summaryrefslogtreecommitdiff
path: root/13596-h/13596-h.htm
blob: 859a7d2e0c2176c6f5d5c9fdef801669d7c006ec (plain) 
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83
84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99
100
101
102
103
104
105
106
107
108
109
110
111
112
113
114
115
116
117
118
119
120
121
122
123
124
125
126
127
128
129
130
131
132
133
134
135
136
137
138
139
140
141
142
143
144
145
146
147
148
149
150
151
152
153
154
155
156
157
158
159
160
161
162
163
164
165
166
167
168
169
170
171
172
173
174
175
176
177
178
179
180
181
182
183
184
185
186
187
188
189
190
191
192
193
194
195
196
197
198
199
200
201
202
203
204
205
206
207
208
209
210
211
212
213
214
215
216
217
218
219
220
221
222
223
224
225
226
227
228
229
230
231
232
233
234
235
236
237
238
239
240
241
242
243
244
245
246
247
248
249
250
251
252
253
254
255
256
257
258
259
260
261
262
263
264
265
266
267
268
269
270
271
272
273
274
275
276
277
278
279
280
281
282
283
284
285
286
287
288
289
290
291
292
293
294
295
296
297
298
299
300
301
302
303
304
305
306
307
308
309
310
311
312
313
314
315
316
317
318
319
320
321
322
323
324
325
326
327
328
329
330
331
332
333
334
335
336
337
338
339
340
341
342
343
344
345
346
347
348
349
350
351
352
353
354
355
356
357
358
359
360
361
362
363
364
365
366
367
368
369
370
371
372
373
374
375
376
377
378
379
380
381
382
383
384
385
386
387
388
389
390
391
392
393
394
395
396
397
398
399
400
401
402
403
404
405
406
407
408
409
410
411
412
413
414
415
416
417
418
419
420
421
422
423
424
425
426
427
428
429
430
431
432
433
434
435
436
437
438
439
440
441
442
443
444
445
446
447
448
449
450
451
452
453
454
455
456
457
458
459
460
461
462
463
464
465
466
467
468
469
470
471
472
473
474
475
476
477
478
479
480
481
482
483
484
485
486
487
488
489
490
491
492
493
494
495
496
497
498
499
500
501
502
503
504
505
506
507
508
509
510
511
512
513
514
515
516
517
518
519
520
521
522
523
524
525
526
527
528
529
530
531
532
533
534
535
536
537
538
539
540
541
542
543
544
545
546
547
548
549
550
551
552
553
554
555
556
557
558
559
560
561
562
563
564
565
566
567
568
569
570
571
572
573
574
575
576
577
578
579
580
581
582
583
584
585
586
587
588
589
590
591
592
593
594
595
596
597
598
599
600
601
602
603
604
605
606
607
608
609
610
611
612
613
614
615
616
617
618
619
620
621
622
623
624
625
626
627
628
629
630
631
632
633
634
635
636
637
638
639
640
641
642
643
644
645
646
647
648
649
650
651
652
653
654
655
656
657
658
659
660
661
662
663
664
665
666
667
668
669
670
671
672
673
674
675
676
677
678
679
680
681
682
683
684
685
686
687
688
689
690
691
692
693
694
695
696
697
698
699
700
701
702
703
704
705
706
707
708
709
710
711
712
713
714
715
716
717
718
719
720
721
722
723
724
725
726
727
728
729
730
731
732
733
734
735
736
737
738
739
740
741
742
743
744
745
746
747
748
749
750
751
752
753
754
755
756
757
758
759
760
761
762
763
764
765
766
767
768
769
770
771
772
773
774
775
776
777
778
779
780
781
782
783
784
785
786
787
788
789
790
791
792
793
794
795
796
797
798
799
800
801
802
803
804
805
806
807
808
809
810
811
812
813
814
815
816
817
818
819
820
821
822
823
824
825
826
827
828
829
830
831
832
833
834
835
836
837
838
839
840
841
842
843
844
845
846
847
848
849
850
851
852
853
854
855
856
857
858
859
860
861
862
863
864
865
866
867
868
869
870
871
872
873
874
875
876
877
878
879
880
881
882
883
884
885
886
887
888
889
890
891
892
893
894
895
896
897
898
899
900
901
902
903
904
905
906
907
908
909
910
911
912
913
914
915
916
917
918
919
920
921
922
923
924
925
926
927
928
929
930
931
932
933
934
935
936
937
938
939
940
941
942
943
944
945
946
947
948
949
950
951
952
953
954
955
956
957
958
959
960
961
962
963
964
965
966
967
968
969
970
971
972
973
974
975
976
977
978
979
980
981
982
983
984
985
986
987
988
989
990
991
992
993
994
995
996
997
998
999
1000
1001
1002
1003
1004
1005
1006
1007
1008
1009
1010
1011
1012
1013
1014
1015
1016
1017
1018
1019
1020
1021
1022
1023
1024
1025
1026
1027
1028
1029
1030
1031
1032
1033
1034
1035
1036
1037
1038
1039
1040
1041
1042
1043
1044
1045
1046
1047
1048
1049
1050
1051
1052
1053
1054
1055
1056
1057
1058
1059
1060
1061
1062
1063
1064
1065
1066
1067
1068
1069
1070
1071
1072
1073
1074
1075
1076
1077
1078
1079
1080
1081
1082
1083
1084
1085
1086
1087
1088
1089
1090
1091
1092
1093
1094
1095
1096
1097
1098
1099
1100
1101
1102
1103
1104
1105
1106
1107
1108
1109
1110
1111
1112
1113
1114
1115
1116
1117
1118
1119
1120
1121
1122
1123
1124
1125
1126
1127
1128
1129
1130
1131
1132
1133
1134
1135
1136
1137
1138
1139
1140
1141
1142
1143
1144
1145
1146
1147
1148
1149
1150
1151
1152
1153
1154
1155
1156
1157
1158
1159
1160
1161
1162
1163
1164
1165
1166
1167
1168
1169
1170
1171
1172
1173
1174
1175
1176
1177
1178
1179
1180
1181
1182
1183
1184
1185
1186
1187
1188
1189
1190
1191
1192
1193
1194
1195
1196
1197
1198
1199
1200
1201
1202
1203
1204
1205
1206
1207
1208
1209
1210
1211
1212
1213
1214
1215
1216
1217
1218
1219
1220
1221
1222
1223
1224
1225
1226
1227
1228
1229
1230
1231
1232
1233
1234
1235
1236
1237
1238
1239
1240
1241
1242
1243
1244
1245
1246
1247
1248
1249
1250
1251
1252
1253
1254
1255
1256
1257
1258
1259
1260
1261
1262
1263
1264
1265
1266
1267
1268
1269
1270
1271
1272
1273
1274
1275
1276
1277
1278
1279
1280
1281
1282
1283
1284
1285
1286
1287
1288
1289
1290
1291
1292
1293
1294
1295
1296
1297
1298
1299
1300
1301
1302
1303
1304
1305
1306
1307
1308
1309
1310
1311
1312
1313
1314
1315
1316
1317
1318
1319
1320
1321
1322
1323
1324
1325
1326
1327
1328
1329
1330
1331
1332
1333
1334
1335
1336
1337
1338
1339
1340
1341
1342
1343
1344
1345
1346
1347
1348
1349
1350
1351
1352
1353
1354
1355
1356
1357
1358
1359
1360
1361
1362
1363
1364
1365
1366
1367
1368
1369
1370
1371
1372
1373
1374
1375
1376
1377
1378
1379
1380
1381
1382
1383
1384
1385
1386
1387
1388
1389
1390
1391
1392
1393
1394
1395
1396
1397
1398
1399
1400
1401
1402
1403
1404
1405
1406
1407
1408
1409
1410
1411
1412
1413
1414
1415
1416
1417
1418
1419
1420
1421
1422
1423
1424
1425
1426
1427
1428
1429
1430
1431
1432
1433
1434
1435
1436
1437
1438
1439
1440
1441
1442
1443
1444
1445
1446
1447
1448
1449
1450
1451
1452
1453
1454
1455
1456
1457
1458
1459
1460
1461
1462
1463
1464
1465
1466
1467
1468
1469
1470
1471
1472
1473
1474
1475
1476
1477
1478
1479
1480
1481
1482
1483
1484
1485
1486
1487
1488
1489
1490
1491
1492
1493
1494
1495
1496
1497
1498
1499
1500
1501
1502
1503
1504
1505
1506
1507
1508
1509
1510
1511
1512
1513
1514
1515
1516
1517
1518
1519
1520
1521
1522
1523
1524
1525
1526
1527
1528
1529
1530
1531
1532
1533
1534
1535
1536
1537
1538
1539
1540
1541
1542
1543
1544
1545
1546
1547
1548
1549
1550
1551
1552
1553
1554
1555
1556
1557
1558
1559
1560
1561
1562
1563
1564
1565
1566
1567
1568
1569
1570
1571
1572
1573
1574
1575
1576
1577
1578
1579
1580
1581
1582
1583
1584
1585
1586
1587
1588
1589
1590
1591
1592
1593
1594
1595
1596
1597
1598
1599
1600
1601
1602
1603
1604
1605
1606
1607
1608
1609
1610
1611
1612
1613
1614
1615
1616
1617
1618
1619
1620
1621
1622
1623
1624
1625
1626
1627
1628
1629
1630
1631
1632
1633
1634
1635
1636
1637
1638
1639
1640
1641
1642
1643
1644
1645
1646
1647
1648
1649
1650
1651
1652
1653
1654
1655
1656
1657
1658
1659
1660
1661
1662
1663
1664
1665
1666
1667
1668
1669
1670
1671
1672
1673
1674
1675
1676
1677
1678
1679
1680
1681
1682
1683
1684
1685
1686
1687
1688
1689
1690
1691
1692
1693
1694
1695
1696
1697
1698
1699
1700
1701
1702
1703
1704
1705
1706
1707
1708
1709
1710
1711
1712
1713
1714
1715
1716
1717
1718
1719
1720
1721
1722
1723
1724
1725
1726
1727
1728
1729
1730
1731
1732
1733
1734
1735
1736
1737
1738
1739
1740
1741
1742
1743
1744
1745
1746
1747
1748
1749
1750
1751
1752
1753
1754
1755
1756
1757
1758
1759
1760
1761
1762
1763
1764
1765
1766
1767
1768
1769
1770
1771
1772
1773
1774
1775
1776
1777
1778
1779
1780
1781
1782
1783
1784
1785
1786
1787
1788
1789
1790
1791
1792
1793
1794
1795
1796
1797
1798
1799
1800
1801
1802
1803
1804
1805
1806
1807
1808
1809
1810
1811
1812
1813
1814
1815
1816
1817
1818
1819
1820
1821
1822
1823
1824
1825
1826
1827
1828
1829
1830
1831
1832
1833
1834
1835
1836
1837
1838
1839
1840
1841
1842
1843
1844
1845
1846
1847
1848
1849
1850
1851
1852
1853
1854
1855
1856
1857
1858
1859
1860
1861
1862
1863
1864
1865
1866
1867
1868
1869
1870
1871
1872
1873
1874
1875
1876
1877
1878
1879
1880
1881
1882
1883
1884
1885
1886
1887
1888
1889
1890
1891
1892
1893
1894
1895
1896
1897
1898
1899
1900
1901
1902
1903
1904
1905
1906
1907
1908
1909
1910
1911
1912
1913
1914
1915
1916
1917
1918
1919
1920
1921
1922
1923
1924
1925
1926
1927
1928
1929
1930
1931
1932
1933
1934
1935
1936
1937
1938
1939
1940
1941
1942
1943
1944
1945
1946
1947
1948
1949
1950
1951
1952
1953
1954
1955
1956
1957
1958
1959
1960
1961
1962
1963
1964
1965
1966
1967
1968
1969
1970
1971
1972
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
1980
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
2031
2032
2033
2034
2035
2036
2037
2038
2039
2040
2041
2042
2043
2044
2045
2046
2047
2048
2049
2050
2051
2052
2053
2054
2055
2056
2057
2058
2059
2060
2061
2062
2063
2064
2065
2066
2067
2068
2069
2070
2071
2072
2073
2074
2075
2076
2077
2078
2079
2080
2081
2082
2083
2084
2085
2086
2087
2088
2089
2090
2091
2092
2093
2094
2095
2096
2097
2098
2099
2100
2101
2102
2103
2104
2105
2106
2107
2108
2109
2110
2111
2112
2113
2114
2115
2116
2117
2118
2119
2120
2121
2122
2123
2124
2125
2126
2127
2128
2129
2130
2131
2132
2133
2134
2135
2136
2137
2138
2139
2140
2141
2142
2143
2144
2145
2146
2147
2148
2149
2150
2151
2152
2153
2154
2155
2156
2157
2158
2159
2160
2161
2162
2163
2164
2165
2166
2167
2168
2169
2170
2171
2172
2173
2174
2175
2176
2177
2178
2179
2180
2181
2182
2183
2184
2185
2186
2187
2188
2189
2190
2191
2192
2193
2194
2195
2196
2197
2198
2199
2200
2201
2202
2203
2204
2205
2206
2207
2208
2209
2210
2211
2212
2213
2214
2215
2216
2217
2218
2219
2220
2221
2222
2223
2224
2225
2226
2227
2228
2229
2230
2231
2232
2233
2234
2235
2236
2237
2238
2239
2240
2241
2242
2243
2244
2245
2246
2247
2248
2249
2250
2251
2252
2253
2254
2255
2256
2257
2258
2259
2260
2261
2262
2263
2264
2265
2266
2267
2268
2269
2270
2271
2272
2273
2274
2275
2276
2277
2278
2279
2280
2281
2282
2283
2284
2285
2286
2287
2288
2289
2290
2291
2292
2293
2294
2295
2296
2297
2298
2299
2300
2301
2302
2303
2304
2305
