met uwe
+barschheid en met uwe zorgeloosheid, zoudt een engel de deur
+uitjagen."
+
+De gekwetste vrouw zette de vuisten op de heupen en meende eenen
+woedenden uitval te doen; maar de deur vloog open en een
+veertienjarige jongen, wiens kleederen vol katoenvlokken hingen,
+sprong binnen; hij eindigde het refrein van een onbetamelijk lied,
+ofschoon hij eene rookende pijp in den mond hield.
+
+Aan tafel vallende, meende hij van de verbrande aardappelen te eten:
+maar na den eersten mondvol te hebben gesmaakt, wierp hij bulderend de
+vork op den schotel en viel uit in onbeschofte berispingen tegen zijne
+moeder.
+
+In stede van hem te bestraffen, gaf de vader hem gelijk.
+
+"Daar is mijn weekloon," zeide de jongen, drie franken ter tafel
+werpende. "De patatten zijn verbrand en smaken naar het zeepsop. Ik
+trek er van door en zal ergens gaan eten, waar men het gevaar niet
+loopt vergiftigd te worden."
+
+Er werd hevig getwist, omdat de jongen eenen frank van zijn loon had
+achtergehouden; dit tooneel vernieuwde zich, toen de vader insgelijks
+zijn weekgeld afgaf. Evenwel, na vele harde, grove woorden verkalmde
+het tempeest.
+
+"Goeden avond," juichte de jongen, "ik ga naar de _Blauwe Geit_, eene
+schel hesp eten."
+
+"Kom, Sander, ik ga mede," zeide de vader. "Het deugt hier niet. Na
+eene gansche week zuren arbeid mogen wij wel een beetje ons
+verzetten."
+
+"Ha, ze meenen, dat ik hier den ganschen avond alleen zal blijven
+koekeloeren, terwijl zij ginder in de _Blauwe Geit_ hun hart ophalen
+en tot over de ooren in de leute zitten?" morde de vrouw, toen haar
+man en haar zoon waren heengegaan. "Ik moet er mijn deel van hebben:
+ik lust ook hesp. Lieveken, ga gij maar voor een uurtje naar bazin
+Damhout. Ik zal u laten roepen."
+
+Zij krabde geweldig met den haak in de kachel, om het vuur uit de
+dooven; doch daar dit niet spoedig genoeg naar haren zin ging, stortte
+zij eene kom zeepsop op de brandende kolen, zoodat de kamer met een
+stinkenden rook werd vervuld.
+
+"En gij daar, bengels," riep zij tot de kinderen, "zorgt dat gij van
+de lamp blijft en met geen vuur speelt, of ik sla den bezem op uwe
+knoken aan stukken!"
+
+Op dit oogenblik zag zij, dat het oudste jongetje een zijner zusters
+bij de haren trok, en zij hoorde een gesnor, alsof er eene stof werd
+gescheurd.
+
+"Beul, schei uit!" bulderde zij. "Wacht maar, booze vadsigaard, gij
+zult niet lang hier den boer spelen. Te naaste week gaat gij naar de
+fabriek. Als ik terugkom, zal ik u geene kleine rammeling geven, omdat
+gij alweder het kleed uwer zuster hebt gescheurd."
+
+"Het is niet waar!" kreet de knaap.
+
+"Ik heb het gezien!" schreeuwde de moeder.
+
+"Gij liegt er aan," snauwde het kind.
+
+En alsof er in dit monsterachtig gebrek aan ontzag en aan zedelijkheid
+niets ongewoons ware, de vrouw scheen er geene acht op te geven, of
+het niet te gevoelen; want zij liep het huis uit en wierp de deur toe.
+
+Arme kinderen, wat kon er onder de leiding van zulke moeder uit hen
+groeien? Niets anders voorwaar dan woeste, onbeschaafde wezens,
+beroofd van alle gevoel der menschelijke waardigheid. Het was hunne
+schuld niet; maar was het wel de schuld hunner moeder?
+
+Die vrouw, toen zij zelve kind was, had hare eerste jaren doorgebracht
+onder de waakzaamheid eener onwetende en grove oude vrouw, te midden
+van verlatene kinderen, wier moeders, evenals de hare, den ganschen
+dag op de fabriek hadden te arbeiden. Daar had zij niets geleerd dan
+eene barsche, onkiesche taal; zij was opgegroeid zonder het minste
+denkbeeld der plichten, welke de mensch in dit leven te vervullen
+heeft jegens God, jegens de maatschappij en bovenal jegens zich
+zelven. Dewijl zij alsdan slechts den ouderdem van negen jaar had
+bereikt, was er nog hoop, dat zij eenige vonken van het licht der
+beschaving zou ontvangen; dat, vooraleer zij vrouw wierd, toch eenig
+gevoel van persoonlijke waardigheid en van maagdelijke zedigheid in
+haar zou ontkiemen. Maar voordat de tiende Lente voor haar aanbrak,
+was zij reeds op de fabriek, vastgeklonken aan een eeuwigdraaiend
+tuig, overgeleverd aan het gezelschap van mannen en vrouwen, ruwer nog
+en onwetender dan zij. Later is zij getrouwd; slechts sedert de
+geboorte van haar derde kind blijft zij te huis, en geeft daar aan
+haar kroost het eenig onderwijs, dat zij heeft ontvangen:
+onwetendheid, barschheid, verlaging, verbastering der menschelijke
+natuur.
+
+En wij, die spreken van de zedelijke verbetering des werkmans, wij
+geven zijnen kinderen zulke moeder! En wij, die schelden op den
+werkman, omdat hij zijne woning ontvlucht, omdat hij drinkt en zwiert,
+wij geven hem zulke gezellin!
+
+Ja, de reusachtige uitzetting der nijverheid is een wonderbaar en
+weldadig verschijnsel onzer eeuw; maar de denker, de menschenvriend
+zal haren onweerstaanbaren voortgang niet zonder geheimen schrik
+aanschouwen, zoolang zij de vrouw, de moeder uit den schoot des
+huisgezins wegrukt en het kind tot slaaf der stof maakt in eenen
+ouderdom, die bestemd is tot zijne vorming als mensch en als Christen.
+
+Wil men de beschaving der werkende klasse, dan moet men met de vrouw
+beginnen. Deze wet is onverbiddelijk. Heerscht de man over de
+stoffelijke wereld, van de moeder alleen hangt de zedelijke vorming
+af, en zij heerscht over den geest en het hart der wordende geslachten
+met al de macht des engels of des duivels, naarmate der verhevenheid
+of der laagheid harer ziel.
+
+De menschheid begint het te begrijpen. Uit de diepte van het algemeen
+geweten rijst een noodkreet op, eene waarschuwende stem, die roept:
+"Redt de wereld uit de zedelijke verzinking door de vrouw! Onderwijs
+voor de vrouw! Opvoeding voor de vrouw! Licht, waardigheid en
+plichtbesef in het hart der moeders van het volk! Zoo niet,
+duisternis, verbastering, onrecht en bloedige wederwraak over de
+komende wereld!"
+
+
+
+
+III
+
+
+Veel verder in de rij der gelijkvormige werkmanswoningen was er een
+huisje, dat zich onderscheidde door zijne netheid.
+
+Tot op de straat was er wit zand voor de deur gestrooid. Drie of vier
+bloempotten geurden op de vensters, achter sneeuwblanke gordijntjes.
+Op de schouwplaat prijkte een Lieve-Vrouwebeeld, tusschen twee
+pleisteren papegaaien, wier rood, geel en groen vederkleed de oogen
+aangenaam verraste. Het kleinste keukengerief, de schotels en
+koffietasschen stonden op eene kas te pronken, en glinsterden en
+schitterden, als waren zij hoogmoedig over hunne netheid. De grove
+biezenstoelen waren zonder vlekken, de withouten tafel gewasschen, de
+kachel met potlood geglimd.
+
+Even arm als de andere was deze werkmanswoning; de meest schitterende
+voorwerpen hadden slechts eenige centen gekost ... en nochtans er
+heerschte zulke bekoorlijke toon van vrede, van levenslust en van
+gemak; de lucht was er zoo zuiver en zoo aanlachend, dat men bij het
+gezicht van dit nederig huisje gereedelijk moest begrijpen, hoe een
+werkman ook zijne woning kan liefhebben evenals een rijkaard, die
+zich op zijn paleis verhoovaardigt.
+
+In de benedenkamer van het huisje zat eene vrouw bij eene lamp te
+arbeiden. Zij naaide aan een blauwen kiel; en vermits er op eenen
+stoel nog vele zulke kielen geplooid lagen, was het te vermoeden, dat
+zij voor eenen winkel werkte. Zij kon den ouderdom van achtentwintig
+of dertig jaar bereikt hebben; hare kleederen, van gemeen katoen en
+door wasschen verbleekt, waren zeer zuiver en zelfs met zekeren
+eenvoudigen zwier geschikt.
+
+Nevens haar bij de tafel, zat een achtjarig jongsken met bruin haar en
+groote, levendige oogen. Hij had een brief voor zich liggen en
+verroerde de lippen, terwijl hij met een stokje de lettergrepen
+aanwees, welke hij poogde te lezen.
+
+In eenen hoek, op een paar houten bankjes zaten twee kleine meisjes
+van drie of vier jaar. Zij speelden met poppen en vermaakten zich in
+stilte, nu en dan eens de stem verheffende om de poppen te bekijven,
+of zoet lachende onder elkaar.
+
+Sedert eene wijl scheen de jongen in verlegenheid; zijn stokje
+verroerde niet meer, hij schudde het hoofd met ongeduld.
+
+"Wat is het, Bavo?" vroeg de vrouw. "Gaat het niet goed, kind?"
+
+"Ach, moeder," zeide hij, "de meester heeft mij eene les te leeren
+gegeven, en daar is een woord in, zoo moeilijk, zoo moeilijk! Ik zweet
+er van; maar ik kan er toch niet uit. Lees gij het eens, moeder lief!"
+
+Hij naderde dichter, legde haar het boek onder de oogen en wees het
+onleesbare woord. Maar de vrouw, na eene lange poging, mompelde met
+moedeloosheid:
+
+"Zelf.... Zelfver.... Zelfverloo.... Het overige kan ik niet lezen,
+Bavo. Zijn dit ook woorden voor een kind als gij? Kom, sla dit maar
+over en vraag het morgen uwen meester."
+
+Het jongsken hield zwijgend den blik op het boek gevestigd; zijne
+leden spanden zich, zijne oogen werden starend en hij verzamelde
+zichtbaar de kracht zijns geestes.
+
+"Neen, laat af, kind," zeide de vrouw, "breek u de hersens niet
+nutteloos: het woord is te moeilijk."
+
+"Te moeilijk?" morde de kleine. "Ik moet het lezen, ik wil.... Ach,
+moeder, stil, stil; gij hebt mij geholpen, het zal gaan....
+Zelfverloo.... Zelfverlooch.... Zelfverloochening! Zie, zie, moeder
+lief, het woord is zelfverloochening!"
+
+Een kreet van bewondering ontsnapte de vrouw; zij greep haar zoontje
+in de armen en legde eenen langen kus op zijn voorhoofd. Wat haar dus
+ontroerde, was de vroegtijdige gemoedskracht en de schier mannelijke
+wil, dien zij in haren zoon meende te ontdekken. Wat droomde zij bij
+den liefderijken kus? Zij wist het niet, en evenwel dankte zij God uit
+den grond des harten.
+
+Het kind, door de teedere goedkeuring aangemoedigd, had weder zijn
+boek gegrepen; maar de vrouw, nog ontroerd, zeide hem:
+
+"Bavo lief, gij moet maar goed leeren, kind; later in het leven zult
+gij eerst begrijpen, hoe schoon en hoe nuttig het is, te kunnen lezen
+en schrijven. Iemand, die niet lezen kan, is maar een half mensch, en
+hij is veroordeeld, al ware hij zelfs met verstand geboren, om altijd
+onwetend te blijven. Gij zult meer en beter leeren dan ik, Bavo, en
+daarom zult gij gelukkiger zijn in de wereld. Ach, dat mijn Peter zoo
+vroeg is gestorven! Anders zou ik goed kunnen lezen en schrijven; maar
+er was niemand meer om mij te beschermen; ik moest naar de fabriek.
+Nog wel een beetje heb ik mij zelve geleerd; maar wanneer men moede
+gewerkt is, gaat dit niet goed. Ja, Bavo, indien iedereen kon lezen,
+zouden er zoovele slechte lieden niet zijn; want wie lezen kan,
+gevoelt, dat hij mensch is, en hij eerbiedigt zich zelven. Ongelukkig
+hebben zoo weinige werkmanskinderen de gelegenheid of de middelen om
+te leeren; de ouders, die zelven onwetend zijn, begrijpen niet, hoe
+nuttig en hoe schoon het is geleerd te zijn. Gij, mijn kind, indien
+God uwen vader de gezondheid blijft gunnen, zult veel kunnen leeren.
+Bavo, vergeet nooit, dat gij dit geluk zult verschuldigd zijn aan uwen
+vader, die van den morgen tot den avond slaaft en zweet om zijne
+kinderen in eere op te brengen, en die zelfs uit de herberg blijft en,
+om zoo te zeggen, het brood uit zijnen mond spaart, om u naar de
+school te laten gaan. Niet waar, Bavo, gij zult het nooit vergeten?
+Wat er ook in uw leven gebeure, gij zult uwen goeden vader altijd
+eerbiedigen en beminnen?"
+
+"Altijd, altijd, en u ook, moeder lief!" zei het jongsken, haar de
+wangen streelende.
+
+Op dit oogenblik werd de deur geopend, en een man trad binnen. Zijne
+kleederen, door katoen en stof bevlekt, waren versleten en schenen
+vuil in zulke zindelijke plaats. Er was iets spijtigs in zijne
+uitdrukking en hij scheen van slechte luim.
+
+Maar daar klonk het woord "vader! vader!" hem op alle tonen tegen, en
+vooraleer hij twee stappen in de kamer had gedaan, waren zijne handen
+streelend aangegrepen en fijne kinderstemmen verwelkomden hem met
+eenen vloed van zoete liefdewoorden. Bavo liep naar hem toe, een
+stukje papier boven zijn hoofd zwaaiende:
+
+"Vader, vader lief!" riep hij, "twintig goede noten! Twee kussen voor
+mij en vier centen voor mijnen spaarpot!"
+
+En onder het uitspreken dezer woorden had de jongen eenen machtigen
+sprong genomen, en hing nu aan zijns vaders hals, om de belooning
+zijner leerzaamheid te ontvangen.
+
+Intusschen was de vrouw bezig met een ammelaken op de tafel te
+spreiden en het avondeten op te zetten. Zij lachte haren man
+vriendelijk aan en sprak insgelijks menig blij woord tot welkom.
+
+"Zit neer, zit neer, Damhout," zeide zij, "gij moet eetlust hebben, en
+de aardappelen zouden welhaast koud geworden zijn. Ik heb een lekker
+pladijsje voor u gekocht, goedkoop, voor vijf centen, springende
+levend. Komt, kinderen, aan tafel, aan tafel!"
+
+Adriaan Damhout was gevoelig aan de liefdesbetuigingen zijner
+kinderen; de rimpels verdwenen van zijn voorhoofd en een stille
+glimlach verlichtte zijn gelaat. Hij gaf zijn zoontje de vier
+verschuldige centen en reikte zijn weekloon aan zijne vrouw, die,
+zonder het te bezien, het geld in haren zak liet glijden.
+
+Dan namen allen plaats aan de tafel, zoo ordelijk, zoo zuiver en zoo
+netjes geschikt, alsof die arme menschen gekozene spijzen uit
+porseleinen borden en met zilveren lepels zouden gaan eten. Het waren
+evenwel slechts gestoofde patatten, grove telloren en ijzeren vorken
+die er te zien waren, tenzij misschien het gebakken pladijsje voor
+vader, dat wel lekker geurde en te midden der tafel als een pronkstuk
+of eerder nog als een liefdesgeschenk prijkte.
+
+Allen te gelijk maakten het teeken des kruises en dankten God in
+stilte, waarna zij met waren lust begonnen te eten. Slechts toen de
+visch zou worden aangevat, werd de vrede eenigszins gestoord. Damhout
+kon het niet over zijn gemoed krijgen, de pladijs, hoe klein zij ook
+ware, geheel alleen op te eten; hij wilde het lekker gebak met zijne
+vrouw deelen; maar de vrouw bevestigde, dat het voor hem en slechts
+voor hem was gekocht. Hij zou haar door langer aandringen bedroeven.
+Alhoewel de kleinen, door de moeder geleerd, haar hielpen, eindigde
+toch de vriendelijke twist op zulke wijze, dat elk kind, een stukje
+van den visch op zijn bord kreeg en de werkman het overige met
+onbeneveld vermaak genoot.
+
+Onmiddellijk na het avondmaal werd het ammelaken geplooid, en alles
+verdween in een oogslag van de tafel.
+
+De vrouw zette zich nevens haren man en begon met hem over het werk en
+over de fabriek te spreken; de twee meisjes kropen op vaders knieen.
+Bavo stond aan zijne andere zijde met zijn boek in de hand te wachten,
+totdat zijne ouders ophielden samen te kouten.
+
+Het was een eenvoudig, doch roerend tooneel, dien werkman in zijne
+slechte en besmette kleederen, te zien zitten met die nette, lachende
+engeltjes op de knieen, tusschen eene liefderijke vrouw en eenen
+leerzamen zoon, wiens oogen met ontzag en biddend tot hem waren
+gericht.
+
+"Vader lief, mag ik eens lezen?" vroeg het jongetje eindelijk. "Wij
+hebben vandaag zulke schoone les gekregen! Ik weet niet of ik ze al
+goed ken, maar ik zal mijn best doen."
+
+"Ja, Bavo, lees uwe les eens voor vader," zeide de vrouw.
+
+De jongen opende zijn boek en las met zekere moeite en eenige
+onderbrekingen, evenwel met genoegzame duidelijkheid om verstaan te
+worden:
+
+"Kinderen, wilt gij door God gezegend zijn op aarde, eert uwen vader
+en uwe moeder. Zij hebben u lief als het licht hunner oogen; zij
+zorgen en werken voor u van den morgen tot den avond; het eenige doel
+van al hun streven, van hunnen kommer en van hunne gebeden, is uw
+geluk alleen. Bemint hen teederlijk; zijt hun onderdanig en blijft hun
+dankbaar; wordt de steun en de blijdschap hunner oude dagen, en
+beloont aldus de ouderlijke liefde, die zuivere en schier goddelijke
+zelfverloochening."
+
+Deze lezing scheen eenen ongunstigen indruk op het gemoed van Damhout
+te doen; zij herinnerde hem wat Wildenslag hem had gezegd, en gaf
+nieuwe kracht aan de vrees, welke zijn vriend nu weder voor de
+twintigste maal in hem had opgewekt. Zijn gelaat werd zeer ernstig en
+hij schudde nadenkend het hoofd.
+
+"Bavo, begrijpt gij wat gij daar hebt gelezen?" vroeg hij na eenige
+overweging.
+
+"Ja, vader lief," antwoordde het kind, "er staat, dat gij voor mij
+werkt, en ik u en moeder altijd gaarne moet zien."
+
+"Tot in onzen ouden dag, Bavo."
+
+"Ja, vader, tot in uwen ouden dag, zoolang ik leef."
+
+"En zult gij dit doen, kind?"
+
+De jongen zag zijnen vader verbaasd aan, doch zonder spreken, als
+begreep hij zijnen twijfel niet.
+
+"Het is wel," zeide Damhout, "gij zijt wijs, Bavo. Blijf zoo, en
+vergeet nimmer wat daar in uw boek geschreven staat, anders zal God u
+straffen."
+
+Er volgde eene wijl stilte; de vrouw bespiedde het gelaat van haren
+man, die nu klaarblijkend in treurige gepeinzen was verzonken.
+
+"Adriaan," murmelde zij, "wat is er toch, man lief? Gij schijnt zoo
+denkend? Ik heb het gezien toen gij binnenkwaamt: er hangt u iets in
+het hoofd. Hebt gij verdriet?"
+
+"Ik heb wel geen verdriet, Christina," antwoordde hij, "maar er is
+toch iets dat mij kwelt. De andere kameraden gaan al eens een pintje
+te zamen drinken; zij lachen en kouten en vermaken zich een beetje na
+den weeklangen arbeid. Ik zit hier altijd te huis, alsof ik buiten de
+wereld was; en de vrienden drijven den spot met mij. Misschien is het
+onverstandig, zoo zijn leven geheel op te offeren, zonder te weten,
+wat er in het einde nog zal van komen."
+
+Alhoewel deze woorden haar verrasten, haalde de vrouw een zilveren
+geldstuk uit haren zak en reikte het met eenen minzamen glimlach haren
+man toe.
+
+"Damhout lief," sprak zij, "gij moet het voor mij niet laten; daar is
+geld; hebt gij lust om een uur of eenige uren met de kameraden te
+zijn, voldoe uwe goesting. Ga, ik zal zelve plezier in mijn hart
+hebben, als ik weet, dat gij u vermaakt."
+
+Maar de man, als beschaamd over zijn gemor, dreef zachtjes hare hand
+terug.
+
+"Neen, houd het geld," zeide hij,--mijn lust is over.... Nochtans,
+Christina, dezen avond vieren de vrienden in de _Blauwe Geit_ het
+_jubile_ van rossen Leo, omdat hij nu vijfentwintig jaren spinner is.
+Wildenslag heeft mij aangemaand om er bij tegenwoordig te zijn; ik heb
+hem beloofd, dat ik zou komen, indien het mogelijk was."
+
+"Welnu, Damhout, het is mogelijk: gij moet uwe belofte houden."
+
+"Ja, maar ik weet niet, mij dunkt, dat ik nog liever te huis zou
+blijven met de kinderen."
+
+"Neen, neen, Damhout; morgen is het Zondag; dan zijn wij van den
+morgen tot den avond te zamen. Doe mij plezier en neem dit geldstuk;
+ga naar de _Blauwe Geit_ en wees vroolijk met de vrienden. Ik zal
+tevreden en welgemoed naar u wachten; maar blijf zoolang, zoolang gij
+wilt. Ga, ga, ik bid u."
+
+Zij moest hem nog gedurende eene wijl met vriendelijk geweld aanmanen
+om op te staan. Dan vergezelde zij hem tot de deur en wenschte hem
+eenen genoeglijken avond. Zij keerde tot de tafel terug en hernam haar
+naaiwerk.
+
+Eenige oogenblikken later werd de deur zeer zachtjes geopend, en een
+klein meisje trad binnen.
+
+"Bavo, daar is Godelieve," zeide de moeder.
+
+De jongen sprong recht, liep naar het meisje, greep haar de hand en
+bracht haar bij de tafel, met groote blijdschap zeggende:
+
+"Ha, Lieveken, dat is goed, dat gij nog terugkomt. Ik ben moede
+geleerd; laat ons nog wat spelen. Willen wij winkel houden gelijk
+gisteren? Het is zoo vermakelijk."
+
+"O, neen, Bavo, laat ons school spelen!" smeekte het meisje.
+
+"Ja, ja, school spelen!" herhaalden de twee zusterkens, lachend in de
+handen kletsende.
+
+Bavo haalde eenige boekjes voor den dag, welke hij van zijne eerste
+leermaanden had gespaard; hij zette Lieveken op het eene bankje en
+zijne zusterkens op het andere, greep zijns vaders zondagsrietje en
+begon, met opgeheven hoofd en koddigen ernst, over en weder te
+wandelen, ondertusschen op verzwaarden toon roepende:
+
+"Stil, in de school, of ik zet u in den hoek! Wie zijne les niet kent,
+zal noen-overal blijven. Godelieve Wildenslag, let op! Welke letter is
+dit?--Goed. En deze? En deze?--Gij kent uwe les; gij zult eene klasse
+verhoogen. Keer het blad van uw boek om. Wat staat daar op den tweeden
+regel?"
+
+"Da, de, di, do, du, dij!" riep Lieveken.
+
+"Ja, gij kent dit van buiten, ik weet het wel; maar daar, op het
+andere blad, daar?"
+
+Het meisje deed een oneindig geweld om de aangewezene lettergreep te
+spellen, doch zij geraakte er niet uit.
+
+"Heb moed, let wel op," zei Bavo. "Die dubbele O is lang; en voeg daar
+achter nu den klank _ge_ bij, wat hebt ge dan?"
+
+"Oog, oog!" riep Lieveken met zegevierende blijdschap.
+
+"Wel zoo, mijn kind, gij zijt er," juichte de jonge schoolmeester.
+"Godelieve Wildenslag krijgt tien goede noten!"
+
+De moeder had dit tooneel glimlachende en met welgevallen afgezien.
+Zij scheen eindelijk ontroerd en zeide: "Kinderen lief, gij speelt
+daar een schoon en ernstig spel. Zoudt gij gelooven, dat Lieveken
+eindelijk nog zou leeren zonder naar de school te gaan?"
+
+De jongen en het meisje bezagen haar met verwondering.
+
+"Het is, zooals ik u zeg," bevestigde zij. "Waarom verwondert het u?
+Ziet eens, Lieveken, zonder het te weten, kent al hare letters en zij
+begint reeds te spellen. Indien Bavo zich wat moeite wilde geven, wees
+zeker, Lieveken, gij zoudt wel spoedig kunnen lezen."
+
+"Gij zegt het om te lachen, niet waar, bazin Damhout?" murmelde het
+meisje twijfelend.
+
+"Zou dit inderdaad mogelijk zijn, moeder lief?" vroeg Bavo, in wiens
+oog eene vonk van besluit glinsterde.
+
+"Mogelijk? Wel, kind, het is bijna gedaan? gij ziet het immers wel?"
+
+"Ha, ha, Lieveken, wij zullen altijd school spelen! Gij zult leeren
+lezen!"
+
+"Ik zal leeren lezen!" herhaalde Lieveken met bedwongen geestdrift.
+
+"Gij zult het leeren!" kreet Bavo. "Och, hemeltje, dat zal vermakelijk
+zijn, als wij te zamen in hetzelfde boek zullen kunnen lezen. Nu ga
+maar weder op de bank zitten, en geef acht ... of ik doe u twee groote
+lessen uit den Catechismus van buiten leeren!"
+
+Bavo speelde zijne rol van schoolmeester met verdubbelde vlijt voort.
+Alhoewel hij insgelijks nu en dan zijnen kleinen zusterkens de letters
+toonde en met geveinsd ongeduld hen terechtwees, hield hij zich toch
+meest met Lieveken bezig Hij sprak zulke diepgevoelde woorden van
+aanmoediging tot haar, en poogde met zulke ware inspanning haar te
+onderwijzen, dat het eenvoudig kinderspel in een ernstig werk, in
+eene edele liefdedaad veranderde.
+
+Het duurde zoolang, dat eindelijk de twee kleine zusterkens, hoofdje
+tegen hoofdje, op hunne bank waren in slaap gesukkeld.
+
+Dan was de school uit. De moeder ontkleedde de ingesluimerde wichtjes
+en droeg ze naar hun bed. Bavo en Lieveken keerden terug bij de tafel
+en keken daar in een klein boek met beeldekens.
+
+Terwijl bazin Damhout haar naaiwerk voortzette, spraken de twee
+kinderen in stilte met elkaar over de gelukkige hoop, dat Lieveken zou
+leeren lezen, alhoewel zij niet naar de school mocht gaan, dan weder
+over andere schoone, vroolijke dingen. Meest altijd zweefde er een
+zoete glimlach op hunne lippen; hunne oogen glinsterden van
+vriendschap en zielsgenoegen, en soms drukten zij elkander de handen.
+
+Eindelijk hoorde men eene kinderstem van buiten den naam van Godelieve
+roepen, en het meisje, na Bavo en zijne moeder eenen goeden nacht te
+hebben gewenscht, meende zich naar huis te spoeden; maar bazin Damhout
+greep eenen emmer en zeide:
+
+"Kom, Lieveken, ik moet om water naar de pomp; ik zal met u gaan."
+
+Toen zij in de kamer terugkeerde, bevond zij, dat Bavo met het hoofd
+op zijne boekjes was ingesluimerd.
+
+Zij zette zich neder, zag haar slapend zoontje eene wijl met zaligen
+blik aan, droomde van onbestemde dingen en legde eindelijk eenen
+langen, vurigen kus op het gladde voorhoofd, als geloofde de goede,
+dat een moederzoen de kiemen des verstands in de hersens van haar kind
+kan verwarmen en bevruchten. Nauwelijks had zij weder haar naaiwerk
+hernomen, of haar man trad in de kamer.
+
+"Reeds terug? Zoo spoedig?" vroeg zij verwonderd. "Gij doet het toch
+niet om mijnentwil, Adriaan? Het zou mij bedroeven."
+
+"Neen, Christina," antwoordde hij, terwijl hij zich bij de tafel
+nederzette. "Ik weet niet, ik kan in dat woeste leven geen vermaak
+meer vinden. De vrienden zijn brave jongens, dit wil ik niet
+ontkennen; maar die baldadige manieren en grove woorden stuiten mij
+tegen de borst. Het is hier in huis tusschen u en mijne kinderen toch
+beter. Denk eens, daar zijn ze nu in _de Blauwe Geit_ volop aan het
+ruziemaken. Zeker, de rosse Leo zal dezen avond nog vechten tegen Kobe
+den zandboer. Zij verwijten malkanderen zulke leelijke dingen, dat er
+de haren van te berge zouden rijzen op uw hoofd. Ik heb groote spijt,
+dat ik vandaag naar de _Blauwe Geit_ gegaan ben."
+
+"Ik geloof het, Adriaan; maar gij kondt niet weten, dat men er zou
+schelden en twisten."
+
+"Daarom is het niet: ik ben droef in mijn hart."
+
+"Hoe zoo? Is u iets geschied?"
+
+"Wildenslag heeft mij vervaard gemaakt! hij maakt mij altijd
+vervaard.... En misschien heeft hij gelijk; misschien doen wij niet
+wel met onzen Bavo boven zijne ouders te willen verheffen."
+
+"Alweder dit kwaad gepeins!"
+
+"Kwaad gepeins, Christina? Wie kan het weten? Laat onze Bavo nu jaren
+lang naar de gemeenteschool gaan en geleerd worden. Hij zal ons veel
+meer geld kosten dan een ander kind, en daarenboven nooit eenen cent in
+het huishouden brengen; en als hij groot is en geld wint, zal hij het
+in schoone kleederen steken en zich schamen over den armen
+fabriekwerker, die zijn zweet heeft gegeven, om eenen mijnheer van hem
+te maken."
+
+"Ach, hoe kunt ge toch zoo spreken, met uwe oogen op uw onnoozel
+kind?" zuchtte de moeder. "Bavo zou ondankbaar worden en zijne ouders
+miskennen? Nooit, nooit, zijn hart is enkel liefde en dankbaarheid."
+
+"Het is een goed kind, ik weet het," morde Damhout "Ze zijn altemaal
+goed, Christina, zoolang ze klein zijn; maar zoohaast ze man worden,
+gaan ze hunne eigene gangen en ze bekreunen zich om hunne ouders niet
+meer. Ja, wanneer ze een beetje verhoogd zijn in de wereld, zien ze
+wel dikwijls met kleinachting neder op degenen, die zich onvoorzichtig
+voor hen hebben opgeofferd."
+
+"Dit zal met onzen Bavo niet gebeuren, Damhout," antwoordde de vrouw,
+haar verdriet bedwingende. "Zijn hart is zuiver, ik zal hem bewaken.
+Gij vreest, dat ons kind later in de wereld een beter lot hebbe dan
+wij? Maar geschiedde het aldus, zou uw vaderhart niet van vreugde
+kloppen? Zoudt gij niet met hoogmoed zeggen, hij is mijn zoon, voor
+hem heb ik met liefde geslaafd; zijn geluk is mijn werk?"
+
+"Schoone dingen Christina; maar indien mijn zoon werkman bleef, gelijk
+ik ben, dan zou ik niet vreezen, dat hij zich later over mij zou
+kunnen schamen."
+
+"Wie zegt u toch, dat hij geen werkman worden zal? Zijn er dan geene
+werklieden, goede, uitmuntende werklieden, die kunnen lezen?"
+
+"Spinners toch niet veel."
+
+"Maar er zijn andere stielen, Adriaan. Mekaniekmakers, timmerlieden,
+schrijnwerkers en honderd andere, waarin men met geleerdheid en goed
+gedrag het tamelijk verre kan brengen."
+
+"Ziet gij wel, Christina, dat gij besloten hebt, onzen Bavo niet naar
+de fabriek te laten gaan?"
+
+"Hij zal gaan waar hij wil of waar hij kan," zeide de vrouw met
+klimmende kracht. "Wij mogen daarover niet op voorhand beslissen. Van
+zijne leerzaamheid, van onze liefde en van Gods wil hangt het af. Uwe
+vrienden verschrikken u, met u te zeggen, dat ik van Bavo eenen
+_mijnheer_ wil maken. Wat ik wil, is, dat mijn kind een mensch worde
+en niet door onwetendheid tot onmacht en eeuwige slavernij veroordeeld
+blijve. Wordt hij _mijnheer_, zooveel te beter!"
+
+"Christina, Christina," zuchtte de werkman, "indien gij wist, hoe uwe
+woorden mij bedroeven! De hoogmoed is een slecht raadsman."
+
+"Hoogmoed?" kreet de vrouw verontwaardigd. "Gelooft gij dan, dat het
+geluk mijner kinderen mij verschrikt? Ik zou geen moederhart moeten
+hebben. Ha, gij zult mij misschien niet begrijpen; maar ik zeg u,
+Damhout, dat, indien onze kinderen later van omhoog op mij konden
+nederzien, ik God zou danken, omdat Hij hen in de wereld heeft
+verheven. Schud het hoofd niet. Kon ik onzen Bavo ten prijze van mijn
+leven koning of keizer maken, ik stierve van blijdschap voor den troon
+van mijn kind!"
+
+Zij was zeer ontroerd en scheen te beven; er was iets ontzaglijks in
+hare houding en in haren blik; het moederlijk gevoel had deze nederige
+vrouw indrukwekkend en schoon gemaakt.
+
+Adriaan Damhout onderging den invloed harer geestdriftige woorden: hij
+boog het hoofd als overwonnen en bleef eene wijl zwijgend. Dan zeide
+hij:
+
+"Misschien hebt gij in den grond gelijk, Christina; maar overweeg toch
+eens met bedaardheid. Nu gaat het nog zoo erg niet; er is veel en goed
+werk. Onze andere kinderen zijn nog klein. Later zult gij misschien
+willen, dat de meisjes insgelijks naar de school gaan?"
+
+De vrouw deed een bevestigend teeken met het hoofd.
+
+"Zullen wij, zonder eenige hulp van onze kinderen, dien last wel
+kunnen blijven dragen? Het schijnt mij onmogelijk."
+
+"Ik zal een beetje meer werken, Adriaan."
+
+"Altijd werken als slaven, zich geheel opofferen gedurende gansch zijn
+leven!"
+
+"Ha, dan gevoel ik eerst, dat ik moeder ben, wanneer ik weet, dat ik
+mij opoffer voor het geluk mijner kinderen."
+
+"Goed; maar indien het werk nu eens voor lang wierd gestaakt? Indien
+een onzer ernstig ziek wierd, wat dan?"
+
+"Dan, Adriaan, dan zouden wij het schikken volgens Gods beslissing.
+Het onmogelijke kan men niet doen."
+
+"En indien het noodig was, Bavo eenig geld te doen verdienen, zoudt
+gij hem naar de fabriek laten gaan?"
+
+"Waarom niet, indien de nood het eischte?"
+
+"En wat zou dan de geleerdheid hem helpen?"
+
+
+[Illustratie: Adriaan Damhout greep de lamp en lichtte zwijgend zijne
+vrouw.]
+
+
+"Wat zij hem zou helpen? Hoe kunt gij dit vragen, Adriaan? Hij zou ten
+minste mensch zijn, een uitmuntend werkman worden, bekwaam tot alles
+en, met een beetje geluk, zou hij wel zeker eens tot meesterknecht
+worden aangesteld."