2306
2307
2308
2309
2310
2311
2312
2313
2314
2315
2316
2317
2318
2319
2320
2321
2322
2323
2324
2325
2326
2327
2328
2329
2330
2331
2332
2333
2334
2335
2336
2337
2338
2339
2340
2341
2342
2343
2344
2345
2346
2347
2348
2349
2350
2351
2352
2353
2354
2355
2356
2357
2358
2359
2360
2361
2362
2363
2364
2365
2366
2367
2368
2369
2370
2371
2372
2373
2374
2375
2376
2377
2378
2379
2380
2381
2382
2383
2384
2385
2386
2387
2388
2389
2390
2391
2392
2393
2394
2395
2396
2397
2398
2399
2400
2401
2402
2403
2404
2405
2406
2407
2408
2409
2410
2411
2412
2413
2414
2415
2416
2417
2418
2419
2420
2421
2422
2423
2424
2425
2426
2427
2428
2429
2430
2431
2432
2433
2434
2435
2436
2437
2438
2439
2440
2441
2442
2443
2444
2445
2446
2447
2448
2449
2450
2451
2452
2453
2454
2455
2456
2457
2458
2459
2460
2461
2462
2463
2464
2465
2466
2467
2468
2469
2470
2471
2472
2473
2474
2475
2476
2477
2478
2479
2480
2481
2482
2483
2484
2485
2486
2487
2488
2489
2490
2491
2492
2493
2494
2495
2496
2497
2498
2499
2500
2501
2502
2503
2504
2505
2506
2507
2508
2509
2510
2511
2512
2513
2514
2515
2516
2517
2518
2519
2520
2521
2522
2523
2524
2525
2526
2527
2528
2529
2530
2531
2532
2533
2534
2535
2536
2537
2538
2539
2540
2541
2542
2543
2544
2545
2546
2547
2548
2549
2550
2551
2552
2553
2554
2555
2556
2557
2558
2559
2560
2561
2562
2563
2564
2565
2566
2567
2568
2569
2570
2571
2572
2573
2574
2575
2576
2577
2578
2579
2580
2581
2582
2583
2584
2585
2586
2587
2588
2589
2590
2591
2592
2593
2594
2595
2596
2597
2598
2599
2600
2601
2602
2603
2604
2605
2606
2607
2608
2609
2610
2611
2612
2613
2614
2615
2616
2617
2618
2619
2620
2621
2622
2623
2624
2625
2626
2627
2628
2629
2630
2631
2632
2633
2634
2635
2636
2637
2638
2639
2640
2641
2642
2643
2644
2645
2646
2647
2648
2649
2650
2651
2652
2653
2654
2655
2656
2657
2658
2659
2660
2661
2662
2663
2664
2665
2666
2667
2668
2669
2670
2671
2672
2673
2674
2675
2676
2677
2678
2679
2680
2681
2682
2683
2684
2685
2686
2687
2688
2689
2690
2691
2692
2693
2694
2695
2696
2697
2698
2699
2700
2701
2702
2703
2704
2705
2706
2707
2708
2709
2710
2711
2712
2713
2714
2715
2716
2717
2718
2719
2720
2721
2722
2723
2724
2725
2726
2727
2728
2729
2730
2731
2732
2733
2734
2735
2736
2737
2738
2739
2740
2741
2742
2743
2744
2745
2746
2747
2748
2749
2750
2751
2752
2753
2754
2755
2756
2757
2758
2759
2760
2761
2762
2763
2764
2765
2766
2767
2768
2769
2770
2771
2772
2773
2774
2775
2776
2777
2778
2779
2780
2781
2782
2783
2784
2785
2786
2787
2788
2789
2790
2791
2792
2793
2794
2795
2796
2797
2798
2799
2800
2801
2802
2803
2804
2805
2806
2807
2808
2809
2810
2811
2812
2813
2814
2815
2816
2817
2818
2819
2820
2821
2822
2823
2824
2825
2826
2827
2828
2829
2830
2831
2832
2833
2834
2835
2836
2837
2838
2839
2840
2841
2842
2843
2844
2845
2846
2847
2848
2849
2850
2851
2852
2853
2854
2855
2856
2857
2858
2859
2860
2861
2862
2863
2864
2865
2866
2867
2868
2869
2870
2871
2872
2873
2874
2875
2876
2877
2878
2879
2880
2881
2882
2883
2884
2885
2886
2887
2888
2889
2890
2891
2892
2893
2894
2895
2896
2897
2898
2899
2900
2901
2902
2903
2904
2905
2906
2907
2908
2909
2910
2911
2912
2913
2914
2915
2916
2917
2918
2919
2920
2921
2922
2923
2924
2925
2926
2927
2928
2929
2930
2931
2932
2933
2934
2935
2936
2937
2938
2939
2940
2941
2942
2943
2944
2945
2946
2947
2948
2949
2950
2951
2952
2953
2954
2955
2956
2957
2958
2959
2960
2961
2962
2963
2964
2965
2966
2967
2968
2969
2970
2971
2972
2973
2974
2975
2976
2977
2978
2979
2980
2981
2982
2983
2984
2985
2986
2987
2988
2989
2990
2991
2992
2993
2994
2995
2996
2997
2998
2999
3000
3001
3002
3003
3004
3005
3006
3007
3008
3009
3010
3011
3012
3013
3014
3015
3016
3017
3018
3019
3020
3021
3022
3023
3024
3025
3026
3027
3028
3029
3030
3031
3032
3033
3034
3035
3036
3037
3038
3039
3040
3041
3042
3043
3044
3045
3046
3047
3048
3049
3050
3051
3052
3053
3054
3055
3056
3057
3058
3059
3060
3061
3062
3063
3064
3065
3066
3067
3068
3069
3070
3071
3072
3073
3074
3075
3076
3077
3078
3079
3080
3081
3082
3083
3084
3085
3086
3087
3088
3089
3090
3091
3092
3093
3094
3095
3096
3097
3098
3099
3100
3101
3102
3103
3104
3105
3106
3107
3108
3109
3110
3111
3112
3113
3114
3115
3116
3117
3118
3119
3120
3121
3122
3123
3124
3125
3126
3127
3128
3129
3130
3131
3132
3133
3134
3135
3136
3137
3138
3139
3140
3141
3142
3143
3144
3145
3146
3147
3148
3149
3150
3151
3152
3153
3154
3155
3156
3157
3158
3159
3160
3161
3162
3163
3164
3165
3166
3167
3168
3169
3170
3171
3172
3173
3174
3175
3176
3177
3178
3179
3180
3181
3182
3183
3184
3185
3186
3187
3188
3189
3190
3191
3192
3193
3194
3195
3196
3197
3198
3199
3200
3201
3202
3203
3204
3205
3206
3207
3208
3209
3210
3211
3212
3213
3214
3215
3216
3217
3218
3219
3220
3221
3222
3223
3224
3225
3226
3227
3228
3229
3230
3231
3232
3233
3234
3235
3236
3237
3238
3239
3240
3241
3242
3243
3244
3245
3246
3247
3248
3249
3250
3251
3252
3253
3254
3255
3256
3257
3258
3259
3260
3261
3262
3263
3264
3265
3266
3267
3268
3269
3270
3271
3272
3273
3274
3275
3276
3277
3278
3279
3280
3281
3282
3283
3284
3285
3286
3287
3288
3289
3290
3291
3292
3293
3294
3295
3296
3297
3298
3299
3300
3301
3302
3303
3304
3305
3306
3307
3308
3309
3310
3311
3312
3313
3314
3315
3316
3317
3318
3319
3320
3321
3322
3323
3324
3325
3326
3327
3328
3329
3330
3331
3332
3333
3334
3335
3336
3337
3338
3339
3340
3341
3342
3343
3344
3345
3346
3347
3348
3349
3350
3351
3352
3353
3354
3355
3356
3357
3358
3359
3360
3361
3362
3363
3364
3365
3366
3367
3368
3369
3370
3371
3372
3373
3374
3375
3376
3377
3378
3379
3380
3381
3382
3383
3384
3385
3386
3387
3388
3389
3390
3391
3392
3393
3394
3395
3396
3397
3398
3399
3400
3401
3402
3403
3404
3405
3406
3407
3408
3409
3410
3411
3412
3413
3414
3415
3416
3417
3418
3419
3420
3421
3422
3423
3424
3425
3426
3427
3428
3429
3430
3431
3432
3433
3434
3435
3436
3437
3438
3439
3440
3441
3442
3443
3444
3445
3446
3447
3448
3449
3450
3451
3452
3453
3454
3455
3456
3457
3458
3459
3460
3461
3462
3463
3464
3465
3466
3467
3468
3469
3470
3471
3472
3473
3474
3475
3476
3477
3478
3479
3480
3481
3482
3483
3484
3485
3486
3487
3488
3489
3490
3491
3492
3493
3494
3495
3496
3497
3498
3499
3500
3501
3502
3503
3504
3505
3506
3507
3508
3509
3510
3511
3512
3513
3514
3515
3516
3517
3518
3519
3520
3521
3522
3523
3524
3525
3526
3527
3528
3529
3530
3531
3532
3533
3534
3535
3536
3537
3538
3539
3540
3541
3542
3543
3544
3545
3546
3547
3548
3549
3550
3551
3552
3553
3554
3555
3556
3557
3558
3559
3560
3561
3562
3563
3564
3565
3566
3567
3568
3569
3570
3571
3572
3573
3574
3575
3576
3577
3578
3579
3580
3581
3582
3583
3584
3585
3586
3587
3588
3589
3590
3591
3592
3593
3594
3595
3596
3597
3598
3599
3600
3601
3602
3603
3604
3605
3606
3607
3608
3609
3610
3611
3612
3613
3614
3615
3616
3617
3618
3619
3620
3621
3622
3623
3624
3625
3626
3627
3628
3629
3630
3631
3632
3633
3634
3635
3636
3637
3638
3639
3640
3641
3642
3643
3644
3645
3646
3647
3648
3649
3650
3651
3652
3653
3654
3655
3656
3657
3658
3659
3660
3661
3662
3663
3664
3665
3666
3667
3668
3669
3670
3671
3672
3673
3674
3675
3676
3677
3678
3679
3680
3681
3682
3683
3684
3685
3686
3687
3688
3689
3690
3691
3692
3693
3694
3695
3696
3697
3698
3699
3700
3701
3702
3703
3704
3705
3706
3707
3708
3709
3710
3711
3712
3713
3714
3715
3716
3717
3718
3719
3720
3721
3722
3723
3724
3725
3726
3727
3728
3729
3730
3731
3732
3733
3734
3735
3736
3737
3738
3739
3740
3741
3742
3743
3744
3745
3746
3747
3748
3749
3750
3751
3752
3753
3754
3755
3756
3757
3758
3759
3760
3761
3762
3763
3764
3765
3766
3767
3768
3769
3770
3771
3772
3773
3774
3775
3776
3777
3778
3779
3780
3781
3782
3783
3784
3785
3786
3787
3788
3789
3790
3791
3792
3793
3794
3795
3796
3797
3798
3799
3800
3801
3802
3803
3804
3805
3806
3807
3808
3809
3810
3811
3812
3813
3814
3815
3816
3817
3818
3819
3820
3821
3822
3823
3824
3825
3826
3827
3828
3829
3830
3831
3832
3833
3834
3835
3836
3837
3838
3839
3840
3841
3842
3843
3844
3845
3846
3847
3848
3849
3850
3851
3852
3853
3854
3855
3856
3857
3858
3859
3860
3861
3862
3863
3864
3865
3866
3867
3868
3869
3870
3871
3872
3873
3874
3875
3876
3877
3878
3879
3880
3881
3882
3883
3884
3885
3886
3887
3888
3889
3890
3891
3892
3893
3894
3895
3896
3897
3898
3899
3900
3901
3902
3903
3904
3905
3906
3907
3908
3909
3910
3911
3912
3913
3914
3915
3916
3917
3918
3919
3920
3921
3922
3923
3924
3925
3926
3927
3928
3929
3930
3931
3932
3933
3934
3935
3936
3937
3938
3939
3940
3941
3942
3943
3944
3945
3946
3947
3948
3949
3950
3951
3952
3953
3954
3955
3956
3957
3958
3959
3960
3961
3962
3963
3964
3965
3966
3967
3968
3969
3970
3971
3972
3973
3974
3975
3976
3977
3978
3979
3980
3981
3982
3983
3984
3985
3986
3987
3988
3989
3990
3991
3992
3993
3994
3995
3996
3997
3998
3999
4000
4001
4002
4003
4004
4005
4006
4007
4008
4009
4010
4011
4012
4013
4014
4015
4016
4017
4018
4019
4020
4021
4022
4023
4024
4025
4026
4027
4028
4029
4030
4031
4032
4033
4034
4035
4036
4037
4038
4039
4040
4041
4042
4043
4044
4045
4046
4047
4048
4049
4050
4051
4052
4053
4054
4055
4056
4057
4058
4059
4060
4061
4062
4063
4064
4065
4066
4067
4068
4069
4070
4071
4072
4073
4074
4075
4076
4077
4078
4079
4080
4081
4082
4083
4084
4085
4086
4087
4088
4089
4090
4091
4092
4093
4094
4095
4096
4097
4098
4099
4100
4101
4102
4103
4104
4105
4106
4107
4108
4109
4110
4111
4112
4113
4114
4115
4116
4117
4118
4119
4120
4121
4122
4123
4124
4125
4126
4127
4128
4129
4130
4131
4132
4133
4134
4135
4136
4137
4138
4139
4140
4141
4142
4143
4144
4145
4146
4147
4148
4149
4150
4151
4152
4153
4154
4155
4156
4157
4158
4159
4160
4161
4162
4163
4164
4165
4166
4167
4168
4169
4170
4171
4172
4173
4174
4175
4176
4177
4178
4179
4180
4181
4182
4183
4184
4185
4186
4187
4188
4189
4190
4191
4192
4193
4194
4195
4196
4197
4198
4199
4200
4201
4202
4203
4204
4205
4206
4207
4208
4209
4210
4211
4212
4213
4214
4215
4216
4217
4218
4219
4220
4221
4222
4223
4224
4225
4226
4227
4228
4229
4230
4231
4232
4233
4234
4235
4236
4237
4238
4239
4240
4241
4242
4243
4244
4245
4246
4247
4248
4249
4250
4251
4252
4253
4254
4255
4256
4257
4258
4259
4260
4261
4262
4263
4264
4265
4266
4267
4268
4269
4270
4271
4272
4273
4274
4275
4276
4277
4278
4279
4280
4281
4282
4283
4284
4285
4286
4287
4288
4289
4290
4291
4292
4293
4294
4295
4296
4297
4298
4299
4300
4301
4302
4303
4304
4305
4306
4307
4308
4309
4310
4311
4312
4313
4314
4315
4316
4317
4318
4319
4320
4321
4322
4323
4324
4325
4326
4327
4328
4329
4330
4331
4332
4333
4334
4335
4336
4337
4338
4339
4340
4341
4342

<!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN">
<html>
  <head>
    <meta http-equiv="Content-Type" content=
    "text/html; charset=iso-8859-1">
    <meta http-equiv="Content-Language"
    content="nl">
    <title>
      The Project Gutenberg eBook of Bavo en Lieveken, by Hendrik Conscience.
    </title>
    <style type="text/css">
/*<![CDATA[  XML blockout */
<!--
    P {  margin-top: .75em;
         text-align: justify;
         margin-bottom: .75em;
         }
    H1,H2,H3,H4,H5,H6 {
         text-align: center; /* all headings centered */
         }
    HR { width: 33%;
 margin-top: 1em;
 margin-bottom: 1em;
       }
    BODY{margin-left: 10%;
         margin-right: 10%;
        }
 div.center {text-align: center;}
    .linenum  {position: absolute; top: auto; left: 4%;} /* poetry number */
    .note     {margin-left: 2em; margin-right: 2em; margin-bottom: 1em;} /* footnote */
    .blkquot  {margin-left: 4em; margin-right: 4em;} /* block indent */
    .pagenum  {position: absolute; left: 92%; font-size: smaller; text-align: right;} /* page numbers */
    .sidenote {width: 20%; margin-bottom: 1em; margin-top: 1em; padding-left: 1em; font-size: smaller; float: right; clear: right;}