+
+"Zie, Christina," zeide de man met zekere tevredenheid, "zoohaast gij
+zegt, dat gij er niet tegen zijt, dat Bavo werkman worde, ben ik
+gerust."
+
+"Nooit, Adriaan, heb ik een ander inzicht gehad; maar is het zijn lot,
+in de wereld vooruit te gaan, ik zal niet uit baatzucht zijn geluk
+beletten."
+
+Na een oogenblik stilte zeide zij met zoete minzaamheid:
+
+"Nu, lieve man, laat ons over dit alles niet bekommerd zijn. Waarom
+zouden wij door eene voorbarige vrees ons zelven verdriet aandoen,
+zoolang het ons wel gaat en wij niets te kort hebben? Komt er
+tegenspoed, dan zullen wij ons schikken volgens den nood. In alle
+geval, wat er ook gebeure, indien onze kinderen kunnen lezen en
+schrijven, zullen wij, alhoewel arme werklieden, hun toch een
+kostelijk erfdeel nalaten. Zij, die u berispen, kunnen dit niet
+zeggen. Leg de hand op uw hart, Adriaan, en gevoel, of het u niet
+hoogmoedig en gelukkig maakt, te weten, dat gij voor God en voor de
+menschen uwe vaderlijke plichten met liefde vervult. Wees vergenoegd,
+en luister niet meer naar kwaden raad van onwetende lieden. Kom,
+vriend, ik zal Bavo in mijne armen nemen. Wij gaan slapen."
+
+En Adriaan Damhout greep de lamp en lichtte zwijgend zijne vrouw, die
+achter hem met haar zoontje de trap beklom.
+
+
+
+
+IV
+
+
+Sedert Bavo de overtuiging had bekomen, dat hij Lieveken zou kunnen
+leeren lezen, had hij geenen enkelen dag laten voorbijgaan, zonder
+uren lang haar in het spellen te oefenen. Er was iets wonderlijks in
+de aanhoudendheid en in de vlijt van den kleinen jongen; ja, dikwijls
+vermoeide hij Lieveken zoodanig, dat haar hoofd er duizelig van werd
+en zij om verpoozing smeekte.
+
+Buiten de goedheid des harten, die Bavo aandreef om het arme Lieveken
+deelachtig te maken aan het onderwijs, dat zijne moeder hem had leeren
+aanzien als de hoogste weldaad voor een werkmanskind, bestond er eene
+bijzondere reden van zijne drift en haast om zijne speelgenoote te
+leeren lezen. Hij wist, dat zij, zoohaast het mogelijk zou worden,
+naar de fabriek zou moeten gaan, en dan, vreesde hij, zou zij niet
+meer kunnen leeren; misschien zelfs zou hij niet meer of zeer zelden
+met haar kunnen spelen.
+
+Inderdaad, vader Wildenslag was een vijand van het onderwijs. Volgens
+zijne meening,--die, eilaas, gedeeld wordt door vele onwetende
+werklieden--zijn de kinderen slechts op de wereld om hunnen ouders
+geldelijk voordeel aan te brengen, en is alle opoffering voor hen eene
+domheid, zoohaast er middel bestaat om ze te ontwijken. Alhoewel hij
+zijne kleine Godelieve meer dan zijne andere kinderen beminde,
+verschrikte het hem, dat zij te huis met een boek op de knieen zat, en
+door hare netheid en kiesche manieren tot eene juffrouw scheen op te
+groeien. Het was, volgens zijne gedachte, een slecht voorbeeld in een
+huisgezin, waar iedereen bestemd was om, van kindsbeen af tot aan het
+graf, te werken zonder rust en zonder hoop op verbetering.
+
+Godelieve was te jong en te zwak om nu reeds naar de fabriek te gaan;
+maar er bestond in de buurt een huis, waar men den kleinen meisjes
+leerde handwerken. Daar zou zij eerlang elken dag eenige centen
+verdienen, en dit was toch alweder zooveel in het huishouden gewonnen.
+Daarenboven, zij zou gevoelen, dat zij geboren was om te werken
+evenals de anderen, en de luiheid, de _juffrouwerij_, zooals hij het
+noemde, zou den tijd niet hebben om in haar te groeien.
+
+Meer dan eens reeds had hij met zijne vrouw over zijn inzicht
+gesproken; maar moeder Wildenslag had hem telkens tot een uitstel
+overgehaald, door hem te doen begrijpen, dat Lieveken nog altijd zwak
+en kwijnend was.
+
+Deze reden ontsnapte haar evenwel na eenige maanden; want Lieveken
+scheen gezond te worden, en hare leden hadden in korten tijd zeer in
+sterkte toegenomen.
+
+Dan werd op zekeren middag het vonnis over haar geveld, en haar werd
+bekend gemaakt, dat zij des anderen daags 's morgens, te zes uren,
+naar het speldenwerkhuis zou gaan.
+
+Het meisje zou zich zonder het minste verdriet onderworpen hebben,
+want zij wist niet, wat haar in dezen nieuwen toestand wachtte; maar
+de vader deed haar de ergste zijde van haar lot begrijpen, toen hij
+haar zeide:
+
+"En dan, Godelieve, is het voor altijd gedaan met leeren lezen. Gij
+kent daarvan al veel te veel voor een arm werkmanskind. Poog het
+liever te vergeten, want anders zou het u gedachten kunnen geven, die
+u later op den doolweg zouden brengen. Geene boeken meer in huis; denk
+aan werken alleen."
+
+Godelieve ging zwijgend het huis uit en bleef bij de deur met gebogen
+hoofd staan. Lang overwoog zij. Zij zou niet meer mogen leeren! Dit
+gepeins rukte tranen uit hare oogen, en zij ging langzaam en als
+dwalend naar de woning van bazin Damhout.
+
+Zij verscheen in de kamer met het voorschoot voor de oogen. Adriaan
+Damhout was reeds terug naar zijne fabriek; maar dewijl het Donderdag
+en schoolverlof was, zat Bavo nog nevens zijne moeder bij de tafel.
+
+De jongen sprong met eenen gil van zijnen stoel op, greep het meisje
+de hand en vroeg:
+
+"Lieveken, gij krijscht? Wie heeft er u kwaad gedaan?"
+
+Maar Lieveken begon luide te snikken en scheen ontroostbaar.
+
+"Nu, Godelieve, spreek, wat is u geschied? Het zal niet erg zijn,"
+zeide moeder Damhout.
+
+"Ach, ik mag niet meer leeren lezen!" zuchtte het kind.
+
+"Hoe? Waarom? Het kan niet zijn!" morde Bavo met eene uitdrukking van
+ongeloof en tevens van opstand.
+
+"Neen, ik mag niet meer leeren lezen, nooit meer. O, Bavo, ik kan
+reeds bijna lezen, en nu moet ik geweld doen om het weder te
+vergeten!"
+
+"Wie, wie zegt dit?" kreet de jongen.
+
+"Mijn vader heeft het gezegd, en er is niets aan te doen," antwoordde
+het droeve Lieveken.
+
+"Uw vader!" herhaalde Bavo met schrik.
+
+"Ja, en morgen van te zes uren moet ik naar het kantwerkhuis, en ik
+mag nooit een boek meer in de hand nemen, dat vader het zie. Och God,
+wat ben ik ongelukkig!"
+
+Luider nog begon zij te krijschen; de tranen biggelden van tusschen
+hare vingeren.--Bavo, door medelijden ontroerd, liet het hoofd op de
+tafel vallen en begon insgelijks te weenen.
+
+Gedurende eenigen tijd deed vrouw Damhout pogingen om de kinderen te
+troosten; maar zij gelukte er niet in. Om hun eenigen moed te geven,
+beloofde zij eindelijk, dat zij moeder Wildenslag zou gaan spreken, en
+zij drukte de hoop uit, dat zij misschien het pijnlijk vonnis zou
+kunnen verbidden.
+
+Haastig schikte zij alles in de kamer, en zeide dan tot het meisje:
+
+"Zijt gij wel zeker, Lieveken, dat uwe ouders beslist hebben u naar
+het kantwerkhuis te doen?"
+
+"Zeker, bazin Damhout, reeds van morgen vroeg."
+
+"Zij weten dus niet wat een kantwerkhuis is?"
+
+"Ik geloof, dat zij het wel weten. Dit is niets, bazin Damhout; ik wil
+wel naar het kantwerkhuis gaan, ik zal er mijn best doen zooveel ik
+kan; maar dat ik niet mag leeren lezen, daarom heb ik zooveel
+verdriet."
+
+"Welnu, blijf hier; ik ga naar uwe moeder. Krijsch niet meer.
+Misschien kom ik terug met goed nieuws."
+
+Eenige oogenbliken daarna trad vrouw Damhout in de woning van
+Wildenslag.
+
+"Wel goeden dag, Christina, wat geluk u hier te zien!" riep de moeder
+van Godelieve. "Zijt gij op den wandel? Het gebeurt u niet veel. Ik
+heb daar juist koffie opgeschonken, omdat het vuur toch aan was. Wij
+gaan een lekker kopje te zamen drinken....
+
+En gij daar, vuile bengels, de deur uit, totdat ik u roepe, of anders
+zal het troef op uwen rug zijn!... Nu, zit neer, Christina, wij zijn
+alleen en kunnen op ons gemak een beetje kouten."
+
+"Het is om een beetje te kouten, dat ik gekomen ben, Lina," antwoordde
+vrouw Damhout, zich nederzettende. "Is het inderdaad waar, dat gij
+besloten hebt uwe Godelieve op het kantwerkhuis te doen?"
+
+"Het is waar, Christina. Ik hadde haar nog wel eenigen tijd te huis
+gelaten. Het kind is nog niet van de sterksten; maar mijn man houdt
+niet af, en hij heeft misschien gelijk. Hoe vroeger men de kinderen
+aan het werk gewent, hoe beter. Dan brengen zij al gauw iets of wat in
+het huishouden. Gij trekt zulk aardig gezicht, Christina? Verwondert
+het u, dat wij onze Godelieve naar het kantwerkhuis doen gaan?"
+
+"Het bedroeft mij."
+
+"Waarom toch?"
+
+"Ik ga het u zeggen, Lina; en vermits gij moeder zijt en een goed hart
+hebt, zult gij mij begrijpen, ik hoop het ten minste. Gij weet
+misschien niet wat een kantwerkhuis is? Ik weet het, ik heb er een
+paar jaren op eenen stoel genageld gezeten, en ik zou misschien daar
+eenen vroegen dood mij op den hals gehaald hebben, hadde mijn goede
+peter zaliger, God zegene hem, mij niet van daar weggenomen om mij
+naar de school te laten gaan. Ziet gij, Lina, in zulk kantwerkhuis
+zitten de arme kleine meiskens van den vroegen morgen tot den laten
+avond over een kantkussen gebogen. Men laat toe, dat de kinderen een
+oogenblik ademhalen. Nooit opzien, nooit verroeren; altijd werken met
+gekromde leden en verpletterde borst. Dit eeuwig zitten maakt de
+kinderen bleek en ziekelijk; velen groeien er krom van, eenigen
+krijgen een bult, en het ergste van al is, dat, met hun zoo langzaam
+de borst in te drukken, men dien ongelukkigen kinderen de tering in
+het lijf steekt. Och, wist gij, Lina, hoevele jonge vrouwen er
+begraven worden, die in het kantwerkhuis den doodelijken knak gekregen
+hebben!"
+
+"Hemel, gij verschrikt mij!" zuchtte bazin Wildenslag. "Maar het is
+zeker niet waar, wat gij daar altemaal zegt!"
+
+"Het is ten minste grootendeels waar, Lina. Ik weet het, er zijn
+sterke kinderen, die wel niet ziek worden, omdat zij op het
+kantwerkhuis zijn geweest; maar had ik een kind, dat zoolang ziek was
+als Godelieve, ik zou het niet durven wagen hare gezondheid te krenken
+en misschien de schuld te worden des doods van mijn kind. Ik ben
+moeder...."
+
+"Maar ik ook, ik ben moeder!" kreet bazin Wildenslag.
+
+"Ik weet het, Lina," was het stille antwoord. "Had ik kunnen twijfelen
+aan uwe liefde voor uwe kinderen, gij zoudt mij vandaag hier niet
+gezien hebben. Godelieve is mij komen zeggen, dat gij besloten hebt
+ze morgen naar het kantwerkhuis te doen gaan. Mij raakt de zaak wel
+niet persoonlijk; maar gij zult het mij vergeven, dat ik uw kind
+gaarne zie. Zij is toch zoo minzaam en zoo verstandig, en zij heeft
+zulk goed en zuiver hart. Het doet mij pijn, te moeten denken, dat het
+arme lam misschien de borst zal worden ingedrukt, om vroegtijdig te
+sterven."
+
+"Maar, Christina, zij gaat niet naar het kantwerkhuis!" riep vrouw
+Wildenslag met eene soort van verontwaardiging. "Ik ben arm, ik ben
+eene onwetende sloor, dit beken ik; maar ik heb ook een moederhart in
+het lijf; ik zal mijn kind de borst niet laten indrukken, al gave men
+mij eenen hoop goud!"
+
+"Dit vereert u in mijne oogen, Lina," zeide bazin Damhout, "dat gij uw
+arm Godelieveken zoo oprecht bemint ... maar uw man?"
+
+"Mijn man? Wat heeft hij zich daarmede te bemoeien? Godelieve is een
+meisje, en over de meisjes is de moeder alleen meesteres. Dat hij met
+zijne bengels van jongens doe wat hij wil; ik kom daar ook niet
+tusschen. Wees niet bevreesd, Christina; al verroerde hij hemel en
+aarde, onze Lieveken zou toch niet naar het kantwerkhuis gaan. Het is
+beslist; ik kan niet weten, of gij geheel gelijk hebt, maar met den
+schrik, dien gij mij hebt aangejaagd, zou ik nog niet plooien, al
+stond ik voor den koning zelven."
+
+De beide moeders drukten elkander de handen; bazin Wildenslag scheen
+zeer gevleid door den lof en de vriendschap harer buurvrouw, en het
+was met onverborgene blijdschap, dat zij haar aandreef om nog een
+kopje koffie te drinken. Eindelijk zeide zij in gedachten:
+
+"Zeker, Godelieve gaat niet naar het kantwerkhuis; maar zij kan toch
+niet langs de straat blijven loopen? Haar vader knort dagelijks
+daartegen, en hij heeft geen ongelijk. Zij is nog te jong om naar de
+fabriek te gaan. Wat zou ik met het kind doen, Christina?"
+
+"Indien ik u eenen goeden raad mocht geven...."
+
+"Wel, het is naar goeden raad, dat ik u vraag."
+
+"In uwe plaats liet ik Godelieve voor een paar jaren naar de school
+gaan."
+
+"Naar de school gaan? Ons Lieveken naar de school? Waar zijn toch uwe
+zinnen, Christina?" riep vrouw Wildenslag als verbaasd. "Hebben wij,
+arme fabriekwerkers, de middelen, om van ons kind eene juffrouw te
+maken, die niet meer zou willen en kunnen werken?"
+
+"Gij verstaat mij niet, Lina," bemerkte vrouw Damhout. "Lieveken kan,
+om zoo te zeggen, reeds lezen. Indien ze nu nog twee jaren naar de
+school gaat, zou ze geleerd zijn en goed kunnen schrijven en rekenen.
+Dan deed ik ze bij eene kleermaakster of op een modewinkel. Zij zou
+dienvolgens ook leeren werken, maar zij zou niet onwederroepelijk
+veroordeeld blijven, om tot het einde van haar leven eenvoudige
+werkster en dienstmeid van anderen te blijven. Met hare geleerdheid
+zou zij zeker winkeldochter worden, en later zou ze zonder twijfel
+zelve eenen winkel oprichten en meesteresse worden. Het verwondert u?
+De geleerdheid, Lina, maakt den mensch tot alles bekwaam. Voor ons,
+onwetende werklieden, is er geene verbetering mogelijk; wat wij zijn,
+moeten wij blijven tot onzen dood; maar geven wij onzen kinderen de
+geleerdheid, dan zetten wij de wereld geheel open voor hen, en wij
+nemen van hun hoofd de vermaledijding weg, de onwetendheid, die hen
+veroordeelde tot een leven zonder hoop."
+
+Bazin Wildenslag luisterde met wijdgeopende oogen; zij scheen niet wel
+te begrijpen, wat hare buurvrouw zeide.
+
+"Vooronderstel nu eens, Lina," hernam deze, "dat uwe Godelieve
+winkeldochter worde, en later zelve meesteresse; dat zij veel geld
+winne en als eene ware juffrouw gekleed ga. Zou u dit bedroeven? Is
+het geluk van haar kind de hoogste vreugde eener moeder niet?"
+
+"Inderdaad, Christina."
+
+"En indien gij, met de hand op het hart, u zelve mocht zeggen, dat
+gij, gij alleen de oorzaak zijt van hare welvaart in de wereld, zou
+het u niet hoogmoedig maken?"
+
+"Ja, maar zou zij dan hare arme ouders wel blijven beminnen?"
+
+"Waarom niet? Is de dankbaarheid dan vijandin van de liefde?
+Integendeel, ik ben wel zeker, dat Godelieve nooit uwe weldaad zou
+vergeten en tot op haren ouden dag nog in zich zelve zou zeggen: mijn
+geluk, mijne welvaart ben ik verschuldigd aan mijne moeder. Uwen naam
+zou zij zegenen, haar leven lang, en zij zou God bidden, dat Hij u in
+Zijnen schoonen hemel beloone voor uwe goedheid."
+
+Vrouw Wildenslag was getroffen; hare oogen schenen vochtig van
+ontroering.
+
+"En dan, ziet gij, Lina, de verstandige lieden zouden u achten en
+prijzen. Zij zouden zeggen: die juffrouw, de meesteresse van dien
+schoonen modewinkel, is de dochter van bazin Wildenslag. De arme
+werkmansvrouw heeft moed getoond; zij heeft hare dochter laten leeren
+en dus haar geluk in de wereld verzekerd."
+
+"Het is wel schoon wat gij daar zegt," zuchtte de moeder van
+Godelieve, "maar zoo valt het niet altijd uit."
+
+"En ware de zaak onzeker, zoudt gij daarom Lieveken tot eeuwige
+armoede veroordeelen, als gij het middel kent om haar een beter lot te
+bezorgen? Zijt gij niet moeder, en zou de overtuiging, dat gij uwen
+plicht hebt gedaan, u niet hoogmoedig en blijde maken voor gansch uw
+leven?"
+
+"Naar de school gaan, het is gemakkelijk te zeggen," mompelde vrouw
+Wildenslag, het hoofd schuddende, "maar het geld, de kosten?"
+
+"Daar loopen geene kosten op, Lina. Bij de Zusters-ten-Nonnenbosch,
+achter St.-Anna-Kerke, zal men uw kind met vreugde ontvangen en het
+kosteloos leeren, zoolang gij wilt. Wat zijn die twee jaren? Lieveken
+kan toch niets winnen, en, eens geleerd, zal zij zooveel te spoediger
+bekwaam zijn om een schoon dagloon te verdienen. Wees zeker, indien
+gij mijnen raad volgt, zult gij er mij later om bedanken."
+
+Moeder Wildenslag boog het hoofd en zag zwijgend ten gronde.
+
+"Welnu, wat denkt gij van mijnen raad?" vroeg hare buurvrouw.
+
+"Laat mij overwegen; het is eene gewichtige zaak. Ja, ik ben moeder,
+en het geluk van mijn kind...."
+
+Eensklaps sprong zij recht, liep tot eene kas, drukte zich eene
+zuivere muts op het hoofd en wierp zich eenen katoenen mantel over de
+schouders.
+
+"Kom, Christina," riep zij, "ga mede met mij!"
+
+"Maar wat wilt gij doen?" vroeg bazin Damhout verwonderd.
+
+"Wat ik wil doen? Ik heb nu een goed gepeins, en ik ben vervaard, dat
+het zou kunnen veranderen. Zoo ben ik. Het moet maar seffens gedaan
+worden, anders komt het er niet van. Wij gaan naar de Zusters, om te
+zien, of zij mijne Godelieve op hunne school willen toelaten."
+
+"Moet gij niet eerst uwen man daarover raadplegen?"
+
+"Denk daar niet aan. Van een beetje lawijd en eenen avond gegrom zal
+ik niet ziek worden. Lieveken is mijn kind, en als de zaak eens
+afgedaan en geklonken is, zal haar vader zooveel te gemakkelijker te
+overwinnen zijn. Kom, kom, geen tijd verloren. Gij kunt schoon en
+beleefd spreken, Christina, doe gij het woord bij de Zusters, dan
+geraken wij seffens klaar, indien het mogelijk is."
+
+De beide vrouwen verlieten het huis en verdwenen onmiddellijk achter
+den hoek der stege.
+
+Intusschen wachtten Bavo en Lieveken met koortsig ongeduld op de
+terugkomst van vrouw Damhout. In het eerst hadden zij elkander
+getroost met de hoop op goed nieuws; maar dewijl Bavo's moeder zoolang
+weg bleef, ontzonk hun eindelijk de moed geheel.
+
+Nu zaten zij sedert een half uur zwijgend te treuren, toen eensklaps
+de deur werd geopend en zij hunne moeders zagen verschijnen. Bevend
+sprongen gij recht; hoop en vrees glinsterden in hunne wijdgeopende
+oogen.
+
+"Godelieve," zeide bazin Wildenslag met groote blijdschap, "gij moet
+niet naar het kantwerkhuis! Morgen gaat gij naar de school, bij de
+Zusters-ten-Nonnenbosch, en gij zult mogen leeren gelijk Bavo!"
+
+Een blijde kreet ontsnapte het gelukkige Lieveken; zij omhelsde hare
+moeder en vrouw Damhout; zij greep Bavo bij de handen en danste
+juichend met hem de kamer rond.
+
+"Ik mag naar de school gaan, ik mag leeren, gelijk gij, Bavo!" riep
+zij, in de handen kletsend. "Hoe goed, hoe schoon!"
+
+En zij stortte zich vermoeid tegen de borst harer moeder, streelde
+haar de wangen met de beide handen en stamelde op den toon eener
+diepgevoelde dankbaarheid:
+
+"Ach, moeder lief, ach, moeder lief, wat zijt gij goed voor uw arm
+Lieveken. O, wat zie ik u gaarne! Wat zal ik u altijd gaarne zien,
+mijn geheel leven lang!"
+
+Bazin Wildenslag veegde zich eenen traan uit de oogen. Zulke
+moederlijke fierheid, zulke zuivere, innige blijdschap had ze nog
+nooit gevoeld. Het scheen haar, dat er iets in hare natuur was
+veredeld geworden: zij had ten minste dit besef van eigene
+waardigheid, dat als eerste belooning van eenen grooten vervulden
+plicht in den mensch ontstaat.
+
+"Kom, Lieveken," zeide zij, "laat ons naar huis gaan. Ik moet eens
+goed al uwe kleederen nazien en u een nieuw paar schoenen koopen. De
+kinderen op de school zijn altemaal zoo netjes, en ik wil niet, dat
+daar iets op mijne kap te zeggen valle."
+
+In het uitgaan drukte zij met bijzondere kracht de hand van vrouw
+Damhout, en zeide tot allen groet:
+
+"Dank, dank!"
+
+
+
+
+V
+
+
+Lieveken was ter schole bij de Zusters. Hoe fier en hoe gelukkig
+gevoelde zich het arme kind, wanneer zij, met hare leerboekjes en hare
+schalie in de hand, door de stege stapte! Nu zou zij het onderwijs
+genieten evenals Bavo. Zij was dus een bevoorrecht wezen tusschen al
+deze arme werkmanskinderen, die niet mochten ter schole gaan. De
+overtuiging, dat zij het voorwerp was van eene onverwachte en
+bijzondere gunst, dreef haar aan tot eene ongewone vlijt. Elken avond
+herhaalde zij hare lessen met Bavo. Dewijl zij eenen helderen geest en
+een sterk geheugen had, deed zij met dit dubbel onderwijs in min dan
+een jaar zulke groote vorderingen, dat hare leermeesteressen zelven er
+over verwonderden. Daarenboven, zij was zoo gehoorzaam, zoo dankbaar,
+zoo streelend, dat de Zusters haar met eene bijzondere voorliefde
+behandelden, en allengs trotsch werden over de verrassende vruchten
+van hun onderwijs in dit arme werkmanskind.
+
+Vader Wildenslag had nooit rechtzinnig toegestemd om zijn meisje ter
+schole te laten gaan. Hij gromde nog immer tegen deze gevaarlijke
+gekheid, zooals hij het noemde; en wanneer hij met zijne vrouw er
+over sprak, vielen er vele grammoedige en bittere woorden. Het was
+zijne ingewortelde gedachte, dat het onderwijs een werkmanskind
+onfeilbaar moet verloren leiden; want volgens hem sproten uit de
+geleerdheid de zucht naar schoone kleederen, hoovaardij en vele ergere
+dingen. Het minste kwaad was nog, dat de kinderen, welke dus boven
+hunnen staat verheven worden, eindelijk van hoogmoed op hunne ouders
+nederzien. Daarenboven, terwijl ze leeren, winnen ze niets, en dit is
+zooveel ontstolen aan de ouders, die recht hebben op het werkloon
+hunner kinderen. Hij was niet alleen van dit gevoelen; zijne vrouw
+mocht het vragen aan al hare geburen; buiten bazin Damhout zou geen
+enkele anders spreken. In het eerst had hij, door zijne herhaalde
+aanvechtingen en bovenal door zijne droeve voorspellingen, zijne vrouw
+in twijfel gebracht; maar nu waren allengs zijne woorden onmachtig op
+haar geworden.
+
+Lieveken woonde dikwijls de samenspraken bij, waarin er over haar lot
+werd getwist: zij hoorde en zag bevend, hoe hare moeder haar
+verdedigde en hoe zij te lijden had om haar op de school te houden.
+Het kind wist zulke zoete woorden, zulke teedere streelingen te vinden
+om hare moeder te troosten; zij drukte hare dankbaarheid met zooveel
+gevoel en kracht uit, dat bazin Wildenslag soms haar beminlijk
+Lieveken tegen de borst drukte en diep ontroerd haar omhelsde.
+
+Uit erkentenis voor hare moeder, poogde Lieveken zich op alle wijze
+nuttig te maken. Zij stond op met het krieken van den dag, schikte,
+kuischte en schuurde, en deed zooveel, dat het huisje van Jan
+Wildenslag allengs een min onzindelijk aanzien kreeg. Zij sprak
+tevens met hare moeder over hetgeen zij op de schole leerde en over de
+schoone lessen van zedelijkheid en van wellevendheid, welke de Zusters
+haar gaven. Zoo begon het kind, zonder het te weten, de opvoeding
+harer moeder, en het wierp in haar hoofd de eerste lichtstralen, welke
+er ooit waren in doorgedrongen.
+
+Bazin Wildenslag, hoe woest en onwetend ook, had een goed hart en veel
+gezonde rede. Wanneer zij alleen was met Lieveken en zij het kind zoo
+eenvoudig en toch zoo schoon hoorde spreken van haar onbekende dingen,
+van godsvrucht, van zedelijkheid en van de menschelijke plichten,
+gevoelde zij zich in eene andere lucht, en het scheen haar, dat hare
+eigene natuur door de aanraking van haar kind zich verhief en zich
+louterde.
+
+Ook zeide zij soms tot hare buurvrouw: "Zie, bazin Damhout, wij, arme
+lieden, wij denken, dat wij dom en slecht zijn. Het is niet waar. Het
+goede steekt er in, maar niemand heeft het er doen uitkomen. Hadden
+mijne ouders mij beter opgebracht en mij laten leeren, ik zou een
+ander mensch geworden zijn; want nu gevoel ik het wel, ik ben zoo bot
+niet als ik zelve het meende. Ware het nog te herdoen! Maar het is te
+laat, gebuurvrouw. Ik heb nu toch het geluk, te weten, dat mijne
+Godelieve goed zal geleerd worden. Zij is een engeltje in mijn huis;
+en mijn man mag mij vervaard maken zooveel hij wil, ik ben zeker dat
+ik plezier in mijn kind zal hebben zoolang ik leef. Wat hare broeders
+en zusters betreft, kleinen en grooten, daar is niets goeds van te
+verwachten. Zij staan tegen mij op, alsof ik geboren ware om hunne
+slavin en hunne dienstmeid te zijn. Ik heb al moeite gedaan om de
+kleinste naar de school te krijgen; maar Wildenslag springt vijf voet
+hoog van gramschap, zoohaast ik daarvan spreek."
+
+Misschien had de tevredenheid van vrouw Wildenslag nog eene andere
+reden. Zij was naar de school van Lieveken gegaan. De Zusters hadden
+haar met eene bijzondere beleefdheid en met eene zichtbare blijdschap
+ontvangen; haar de wonderlijke vorderingen van haar kind geroemd; haar
+hoog geprezen, omdat zij, nederige werkmansvrouw, haar kind liet
+leeren, en haar eindelijk, tot overmaat van vriendelijkheid, op eene
+lekkere koffie onthaald.
+
+Natuurlijk, zulk eerbewijs en de uitbundige lof over haar zelve en
+over haar kind hadden haar het hoofd duizelig gemaakt, en zij was uit
+de school teruggekeerd met het vaste opvat, Godelieve zoolang mogelijk
+te laten leeren.
+
+Daaruit volgde, dat, als de twee jaren verloopen waren, zij allerlei
+listen uitvond en zelfs openlijk tegen haren man in opstand kwam, om
+haar meisje nog eenige maanden langer op de school te laten.
+
+Alles was echter geene vreugde in het leven van Lieveken. Hare
+broeders en zusters, waarvan er reeds drie op de fabriek werkten,
+hadden voor haar eene soort van haat opgevat. Het scheen hun eene
+schreeuwende onrechtvaardigheid, dat Godelieve, zonder geld in huis te
+brengen, in luiheid mocht leven.--Onrechtvaardigheid vanwege de ouders
+was het zeker, dat zij al hunne kinderen niet hadden laten leeren;
+maar zoo verstonden de woestaards het niet. Op Lieveken alleen meenden
+zij zich te moeten wreken. Zij noemden haar spottenderwijze de
+_Mammezel_, scholden haar uit voor eene leegloopster, eene
+opvreetster, mishandelden haar, bevuilden of scheurden hare boeken en
+schenen eene samenspanning te hebben aangegaan om het arme meisje te
+bedroeven en te plagen.
+
+Godelieve verdroeg alles met een engelachtig geduld; slechts wanneer
+men hare schrijfboeken bemorste of beschadigde, weende zij in stilte,
+omdat zij vreesde in de school door de Zusters te worden bekeven.
+
+Elken dag, zoohaast het avondmaal was geeindigd, ging zij met hare
+boeken naar het huis van bazin Damhout. Daar las en schreef zij aan de
+zijde van Bavo, ontving zijne terechtwijzingen en zijne lessen met een
+liefderijk gemoed, en speelde dan nog wat, en koutte misschien met
+haren jongen vriend van hetgeen zij beiden meenden of hoopten later in
+de wereld te zullen worden.
+
+Bazin Damhout arbeidde zonder ophouden aan het naaien van kielen of
+van ander lijnwaden kleedergoed. Dewijl haar oudste meisje nu
+insgelijks naar de school ging, moest zij pogen wat meer geld te
+winnen, om haren man niet te laten gevoelen, dat het onderwijs der
+kinderen, ofschoon kosteloos, toch wel eenige opoffering vergde.
+
+Niet zelden wanneer Adriaan Damhout in gezelschap van Jan Wildenslag
+was geweest, keerde hij naar huis met een versomberd gelaat, en dan
+ontsnapten hem treurige bemerkingen, die genoeg lieten blijken, dat
+hij nog altijd ongerust was aangaande de gevolgen der al te hooge
+opvoeding, welke zijne vrouw aan hare kinderen gaf.
+
+Misschien dat de arme moeder niet geheel zonder vrees of twijfel was;
+want zij hield niet op van Bavo en Lieveken, onder alle vormen en bij
+elke gelegenheid, de dankbaarheid en de liefde tot hunne ouders als
+eenen heiligen plicht aan te prijzen. Alsof zij, door eene geheime
+inspraak harer ziel, gevoelde, dat geleerdheid niet voldoende is om
+alleen den mensch te vormen, legde zij met eene teedere oplettendheid
+in het hart van haren zoon en in het hart van Lieveken de kiemen van
+het diepste plichtgevoel en van de zuiverste deugden neder.
+
+Zij was sedert jaren gewend aan de tegenwoordigheid der kleine
+Godelieve; nu vond zij haar geluk in de zoete vriendschap der kinderen
+voor elkander en in hunne ijverige leerzaamheid. Zij aanschouwde
+eenigszins het goede meisje als haar eigen kind. Was zij de oorzaak
+niet, dat zij naar de schole ging? En gaf deze weldaad haar het recht
+niet om Godelieve uitzonderlijk te beminnen?
+
+Het meisje erkende hare liefde niet alleen door eene groote
+dankbaarheid, maar tevens door een gevoel van diepen eerbied en van
+ontzag, dat zij zelfs op Bavo overdroeg; want alhoewel zij aan zijne
+zijde leefde als zijne zuster en zijne gelijke, bleef hij in hare
+oogen altijd een waardiger wezen, wiens vriendschap en wiens
+edelmoedige bescherming zij onverdiend genoot.
+
+Eindelijk toen Godelieve bijna gedurende drie jaar had ter schole
+gegaan, kon hare moeder het niet langer tegen haren man volhouden, en
+er werd beslist, dat het meisje met het begin der volgende week het
+gesticht der Zusters zou verlaten.
+
+Wildenslag meende, dat men haar onmiddellijk op de fabriek moest doen;
+zij zou er seffens eenige stuivers elken dag winnen, terwijl zij, om
+een handwerk te leeren, misschien nog wel gedurende twee jaar met
+eenen of twee stuivers per week zou naar huis komen. Al die
+geldverkwisting, beweerde hij, had geen ander gevolg dan eene pint
+bier en een brok vleesch uit zijnen mond en uit den mond harer
+broeders en zusters te rooven. Het kwetste hem daarenboven, dat zijne
+dochter op eenen juffrouwenstiel ging en niet fabriekwerkster bleef
+gelijk hare ouders.
+
+Daarover echter behaalde hij geen gelijk. In den geest van vrouw
+Wildenslag was de toekomst van Godelieve afgebakend zooals Bavo's
+moeder ze haar had voorspeld. Zij zou kleermaakster worden,
+winkeldochter en eindelijk meesteresse; daar was niets aan te doen,
+haar man mocht er tegen grollen en grimmen zooveel hij wilde.
+
+Toen Lieveken met het onverwachte nieuws bij Bavo kwam en zeide, dat
+zij hare school ging verlaten, was er eerst verrassing en dan stille
+treurnis. De kinderen wisten niets daartegen in te brengen en
+onderwierpen zich; maar hunne oogen, wanneer zij elkanders blikken
+ontmoetten, waren klagend, en uit Lievekens boezem ontsnapte nu en dan
+een zucht. Het was zoo goed voor haar bij de Zusters; zij was er zoo
+bemind geweest en zij droeg haren leermeesteressen zooveel dankbare
+genegenheid toe. Hare goede weldoensters voor altijd vaarwel te
+zeggen, viel haar hart bitter en wreed. Maar het kon niet anders: zij
+was arm in de wereld en moest een ambacht leeren, dit wist zij wel.
+
+Bazin Damhout zeide aan hare buurvrouw, dat zij niet mocht nalaten de
+Zusters van hare beslissing te verwittigen, en bij deze gelegenheid
+hen duizendmaal en uit den grond des harten moest bedanken voor hunne
+goedheid.
+
+Daar Lina reeds eens in het gesticht met bijzondere vriendelijkheid
+was onthaald geworden, volgde zij den raad harer buurvrouw.
+
+Wie het meest verrast en bedroefd schenen bij de onverwachte
+aankondiging, waren de Zusters. Godelieve was eene leerlinge, op welke
+zij niet alleenlijk trotsch waren, maar zij hadden allen het meisje
+bijzonder lief om hare voorbeeldige zedigheid en ijver, en meer nog
+misschien om hare aandoenlijke dankbaarheid. Daarenboven, Godelieve
+was hun reeds sedert eenige maanden behulpzaam geweest om de kleinste
+meisjes te leeren spellen.
+
+Nadat de Zusters de redenen van bazin Wildenslag hadden gehoord,
+staken zij de hoofden bijeen en spraken eenigen tijd in stilte met
+elkander.
+
+Dan zeide de oudste:
+
+"Vrouw, het zou ons pijn doen, onze beste leerlinge nu reeds te moeten
+verliezen. Wij waren fier op haar, en hadden ze wel gaarne nog een
+jaar behouden, om te doen zien waartoe wij bekwaam zijn, als onze
+lessen in eenen goeden grond vallen. Zoudt gij ze niet nog een beetje
+op onze school kunnen laten?"
+
+
+[Illustratie: Hij opende een groot schrijfboek, trok er een blad
+papier uit.]
+
+
+"Onmogelijk, Zuster," antwoordde bazin Wildenslag met eenen zucht. "Ik
+wenschte het ook wel. Vermits ik slechts een kind heb, dat heeft mogen
+naar de school gaan, zou ik ze willen laten leeren zoolang ze kan;
+maar mijn man is niet meer te stillen. Wij kunnen zoo niet leven. De
+kinderen kosten geld. Ik heb er niet minder dan zes; en, gelooft mij
+of niet, ze eten ons waarlijk het haar van het hoofd. Als de
+kinderen hunnen eigen kost niet verdienden, zoohaast ze groot genoeg
+zijn, dan moeten al de menschen van onze soort naar de armen."
+
+"En wanneer denkt gij, dat Godelieve, met den kleermakersstiel te
+leeren, haren kost zou beginnen te verdienen?"
+
+"Niet spoedig, Zusters, ik weet het wel: binnen twee jaar misschien,
+zoo allengskens."
+
+"Welnu, wij willen u een goed voorstel doen. Laat Godelieveken nog
+naar de school komen. Zij zal hier het noenmaal en het avondmaal
+genieten, en zelfs het ontbijt, indien gij wilt. Wij zullen eene
+bijzondere zorg aanwenden om haar goed te leeren naaien. En zoohaast
+zij dertien of veertien jaar bereikt en wel onderwezen is, zullen wij
+zelven haar op eenen winkel doen, bij eene meesteresse, die haar zal
+beschermen en bevorderen. Zij zal dus den verloren tijd ruimschoots
+inwinnen. Bevalt u dit voorstel?"
+
+"Ach, menschen lief, wat zijt gij toch goed voor mijn arm kind!" riep
+moeder Wildenslag met de tranen in de oogen. "Dat God u beloone voor
+uwe liefdadigheid. Ja, ja, zeker, ik neem uw edelmoedig voorstel aan
+uit gansch mijn hart."
+
+Zoo bleef Godelieve, ondanks de tegenwerpingen haars vaders, op de
+school der Zusters.
+
+Wat Bavo betreft, het is onnoodig te bevestigen, dat hij op de
+gemeenteschool insgelijks zich onder al zijne medeleerlingen
+onderscheidde. Hij was in geleerdheid oneindig verder dan Lieveken;
+hij had een schoon geschrift, was zeer geoefend in het rekenen en had
+reeds eenige vorderingen in de Fransche taal gedaan. Zijne meesters
+hadden hun genoegen in zijn helder begrijp en in zijne leerzaamheid,
+en roemden op zijnen spoedigen voortgang.
+
+Daar zijne ouders hem voor den stiel van mekaniekmaker of van
+timmerman bestemden, woonde hij sedert anderhalfjaar de lessen der
+teeken-academie bij, en alles liet vermoeden, dat hij ook in dit
+nieuwe vak behendig worden zou.
+
+Met al deze bezigheden, en alhoewel hij nu slechts te acht uren des
+avonds naar huis kwam, vond hij nog tijds genoeg om spelenderwijze
+Lieveken voort te helpen in hare eerste studie der Fransche taal,
+welke zij op hare school nu insgelijks had begonnen te leeren.
+
+Een gansch jaar verliep er dus, zonder dat eenige tegenspoed het
+stille geluk van bazin Damhout en van beide kinderen kwam storen. Een
+enkel voorval--indien men het voorval mag heeten--was van aard om
+aangeteekent te worden in hunne herinnering.
+
+Bavo had sedert eenigen tijd eene zonderlinge strekking tot
+eenzaamheid getoond. Reeds tweemaal, wanneer zijne ouders des Zondags
+volgens gewoonte hem mede wilden nemen op de wandeling, was hij alleen
+te huis gebleven, onder voorwendsel dat hij veel schoolwerk had af te
+maken. Zijne moeder had hem eens verrast, terwijl hij met angstige
+haast iets voor haar verborg.
+
+Wat mocht hem dus bezighouden? Hij wilde het niet zeggen; hij ontweek
+alle uitleggingen daarover, en bazin Damhout was niet zonder kommer,
+alhoewel zij niet juist wist wat zij vreesde.
+
+Op zekeren avond kwam Bavo te huis van de school; hij scheen uitermate
+blijde, liep van den eenen kant der kamer naar den anderen met
+zichtbaar ongeduld en deed niets dan in zich zelven zeggen:
+
+"Is Lieveken nog niet gekomen? Waar blijft toch Lieveken? Indien zij
+eens dezen avond niet kwame!"
+
+En als bazin Damhout hem vroeg, wat hem zoo aanjaagde, antwoordde hij
+lachende:
+
+"Gij zult het straks zien, moeder lief, en dan zult gij weten, wat ik
+voor u hield verborgen."
+
+"Ha, ha, daar is Lieveken!" riep hij uit.
+
+Het meisje aanschouwde hem verbaasd en keek rond om te raden, wat hem
+zoo vroolijk maakte.
+
+"Welken dag van het jaar zijn wij?" vroeg hij haar.
+
+"Ik weet het niet," stamelde zij. "In de maand Juli...."
+
+"Welnu, zie eens in dezen almanak, daar op den zesden der maand, welke
+heilige staat daar?"
+
+"Sinte-Godelieve!" zeide het meisje met verwondering.
+
+"Ja, Godelieve, het is uw dag," juichte hij. "Ik ga u besteken; ik heb
+een geschenk voor u. Eene maand lang heb ik in het geheim er aan
+gewerkt. Gij moogt er niet mede lachen en moeder ook niet. Ik heb
+gedaan wat ik kon."
+
+Hij opende een groot schrijfboek, trok er een blad papier uit, legde
+dit op de tafel en riep:
+
+"Zie, Lieveken, zie, moeder, daar is mijn geschenk!"
+
+Op het blad papier stonden de beelden van twee kinderen, met waterverf
+gekleurd, een jongen en een meisje, hand aan hand, en houdende elk in
+de hand, die hun vrij bleef, een open boek. Er was een breede,
+driekleurige band rondgeschilderd, en deze bonte verven gaven het
+eenen grooten glans. Ongetwijfeld had Bavo geweld gedaan om zijne
+eigene beeltenis en die van Lieveken na te bootsen; de kleederen
+geleken klaarblijkend; maar het geheel was een zoo gebrekkig en grof
+kinderwerk, dat men moeilijk het inzicht des makers hadde kunnen
+raden, indien hij niet onder de beelden in groote letteren hadde
+geschreven: BAVO EN LIEVEKEN.
+
+Verrast en schier droef, omdat het kleine meisje beweegloos bleef en
+niet juichte, zeide hij beschaamd:
+
+"Ja, Godelieve, het is niet goed, ik weet het wel. Ik heb het gemaakt
+om te lachen; het is eene gedenkenis van dat wij te zamen hebben
+leeren lezen."
+
+Godelieve boog het hoofd en begon in stilte te weenen; de tranen
+rolden als parelen uit hare oogen.
+
+"Wat is dit?" murmelde de verbaasde jongen. "Waarom weent gij nu?"
+
+"Ik weet het niet," was het antwoord, "omdat gij zoo goed voor mij
+zijt."
+
+"Kom, kom, het is maar spel," riep Bavo. "Hadde ik geweten, dat het
+beeldeken u moest bedroeven, ik hadde het aan stukken gescheurd."
+
+"Ho, aan stukken scheuren!" gilde Lieveken met schrik. "Doe dit niet!
+Geef het mij, als 't u belieft!"
+
+"Wel, het is voor u, Lieveken, dat ik het heb gemaakt."
+
+"Wees gedankt, Bavo; ik zal de gedenkenis uwer vriendschap zoo
+zorgvuldig bewaren!"
+
+Zij greep het blad papier van de tafel en, als verschrikte haar de
+gedachte, dat het schoon geschilderd beeld haar nog kon worden
+ontnomen, liep zij er mede de deur uit, roepende dat zij het hare
+moeder wilde toonen.
+
+
+
+
+VI
+
+
+Eindelijk was de tijd gekomen, dat Bavo de gemeenteschool zou
+verlaten, om als leerjongen op een werkhuis van mekaniekmakers te
+gaan. Hij was meer dan veertien jaar, en zijne opvoeding was
+voltrokken.
+
+Toen de onderwijzer van dit besluit kennis gegeven was, kwam hij zelf
+in de woning van Damhout, om den ouders van zijnen leerling te
+verzoeken en aan te raden, hunnen zoon nog op de school te laten, ten
+minste tot de aanstaande prijsuitdeeling. Hij twijfelde niet, of Bavo
+zou al de eerste prijzen der hoogste afdeeling behalen. Dus zijne
+opvoeding sluiten als _primus_ der school, zou hem een groote eer
+zijn, en het kon hem een gewichtige titel op latere bescherming
+worden. De hoofdonderwijzer had Bavo lief om zijn goed hart en zijnen
+wakkeren geest, en hij verborg den ouders niet, dat hij er aan hield,
+zijnen beminden leerling de eer en blijdschap van de zegepraal te zien
+genieten.
+
+Er werd dienvolgens beslist, dat Bavo nog ter schole zou blijven tot
+de prijsuitdeeling.
+
+Sedert eene maand was Lieveken door hare leermeesteressen bij eene
+goede kleermaakster geplaatst geworden. Als beschermelinge der
+Zusters won zij van den beginne af een frank per week.
+
+Dit klein loon was oorzaak, dat Wildenslag nog dikwijls zijne vrouw
+van dwaasheid beschuldigde, en haar poogde over te halen om Lieveken
+naar de fabriek te doen gaan. Daar moeten de kinderen geene lange
+leerjaren onderstaan, en zij winnen er onmiddellijk veel meer geld dan
+met welk ander ambacht. Evenwel, hoe onophoudend hij ook daarover
+zijne ingewortelde meening uitdrukte, zijne vrouw wilde van zulk iets
+niet hooren.
+
+Des avonds, na de arbeidsuren, kwam Lieveken bij bazin Damhout. Zij
+had toch te veel van hare woeste broeders en zusters te lijden; en
+hare moeder zelve spoorde haar aan om bij hare brave buren den vrede
+en het stil vermaak te zoeken, welke zij in haar huis niet vinden kon.
+
+Uit gewoonte en uit neiging nam zij nog deel in de lessen van Bavo, of
+juichte op voorhand met hem over de eer en het geluk, die hem zouden
+te beurt vallen bij de aanstaande prijsuitdeeling der gemeenteschool.
+
+Onverwachts ontstonden er gebeurtenissen, die de Gentsche nijverheid,
+en dus ook de werklieden, aan harde beproevingen gingen onderwerpen.
+Vele vraagpunten, door de omwentelingen van Frankrijk en van Belgie in
+1830 geweldiglijk opgeworpen, waren nog onbeslist gebleven. De
+onderhandelingen, tusschen de mogendheden machteloos zijnde om tot
+vereffening te leiden, dreigden eenige der belanghebbende landen, door
+de wapenen hun recht te doen gelden. Alle volkeren, door de vrees van
+eenen Europeeschen oorlog aangedaan, riepen hunne krijgsmachten met
+grooten spoed te zamen. Dit verwekte eenen algemeenen schrik, waarvan,
+volgens gewoonte, handel en nijverheid de eerste slachtoffers werden.
+De overmatige voorraad van stoffen in de magazijnen, eenige groote
+bankroeten te Londen en te Parijs, de opslag van de ruwe katoen,
+spruitende uit het vooruitzicht eener belemmering in de scheepvaart,
+dit alles bracht voort, dat de fabrikanten niet dan met verlies konden
+laten werken en de meesten inderdaad hunne fabrieken sloten.
+
+Twintigduizend menschen geraakten in Gent alleen zonder werk. Dewijl
+de arbeider, zelfs wanneer hij veel geld wint en geene kinderen heeft,
+gewoonlijk aan den dag van morgen niet denkt, vielen al deze lieden
+van een betrekkelijk welzijn eensklaps in de diepste armoede. In het
+eerst vonden zij nog iets of wat bij de winkeliers en bakkers te
+borgen; maar na vijftien dagen was deze hulpbron geheel opgedroogd, en
+dan kwamen de honger en de ware ellende deze duizenden menschen met
+vrouw en kinderen wreedelijk aangrijpen. Men zag ze in talrijke
+groepen op de markten staan of door straten dwalen, met verbleekt
+gelaat en ontvlamden blik, morrend en dreigend en in schijn gereed om
+door gewelddadigheid zich uit den bitteren nood te redden.
+
+Door medelijden aangedreven en hopende, dat deze erge toestand niet
+zou voortduren, boden eenige fabrikanten hunnen werklieden aan met
+zekere vermindering van loon te werken; en op dien grond werden er
+inderdaad meer dan de helft der nijverheidsgestichten geopend.
+
+Maar een groot getal spinners en wevers verstieten de aangebodene
+voorwaarden met gramschap, en beschuldigden de fabrikanten, dat zij
+uit zelfzucht van de omstandigheden gebruik maakten, om het werkloon
+neder te drukken. Na elkander gedurende eene halve week te hebben
+opgehitst, verdoold door onwetendheid en honger, liepen zij in
+stormige scharen naar de geopende fabrieken en wilden met geweld alle
+werkzaamheid doen staken. Zij mishandelden hunne makkers, die, om toch
+brood voor vrouw en kinderen te hebben, de tijdelijke
+loonsvermindering hadden aanvaard; zij beschadigden de gebouwen en
+werktuigen, en leverden zich over aan gewelddaden, die de
+tusschenkomst der gewapende macht noodzakelijk maakten.
+
+Deze tooneelen van woest geweld boezemden den fabrikanten eenen
+grooten schrik of eene diepe spijt in. Dan werden de fabrieken voor
+goed gesloten en de duizenden werkmanshuisgezinnen in eene eindelooze
+ellende gedompeld.
+
+Het was bovenal in de woning van Wildenslag, dat er nood en derving
+heerschte; want daar waren de kinderen talrijk, en men was er gewoon
+zonder vooruitzicht en zonder zorg op voorhand alles te verteren, wat
+er werd gewonnen. Moeder Wildenslag had een wreed en bitter leven; al
+het verdriet en al de onwil van man en kinderen vielen op haar, en zij
+hoorde den ganschen dag niets dan scheldwoorden en verwijtingen, als
+ware zij inderdaad de slavin, die in het huishouden het natuurlijke
+doel moest zijn van de ontevredenheid der anderen. Lieveken, die ook
+deel had in de kwade bejegeningen harer broeders en zusters, was de
+eenige troost, die bazin Wildenslag overbleef; want dit kind ten
+minste beminde en eerbiedigde haar, en het weende tranen van liefde
+en van medelijden op hare borst, wanneer de overigen haar hadden
+mishandeld of gehoond.
+
+In de woning der Damhouts deed de ellende zich zoo spoedig niet
+gevoelen. De winkeliers hadden in hen meer vertrouwen, omdat zij
+bekend stonden als spaarzame lieden, en gaven hun ook langer op borg.
+Daarenboven arbeidde moeder Damhout, wie geen naaiwerk ontbrak, nu van
+het krieken van den dag tot elf uren des avonds zonder ophouden.
+Misschien wel had de zorgende vrouw eenen kleinen spaarpot? Hare
+vlijt, hare zucht om te beletten, dat haar man zich ooit over het
+onderwijs zijner kinderen beklaagde, laat toe te vooronderstellen, dat
+zij iets had bewaard tegen eenen onvoorzienen nood.
+
+In het eerst ten minste ontbrak er niets in haar huishouden. Zij
+verzocht zelfs dikwijls de arme Godelieve, die honger leed
+ongetwijfeld, met hen het avondmaal te nemen; maar het meisje werd
+telkens rood bij zulke aanbieding en weigerde, zichtbaar sidderend,
+alsof het gepeins van in dit huis eene aalmoes te ontvangen haar met
+schrik en schaamte sloeg.
+
+Nog altijd dwaalden de werklieden in de straten van Gent verhongerd en
+lijdend rond. Van kindsbeen af aan eene enkele soort van arbeid, aan
+eene eenvormige en beperkte beweging gewend, waren zij onbekwaam om
+tot eenig ander werk hunne toevlucht te nemen. De gedachte daarvan
+kwam zelfs niet in hen op, en zij zouden veeleer zich met gansch hun
+huisgezin van honger hebben laten sterven, dan in eenige andere
+bezigheid ten minste eenen tijdelijken onderstand te zoeken.
+
+Door den langen duur der werkstaking werd de nood insgelijks voelbaar
+voor het huisgezin der Damhouts. Inderdaad, wat de vrouw door haren
+drukken arbeid met naaien kon verdienen was niet toereikend, om de
+huishuur te betalen en de voeding van vijf personen te bekostigen. In
+de winkels begon men insgelijks moeilijkheden tot langer borgen op te
+werpen.
+
+Aangespoord door den ijver zijner vrouw, die, zooals hij zelf zeide,
+zich de vingeren van de handen werkte, poogde Damhout in de stad werk
+te vinden om iets te winnen. Het gelukte hem in de eerste week niet;
+want schrik voor den oorlog had meer dan eene nijverheid verlamd, en
+er liepen honderden menschen rond om werk en om brood.
+
+Eindelijk toch, en hoezeer het hem, als spinner van ambacht,
+tegenstak, nam hij aan met eenige anderen eene slijkige gracht en
+eenen vijver uit te delven en te verdiepen.
+
+Het bedroefde bazin Damhout uitermate, dat hij zulken arbeid had
+aanvaard, en zij poogde hem te overtuigen, dat hij hem moest verlaten;
+er zou wel een middel zijn om voort te sukkelen, totdat hij wat beters
+hadde gevonden, maar de man, die wanhopig was over de werkeloosheid en
+niet langer al den last van het huishouden op zijne vrouw wilde laten
+drukken, weerstond haar en begon des anderen daags den voor hem zoo
+ongewonen arbeid.
+
+Gedurende de eerste week hield hij het vol; hij was wel treurig in
+zijn hart en tot bezwijkens toe vermoeid in al zijne leden, maar hij
+toonde er niets van en veinsde voor zijne vrouw en kinderen eene
+stille welgemoedheid.
+
+Op eenen namiddag evenwel kwam hij naar huis, liet zich zwak en
+ontzenuwd op eenen stoel vallen, en zeide, dat de koude koorts hem had
+bevangen. Hij was inderdaad zeer bleek, en van tijd tot tijd doorliep
+eene zonderlinge siddering zijne leden. Eene uitdrukking van geheime
+verschriktheid, eene kwaadvoorspellende ontsteltenis zijns gelaats
+deden vrouw Damhout vreezen, dat haar man eene ernstige ziekte kon
+hebben betrapt. Zij bedwong hare tranen om hem niet te verontrusten,
+deed hem te bed gaan en kookte hem eenigen warmen drank, hem onderwijl
+troostende en hem de hoop op eene spoedige herstelling insprekende.
+
+Maar de toestand van Adriaan Damhout verergerde alle oogenblikken; hij
+had groote pijn in het hoofd, hoestte met dor keelgeluid en klaagde
+over eene hevige steekte in de zijde.
+
+De bekommerde vrouw wist niet wat te doen; zij dorst haren zieken man
+niet alleen laten, en evenwel moest er iemand in allerhaast naar den
+dokter loopen. In het over en wedergaan zeide zij in stilte aan haar
+kleinste meisje, dat zij bazin Wildenslag moest gaan verzoeken
+onmiddellijk te komen. Toen zij kort daarop de deur hoorde openen,
+daalde zij de trappen af, vertelde aan hare buurvrouw hoe Damhout met
+eene dreigende ziekte was naar huis gekomen, en verzocht haar bij zijn
+bed te waken, totdat zij den dokter zou hebben kunnen gaan
+verwittigen.
+
+Bij geluk vond vrouw Damhout den dokter te huis en gereed om uit te
+gaan. Hare gebeden waren er niet noodig om hem tot een spoedig bezoek
+aan te sporen. Uit hare verklarigen oordeelde hij, dat hij hier
+waarschijnlijk met eene geweldige _pleuris_ zou te doen hebben, en
+zulke kwaal is dikwijls doodelijk, indien men ze niet onmiddellijk
+bestrijdt.
+
+Zijn voorgevoel was gegrond; bij het bed van den zieke erkende hij
+eene borstvliesontsteking, en gevolglijk was het eerste wat hij deed,
+den zieke de ader te openen en hem zoolang bloed af te trekken, totdat
+hij in bezwijming viel.
+
+Bij het gezicht van het bloed haars echtgenoots kon vrouw Damhout hare
+smart niet meer bedwingen; zij borst in eenen tranenvloed los en bleef
+met de handen voor de oogen weenen, terwijl bazin Wildenslag den
+dokter in zijn werk behulpzaam was.
+
+Toen de geneesheer bemerkte dat de zieke tot zich zelven kwam, schreef
+hij een briefje voor een fleschje en zeide:
+
+"Men hale dit bij den apotheker, en geve er den lijder elk uur eenen
+koffielepel van. Gij moogt zoo niet wanhopen, vrouw; de kwaal is wel
+erg, wanneer men er niet intijds bij is, maar gij hebt wel gedaan mij
+seffens te komen roepen. Nu ben ik schier zeker, dat ik uwen man
+geheel zal genezen; maar het kan nog weken duren, vooraleer hij geheel
+hersteld zij. Hij zal nu waarschijnlijk lust hebben om te slapen;
+stoor hem niet en spreek hem niet aan; hij heeft rust noodig. Gaat
+beiden beneden; gij zult wel hooren wanneer hij iets verlangt.
+Bovenal, dat men hem geen het minste voedsel geve of late nemen. Het
+zou hem doodelijk kunnen worden."
+
+En met de vrouwen beneden gekomen, zeide hij nog, terwijl hij het huis
+uitstapte:
+
+"Hebt goeden moed; dezen avond zal ik wederkeeren om te zien, hoe het
+met onzen zieke gaat."
+
+Bazin Damhout liet zich op eenen stoel vallen en begon nog
+overvloediger te weenen. Uit hare verschrikte snikken kon men slechts
+nu en dan de woorden: "mijn ongelukkige man! mijne arme kinderen!"
+verstaan.
+
+Hare buurvrouw poogde haar te troosten en moed te geven. Of zij daarin
+gelukte en of de bewustheid van haren plicht als echtgenoote en moeder
+de arme bazin Damhout eenige kracht terugschonk, althans de tranen
+dezer laatste hielden op van vlieten.
+
+"Ja, Lina," zeide zij, "gij hebt gelijk: ik moet het hoofd recht
+houden, alhoewel ik verga van droefheid en van angst. Ik ben alleen
+voor alles. Ach, mijn arme Bavo! hoe zal ik hem zeggen, dat men zijnen
+vader al zijn bloed heeft afgetapt? Maar ik mag zoo niet spreken. Ik
+zal pogen het hem te verbergen. Daar is het briefje, Lina; ik kan
+mijnen zieken man niet verlaten. Zoudt gij de goedheid hebben, eens om
+het fleschje te gaan?"
+
+"Welke vraag?" antwoordde vrouw Wildenslag. "Zeker, men gromt en
+scheldt reeds ten mijnent, omdat ik weg ben; maar om u dienst te
+bewijzen, zou ik al wel ergere dingen willen uitstaan. Zoo alleen kunt
+gij niet blijven; ik zal u iemand zenden, die u misschien eene betere
+hulp zal zijn dan eene betaalde dienstmeid."
+
+Bazin Damhout, nu alleen zijnde, stilde haar klein meisje door
+troostende woorden, luisterde met kloppend hart aan de trap en klom
+zelfs eens naar boven om haren angst bevrediging te geven. Zij hoorde
+haren man ademhalen, zij maakte met inzicht eenig gerucht; maar de
+zieke verroerde niet en scheen te slapen.
+
+Dit gaf haar eenigen moed; zij daalde weder in de benedenkamer, zette
+zich op eenen stoel, vouwde de handen te zamen en begon met de oogen
+ten hemel te bidden.
+
+Daar trad Godelieve met het fleschje van den apotheker in de kamer.
+Zij zette het op de tafel, naderde tot vrouw Damhout, omhelsde haar
+teederlijk en begon in stilte op hare borst te weenen.
+
+Het liefderijk medelijden van het meisje ontrukte vrouw Damhout nieuwe
+tranen; maar nadat zij met Godelieve het ongeval van haren man
+gedurende eenigen tijd had beklaagd, werd zij zich zelve meester en
+vroeg op treurigen toon:
+
+"Lieveken, waart gij dan niet op uwen winkel, dat gij om het fleschken
+zijt gegaan?"
+
+"Mijne moeder is om het fleschken geweest," was het antwoord. "Zij is
+op onzen winkel gekomen en heeft met de juffrouw gesproken. Ik mag te
+huis blijven zoolang ik wil, al ware het gedurende vele dagen."
+
+"Waarom te huis blijven?" murmelde vrouw Damhout, die de waarheid
+begon te vermoeden.
+
+"Gij zijt zoo alleen! Om u te helpen baas Damhout op te passen en om
+uwe boodschappen te doen."
+
+"Neen, neen, kind, dit is te veel goedheid van uwe moeder en van u. Ik
+zal Bavo van de school doen blijven. Gij moogt uwen leertijd zoo niet
+onderbreken, het zou u groote schade kunnen zijn."
+
+Het meisje voegde de beide handen smeekend te zamen en zeide:
+
+"Gij waart altijd zoo goed en zoo vriendelijk voor mij; gij zijt de
+oorzaak, dat ik heb mogen leeren. O, ik bid u, weiger mijnen kleinen
+dienst niet! Ik heb verlof van mijne moeder en van mijne meesteresse,
+om met u te blijven zoolang ik u nuttig kan zijn. Laat Bavo op zijne
+school; anders zou hij geene prijzen kunnen behalen. Het ware voor
+hem, voor u en voor zijnen zieken vader een nieuw en groot verdriet."
+
+En zonder een antwoord af te wachten, schikte zij de stoelen, die in
+wanorde geraakt waren, en greep eenen bezem om de kamer te keeren.
+
+Vrouw Damhout aanschouwde haar eene wijl met kloppend hart, ging tot
+haar, omhelsde haar en murmelde:
+
+"Welnu, mijn goed Lieveken, ik aanvaard uwe hulp voor een paar dagen,
+totdat mijn man een beetje zij bekomen. Daarvoor zal God u zegenen,
+dat gij zoo dienstwillig zijt!"
+
+Des avonds, als Bavo en zijne zuster Amelia te huis kwamen, zeide men
+hun, dat vader de koorts had, en men zijne rust niet mocht storen. De
+jongen zag wel aan de treurigheid zijner moeder en aan het droeve
+zwijgen van Lieveken, dat de ziekte zijns vaders ernstig was. Hij
+vergoot stille tranen, totdat de dokter, die nu was gekomen om den
+kranke nog eens te bezoeken, van de trap daalde en op blijden toon
+zeide:
+
+"Wees gerust, vrouw, de ziekte zal geene erge gevolgen hebben; maar
+voor alsnu nog geen het minste voedsel en de volledigste rust. Ween
+niet, mijn brave jongen, uw vader zal genezen, twijfel daar niet aan."
+
+Deze stellige verzekering gaf hun allen moed en hoop; en van dan af
+waren hun verdriet en angst veel verminderd.
+
+Bavo en zijne kleine zuster gingen naar de school, als te voren.
+Lieveken werkte als eene ware dienstmeid; van den vroegen morgen
+verscheen zij ten huize van bazin Damhout, keerde en schikte de kamer,
+ging om water, kookte de koffie en deed alle boodschappen op zulke
+wijze, dat moeder Damhout de uren, welke zij niet bij het bed van
+haren man doorbracht, kon toewijden aan haar naaiwerk, het eenige
+middel om wat geld te winnen voor het huishouden.
+
+In dien zin bovenal was de tegenwoordigheid van Lieveken eene weldaad
+voor de Damhouts; want ondanks het naailoon, was er veel te kort, en
+worstelde de arme Christina tegen eenen klimmenden nood. De ziekte van
+haren man dwong haar tot vele buitengewone uitgaven; zij had zelfs in
+'t geheim reeds hare oorringen en andere kleine juweelen verpand. Wat
+ware het dan niet geweest, indien de tijd tot werken haar volstrekt
+hadde ontbroken?
+
+Godelieve gevoelde wel, hoe zij zich het nuttigst maken kon. Zij
+ijverde met eene wonderbare aanhoudendheid om vrouw Damhout allen
+huisarbeid te sparen, en wanneer zij zelve niets meer te doen wist,
+greep zij naald en garen en naaide mede aan het grofste lijnwaad.
+
+Op eenige dagen tijds was Adriaan Damhout zichtbaar aan het beteren;
+maar zijne herstelling vorderde zeer langzaam. Inderdaad, de dokter
+had hem na den eersten dag nog tweemaal bloed afgetrokken. Daarbij had
+hij hem het gebruik van alle voedsel verboden. Geen wonder dus, dat de
+arme man welhaast zoo mager was als een geraamte, en ofschoon gezond
+van harte misschien, zoo zwak, dat hij nauwelijks kon spreken.
+Mogelijk ook dat zijne ziekte voortduurde en zich slechts langzaam
+liet overwinnen.
+
+Zoohaast zijne beternis toeliet, dat men hem gezelschap hield, gingen
+vrouw Damhout en Lieveken bij zijn bed zitten naaien, en dan gaven zij
+hem moed en troostten hem door allerlei zoete woorden. Het was
+insgelijks bij het bed zijns vaders dat Bavo een gedeelte van den
+avond doorbracht.
+
+Er geschiedde iets zonderlings in den jongen. Hij was somber en
+zwaarmoedig; de anderen, bij de zekerheid dat de zieke zou genezen,
+toonden vreugde en lachten betere tijden tegen, maar Bavo's lippen
+bewogen nooit meer tot den minsten glimlach. Het was, als drukte er
+iets op zijn hart.
+
+Deze duistere gemoedsstemming werd inniger en vermeerderde tot eene
+soort van geheime spijtigheid, wanneer zijne moeder, in stede van te
+gaan slapen, alleen bleef zitten werken tot half in den nacht.
+
+Zij zeide hem somwijlen, dat het niet anders kon zijn; dat, dewijl
+vader niet arbeiden kon, zij moest pogen iets te verdienen om den
+bitteren tijd door te worstelen.
+
+De jongen antwoordde daar niet op, maar ging ontevreden en morrend
+naar zijn bed.
+
+Eenige dagen later had Bavo eensklaps zijne blijmoedigheid
+teruggevonden. Hij was het nu die den anderen moed gaf en zich
+opgeruimd toonde. Vermits hij sedert eenige dagen veel vroeger dan
+gewoonlijk zich naar de school begaf om er werkzaam te zijn,
+vooronderstelde men, dat hij in de prijskampen op zijne school was
+gelukt, en hij ontkende zulks niet. Ieder juichte dus met hem over
+zijne waarschijnlijke zegepraal.
+
+Nu Adriaan Damhout geheel buiten gevaar was geraakt, oordeelde de
+dokter, dat het tijd was om zijne neergedrukte krachten allengs een
+beetje te herstellen. Hij zeide dus op zekeren Maandag tot de vrouw,
+dat zij eene sterke soep van ossenvleesch moest koken, en hem daarvan
+nu en dan een kopje moest te drinken geven.
+
+Groot was de verlegenheid en het verdriet van bazin Damhout. Zij was
+reeds twee weken huishuur ten achter; haar laatste weekloon had zij
+den bakker geheel gegeven, om nog wat brood op borg te bekomen. Niets
+was er in huis, dat waarde genoeg had om tot pand tegen geld te worden
+aanvaard. Nu moest er vleesch zijn: goed ossenvleesch om haren zieken
+man een beetje te versterken. Hoe zou zij dit vleesch bekomen zonder
+geld? Zij dacht aan het bureel van weldadigheid, zij droomde van de
+menschlievendheid van den eenen of anderen rijke in te roepen; maar
+deze middelen boezemden haar schrik in; het gepeins alleen van eene
+aalmoes te gaan vragen, deed haar beven.
+
+Onder hare angstige bewegingen opende zij werktuigelijk de kleine lade
+der kas, waar zij haar geld in legde, wanneer zij geld had. Een
+schreeuw van verrassing ontsnapte haar. De lade was ledig sedert meer
+dan vijftien dagen ... en daar blonk haar nu eensklaps een glinsterend
+vijffrankstuk in de oogen!
+
+Hoe kwam dat muntstuk daar? Was het God zelf, die medelijden had gehad
+met haren nood? Maar neen, hier kon geen wonderwerk in het spel
+zijn.--Lieveken? Maar Lieveken had geen geld, en hare ouders vergingen
+schier van gebrek. Men kon het zien op hunne bleeke aangezichten en
+holle wangen, dat de honger hun ingewand verteerde. Daarenboven, Lina
+Wildenslag verborg het niet, dat zij soms geheele dagen zonder eten
+waren; en bazin Damhout, hoe arm ook, had haar met eenige stuivers te
+gelijk het weekloon van Lieveken doen aanvaarden. Zeker, Lina hadde in
+elk ander geval deze teruggaaf geweigerd; maar nu zeide zij zelve, met
+de tranen in de oogen, dat de ellende haar dwong te vergeten, dat zij
+een hart had.
+
+Van waar kon toch dit vijffrankstuk komen?
+
+Die onoplosbare vraag maakte het hoofd der verbaasde vrouw duizelig,
+en zij bleef de onverwachte hulp lang bestaren. Dan eindelijk zeide
+zij in zich zelve:
+
+"Wie ook onze onbekende beschermer zij, dat God hem zegene! Ho, welke
+sterke, goede soep zal ik gaan maken! En kan iets mijnen armen man
+genezen, dan zal het zeker de weldaad zijn, die ons zoo geheimzinnig
+en zoo edelmoedig wordt bewezen!"
+
+Eenigen tijd daarna stond de soep op de kachel te koken; het gansche
+huis was vervuld met eenen verkwikkenden geur, en de verhongerde zieke
+lag in zijn bed te juichen over het beloofde voedsel, dat hem zoo
+bekorend werd aangekondigd.
+
+Vrouw Damhout verborg noch voor haren man noch voor Lieveken, dat zij,
+als ware het uit den hemel gedaald, in hare kas een vijffrankstuk had
+gevonden, hetwelk er wel zeker nooit in gelegen had. Zij was immer
+vervolgd door het tergend raadsel, van waar dit geld mocht komen, en
+sprak er den ganschen avond van; niemand wist haar iets te zeggen, dat
+haar tot de ontdekking van den geheimen beschermer kon helpen. Bavo
+folterde insgelijks zich de hersens; maar zijne inspanning bleef even
+vruchteloos.
+
+In den loop dezer week waren er geruststellende tijdingen aangaande de
+Europeesche staatsaangelegenheden gekomen; men zeide, dat de vrede
+niet zou gestoord worden, en men kondigde aan, dat sommige fabrieken
+ten minste gedeeltelijk zouden beginnen te werken.
+
+Den volgenden Zondag, zeer vroeg, terwijl Bavo naar de eerste mis was
+gegaan, meende Bazin Damhout eenige centen uit de kas te nemen om
+koffie te halen. Daar zag zij, nevens een geplaatst en als ten toon
+gespreid, vier enkele franken in een hoekje liggen.
+
+Nu was hare verbazing zonder palen; zij bleef eene wijl verblijd het
+geld bezien, sloot de kas en stapte langzaam en het hoofd schuddend,
+ter deur uit.