    .poem             {margin-left:10%; margin-right:10%; text-align: left;}
    .poem br          {display: none;}
    .poem .stanza     {margin: 1em 0em 1em 0em;}
    .poem span        {display: block; margin: 0; padding-left: 3em; text-indent: -3em;}
    .poem span.i2     {display: block; margin-left: 2em;}
    .poem span.i4     {display: block; margin-left: 4em;}
    .poem .caesura    {vertical-align: -200%;}
    // -->
    /* XML end  ]]>*/
    </style>
   </head>
<body>


<pre>

The Project Gutenberg EBook of Bavo en Lieveken, by Hendrik Conscience

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org


Title: Bavo en Lieveken

Author: Hendrik Conscience

Release Date: October 4, 2004 [EBook #13596]
[Last updated: August 19, 2011]

Language: Dutch and Flemish

Character set encoding: ISO-8859-1

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BAVO EN LIEVEKEN ***




Produced by Robbie Deighton, Miranda van de Heijning and the Online
Distributed Proofreading Team






</pre>

    <!-- Page 1 -->
    <!-- Page 2 -->
    <h1>HENDRIK CONSCIENCE</h1>
    <h1><i>BAVO EN LIEVEKEN</i></h1>
    <center>
      <img src='images/002.png' width='300' alt='Titelpagina' title='Titelpagina' />
    </center>
    <br />

    <h3>SAMENWERKENDE MAATSCHAPPIJ</h3>
    <h3>36, NIEUWSTRAAT, BRUSSEL</h3>
    <br />
    <!-- Page 4 -->
    <hr style='width: 65%;' />
    <h2>INHOUDSOPGAVE</h2>
    <div class="center">
      <a href='#I'><b>I</b></a><br />
       <a href='#II'><b>II</b></a><br />
       <a href='#III'><b>III</b></a><br />
       <a href='#IV'><b>IV</b></a><br />
       <a href='#V'><b>V</b></a><br />
       <a href='#VI'><b>VI</b></a><br />
       <a href='#VII'><b>VII</b></a><br />
       <a href='#VIII'><b>VIII</b></a><br />
       <a href='#IX'><b>IX</b></a><br />
       <a href='#X'><b>X</b></a><br />
       <a href='#XI'><b>XI</b></a><br />
       <a href='#XII'><b>XII</b></a><br />
       <a href='#SLOT'><b>SLOT</b></a><br />
    </div>
    <hr style='width: 65%;' />
    <!-- Page 3 -->
    <div class="center">
      <img src='images/003.png' width='600'
      alt='&laquo;Goeden avond&raquo; juichte de jongen'
      title='&laquo;Goeden avond&raquo; juichte de jongen' /><br />
      <br />
       <i>&laquo;Goeden avond&raquo; juichte de jongen</i>
    </div>
    <!-- Page 5 -->
    <hr style='width: 65%;' />
    <h1>BAVO EN LIEVEKEN</h1>
    <hr style='width: 65%;' />
    <a id="I" name='I'></a>
    <h2>I</h2>
    <br />

    <p>Dat groote huis met zijne honderden vensters, dat men ziet van op de
    Watermolenbrug te Gent, is de katoenfabriek van mijnheer Raemdonck.</p>
    <p>Alhoewel het daglicht reeds vermindert, is er alles nog in de volle, drukke
    werkzaamheid; het logge gebouw davert op zijne grondvesten onder de zwoeging der
    mekanieken, die de stoomkracht in zijn binnenste doet leven.</p>
    <p>Het is vooreerst de <i>Duivel</i>, dat machtig tuig, waarin het katoen wordt
    geklopt, geschud en gefolterd, totdat het alle onreinheid heeft verloren; dan de
    koorden, de rektuigen en de lantaarnen of draaiende potten, die altezamen de boomwol
    in vlokkig sneeuw veranderen, ze mengen, ze verdeelen en ze bereiden, om door de
    spintuigen tot haarfijne draden te worden herschapen; de scheer- en boommolens, en
    eindelijk de getouwen der wevers en de banken der spinners met hunne ontelbare
    spillen en bobijnen.</p>
    <!-- Page 6 -->
    <p>Alles boven en beneden beweegt, loopt of slingert met koortsige snelheid; het is
    eene oneindigheid van rollende assen, van wentelende wielen, van knarsende
    radertanden, van vluchtende riemen, van wandelende spinmolens, van draaiende
    spillen.</p>
    <p>Uit elke beweging ontstaat een gerucht, dat zich met de duizenden andere geruchten
    vermengt tot een donderend gebruis, tot een zenuwtergend geraas, zoo aanhoudend en
    zoo vol, dat het de denkingskracht van den toevalligen bezoeker inzwelgt en hem
    duizelig maakt gelijk het geloei der losgebrokene winden op eene woedende zee.</p>
    <p>Terwijl het ijzer en het vuur hier alles met hun leven en met hunne stem
    vervullen, dwaalt de mensch als een sprakeloos en spookachtig wezen tusschen de
    reusachtige tuigen, die zijn vernuft heeft geschapen.</p>
    <p>Er zijn mannen, vrouwen, kinderen in menigte; zij letten op den gang der
    raderwerken, zij hechten de gebrokene draden aaneen, zij brengen katoen of bobijnen
    aan, en geven onophoudend voedsel aan het duizendledig monster, dat de stof met
    onverzaadbaren honger schijnt te verslinden.</p>
    <p>Ziet, hoe mannen en vrouwen schier aandachteloos tusschen de raderwerken heen- en
    wedergaan; hoe de kinderen onder de spinmolens doorkruipen! En nochtans, dat een
    riem, een tand, &eacute;&eacute;n van al die draaiende dingen hunnen kiel, hun kleed
    of slechts hunne mouw aangrijpe ... en het onverbiddelijk ijzer zal hunne leden
    afrukken of hun lichaam vermalen, en het niet loslaten, v&oacute;&oacute;rdat het,
    ginder verre, als een onkennelijke klomp weder uitgeworpen worde. Ach, hoevele
    <!-- Page 7 -->
    onvoorzichtige werklieden zijn dus verminkt of verslonden geworden door de barsche,
    zinnelooze kracht, die geen onderscheid kent tusschen katoen en menschenvleesch!</p>
    <p>Maar daar galmt een klokslag! De vuurmaker stopt het stoomtuig; hij ontneemt aan
    de mekanieken hunnen adem en hun leven ... en op het ontzaglijk gerucht, op het
    zinverdoovend geraas volgt de stilte der eenzaamheid en der rust....</p>
    <p>Het was op eenen zomeravond van het jaar 1832, dat de werklieden der fabriek van
    mijnheer Raemdonck dus, op het sein der klok, hunnen arbeid staakten en te gelijk op
    het binnenplein zakten, om daar voor een venster van het bureel op de uitbetaling van
    het loon der afgeloopene week te wachten.</p>
    <p>Alhoewel schijnbaar dooreengemengd, toonden zij echter eenige schikking. Men kon
    zien, dat de vrouwen, de kinderen en de mannen neiging hadden om afzonderlijke
    groepen te vormen; zelfs de wevers en de spinners stonden aan eene verschillige zijde
    van het plein.</p>
    <p>Allereerst werden de vrouwen betaald; want onder hen waren vele moeders, wier
    zuigelingen sedert uren misschien naar lafenis en voedsel snakten. Arme wichtjes,
    gansche dagen aan vreemde handen toevertrouwd, levend van hunne geboorte af in
    derving en in nood! Slachtoffers van een maatschappelijk gebrek, dat, tegen de natuur
    en tegen den wil Gods, de vrouw onttrekt aan de vervulling van den moederplicht,
    opperste wet van haar wezen op aarde!</p>
    <p>De werklieden toonden nu eenige levendigheid; zij schenen vroolijk, omdat de lange
    week was afgeloopen en de rust van morgen hen toelachte.</p>
    <p>Een sterkgebouwde kerel, die tusschen de spinners stond, onderscheide zich door
    zijne luidruchtigheid. Kluchtige woorden en grove zinspelingen rolden hem uit den
    mond, en hij had zijne gezellen meer dan eens in eenen schaterlach doen
    losbarsten.</p>
    <p>Nu bemerkte hij eenen werkman, die uit de fabriek kwam en tot het uiterst einde
    van de groep der spinners naderde. Hij ging naar hem toe, deed hem teeken, dat hij
    hem over iets wilde spreken, trok hem een paar stappen van zijne kameraden weg en
    zeide:</p>
    <p>"Ha sa, Adriaan, gij zijt er bij dezen avond, niet waar? Wat zullen wij lachen en
    vermaak hebben!"</p>
    <p>"Waarbij, Jan? Ik weet van niets," was het antwoord.</p>
    <p>"Hoe? gij weet niet, dat rosse Leo van avond zijn <i>jubil&eacute;</i> viert?"</p>
    <p>"Welk <i>jubil&eacute;</i>?"</p>
    <p>"Van vijfentwintig jaar spinner."</p>
    <p>"Werkt Leo reeds zoolang? Onmogelijk: de man is nog niet oud genoeg."</p>
    <p>"Niet oud genoeg, Adriaan? Hij was draadjesmaker in de spinnerij van Lieven
    Bauwens, in de allereerste fabriek, die er te Gent was opgericht. Dit was in 1800, en
    Leo was alsdan zestien jaar. Hij weet het nog zoo juist op zijn duimken, als hadde
    hij eenen almanak in den kop. Hij is spinner geworden, in 1807, bij mijnheer De Vos.
    Tel maar op de vingeren: zeven van twee&ecirc;ndertig, blijft vijfentwintig."</p>
    <p>"Inderdaad; men zou het niet zeggen: de rosse Leo schijnt geen veertig jaar
    oud."</p>
    <p>"Het is, dat hij het leven verstaat en Gods water over Gods dijk laat loopen. Ware
    hij een kniezer geweest, dan zou hij al lang op het kerkhof liggen. Eene goede pint
    bier, eene schel hesp en van tijd tot tijd een scheut jenever, dat zet bloed,
    jongen.... Welnu, doet gij mede? Eenen halven frank tot inzet.</p>
    <p>Wij zingen, lachen en drinken tot half den nacht. Het is morgen toch Zondag. Er
    zullen daarenboven vier vette konijnen te verdubbelen zijn: een buitengewoon
    <i>Smeerken</i>, in de Blauwe Geit, bij onzen kameraad Pier de Knul?"</p>
    <p>De andere bepeinsde zich eene wijl, schudde het hoofd en antwoordde:</p>
    <p>"Ik heb geene goesting, Jan."</p>
    <p>"Wat is dit nu?" kreet zijn gezel verwonderd. Zult gij vijfentwintig cents
    weigeren om het <i>jubil&eacute;</i> van eenen ouden vriend te vieren?"</p>
    <p>"Het is niet voor de vijfentwintig cents, Jan. Ik ken den rossen Leo bijna niet,
    en, ik zeg het rechtuit, dit drinken halve nachten lang bevalt mij niet meer; ik kan
    er niet tegen, het maakt mij ziek."</p>
    <p>Deze woorden, op eenen zekeren vreesachtigen toon gesproken, deden Jan in eenen
    spotlach uitbarsten: hij greep de twee handen zijns vriends en zeide hem:</p>
    <p>"Damhout, Damhout, jongen lief, ik heb medelijden met u. Gij waart vroeger altijd
    het haantje vooruit, en het was u nooit te laat om naar huis te gaan; maar sedert gij
    getrouwd zijt, ik heb het gezien van het eerste jaar af,&mdash;sedert gij getrouwd
    zijt, geraakt gij allengskens meer en meer achter den bezem; gij durft u niet meer
    verroeren, gij wordt een suffer, een gierigaard, een kwezelaar. Foei, gij vergeet,
    dat gij een man zijt, en gij ligt als een kind onder den duim<!-- Page 8 --> uwer
    vrouw. Gij zoudt wel mededoen, ik weet het: gij hebt nog een tandje, dat er naar
    lotert; maar gij moet eerst permissie van moeder Damhout hebben, en God weet, of gij
    die permissie nog durft vragen!"</p>
    <p>"Wildenslag, ik wil mij niet boos maken," mompelde Damhout. "Ik weet, dat gij het
    niet kwaad meent, alhoewel gij onrechtvaardig zijt jegens mij."</p>
    <p>"Welnu, loochen dan, dat gij weigert uit opzicht voor uwe vrouw!"</p>
    <p>"Integendeel, ik beken het; maar indien het eens was uit achting voor haar en uit
    genegenheid voor mijne kinderen?"</p>
    <p>"Ja, Damhout, uwe kinderen; gij zult er een schoon kot van kweeken van uwe
    kinderen. Kleed ze maar als rentenierkens; laat ze maar naar de school gaan. Zoolang
    ze jong zijn, zullen ze meer kosten dan gij kunt winnen. Zij zullen schoon weer
    spelen en luierikken, terwijl gij, och arme, na eene gansche week te hebben geslaafd,
    nog geene pint bier met de vrienden zult mogen drinken. Geef hun uw zweet en uw
    bloed, verderf uwe gezondheid en verkort uw leven, en als ze groot geworden zijn,
    zullen ze hunnen vader, den armen versleten fabriekwerker, niet meer willen bezien of
    herkennen."</p>
    <p>Deze woorden waren niet zonder indruk op het gemoed van Adriaan Damhout. Hij
    scheen treurig en bleef eene wijl met gebogen hoofde overwegen. Dan zeide hij
    twijfelende:</p>
    <p>"Nochtans, Wildenslag, de geleerdheid is een schat, eene macht, die den mensch tot
    alles bekwaam maakt; en vermits wij onzen kinderen geen ander erfdeel kunnen
    nalaten...."</p>
    <p>"Vertelsels,<!-- Page 9 --> droomen van uwe vrouw," herhaalde de andere. "Wat wilt
    gij, om 's hemels wil, dat een spinner of een wever met de geleerdheid doe? Of wij nu
    konden lezen en schrijven, wat zou het ons helpen? Hebt gij er minder om gewonnen,
    dat gij zoo min als ik, eene A uit eene B kent? Kom, kom, zotte hoovaardigheid en
    onnoozele praat allemaal. Onze ouders hebben gewerkt van kindsbeen af, wij hebben
    evenzoo gewerkt, en onze kinderen kunnen ook maar werken, dan valt er niets op te
    zeggen. Meent gij, dat ik mijn klein vee zal vetten met mijn zweet, totdat ze aan de
    luiheid gewend zijn? Hola een beetje! Er is er reeds &eacute;&eacute;n op de fabriek
    en de anderen zullen volgen. Zoo komt er van alle kanten boter in den pot, mijn
    vriend; en kan er voor ons nog een pintje bier, en van tijd tot tijd een plezierig
    smeerken op af.... Welnu, wat zegt gij? Viert gij mede het <i>jubil&eacute;</i> van
    rossen Leo? Kom, gij moogt niet zoo vervaard zijn van uwe vrouw. Laat ze wat knorren.
    En maakt ze het te bont, toon haar, dat gij man zijt en een hart in het lijf
    hebt."</p>
    <p>Adriaan Damhout stak de hand in den zak, haalde er een stuk van vijfentwintig
    cents uit en gaf het aan zijnen gezel.</p>
    <p>"Alzoo, dezen avond, te negen uren stipt, in de <i>Blauwe Geit</i>, bij Pier de
    Knul?" juichte Wildenslag. "Het zal er gaan, het zal er een leventje zijn, dat gij er
    in uwen ouden dag nog zult van spreken!"</p>
    <p>"Ik zal pogen te komen; maar ik ben er niet zeker van," mompelde nog de
    andere.</p>
    <p>"Ja? gij zult toch niet dom genoeg zijn om uw geld door anderen te laten
    opdrinken? Dan zou ik zeker zeggen, dat gij met uwe vrouw van kleederen hebt
    verwisseld. Onmogeljk, Adriaan, zoover zijt gij nog niet."</p>
    <!-- Page 10 -->
    <p>Op dit oogenblik riep men van uit het bureel zekere nummers, en de beide vrienden
    begrepen daardoor, dat hunne beurt om het weekloon te ontvangen was gekomen.</p>
    <p>Jan Wildenslag kreeg eerst zijn geld, doch bleef nog wachten om met zijnen gezel
    huiswaarts te keeren. Toen echter Adriaan Damhout aan het venstertje kwam, zeide men
    hem, dat hij met eenige anderen moest blijven, om eene hand uit te steken aan eene
    as, die moest worden opgelicht.</p>
    <p>Wildenslag drukte hem nog de hand en zeide in het heengaan:</p>
    <p>"Tot dezen avond dan. Komt gij niet, dan maak ik een kruis op uwen rug. Pas op,
    pas op, vriend: ieder moet op de wereld zijn deel van het leven hebben. Offert gij u
    op voor vrouw en kinderen, zij zullen zonder medelijden u afhalen en uitzuigen,
    totdat uwe gezondheid geheel zij gekrenkt. Hang de vlag in den wind, achter ons
    vergaat de wereld! Hoera, vivat de <i>leute</i>!"</p>
    <p>En lachende en eenen dwazen flikker makende, sprong hij de straat in, gevolgd door
    zijnen draadjesmaker, welken hij onder de eerste de beste gaslantaarn van zijn loon
    zou betalen.</p>
    <!-- Page 11 -->
    <hr style='width: 65%;' />
    <a id="II" name='II'></a>
    <h2>II</h2>
    <br />