+
+In den winkel, terwijl men haar de koffie geriefde, zeide haar de
+vrouw:
+
+"Erge tijden, niet waar, bazin Damhout? Hopen wij, mensch lief, dat
+het haast zal beteren. Men zegt, dat er goed nieuws is van Parijs en
+dat het geen oorlog zal worden. Uw man is toch aan de betere hand; God
+zij geloofd, hij zal genezen zijn tegen dat er weder werk is. Ik
+beklaag u echter voor een ding; het is, dat de nood u verplicht heeft
+uwen Bavo van de school te trekken voor de prijsuitdeeling. Het is
+spijt: de jongen hadde groote eer behaald."
+
+"Gij bedriegt u, onze Bavo gaat nog altijd naar de school," was het
+antwoord.
+
+"In het geheel niet: hij heeft sedert meer dan twee weken de school
+verlaten."
+
+"Maar gij dwaalt; het is niet mogelijk!" kreet bazin Damhout met
+groote verwondering.
+
+"Hoe? Blijft hij van de school zonder uwe kennis!" zeide de
+winkelierster. "Ik weet het van eenen ondermeester, die gisteren bij
+mijnen broeder, den kleermaker, op den winkel was. Sedert vijftien
+dagen heeft men uwen Bavo op zijne school met geene oogen meer gezien.
+Die jongens, die jongens, al deed men ze eenen toom aan, ze zouden nog
+uit het goede spoor loopen!"
+
+Vrouw Damhout verliet den winkel; haar hart was verbrijzeld, en zij
+moest geweld doen om de tranen te bedwingen, die opweiden uit haren
+verkropten boezem. Bavo had sedert zoolang zijne school verlaten,
+zonder dat zijne ouders het wisten! Was de arme jongen in slecht
+gezelschap geraakt? Bewandelde hij eenen doolweg, die hem tot kwaad en
+ondeugd zou leiden? Maar het scheen haar onmogelijk. Welk geheim lag
+er dan onder het onuitlegbaar gedrag van haar kind verborgen? Zou een
+tweede ongeluk haar treffen? Zou het onderwijs in hem zulke slechte
+vruchten hebben voortgebracht? Welke onttoovering! Welke zware
+verantwoordelijkheid voor haar jegens haren man!
+
+Terwijl zij dus onder den pijnlijken twijfel morde en zuchtte, kwam
+Lieveken binnen.
+
+De moeder gevoelde, dat zij haren zoon niet in tegenwoordigheid van
+dit meisje mocht beschuldigen; zij wilde insgelijks haren man niet
+verontrusten, vooraleer door Bavo zelf de verklaring van zijn gedrag
+te hebben bekomen.
+
+Lieveken bemerkte wel, dat bazin Damhout ontsteld en treurig was; toen
+zij echter vernam, dat het met den zieke nog altijd wel ging, wist
+zij niet meer wat te denken, en dorst niet verder aandringen.
+
+Hetzelfde gebeurde met Bavo, die, uit de kerk te huis komende, iets
+vreemds in den blik zijner moeder vond en van haar wilde weten, wat
+haar bedroefde of ontroerde.
+
+De bekommerde en angstvolle vrouw gaf niets dan ontwijkende
+antwoorden, totdat Lieveken het huis had verlaten om op hare beurt ter
+kerke te gaan. Dan greep zij met plechtigen en strengen oogopslag de
+hand haars zoons, leidde hem tot in eenen hoek der kamer, verre van de
+trap, en vroeg hem met bevende stem:
+
+"Bavo, is het waar, dat gij sedert veertien dagen niet meer naar
+school zijt geweest?"
+
+De jongen werd rood tot achter de ooren en boog het hoofd.
+
+"Spreek, Bavo, laat mij niet in den pijnlijken twijfel. Is het waar?"
+
+"Het is waar, moeder lief," was het antwoord.
+
+"Ongelukkige jongen!" kreet de vrouw. "gij hebt sedert twee weken uwe
+school verlaten? Ik beef, ik durf u niet vragen in welk gezelschap gij
+dien tijd hebt doorgebracht. Ach, Bavo, ik, die geloofde, dat gij uwe
+arme moeder bemindet! Mijn God, ik moet het toch weten, hoe
+schrikkelijk het zij. Zeg, zeg, mijn zoon, wat hebt gij gedaan
+gedurende al dien tijd?"
+
+Bavo zag haar diep in de oogen en antwoordde met eene soort van stille
+fierheid:
+
+"Moeder, ik werk op eene fabriek."
+
+"Gij werkt op eene fabriek!"
+
+"Op eene fabriek van _bougies_, sedert vijftien dagen."
+
+Dan schoot er eene plotselijke klaarheid in den geest van bazin
+Damhout: hare oogen begonnen van bedwongen geestdrift te fonkelen. Met
+den bevenden vinger op de kas gericht, vroeg zij:
+
+"Dat geld, dat vijffrankstuk, die vier franken?"
+
+"Het is mijn weekloon, moeder lief," stamelde hij.
+
+Met eenen schreeuw van koortsige blijdschap sloeg Christina de armen
+om den hals haars zoons, sloot hem op haar hart en bevochtigde zijn
+hoofd met hare tranen.
+
+De jongen poogde haar te doen begrijpen, dat hij dien hoogen lof niet
+verdiende en niets gedaan had dan zijnen plicht. Wat hij betreurde,
+was alleenlijk, dat hij geen middel had weten te vinden om meer te
+winnen en zijne arme moeder het nachtelijk werken te sparen.
+
+Toen de ontsteltenis der vrouw een weinig was bedaard, trok zij haren
+zoon op eenen stoel nevens zich en vroeg hem de nadere uitlegging van
+zijn gedrag.
+
+"Ik zag u en Godelieve altijd, altijd arbeiden," antwoordde hij.
+"Wanneer ik, na tot middernacht met u gewaakt te hebben, slapen ging,
+bleeft gij nog zitten met het naaiwerk op den schoot. Mijn vader was
+ziek; er was nood in huis. Ik alleen deed niets om u te helpen. Mijn
+geweten knaagde, mijn hart verweet mij mijne laffe werkeloosheid. Na
+eenige dagen van schaamte en wanhoop ging ik tot den hoofdonderwijzer,
+mijnen meester, en zeide hem, zonder iets te verzwijgen, wat er in ons
+huis geschiedde, en hoe ik besloten had de school te verlaten om eenig
+werk te zoeken en zoo ten minste mijnen zieken vader en mijne goede
+moeder in hunne ellende bij te staan. Ik zeide hem insgelijks, dat ik
+mijn besluit gedurende eenigen tijd voor u zou verborgen houden,
+dewijl ik overtuigd was, dat gij mij anders zoudt beletten het uit te
+voeren. Ik meende, dat hij mijn voornemen zou afkeuren; maar neen, hij
+drukte mij de handen, en prees zeer hoog wat hij mijnen moed en mijn
+plichtgevoel noemde. Toen hij verstond, dat ik niet wist waar het
+gewenschte werk te vinden, beloofde hij mij, zelf eenigen zijner
+bekenden daarover te spreken; en reeds des namiddags had hij mij eene
+plaats gevonden op eene fabriek van waskaarsen, die men _bougies_
+noemt. Daar had ik niets anders te doen dan de kaarsen in pakjes te
+binden en in houten kassen te schikken; en eindelijk eenige letters en
+nummers op de kassen te schilderen. Ik won zestig centiemen daags en
+kreeg op 't einde der week nog eenig drinkgeld, omdat men tevreden was
+over mijn werk. O, moeder, het vijffrankstuk, eerste vrucht van mijnen
+arbeid, heeft mij zoo gelukkig gemaakt! Het moest u helpen en u
+troosten in uwen nood. Ha, gij hebt het niet bemerkt, maar toen ik
+mijnen armen vader de sterke soep lachend zag genieten en hem hoorde
+zeggen, dat hij daardoor onfeilbaar zou genezen, dan ben ik beneden
+gegaan, en ik ben mij op 't einde der steeg achter den blinden muur
+gaan verbergen, om daar door eenen tranenvloed mijn hart van de
+overmatige blijdschap te ontlasten. Het eerste geld, dat ik met werken
+had gewonnen, zou mijnen vader de gezondheid helpen teruggeven! Ik
+bezweek schier van geluk bij die gedachte.... Prijs mij dus niet,
+moeder lief, ik ben genoeg beloond geworden...."
+
+Met eenen gil van bewondering sprong de ontstelde vrouw recht en liep
+naar boven, zonder acht te geven op de smeeking van haren zoon, die de
+handen ophief om haar te wederhouden.
+
+Niet lang daarna klonk de stem van den zieken Damhout met groote
+kracht tot beneden de trap:
+
+"Bavo, Bavo!" kreet hij. "Kom, kom!"
+
+De jongen kon den roep zijns vaders niet wederstaan; hij klom
+aarzelend naar boven, en dewijl hij daar twee bevende armen tot zich
+uitgestrekt zag, omhelsde hij zijnen zieken vader met blijde
+uitstortingen des harten.
+
+Damhout dankte en loofde zijnen zoon voor zijne schoone en moedige
+daad; uit zijne woorden bleek, dat zijne grootste vreugde daarin
+bestond, dat Bavo uit eigene beweging werkman was geworden. Hij drukte
+eindelijk toch eenige spijt uit, omdat zijn zoon op eene fabriek van
+bougies arbeidde; hem scheen het, dat dit niet juist het beste vak
+was.
+
+Op deze bemerking antwoordde de jongen, dat hij door tusschenkomst van
+den hoofdonderwijzer werk had gekregen op de katoenspinnerij van M.
+Verbeeck. Hij zou daar gedurende eenigen tijd katoen uitpluizen en in
+soorten schikken, dan aan den eersten _duivel_ staan, en zoo voorts in
+het vak zich oefenen en allengs vervorderen. De fabriek van M.
+Verbeeck ging binnen vijf dagen geopend worden.
+
+Dit vervulde vader Damhout met nieuwe en groote blijdschap; want dit
+was inderdaad de baan, langs waar men met verstand en vlijt het verste
+op eene katoenfabriek kon geraken. Bavo zou eens meesterknecht worden,
+daaraan twijfelde de gelukkige vader niet meer.
+
+Toen men genoeg bedaard was geworden om over min ontroerende dingen
+te spreken, besliste men, dat van morgen af Godelieve terug naar haren
+winkel zou gaan. Inderdaad, Damhout behoefde geene onophoudende
+bewaking meer; hij zou dien dag zelven reeds gedurende eenigen tijd
+uit zijn bed komen. Met de vier of vijf franken per week, welke Bavo
+nu won, werd het mogelijk betere tijden af te wachten.
+
+In den namiddag, toen Bavo beneden bezig was met Lieveken in een boek
+iets te wijzen of te leeren, ging vrouw Damhout naar boven, zette zich
+nevens het bed van haren man en vroeg hem op zegevierenden toon:
+
+"Welnu, Damhout, gelooft gij nog, dat het onderwijs een werkmanskind
+tot hoogmoed en luiaardij verleidt? Welke kinderen, in geheel onze
+stege, zijn zoo beminnend, zoo verstandig en zoo deugdzaam als Bavo en
+Lieveken? Het is alleenlijk, omdat zij geleerd zijn en weten wat goed
+en wat kwaad is."
+
+Onder den slag eener bijzondere ontroering bevochtigden zich de oogen
+des werkmans; hij greep de hand zijner vrouw en zeide:
+
+"Neen, neen, Christina, dit alleen is de oorzaak hunner schoone
+inborst niet. Het is uw hart, uw goed en edel hart, dat klopt in
+hunnen boezem. Eene moeder als gij is de zegen Gods in een
+huishouden!..."
+
+
+
+
+VII
+
+
+Met het begin der volgende week werden er inderdaad een zeker getal
+fabrieken geopend; maar, in afwachting van stellige tijdingen
+aangaande den Europeeschen vrede, lieten zij slechts een beperkt getal
+werklieden toe.
+
+Bavo arbeidde op de spinnerij van M. Verbeeck. Hij droeg nu zijne
+slechte kleederen, en, dewijl hij door den aard van zijn werk altijd
+met vlokken katoen als met een spinneweb was overdekt, zag hij er op
+verre na zoo zindelijk niet meer uit als te voren. Dit gaf Godelieve,
+als zij des avonds van haren winkel kwam, dikwijls stof tot lachen, en
+zij noemde den jongen schertsend _de katoenvogel_; maar hij, in stede
+van daarover spijtig te worden, was altijd ten uiterste blijmoedig en
+scheen trotsch door de overtuiging, dat hij nu tot iets nuttig
+geworden was en zijne ouders mocht behulpzaam zijn.
+
+Ondanks den nood en de trage herstelling van vader Damhout, was elkeen
+in dit huishouden gelukkig. Bovenal was het hart der moeder met een
+gevoel van hoogmoed en van zaligheid vervuld. Soms kon zij des avonds
+uren lang in stilte haren zoon bestaren, terwijl hij, ofschoon
+vermoeid van den arbeid, nog met inspanning het hoofd over zijne
+boeken hield gebogen. Dan klopte haar hart, dan glinsterden hare
+oogen, en de blik, dien zij dan bij wijlen ten hemel wierp, was wel
+zeker een innig gebed van dankbaarheid.
+
+Vader Wildenslag en zijne zonen, alhoewel zij, door den honger
+aangejaagd, van de eene fabriek naar de andere liepen om arbeid te
+vinden, waren tot dan in hunne pogingen niet gelukt. Zij hadden zich
+bij de laatste volksonlusten door hunne hevigheid en hunne woestheid
+doen opmerken; en dewijl de fabrikanten nu slechts de beste werklieden
+uitkozen, wilde geen hunner de gekende belhamels van den oploop tegen
+de fabrieken in zijn gesticht toelaten.
+
+Het schijnt, dat in Frankrijk de nijverheid spoediger en met meer
+kracht had hernomen; want er kwamen alsdan te Gent eenige afgezondene
+personen, om goede fabriekwerkers aan te werven voor de steden in het
+Noorderdepartement.
+
+Wildenslag en zijne zonen aanvaardden met blijdschap deze gunstige
+gelegenheid om zich uit den onverdraaglijken nood te redden, en namen
+gereedelijk de voorwaarden der wervers aan. Men zou hunne reiskosten
+betalen en zij zouden in Frankrijk een veel hooger dagloon dan in
+Belgie winnen.
+
+Zeker, in andere omstandigheden zou de gedachte van hare geboortestad
+te verlaten, vrouw Wildenslag verschrikt en bedroefd hebben; maar nu
+verblijdde haar deze reis als een onverwacht geluk. Inderdaad, het was
+de verlossing uit den afgrond der bitterste ellende. Daarenboven,
+zoohaast er weder overvloed van werk te Gent zou zijn, zouden zij
+terugkeeren. Hunne afwezigheid zou dienvolgens ten hoogste eenige
+maanden duren.
+
+Vrouw Wildenslag ging juichend en met groote blijdschap haar vertrek
+naar Frankrijk in de gansche buurt aankondigen.
+
+Toen zij in de woning der Damhouts kwam, was zij vergezeld door haren
+man, die nu zijne luidruchtige welgemoedheid geheel had teruggevonden
+en roemde op het hooge dagloon, dat men in Frankrijk genoot. Daar,
+zeide hij, eet een werkman tweemaal vleesch elken dag en drinkt er
+bier en somtijds wijn, evenals een rijk mensch. Dat zou een pleizierig
+leven en een eeuwig _smeerken_ zijn!
+
+Bazin Damhout ontving deze tijding met treurnis. Het gepeins, dat
+Lieveken, hare ouders zou volgen en zij het goede kind dus in langen
+tijd niet meer zou zien, bedroefde haar; maar dewijl zij het vertrek
+der Wildenslags niet anders kon beschouwen dan als eene zeer
+natuurlijke zaak en als een gelukkig middel voor hen, om uit de lange
+ellende te worden verlost, deed zij geene de minste tegenwerping.
+Alleenlijk beklaagde zij het, dat Godelieve nu den winkel zou moeten
+verlaten, waar zij zoo wel was en op spoedige vervordering mocht
+hopen.
+
+Moeder Wildenslag betreurde dit insgelijks; maar zij meende, dat het
+niet onmogelijk zou zijn, in Frankrijk eenen anderen goeden winkel
+voor Lieveken te vinden.
+
+Hierop antwoordde Wildenslag:
+
+"Ba, ba! met uwen winkel! Godelieve is nu sterk genoeg geworden. Als
+zij zal zien, hoe hare broeders en zusters geld in overhoop winnen,
+zal zij van zelve op eene fabriek willen werken."
+
+Nadat hare buren waren weggegaan, overpeinsde vrouw Damhout zeer lang
+de woorden van Wildenslag. Zij wist niet waarom de vrees, dat Lieveken
+op eene fabriek kon gaan, haar ontstelde. Waarlijk, zij had voor het
+goede kind eene andere toekomst gedroomd; maar werkte haar eigen zoon
+niet op eene fabriek? Het was toch hetzelfde niet: Bavo kon
+meesterknecht worden.
+
+Hare treurnis overwinnende, zeide zij zich zelve, dat moeder
+Wildenslag waarschijnlijk wel zou zorgen, dat hare Godelieve in
+Frankrijk het ambacht van kleermaakster voortleerde; de afwezigheid
+hunner buren zou niet langdurig zijn; dewijl alles voorspelde, dat het
+werk in Gent ook spoedig zou hernemen. Daarenboven, er was niets aan
+te doen. De Wildenslags hadden gelijk, het redmiddel, dat hun
+aangeboden werd, met blijdschap te aanvaarden.
+
+Toen Bavo des avonds te huis kwam, zeide zijne moeder hem, dat de
+Wildenslags besloten hadden overmorgen, met het krieken van den dag,
+naar Frankrijk te vertrekken. Zij zouden dus onmiddellijk uit hunne
+bittere armoede gered zijn; want men had hun een buitengewoon hoog
+dagloon verzekerd. Lieveken zou natuurlijk hare ouders volgen; maar
+zoohaast er weder veel werk in Gent was, zouden zij terugkomen.
+
+Deze tijding trof Bavo op eene zonderlinge wijze; hij boog het hoofd,
+zag sprakeloos ten gronde en antwoordde zelfs niet, toen zijne moeder
+hem vroeg waarom iets, dat zeker een geluk was voor de ouders van
+Lieveken, hem scheen te bedroeven. Eindelijk, als ware er nu eerst een
+duidelijk besef der zaak in zijnen geest ontstaan, zeide hij op den
+toon van onderwerping:
+
+"Inderdaad, moeder, zij zullen dan toch uit den pijnlijken nood
+verlost zijn. Ik was zoo gewend, Lieveken des avonds hier te vinden.
+Nu zal ik alleen, altijd alleen met u zijn; maar ik ben geen kind
+meer.... Als Lieveken slechts welvaart en gelukkig is in Frankrijk,
+zal ik mij over hare afwezigheid niet te veel bedroeven. Gij hebt
+gelijk, moeder, de mensch moet zich sterk houden tegen het lot.
+Daarenboven, wie weet of onze geburen niet reeds binnen eenige maanden
+wederkeeren?"
+
+De moed en de verduldigheid, waarmede haar zoon deze tijding had
+ontvangen, verwonderden en verblijdden vrouw Damhout. Zij begreep
+niet, dat hare moeite om hem de tijding onder een gunstig daglicht te
+doen aanschouwen, voor een oogenblik zijn gevoel en zijne rede had in
+twijfel gebracht.
+
+Maar zij moest weldra erkennen, dat zij zich had bedrogen; want Bavo
+liet zich bij de tafel op eenen stoel zakken, bleef lang met starende
+oogen in diepe overweging verzonken, en slaakte van tijd tot tijd
+eenen hollen zucht, als beklemde een zwaar gewicht zijne borst.
+
+Het was reeds laat, toen Lieveken met het voorschoot voor de oogen in
+de kamer verscheen, en onder luide snikken over haar vertrek naar
+Frankrijk begon te kermen.
+
+Bavo, alhoewel hij zelf geweld deed om niet onder zijn verdriet te
+bezwijken, poogde het bedrukte meisje te troosten. Vrouw Damhout en
+haar man voegden hunne woorden bij de zijne; maar Godelieve scheen
+ontroostbaar in hare diepe smart.
+
+Toen eindelijk het meisje tusschen hare snikken eenige duidelijke
+klachten kon voortbrengen, zeide zij, waarom dit vertrek als een wreed
+ongeluk haar verschrikte en haar zoo diep bedroefde. Zij herinnerde
+zich de eindelooze goedheid van vrouw Damhout voor haar, de
+onverdiende vriendschap, die Bavo gedurende geheel haar leven haar had
+gegund, en zij sprak van weldaden, van edelmoedigheid en medelijden
+voor een arm verstooten kind; zij noemde bazin Damhout hare goede
+moeder en Bavo haren leermeester en haren broeder. Dit alles ging zij
+verliezen. De wereld zou eene woestijn voor haar worden, al wat zij
+meest had bemind, ging zij verlaten, misschien voor altijd.
+
+Het meisje had zulke gevoelige, zulke zoete, teedere woorden; de
+liefde haars harten voor hare weldoeners stortte zich zoo onbewimpeld
+en zoo vurig uit, dat zij iedereen tot in de ziel ontroerde.
+
+Vrouw Damhout sloot het dankbare kind tegen hare borst, en deed geweld
+om door bewijzen van innige dankbaarheid haar te troosten.
+
+Bavo lag met het hoofd op de tafel en weende; zijne droefheid was
+stom; geene klacht ontsnapte zijnen boezem; want hij wist wel, dat
+hier niet tegen de wreede uitspraak van het lot kon geworsteld worden.
+
+Zoo bleven dien avond in de woning van Damhout bittere, hopelooze
+tranen vlieten, totdat moeder Wildenslag hare Godelieve kwam roepen en
+ze mede naar huis nam.
+
+
+[Illustratie: Grepen elkander de handen.]
+
+
+Den volgenden dag ging het wat beter. Uitgeput van weenen, getroost en
+versterkt door de vriendelijke woorden van vrouw Damhout en van Bavo,
+had Lieveken de zaak allengs met meer verduldigheid beginnen in te
+zien. De vaste hoop, dat zij welhaast met hare ouders naar Gent zou
+wederkeeren, had een weldadig licht in hare droefheid geschoten, en
+zij insgelijks scheen het vertrek, als zijnde toch een geluk voor hare
+ouders, met onderwerping te aanvaarden....
+
+Toen de Wildenslags, ouders en kinderen, elk met een pak aan de hand,
+voor den dageraad de stege verlieten, om de reis naar Frankrijk te
+beginnen, waren zij door Bavo vergezeld.
+
+De jongen stapte nevens Lieveken en droeg haar pak. Zij weenden niet
+en spraken weinig. Hunne harten waren beklemd. Wat zij zeiden, waren
+woorden van wederzijdsche vertroosting; want zij hadden beiden het
+gevoel, dat deze scheiding, hoe kort ook, hun pijnlijk zou zijn; en
+zij maanden in hunne eenvoudigheid elkander aan, om niet te veel te
+denken aan al het zoet vermaak en aan het stil geluk, dat zij
+gedurende hunne schoone kindsheid te zamen hadden genoten.
+
+Zoo kwam men buiten de poort, en dewijl het tijd was voor Bavo om naar
+zijne fabriek te gaan, kon hij onmogelijk de Wildenslags langer
+vergezellen.
+
+Bavo en Lieveken, als door eene zelfde beweging gedreven, grepen
+elkander de handen, wisselden eenen diepen blik, waarvan zij zelven de
+beteekenis niet begrepen en murmelden met versmachte stemme:
+
+"Vaarwel, Bavo! Vaarwel, Lieveken. Tot wederziens!"
+
+Tranen ontsprongen hunnen oogen; maar het meisje, zich voelende
+bezwijken, slaakte eenen grievenden kreet en liep tot hare ouders, die
+reeds in de baan vooruit waren.
+
+De jongen bleef roerloos; hij zag hoe het arme Lieveken met hangend
+hoofd en wankelende stappen achter moeder voortsukkelde. Hij wenschte
+en hoopte, dat zij nog eens het gezicht tot hem zou keeren; maar daar
+bereikten zij den draai der baan, en allen verdwenen zij voor de oogen
+van Bavo.
+
+Dan werd het hem, als hadde men met geweld iets uit zijn hart gerukt.
+Hem verbaasde de akelige ledigheid, die eensklaps in hem en rondom hem
+was ontstaan, en hij schudde twijfelend het hoofd, als vroege hij zich
+zelven het raadselwoord der duizeligheid zijner zinnen.
+
+Dubbend, morrend en diep bedrukt, keerde hij stedewaarts en begaf zich
+naar zijne fabriek. Het beeld van Lieveken vervolgde hem overal; in
+het katoen, dat hij uitpluizen en schikken moest, vormde zich de
+gedaante der betreurde speelgenoote, nu met den onbegrijpelijken blik
+in de oogen, dan met hangend hoofd de droeve rust beginnende. Het
+woord "vaarwel!" klonk hem van alle kanten uit de geruchten der
+fabriek in de ooren. Maar de arbeid is een machtige trooster des
+harten, en hij leent den mensch eene wonderbare sterkte tegen de
+denkbeelden, die hem overheerschen. Voor het einde van den eersten dag
+was de smart van Bavo reeds veel verminderd, en alhoewel hij nog
+altijd aan Lieveken en aan haar vertrek bleef mijmeren, kwam er meer
+verduldigheid en rust in zijn hart.
+
+Des avonds, als hij te huis kwam van zijne fabriek, nam hij als te
+voren zijne boeken, maar dan geviel het dikwijls, dat hij, zonder het
+te weten, eensklaps het hoofd verhief en rondkeek, als zocht hij
+iemand met de oogen; somtijds stond hij op en ging naar de deur bij
+het minste gerucht. Er ontbrak hem iets; en alhoewel hij lachte met
+zijne eigene verstrooidheid, was zijne moeder bekommerd over deze
+zonderlinge ontroeringen haars zoons.
+
+Ook sprak zij weinig met hem over Godelieve; en wanneer hij haar dwong
+over de afwezige vriendin te kouten, brak zij de samenspraak zoo kort
+mogelijk af. Hare moederlijke liefde zeide haar, dat de diepe treurnis
+haars zoons geen voedsel mocht geven, alhoewel zij even veel aan
+Lieveken dacht als hij zelf.
+
+Er verliepen op deze wijze een paar weken. Bavo scheen zich in de
+afwezigheid van Godelieve te hebben getroost, en, sprak hij nu nog van
+haar, het was met bedaardheid en met rede.
+
+Vader Damhout was schier geheel genezen. Hij had zich reeds naar de
+fabriek van zijnen ouden meester, M. Raemdonck, begeven, om er te
+worden aangenomen. Nog eene week en hij zou zijnen arbeid als spinner
+hernemen.
+
+Op eenen middag kwam een onderwijzer der gemeenteschool in hun huis,
+om hen allen in naam van den bestierder uit te noodigen tot de
+prijsuitdeeling, die op den komenden Maandag was vastgesteld. Wel was
+het waar, dat Bavo, omdat hij de school voor het einde der wedstrijden
+had verlaten, geen recht kon hebben op de gewone prijzen, maar de
+onderwijzers hadden besloten, dat zijne vlijt, zijne vorderingen en
+bovenal zijn schoon gedrag eene openbare belooning verdienden. Bavo
+zou dienvolgens eenen buitengewonen prijs krijgen. Hij zelf en zijne
+ouders mochten niet nalaten de plechtigheid der prijsuitdeeling bij te
+wonen. Zij zouden ongetwijfeld altezamen verheugd en fier naar huis
+keeren.
+
+
+
+
+VIII
+
+
+De zaal, waar de prijsuitdeeling der gemeenteschool ging geschieden,
+was opgevuld met volk, meest vaders en moeders van leerlingen, en dus
+zeer geringe burgers of werklieden. Evenwel, vooraan bemerkte men ook
+wel eenige deftige dames en heeren, die, door een edel gevoel
+ingesproken, de prijsuitdeeling der kostelooze gemeenteschool door
+hunne tegenwoordigheid kwamen verheffen en opluisteren.
+
+Adriaan Damhout met zijne vrouw Christina zat op de vijfde of zesde
+bank, te midden van het publiek; hun zoon Bavo bevond zich tusschen de
+schoolkinderen op de plaats, hem door de onderwijzers aangeduid.
+
+Alles was gereed en de klokken der kerken hadden reeds sedert eene
+wijl het bepaalde uur verkondigd, toen eensklaps de deur der zaal met
+eenig gerucht werd geopend. De burgemeester van Gent, vergezeld door
+eenige schepenen en gemeenteraadsheeren, trad binnen en stapte tot bij
+het tooneel, waar groote leunstoelen voor de overheden waren geschikt.
+
+Met blijde verrassing in de stem murmelde Adriaan Damhout aan het oor
+zijner vrouw:
+
+"Hebt gij niet gezien, Christina, dat mijnheer Raemdonck met den
+burgemeester is binnengekomen?"
+
+"M. Raemdonck, de meester van uwe fabriek?"
+
+"Ja, kijk, daar voor ons, op den tweeden zetel, naast den
+burgemeester, aan zijne linkerzijde. Het is M. Raemdonck zelf."
+
+"Het is te begrijpen, Adriaan, vermits mijnheer Raemdonck sedert een
+jaar in den raad van de stad zit."
+
+"Ja, en hij moet daar nog al veel bezigheden hebben; want nu bemoeit
+hij zich zooveel niet meer met de fabriek; het is de oude
+meester-klerk, die schier alles bestiert. Ha, ik weet niet, Christina,
+maar het verblijdt mij grootelijks, dat M. Raemdonck hier tegenwoordig
+is."
+
+"En mij verheugt het insgelijks, Adriaan. Nu zal uw meester kunnen
+zien, dat gij een goed vader zijt en uwe kinderen hebt laten
+leeren...."
+
+Hunne stille samenspraak werd onderbroken door den klank der bel, die
+het begin der plechtigheid aankondigde.
+
+Een der raadsheeren had de trede der verhevenheid beklommen en hield
+eene openingsrede. Hij sprak over de noodzakelijkheid van het
+onderwijs voor alle standen der samenleving, en spoorde bovenal de
+werklieden aan om hunne kinderen niet in de onmacht en de slavernij
+der onwetendheid te laten. Zijne bondige rede eindigende, zeide hij:
+
+"Luistert, mijne vrienden, hoe een werkman als gij, een werkman van
+Brussel [Voetnoot: M. Dauby.], tot zijne medegezellen spreekt.--Het
+onderwijs, zegt hij, is heden voor iedereen eene dringende
+noodzakelijkheid, tot welke loopbaan of ambacht men ook zij bestemd.
+Niet geleerd zijn, wanneer de anderen geleerdheid bezitten, stelt den
+mensch in eenen toestand van eeuwige minderheid. De voordeelen van het
+onderwijs bestaan niet alleenlijk in te kunnen lezen, schrijven en
+rekenen, maar het opent den geest, ontwikkelt het verstand en vormt de
+rede; het leert opmerken en vergelijken; het geeft den mensch licht en
+sterkte om zijne plichten te vervullen en zijne rechten te verdedigen.
+Gij weet het, gezellen, de nijverheid vervormt zich onophoudend: alle
+dagen komen nieuwe verbeteringen tot stand. Alles gaat vooruit; de
+werkman moet mede vooruitgaan en den stap der anderen volgen, wil hij
+niet achterblijven en verpletterd worden. Indien de mekanieken hem
+zijnen lichamelijken en enkel stoffelijken arbeid ontnemen, om hem
+niets te laten dan het verstandelijk werk, dit is ook een vooruitgang;
+maar slechts op voorwaarde dat de werkman zich tot de hoogte zijner
+nieuwe taak wete te verheffen. Wie zal hem daartoe helpen? Het
+onderwijs, de geleerdheid, die den geest ontwikkelt en den mensch
+nieuwe krachten geeft, krachten, wel anders machtig dan die zijner
+armen, omdat zij noch de vermoeidheid noch de jaren vreezen;--de
+geleerdheid, die hem nieuwe wegen opent, die hem een beter dagloon met
+minder lichamelijke vermoeidheid bezorgt;--de geleerdheid, die de
+eeuwenlange ongelijkheid tusschen de menschen vermindert en veel meer
+kan toebrengen om ze geheel te doen verdwijnen dan de dwaze droom
+dergenen, die de rijkdommen onder allen zouden willen verdeeld zien,
+en waarvan de zekerste uitslag niets zou zijn dan de gelijkheid der
+armoede. Zegenen wij dus als werklieden den vooruitgang der scholen,
+de verspreiding van het onderwijs, als de schoonste glorie onzer eeuw.
+Wat ons betreft, wij beschouwen elke school als een tempel, opgericht
+aan de waardigheid en de welvaart van het arbeidende volk!--Ziedaar,
+vrienden, de edele woorden, u door eenen uwer gezellen toegestuurd.
+Drukt ze in uw hart en volgt den wijzen raad, die er in ligt besloten;
+want zij toonen u het middel om uwe krachten te verdubbelen, uwe
+welvaart te vermeerderen en in de toekomst het werk en den werkman te
+verheffen en te veredelen."
+
+Deze redevoering, met kracht en overtuiging uitgesproken, had eenen
+diepen indruk op het gemoed der aanhoorders gedaan. Eerst na een
+oogenblik der volledigste stilte braken de toejuichingen los. Onder
+degenen, die met koortsige geestdrift in de handen klapten en bravo
+riepen, kon men bovenal vrouw Damhout onderscheiden. De opgetogene
+Christina had hare eigene denkwijze zoo welsprekend hooren bevestigen;
+en zij gevoelde, dat de woorden van den raadsheer eene lange lofrede
+van haar gedrag als moeder waren geweest.
+
+"Welnu, Adriaan," vroeg zij zegevierend, "had ik gelijk of niet? Die
+heer weet er meer van dan Jan Wildenslag, niet waar? En gij hoort wel,
+dat er verstandige werklieden zijn, die denken als ik over het
+onderwijs der kinderen?"
+
+Damhout knikte met het hoofd ten teeken van toestemming; maar hij had
+den tijd niet om haar te antwoorden, want de oefeningen der
+schoolkinderen begonnen onmiddellijk en werden zonder verpoozing
+voortgezet.
+
+Men droeg eenige verzenstukjes en fabelen voor, en men vertoonde zelfs
+een geestig blijspel, het alles onder het twintigmaal herhaalde
+handgeklap der aanschouwers, die verbaasd waren en zich trotsch
+gevoelden over de kunde en de geleerdheid hunner kinderen.
+
+Eindelijk ging men over tot de prijsuitreiking. Een groot getal
+jongens van allen ouderdom, de kleinste eerst, werden beurtelings
+opgeroepen en kregen een of meer boeken.
+
+Velen moeders ontvielen tranen van geluk en hoogmoed; eenigen drukten
+in vol publiek hunne kinderen op hun hart en deden door deze
+eenvoudige uitstorting van liefde en blijdschap de toejuichingen der
+ontroerde aanschouwers verdubbelen.
+
+Toen men aan de leerlingen der hoogste klasse was gekomen, en Bavo de
+schoone, groote boeken een voor een van de tafel zag verdwijnen, werd
+het hem eenigszins bang om het hart. Ware hij op de school gebleven,
+dan hadde hij wel zeker het grootste getal dier prijzen behaald. Al de
+eer, welke zijnen ouden gezellen nu werd aangedaan, ware hem te beurt
+gevallen. Hoe hadde die openbare zegepraal, in tegenwoordigheid des
+burgemeesters en der andere heeren, zijne moeder en zijnen ziekelijken
+vader gelukkig gemaakt! Nu zou hij slechts eenen prijs krijgen, eenen
+kleinen prijs, want er lagen geene groote boeken meer op de tafel.
+
+Nog treuriger werd Bavo, toen hij ook den laatsten prijs zag weggaan;
+maar hij werd uit zijne droeve overweging opgewekt door de
+verschijning van den hoofdonderwijzer, die op het tooneel vooruitkwam
+om tot het publiek te spreken.
+
+De redenaar was een man met grijze haren; er lag in zijn schoon en
+indrukwekkend gelaat een toon van ernst en goedheid, van overtuiging
+en liefde, die liet vermoeden, dat deze grijsaard het onderwijs der
+kinderen beschouwde als eene soort van priesterschap.
+
+Op stillen, doch diepgevoelden toon begon hij zijne aanspraak. Van
+zijne eerste woorden af verwonderde hij elkeen, en boeide de aandacht
+gansch bijzonderlijk; want hij verhaalde een vertelsel van werklieden,
+eenen vader en eene moeder, die ten koste van vele opofferingen hunnen
+zoon hadden laten leeren, en die zelfs te midden van nood, van ziekte
+en ellende, liever honger hadden geleden dan hun kind van de school te
+trekken. Hij prees deze ouders zeer hoog, noemde ze edele, waardige
+menschen, en stelde ze ten voorbeeld van allen, die hem aanhoorden.
+
+Dewijl hij geene namen noemde, meende men, dat hij een uitgevonden
+verhaal voordroeg; maar de moed en de opoffering dezer ingebeelde
+ouders rukten evenwel tranen van bewondering uit de oogen van alle
+lieden.
+
+Christina Damhout hield het hoofd gebogen en verborg hare ontroering.
+Haar hart klopte fel, en zij was als beschaamd.
+
+"God heeft die goede ouders beloond," ging de grijze redenaar voort,
+"en in het feit dat ik u verhalen ga, zult gij het bewijs vinden, dat
+het onderwijs, gepaard met de zedelijke opvoeding, het hart van den
+mensch veredelt en hem, met het besef zijner plichten, ook den moed en
+de kracht geeft om ze te vervullen. De zoon dier ouders was leerling
+op deze school. Hij was de sterkste en meest geleerde in de hoogste
+klasse, en wel zeker zou hij al de eerste prijzen hebben weggedragen.
+Niemand twijfelde er aan, noch wij, zijne leermeesters, noch zijne
+medeleerlingen, noch hij zelf. Hij snakte naar den dag der
+prijsuitreiking, niet voor zich zelven, maar voor zijnen vader en
+zijne moeder, die gelukkig zouden zijn door zijne schoone zegepraal.
+Dan kwam de werkstaking der fabrieken; zijn vader werd doodelijk ziek;
+nood en lijden overvielen zijne arme ouders. Wat deed de jongen? Hij
+verzaakte aan al zijne prijzen, aan de lang gedroomde eer, om eenen
+dwingenden plicht te vervullen. Hij verliet de school, zonder het
+zijnen ouders te durven zeggen, zocht en vond werk in eene fabriek,
+legde in 't geheim zijn dagloon in de kas zijner moeder neder en redde
+dus, als een onzichtbare weldoener, zijne ouders uit de bittere
+ellende.... Door ontijdig van de school weg te blijven, heeft de goede
+zoon zijn recht op het behalen der prijzen verloren; maar wij, zijne
+leermeesters, met toestemming van den heer burgemeester en met behulp
+van eenen milden beschermer der volksscholen, hebben besloten zijne
+vlijt, zijne kunde en bovenal zijn edel gedrag door eene bijzondere
+belooning te erkennen."
+
+Hij haalde van achter een gordijn een groot kwartoboek en een
+lauwerkroon te voorschijn. Het boek was in rood leder gebonden en
+verguld op snede. De onderwijzer opende het en toonde, dat het vol was
+van schoone, ontplooibare platen. Op den titel stond te lezen:
+_Werktuigkunde, toegepast op de Nijverheid_. Al de aanschouwers waren
+rechtgesprongen en keken zich de oogen uit het hoofd, om te raden,
+wien dit prachtig boek mocht bestemd zijn.
+
+De hoofdonderwijzer keerde zich naar den kant der schoolkinderen, en
+zeide met diepe aandoening:
+
+"Kom, Bavo Damhout, kom, mijn vriend, ontvang dit bewijs van de
+achting uwer leermeesters; het blijve u een kostbaar aandenken en een
+spoorslag om op den weg der deugd en der plichtsbetrachting voort te
+gaan. Gij zijt werkman; maar in die nuttige loopbaan staat de toekomst
+voor u open. Wees uwen gezellen een voorbeeld en toon hun gedurende uw
+leven, in uw gedrag en in uw welgelukken, de onschatbare vruchten van
+het volksonderwijs!"
+
+Bavo was bleek en beefde; hij scheen de macht niet te hebben om de
+trede te beklimmen, zoodanig ontstelde hem deze onverwachte
+eerbewijzing in tegenwoordigheid zijner ouders. Een der onderwijzers
+vatte hem bij den arm en leidde hem op het tooneel. Zijn grijze
+meester omhelsde hem, zette hem de lauwerkroon op het hoofd en legde
+hem het groote boek op de handen.
+
+De gansche zaal daverde onder een donderend bravo; velen der
+aanschouwers leekten tranen van ontroering op de wangen; de vrouwen
+brachten zich den neusdoek aan de oogen.
+
+Voor de trede stonden de burgemeester en de andere heeren recht,
+gereed om den bekroonden jongen geluk te wenschen; maar Bavo, zonder
+daar acht op te geven, zoohaast hij zich in bezit van zijnen prijs
+zag, keerde zich om, hief het boek en kroon met beide handen in de
+hoogte en riep in verrukking uit:
+
+"Moeder, moeder, moeder!"
+
+En hij sprong als een zinnelooze of een blinde tusschen de overheden
+en het publiek door, wierp kroon en boek op den schoot zijner moeder
+en vloog haar aan den hals en zoende haar onder het uitspreken van
+allerlei dankzeggingen. Ook zijnen vader omhelsde hij lang en vurig.
+Tusschen zijne liefdesbetuiging riep hij luid:
+
+"Gij hebt gewerkt en geleden om mij te laten leeren. Vader, vader, ik
+zal voor u werken. O, dat God mij bescherme! Gij zult het zien, gij
+zult het zien!"
+
+Deze eenvoudige lieden, in hun geluk, in hunne ontsteltenis, hadden de
+geheele wereld vergeten en schenen niet te weten, dat eene menigte
+menschen, met tranen in de oogen en woorden van bewondering op de
+lippen, hen omringden en op de uitstorting hunner blijdschap staarden.
+
+Damhout richtte zich eerst op en zeide tot zijne vrouw:
+
+"Kom, Christina, kom; men bekijkt ons zoo vreemd. Het is gedaan; de
+burgemeester is al weg; laat ons naar huis gaan."
+
+Men hadde op de schijnbare koelheid zijner woorden kunnen
+vooronderstellen, dat vader Damhout min gevoelig was aan de zegepraal
+zijns zoons; maar men hadde zich daarover geheel misgrepen. Zijn hart
+was vervuld met hoogmoed; want toen hij van tusschen de banken was
+geraakt, spande hij zichtbaar alle pogingen in om nevens Bavo te
+blijven, opdat elkeen mochte zien, dat hij de vader van dien jongen
+was.
+
+Bavo scheen sedert eenige oogenblikken door een gevoel van
+beschaamdheid aangegrepen; hij hield het hoofd gebogen en stapte
+wankelend tusschen zijne ouders.
+
+Toen zij de deur der zaal gingen bereiken, zeide Christina tot haren
+zoon:
+
+"Bavo lief, gij moogt niet beschaamd zijn: integendeel, hef het hoofd
+op; de menschen zouden zoo gaarne u in het aangezicht zien; het is uit
+vriendschap...."
+
+De jongen, als uit eenen slaap opschietende, slaakte eenen zucht en
+murmelde met zonderlinge ontroering aan het oor zijner moeder:
+
+"Ach, hadde Lieveken dit eens kunnen zien!"
+
+Zij werden door den vloed des volks ter deur uitgestuwd, en bevonden
+zich op de straat.
+
+"Christina," zeide vader Damhout, "ginder staat M. Raemdonck; hij
+beziet ons en schijnt mij te willen spreken."
+
+"Inderdaad, Adriaan, het is natuurlijk, hij zal u gelukwenschen. Welke
+eer, niet waar? Uw eigen meester. Wie hadde zich toch aan zooveel
+geluk verwacht. Die goede, lieve Bavo!"
+
+M. Raemdonck wenkte Damhout met den vinger tot zich.
+
+Terwijl Bavo en zijne moeder te midden der straat tusschen een hoop
+nieuwsgierige lieden bleven staan, ging Adriaan met ontdekten hoofde
+tot zijnen meester. Deze drukte hem minzaam de hand en zeide hem:
+
+"Ik wensch u geluk, Damhout. Zet uwe klak weder op, ik bid u. Dat gij
+een goed en vlijtig werkman zijt, dit wist ik sedert vele jaren; maar
+dat gij, als een verlicht en verstandig vader, uwen zoon hebt laten
+leeren, totdat hij al de klassen van het lager onderwijs had
+doorloopen, dit is iets, dat u in mijne oogen grootelijks vereert."
+
+"Ach, het is mijne vrouw, mijnheer," antwoordde de ontroerde werkman.
+
+"Uwe vrouw?"
+
+"Ja, mijnheer, daarvoor moet ik God dankbaar zijn, dat Hij mij de
+braafste en verstandigste vrouw heeft gegeven, die er op de wereld te
+vinden is."
+
+"Het zij zoo, mijn vriend, gij hebt er evenwel voor moeten werken. Ik
+heb aan den burgemeester beloofd, dat ik, indien het mogelijk is, iets
+zal doen om u te beloonen. Zeg mij eens, wat stelt gij u voor van uwen
+zoon te maken?"
+
+"Hij is op de fabriek van M. Verbeeck."
+
+"Wat doet hij daar?"
+
+"Hij zal de naaste week aan den eersten _duivel_ staan, mijnheer."
+
+"Ja, dit is niet slecht: hij zal mettertijd meesterknecht kunnen
+worden. Wilt gij mij een vermaak doen, Damhout? Zend mij uwen zoon; ik
+wil hem ook eenen prijs, een geschenk geven. Ga naar huis met uwen
+zoon, en zoohaast hij zijn boek en zijne kroon heeft nedergelegd en
+wat heeft uitgerust, doe hem dan ten mijnent komen; ik zal hem
+verwachten."
+
+Damhout keerde terug tot zijne vrouw en vertelde haar met blijde
+verbaasdheid, wat zijn meester hem had gezegd. Hij had hem de hand zoo
+vriendelijk gedrukt en zulke minzame woorden tot hem gesproken!
+
+Door iedereen nagekeken, geroemd en geprezen, kwamen de Damhouts
+eindelijk in hunne kleine stege. Voor het huisje, waar de Wildenslags
+hadden gewoond, scheen Bavo te willen blijven staan, en hij hief
+zelfs door eene onvrijwillige beweging zijn boek en zijne kroon op,
+als toonde hij deze voorwerpen aan een onzichtbaar wezen; maar een
+zucht ontsnapte hem, en hij volgde zijne ouders tot binnen hunne
+woning.
+
+Hier herhaalden zij nog eens de blijde omhelzing, en dan haastte Bavo
+zich ter stege uit, om naar M. Raemdonck te gaan en daar een nieuw
+geschenk te ontvangen. Wat zou het zijn, dat zijns vaders meester hem
+wilde geven? Misschien insgelijks een schoon boek, misschien iets
+anders?
+
+
+
+
+IX
+
+
+Bavo belde ten huize van M. Raemdonck; de meid leidde hem in het
+bureel. Hier kwam een reeds bejaarde man, de meester-klerk
+ongetwijfeld, hem te gemoet met eenen vriendelijken glimlach op het
+aangezicht, greep hem de hand en zeide:
+
+"Ik wensch u geluk, mijn jongen; men heeft u eene welverdiende eer
+bewezen; ik was er tegenwoordig en heb mij diep ontroerd gevoeld. Het
+zal u geluk bijbrengen dat gij uwe ouders zoo bemint en dankbaar
+zijt."
+
+Bavo murmelde den naam van M. Raemdonck.
+
+"Ja, ik weet het," zeide de meester-klerk, "mijnheer heeft u doen
+komen, maar hij is met eenen koopman in de fabriek gegaan en heeft
+gezegd, dat gij hier een beetje zoudt wachten. Zit neder, mijn vriend.
+M. Raemdonck zou u goed willen doen, indien het mogelijk is. Hij zou
+gaarne weten wat gij kent en tot hoeverre gij geleerd zijt, en hij
+heeft mij gelast u op de proef te stellen, indien gij hierin
+toestemt."
+
+"Ik ben hem wel dankbaar en zal alles doen wat u belieft, mijnheer,"
+antwoordde de jongen.
+
+"Welnu, zet u daar voor den lessenaar; ziehier de kopie van eenen
+brief. Schrijf dien eens in het net, op uw best en zonder feilen.
+Wees niet bevreesd. Daar hebt gij een model voor den vorm des briefs.
+Begin maar; ik zal intusschen mijn eigen werk voortzetten."
+
+Er heerschte eene volledige stilte in het bureel, totdat Bavo, door
+het hoofd op te heffen en zich om te keeren, teeken gaf, dat de brief
+was afgeschreven.
+
+De meester-klerk naderde, hield de oogen eene wijl op het papier
+gevestigd en zeide dan met verwondering:
+
+"Ho, jongen, wat schoon geschrift, wat vaste hand ... en geene feilen!
+Bravo, dit had ik niet verwacht; het zal M. Raemdonck verblijden, want
+hij draagt u eene ware genegenheid toe, omdat gij de zoon zijt van
+eenen onzer oudste en beste werklieden. Kunt gij ook goed rekenen?"
+
+"Daarin was ik de sterkste van de geheele school, mijnheer, ten minste
+volgens mijne meesters."
+
+"Welnu, ziehier eene kolom cijfers; tel ze eerst op; vermenigvuldig
+dan de uitkomst met 365 en deel het geheel met 514."
+
+In eenige minuten had Bavo de rekening gemaakt, en de meester-klerk
+bevond met innige tevredenheid, dat hij niet had gemist.
+
+"Blijf nu een oogenblikje hier wachten, mijn vriend," zeide hij; "ik
+ga M. Raemdonck van uwe komst verwittigen."
+
+Hij liet Bavo alleen in het bureel, opende eene deur en trad ten einde
+van eenen gang in eene zaal, waar de eigenaar der fabriek voor eene
+tafel zat en bezig was met eenige papieren te doorbladeren.
+
+"Welnu, Pasmans, hoe staat het met de geleerdheid van den jongen?"
+vroeg hij. "Zoudt gij hem kunnen benuttigen?"
+
+"Het is een wonder, mijnheer," antwoordde de meester-klerk; "de jongen
+is nauwelijks vijftien jaar, en hij heeft een geschrift zoo vast en
+zoo fraai als van eenen ouden klerk; hij kan goed rekenen, heeft een
+fijn begrip en is bekwaam tot alles, ten minste voor hetgeen onder
+mijn toezicht op het bureel kan te doen zijn."
+
+"Gij wilt toch niet zeggen, dat hij den klerk, dien gij eergisteren
+wegzondt, zou kunnen vervangen?"
+
+"Neen, mijnheer, ik durf het niet zeggen, alhoewel ik overtuigd ben,
+dat ik uit dezen leerling der gemeenteschool meer nut zal trekken;
+maar hij is te jong, en men mag hem in den beginne niet door eene al
+te hooge jaarwedde bederven."
+
+"Inderdaad, de andere klerk had duizend franken. Wat zou men den zoon
+van Damhout kunnen geven? Gij weet dat ik zijne ouders wil beloonen?"
+
+"Het derde gedeelte, mijnheer; driehonderd franken, bij voorbeeld. Het
+ware genoeg om te beginnen. Ik zal den jongen helpen en leeren. Indien
+hij vlijtig en getrouw blijft, kunnen wij zijn loon opvolgend
+verhoogen."
+
+"Het is wel, Pasmans, ik bedank u om uwe goedwilligheid. Zend mij den
+jongen, maar zeg hem niets."
+
+Eenige oogenblikken daarna trad Bavo in de zaal en bleef met de klak
+in de hand voor M. Raemdonck staan.
+
+Deze beschouwde hem eene wijl, met het hoofd knikkende, als schepte
+hij behagen in de regelmatige wezenstrekken en in de nederige, doch
+tevens moedige houding van den jongen.
+
+"Het is een schoone dag voor u geweest, mijn vriend," zeide hij. "Gij
+hebt vele beschermers aangewonnen, en indien gij vlijtig en verstandig
+blijft, zult gij waarschijnlijk uwen weg in de wereld maken; maar wat
+u ook gebeure, vergeet nooit, dat uwe ouders, arme fabriekwerkers,
+zich hebben opgeofferd om u te laten leeren."
+
+"Ik zal het niet vergeten, mijnheer," antwoordde Bavo zeer stil, maar
+op eenen ontroerden toon en met eenen glim van wilskracht, waarvan de
+innigheid den eigenaar der fabriek met verrassing sloeg.
+
+"Ha, dit is wel," zeide hij, "dat gij goed doordrongen zijt van alles,
+wat uwe arme ouders voor u hebben gedaan; uw vader bovenal, niet
+waar?"
+
+"Ja, mijnheer, mijn vader heeft voor mij gewerkt, mijn vader is voor
+mij doodelijk ziek geworden; mijne moeder heeft nachten zonder slapen
+doorgebracht om mij naar de school te laten gaan."
+
+"En gij zult ze liefhebben en, is het u mogelijk, ze beloonen in
+hunnen ouden dag?"
+
+"Ja, mijnheer, zoolang ik leef."
+
+"Gij zijt nu op de fabriek van M. Verbeeck, en gij zult de naaste week
+eerst aan den _duivel_ staan als helper. Het is een goed middel om tot
+iets te geraken; maar dit gaat wel langzaam, mijn jongen. Met uwe
+geleerdheid kan men misschien eenen korteren weg vinden."
+
+"Ik zal meesterknecht worden, mijnheer!" antwoordde Bavo met
+bedwongene kracht.
+
+"En dan?" morde M. Raemdonck.
+
+"Dan, mijnheer, dan zal mijn vader niet meer werken, en mijne moeder
+ook niet."
+
+"Gij zijt een brave jongen," sprak M. Raemdonck getroffen. "Wat wint
+gij nu? Vier of vijf franken in de week, niet waar? Dit is niet
+genoeg. Ik wil u helpen het edele doel bereiken, dat gij uw dankbaar
+hart aanwijst, door u eene loopbaan te openen, waarin men, met uwe
+geleerdheid en uwen goeden wil, veel spoediger kan vooruitgaan. Ik was
+voornemens u een boek te geven; maar al de boeken mijner bibliotheek
+zullen tot uwe beschikking staan. Een ander geschenk ga ik u doen.
+Wilt gij klerk worden op mijn bureel?--Blijft gij bij uwe goede
+gedachten en vlijtig, dan zal ik u voorthelpen met liefde, als waart
+gij mijn eigen zoon."
+
+"O, mijnheer, zooveel goedheid!" kreet Bavo, de handen dankend
+opheffende. "Hoe blijde zal mijne moeder zijn!"
+
+"Gij aanvaardt dus de plaats?"
+
+"Ik kan schier niet spreken, mijnheer. Ach ja, ja, ik zal zoo mijn
+best doen!"
+
+"Maar gij vraagt niet wat gij zult winnen. Indien gij u nuttig maakt
+en u vlijtig toont, zal ik uwe jaarwedde al spoedig verhoogen; het
+hangt van u af.
+
+Voor alsnu en om te beginnen, zult gij ... zult gij vierhonderd
+franken trekken; het is ten minste tweemaal zooveel als uw
+tegenwoordig loon."
+
+Bavo borst in tranen los en scheen in zijne ontroering te stikken; hij
+stamelde verwarde woorden, zegende zijnen weldoener en sprak van zijne
+moeder en van zijnen vader, doch was te zeer ontsteld om een
+verstaanbaar woord te uiten.
+
+
+[Illustratie: Eenen Godspenning wil ik u geven.]
+
+
+M. Raemdonck opende eene lade van zijnen schrijflessenaar, nam er
+iets uit, naderde tot den duizeligen jongen en zeide hem:
+
+"Kom morgen op het groot bureel; de oude meester-klerk is een braaf
+man en een edelmoedig hart; hij zal u vriendelijk zijn en u
+voorthelpen. Eenen Godspenning wil ik u geven; het zal mijn geschenk
+zijn. Daar, neem dit, draag het uwen vader met de goede tijding, en
+poog mijner bescherming waardig te blijven; dan zult gij uw eigen
+geluk en het geluk uwer goede ouders verzekeren. Vaarwel, mijn jongen,
+tot morgen dus."
+
+Het hoofd van Bavo draaide, het was hem duister voor de oogen; hij
+bevond zich in de straat zonder het te weten. Vierhonderd franken ging
+hij winnen! Welke rijkdom, en hoe zou zijne moeder verbaasd staan en
+gelukkig zijn bij dit wonderschoon nieuws! Hij kon het niet gelooven;
+hij droomde misschien? Neen, neen, het was waar. Klerk zou hij worden
+en vierhonderd franken winnen!
+
+Dan eerst voelde hij iets in zijne hand en opende ze. Daar blonken hem
+twee goudstukken van twintig franken in de oogen!
+
+Een luide schreeuw ontvloog hem, en, zonder op de voorbijgangers te
+letten, die hem verwonderd nakeken, sprong hij, met de hand in de
+hoogte, juichend vooruit en liep uit al zijne kracht, totdat hij zijne
+woning bereikte.
+
+"Moeder, vader!" riep hij, "ik word klerk in het groot bureel van M.
+Raemdonck; ik win vierhonderd franken; ik zal spoedig meer winnen:
+daar, daar is mijn Godspenning! Vader, vader, wij zullen rijk zijn;
+gij zult leven zonder werken, gij hebt genoeg gedaan voor mij. Moeder
+zal des nachts niet meer moeten naaien; zij zal eene meid hebben. Nu
+nog niet, maar het zal komen, ja, ja, mettertijd, of ik zal er onder
+bezwijken."
+
+En van ontsteltenis afgemat, liet de opgewonden jongen zich lachend en
+juichend op eenen stoel vallen.
+
+De ouders bestaarden met verwondering de twee goudstukken, welke hun
+zoon op de tafel had geworpen; zij insgelijks schenen buiten zich
+zelven van verbaasdheid.
+
+Damhout sloeg eensklaps de armen om den hals zijner vrouw, drukte haar
+op zijn hart en stamelde met tranen in de oogen:
+
+"O, Christina lief, dat God u zegene! Aan u, aan u alleen zijn wij al
+dit geluk verschuldigd. Gij zijt meer dan eene moeder voor uwe
+kinderen, meer dan eene vrouw voor mij; gij zijt onze goede
+engelbewaarder op aarde!"
+
+Bavo stond eensklaps recht en kreet, terwijl hij naar de deur liep:
+
+"O, Lieveken! Lieveken!"
+
+Met eenen angstigen gil sprong zijne moeder hem achterna.
+
+"Hemel, mijn arme zoon, wat geschiedt u?" gilde zij.
+
+Maar Bavo wierp zich in hare armen en zeide met het schaamrood op de
+wangen:
+
+"Het is niets moeder lief; ik droom, de blijdschap maakt mij
+zinneloos!"
+
+
+
+
+X
+
+
+Des anderen daags begaf Bavo zich naar zijn bureel; hij was zoo blijde
+en zoo vol geestdrift, dat hij geheel door zijnen nieuwen arbeid was
+verslonden en aan niets anders meer scheen te denken. Hij bracht des
+avonds schrijfwerk mede, bleef met de pen in de hand zitten, totdat
+zijne ouders hem herinnerden, dat het tijd was om slapen te gaan, en
+sprak zelfs niet meer van Lieveken, noch van zijne treurnis, omdat zij
+zijne schoone zegepraal niet had kunnen zien.
+
+Evenwel na eenige dagen van groote overspanning, kwam er een beetje
+rust in zijn gemoed. Dan keerde de herinnering aan de afwezige
+vriendin even krachtig als te voren in hem weder, en hij spoorde zijne
+moeder aan om eenen brief aan Lieveken te schrijven. Het arme meisje
+zou zich in hun geluk verblijden, en het zou haar zeker een troost
+zijn in haar verdriet.
+
+Een gansche avond werd aan het opstellen en afschrijven van den brief
+besteed; want alhoewel Bavo de pen voor zijne moeder hield, stortte
+hij er al de vreugde van zijn eigen hart in uit en schilderde breed en
+wijd de prijsuitreiking en het bezoek bij M. Raemdonck. Lieveken moest
+alles, alles weten, even alsof zij zelve er bij tegenwoordig ware
+geweest. Hij vergat insgelijks niet te juichen over de toekomst, die
+hem aanlachte, en beroemde zich, dat, indien Gods bescherming hem
+bijbleef, hij zijne ouders mettertijd rijk en gelukkig zou maken. Zij
+moest seffens antwoorden en laten weten, wanneer haar vader terug naar
+Gent zou keeren; de fabrieken waren hier nu weder alle geopend en er
+was veel werk; want zij kon wel denken, dat, niettegenstaande hunne
+blijdschap, zijne ouders en hij zelf toch veel verdriet hadden, omdat
+zij Lieveken niet meer zagen.
+
+De brief werd in de post gestoken, en van dan af wachtte Bavo met
+koortsig verlangen op het antwoord.
+
+Er verliepen eene week, twee weken, eene gansche maand. Elken middag
+en elken avond, als Bavo zijn bureel verliet, liep hij met groote
+haast naar huis, en zijn eerste woord was telkens:
+
+"Welnu, welnu, moeder, is er niets gekomen?"
+
+"Niets, nog niets, mijn zoon," antwoordde vrouw Damhout met eenen
+zucht.
+
+Bavo werd allengs zeer treurig en moedeloos, en soms bleef hij des
+avonds uren lang met het hoofd in de hand zitten, of koutte met zijne
+moeder over de waarschijnlijke redenen dezer stilzwijgendheid van
+Lieveken. Was zij ziek misschien? Was haar een ongeluk overkomen? Had
+men zich in het opschrift van den brief misgrepen? Maar dit laatste
+was niet mogelijk, vermits Lieveken zelve voor haar vertrek hun dit
+opschrift had gegeven.
+
+Gelukkig dat Bavo in den arbeid eene afleiding voor zijne droeve
+gepeinzen vond. Het plichtgevoel was inderdaad zeer machtig in hem.
+Zoolang hij op zijn bureel was, overspande hij zijne wilskracht en
+worstelde zegevierend tegen het verdriet, dat zijnen geest benevelde,
+en men kon niet aan zijn werk raden, dat smartelijke stoornissen hem
+onophoudend bestormden.
+
+Zekeren avond toch zeide hem de oude meester-klerk met eene schier
+vaderlijke minzaamheid:
+
+"Bavo, mijn jongen, gij moogt met zooveel inspanning niet werken. Gij
+zult u zelven ziek maken door uw overdreven ijver. Ik zie sedert
+eenige dagen, dat gij zwaarmoedig en treurig zijt. Vrees niet, gij
+doet meer en beter dan men van u kan verwachten. M. Raemdonck is zeer
+tevreden over u, gij weet het wel. Kom, kom, een mensch, die zijne
+plichten gevoelvol vervult, moet licht en vroolijk van harte zijn;
+anders wordt hem de arbeid zwaar en geestverdoovend."
+
+De arme jongen ging zeer bedrukt naar huis; hij beschouwde deze
+vriendelijke opwekking als een zijdelingsch verwijt; want zij bewees,
+dat de meester-klerk zijne duistere gemoedsstemming had opgemerkt, en
+misschien had er iets aan zijn schrijfwerk ontbroken. Daarenboven,
+Lieveken antwoordde niet; reeds zes lange weken waren er verloopen.
+Zou hij ooit nog wel iets van haar vernemen? Was zij gevaarlijk ziek?
+Was zij dood misschien?--want aan hare dankbaarheid, aan hare trouwe
+herinnering dorst hij na zulke korte afwezigheid niet twijfelen.
+
+Toen hij dus, dubbend en zuchtend, in de stege kwam, ontvloog hem
+eensklaps een schreeuw van verrassing en blijdschap. Hij zag van verre
+zijne moeder voor de deur van haar huisje staan met een papier in de
+hand, dat zij hem scheen te toonen.
+
+De jongen sprong vooruit, trok zijne moeder in huis en riep:
+
+"Een brief van Lieveken?"
+
+"Ja, van Lieveken of van hare ouders; hij komt uit Frankrijk."
+
+"En wat staat er in, moeder?"
+
+"Gij weet, Bavo, dat ik geen geschrift kan lezen."
+
+"Geef, geef, ik zal hem u voorlezen.... Hij is van Lieveken zelve.
+Luister, moeder. Ach, ik beef van ongeduld:
+
+  "Goede madam Damhout."
+
+"Zie, waarom noemt zij mij nu _madam_?" kreet de verwonderde
+Christina.
+
+"Wel, het is uit eerbied, moeder; daarenboven, in Frankijk noemt men
+iedere vrouw _madam_; maar laat mij lezen, onderbreek mij niet, ik bid
+u:
+
+  "Goede madam Damhout,
+
+  "Vergeef het mij, dat ik niet eerder op uwen brief heb kunnen
+  antwoorden. Vader had hem op de fabriek ontvangen en hem in
+  zijnen zak gestoken en vergeten. Toen moeder zijn vest wilde
+  vermaken, heeft zij hem gevonden. Ik bedank u en Bavo en M.
+  Damhout uit het diepste mijns harten voor de vriendschap, die
+  gij de arme Godelieve blijft toedragen. Uw brief heeft ons
+  zoo gelukkig gemaakt, dat mijne moeder en ik van blijdschap
+  hebben geweend en God om zijne goedheid jegens u hebben
+  gezegend. Wat mij betreft, ik heb veel verdriet; want ik denk
+  zonder ophouden aan u allen: ik treur, omdat ik u niet meer
+  zie en zelfs niet weet, of ik nog ooit van mijn leven u zal
+  wederzien. Mijn vader zegt dikwijls, dat hij nooit meer naar
+  het land zal wederkeeren; want hier is overvloedig werk en
+  een hoog dagloon. Mijne moeder heeft nog geenen winkel voor
+  mij kunnen vinden. Ik werk op eene fabriek en win zes franken
+  in de week. Mocht mijne moeder toch spoedig eenen winkel voor
+  mij vinden! De menschen op de fabriek zijn zoo grof en zoo
+  baldadig; zij schelden en vloeken altijd, en omdat ik eenen
+  afkeer van die woestheid heb, lachen ze mij uit en plagen
+  mij. Ik ben er bijna ziek van geworden; maar nu is het wat
+  beter. Mijn broeder Tist is zijn linker oog kwijtgeraakt in
+  een gevecht tusschen Vlaamsche en Fransche werklieden; hier
+  vecht men schier alle dagen. Dat Bavo in de wereld zal
+  verhoogen, en dat gij altezamen rijk zult worden, daarvan was
+  ik reeds overtuigd, toen ik nog een klein kind was; maar gij
+  zult in uw geluk toch somtijds nog eens denken aan het arme
+  Lieveken, niet waar? Wat ik ook worde, fabriekwerkster of
+  kleermaakster, ik zal slechts met eerbied en dankbaarheid mij
+  uwer eindelooze goedheid mogen herinneren, dit weet ik wel;
+  maar zijt zeker, al leefde Godelieve honderd jaar, dat zij
+  nog op haar doodbed de namen zal noemen van hem, die het arme
+  zieke kind leerde lezen, en van haar, die het als eene tweede
+  moeder naar de school heeft geleid.
+
+  "Uwe ootmoedige dienstmeid,
+
+  "GODELIEVE WILDENSLAG."
+
+Bavo liet den brief ter tafel vallen en begon te weenen: vrouw Damhout
+had insgelijks de tranen in de oogen. Zij poogde echter haren zoon te
+doen begrijpen, dat hij ten onrechte zich zoo diep bedroefde. Wat was
+er dan zoo ongelukkig in het lot van Lieveken? Zij treurde, omdat zij
+verre van hare geboortestad en hare vrienden moest leven. Dit was
+immers natuurlijk? Bavo moest daarenboven wel zeker zijn, dat
+Wildenslag naar Gent zou terugkeeren.
+
+Maar dit was de reden der smart van den jongen niet. Wat hem
+verschrikte, was de tijding, dat Godelieve op eene fabriek werkte, te
+midden van ruwe, woeste menschen, en daarom was hij ontroostbaar. Hij
+drukte het angstig voorgevoel uit, dat Lieveken door de gedurige
+aanraking met de grove, onwetende lieden hare zedigheid en de
+zuiverheid haars harten zou kunnen verliezen. Dit ware volgens hem het
+grootste ongeluk, dat haar kon overkomen. Er lag misschien een gevoel
+van zelfzucht in zijne ontsteltenis; maar hij verborg het onder het
+medelijden voor de gezellinne zijner kindsheid en zuchtte herhaalde
+malen met diepen weemoed:
+
+"Arm Lieveken! Arm Lieveken!"
+
+Adriaan Damhout kwam te huis. Dan bedwong Bavo zijn verdriet; want in
+zijns vaders tegenwoordigheid dorst hij de ontroeringen zijns harten
+niet zoo vrij uitstorten.
+
+Nadat men gedurende eenigen tijd over den treurigen brief van
+Godelieve had gekout, besloot men haar nog denzelfden avond te
+schrijven, om haar te troosten en haar moed te geven. Men zou
+daarenboven in den brief aan haar eenen anderen brief voor hare moeder
+steken, om deze tot het spoedig zoeken van eenen anderen winkel aan te
+manen.
+
+Eens dat deze beide brieven waren geschreven, werd Bavo een beetje
+beter te moede. Hij had nu een middel gevonden om met Godelieve te
+spreken; het was eenigszins, alsof zij nog tegenwoordig ware; de
+betuiging harer dankbaarheid, de zekerheid dat zij nog aan hunne zoete
+vriendschap dacht, deed hem zoo goed aan het hart. Met deze troostende
+overweging ging de jongen te bed, en alhoewel hij droomend Lieveken op
+de fabriek zag en ruwe, onbeschofte woorden rondom haar hoorde galmen,
+werd zijn slaap niet merkelijk gestoord.
+
+Maanden lang wachtte hij op een tweede antwoord van Godelieve; er kwam
+geene tijding. Men schreef eenen anderen brief en zelfs eenen derden,
+maar even vruchteloos.
+
+Bavo meende te moeten denken, dat vader Wildenslag de brieven
+vernietigde. Dewijl men ze naar de fabriek stuurde, aangezien men de
+bijzondere woonst der Wildenslags niet wist, ontving hij ze altijd op
+zijn werk. De brief, waarin Damhout aandrong om Godelieve het
+fabriekwerk te doen verlaten, zou hem waarschijnlijk hebben doen
+besluiten alle betrekking tusschen zijn huisgezin en de Damhouts af te
+breken. Misschien had het woeste gezelschap, waarin Godelieve
+veroordeeld was te leven, reeds eenen verderfelijken invloed op haar
+uitgeoefend? Misschien was haar geheugen verduisterd en had zij hare
+vorige vrienden vergeten? Maar dit kon niet zijn, zoo spoedig toch
+niet!
+
+Op zekeren avond dat Bavo met zijne moeder koutte, ontvielen hem
+eenige droeve woorden, die vrouw Damhout schenen te verrassen en te
+verwonderen. Wat zij daarop antwoordde om hem te troosten, deed het
+schaamrood op Bavo's voorhoofd klimmen. Hij stamelde eenige
+verontschuldigingen en bleef dan zwijgend in zich zelven dubben en
+overwegen, of nam een boek en ontvluchtte zoo eene samenspraak,
+zoohaast hij bemerkte, dat zijne moeder hem met aandacht beschouwde.
+
+Liefde? Zijn medelijden zou liefde zijn? Hij zou Godelieve beminnen
+... beminnen, anders dan eene speelgenoote, dan eene zuster? Zijne
+moeder had het niet gezegd; maar waarom dan had zij gesproken van eene
+geheime neiging des harten, van een gevoel, dat hij moest pogen te
+beheerschen en te overwinnen?