    <p>Op het einde eener enge stege, in de wijk over de Nieuwbrugge, stonden een
    dertigtal kleine huisjes van gelijken vorm, en zichtbaar in eens gebouwd, om aan
    fabriekwerkers of andere geringe lieden te worden verhuurd.</p>
    <p>In een dezer huisjes was eene vrouw bezig met lijnwaad en kindergoed in eene kuip
    te wasschen.</p>
    <p>Zij scheen nog in de volle kracht des levens. Ongetwijfeld was zij schoon geweest;
    misschien was zij het nog; maar de slordigheid harer kleederen, de zorgeloosheid en
    de verzuimenis, waarvan alles op haar en rondom haar getuigenis gaf, konden geen
    ander gevoel opwekken dan treurnis en afkeer. Zij arbeidde met veel haast, plonsde
    hare bloote armen in de kuip en schudde en wrong het lijnwaad zoo wild en zoo
    onbezonnen, dat het water in golven ten gronde stortte en als een slijmige plas zich
    rondom haar uitbreidde.</p>
    <p>De kamer was gansch vervuld met den walglijken zeepsopdamp; en de lamp die tegen
    de schouw was opgehangen, verspreidde slechts een flauw en als ziekelijk licht.</p>
    <!-- Page 12 -->
    <p>Nevens haar op de kachel stond het avondeten in eenen steenen pot te koken. Van
    tijd tot tijd trok zij hare handen uit de kuip, greep een houten lepel, en stompte en
    roerde in den pot om de spijs niet te laten aanbranden.</p>
    <p>Vier kinderen, jongskens en meisjes, van verschillenden ouderdom, onzindelijk,
    beslijkt en met gescheurde kleederen, zaten of lagen op den vloer in eenen hoek. Zij
    vermaakten zich met spelen. Niet zelden trokken zij elkander bij het haar of vochten
    of schreeuwden, of spraken grove woorden, die men uit den mond van kinderen niet zou
    verwachten.</p>
    <p>De vrouw had er tot dan weinig acht op geslagen; evenwel kwam er een oogenblik dat
    het onverdraaglijk gedruis der kinderen en de noodkreten: "moeder, help! help!" haar
    het geduld deden verliezen. Zij sprong naar hen toe, gaf den eerste den beste eenen
    stamp, den tweede eenen vuistslag en den overigen eenige weergalmende oorvegen.</p>
    <p>Dan keerde zij naar de kachel terug, roerde de aardappelen nog eens om en voer
    vergramd uit tegen de kinderen, in zulke ruwe, onkiesche taal, dat de arme kleinen
    daaruit niets dan eene les van onbeschoftheid konden putten.</p>
    <p>"Daar hebt gij 't nu, leelijke deugnieten!" riep zij. "De patatten zijn
    aangebrand. Vader zal weer den duivel jagen en mij eenen hoop zure woorden naar den
    kop werpen. Hij en gij, gij meent, dat ik uwe slavin ben en maar alleenlijk leef om
    te werken en uitgescholden en geplaagd te worden, van den morgen tot den avond? Wel
    ja! Is hij niet tevreden, dan k<!-- Page 13 -->an hij er maar bij gaan liggen, totdat
    het betert. Waar blijft uw lekkere vader? In de <i>Blauwe Geit</i>, bij Pier de Knul,
    zeker? Hij heeft zijn weekloon getrokken, en de dronkaard is reeds bezig met het geld
    door zijn keelgat te jagen. Wacht een beetje; ik zal hem eens naar binnen gaan
    sleuren. Blijft van den pot, terwijl ik weg ben, of ik breek u altezamen den hals,
    oudersverdriet dat ge zijt!"</p>
    <p>Nauwelijks had de moeder het huis verlaten, of de kinderen begonnen met de bloote
    voeten in het gestorte zeepsop te dansen, zoodat de muren en het huisraad geheel met
    slijkige vlekken werden bespat.</p>
    <p>Zij stoven verschrikt uiteen, toen hun vader zich onverwachts op den dorpel
    vertoonde. De reuk van het verbrande eten ontrukte den man een gegrom van
    ontevredenheid; de zeepsopdamp en het slijkig water op den vloer deden hem huiveren,
    en zijn gelaat verkrampte tot eene uitdrukking van walg en verdriet:</p>
    <p>"Waar is moeder?" vroeg hij.</p>
    <p>"Naar de <i>Blauwe Geit</i>, bij Pier de Knul," antwoordden de kinderen.</p>
    <p>"Bij Pier de Knul?"</p>
    <p>"Om u te halen, vader."</p>
    <p>"Ha, daar zijt gij, morsige prij!" kreet hij, toen hij zijne vrouw zag
    binnenkomen. "Wat is dit hier voor een stal? Waarom wascht gij die smerige doeken des
    avonds, als ik te huis zal komen? Gij hebt zeker weer den ganschen dag rondgeloopen
    en gaan babbelen bij de geburen?"</p>
    <p>"Tistje, ga, roep uwe zuster Godelieve," zeide de vrouw tot een der kinderen,
    zonder schijnbaar acht te geven op de harde berispingen haars echtgenoots.</p>
    <p>"Ik krijg de koorts, zoohaast ik eenen voet in uw varkenskot zet," hernam deze.
    "Ik heb goesting om er uit weg te vluchten en er nooit meer weder te keeren. Werk dan
    al eene gansche week, en beul u af en zweet om geld in het huishouden te brengen; dan
    vindt gij des Zaterdags zwartgebrande patatten en eenen smerigen boel, die u van walg
    het hart in het lijf doet keeren.</p>
    <p>&mdash;Gaat gij spreken?"</p>
    <p>"Ba, spreken," hernam de vrouw spottend, "ik lach met al wat gij zegt. Meent gij,
    dat gij mij gehuurd hebt en dat ik uwe meid ben? Bevalt u het eten niet, laat het
    staan; is het huis niet zuiver genoeg naar uwen zin, kuisch het zelf, indien gij lust
    hebt, domme praatmaker!"</p>
    <p>De man hief de hand op en scheen zijne vrouw te bedreigen.</p>
    <p>"Zoo, zoo?" riep zij, "de vuisten jeuken u vandaag? Kom, Wildenslag lief, houd u
    niet in. Zoudt ge gaarne weder met een aangezicht vol krabben naar de fabriek gaan?
    Gij moet het maar zeggen; ik ben gereed, indien een borstelingsken u plezier kan
    doen. Zwijg liever en eet in vrede: de patatten zijn maar een beetje verbrand;
    daarenboven, schreeuwen, schelden en slaan zullen ze niet beter maken."</p>
    <p>Eensklaps trad er een zevenjarig meisje stil en langzaam in de kamer. Zij was
    mager en scheen ziekelijk; maar hare blauwe oogen glinsterden als parelen, en op haar
    fijn mondje speelde eene wonderzoete uitdrukking: iets lijdends, iets smeekends, als
    ware het kind een levend gebed. Ofschoon van nederigen vorm en gemeene stof, waren
    hare kleederen zeer zuiver, en hier, in dit onzindelijk huis, omringde haar als het
    ware een wasem van innerlijke onnoozelheid en van lichamelijke reinheid.</p>
    <p>Zij ging tot den man, legde streelend hare hand in de zijne, zag hem met eenen
    stillen, doch diepen glimlach aan en murmelde:</p>
    <p>"Dag, vader lief!"</p>
    <p>De zilverachtige toon van dit stemmeken, de kwijnende liefde-blik van zijn ziek
    kind raakten den werkman.</p>
    <p>"Dag, mijn goed Lieveken," antwoordde hij, het meisje tegen zijn hart drukkende.
    "Is het wat beter? Zijt ge nog ziek?"</p>
    <p>"Nog een beetje, vader," was het antwoord. "Bazin Damhout heeft mij kruiden doen
    drinken en het heeft mij verkwikt."</p>
    <p>"Is baas Damhout al te huis van de fabriek?" vroeg Wildenslag.</p>
    <p>"Neen, vader, nog niet."</p>
    <p>"Kom, zit neer, Lieveken, en eet, kind; want die wilde slokoppen zijn al aan den
    gang. Zij zouden wel niets voor u overlaten."</p>
    <p>Het meisje zette zich aan tafel, maakte het teeken des kruises en bad in stilte,
    waarna zij met opmerkelijke geschiktheid en ingetogene manieren begon te eten.</p>
    <p>"Wildenslag vond de aardappelen uiterst bitter en slecht; hij at met lange tanden,
    grommelde in zich zelven en trok verstoorde gezichten, maar hij bedwong zijne spijt
    en viel niet meer in scheldwoorden uit, even alsof de tegenwoordigheid van zijn ziek
    kind eenig besef der betamelijkheid in hem had opgewekt. Eindelijk zeide hij met
    eenen zucht:</p>
    <p>"Maar, Lina toch, zonder twist, zou<!-- Page 14 -->dt gij uw huis niet wat
    zuiverder kunnen houden en uwen kinderen betere voorbeelden geven? Zie eens, hoe
    bazin Damhout het weet te schikken. Haar man is een fabriekwerker als ik; hij heeft
    anders niet dan zijn dagloon; en nochtans in zijn huis zoudt ge van vloersteenen
    willen eten, zoo zuiver is er alles."</p>
    <p>"Wat komt gij mij spreken van bazin Damhout!" was het bitsig antwoord. "Zij is
    eene goede, brave vrouw, dit zal ik niet loochenen; maar de Damhouts zijn geene
    menschen gelijk wij. Wees zeker, Wildenslag, zij hebben eigendommen of uitgezet geld,
    alhoewel ze het verbergen."</p>
    <p>"Neen, dit hebben ze niet. Er komt geen cent in huis, dien Adriaan Damhout niet op
    de fabriek heeft gewonnen. Zij hebben integendeel minder dan wij, vermits onze jongen
    reeds vier franken in de week verdient."</p>
    <p>"Lekkere jongen! hij zit zeker in de eene of andere kroeg. Hij heeft een aardje
    naar zijn vaartje: er zal veel goeds van komen, ik beloof het u!"</p>
    <p>"Neen, neen, hij is achter de taptoe geloopen. Wees zeker, Lina, bazin Damhout
    doet haar huishouden met min dan gij. Zooals zij het schikt, kunt gij het ook
    schikken."</p>
    <p>"Kom, kom, Wildenslag, ieder zingt zooals hij gebekt is, en het is moeilijk, eenen
    ouden aap nieuwe grimassen te leeren. Laat dit liedeken achter, het is nutteloos.
    Weet ge wat de huisbaas zegt over bazin Damhout? Dat ze zorgend en zindelijk is,
    omdat ze kan lezen."</p>
    <p>"De huisbaas zegt dit om te lachen. Vrouw Damhout kan anders niet lezen dan in den
    almanak en in haar kerkboek. Daar zal ze toch het huishouden niet in leeren."</p>
    <!-- Page 15 -->
    <p>"Dan zal het zijn, omdat Damhout minder geld verteerd, en te huis blijft, terwijl
    gij halve nachten in de kroeg zit te drinken en te dobbelen!"</p>
    <p>"Dit is wel mogelijk," antwoordde Wildenslag, het hoofd met ongeduld schuddende.
    "Wie zegt u, dat ik niet te huis zou blijven, ten minste in de week, indien hier
    alles niet walgelijk was als in eenen stal, en ik er slechts een vriendelijk gezicht
    mocht vinden; maar gij, met uwe barschheid en met uwe zorgeloosheid, zoudt een engel
    de deur uitjagen."</p>
    <p>De gekwetste vrouw zette de vuisten op de heupen en meende eenen woedenden uitval
    te doen; maar de deur vloog open en een veertienjarige jongen, wiens kleederen vol
    katoenvlokken hingen, sprong binnen; hij eindigde het refrein van een onbetamelijk
    lied, ofschoon hij eene rookende pijp in den mond hield.</p>
    <p>Aan tafel vallende, meende hij van de verbrande aardappelen te eten: maar na den
    eersten mondvol te hebben gesmaakt, wierp hij bulderend de vork op den schotel en
    viel uit in onbeschofte berispingen tegen zijne moeder.</p>
    <p>In stede van hem te bestraffen, gaf de vader hem gelijk.</p>
    <p>"Daar is mijn weekloon," zeide de jongen, drie franken ter tafel werpende. "De
    patatten zijn verbrand en smaken naar het zeepsop. Ik trek er van door en zal ergens
    gaan eten, waar men het gevaar niet loopt vergiftigd te worden."</p>
    <p>Er werd hevig getwist, omdat de jongen eenen frank van zijn loon had
    achtergehouden; dit tooneel vernieuwde zich, toen de vader insgelijks zijn weekgeld
    afgaf. Evenwel, na vele harde, grove woorden verkalmde <!-- Page 16 -->het
    tempeest.</p>
    <p>"Goeden avond," juichte de jongen, "ik ga naar de <i>Blauwe Geit</i>, eene schel
    hesp eten."</p>
    <p>"Kom, Sander, ik ga mede," zeide de vader. "Het deugt hier niet. Na eene gansche
    week zuren arbeid mogen wij wel een beetje ons verzetten."</p>
    <p>"Ha, ze meenen, dat ik hier den ganschen avond alleen zal blijven koekeloeren,
    terwijl zij ginder in de <i>Blauwe Geit</i> hun hart ophalen en tot over de ooren in
    de leute zitten?" morde de vrouw, toen haar man en haar zoon waren heengegaan. "Ik
    moet er mijn deel van hebben: ik lust ook hesp. Lieveken, ga gij maar voor een uurtje
    naar bazin Damhout. Ik zal u laten roepen."</p>
    <p>Zij krabde geweldig met den haak in de kachel, om het vuur uit de dooven; doch
    daar dit niet spoedig genoeg naar haren zin ging, stortte zij eene kom zeepsop op de
    brandende kolen, zoodat de kamer met een stinkenden rook werd vervuld.</p>
    <p>"En gij daar, bengels," riep zij tot de kinderen, "zorgt dat gij van de lamp
    blijft en met geen vuur speelt, of ik sla den bezem op uwe knoken aan stukken!"</p>
    <p>Op dit oogenblik zag zij, dat het oudste jongetje een zijner zusters bij de haren
    trok, en zij hoorde een gesnor, alsof er eene stof werd gescheurd.</p>
    <p>"Beul, schei uit!" bulderde zij. "Wacht maar, booze vadsigaard, gij zult niet lang
    hier den boer spelen. Te naaste week gaat gij naar de fabriek. Als ik terugkom, zal
    ik u geene kleine rammeling geven, omdat gij alweder het kleed uwer zuster hebt
    gescheurd."</p>
    <p>"Het is niet waar!" kreet de knaap.</p>
    <p>"<!-- Page 17 -->Ik heb het gezien!" schreeuwde de moeder.</p>
    <p>"Gij liegt er aan," snauwde het kind.</p>
    <p>En alsof er in dit monsterachtig gebrek aan ontzag en aan zedelijkheid niets
    ongewoons ware, de vrouw scheen er geene acht op te geven, of het niet te gevoelen;
    want zij liep het huis uit en wierp de deur toe.</p>
    <p>Arme kinderen, wat kon er onder de leiding van zulke moeder uit hen groeien? Niets
    anders voorwaar dan woeste, onbeschaafde wezens, beroofd van alle gevoel der
    menschelijke waardigheid. Het was hunne schuld niet; maar was het wel de schuld
    hunner moeder?</p>
    <p>Die vrouw, toen zij zelve kind was, had hare eerste jaren doorgebracht onder de
    waakzaamheid eener onwetende en grove oude vrouw, te midden van verlatene kinderen,
    wier moeders, evenals de hare, den ganschen dag op de fabriek hadden te arbeiden.
    Daar had zij niets geleerd dan eene barsche, onkiesche taal; zij was opgegroeid
    zonder het minste denkbeeld der plichten, welke de mensch in dit leven te vervullen
    heeft jegens God, jegens de maatschappij en bovenal jegens zich zelven. Dewijl zij
    alsdan slechts den ouderdem van negen jaar had bereikt, was er nog hoop, dat zij
    eenige vonken van het licht der beschaving zou ontvangen; dat, vooraleer zij vrouw
    wierd, toch eenig gevoel van persoonlijke waardigheid en van maagdelijke zedigheid in
    haar zou ontkiemen. Maar v&oacute;&oacute;rdat de tiende Lente voor haar aanbrak, was
    zij reeds op de fabriek, vastgeklonken aan een eeuwigdraaiend tuig, overgeleverd aan
    het gezelschap va<!-- Page 18 -->n mannen en vrouwen, ruwer nog en onwetender dan
    zij. Later is zij getrouwd; slechts sedert de geboorte van haar derde kind blijft zij
    te huis, en geeft daar aan haar kroost het eenig onderwijs, dat zij heeft ontvangen:
    onwetendheid, barschheid, verlaging, verbastering der menschelijke natuur.</p>
    <p>En wij, die spreken van de zedelijke verbetering des werkmans, wij geven zijnen
    kinderen zulke moeder! En wij, die schelden op den werkman, omdat hij zijne woning
    ontvlucht, omdat hij drinkt en zwiert, wij geven hem zulke gezellin!</p>
    <p>Ja, de reusachtige uitzetting der nijverheid is een wonderbaar en weldadig
    verschijnsel onzer eeuw; maar de denker, de menschenvriend zal haren onweerstaanbaren
    voortgang niet zonder geheimen schrik aanschouwen, zoolang zij de vrouw, de moeder
    uit den schoot des huisgezins wegrukt en het kind tot slaaf der stof maakt in eenen
    ouderdom, die bestemd is tot zijne vorming als mensch en als Christen.</p>
    <p>Wil men de beschaving der werkende klasse, dan moet men met de vrouw beginnen.
    Deze wet is onverbiddelijk. Heerscht de man over de stoffelijke wereld, van de moeder
    alleen hangt de zedelijke vorming af, en zij heerscht over den geest en het hart der
    wordende geslachten met al de macht des engels of des duivels, naarmate der
    verhevenheid of der laagheid harer ziel.</p>
    <p>De menschheid begint het te begrijpen. Uit de diepte van het algemeen geweten
    rijst een noodkreet op, eene waarschuwende stem, die roept: "Redt de wereld uit de
    zedelijke verzinking door de vrouw! Onderwijs voor de vrouw! Opvoeding voor de vrouw!
    Licht, waardigheid en plichtbesef in het hart der moeders van het volk! Zoo niet,
    duisternis, verbastering, onrecht en bloedige wederwraak over de komende wereld!"</p>
    <!-- Page 19 -->
    <hr style='width: 65%;' />
    <a id="III" name='III'></a>
    <h2>III</h2>
    <br />