+
+Van dan af werd Bavo aangaande Godelieve achterhoudend met zijne
+moeder. Telkens dat zij zelve, en het gebeurde niet dikwijls meer, den
+naam van Lieveken noemde, keerde hij de samenspraak af.--Dit belette
+echter niet, dat zijne ziel treurde en nog snakte naar de afwezige
+vriendinne. Elke maal dat hij te huis kwam, hoopte hij, dat zijne
+moeder hem eenen brief zou toonen; maar de maanden verliepen zeer
+snel, en van Lieveken hoorde men niets meer.
+
+Wel had vader Damhout eens eenen werkman ontmoet, die uit Frankrijk
+kwam en hem nieuws van de Wildenslags had gegeven; maar zijne woorden
+waren niet van aard om Bavo of zijne moeder te verblijden. Volgens
+zijn zeggen wonnen de Wildenslags veel geld, ja veel te veel; want zij
+waren gekend als de grootste drinkers en zwierders van geheel de stad.
+Zij lagen ook altijd in twist met iedereen en schenen in ruzie en in
+vechten hun vermaak te vinden. Naar Gent terugkomen, dit zouden zij
+zeker niet doen; want zij hadden daarvoor een al te goed leven in
+Frankrijk. Godelieve kende hij niet; maar hij wist, dat al de
+Wildenslags, ouders en kinderen, op fabrieken werkten.
+
+Ondanks de durende beneveling van zijn gemoed kweet Bavo zijne
+plichten zoo wel op zijn bureel, dat hij meer en meer de gunst won van
+M. Raemdonck en van den meester-klerk. Men had zijne jaarwedde reeds
+tot zeshonderd franken verhoogd, en dewijl zijn vader bleef werken en
+zijne moeder nog immer voor haren winkel kielen naaide, kwam er
+zooveel welstand in huis, dat men besloot de stege te verlaten en in
+eene betere en min donkere straat te gaan wonen.
+
+Veel eerder ware men verhuisd, hadde Bavo zelf niet altijd gepoogd
+deze beslissing te doen uitstellen. Hij verborg het niet, dat hij met
+smart zich zou verwijderen van deze plaats, waar zijne wieg had
+gestaan en waar hij zijne gelukkige kindsheid had gesleten. Zeide en
+herhaalde zij hem niet dagelijks, hoe zijne moeder hem had bemind en
+hem had aangemoedigd in zijne pogingen om te leeren? Waren niet al de
+herinneringen van zijn leven aan deze nederige kamer gehecht?
+
+Eindelijk toch kon hij zijne moeder niet meer wederstaan. Er werd, een
+weinig verder aan de straat, een klein doch net huisje gehuurd, en men
+had reeds begonnen de meubelen over te dragen.
+
+Men nam voor den laatsten keer het middagmaal in de oude woning. Bavo
+zat tusschen zijne twee zusterkens aan tafel over zijne ouders. De
+jongen sprak niet en was zeer zwaarmoedig; zijne oogen dwaalden soms
+rond de kamer, als zeide hij vaarwel aan deze wanden, die zoo dikwijls
+de vroolijke stem van arme, ongelukkige kinderen hadden gehoord.
+
+Daar trad onverwachts een man in de kamer, naar buiten roepende:
+
+"Ja, ja, ik kom! Eenige oogenblikken slechts! ga naar de _Blauwe
+Geit_, bij Pier de Knul; ik zal u daar wel vinden!"
+
+En tot de tafel naderende, greep hij de hand van Damhout en zeide:
+
+"Goeden dag, Adriaan, ik wilde toch niet in Gent geweest zijn, zonder
+u te hebben gezien. Gij hebt geluk, ik weet het en het verblijdt mij,
+want gij zijt een brave vent."
+
+"Zie, het is Steven Geerts!" riep Damhout. "Wel vier jaar is het
+geleden, dat ik u voor de laatste maal heb gezien. Waar zijt gij
+gebleven?"
+
+"Ik kom uit Frankrijk; daar is altijd veel werk."
+
+"Uit Frankrijk?"
+
+"Ja, van Wazemmes, bij Rijssel."
+
+"Van Wazemmes!" riepen de ouders en Bavo met blijde verrassing.
+
+"Waarom verwondert u dit?" murmelde Steven.
+
+"En hoe gaat het met de Wildenslags? Die wonen ook te Wazemmes, niet
+waar?" vroeg vrouw Damhout.
+
+"Dit is te zeggen," was het antwoord, "zij hebben er eenigen tijd
+gewoond, volgens dat ik van de vrienden heb vernomen; maar ze zijn van
+daar naar Douai vertrokken. Ik heb ze gedurende acht of tien dagen
+gezien; want ik heb wel een half jaar te Douai gewerkt; maar de week
+na mijne aankomst zijn de Wildenslags eensklaps van daar vertrokken.
+De vrienden zeggen, dat zij werk hebben aangenomen voor eene stad in
+het midden van Frankrijk, voor Rouaan misschien; maar ik weet het niet
+juist."
+
+"En de Wildenslags varen altijd wel?"
+
+"Wel? Ja, veel te wel; het ware beter, dat zij wat armoede leden. Er
+zijn geene grootere rabauwen op de wereld dan de Wildenslags; gij
+moest ze nu zien, Adriaan! Ze doen niets dan zwieren en slempen, halve
+weken; en ze worden zelfs door de vrienden gevlucht; want ze zijn
+daarenboven zeer brutaal en groote ruziemakers."
+
+Adriaan en zijne vrouw schudden treurig en zwijgend het hoofd. Ziende
+dat Steven de hand van haren man greep om hem vaarwel te wenschen,
+vroeg moeder Damhout:
+
+"Zoudt ge ons niet kunnen zeggen, Geerts, hoe het met Godelieve
+Wildenslag gaat? Gij kent ze misschien niet?
+
+"Is het geene teere, magere? Met blond haar en levendige blauwe
+oogen?"
+
+"Ja."
+
+"Ha, die ken ik goed; ik heb ze ten minste eens en maar al te wel
+gezien. Die is nog veel erger dan de anderen, vrouw Damhout. Al de
+Wildenslags zijn grove menschen."
+
+"Wat wilt gij zeggen, o hemel!"
+
+"Denk eens, ik kom in de stege, waar de Wildenslags wonen. Niet voor
+hen, maar voor eenen anderen vriend; want ik wilde met die brutale
+kerels geen uitstaans hebben. Weet gij, wat ik daar zie? Eenen
+ganschen hoop vrouwen met moeder Wildenslag in het midden, die als
+razenden aan het kijven zijn. Daar komt eensklaps Godelieve met den
+kloef in de hand het huis uitgeschoten en begint te slaan en te
+vechten, dat men ze wel met vieren moest vasthouden en bedwingen. De
+leelijke woorden, die zij sprak, maakten mij zuiver beschaamd,
+alhoewel ik van geen klein gerucht vervaard ben. Dat zulk zwak en
+mager meisje, die anders een fraai wezen heeft, zulke baldadige taal
+spreekt, dit stak mij fel tegen de borst, en ik had, mij dunkt, lust
+om de onbeschaamde wat kletsen om hare ooren te geven...."
+
+"Godelieve? Maar het is niet mogelijk!" zuchtte vrouw Damhout. "Hebt
+gij het waarlijk gezien?"
+
+"Met mijne eigene oogen. Misschien was het meisje buiten zich zelve
+geraakt, omdat men hare moeder aanviel.... Nu, Adriaan, houd u wel, en
+gij insgelijks, bazin Damhout, totdat ik nog eens naar Gent kome."
+
+De werkman verliet de kamer. Er heerschte eene wijl de volledigste
+stilte; de ouders bezagen elkander en hunnen zoon met treurige
+verbaasdheid. Bavo scheen vergramd; er fonkelde een somber vuur in
+zijne oogen, en zijne lippen schenen te beven.
+
+Toen zijne moeder eindelijk eenige woorden meende te spreken, om hem
+te troosten en Godelieve te verontschuldigen, stond de jongen op en
+zeide met kracht:
+
+"Moeder, vader, spreekt mij nooit meer van Godelieve! Ik wil haar
+vergeten, mijne kindsheid geheel vergeten, om nimmer nog aan haar te
+denken. Dat een onwetend mensch zoo laag dale en den eerbied voor zich
+zelven verlieze, dit is te begrijpen; maar zij kan lezen, zij is
+geleerd, zij heeft van u, moeder, niets gekregen dan lessen van deugd
+en zedelijkheid. Uwe goedheid, uwe weldaden, onze vriendschap, dit
+alles heeft zij vergeten. Zij is dubbel schuldig. O, ik zal haar
+aandenken in mijn hart versmachten met geweld. Moeder, doe de
+werklieden komen, seffens: alles moet weg naar onze nieuwe woning. Ik
+wil hier niet meer slapen, ik wil geenen voet meer in de stege zetten.
+Ik bid u, dat ik alles gereed vinde tegen dat ik naar huis kom; gij
+zult mij gelukkig maken. Vaarwel, ik ga naar mijn bureel; hier kan ik
+niet meer blijven; dezen avond zal ik bellen aan het huis in de
+straat...."
+
+Hij meende te vertrekken; maar daar hij bemerkte, dat zijne moeder
+bekommerd was en hem wilde wederhouden, zeide hij met min ontsteltenis
+in de stem:
+
+"Wees gerust, moeder; het is voor een oogenblik slechts. Morgen zal ik
+aan niets meer denken; het is gedaan; ik had verdriet, maar nu ben ik
+genezen, genezen voor altijd!"
+
+En na onder het spreken dezer woorden de handen zijner moeder
+teederlijk te hebben gedrukt, ging hij het huis uit.
+
+
+
+
+XI
+
+
+De ongunstige tijding over Godelieve scheen Bavo van eene geheime
+overheersching te hebben verlost, en onder dit opzicht had zij hem
+inderdaad goed gedaan. Alsof dit voorval eensklaps hem al wat er nog
+kinderlijks in hem was, had ontnomen, werd zijn geest ernstiger en hij
+kreeg meer dan te voren het voorkomen van een bezadigd mensch, die
+zich slechts bezighoudt met nuttige dingen.
+
+Van dan af werkte hij met nog meer vlijt op zijn bureel, en al zijne
+pogingen strekten om zich den handel en de inrichting der fabriek
+geheel eigen te maken.
+
+M. Raemdonck en de oude meester-klerk schepten vermaak in den
+leerzamen en dankbaren jongeling voort te helpen. De laatste bovenal
+had hem zeer lief en ontlastte zich op hem van een groot gedeelte
+zijns arbeids, teneinde hem van alles ondervinding te geven. Hij
+verborg hem zelfs niet, dat hij het deed met een bijzonder inzicht.
+
+"Ik kan ziek worden," zeide de meester-klerk, "ik kan eene andere
+plaats bekomen; mijn oom, de huidvetter, kan sterven. Dan erf ik een
+fortuin en ga op mijn geboortedorp leven. Ik wil u bekwaam maken om
+mij desnoods in mijne bezigheid te vervangen en, indien het gebeurt,
+als gij oud genoeg zijt, om mijne plaats bij M. Raemdonck te krijgen."
+
+Dit vooruitzicht was een nieuwe spoorslag voor Bavo. Met de
+toestemming van zijnen meester nam hij boeken uit de bibliotheek naar
+huis, studeerde de mekaniek, volgde nieuwe uitvindingen, teekende en
+overwoog, en had reeds bijgedragen om op de fabriek eene winstgevende
+verbetering aan de werktuigen te doen toebrengen.
+
+Zoo klom eindelijk zijne jaarwedde tot de som van duizend franken,
+toen hij zijn negentiende jaar bereikte.
+
+Van Godelieve en zijne kindsheid sprak hij niet meer of scheen geen
+gewicht meer aan deze herinneringen te hechten. Evenwel kwamen er nog
+oogenblikken, dat het beeld van Lieveken voor zijne oogen opstond, en
+hij dacht zelfs met vermaak en welgevallen aan de vriendin zijner
+eerste jaren. Niet aan Godelieve, het fabriekmeisje, die zich door de
+slechte voorbeelden tot ruwheid en zedelijke verlaging had laten
+medeslepen; neen, aan het kleine, beminnelijke Lieveken, het zuiver en
+eenvoudig kind, dat met hem was opgegroeid en al zijne vermaken en al
+zijne hoop had gedeeld. Onder zijnen drukken arbeid, onder zijne
+onophoudende studien hoorde hij soms een zilveren stemmeken zijnen
+naam murmelen, en hem verscheen nog van tijd tot tijd het zoete wezen
+met de glinsterende blauwe oogen, zooals zij hem had aanschouwd, toen
+hij haar buiten de stadspoort voor de laatste maal had gezien. Dit
+waren echter slechts droomen, die met de wezenlijkheid in geene
+betrekking meer stonden, en hij wist het zeer wel.
+
+Vader Damhout had zijnen zoon reeds aangespoord, om door M. Raemdonck
+of den meester-klerk toch eens naar de Wildenslags te doen vernemen;
+maar Bavo had deze pogingen met eene soort van verschriktheid
+afgewezen, en zijne moeder had hem gelijk gegeven.
+
+Inderdaad, welke gemeenschap was er voortaan mogelijk tusschen
+Godelieve en hem? Hij gevoelde zich geroepen om in de wereld tot den
+burgerstand op te klimmen en onder deftige lieden te leven. Indien de
+Wildenslags naar Gent terugkwamen, zou hij dan niet beschaamd zijn,
+als vriend en broeder te hebben geleefd met menschen, die veeleer het
+misprijzen dan de achting der wereld verdienden? Neen, neen, van de
+Wildenslags mocht men hem niet meer spreken; zij hadden hem gewond in
+zijn gevoel, en hij was verbitterd tegen hen.
+
+Het waren bijna dezelfde overwegingen, die zijne moeder aanspoorden om
+hare eigene herinneringen te onderdrukken. Vijf of zes jaar vroeger
+had zij soms wel gedacht, dat Bavo en Lieveken misschien door God
+bestemd waren om eens door het huwelijk te worden vereenigd. Die droom
+had haar zelfs als eene mogelijkheid toegelachen; maar nu was er
+zooveel afstand tusschen Bavo en Godelieve gekomen, dat men aan de
+vroegere gemeenschap met de Wildenslags niet zonder een geheim gevoel
+van schaamte kon denken.
+
+Men sprak dus eindelijk in het geheel niet meer van Lieveken, alhoewel
+in het hart van vrouw Damhout en in het hart van haren zoon een immer
+herlevend gevoel van treurnis en van medelijden voor het ongelukkige
+kind opwelde.
+
+Bavo, die nu allengs tot de mannenjaren naderde, maakte zich met
+onophoudende vlijt alles eigen, wat den handel en de bewerking van het
+katoen betreft. Met de toestemming van den meester-klerk bracht hij
+een gedeelte van den dag in de fabriek zelve door, niet alleenlijk om
+de praktijk van den arbeid aan te winnen, maar tevens om de werklieden
+op te passen en de belangen van M. Raemdonck te behartigen. Hij
+volbracht dezen laatsten plicht met zooveel ijver en verstand, dat de
+meester-klerk, die hoogmoedig was over zijnen leerling, soms tot M.
+Raemdonck zeide:
+
+"Wees zeker, Bavo Damhout brengt u voor duizenden franken profijt aan,
+elk jaar. De werklieden beminnen en achten hem, en zij zorgen, dat er
+niets verkwist of gebroken worde, alleenlijk om hem vermaak te doen."
+
+Inderdaad, Bavo was zeer minzaam en zacht met iedereen, en zijne
+wonderlijke wetenschap en ervarenheid waren wel van aard om hem het
+ontzag der werklieden te verschaffen; maar dit was de voornaamste
+reden hunner genegenheid voor hem niet.
+
+Zijn eigen vader, hun oude, brave gezel, stond aan eenen spinmolen, en
+de jongeling moest dikwijls aan hem, evenals aan hen zelven, bevelen
+of terechtwijzingen geven. Dit hadde iets pijnlijks kunnen zijn, een
+oude spinner, die zich door zijnen zoon moest zien gebieden. Maar Bavo
+naderde nooit zijnen vader dan met de klak of den hoed in de hand,
+stuurde hem het woord toe met den grootsten eerbied en lachte hem aan
+en drukte hem zoo teederlijk de hand, dat al de werklieden zich
+ontroerd gevoelden van bewondering en hoogmoed. Het kostte hun dan
+geene moeite, te gehoorzamen aan een werkmanskind, die zich door zijne
+geleerdheid het recht tot bevelen had aangewonnen, en door zijne
+zachtheid en door zijne liefde tot zijnen ouden vader de eerbiedige
+genegenheid van elkeen afdwong.
+
+Bavo vergenoegde zich niet met hetgeen er voor hem op de fabriek van
+M. Raemdonck te leeren was; hij had zijnen meester overgehaald om in
+te schrijven op de nieuwste schriften over werktuigkunde en
+nijverheid; hij volgde openbare avondlessen, welke er alsdan over dit
+vak door geleerde professors werden gegeven; hij bezocht telkens dat
+hij er gelegenheid toe had, de beste fabrieken van Gent.
+
+Zoo verkreeg hij mettertijd eene groote wetenschap van alles, wat de
+katoennijverheid en hare mogelijke verbeteringen betreft.
+
+Hij was gelukkig, want iedereen rondom hem loofde en beminde hem....
+Evenwel was zijn hemel niet geheel zonder wolken. Zijn vader werkte
+nog altijd op de fabriek! De droom des jongelings was dus nog niet
+verwezenlijkt, het doel zijns levens nog verre van bereikt te zijn.
+Hij hadde wel gewild, dat zijn vader ophield van werken; maar zijne
+ouders en hij zelf waren nu in hunne nieuwe woning aan zekeren
+welstand gewend. Men kon dien toestand niet verlaten om een meer
+bekrompen leven te hernemen, en zijne jaarwedde alleen was niet
+toereikend om in de onkosten van het huishouden te voorzien. Deze
+overweging was hem soms nog eene oorzaak van voorbijgaand verdriet ...
+en daarbij, wanneer hij alleen was en droomde, tooverden zijne
+gepeinzen hem nog dikwijls terug in zijne schoone zoete kindsheid. Dan
+voelde hij in zijn hart eene ledigheid, eene onoverwinnelijke
+treurnis, eenen geheimzinnigen worm, die wel zachtjes knaagde, doch
+niet wilde sterven....
+
+Op zekeren morgen dat Bavo op zijn bureel trad en, in de afwezigheid
+van den meester-klerk, zich aan het schrijven had gezet, kwam eene
+meid hem zeggen, dat M. Raemdonck hem verlangde te spreken en in de
+zaal op hem wachtte.
+
+Toen hij zich voor den eigenaar der fabriek aanbood, deed deze hem
+nederzitten en zeide:
+
+"Mijnheer Damhout, toen ik door eigene beweging en door aanbeveling
+van den heer burgemeester u op mijn bureel toeliet, hoopte ik, dat gij
+mijne bescherming door leerzaamheid en vlijt zoudt erkennen. Ik heb
+mij niet bedrogen; integendeel, ik heb mijn genoegen in u gevonden, en
+gij hebt mij veel voordeel aangebracht in mijne zaken. Uwe durende
+liefde voor uwe ouders heeft mij daarenboven een waar gevoel van
+vriendschap en achting voor u ingeboezemd. In een woord, gij zijt een
+braaf jongeling en ik ben uiterst tevreden over u. Ik weet, dat uw
+schoonste droom, het voorname doel uwer werkzaamheid, daarin bestaat,
+uwen vader van allen arbeid te ontslaan en uwe moeder door levensgemak
+en zekere weelde voor hare vroegere opofferingen te beloonen. Het
+middel om u dat doel te laten bereiken, is mij nu aangeboden; en
+alhoewel gij nog jong zijt, wil ik nochtans u toonen, dat ik
+vertrouwen heb in uwe ervarenheid en in uwe trouw. De oom van den
+meester-klerk is gisteren overleden; M. Pasmans geeft zijn ontslag en
+gaat zijn geboortedorp bewonen. Gevoelt gij u bekwaam mijn
+meester-klerk te zijn?"
+
+"O, mijnheer!" zuchtte Bavo, "ware ik niet bekwaam, ik wierd het uit
+dankbaarheid voor uwe uiterste goedheid!"
+
+"Het is, mijn vriend, dat daar eene jaarwedde van drieduizend
+vijfhonderd franken aan vast is; ja, vier duizend franken, met zekere
+bijzaken. Dit is tamelijk veel voor een jongeling van tweeentwintig
+jaar. Zal deze aanzienlijke vermeerdering u niet schadelijk zijn? Gij
+zijt in de gevaarlijkste jaren...."
+
+"Beproef mij, ik bid u, mijnheer, al ware het gedurende een gansch
+jaar!" zeide Bavo smeekend "Wat gij mij aanbiedt, is het geluk, dat ik
+voor mijne ouders heb gedroomd. Oh, indien ik mij uwer grootmoedigheid
+ooit onwaardig toon, jaag mij weg, veracht mij; maar neen, neen, ik
+zal mijnen wil en mijne pogingen overspannen, en, is het mogelijk, u
+bewijzen, dat uwe weldaad mijne krachten heeft verdubbeld."
+
+"Ik geloof u, mijn vriend; de liefde tot uwe ouders zal uw
+engelbewaarder zijn. Wees dus meester-klerk, en dat het schoone doel
+uws levens zij bereikt. Gij kunt iemand van het klein bureel nemen om
+de brieven af te schrijven, totdat wij eenen anderen klerk vinden om
+uwe plaats in te nemen."
+
+M. Raemdonck stond op, naderde tot den jongeling en drukte hem de
+hand.
+
+"Proficiat, meester-klerk," zeide hij. "Ga nu in de fabriek; want gij
+brandt ongetwijfeld van ongeduld om uwen vader het goede nieuws te
+dragen?"
+
+Bavo ging niet heen; hij bleef in gedachten voor zijnen meester staan.
+
+"Welnu, hebt gij mij nog iets te zeggen?" vroeg deze.
+
+"Mijnheer, ik wilde u een verzoek doen."
+
+"Spreek, mijn vriend."
+
+"Het is zonderling genoeg, mijnheer, maar gij zijt zoo goed voor mij.
+Ik zou wenschen, dat gedurende eenige maanden niemand iets van mijne
+nieuwe benoeming wist; mijne ouders insgelijks niet. Dat men ten
+minste vooronderstelde, dat mijne jaarwedde voorloopig nog niet is
+verhoogd."
+
+"Welke vreemde gedachte is dit!" kreet M. Raemdonck verwonderd.
+"Waarom toch die geheimhouding?"
+
+"Het is, mijnheer, dat ik mijnen ouders eene blijde verrassing wil
+aandoen, en daartoe zou ik eenigen tijd moeten kunnen sparen, zonder
+dat zij het weten."
+
+"Welke verrassing?"
+
+"Ik weet het nog niet, mijnheer; een geschenk, iets dat hen in eens
+gelukkig zou maken. Ik zal het u zeggen en uwen goeden raad vragen,
+zoohaast ik daarover een besluit heb genomen.... En indien ik
+gedwongen was u een voorschot op mijne jaarwedde af te smeeken?"
+
+"Ho, voor zulk liefderijk doel moogt gij mij niet sparen. Mijne kas
+staat voor u open, ten minste zoolang gij binnen de palen der
+redelijkheid blijft."
+
+Bavo, onder het uiten eener vurige dankzegging, verliet de zaal en
+begaf zich naar zijn bureel. Hij deed eenen helper van het klein
+bureel komen en zette hem onmiddellijk aan het werk. Intusschen dacht
+hij aan hetgeen hij M. Raemdonck had gezegd en aan het geschenk,
+waarmede hij voornemens was zijne ouders te verrassen en gelukkig te
+maken. Zijn ontwerp was sedert jaren reeds in zijn hoofd vastgesteld;
+maar hij had het niet aan zijnen meester durven zeggen, uit vrees dat
+hij zelf nog van gedachte kon veranderen. Na lange overweging toch
+bleef hij bij zijn eerste besluit.
+
+Toen hij met zijne ouders en zusters aan het middagmaal zat vertelde
+hij hun, dat de oude meester-klerk zijn ontslag had gegeven, omdat
+zijn oom, die nu gestorven was, hem een rijk erfdeel had nagelaten. M.
+Raemdonck had wel lust om Bavo tot meester-klerk aan te stellen; maar
+hij wilde het eerst eenige maanden beproeven, aangezien de jonkheid
+van Bavo.
+
+Zoo deed hij voor de oogen zijner ouders de hoop glinsteren, dat hij
+welhaast aanmerkelijk zou worden verhoogd, en hij verborg niet, dat,
+indien dit geluk hem ten deel viel, hij niet meer zou lijden, dat zijn
+vader een oogenblik langer werkte. Hij zou dan in zijne hooge
+jaarwedde de middelen vinden, om zijne moeder alle gemak te bezorgen
+en haar te laten leven als eene ware rentenierster. Hij was zoo
+vroolijk, zoo blijgeestig, dat hij iedereen deed juichen en in de
+handen klappen van hoop en vreugde.
+
+Eindelijk vertelde hij, dat de neef van M. Raemdonck, die lang te
+Parijs had verbleven en daar zelfs onlangs was getrouwd, naar Gent
+ging komen wonen. M. Raemdonck was op zoek naar een huis voor zijnen
+neef. Groot moest het niet zijn, maar fraai en zindelijk. Hij zou het
+voorzien met schoone meubelen en alles in gereedheid brengen tegen de
+overkomst van zijnen neef met zijne jonge vrouw. Bavo sprak er van,
+omdat zijn meester hem had verzocht eens rond te zien, welke huizen
+van dien aard zoo al te huur hingen; en de jongeling, die niet veel
+tijd had, spoorde zijne moeder aan om eens uit wandelen te gaan in de
+beste straten, niet verre van de fabriek, en te zien of er zulke
+huizen niet te huur hingen, opdat hij het alsdan aan zijnen meester
+zou kunnen zeggen.
+
+Reeds des avonds, bij zijnen terugkeer van de fabriek, vernam Bavo van
+zijne moeder, dat er nette burgerhuizen te huren hingen in de
+Mageleinstraat, in de Lange Meere en in de Kruisstraat, niet verre van
+Sint-Baafskerk. Dit laatste was misschien wat klein; maar het was
+nieuwerwetsch en het opschrift meldde, dat het eenen hof had.
+
+Bavo bracht twee dagen later aan zijne moeder de dankzegging van M.
+Raemdonck, die het huis in de Kruisstraat, bij Sint-Baafskerk, naar
+zijnen zin had gevonden en het onmiddellijk had gehuurd.
+
+Sedert dien sprak Bavo nog dikwijls van dit huis en roemde de pracht
+der meubelen, welke zijn meester er in deed zetten, en de smaakvolle
+inrichting van alles. M. Raemdonck had hem reeds tweemaal er naartoe
+geleid, en deed hem de eer aan, hem te raadplegen over de schikking
+van het huis en het aanleggen van den kleinen tuin.
+
+De jongeling verwekte door zijne herhaalde beschrijvingen de
+nieuwsgierigheid zijner moeder zoodanig, dat zij den wensch uitdrukte
+om het schoone huis eens van binnen te mogen zien. Bavo beloofde de
+toelating zijns meesters te vragen; maar men moest nog eenige weken
+wachten, totdat de woning der nieuwgetrouwden geheel in orde zou zijn.
+
+Eindelijk, op eenen zaterdagavond, toonde hij juichend eenen grooten
+sleutel en zeide, dat M. Raemdonck hun allen toeliet het huis van
+onder tot boven te bezichtigen en zelfs eenen ganschen namiddag in den
+hof door te brengen. Hij zou er eene goede flesch wijn gereed zetten,
+en hij verzocht Bavo deze met zijne ouders op zijne gezondheid te
+ledigen. Het was morgen Zondag. Even na het middagmaal te hebben
+genomen, zou men naar het huis in de Kruisstraat gaan en er een uurtje
+of twee blijven. Dit zou een waar feestje zijn!
+
+Inderdaad, nauwelijks gunde men zich des anderen daags tijd om te
+eten, zoo ongeduldig waren Bavo's zusters. Men trok, vroolijk en
+koutende van hetgeen men ging zien, in de richting van Sint-Baafskerk.
+
+In de Kruisstraat gekomen, bleef men voor het huis staan, om den gevel
+te beschouwen; er was een klein balcon, waarvan veelkleurige bloemen
+in kransen nederdaalden; er stonden insgelijks bloemen achter de
+vensters, meestal roode fuchsia's, en dit deed moeder Damhout
+opmerken, dat zij altijd eene soort van voorliefde voor die
+koraalroode bellekens had gehad.
+
+Toen de deur geopend was, zeide Bavo tot zijne zusters, die maar
+seffens al de deuren der kamers wilden openen:
+
+"Neen, neen, zoo niet; het schoonste voor het laatste. Anders zouden
+wij niet veel vermaak van ons bezoek hebben. Laat ons eerst in den hof
+gaan; moeder ziet zoo gaarne bloemen."
+
+"En ik dan?" bemerkte Adriaan Damhout. "Toen ik jonger was, woonden
+mijne ouders op Ledeberg. Wij hadden een hoveken. Ik liet er eten en
+drinken voor; den geheelen Zondag nanoen was ik aan het werk, en ik
+had de schoonste aurikels en de schoonste violieren van geheel het
+voorgeborcht."
+
+Zij kwamen in den tuin; hij was niet zeer uitgestrekt; maar de paden
+slingerden liefelijk, de zon scheen mild op een gedeelte des gronds,
+en er was zulk een overvloed van bloemen, dat de meisjes de handen
+boven het hoofd hieven en vooruitspringende riepen:
+
+"Ho, wat is dit hier schoon en frisch! en welke zoete geuren!"
+
+Meer rustig, in schijn ten minste, wandelde Bavo met zijne ouders door
+de paden, toonde hun al de bloemen, plukte hun takjes van geurig kruid
+en bracht hen zoo onder een looverhuisje, waar zij zich lachend
+nederzetten, om het gezicht des tuins een oogenblik op hun gemak te
+genieten.
+
+Hier stond op de tafel een porseleinen pot met tabak, die er bij
+nederhing, en daarnevens lagen vier of vijf lange Hollandsche pijpen.
+
+"Zie," murmelde Adriaan verwonderd, "ik wist, dat M. Raemdonck soms
+eene sigaar rookt; maar het is waar, zooals men zegt, vele heeren
+rooken te huis op hun gemak eene pijp."
+
+"Gij begrijpt niet, vader," bemerkte Bavo. "Mijnheer heeft de tabak en
+de pijpen daar doen zetten, opdat gij volgens uwen lust hier zoudt
+kunnen rooken."
+
+"Onmogelijk, Bavo."
+
+"Hij heeft het mij zelf gezegd, vader. Gij moet rooken om hem plezier
+te doen."
+
+"Welke goedheid toch! Dan zal ik het maar wagen; want de tabak ziet er
+bijzonder goed uit. Een trek of drie: het is slechts om onzen
+edelmoedigen meester te voldoen."
+
+Hij ontstak zijne pijp, deed den rook in wolkjes tot onder het loover
+van het prieel klimmen, en zeide dan glimlachend en blijde:
+
+"Lekkere tabak! Wat zijn die rijke menschen toch gelukkig. Ziezoo, op
+deze bank met het gezicht op dien schoonen hof en met mijne pijp in
+den mond, zou ik mijn leven willen slijten."
+
+"Gij bedriegt u, vader," wedersprak hem Bavo. "Er is nog iets, dat gij
+zoudt doen."
+
+"Ja, uit visschen gaan, niet waar? Dit doe ik uitnemend gaarne; het
+zou mij dienen om mijn vermaak een beetje af te wisselen."
+
+Onderwijl waren de beide meisjes nog altijd bij de bloemen; ze moesten
+ze een voor een zien, ze vergelijken en over hunnen geur en over hunne
+schoonheid oordeelen.
+
+Vader Damhout legde zijne pijp neder; hij zou ze straks voortrooken;
+maar nu moest men het ongeduld der moeder voldoen en het huis
+bezichtigen.
+
+Bavo bracht hen eerst in een paar kamers, die wel fraai geschikt
+waren, doch niet veel bijzonders aanboden. In de keuken bewonderde
+vrouw Damhout de schoone, versierde kookstoof en de glinsterende
+ketels, pannen en potten, die langs de wanden prijkten.
+
+In den kelder lag eene ton bier op hare stelling; een gemetste bak
+bevatte een zeker getal flesschen wijn, en er stond zelfs een groote
+oplegpot, die ongetwijfeld eenen voorraad boter bevatte.
+
+Dit deed de Damhouts zeggen, dat M. Raemdonck niets had vergeten, en
+zijn neef alles in gereedheid zou vinden, als hadde hij zelf het huis
+sedert lang bewoond.
+
+
+[Illustratie: Ziehier eene amandelbeschuit.]
+
+
+Op den zolder hingen, op de gespannen droogkoorden, eenige vischnetten
+van verschillenden vorm uitgespreid, alle nieuw en met veel zorg
+gemaakt. Vader Damhout was daar kenner van. Ook nam hij ze in de
+hand, beproefde de sterkte van het garen en mompelde in zich zelven:
+
+"Gelukkige lieden, ze hebben alles wat hun hart kan wenschen!"
+
+"Nu naar de zaal, naar de schoonste kamer!" riep Bavo. "Daar zult gij
+wat anders prachtige dingen zien; en wij gaan er op de gezondheid van
+M. Raemdonck de flesch lekkeren wijn drinken, die hij ons heeft
+geschonken."
+
+Toen Bavo de zoogezegde zaal opende, ontvloog hun allen een kreet van
+bewondering. Dat waren alle prachtige meubelen van glimmend
+mahoniehout! Printen in gouden lijsten aan den wand, een zacht tapijt
+met roode bloemen op den grond, een verguld uurwerk en getakte
+kandelaars op de schouwplaat, stoelen met kussens, en twee zetels met
+ruggen, die hunne armen uitstaken en schenen te zeggen: "Ik ben zoo
+zacht, kom, rust wat op mij!"
+
+Het was ook wel wat de meisjes eerst en daarna de ouders deden; maar
+Bavo wenkte zijne moeder en toonde haar een klein tafeltje, waarvan
+het deksel kon worden opgeheven. Daaronder, als in een koffertje, lag
+allerlei glinsterend naai en borduurgerief, zoo rijk en schoon, dat
+het de oogen der verbaasde vrouw en der verwonderde meisjes deed
+schemeren.
+
+"Nu het glas wijn op de gezondheid van ... van ... dit gaan wij zien!
+Aan tafel, aan tafel!"
+
+En hij opende eene kas, nam er eene flesch en roemers uit en schonk
+den wijn. Ieder wilde zijn glas aangrijpen om ter eere van M.
+Raemdonck te drinken; maar Bavo weerhield hen.
+
+"Wacht een oogenblik," zeide hij, "er is ook iets om te eten! Ziehier
+eene amandelbeschuit, die mijnheer Raemdonck niet heeft gegeven; en
+het is ook op zijne gezondheid niet, dat wij allereerst gaan
+drinken...."
+
+"Wat is dit?" kreet Amelia, het oudste meisje. "Die suikerletters op
+de taart? Weet gij, moeder, wat er op te lezen staat?"
+
+"Ha, ha, lang leve Christina, onze goede moeder! Dit staat er op!"
+kreet Bavo, zijn glas in de hoogte heffende. "Het is heden haar
+naamdag. Lang, lang moge zij leven!"
+
+"Lang, lang moge zij leven!" herhaalden de anderen, hun glas in de
+hoogte heffende.
+
+"Wat zonderlinge gedachte van Bavo, u in dit huis te besteken!"
+juichte Amelia. "Ha, dit is aardig!"
+
+"En nu, moeder," zeide de jongeling op plechtigen toon en met eenen
+traan van geestdrift in de oogen, "nu gaat degene, die u alles
+verschuldigd is op de wereld, zijne geleerdheid, zijn geluk, zijne
+toekomst, u een geschenk doen, een geschenk, waarvan hij sedert zijne
+kindsheid heeft gedroomd, aan u en aan den armen fabriekwerker, die
+voor zijnen zoon heeft geslaafd en geleden. Gij hebt dit huis gezien,
+den hof, de bloemen, de netten? Dit alles hoort u toe. Ik heb het huis
+gehuurd, ik heb de meubelen gekocht. Hier zult gij wonen. Vader mag
+niet meer werken; hij zal zijn pijpje rooken, bloemen kweeken, gaan
+visschen. Wij zijn rijk, ik ben meester-klerk, ik win vierduizend
+franken! God zij gezegend, dat Hij mij toelaat uwe liefde te beloonen.
+Moeder, vader, zet u op uw gemak: gij zijt ten uwent!"
+
+Vrouw Damhout was zoo diep getroffen, dat zij eenen steun op de tafel
+zocht, als ging zij bezwijmen; maar zij richtte zich weder op, vloog
+haren zoon om den hals en drukte hem met koortsige teederheid aan haar
+kloppend moederhart. Damhout, stom van verbaasdheid, stortte blijde
+tranen, de meisjes klapten in de handen en dansten met
+uitgelatenheid....
+
+Toen Bavo dien avond weder nevens zijne moeder in het andere huis zat,
+was hij sedert eene wijl zeer stil en als treurig. Hij zeide haar, dat
+hij zeer vermoeid was; maar vrouw Damhout zag wel, dat iets anders
+zijnen geest benevelde.
+
+Zij murmelde eindelijk met teruggehoudene stemme:
+
+"Bavo, gij denkt aan iemand. Ik insgelijks, mijn zoon. Wanneer men zoo
+gelukkig is, niet waar, dan zou men al degenen, die men ooit heeft
+bemind, willen gelukkig zien?"
+
+"Ja, moeder," antwoordde hij, "de mensch is zijne gedachten niet
+altijd meester; maar het beteekent niets. Het is eene herinnering
+mijner kindsheid, die tegen mijnen dank opwelt in mijn hart."
+
+
+
+
+XII
+
+
+Op eenen Zondag, bij het vallen van den avond, verlieten eene reeds
+bejaarde vrouw en een jong meisje de enge stege, waar de Damhouts
+vroeger hadden gewoond. Hunne slechte kleederen, hun onzekere stap en
+hunne zichtbare schuchterheid, alles in hen getuigde niet alleen van
+groote ellende, maar tevens van eene diepe moedeloosheid. Zij gingen
+traag, zwijgend en met gebogen hoofde nevens de huizen, als
+nedergedrukt onder een gevoel van schaamte of van geheime
+verschriktheid.
+
+Er was echter tusschen beider opzicht een merkelijk verschil. Terwijl
+de vrouw als iemand, die sedert lang aan de armoede is gewend, om zoo
+te zeggen met lompen was behangen, had het meisje wel klaarblijkend
+alle moeite ingespannen om de uiterlijke teekens der ellende zooveel
+mogelijk te verbergen. Hare kleederen, alhoewel zeer versleten, waren
+van eene uiterste reinheid; en hare muts, ofschoon geschift en
+genaaid, was sneeuwwit.
+
+Wanneer zij bij geval het hoofd ophief om eenen voorbijganger te
+mijden, bezag men haar met verrassing, als ware men verwonderd, zulke
+wezenstrekken onder dat ellendig kleedsel te vinden.
+
+Inderdaad, het arme meisje was zeer schoon; in hare blauwe oogen,
+alhoewel nu door de smart verduisterd, glom eene vonk van gevoel en
+verstand; hare wangen waren zuiver en haar voorhoofd lelieblank.
+Daarenboven, er was in de snede harer kleederen, in de rijzigheid
+harer leden, in de ingetogenheid van haren gang iets onderscheidens,
+dat niet twijfelen liet of de jonge maagd moest eene goede opvoeding
+hebben genoten.
+
+Welk pijnlijk voorval had toch deze ongelukkige van eenen hoogeren
+stand in zulke diepe ellende nedergerukt, dat men ze nu met hare oude
+gezellin moest aanzien als schamele menschen, die waarschijnlijk op
+weg waren om hier of daar eene aalmoes te gaan afbedelen?
+
+Zonder een woord met elkander te wisselen, hadden zij de Nederschelde
+bereikt, en naderden nu tot de Wijngaardbrug. Daar zeide de vrouw met
+bedwongene stem:
+
+"Heb moed, mijn kind. Gij gaat zoo langzaam. Zijt gij vervaard?"
+
+"Ja, moeder, ik weet niet, mijn hart klopt zoo angstig!" zuchtte het
+meisje.
+
+"O, hemel! vreest gij nu, dat de Damhouts ons gebed zouden kunnen
+verstooten? Doe mij niet beven. Eilaas, wat zou er dan van ons
+geworden?"
+
+"Vrouw Damhout zal ons helpen, moeder, daaraan twijfel ik niet," was
+het stille antwoord. "Een hart als het hare kan niet ongevoelig
+blijven voor ons ongeluk; en wanneer ik met tranende oogen hare vorige
+genegenheid voor het arme Lieveken zal inroepen...."
+
+"Zeker, en vermits zij nog rijker zijn dan men ons te Rijssel had
+gezegd? Ach, Godelieve, wat wij nu gaan beproeven, is eene pijnlijke
+poging, voor u bovenal, ik weet het; maar de nood is een onmeedoogende
+dwingeland."
+
+"De Damhouts zijn rijk, zeer rijk!" morde het meisje op eenen hollen
+toon, waarvan de zonderlinge siddering de vrouw verraste.
+
+"Maar des te beter, Godelieve," zeide zij. "God zij gezegend, dat Hij
+hun de middelen schonk om ons te helpen."
+
+"Eene aalmoes gaan vragen, moeder! Aan ... aan de Damhouts! Ik, het
+kleine Lieveken, die zij zoo teeder hebben bemind, die met hen dorst
+droomen van toekomst en van geluk! O, mijne schoone kindsheid, hoe
+tergend ontstaat gij voor mijne oogen! Bedelaresse? Lieveken eene
+bedelaresse!"
+
+"Neen, kind, wees niet zoo wreed voor u zelve. Wij komen hulp vragen,
+ja, maar bedelaressen zijn wij toch niet."
+
+Zij stapten voorbij de kerk van Sint-Baafs; het meisje scheen door
+eenen geheimen invloed naar de zijdeur des tempels gedreven en had,
+zonder het te weten misschien, zich half omgekeerd.
+
+De vrouw weerhield haar en zeide:
+
+"Maar, Godelieve, wat doet gij nu? Rechtdoor moeten wij gaan; ginder
+is de Kruisstraat."
+
+"De schaamte, de schrik, moeder; mijne ziel wil bidden, sterkte
+vragen; want nu wij de plaats naderen, waar ik de smeekende hand tot
+... tot vrouw Damhout zal uitsteken, ontsnapt mij alle moed."
+
+"De avond valt, Godelieve; wij mogen niet wachten totdat het gansch
+donker is. Kom, mijn kind, het is een smartelijk oogenblik, inderdaad;
+maar het zal haast doorgestreden zijn. Wij zullen hier, bij het
+Heilig Graf, God voor zijne barmhartigheid komen danken of ... of
+tranen van wanhoop storten op diezelfde knielbank, waar wij zoo
+dikwijls hebben gebeden. Kom nu, het zal niet lang duren."
+
+Beiden vervorderden hunnen weg tot in de Kruisstraat, waar zij
+begonnen rond te kijken, om het huis te herkennen, dat men hun in de
+stege had aangeduid en beschreven. Dewijl het reeds half duister was,
+hadden zij eenige moeite om in hunne opzoeking te gelukken. Eensklaps
+zeide de vrouw:
+
+"Daar is het, Godelieve. Die schoone ronde deur, dat balkon. Welk
+prachtig huis! Wat moeten de Damhouts gelukkig zijn! Zij verdienen het
+ook wel, niet waar? Ach, mochten zij onze bede verhooren! Er is reeds
+licht in de benedenkamer. Godelieve, schep moed, mijn kind. Werp u aan
+de voeten van vrouw Damhout, bezweer haar bij hare vorige goedheid
+voor u. Zij zal ons redden, wees er zeker van."
+
+"Ja, moeder, de strijd is ten einde; ik gevoel mij weder eenige
+sterkte," murmelde de bange maagd.
+
+Toen zij het huis gingen naderen, bemerkte Godelieve door de
+vensterruiten, dat een man, een heer, in de verlichte kamer stond.
+Alhoewel hij den rug naar de straat hield gekeerd, sloeg dit gezicht
+haar met eenen onzeglijken schrik; maar op hetzelfde oogenblik deed de
+heer eene beweging en wendde zich naar het venster, op zulke wijze,
+dat het meisje zijn gelaat kon herkennen.
+
+Een versmachte angstschreeuw ontsnapte haar; zij begon op hare beenen
+te wankelen en leunde tegen den muur om niet neder te storten.
+
+Daar zag zij, dat hare moeder de hand naar de bel uitstak om te
+klinken. Zij sprong vooruit, trok de verbaasde vrouw van de deur weg,
+leidde haar met eene soort van koortsig geweld naar den donkeren kant
+der straat en verborg weenend haar hoofd op den boezem der vrouw,
+terwijl zij uitriep:
+
+"Moeder, moeder, hij is daar!"
+
+"Wie?"
+
+"Bavo!"
+
+"Welnu, God zij er om gedankt; hij zal zijne moeder tot barmhartigheid
+voor ons aansporen. Kom, overwin uwe schaamte...."
+
+"Onmogelijk, moeder!" snikte het meisje "O! spaar mij dat lijden, die
+vernedering, die wanhoop! Eene aalmoes vragen in zijne
+tegenwoordigheid ... aan hem? Eilaas, mijn hart breekt, ik zou
+bezwijmen voor zijne voeten, misschien zou ik sterven...."
+
+"Wilt gij dan, dat ik alleen ga?"
+
+"Ik zal u zegenen, u dankbaar blijven mijn gansche leven, moeder lief!
+Mijne ziel is verschrikt; het denkbeeld alleen van de hand tot hem uit
+te steken, vervult mij met eenen doodelijken angst."
+
+"Maar zij beminnen u meer dan mij; en indien zij mijn gebed verwerpen,
+omdat gij niet met mij zijt?"
+
+"Dan," kreet de maagd met overmatige ontsteltenis, "dan zal ik alle
+schaamte, alle gevoel in mijn hart versmachten. Ik zal tot hem, tot
+hem gaan, mij nederstorten voor zijne voeten, zijne knieen omhelzen,
+kruipen door mijne tranen. Ho, hij zal ons meer geven, dan wij noodig
+hebben ... maar er zal iets dood zijn in mij! Het is gelijk, ik zal
+mij onderwerpen, mijn wezen verloochenen en allen levensmoed verzaken,
+om de schande af te koopen en onze eer te redden."
+
+"Welnu, ik ben harder tegen de schaamte dan gij; ik zal het
+beproeven."
+
+Godelieve voegde de handen te zamen en zeide smeekend:
+
+"O, moeder, heb medelijden met mij! Noem mijnen naam niet in zijne
+tegenwoordigheid; verberg hem, dat ik met u ben gekomen; spreek hem
+niet, in 't geheel niet, van mij. Ik ga knielen voor het Heilig Graf
+in Sint-Baafskerk. Hoe vurig zal ik bidden! God zal u beschermen! In
+zijne eindelooze genade zal Hij mij misschien de noodlottige
+opoffering mijner menschelijke waardigheid sparen, dat eenige goed,
+waarvan het behoud mij sterkte gaf en mij worstelen liet tegen de
+akelige bitterheid mijns levens! Ga, moeder; ik zal wachten, angstig
+wachten voor het Heilig Graf. Noem mij niet, noem mij niet!"
+
+En deze laatste woorden stamelende, verwijderde zij zich met haast in
+de richting der Sint-Baafskerk.
+
+De vrouw zag haar een oogenblik achterna, schudde het hoofd en
+mompelde in zich zelve terwijl zij de straat overstapte:
+
+"Ik heb het gevreesd. Arme Godelieve. Zij is dubbel ongelukkig. Ik
+begrijp, dat haar het hart wreedelijk bloedt ... anders zou zij mij
+toch niet alleen laten gaan, zij, die uit liefde, uit goedheid haar
+leven zou opofferen om de smart eener vernedering van mij af te
+keeren. Welaan, ik zal moed hebben voor ons beiden. Oneer, schande,
+redding, blijdschap, wat wacht mij daarbinnen, o hemel!"
+
+Zij trok aan de bel en zeide tot de meid, die kwam openen, dat zij
+verlangde M. Damhout te spreken.
+
+De meid, die waarschijnlijk in de halve duisternis hare slechte
+kleederen niet bemerkte, opende de deur der kamer aan de straat, en
+bracht haar in de tegenwoordigheid van eenen jongen heer, die voor
+eene tafel was gezeten en in een boek scheen te lezen.
+
+Hij hief het hoofd op en beschouwde met zekere onaangename verrassing
+deze slechtgekleede vrouw. Zonder op te staan, zeide hij:
+
+"Komt gij om werk op de fabriek, vrouw? Bied u morgen op het bureel
+aan; ik zal zien of er plaats is voor u. Nu kan ik u dit niet
+verzekeren."
+
+"Ik wenschte M. Damhout te spreken," stamelde de vrouw.
+
+"M. Damhout? Die ben ikzelf."
+
+"Neen, uwen vader of uwe moeder, mijnheer."
+
+"Zij zijn den avond gaan doorbrengen bij vrienden, aan het ander einde
+der stad; heden zult gij ze niet kunnen zien. Keer morgen in den
+voormiddag weder."
+
+"Eilaas," zuchtte de vrouw, "ik, die uit Frankrijk kom en morgen vroeg
+moet vertrekken!"
+
+"Uit Frankrijk? Gij komt uit Frankrijk?" mompelde Bavo, terwijl hij
+met eene klimmende ontsteltenis de vrouw in het aangezicht schouwde.
+
+"Gij herkent mij niet, mijnheer? Inderdaad, gij waart nog jong, en de
+lange tegenspoed veroudert den mensch voor zijnen tijd."
+
+"Bazin Wildenslag? Gij zoudt de moeder zijn van ... de vrouw van Jan
+... Line Wildenslag? Onmogelijk!... Gij zijt dus ziek geweest?"
+
+"Ziek en ongelukkig, mijnheer."
+
+De jongeling had moeite om zich te bedwingen, hij was rechtgesprongen
+en had eene beweging gedaan als om haar de hand te grijpen; maar een
+nieuwe blik op hare ellendige kleeding, de herinnering aan het woest
+en onbetamelijk leven der Wildenslags misschien, weerhielden hem en
+hij liet zich weder op zijnen stoel zakken.
+
+"Gij zult tot morgen moeten wachten.... tenzij gij mij wildet
+toevertrouwen wat gij hun te zeggen hebt," sprak hij.
+
+"Ik kwam hen te voet vallen en hunne hulp afsmeeken, mijnheer. Wij
+verkeeren in een schrikkelijken nood; geene andere toevlucht blijft
+ons over dan de edelmoedigheid uwer ouders. Zeker, in onze ellende
+hebben wij het recht niet om de vorige vriendschap te herinneren, die
+zij ons onverdiend hebben gegund, maar zij zullen het aan diep
+ongelukkige menschen vergeven, dat zij nog in de liefdadigheid uwer
+goede moeder durven hopen."
+
+"Eene almoes!" mompelde Bavo als verschrikt.
+
+"Meer dan eene aalmoes, mijnheer; redding uit de schande, verlossing
+uit de eeuwige oneer!"
+
+"Ik begrijp u niet," zeide hij met mistrouwen. "Waar zijn dan uwe
+zonen, uwe dochter, uw man? Zij wonnen veel geld?"
+
+"Mijn man is dood, mijnheer; van mijne zonen is er een soldaat in
+Afrika, een woont te Rouaan, een andere te Mulhausen. Zij hebben
+kinderen en denken niet meer aan hunne arme moeder. Een eenige, de
+jongste, is met ons ... met mij te Rijssel. Het is voor hem, mijnheer,
+dat ik de hulp uwer ouders kom afsmeeken. Hij had werk bekomen in het
+magazijn eener fabriek. Gisteren deed men hem een pak naar den ijzeren
+weg dragen. De ongelukkige trad onderweg in eene herberg, vergat zich
+daar met eenige kameraden en verloor het hem toevertrouwde pak.
+
+De meester der fabriek beweert, dat mijn zoon het pak heeft gestolen
+en verkocht. Hij wil hem door de gendarmes uit het huis doen halen en
+hem als dief doen veroordeelen tot vijf jaar galei, zegt hij. O,
+mijnheer, wij hebben misschien onze ellende verdiend door een
+zorgeloos en verkwistend leven. Het ongeluk zegt het mij nu; maar toch
+leven wij eerlijk, en mijn arme zoon is aan niets anders plichtig dan
+aan eene laakbare nalatigheid. Hij is in den grond een goede jongen;
+hij heeft een gevoelig hart; hij eerbiedigt zijne moeder. Dat de
+armoede ons lot blijve, ik zal het verduldig verdragen als eene
+rechtvaardige straf; maar de oneer eener veroordeeling! Mijn zoon op
+de galei! Ik ben moeder en zou dien slag niet overleven, en mijne....
+O, mijnheer, gij kunt ons redden, met zoo weinig, weinig ten minste
+voor u, die rijk zijt! De meester van de fabriek wil alles vergeven en
+vergeten en onze verontschuldiging aanvaarden, indien wij hem voor
+morgenmiddag den prijs van het pak teruggeven. Honderd franken. Voor u
+is het schier niets, voor ons is het meer dan het leven. Laten mijne
+tranen u verbidden, heb deernis met menschen, die, ondanks
+verwijdering en tegenspoed, geenen enkelen dag opgehouden hebben met
+dankbaarheid aan u en aan uwe ouders te denken!"
+
+Zij viel geknield te midden der kamer neder en stak de handen bevend
+tot den jongeling op.
+
+Deze kon zijne ontroering niet meer meester blijven, wat geweld hij
+ook deed; hij ging tot haar, hief haar van den grond en sprak:
+
+"Bedaar, vrouw; ik begrijp uwen angst en uw ongeluk. Honderd franken
+kunnen u redden, zegt gij? Troost u, ik zal ze u geven. Zet u neder op
+den stoel. Ik heb u iets te vragen. Gij spraakt van uwe zonen ...
+maar uwe dochters?"
+
+"Mijne dochters?" stamelde bazin Wildenslag in verlegenheid.
+
+"Ja, uwe dochters, wat is er van hen geworden?"
+
+"Mijnheer, zij ... zij wonen diep in Frankrijk, zij zijn getrouwd...."
+
+"Getrouwd!" gromde Bavo met eene grijns op de lippen en eenen diepen
+angst in de oogen.
+
+Hij beschouwde eene wijl met zichtbare gramschap de verschrikte vrouw,
+die het hoofd op de borst hield gebogen en sprakeloos bleef.
+
+"Ja, ik zal u helpen, vrees niet," kreet hij met onderdrukte kracht,
+"maar hadde mijn medelijden met uwe moedersmart mij niet overwonnen,
+ik ware gevoelloos voor uwe smeekingen gebleven. Veel meer, ik hadde
+mij op u gewroken en u onmeedoogend ter deur gewezen; want gij, vrouw,
+gij hebt, zonder het te weten, mijn leven vergiftigd en mij in het
+geluk ongelukkig gemaakt."
+
+"Ik, mijnheer? O, hemel, gij bedriegt u voorzeker!"
+
+"Neen, ik bedrieg mij niet. Mijne moeder had in het hart uwer
+Godelieve de kiemen van deugd en plichtbesef nedergelegd; ik, onnoozel
+kind nog, ik had haren geest de eerste begrippen der geleerdheid
+medegedeeld, de geleerdheid, welke haar moest behoeden voor zedelijke
+verlaging en bederf des harten. Gij, hare moeder, wat hebt gij met uw
+goed en zuiver Lieveken gedaan? Gij hebt haar naar eene fabriek
+gezonden, om geld uit haar te trekken; gij hebt die teedere bloem
+prijs gegeven aan de woeste aanraking van grove menschen...."
+
+"Mijnheer, mijnheer, het is niet waar!" kreet bazin Wildenslag
+sidderende.
+
+Maar Bavo, als buiten zich zelven van ontsteltenis, onderbrak haar en
+hernam:
+
+"Laat mij spreken tot het einde; het is de laatste maal dat haar naam
+mijnen mond ontvalt. Ik herhaal het met verontwaardiging: wat hebt gij
+gedaan met het arme Lieveken? Ha, onnoodig mij te antwoorden, vermits
+men na twee jaar haar in eene stege te Douai verrast met den klomp in
+de hand, vechtende, scheldende en woorden sprekende, die zelfs eenen
+ruwen fabriekwerker van walg deden terugdeinzen. Ziedaar wat gij
+gemaakt hebt van uwe Godelieve. Nu is zij zelfzuchtig, ongevoelig, en
+er blijft in haar niets meer over van de fijnheid des gemoeds? Nu haat
+zij waarschijnlijk de moeder, die de zuivere ziel van haar kind
+verkocht voor wat geld?"
+
+"O, neen, neen, mijnheer, heb medelijden met mij! Godelieve is het
+eenige mijner kinderen, dat mij nog oprecht bemint, mijn eenige steun
+in het ongeluk!"
+
+"Het zij zoo, vrouw; misschien is er nog een goed gevoel in haar
+overgebleven, misschien heeft zij u het kwaad vergeven, dat gij haar
+hebt gedaan; maar ik toch vergeef het u niet, ik kan het u niet
+vergeven.... Ziehier de honderd franken, welke gij vraagt. Ga nu, en
+moge God u niet langer straffen voor uwe noodlottige dwaling ten
+opzichte van uw kind."
+
+Onder het uitspreken dezer woorden had hij de hand in eene lade van
+den schrijflessenaar gebracht, en legde nu vijf goudstukken voor de
+vrouw op de tafel. Deze beschouwde het geld met starende oogen en
+bevende lippen, deinsde terug en riep:
+
+"O, God, kon ik die hulp weigeren!... Maar neen, de eer mijns zoons,
+de eer mijner arme Godelieve! Ik moet bedaren, bukken als eene slavin
+onder zulke schreeuwende onrechtvaardigheid; mijn engelachtig kind
+hooren beschuldigen van laagheid, van bederf des harten! Ik bezwijk er
+onder; mijn moed breekt...."
+
+Zij liet zich op een stoel vallen en begon bitter te weenen.
+
+"Eene schreeuwende onrechtvaardigheid?" vroeg Bavo over hare
+uitroeping verwonderd. "Zijn mijne verwijten, hoe wreed ook, niet
+gegrond?"
+
+"Valsch, geheel valsch, mijnheer," kreet bazin Wildenslag onder hare
+tranen. "Wie was er laf genoeg, om u te komen zeggen, dat hij
+Godelieve heeft zien vechten en haar onbetamelijk heeft hooren
+schelden?"
+
+"Het is Steven Geerts, die haar in eene stege te Douai met den klomp
+in de hand heeft zien slaan."
+
+"Ach, ik herinner mij de droeve zaak; het was Godelieve niet, het was
+hare zuster Theresia, die inderdaad, voor het aangezicht ten minste,
+op haar gelijkt. Godelieve, mijnheer? Er is nooit een hard woord van
+hare lippen gevallen; zij is schoolmeesteresse geweest; zij heeft
+verstand, zij is goed als een engel, en haar hart is nog even zuiver
+als toen gij haar leerdet lezen."
+
+"Hemel, wat zegt gij daar altemaal?" stamelde Bavo, door den twijfel
+aangegrepen. "En zij is getrouwd?"
+
+"En zij heeft nooit toegelaten, mijnheer, dat een man haar zonder
+eerbied bezage, en zij is niet getrouwd."
+
+"Maar verklaar u, gij doet mij vergaan van ongeduld. Zeg mij, ik smeek
+u, welk was dan het lot van het arme Lieveken gedurende die acht lange
+jaren?"
+
+"Welaan, ik zal mijn verdriet bedwingen," zeide bazin Wildenslag, het
+hoofd oprichtende. "Om mijn edel kind, mijne goede Godelieve, te
+verdedigen, zal ik moed en sterkte vinden. Luister, mijnheer, gij zult
+vernemen wat ons en haar lot was sedert gij ons buiten de stadspoort
+een treurig vaarwel zeidet. Wij gingen naar Wazemmes, bij Rijssel, en
+vonden er veel en goed werk. Dewijl ik in mijne pogingen om Godelieve
+op eenen winkel van kleedermaaksters aanvaard te zien, niet kon
+gelukken, deed haar vader haar naar de fabriek gaan. Het arme kind kon
+het daar niet gewend worden en viel ziek van verdriet. Het duurde lang
+eer zij weder eenige krachten terugvond; dan, om toch iets te winnen,
+begon zij in ons huis eene kleine school te houden, om den kinderen
+onzer Vlaamsche geburen te leeren lezen."
+
+"En onze brieven, waarom liet gij die zonder antwoord?"
+
+"Uwe brieven? Wij hebben er slechts eenen ontvangen, en Godelieve
+heeft er op geantwoord."
+
+"Wij schreven er nog drie andere."
+
+"Daarvan weet ik niets, mijnheer."
+
+"Uw man ontving ze op de fabriek. Heeft hij ze misschien
+achtergehouden of vernietigd?"
+
+"Het is wel mogelijk, mijnheer; hij meende, dat het voor Godelieve
+beter was geene betrekking meer te hebben met menschen, die te verre
+boven onzen stand waren; want wij wisten door eenen kameraad van
+Gent, dat gij klerk geworden waart bij M. Raemdonck, en Godelieve
+zeide altijd, dat gij onfeilbaar rijk zoudt worden."
+
+"En waarom schreef Godelieve dan niet eens om tijding van ons te
+hebben?"
+
+De vrouw wachtte een oogenblik en zuchtte dan:
+
+"Wij arme, gemeene fabriekwerkers? En toch, ik heb dikwijls Godelieve
+aangeraden u te schrijven; maar het verschrikte haar; er was te veel
+verschil tusschen uwe ouders en ons; zij dorst niet schrijven."
+
+"Ga voort, vrouw, ik zal u niet meer onderbreken," zeide de jongeling.
+
+"Ach, onze geschiedenis is kort, mijnheer," hernam bazin Wildenslag.
+"Mijn man en mijne zonen leidden een zorgeloos leven. Zij bleven
+dikwijls halve weken zonder te willen werken, zoodat zij zich den
+toegang tot vele fabrieken zagen weigeren. Wij vertrokken altezamen
+naar Rouaan. Daar hield Godelieve weder school in ons huis, en leerde
+er de kinderen der Fransche werklieden; want door altijd Fransch te
+hooren spreken, had zij in die taal spoedige vorderingen gemaakt. Zij
+had veel te lijden van hare woeste broeders en afgunstige zusters,
+omdat zij altijd zindelijk was gekleed en door iedereen, als een
+voorbeeld van zedigheid en beleefdheid, werd geprezen en geacht. Eene
+dame der stad bezorgde haar eindelijk eene goede plaats als
+leermeesteresse in eene groote kostschool van jonge juffrouwen. Daar
+bleef zij twee volle jaren, niets van hare jaarwedde behoudende dan
+wat haar noodig was om zich de kleederen aan te koopen, welke zij
+natuurlijk in hare kostschool hoefde te dragen, ten einde niet te veel
+tegen de andere meesteressen af te steken. Al het overige bracht zij
+naar huis om ons te helpen; want haar vader was ziek geworden, en van
+mijne andere kinderen waren de meeste getrouwd of ongetrouwd in het
+rond alleen gaan wonen; en de twee jongens, welke met ons bleven,
+gaven minder van hun dagloon af dan hun kost en hun onderhoud
+bedroegen. De kwaal van mijnen man verergerde langzaam; het was eene
+kwijnziekte, die hem allengskens scheen uit te putten en ons deed
+vreezen, dat hij niet meer zou genezen. Dan gebeurde er iets, dat ons
+in de bitterste ellende moest storten. Een mijner zonen, die sedert
+als soldaat naar Afrika is vertrokken, een woestaard, een gevoellooze
+verkwister, was reeds meer dan eens, tot schande der arme Godelieve,
+aan hare kostschool gaan bellen om haar geld te vragen. Dit mishaagde
+de meesteresse van het gesticht zeer; maar uit genegenheid voor
+Godelieve had men geduld gehad, zoolang totdat eens mijn baldadige
+zoon, door den drank verblind, binnen de kostschool drong en daar,
+door scheldwoorden en gewelddaden, zijne zuster eene groote somme
+gelds wilde afdwingen. Hij joeg den lieden zulken schrik aan en
+ontstichtte de leerlingen op zulke onbehoorlijke wijze, dat Godelieve
+hare plaats verloor en, schier half dood van schaamte en wanhoop, naar
+huis kwam. Haar broeder, die wel gevoelde, dat hij ons allen
+ongelukkig had gemaakt, vertrok des anderen daags om dienst te nemen
+in het vreemdenlegioen voor Afrika. Godelieve, wier moed en opoffering
+onuitputtelijk zijn, begon onmiddellijk rond te zien om weder eenige
+leerkinderen te zamen te krijgen, en wat naaiwerk te vinden; maar het
+gelukte haar niet spoedig genoeg. De armoede stond voor onze deur, en
+wij schrikten van de droeve toekomst, die ons bedreigde. Misschien
+had mijn arme man een geheim voorgevoel, dat hij niet lang meer zou
+leven. In hem ontstond eensklaps eene onverwinnelijke begeerte om
+terug naar Vlaanderen te gaan. Wij wilden hem dit besluit uit het
+hoofd stellen; Godelieve bovenal, waarom, ik weet het niet, beefde bij
+het gepeins alleen, dat wij de stad Gent nog zouden wederzien. Er was
+niets aan te doen; want hij smeekte ons met overvloedige tranen, hem
+toch niet op vreemden grond te laten sterven. De lucht van Vlaanderen
+zou hem genezen, hij was er van overtuigd. Wij verkochten onze
+meubelen en ons huisraad, om op den ijzeren weg of met de diligence te
+reizen, en vertrokken op eenen zekeren morgen naar het geboorteland.
+Van al mijne kinderen wilde niemand ons volgen dan Godelieve alleen.
+Mijn man had te veel van zijne krachten verhoopt. Alhoewel hij
+onderweg dreigde te bezwijken, wilde hij toch de reis niet staken;
+maar toen wij het voorgeborcht der stad Rijssel bereikten, kon hij
+niet verder en viel buiten kennis in de herberg, voor welke wij ons
+hadden doen afzetten. Hij bekwam echter een beetje, nadat hij eenige
+uren had gerust. Wij bleven twee dagen in de herberg; maar onze
+weinige geldmiddelen waren schier ten einde. Wij vonden niet verre van
+daar een klein werkmanshuisje, dat ledig stond, huurde het en brachten
+er onzen armen zieke naartoe. Een slecht bed, een paar stoelen, eene
+oude kachel en twee of drie stukken keukengerief, ontnamen ons, tot
+den laatsten frank, al wat wij bezaten.... Luister nu, ik bid u,
+mijnheer, en moget gij den moed en de zielegoedheid van mijn kind
+bewonderen, zooals zij het verdient! Dan kwam eene wreede ellende ons
+bezoeken; ik werd van schrik en wanhoop bijna zinneloos. Geen voedsel,
+geen hulp voor mijnen stervenden man, geen uitzicht dan de honger voor
+ons en een akelige dood voor hem. Hoe zal ik het engelachtig gedrag
+van Godelieve beschrijven? Zij bracht geld in huis, zij deed den
+dokter komen en betaalde de medicijnen. Waar zij de middelen haalde,
+dorst ik haar niet vragen; maar ik bemerkte wel, dat eerst hare
+oorringen, dan haar gouden kruis, en dan allengs hare schoone
+kleederen verdwenen, zoolang tot haar niets meer overbleef dan
+voorwerpen zonder waarde. Eindelijk moesten ook mijne zondagskleederen
+worden opgeofferd. Ik sprak van mijnen man in het hospitaal te zien te
+krijgen; maar hij smeekte weenend om genade, en Godelieve wilde er
+niet van hooren. Dan hebben wij naar Rouaan geschreven, om hulp van
+onze kinderen te hebben. Mijn jongste zoon alleen heeft geantwoord,
+dat hij zou komen om voor ons te werken; doch hij had zich in zijne
+fabriek sterk aan den arm gewond en liet ons wachten totdat het te
+laat was. Dit heeft zoo bijna eene gansche maand geduurd, mijnheer,
+eene gansche maand, dat Godelieve elken nacht op eenen stoel bij het
+bed haars vaders bleef gezeten, hem troostende, hem sprekende van
+genezing, van Gods barmhartigheid en van een beter leven in den hemel.
+Geene klacht in haren mond; zij lachte, zij was vroolijk, de goede, om
+moed te geven. O, mijnheer, de woorden ontbreken mij om u te zeggen,
+wat Godelieve in die schrikkelijke dagen voor ons gedaan heeft.
+Oordeel er over: gedurende de laatste week zijns levens heeft mijn
+arme man, door de teedere zorgen, door de liefderijke vertroostingen
+van zijn kind verleid, haar aangezien voor eenen engel, en niet
+anders meer tot haar gesproken dan tot een wezen, door God gezonden om
+zijnen doodsstrijd zacht te maken, en hem den hemel te wijzen. En,
+mijnheer, het was niet omdat haars vaders geest door de ziekte was
+verzwakt, o neen, ik, hare moeder, ik verkeerde in dezelfde dwaling.
+Er kwam een oogenblik dat hare onbegrijpelijke opoffering mij
+nederwierp voor hare voeten en dat ik, van dankbaarheid en bewondering
+zinneloos, voor mijn kind knielde als voor het zuiverste beeld van
+Gods goedheid zelve. Ach, haddet gij mijnen armen man zien sterven,
+met eenen zaligen lach zijne dochter aanschouwende, en nog, tot
+vaarwel, de hand van zijnen troostengel kussende."
+
+Zij smolt in tranen weg en liet het hoofd op de borst vallen.
+
+De jongeling had dit verhaal met eene klimmende ontroering aangehoord;
+de uitdrukking zijns gelaats was een zonderling mengsel van medelijden
+en geheime fierheid, van smart en van blijdschap. Op het einde echter
+had de deernis met het bitter lot der Wildenslags hem overwonnen;
+sedert eene wijl leekten er stille tranen op zijne wangen.
+
+Hij stond op, ging tot de vrouw, greep haar de hand en zeide:
+
+"Arme bazin Wildenslag, wat hebt gij geleden! Ik beschuldigde u zoo
+wreedelijk. O, vergeef het mij! Wees gedankt; want ik begrijp aan uwe
+woorden, aan uwe moederlijke ontroering, dat gij hebt medegeholpen om
+uwe Godelieve de loopbaan te laten betreden, die hare deugd en hare
+geleerdheid haar voorschreven. Kom, troost u; ik zal mijne ouders
+over u spreken; wij zullen u helpen; de ellende ten minste zal u niet
+meer bezoeken."
+
+"Wees gezegend, mijnheer," murmelde de vrouw nog snikkend, "uwe
+eindelooze goedheid ontrukt mij nieuwe tranen. Ha, gij hebt het hart
+uwer moeder ... een hart, mild en edel als het hart mijner Godelieve!"
+
+Bavo deed eenen stap naar zijnen schrijflessenaar en nam er eenig geld
+uit.
+
+"Met de honderd franken, die daar liggen," zeide hij, "kunt gij den
+prijs van het verloren pak betalen. Deze droeve zaak mag u dus niet
+meer bekommeren. Hier hebt gij nog honderd franken meer, om in uwe
+eerste behoefte te voorzien, ik zal met mijne moeder de middelen
+overwegen om u een min bitter lot te verzekeren. Indien wij uwe
+Godelieve eene plaats van leermeesteresse te Gent konden bezorgen?
+Voor uwen zoon heb ik voordeelig werk. Vermits hij een gevoelig gemoed
+heeft, zal ik hem in den goeden weg terugbrengen.--Daar, neem het
+geld, vrouw; gij hebt mij heden verlost van eene lange treurnis, van
+eene diepe smart, die mij sedert jaren aan het harte knaagt. Ja,
+vrouw, het is zoo. De gedachte, dat het goede, zoete Lieveken, de
+vriendin mijner kindsheid, de gedienstige engel, die bij het ziekbed
+mijns vaders heeft gewaakt, in de wereld was verloren geloopen, deze
+gedachte was mij pijnlijk, en mijn medelijden werd allengs eene
+onverwinlijke smart. Nu ben ik daarover gerust, nu ben ik gelukkig te
+weten, dat zij ten minste hare zedelijke natuur, hare schoone inborst
+en de edelheid harer beminnende ziel ongeschonden heeft behouden."