    <p>Veel verder in de rij der gelijkvormige werkmanswoningen was er een huisje, dat
    zich onderscheidde door zijne netheid.</p>
    <p>Tot op de straat was er wit zand voor de deur gestrooid. Drie of vier bloempotten
    geurden op de vensters, achter sneeuwblanke gordijntjes. Op de schouwplaat prijkte
    een Lieve-Vrouwebeeld, tusschen twee pleisteren papegaaien, wier rood, geel en groen
    vederkleed de oogen aangenaam verraste. Het kleinste keukengerief, de schotels en
    koffietasschen stonden op eene kas te pronken, en glinsterden en schitterden, als
    waren zij hoogmoedig over hunne netheid. De grove biezenstoelen waren zonder vlekken,
    de withouten tafel gewasschen, de kachel met potlood geglimd.</p>
    <p>Even arm als de andere was deze werkmanswoning; de meest schitterende voorwerpen
    hadden slechts eenige centen gekost ... en nochtans er heerschte zulke bekoorlijke
    toon van vrede, van levenslust en van gemak; de lucht was er zoo zuiver en zoo
    <!-- Page 20 --> aanlachend, dat men bij het gezicht van dit nederig huisje
    gereedelijk moest begrijpen, hoe een werkman ook zijne woning kan liefhebben evenals
    een rijkaard, die zich op zijn paleis verhoovaardigt.</p>
    <p>In de benedenkamer van het huisje zat eene vrouw bij eene lamp te arbeiden. Zij
    naaide aan een blauwen kiel; en vermits er op eenen stoel nog vele zulke kielen
    geplooid lagen, was het te vermoeden, dat zij voor eenen winkel werkte. Zij kon den
    ouderdom van achtentwintig of dertig jaar bereikt hebben; hare kleederen, van gemeen
    katoen en door wasschen verbleekt, waren zeer zuiver en zelfs met zekeren eenvoudigen
    zwier geschikt.</p>
    <p>Nevens haar bij de tafel, zat een achtjarig jongsken met bruin haar en groote,
    levendige oogen. Hij had een brief voor zich liggen en verroerde de lippen, terwijl
    hij met een stokje de lettergrepen aanwees, welke hij poogde te lezen.</p>
    <p>In eenen hoek, op een paar houten bankjes zaten twee kleine meisjes van drie of
    vier jaar. Zij speelden met poppen en vermaakten zich in stilte, nu en dan eens de
    stem verheffende om de poppen te bekijven, of zoet lachende onder elkaar.</p>
    <p>Sedert eene wijl scheen de jongen in verlegenheid; zijn stokje verroerde niet
    meer, hij schudde het hoofd met ongeduld.</p>
    <p>"Wat is het, Bavo?" vroeg de vrouw. "Gaat het niet goed, kind?"</p>
    <p>"Ach, moeder," zeide hij, "de meester heeft mij eene les te leeren gegeven, en
    daar is een woord in, zoo moeilijk, zoo moeilijk! Ik zweet er van; maar ik kan er
    toch niet uit. Lees gij het eens, moeder lief!"</p>
    <!-- Page 21 -->
    <p>Hij naderde dichter, legde haar het boek onder de oogen en wees het onleesbare
    woord. Maar de vrouw, na eene lange poging, mompelde met moedeloosheid:</p>
    <p>"Zelf.... Zelfver.... Zelfverloo.... Het overige kan ik niet lezen, Bavo. Zijn dit
    ook woorden voor een kind als gij? Kom, sla dit maar over en vraag het morgen uwen
    meester."</p>
    <p>Het jongsken hield zwijgend den blik op het boek gevestigd; zijne leden spanden
    zich, zijne oogen werden starend en hij verzamelde zichtbaar de kracht zijns
    geestes.</p>
    <p>"Neen, laat af, kind," zeide de vrouw, "breek u de hersens niet nutteloos: het
    woord is te moeilijk."</p>
    <p>"Te moeilijk?" morde de kleine. "Ik moet het lezen, ik wil.... Ach, moeder, stil,
    stil; gij hebt mij geholpen, het zal gaan.... Zelfverloo.... Zelfverlooch....
    Zelfverloochening! Zie, zie, moeder lief, het woord is zelfverloochening!"</p>
    <p>Een kreet van bewondering ontsnapte de vrouw; zij greep haar zoontje in de armen
    en legde eenen langen kus op zijn voorhoofd. Wat haar dus ontroerde, was de
    vroegtijdige gemoedskracht en de schier mannelijke wil, dien zij in haren zoon meende
    te ontdekken. Wat droomde zij bij den liefderijken kus? Zij wist het niet, en evenwel
    dankte zij God uit den grond des harten.</p>
    <p>Het kind, door de teedere goedkeuring aangemoedigd, had weder zijn boek gegrepen;
    maar de vrouw, nog ontroerd, zeide hem:</p>
    <p>"Bavo lief, gij moet maar goed leeren, kind; later in het leven zult gij eerst
    begrijpen, hoe schoon en hoe nuttig het i<!-- Page 22 -->s, te kunnen lezen en
    schrijven. Iemand, die niet lezen kan, is maar een half mensch, en hij is
    veroordeeld, al ware hij zelfs met verstand geboren, om altijd onwetend te blijven.
    Gij zult meer en beter leeren dan ik, Bavo, en daarom zult gij gelukkiger zijn in de
    wereld. Ach, dat mijn Peter zoo vroeg is gestorven! Anders zou ik goed kunnen lezen
    en schrijven; maar er was niemand meer om mij te beschermen; ik moest naar de
    fabriek. Nog wel een beetje heb ik mij zelve geleerd; maar wanneer men moede gewerkt
    is, gaat dit niet goed. Ja, Bavo, indien iedereen kon lezen, zouden er zoovele
    slechte lieden niet zijn; want wie lezen kan, gevoelt, dat hij mensch is, en hij
    eerbiedigt zich zelven. Ongelukkig hebben zoo weinige werkmanskinderen de gelegenheid
    of de middelen om te leeren; de ouders, die zelven onwetend zijn, begrijpen niet, hoe
    nuttig en hoe schoon het is geleerd te zijn. Gij, mijn kind, indien God uwen vader de
    gezondheid blijft gunnen, zult veel kunnen leeren. Bavo, vergeet nooit, dat gij dit
    geluk zult verschuldigd zijn aan uwen vader, die van den morgen tot den avond slaaft
    en zweet om zijne kinderen in eere op te brengen, en die zelfs uit de herberg blijft
    en, om zoo te zeggen, het brood uit zijnen mond spaart, om u naar de school te laten
    gaan. Niet waar, Bavo, gij zult het nooit vergeten? Wat er ook in uw leven gebeure,
    gij zult uwen goeden vader altijd eerbiedigen en beminnen?"</p>
    <p>"Altijd, altijd, en u ook, moeder lief!" zei het jongsken, haar de wangen
    streelende.</p>
    <p>Op dit oogenblik werd de deur geopend, en een man trad binnen. Zijne kleederen,
    door katoen en stof bevlekt, waren versleten en schenen vuil in zulke zindelijke
    plaats. Er was iets spijtigs in zijne uitdrukking en hij scheen van slechte luim.</p>
    <!-- Page 23 -->
    <p>Maar daar klonk het woord "vader! vader!" hem op alle tonen tegen, en vooraleer
    hij twee stappen in de kamer had gedaan, waren zijne handen streelend aangegrepen en
    fijne kinderstemmen verwelkomden hem met eenen vloed van zoete liefdewoorden. Bavo
    liep naar hem toe, een stukje papier boven zijn hoofd zwaaiende:</p>
    <p>"Vader, vader lief!" riep hij, "twintig goede noten! Twee kussen voor mij en vier
    centen voor mijnen spaarpot!"</p>
    <p>En onder het uitspreken dezer woorden had de jongen eenen machtigen sprong
    genomen, en hing nu aan zijns vaders hals, om de belooning zijner leerzaamheid te
    ontvangen.</p>
    <p>Intusschen was de vrouw bezig met een ammelaken op de tafel te spreiden en het
    avondeten op te zetten. Zij lachte haren man vriendelijk aan en sprak insgelijks
    menig blij woord tot welkom.</p>
    <p>"Zit neer, zit neer, Damhout," zeide zij, "gij moet eetlust hebben, en de
    aardappelen zouden welhaast koud geworden zijn. Ik heb een lekker pladijsje voor u
    gekocht, goedkoop, voor vijf centen, springende levend. Komt, kinderen, aan tafel,
    aan tafel!"</p>
    <p>Adriaan Damhout was gevoelig aan de liefdesbetuigingen zijner kinderen; de rimpels
    verdwenen van zijn voorhoofd en een stille glimlach verlichtte zijn gelaat. Hij gaf
    zijn zoontje de vier verschuldige centen en reikte zijn weekloon aan zijne vrouw,
    die, zonder het te bezien, het geld in haren zak liet glijden.</p>
    <p>Dan namen allen plaats aan de tafel, zoo ordelijk, zoo zuiver en zoo netjes
    geschikt, alsof die arme menschen gekozene s<!-- Page 24 -->pijzen uit porseleinen
    borden en met zilveren lepels zouden gaan eten. Het waren evenwel slechts gestoofde
    patatten, grove telloren en ijzeren vorken die er te zien waren, tenzij misschien het
    gebakken pladijsje voor vader, dat wel lekker geurde en te midden der tafel als een
    pronkstuk of eerder nog als een liefdesgeschenk prijkte.</p>
    <p>Allen te gelijk maakten het teeken des kruises en dankten God in stilte, waarna
    zij met waren lust begonnen te eten. Slechts toen de visch zou worden aangevat, werd
    de vrede eenigszins gestoord. Damhout kon het niet over zijn gemoed krijgen, de
    pladijs, hoe klein zij ook ware, geheel alleen op te eten; hij wilde het lekker gebak
    met zijne vrouw deelen; maar de vrouw bevestigde, dat het voor hem en slechts voor
    hem was gekocht. Hij zou haar door langer aandringen bedroeven. Alhoewel de kleinen,
    door de moeder geleerd, haar hielpen, eindigde toch de vriendelijke twist op zulke
    wijze, dat elk kind, een stukje van den visch op zijn bord kreeg en de werkman het
    overige met onbeneveld vermaak genoot.</p>
    <p>Onmiddellijk na het avondmaal werd het ammelaken geplooid, en alles verdween in
    een oogslag van de tafel.</p>
    <p>De vrouw zette zich nevens haren man en begon met hem over het werk en over de
    fabriek te spreken; de twee meisjes kropen op vaders knie&euml;n. Bavo stond aan
    zijne andere zijde met zijn boek in de hand te wachten, totdat zijne ouders ophielden
    samen te kouten.</p>
    <p>Het was een eenvoudig, doch roerend tooneel, dien werkman in zijne slechte en
    besmette kleederen, te zien zitten met die nette, lachende engeltjes op de
    knie&euml;n, tusschen eene liefderijke vrouw en eenen leerzamen zoon, wiens oogen met
    ontzag en biddend tot hem waren <!-- Page 25 -->gericht.</p>
    <p>"Vader lief, mag ik eens lezen?" vroeg het jongetje eindelijk. "Wij hebben vandaag
    zulke schoone les gekregen! Ik weet niet of ik ze al goed ken, maar ik zal mijn best
    doen."</p>
    <p>"Ja, Bavo, lees uwe les eens voor vader," zeide de vrouw.</p>
    <p>De jongen opende zijn boek en las met zekere moeite en eenige onderbrekingen,
    evenwel met genoegzame duidelijkheid om verstaan te worden:</p>
    <p>"Kinderen, wilt gij door God gezegend zijn op aarde, eert uwen vader en uwe
    moeder. Zij hebben u lief als het licht hunner oogen; zij zorgen en werken voor u van
    den morgen tot den avond; het eenige doel van al hun streven, van hunnen kommer en
    van hunne gebeden, is uw geluk alleen. Bemint hen teederlijk; zijt hun onderdanig en
    blijft hun dankbaar; wordt de steun en de blijdschap hunner oude dagen, en beloont
    aldus de ouderlijke liefde, die zuivere en schier goddelijke zelfverloochening."</p>
    <p>Deze lezing scheen eenen ongunstigen indruk op het gemoed van Damhout te doen; zij
    herinnerde hem wat Wildenslag hem had gezegd, en gaf nieuwe kracht aan de vrees,
    welke zijn vriend nu weder voor de twintigste maal in hem had opgewekt. Zijn gelaat
    werd zeer ernstig en hij schudde nadenkend het hoofd.</p>
    <p>"Bavo, begrijpt gij wat gij daar hebt gelezen?" vroeg hij na eenige
    overweging.</p>
    <p>"Ja, vader lief," antwoordde het kind, "er staat, dat gij voor mij werkt, en ik u
    en moeder altijd gaarne moet zien."</p>
    <p>"Tot in onzen ouden dag, Bavo."</p>
    <p>"Ja, vader, tot in uwen ouden dag, zoolang ik leef."</p>
    <p>"<!-- Page 26 -->En zult gij dit doen, kind?"</p>
    <p>De jongen zag zijnen vader verbaasd aan, doch zonder spreken, als begreep hij
    zijnen twijfel niet.</p>
    <p>"Het is wel," zeide Damhout, "gij zijt wijs, Bavo. Blijf zoo, en vergeet nimmer
    wat daar in uw boek geschreven staat, anders zal God u straffen."</p>
    <p>Er volgde eene wijl stilte; de vrouw bespiedde het gelaat van haren man, die nu
    klaarblijkend in treurige gepeinzen was verzonken.</p>
    <p>"Adriaan," murmelde zij, "wat is er toch, man lief? Gij schijnt zoo denkend? Ik
    heb het gezien toen gij binnenkwaamt: er hangt u iets in het hoofd. Hebt gij
    verdriet?"</p>
    <p>"Ik heb wel geen verdriet, Christina," antwoordde hij, "maar er is toch iets dat
    mij kwelt. De andere kameraden gaan al eens een pintje te zamen drinken; zij lachen
    en kouten en vermaken zich een beetje na den weeklangen arbeid. Ik zit hier altijd te
    huis, alsof ik buiten de wereld was; en de vrienden drijven den spot met mij.
    Misschien is het onverstandig, zoo zijn leven geheel op te offeren, zonder te weten,
    wat er in het einde nog zal van komen."</p>
    <p>Alhoewel deze woorden haar verrasten, haalde de vrouw een zilveren geldstuk uit
    haren zak en reikte het met eenen minzamen glimlach haren man toe.</p>
    <p>"Damhout lief," sprak zij, "gij moet het voor mij niet laten; daar is geld; hebt
    gij lust om een uur of eenige uren met de kameraden te zijn, voldoe uwe goesting. Ga,
    ik zal zelve plezier in mijn hart hebben, als ik weet, dat gij u vermaakt."</p>
    <p>Maar de man, als beschaamd over zijn gemor, dreef zachtjes hare hand terug.</p>
    <!-- Page 27 -->
    <p>"Neen, houd het geld," zeide hij,&mdash;mijn lust is over.... Nochtans, Christina,
    dezen avond vieren de vrienden in de <i>Blauwe Geit</i> het <i>jubil&eacute;</i> van
    rossen Leo, omdat hij nu vijfentwintig jaren spinner is. Wildenslag heeft mij
    aangemaand om er bij tegenwoordig te zijn; ik heb hem beloofd, dat ik zou komen,
    indien het mogelijk was."</p>
    <p>"Welnu, Damhout, het is mogelijk: gij moet uwe belofte houden."</p>
    <p>"Ja, maar ik weet niet, mij dunkt, dat ik nog liever te huis zou blijven met de
    kinderen."</p>
    <p>"Neen, neen, Damhout; morgen is het Zondag; dan zijn wij van den morgen tot den
    avond te zamen. Doe mij plezier en neem dit geldstuk; ga naar de <i>Blauwe Geit</i>
    en wees vroolijk met de vrienden. Ik zal tevreden en welgemoed naar u wachten; maar
    blijf zoolang, zoolang gij wilt. Ga, ga, ik bid u."</p>
    <p>Zij moest hem nog gedurende eene wijl met vriendelijk geweld aanmanen om op te
    staan. Dan vergezelde zij hem tot de deur en wenschte hem eenen genoeglijken avond.
    Zij keerde tot de tafel terug en hernam haar naaiwerk.</p>
    <p>Eenige oogenblikken later werd de deur zeer zachtjes geopend, en een klein meisje
    trad binnen.</p>
    <p>"Bavo, daar is Godelieve," zeide de moeder.</p>
    <p>De jongen sprong recht, liep naar het meisje, greep haar de hand en bracht haar
    bij de tafel, met groote blijdschap zeggende:</p>
    <p>"Ha, Lieveken, dat is goed, dat gij nog terugkomt. Ik ben moede geleerd; laat ons
    nog wat spelen. Willen wij winkel houden gelijk gisteren? Het is zoo
    vermakelijk."</p>
    <p>"<!-- Page 28 -->O, neen, Bavo, laat ons school spelen!" smeekte het meisje.</p>
    <p>"Ja, ja, school spelen!" herhaalden de twee zusterkens, lachend in de handen
    kletsende.</p>
    <p>Bavo haalde eenige boekjes voor den dag, welke hij van zijne eerste leermaanden
    had gespaard; hij zette Lieveken op het eene bankje en zijne zusterkens op het
    andere, greep zijns vaders zondagsrietje en begon, met opgeheven hoofd en koddigen
    ernst, over en weder te wandelen, ondertusschen op verzwaarden toon roepende:</p>
    <p>"Stil, in de school, of ik zet u in den hoek! Wie zijne les niet kent, zal
    noen-overal blijven. Godelieve Wildenslag, let op! Welke letter is dit?&mdash;Goed.
    En deze? En deze?&mdash;Gij kent uwe les; gij zult eene klasse verhoogen. Keer het
    blad van uw boek om. Wat staat daar op den tweeden regel?"</p>
    <p>"Da, de, di, do, du, dij!" riep Lieveken.</p>
    <p>"Ja, gij kent dit van buiten, ik weet het wel; maar daar, op het andere blad,
    daar?"</p>
    <p>Het meisje deed een oneindig geweld om de aangewezene lettergreep te spellen, doch
    zij geraakte er niet uit.</p>
    <p>"Heb moed, let wel op," zei Bavo. "Die dubbele O is lang; en voeg daar achter nu
    den klank <i>ge</i> bij, wat hebt ge dan?"</p>
    <p>"Oog, oog!" riep Lieveken met zegevierende blijdschap.</p>
    <p>"Wel zoo, mijn kind, gij zijt er," juichte de jonge schoolmeester. "Godelieve
    Wildenslag krijgt tien goede noten!"</p>
    <p>De moeder had dit tooneel glimlachende en met welgevallen afgezien.
    <!-- Page 29 -->Zij scheen eindelijk ontroerd en zeide: "Kinderen lief, gij speelt
    daar een schoon en ernstig spel. Zoudt gij gelooven, dat Lieveken eindelijk nog zou
    leeren zonder naar de school te gaan?"</p>
    <p>De jongen en het meisje bezagen haar met verwondering.</p>
    <p>"Het is, zooals ik u zeg," bevestigde zij. "Waarom verwondert het u? Ziet eens,
    Lieveken, zonder het te weten, kent al hare letters en zij begint reeds te spellen.
    Indien Bavo zich wat moeite wilde geven, wees zeker, Lieveken, gij zoudt wel spoedig
    kunnen lezen."</p>
    <p>"Gij zegt het om te lachen, niet waar, bazin Damhout?" murmelde het meisje
    twijfelend.</p>
    <p>"Zou dit inderdaad mogelijk zijn, moeder lief?" vroeg Bavo, in wiens oog eene vonk
    van besluit glinsterde.</p>
    <p>"Mogelijk? Wel, kind, het is bijna gedaan? gij ziet het immers wel?"</p>
    <p>"Ha, ha, Lieveken, wij zullen altijd school spelen! Gij zult leeren lezen!"</p>
    <p>"Ik zal leeren lezen!" herhaalde Lieveken met bedwongen geestdrift.</p>
    <p>"Gij zult het leeren!" kreet Bavo. "Och, hemeltje, dat zal vermakelijk zijn, als
    wij te zamen in hetzelfde boek zullen kunnen lezen. Nu ga maar weder op de bank
    zitten, en geef acht ... of ik doe u twee groote lessen uit den Catechismus van
    buiten leeren!"</p>
    <p>Bavo speelde zijne rol van schoolmeester met verdubbelde vlijt voort. Alhoewel hij
    insgelijks nu en dan zijnen kleinen zusterkens de letters toonde en met geveinsd
    ongeduld hen terechtwees, hield hij zich toch meest<!-- Page 30 --> met Lieveken
    bezig Hij sprak zulke diepgevoelde woorden van aanmoediging tot haar, en poogde met
    zulke ware inspanning haar te onderwijzen, dat het eenvoudig kinderspel in een
    ernstig werk, in eene edele liefdedaad veranderde.</p>
    <p>Het duurde zoolang, dat eindelijk de twee kleine zusterkens, hoofdje tegen
    hoofdje, op hunne bank waren in slaap gesukkeld.</p>
    <p>Dan was de school uit. De moeder ontkleedde de ingesluimerde wichtjes en droeg ze
    naar hun bed. Bavo en Lieveken keerden terug bij de tafel en keken daar in een klein
    boek met beeldekens.</p>
    <p>Terwijl bazin Damhout haar naaiwerk voortzette, spraken de twee kinderen in stilte
    met elkaar over de gelukkige hoop, dat Lieveken zou leeren lezen, alhoewel zij niet
    naar de school mocht gaan, dan weder over andere schoone, vroolijke dingen. Meest
    altijd zweefde er een zoete glimlach op hunne lippen; hunne oogen glinsterden van
    vriendschap en zielsgenoegen, en soms drukten zij elkander de handen.</p>
    <p>Eindelijk hoorde men eene kinderstem van buiten den naam van Godelieve roepen, en
    het meisje, na Bavo en zijne moeder eenen goeden nacht te hebben gewenscht, meende
    zich naar huis te spoeden; maar bazin Damhout greep eenen emmer en zeide:</p>
    <p>"Kom, Lieveken, ik moet om water naar de pomp; ik zal met u gaan."</p>
    <p>Toen zij in de kamer terugkeerde, bevond zij, dat Bavo met het hoofd op zijne
    boekjes was ingesluimerd.</p>
    <p>Zij zette zich neder, zag haar slapend zoontje eene wijl met zaligen blik aan,
    droomde van onbestemde dingen en legde eindelijk eenen langen, vurigen kus op het
    <!-- Page 31 -->gladde voorhoofd, als geloofde de goede, dat een moederzoen de kiemen
    des verstands in de hersens van haar kind kan verwarmen en bevruchten. Nauwelijks had
    zij weder haar naaiwerk hernomen, of haar man trad in de kamer.</p>
    <p>"Reeds terug? Zoo spoedig?" vroeg zij verwonderd. "Gij doet het toch niet om
    mijnentwil, Adriaan? Het zou mij bedroeven."</p>
    <p>"Neen, Christina," antwoordde hij, terwijl hij zich bij de tafel nederzette. "Ik
    weet niet, ik kan in dat woeste leven geen vermaak meer vinden. De vrienden zijn
    brave jongens, dit wil ik niet ontkennen; maar die baldadige manieren en grove
    woorden stuiten mij tegen de borst. Het is hier in huis tusschen u en mijne kinderen
    toch beter. Denk eens, daar zijn ze nu in <i>de Blauwe Geit</i> volop aan het
    ruziemaken. Zeker, de rosse Leo zal dezen avond nog vechten tegen Kobe den zandboer.
    Zij verwijten malkanderen zulke leelijke dingen, dat er de haren van te berge zouden
    rijzen op uw hoofd. Ik heb groote spijt, dat ik vandaag naar de <i>Blauwe Geit</i>
    gegaan ben."</p>
    <p>"Ik geloof het, Adriaan; maar gij kondt niet weten, dat men er zou schelden en
    twisten."</p>
    <p>"Daarom is het niet: ik ben droef in mijn hart."</p>
    <p>"Hoe zoo? Is u iets geschied?"</p>
    <p>"Wildenslag heeft mij vervaard gemaakt! hij maakt mij altijd vervaard.... En
    misschien heeft hij gelijk; misschien doen wij niet wel met onzen Bavo boven zijne
    ouders te willen verheffen."</p>
    <p>"Alweder dit kwaad gepeins!"</p>
    <p>"Kwaad gepeins, Christina? Wie kan het weten? Laat onze Bavo nu jaren lang naar de
    gemeenteschool gaan en geleerd worden. Hij zal ons veel meer geld kosten dan
    <!-- Page 32 -->een ander kind, en daarenboven nooit eenen cent in het huishouden
    brengen; en als hij groot is en geld wint, zal hij het in schoone kleederen steken en
    zich schamen over den armen fabriekwerker, die zijn zweet heeft gegeven, om eenen
    mijnheer van hem te maken."</p>
    <p>"Ach, hoe kunt ge toch zoo spreken, met uwe oogen op uw onnoozel kind?" zuchtte de
    moeder. "Bavo zou ondankbaar worden en zijne ouders miskennen? Nooit, nooit, zijn
    hart is enkel liefde en dankbaarheid."</p>
    <p>"Het is een goed kind, ik weet het," morde Damhout "Ze zijn altemaal goed,
    Christina, zoolang ze klein zijn; maar zoohaast ze man worden, gaan ze hunne eigene
    gangen en ze bekreunen zich om hunne ouders niet meer. Ja, wanneer ze een beetje
    verhoogd zijn in de wereld, zien ze wel dikwijls met kleinachting neder op degenen,
    die zich onvoorzichtig voor hen hebben opgeofferd."</p>
    <p>"Dit zal met onzen Bavo niet gebeuren, Damhout," antwoordde de vrouw, haar
    verdriet bedwingende. "Zijn hart is zuiver, ik zal hem bewaken. Gij vreest, dat ons
    kind later in de wereld een beter lot hebbe dan wij? Maar geschiedde het aldus, zou
    uw vaderhart niet van vreugde kloppen? Zoudt gij niet met hoogmoed zeggen, hij is
    mijn zoon, voor hem heb ik met liefde geslaafd; zijn geluk is mijn werk?"</p>
    <p>"Schoone dingen Christina; maar indien mijn zoon werkman bleef, gelijk ik ben, dan
    zou ik niet vreezen, dat hij zich later over mij zou kunnen schamen."</p>
    <p>"Wie zegt u toch, dat hij geen werkman worden zal? Zijn er dan geene werklieden,
    goede, uitmuntende werklieden, die kunnen lezen?"</p>
    <p>"Spinners toch niet veel."</p>
    <!-- Page 33 -->
    <p>"Maar er zijn andere stielen, Adriaan. Mekaniekmakers, timmerlieden,
    schrijnwerkers en honderd andere, waarin men met geleerdheid en goed gedrag het
    tamelijk verre kan brengen."</p>
    <p>"Ziet gij wel, Christina, dat gij besloten hebt, onzen Bavo niet naar de fabriek
    te laten gaan?"</p>
    <p>"Hij zal gaan waar hij wil of waar hij kan," zeide de vrouw met klimmende kracht.
    "Wij mogen daarover niet op voorhand beslissen. Van zijne leerzaamheid, van onze
    liefde en van Gods wil hangt het af. Uwe vrienden verschrikken u, met u te zeggen,
    dat ik van Bavo eenen <i>mijnheer</i> wil maken. Wat ik wil, is, dat mijn kind een
    mensch worde en niet door onwetendheid tot onmacht en eeuwige slavernij veroordeeld
    blijve. Wordt hij <i>mijnheer</i>, zooveel te beter!"</p>
    <p>"Christina, Christina," zuchtte de werkman, "indien gij wist, hoe uwe woorden mij
    bedroeven! De hoogmoed is een slecht raadsman."</p>
    <p>"Hoogmoed?" kreet de vrouw verontwaardigd. "Gelooft gij dan, dat het geluk mijner
    kinderen mij verschrikt? Ik zou geen moederhart moeten hebben. Ha, gij zult mij
    misschien niet begrijpen; maar ik zeg u, Damhout, dat, indien onze kinderen later van
    omhoog op mij konden nederzien, ik God zou danken, omdat Hij hen in de wereld heeft
    verheven. Schud het hoofd niet. Kon ik onzen Bavo ten prijze van mijn leven koning of
    keizer maken, ik stierve van blijdschap voor den troon van mijn kind!"</p>
    <p>Zij was zeer ontroerd en scheen te beven; er was iets ontzaglijks in hare houding
    en in haren blik; het moederlijk gevoel had deze nederige vrouw indrukwekkend en
    schoon gemaakt.</p>
    <!-- Page 34 -->
    <p>Adriaan Damhout onderging den invloed harer geestdriftige woorden: hij boog het
    hoofd als overwonnen en bleef eene wijl zwijgend. Dan zeide hij:</p>
    <p>"Misschien hebt gij in den grond gelijk, Christina; maar overweeg toch eens met
    bedaardheid. Nu gaat het nog zoo erg niet; er is veel en goed werk. Onze andere
    kinderen zijn nog klein. Later zult gij misschien willen, dat de meisjes insgelijks
    naar de school gaan?"</p>
    <p>De vrouw deed een bevestigend teeken met het hoofd.</p>
    <p>"Zullen wij, zonder eenige hulp van onze kinderen, dien last wel kunnen blijven
    dragen? Het schijnt mij onmogelijk."</p>
    <p>"Ik zal een beetje meer werken, Adriaan."</p>
    <p>"Altijd werken als slaven, zich geheel opofferen gedurende gansch zijn leven!"</p>
    <p>"Ha, dan gevoel ik eerst, dat ik moeder ben, wanneer ik weet, dat ik mij opoffer
    voor het geluk mijner kinderen."</p>
    <p>"Goed; maar indien het werk nu eens voor lang wierd gestaakt? Indien een onzer
    ernstig ziek wierd, wat dan?"</p>
    <p>"Dan, Adriaan, dan zouden wij het schikken volgens Gods beslissing. Het
    onmogelijke kan men niet doen."</p>
    <p>"En indien het noodig was, Bavo eenig geld te doen verdienen, zoudt gij hem naar
    de fabriek laten gaan?"</p>
    <p>"Waarom niet, indien de nood het eischte?"</p>
    <p>"En wat zou dan de geleerdheid hem helpen?"</p>
    <div class="center">
      <img src='images/035.png' width='600'
      alt=' Adriaan Damhout greep de lamp en lichtte zwijgend zijne vrouw.'
      title=' Adriaan Damhout greep de lamp en lichtte zwijgend zijne vrouw.' /><br />
      <br />
       <i>Adriaan Damhout greep de lamp en lichtte zwijgend zijne vrouw.</i>
    </div>
    <p>"Wat zij hem zou helpen? Hoe kunt gij dit vragen, Adriaan? Hij zou ten minste
    mensch zijn, een uitmuntend werkman worden, bekwaam tot alles<!-- Page 35 -->
    <!-- Page 36 -->
    <!-- Page 37 -->en, met een beetje geluk, zou hij wel zeker eens tot meesterknecht
    worden aangesteld."</p>
    <p>"Zie, Christina," zeide de man met zekere tevredenheid, "zoohaast gij zegt, dat
    gij er niet tegen zijt, dat Bavo werkman worde, ben ik gerust."</p>
    <p>"Nooit, Adriaan, heb ik een ander inzicht gehad; maar is het zijn lot, in de
    wereld vooruit te gaan, ik zal niet uit baatzucht zijn geluk beletten."</p>
    <p>Na een oogenblik stilte zeide zij met zoete minzaamheid:</p>
    <p>"Nu, lieve man, laat ons over dit alles niet bekommerd zijn. Waarom zouden wij
    door eene voorbarige vrees ons zelven verdriet aandoen, zoolang het ons wel gaat en
    wij niets te kort hebben? Komt er tegenspoed, dan zullen wij ons schikken volgens den
    nood. In alle geval, wat er ook gebeure, indien onze kinderen kunnen lezen en
    schrijven, zullen wij, alhoewel arme werklieden, hun toch een kostelijk erfdeel
    nalaten. Zij, die u berispen, kunnen dit niet zeggen. Leg de hand op uw hart,
    Adriaan, en gevoel, of het u niet hoogmoedig en gelukkig maakt, te weten, dat gij
    voor God en voor de menschen uwe vaderlijke plichten met liefde vervult. Wees
    vergenoegd, en luister niet meer naar kwaden raad van onwetende lieden. Kom, vriend,
    ik zal Bavo in mijne armen nemen. Wij gaan slapen."</p>
    <p>En Adriaan Damhout greep de lamp en lichtte zwijgend zijne vrouw, die achter hem
    met haar zoontje de trap beklom.</p>
    <hr style='width: 65%;' />
    <a id="IV" name='IV'></a>
    <h2><!-- Page 38 -->IV</h2>
    <br />