+
+Bazin Wildenslag had het geld van de tafel genomen. Zij vouwde de
+handen te zamen voor den jongeling en zuchtte met de oogen vol tranen:
+
+"O, mijnheer, uwe barmhartigheid, uwe goedheid maakt mij stom; ik weet
+niet, hoe u mijne erkentenis uit te drukken. Morgen vroeg, voor ons
+vertrek, zullen wij hier terugkomen. Godelieve zal op de knieen u
+zegenen voor uwe milde weldaad...."
+
+"Godelieve? Morgen?" kreet de jongeling verbaasd. "Waar is dan
+Godelieve?"
+
+"Ik durf u niet langer bedriegen, mijnheer; zij is in de
+Sint-Baafskerk en bidt er voor het Heilige Graf...."
+
+"En waarom kwam zij niet met u?"
+
+"Het arme meisje is vervaard, mijnheer."
+
+"Vervaard? Van mij?"
+
+"Beschaamd, mijnheer; om onze reis naar Gent te kunnen betalen, hebben
+wij de eenige kleederen, die nog waarde konden hebben, moeten
+verkoopen. Godelieve schrikte van zich voor u te vertoonen...."
+
+"En nochtans, ik zou haar willen zien!" riep Bavo met ontsteltenis.
+"Na acht jaar afwezigheid! Wat doen de kleederen? Zij getuigen immers
+van hare opoffering, van hare liefde voor hare ouders? Ach, mocht ik
+eene belooning eischen, het ware, dat het mij toegelaten wierd haar te
+troosten en haar moed te geven!"
+
+"Ik zal ze halen, mijnheer. Mij ook beschaamde de poging, welke ik bij
+u moest beproeven; maar de weldaad van edelmoedige menschen als gij
+zijt, vernedert niet, integendeel! Ik zal het Godelieve doen
+begrijpen, mijnheer. Zij zal komen om u te danken."
+
+Bazin Wildenslag ging ter deur uit.
+
+Als bezwijkend onder eene geweldige ontsteltenis, liet Bavo zich op
+een stoel zakken en legde het hoofd in de handen. De afwisseling
+zijner uitdrukking getuigde dat hij worstelde tegen gepeinzen, die
+tegen zijnen wil hem bestormden. Evenwel na eenige oogenblikken scheen
+hij over deze geheime opwellingen van een vorig gevoel te hebben
+gezegepraald; want hij hief het hoofd op en zeide met eenen lichten
+spotlach tot zich zelven:
+
+"Het zijn droomen, die vergaan voor de wezenlijkheid. Geene
+onmogelijke gepeinzen! Ja, het is ons plicht, te erkennen en te
+beloonen wat het goede Lieveken eertijds voor mijnen zieken vader
+heeft gedaan. Lieten wij haar ongelukkig zijn, het ware eene wreede
+ondankbaarheid, misschien eene zedelijke misdaad. Onze plicht is zeer
+eenvoudig te vervullen. Wij zullen hen bijstaan en beschermen, totdat
+Godelieve eene voordeelige plaats in een onderwijsgesticht heeft
+gevonden; totdat zij weder de middelen hebben bekomen om stil en
+tevreden te leven. Wij zullen over hen waken, om voortaan het ongeluk
+van hen af te keeren. Anders kunnen wij toch niets...."
+
+Weder boog hij het hoofd en staarde ten gronde; na eene wijl
+beweegloos te zijn gebleven, murmelde hij met eenen diepen zucht:
+
+"Het is zonderling! De mensch schijnt een dubbel wezen in zich te
+besluiten ... maar neen, zijn wil en zijn hart stemmen niet altijd
+overeen. En nochtans, ik moet die gepeinzen verjagen. Vermits er
+tusschen haar en mij eene maatschappelijke onmogelijkheid is ontstaan,
+moet ik mijne kindsheid vergeten. Haar ongeluk legt mij den eerbied
+op; kwetsen wij hare gevoelige ziel niet. Ha, men belt! Daar is zij!
+Hoe klopt mijn hart! Ik moet mij bedwingen.... Arm Lieveken! was het
+zoo, dat ik haar moest wederzien?"
+
+Vrouw Wildenslag trad in de kamer, gevolgd door hare dochter.
+
+Het benauwde meisje hield het hoofd gebogen als eene veroordeelde, en
+dorst den blik niet opheffen; zij beefde zichtbaar, en slechts toen
+hare moeder haar bij den arm greep, kwam zij vooruit tot in het midden
+der kamer.
+
+Een versmachte kreet was Bavos boezem ontsnapt, en hij had eenen stap
+gedaan om tot het meisje te naderen en haar de hand te grijpen; maar
+hij wederhield zich zelven en zeide:
+
+"Godelieve, vergeef het mij: ik wenschte zoo vurig u te zien. Wees
+niet beschaamd; ik weet, dat gij hebt geleden en wat gij voor uwe
+ouders hebt gedaan. Die slechte kleederen verheffen u in mijne oogen,
+en de eenige indruk, dien zij op mij uitoefenen, is mij een gevoel van
+eindeloozen eerbied in te boezemen voor het edel hart, dat zij
+bedekken."
+
+Het meisje hief het hoofd op en sprak zeer bedaard, doch met eenen
+plechtigen nadruk:
+
+"Mijnheer, ik dank u uit den grond mijner ontroerde ziel, meer nog
+voor uwe goede woorden, dan voor uwe milde weldaad. Niet alleen
+verlost gij ons van de akelige vrees; maar gij redt ons uit de
+ellende. Wees gezegend; in al mijne gebeden zal ik uwen naam en den
+naam uwer ouders mengen, opdat God u gelukkig late zijn in de maat
+uwer grootmoedigheid."
+
+Bavo scheen verstomd; er lichtte een vreemde glans in zijnen blik;
+hij rustte met de bevende hand op de tafel, als hadde hij eenen steun
+noodig gehad. Die groote blauwe oogen, zoo kwijnend en zoo vol
+dankbaarheid op hem gevestigd; dat fijn gelaat, dat zuiver voorhoofd,
+waarop nu de rozeverf der kuischheid en der schaamte wolkte! O! zij
+was schooner nog dan het engelachtig Lieveken zijner droomen. Wat
+geweldigen strijd voerde hij tegen zijn hart! Maar hij moest zijne
+dwalende zinnen bedwingen: de eerbied voor de ongelukkige Godelieve
+gebood het hem.
+
+Een holle zucht welde op uit zijnen beklemden boezem; hij liet zich op
+eenen stoel zakken en zeide met schijnbare kalmte:
+
+"U weder te zien na acht jaar afwezigheid, Godelieve, is mij eene
+groote blijdschap. Het ontstelt mij. Natuurlijk, niet waar? Die
+herinneringen der kindsheid, hoe blijven zij, immer met nieuwe kracht
+opgewekt, in het menschelijk harte leven!... Ach, ik laat u daar
+staan, te midden der kamer. Verontschuldig mij; zet u neder."
+
+Godelieve hief de handen smeekend op.
+
+"Mijnheer," stamelde zij, "heb medelijden met een ongelukkig meisje!
+Uwe goedheid is zoo eindeloos. Ik ben ontsteld, ik gevoel mij ziek,
+mijne krachten begeven mij. Vergun mij als eene genade, voor heden dit
+huis te verlaten. Morgen vroeg zal ik bedaard zijn, ik zal, beter dan
+nu, madam uwe moeder mijne grenzenlooze dankbaarheid kunnen
+uitdrukken...."
+
+"Gij wilt vertrekken, Godelieve?" kreet de jongeling met verdriet. "O,
+neen, ik bid u, nog een oogenblik!"
+
+Door hare moeder aangedreven om aan dien wensch te voldoen, zette het
+meisje zich neder en boog weder het hoofd. Men zou gezegd hebben, dat
+de oogslag van Bavo haar schrik inboezemde; en inderdaad, zij had bij
+elken zijner blikken gesidderd.
+
+"Zeg mij, Godelieve, hebt gij in uw smartelijk leven nog dikwijls aan
+onze gelukkige kindsheid gedacht?" vroeg Bavo.
+
+"Mijn eenige troost op de wereld," zuchtte het meisje, "was de
+dankbare herinnering uwer goedheid voor het arme zieke kind."
+
+"En voor mij, Godelieve, was het de eenige, maar bittere smart mijns
+levens, te moeten denken, dat de zoete gezellinne mijner kinderjaren,
+ongelukkig en verloren, in de wereld dwaalde."
+
+Er heerschte eene korte stilte.
+
+"Godelieve," vroeg de jongeling eensklaps, als gedreven door eene
+geweldige ontroering, "Godelieve, ik gaf u een aandenken, eene
+gedachtenis. Hebt gij ze bewaard?"
+
+Hij bekwam geen antwoord.
+
+"Het beeld van Bavo en Lieveken met hun boek in de hand," zeide hij,
+"onnoozel en gebrekkig werk, dat aan den kleinen Bavo schier eene
+maand arbeid kostte. Gij hebt mij beloofd, dat gij het zoudt bewaren."
+
+"Maar, Godelieve toch, hoe kunt gij M. Damhout dus zonder antwoord
+laten?" kreet moeder Wildenslag. "Ja, ja, mijnheer, zij heeft het
+bewaard.--Wederhoud mij niet, Godelieve.--Zoo goed bewaard, mijnheer,
+dat het sedert jaren onder het kleine crucifix hangt, waarvoor
+Godelieve gewoon is te bidden."
+
+"Ach, dank, dank om uwe trouwe herinnering!" riep Bavo.
+
+"Waarom verwondert u dit, mijnheer?" zeide het meisje met eene vonk
+van waardigheid in de oogen. "Indien ik mijn gansche leven wilde
+bidden voor het geluk van hem, die mij leerde lezen, kon ik iets beter
+doen dan zijn beeld te hangen op de plaats, waar ik elken avond
+nederknielde om mijne ziel tot God te verheffen?"
+
+Bavo liep tot haar, greep haar de beide handen en zeide diep ontroerd:
+
+"Altijd dezelfde engel! Kom, Godelieve, troost u en schep moed; gij
+zult niet ongelukkig meer zijn. Wij zullen u beschermen. Wij zullen
+eene goede, zeer goede plaats van leermeesteresse te Gent zoeken;
+mijne moeder zal u weder liefhebben en u helpen. Ik zal uw vriend
+zijn, evenals toen wij nog onnoozele kinderen waren.... Het is te
+zeggen ... ik weet niet, de ontsteltenis maakt mij duizelig, mijne
+zinnen zijn verward...."
+
+Het verschrikte meisje ontwrong hem hare handen met zulk koortsig
+geweld, dat hij zich in zijn hart over deze beweging gekwetst gevoelde
+en met spijtige verbaasdheid eenen stap terugdeinsde.
+
+Godelieve hief langzaam het hoofd op; alhoewel er tranen in hare oogen
+glinsterden, was er zooveel maagdelijke fierheid in haren blik,
+zooveel edelheid in de uitdrukking van haar schoon gelaat, dat Bavo
+haar met ontzag aanschouwde.
+
+
+[Illustratie: Aan mij de vriendin mijner kindsheid!]
+
+
+"Ik smeek u, mijnheer, heb toch medelijden met mij!" zeide zij.
+"Vergeten wat gij voor mij als kind hebt gedaan, vergeten wie ons nu
+uit den afgrond der smart zoo grootmoedig opheft,--de dood zelf kan
+mij daartoe niet bekwaam maken; want in Gods schoot zelven zal
+mijne ziel zich nog uwer goedheid herinneren. Maar zoek geene plaats
+voor mij te Gent. Na den dag van morgen zal ik den grond mijner
+geboortestad niet meer betreden. Ik ken de edelheid uws harten; gij
+begrijpt mij, ik ben er zeker van."
+
+"Maar neen, ik begrijp u niet!" morde Bavo.
+
+"Gij begrijpt den onverbiddelijken plicht niet, mijnheer, die mij
+dwingt in Frankrijk een bestaan te zoeken?" hervatte Godelieve. "Ach,
+bestonden er tusschen u en mij geene diepe, geene onverdelgbare
+herinneringen, ik zou uit erkentenis de dienstmeid uwer moeder, en,
+ware het mogelijk, uwe slavin willen worden. Nu mag geen andere band
+tusschen ons bestaan dan de weldaad van den eenen kant en de eeuwige
+dankbaarheid van den anderen. Ik heb veel geleden, zonder dat mijn
+moed er onder is gebroken. Moest ik een oogenblik uwe achting derven,
+mijnheer, ik stierve eenen pijnlijken dood. Ja, ja, Bavo, de ziel der
+arme Godelieve heeft honger naar uwen eerbied, en zij zal dien
+behouden met hare dankbaarheid tot aan het graf. Vaarwel, mijnheer,
+tot morgen!"
+
+En opstaande greep zij den arm harer moeder en trok haar naar de deur.
+
+De jongeling stak de handen uit, als om haar te wederhouden; maar de
+plechtige woorden der maagd hadden hem zoo geweldig tot het gevoel der
+wezenlijkheid en tot het besef des plichts teruggeroepen, dat hij als
+aan den vloer bleef genageld, totdat hij de voordeur hoorde sluiten.
+
+Dan hief hij, stom en met verbaasden blik, de armen in de hoogte,
+allerlei onduidelijke woorden in zich zelven murmelende. Zijne zinnen
+waren ontsteld en zijne gedachten verward.
+
+Eindelijk, na een oogenblik rust, zeide hij in zich zelven:
+
+"Wat is zij schoon, wat is zij schoon! Onder die slechte kleederen
+scheen zij mij fier en indrukwekkend als eene koningin. Hoe heeft zij
+de zuiverheid, de fijnheid des harten kunnen behouden in zulke wereld,
+tusschen grove, onwetende menschen, dwars door nood, honger en
+ellende? Ha! het onderwijs! Ik ben het, die deze ziel het licht en de
+sterkte heb gegeven om aan de verleiding, aan de zedelijke verlaging
+te wederstaan; mijne moeder is het, die haar de liefde tot deugd en
+plichtsbetrachting heeft ingeboezemd. Roos onder de doornen, lelie
+bloeiend op een mesthoop! En de lelie is zuiver gebleven, en de roos
+heeft hare geuren uitgewasemd als eenen balsem over het lijden
+dergenen, die haar omringden! Edel moet zij zijn boven de edelsten, om
+onder zulke beproeving niet te zijn bezweken. Dank, dank, o, mijn God,
+dat Gij de kiemen, door een ander kind in haren geest en in haar hart
+gestort, niet onvruchtbaar liet zijn!"
+
+Hij wreef zich het voorhoofd en stapte in de kamer rond, als wilde hij
+zijne stormende gepeinzen ontvluchten. Eensklaps staan blijvende, riep
+hij uit:
+
+"Onmogelijk, onmogelijk! De wereld, mijne ouders ... hare broeders,
+hare zusters ... het eenige geluk, dat mij op aarde moet geweigerd
+blijven!... Maar heeft zij daar schuld aan? Zij zal verre van hare
+geboortestad gaan dwalen, verdriet hebben, gaan kwijnen misschien? Ja,
+ja, ik bedrieg mij niet: hare schuchterheid, hare schaamte, hare
+verschrikte kuischheid, hare laatste woorden.... Zij ook heeft
+getreurd, zij ook heeft eenen wreeden knagenden worm in het hart
+gedragen!"
+
+Hij stortte neder op eenen stoel, sloeg zich de handen voor de oogen
+en morde met wanhoop:
+
+"Eilaas, eilaas, het kan niet zijn! Zij heeft gelijk; ik mag haar niet
+meer zien na den dag van morgen. Ik insgelijks wil het aandenken
+mijner kindsheid eerbiedigen en het zuiver bewaren tot aan het graf.
+Zij heeft het gezegd; er is voortaan geen andere band tusschen ons
+mogelijk dan de herinnering aan het verledene, de weldaad en de
+dankbaarheid!"
+
+Na een oogenblik stilte sprong hij weder recht.
+
+"Ik zou haar verliezen voor altijd?" kreet hij. "Die edele ziel, dat
+beminnend harte zou gaan verkwijnen in vreemde streken?... Er is een
+andere band, een heilige band, een eeuwige band; er is een
+geneesmiddel voor haar verdriet en voor mijne treurnis.... Ho, ik kan
+het niet meer uitstaan; ik moet mijne moeder, mijnen vader, mijnen
+meester spreken! Veroordeele mij de gansche wereld, het geluk mijns
+levens staat op dien prijs! Aan mij, aan mij de vriendin mijner
+kindsheid! aan mij het zuivere, zoete Lieveken!"
+
+En onder het uitspreken dezer woorden liep hij als een dwaze ter deur
+uit.
+
+
+
+
+SLOT
+
+
+Een paar jaren geleden ontstond in mij de gedachte om een verhaal uit
+het leven der Gentsche werklieden te schrijven. Met het doel om eenige
+eerste inlichtingen daarover in te zamelen, belde ik op zekeren
+namiddag aan het hek eener groote fabriek te Gent.
+
+Ik had eenen aanbevelingsbrief en stelde dien ter hand aan den
+bestierder van het gesticht, een man van ongeveer vijfendertig jaar,
+en wiens kleederen, ofschoon van welstand getuigende, met vlokken
+katoen en met stof waren overdekt.
+
+Nauwelijks had hij mijnen naam in den brief gelezen, of hij toonde
+zich zeer verblijd over mijn bezoek, zeide, dat hij een warm
+liefhebber der Vlaamsche letterkunde was, en stelde zich geheel tot
+mijnen dienst.
+
+Uren lang leidde hij mij door talrijke zalen en werkhuizen der
+fabriek, toonde en verklaarde mij alles, en antwoordde op mijne vragen
+met zulke minzame dienstwilligheid, dat ik niet wist hoe hem voor zijn
+gulhartig onthaal te bedanken.
+
+Hij was zeker geen gewoon mensch. Van de nijverheid, van haren
+voortgang en van de doelmatige inrichting des arbeids sprak hij niet
+alleen met uitgebreide kennis, maar tevens met eene dichterlijke
+geestdrift, die mij verwonderde.
+
+Ik had reeds vroeger, zonder andere beweegreden echter dan de
+nieuwsgierigheid, eenige andere dergelijke gestichten bezocht. Nergens
+had ik zooveel orde en zindelijkheid aangetroffen. De werkhuizen en
+zalen waren breed en verheven; sterke luchttochten om het stof te
+verwijderen, had men in toereikend getal gemaakt; waar de raderwerken
+of riemen den onvoorzichtigen arbeider konden aangrijpen en verminken,
+waren deze werktuigen door zinken platen geblind; overal was ruimte en
+lucht in overvloed, en men kon bemerken, dat hier met vaderlijke
+bezorgdheid voor de gezondheid en het welzijn der werklieden werd
+gewaakt. De vrouwen, mannen en kinderen, welke ik in groot getal aan
+den arbeid zag, waren geheel anders dan ik ze mij had voorgesteld.
+Geene vuile en gescheurde kleederen; ernst en ingetogenheid, iets
+waardigs in den blik; en waar een hunner werd aangesproken,
+beleefdheid en betamelijkheid.
+
+Ik wenschte rechtzinniglijk den bestierder geluk en zeide, dat hij
+hoogmoedig mocht zijn over het schoone gesticht, dat onder zijne
+leiding bloeide.
+
+"Inderdaad," antwoordde hij, "ik ben er reeds een beetje trotsch over;
+maar ik hoop mettertijd nog meer verbeteringen tot stand te brengen,
+bovenal wat het lot der werklieden betreft. Er is iets, waarover ik
+meer hoogmoed gevoel...."
+
+Hij bezag zijn uurwerk en zeide:
+
+"Nog eenige minuten en ik zal het u toonen. Ziet gij, mijnheer, men
+kan van den werkman al maken wat men wil. Daartoe behoeft natuurlijk
+eenig geduld; want men moet allereerst de onwetendheid overwinnen,
+die, zoolang zij bestaat, een volstrekte hinderpaal is tot alle
+zedelijke verbetering der arbeidende klassen."
+
+Een oogenblik daarna begon er eene klok te luiden. Hier en daar
+verlieten kinderen en jongens de spinmolens, waaromtrent ik mij
+bevond, en zij gingen het werkhuis uit.
+
+"Is het rustuur voor hen gekomen?" vroeg ik.
+
+"Neen, zij gaan ter school," was het antwoord des bestierders. "Van de
+twee draadjesmakers verlaat er een den arbeid voor een uur; de andere
+zal intusschen alleen den molen bedienen, iets wat hem niet moeilijk
+valt, aangezien zijn gezel, vooraleer te vertrekken, alles zooveel
+mogelijk in gereedheid heeft gebracht. Zoo is het insgelijks met de
+kinderen, die in andere vakken werkzaam zijn. Elk heeft zijne beurt,
+en wie zijnen arbeid gedurende de week niet kan verlaten, ontvangt het
+onderwijs des Zondags en des Maandags, gedurende de uren der
+werkstaking. Het is slechts sedert acht jaar dat ik, met oorlof mijns
+meesters, deze school heb ingericht; en nu reeds mag ik mij beroemen,
+dat meer dan de helft onzer werklieden, zoowel vrouwen als mannen,
+kunnen lezen en schrijven. Men bemerkt het wel, niet waar, dat het
+onderwijs hun een gevoel van persoonlijke waardigheid in den boezem
+heeft gestort? Het is mijn droom, te mogen zien voordat ik sterf, dat
+er op de gansche fabriek geen enkel ongeleerd werkman meer te vinden
+zij. Gij zoudt kunnen denken, mijnheer, dat deze werkmanskinderen geen
+vlug verstand hebben, of dat een enkel uur onderwijs geene merkelijke
+vruchten in hen kan voortbrengen; gelief mij te volgen; ik ben wel
+zeker, dat hetgeen gij gaat zien u zal verwonderen en verblijden."
+
+Onder het uitspreken dezer laatste woorden richtte hij zich naar eene
+deur, die uitgaf op een binnenplein, en bracht mij wat verder in eene
+ruime zaal, vervuld met rijen lessenaars, waarachter ik een zestigtal
+jongens, van acht tot vijftien jaar, zag zitten.
+
+De bestierder zeide eenige woorden tot den onderwijzer; en deze
+verzocht mij, dewijl de leerlingen juist hadden begonnen te schrijven,
+eenen blik op hun geschrift te willen werpen.
+
+Er waren er inderdaad velen, die een ongemeen schoone hand hadden.
+
+Ik hoorde er eenigen lezen met eene zuiverheid van uitspraak, welke ik
+zelden in andere scholen had ontmoet.
+
+Dan volgden velerlei oefeningen, ditmaal grootendeels door den
+bestierder zelven geleid, om mij over de vroege ontwikkeling van het
+verstand dezer arme werkmanskinderen te laten oordeelen.
+
+Er werden vragen voorgesteld aangaande de nijverheid en de verdeeling
+van het werk, aangaande de geweefsels in het algemeen en het katoen in
+het bijzonder, aangaande de beginselen der mekaniek en den aard der
+stoffelijke krachten, die de mensch aanwendt tot het vergemakkelijken
+van zijnen arbeid, aangaande de spaarkassen en de genootschappen van
+onderlingen bijstand, en eindelijk aangaande de plichten van den
+mensch jegens God, jegens zich zelven en jegens zijnen evennaaste; in
+een woord aangaande alles, waarvan de kennis deze kinderen tot
+behendige werklieden, tot goede huisvaders en tot verlichte burgers
+van een vrij vaderland kon maken.
+
+Mijne verwondering was groot, toen ik deze vragen door vele kinderen,
+zonder aarzeling en met opmerkelijke klaarte, hoorde beantwoorden;
+maar het verraste mij nog meer, hen gedurende een half uur, op het
+zwarte bord of enkel uit het hoofd, de meest ingewikkelde vraagpunten
+der rekenkunde te hooren oplossen.
+
+Nauwelijks kon ik gelooven, dat ik deze zelfde jongens als
+draadjesmakers achter de spinmolens had gezien. De bestierder en de
+onderwijzer waren trotsch over mijne verbaasdheid en over den lof,
+dien ik hun en hunnen leerlingen toezwaaide.
+
+Nadat ik den bekwamen onderwijzer gulhartig en dankbaar de hand had
+gedrukt, volgde ik den bestierder, die mij verzocht haast te maken,
+dewijl hem anders de tijd mocht ontbreken om mij nog eene andere
+school te toonen.
+
+Hij leidde mij over het plein en opende een poortje. Wij traden door
+eenen bloemrijken tuin, die met muren was omsloten. In de verte, bij
+een looverhuisje, zag ik drie of vier kinderen, waarvan de twee
+kleinsten in een wagentje zaten. Voor het lieve rijtuig waren twee
+schapen gespannen. De voerman was een jongetje van ongeveer tien jaar.
+Aan elke zijde van het wagentje liep eene oude dame, om de kinderen
+voor ongeluk te behoeden.
+
+In het looverhuis zat een grijsaard, die niet min dan zestig jaar oud
+kon zijn. Hij rookte een pijpje en was bezig met een vischnet te
+breien.
+
+Al deze personen juichten en lachten om der kinderen luidruchtige
+vroolijkheid.
+
+De bestierder richtte met eenen glimlach van geluk den blik op dit
+tafereel, doch onderbrak zijnen stap niet.
+
+Maar zoohaast men hem van ginder bemerkte, staken de kinderen in het
+wagentje de hand uit, terwijl het woord "vader! vader!" door den tuin
+klonk. Het jongsken liet de schapen staan, kwam in een vaart geloopen
+en sprong den bestierder aan den hals. Hij zoende het kind en zond het
+terug, met de belofte dat hij straks in den tuin zou komen, maar dat
+hij nu den vreemden heer moest rondleiden.
+
+"Zie, mijnheer," zeide de bestierder mij met zekere ontroering, "al
+wat ik meest bemin op aarde, is daar. Die grijsaard is mijn vader; van
+die beide dames is de eene mijne moeder en de andere de moeder mijner
+vrouw. Die engeltjes zijn mijne kinderen. God heeft mij beladen met
+geluk. Hier ontbreekt slechts mijne vrouw; maar ik weet waar zij is:
+gij gaat ze zien."
+
+En dit zeggende, richtte hij zich tot een ander poortje en opende
+welhaast de deur eener zaal, waar een vijftigtal kleine meisjes,
+evenals in de andere school, voor lessenaren zaten.
+
+Buiten de leermeesteresse, die tusschen de lessenaren zich hield,
+stond er aan het oppereinde der school eene deftig gekleede dame, die
+bezig scheen met vier of vijf der grootste meisjes eene bijzondere les
+te geven.
+
+De bestierder bracht mij bij haar en stelde mij haar voor als zijne
+vrouw.
+
+"Lieve," zeide hij, "deze heer is een oude en goede bekende van u en
+van ons allen; honderdmaal heeft hij, in de lange winteravonden, ons
+den tijd kort en genoeglijk gemaakt. Nog geene acht dagen geleden,
+dat hij u tranen van medelijden met het lot van den armen _Loteling_
+ontrukte."
+
+De dame noemde mijnen naam met verrassing; hare groote blauwe oogen
+glinsterden van blijdschap. Zij overlaadde mij met betuigingen van
+vriendschap, en trof mij diep door de uiterste zoetheid harer stem en
+de minnelijkheid harer woorden.
+
+Op aanzoek haars echtgenoots deed zij de kleine meisjes eenige
+oefeningen doen, om mij het bewijs te geven, dat ook hier het
+onderwijs doelmatig was ingericht en schoone vruchten droeg, waarna
+ik, onder het uitdrukken mijner bewondering, den bestierder volgde,
+waarschijnlijk om nog belangwekkendere dingen te zien.
+
+Al gaande zeide ik hem:
+
+"O, mijnheer, aan welk edel en menschlievend doel hebt gij en uwe
+bekoorlijke echtgenoote uwe pogingen toegewijd! Konden alle personen,
+die overheid op den werkman hebben, hunne zending evenals gij
+begrijpen!"
+
+"Zeker," antwoordde hij, "het onderwijs is het eenige middel om de
+arbeidende klassen uit de zedelijke verlaging op te heffen. Het
+welbegrepen belang der meesters, het welbegrepen belang van gansch het
+menschdom eischt, dat men het nuttigste en het talrijkste gedeelte der
+maatschappij niet langer tot duisternis en onwetendheid veroordeeld
+late. Maar het zijn deze beweegredenen niet alleen, die mij en mijne
+vrouw aandrijven om, binnen het bereik onzer macht, de geleerdheid,
+het plichtbesef en het gevoel van eigen waardigheid onder de
+werklieden te verspreiden. Neen, mijnheer, wij betalen eene schuld,
+eene heilige schuld aan het volksonderwijs! Wij zijn kinderen van
+arme fabriekwerkers. Het onderwijs, dat wij mochten genieten, was de
+eerste band tusschen onze harten; en terwijl ik, als kind, uit
+medelijden of uit vriendschap degene leerde lezen, die nu de moeder
+mijner kinderen is, ontstond in mij de kiem eener zuivere en duurzame
+neiging. Mijne goede ouders hebben mij laten leeren ten koste van vele
+en bittere opofferingen; het was mijn schoonste droom, eens hunne
+liefde te kunnen beloonen door hunne oude dagen zoet en gelukkig te
+maken. Dank zij het onderwijs, dat ik mocht genieten, heb ik daartoe
+ruimschoots de middelen gevonden. Mijne vrouw is in hare jonkheid door
+ongeluk en tegenspoed beproefd geworden. Ware zij onwetend geweest,
+dan hadde zij zeker in de nederige, in de woeste wereld, waarin zij
+gedwongen was te leven, de verhevenheid des harten en de klaarheid des
+geestes verloren; maar het onderwijs heeft ze voor verlaging behoed en
+ze mij wedergeschonken, zuiver, edel en verkleefd als een engel van
+goedheid en van liefde. Het onderwijs, het volksonderwijs heeft ons
+dienvolgens gemaakt wat wij zijn: en indien wij God uit den grond des
+gemoeds zegenen en danken voor al het geluk, waarmede Hij ons heeft
+beladen, dan moeten wij erkennen, dat de Heer in ons het onderwijs tot
+middel zijner weldaden heeft gebezigd. Het verwondere u dus niet
+langer, dat wij ons toewijden aan het onderwijs der arme
+fabriekskinderen. Zooals ik u zeide, wij betalen eene schuld, eene
+heilige schuld."
+
+Ik had met eene soort van verstrooidheid op deze lange uitlegging
+geluisterd. Mij vlotte de gedachte in het hoofd, dat het leven van
+den bestierder dezer fabriek misschien de stof bevatte tot het
+schrijven van een schoon verhaal; en ik was reeds in mijne verbeelding
+bezig met het te schikken en te ontwerpen. Maar vooraleer mijn
+leidsman ophield van spreken, had hij mij in eene zaal zijner woning
+gebracht, en zeide nu, terwijl hij mij eenen zetel aanbood:
+
+"Gelief u neder te zetten; ik wil een glas wijn met u drinken....
+Weiger mij niet, ik bid u ... ik zal u voorstellen wat ik het beste in
+mijnen kelder heb."
+
+Hij trok aan een belkoord en zeide tot de meid, die aan de deur
+verscheen:
+
+"Breng een paar glazen en eenige beschuiten.... Ik ga zelf naar den
+kelder, want zij zou den wijn, dien ik u wil doen proeven, niet
+vinden."
+
+Sedert ik in deze zaal was getreden, had een zeker voorwerp mijne
+oogen tot zich getrokken. Tusschen eenige schilderijen hing eene
+gekleurde print, die mij van verre gebrekkig en grof voorkwam als een
+beeldeken, waarmede de kinderen gewoonlijk spelen. Evenwel, de
+meesters dezer woning moesten er veel prijs aan hechten, want de
+gouden lijst, die het omringde, was uiterst rijk en veel kostelijker
+ongetwijfeld dan de lijsten, waarin de schilderijen waren vervat.
+
+Een gevoel van nieuwsgierigheid deed mij opstaan. Ik naderde tot de
+print en zag nu, beter dan te voren, dat zij niets anders kon zijn dan
+het werk van een kind, dat met groote inspanning en moeite gepoogd had
+de beelden van een jongetje en van een meisje te schetsen, die elkaar
+bij de hand hielden en elk een open boek toonden. Onder de beelden
+stonden deze twee namen in versierde letters te lezen:
+
+  BAVO EN LIEVEKEN.
+
+"Dit beeld doet u glimlachen, niet waar?" zeide de bestierder, die nu
+met de flesch wijn in de zaal trad.
+
+"Glimlachen?" antwoordde ik zeer ernstig. "O, neen, mij schijnt het,
+dat onder dit gebrekkig kinderwerk de geheimenissen van een gansch
+leven liggen verborgen."
+
+"Zoo is het inderdaad. Toen ik nog een kleine jongen was, heb ik
+gepoogd de beeltenissen te schetsen van twee kinderen, tusschen wier
+eenvoudige harten het onderwijs eene diepe en duurzame neiging had
+doen ontstaan. Nu zijn ze verbonden door het huwelijk, en hunne
+schoonste, hunne dierbaarste herinnering is nog dit gebrekkig
+beeldeken."
+
+"Welk schoon verhaal zou daarvan kunnen gemaakt worden!" riep ik,
+terwijl ik een glas wijn aanvaardde. "De titel ware gevonden: _Bavo en
+Lieveken_! Och, ik bid u, mijnheer, vertel mij uwe geschiedenis."
+
+"Maar ik verlang niet, dat mijn leven worde openbaar gemaakt."
+
+"Men kan het beschrijven met veranderingen, met vooronderstelde namen,
+op zulke wijze, dat men de personen niet duidelijk herkenne."
+
+Mijne gedachte scheen den bestierder te verschrikken; hij weerstond
+zeer lang mijn aandringen; doch ten laatste meende ik de overwinning
+nabij te zijn.
+
+Ik deed eene laatste poging, door hem voor oogen te stellen, dat de
+geschiedenis zijns levens, indien ik mij in mijn vooruitzicht niet
+misgreep, een machtig voorbeeld zou kunnen zijn, een spoorslag om den
+werklieden al het nut van het onderwijs voor hunne kinderen te doen
+beseffen, en misschien om andere edelmoedige menschen, eigenaars van
+fabrieken, over te halen tot het oprichten van scholen in hunne
+gestichten. Door zulk verhaal te schrijven, kon ik eenigszins
+medewerken tot het bereiken van het edel doel, dat hij en zijne vrouw
+zich voorstelden. Daarenboven, ik zou het derwijze schikken, dat men
+niet zou kunnen ontdekken, of ik ware of ingebeelde personen in mijn
+boek had beschreven en doen handelen.
+
+"Het is eene ernstige zaak," zeide de bestierder. "Ik wil er eerst met
+mijne vrouw over spreken. Er is slechts een middel, en dit is, dat gij
+het avondmaal met ons neemt. Weiger mij niet: anders zult gij zeker
+onze geschiedenis niet kennen."
+
+Ik liet mij gezeggen. Dien avond bracht ik door tusschen Bavo en
+Lieveken. Over mij zaten de oude Damhout, Christina, zijne vrouw, en
+moeder Wildenslag; aan de andere zijden der tafel hielden zich vier
+allerschoonste kinderen, twee meisjes en twee jongskens.
+
+Ik verliet het huis met het hoofd vol zoete droomen, het hart vol
+woorden van vriendschap, van geluk en van liefde, en het geheugen vol
+van de eenvoudige, doch roerende geschiedenis, die ik in dit boek u
+heb verteld.
+
+EINDE
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Bavo en Lieveken, by Hendrik Conscience
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BAVO EN LIEVEKEN ***
+
+***** This file should be named 13596.txt or 13596.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/3/5/9/13596/
+
+Produced by Robbie Deighton, Miranda van de Heijning and the Online
+Distributed Proofreading Team
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.