    <p>Sedert Bavo de overtuiging had bekomen, dat hij Lieveken zou kunnen leeren lezen,
    had hij geenen enkelen dag laten voorbijgaan, zonder uren lang haar in het spellen te
    oefenen. Er was iets wonderlijks in de aanhoudendheid en in de vlijt van den kleinen
    jongen; ja, dikwijls vermoeide hij Lieveken zoodanig, dat haar hoofd er duizelig van
    werd en zij om verpoozing smeekte.</p>
    <p>Buiten de goedheid des harten, die Bavo aandreef om het arme Lieveken deelachtig
    te maken aan het onderwijs, dat zijne moeder hem had leeren aanzien als de hoogste
    weldaad voor een werkmanskind, bestond er eene bijzondere reden van zijne drift en
    haast om zijne speelgenoote te leeren lezen. Hij wist, dat zij, zoohaast het mogelijk
    zou worden, naar de fabriek zou moeten gaan, en dan, vreesde hij, zou zij niet meer
    kunnen leeren; misschien zelfs zou hij niet meer of zeer zelden met haar kunnen
    spelen.</p>
    <p>Inderdaad, vader Wildenslag was een vijand van het onderwijs. Volgens zijne
    meening,&mdash;die, eilaas, gedeeld wordt door vele onwetende werklieden&mdash;zijn
    de kinderen slechts op de wereld om hunnen ouders geldelijk voordeel aan te brengen,
    en is alle opoffering voor hen eene domheid, zoohaast er <!-- Page 39 -->middel
    bestaat om ze te ontwijken. Alhoewel hij zijne kleine Godelieve meer dan zijne andere
    kinderen beminde, verschrikte het hem, dat zij te huis met een boek op de knie&euml;n
    zat, en door hare netheid en kiesche manieren tot eene juffrouw scheen op te groeien.
    Het was, volgens zijne gedachte, een slecht voorbeeld in een huisgezin, waar iedereen
    bestemd was om, van kindsbeen af tot aan het graf, te werken zonder rust en zonder
    hoop op verbetering.</p>
    <p>Godelieve was te jong en te zwak om nu reeds naar de fabriek te gaan; maar er
    bestond in de buurt een huis, waar men den kleinen meisjes leerde handwerken. Daar
    zou zij eerlang elken dag eenige centen verdienen, en dit was toch alweder zooveel in
    het huishouden gewonnen. Daarenboven, zij zou gevoelen, dat zij geboren was om te
    werken evenals de anderen, en de luiheid, de <i>juffrouwerij</i>, zooals hij het
    noemde, zou den tijd niet hebben om in haar te groeien.</p>
    <p>Meer dan eens reeds had hij met zijne vrouw over zijn inzicht gesproken; maar
    moeder Wildenslag had hem telkens tot een uitstel overgehaald, door hem te doen
    begrijpen, dat Lieveken nog altijd zwak en kwijnend was.</p>
    <p>Deze reden ontsnapte haar evenwel na eenige maanden; want Lieveken scheen gezond
    te worden, en hare leden hadden in korten tijd zeer in sterkte toegenomen.</p>
    <p>Dan werd op zekeren middag het vonnis over haar geveld, en haar werd bekend
    gemaakt, dat zij des anderen daags 's morgens, te zes uren, naar het speldenwerkhuis
    zou gaan.</p>
    <p>Het meisje zou zich zonder het minste verdriet <!-- Page 40 -->onderworpen hebben,
    want zij wist niet, wat haar in dezen nieuwen toestand wachtte; maar de vader deed
    haar de ergste zijde van haar lot begrijpen, toen hij haar zeide:</p>
    <p>"En dan, Godelieve, is het voor altijd gedaan met leeren lezen. Gij kent daarvan
    al veel te veel voor een arm werkmanskind. Poog het liever te vergeten, want anders
    zou het u gedachten kunnen geven, die u later op den doolweg zouden brengen. Geene
    boeken meer in huis; denk aan werken alleen."</p>
    <p>Godelieve ging zwijgend het huis uit en bleef bij de deur met gebogen hoofd staan.
    Lang overwoog zij. Zij zou niet meer mogen leeren! Dit gepeins rukte tranen uit hare
    oogen, en zij ging langzaam en als dwalend naar de woning van bazin Damhout.</p>
    <p>Zij verscheen in de kamer met het voorschoot voor de oogen. Adriaan Damhout was
    reeds terug naar zijne fabriek; maar dewijl het Donderdag en schoolverlof was, zat
    Bavo nog nevens zijne moeder bij de tafel.</p>
    <p>De jongen sprong met eenen gil van zijnen stoel op, greep het meisje de hand en
    vroeg:</p>
    <p>"Lieveken, gij krijscht? Wie heeft er u kwaad gedaan?"</p>
    <p>Maar Lieveken begon luide te snikken en scheen ontroostbaar.</p>
    <p>"Nu, Godelieve, spreek, wat is u geschied? Het zal niet erg zijn," zeide moeder
    Damhout.</p>
    <p>"Ach, ik mag niet meer leeren lezen!" zuchtte het kind.</p>
    <p>"Hoe? Waarom? Het kan niet zijn!" morde Bavo met eene uitdrukking van ongeloof en
    tevens van opstand.</p>
    <p>"<!-- Page 41 -->Neen, ik mag niet meer leeren lezen, nooit meer. O, Bavo, ik kan
    reeds bijna lezen, en nu moet ik geweld doen om het weder te vergeten!"</p>
    <p>"Wie, wie zegt dit?" kreet de jongen.</p>
    <p>"Mijn vader heeft het gezegd, en er is niets aan te doen," antwoordde het droeve
    Lieveken.</p>
    <p>"Uw vader!" herhaalde Bavo met schrik.</p>
    <p>"Ja, en morgen van te zes uren moet ik naar het kantwerkhuis, en ik mag nooit een
    boek meer in de hand nemen, dat vader het zie. Och God, wat ben ik ongelukkig!"</p>
    <p>Luider nog begon zij te krijschen; de tranen biggelden van tusschen hare
    vingeren.&mdash;Bavo, door medelijden ontroerd, liet het hoofd op de tafel vallen en
    begon insgelijks te weenen.</p>
    <p>Gedurende eenigen tijd deed vrouw Damhout pogingen om de kinderen te troosten;
    maar zij gelukte er niet in. Om hun eenigen moed te geven, beloofde zij eindelijk,
    dat zij moeder Wildenslag zou gaan spreken, en zij drukte de hoop uit, dat zij
    misschien het pijnlijk vonnis zou kunnen verbidden.</p>
    <p>Haastig schikte zij alles in de kamer, en zeide dan tot het meisje:</p>
    <p>"Zijt gij wel zeker, Lieveken, dat uwe ouders beslist hebben u naar het
    kantwerkhuis te doen?"</p>
    <p>"Zeker, bazin Damhout, reeds van morgen vroeg."</p>
    <p>"Zij weten dus niet wat een kantwerkhuis is?"</p>
    <p>"Ik geloof, dat zij het wel weten. Dit is niets, bazin Damhout; ik wil wel naar
    het kantwerkhuis gaan, ik zal er mijn best doen zooveel ik kan; maar dat ik niet mag
    leeren lezen, daarom heb ik zooveel verdriet."</p>
    <p>"Welnu, blijf hier; ik ga naar uwe moeder. <!-- Page 42 -->Krijsch niet meer.
    Misschien kom ik terug met goed nieuws."</p>
    <p>Eenige oogenbliken daarna trad vrouw Damhout in de woning van Wildenslag.</p>
    <p>"Wel goeden dag, Christina, wat geluk u hier te zien!" riep de moeder van
    Godelieve. "Zijt gij op den wandel? Het gebeurt u niet veel. Ik heb daar juist koffie
    opgeschonken, omdat het vuur toch aan was. Wij gaan een lekker kopje te zamen
    drinken....</p>
    <p>En gij daar, vuile bengels, de deur uit, totdat ik u roepe, of anders zal het
    troef op uwen rug zijn!... Nu, zit neer, Christina, wij zijn alleen en kunnen op ons
    gemak een beetje kouten."</p>
    <p>"Het is om een beetje te kouten, dat ik gekomen ben, Lina," antwoordde vrouw
    Damhout, zich nederzettende. "Is het inderdaad waar, dat gij besloten hebt uwe
    Godelieve op het kantwerkhuis te doen?"</p>
    <p>"Het is waar, Christina. Ik hadde haar nog wel eenigen tijd te huis gelaten. Het
    kind is nog niet van de sterksten; maar mijn man houdt niet af, en hij heeft
    misschien gelijk. Hoe vroeger men de kinderen aan het werk gewent, hoe beter. Dan
    brengen zij al gauw iets of wat in het huishouden. Gij trekt zulk aardig gezicht,
    Christina? Verwondert het u, dat wij onze Godelieve naar het kantwerkhuis doen
    gaan?"</p>
    <p>"Het bedroeft mij."</p>
    <p>"Waarom toch?"</p>
    <p>"Ik ga het u zeggen, Lina; en vermits gij moeder zijt en een goed hart hebt, zult
    gij mij begrijpen, ik hoop het ten minste. Gij weet misschien niet wat een
    kantwerkhuis is? Ik weet het, ik heb er een paar jaren op eenen stoel genageld
    gezeten, en ik zou <!-- Page 43 -->misschien daar eenen vroegen dood mij op den hals
    gehaald hebben, hadde mijn goede peter zaliger, God zegene hem, mij niet van daar
    weggenomen om mij naar de school te laten gaan. Ziet gij, Lina, in zulk kantwerkhuis
    zitten de arme kleine meiskens van den vroegen morgen tot den laten avond over een
    kantkussen gebogen. Men laat toe, dat de kinderen een oogenblik ademhalen. Nooit
    opzien, nooit verroeren; altijd werken met gekromde leden en verpletterde borst. Dit
    eeuwig zitten maakt de kinderen bleek en ziekelijk; velen groeien er krom van,
    eenigen krijgen een bult, en het ergste van al is, dat, met hun zoo langzaam de borst
    in te drukken, men dien ongelukkigen kinderen de tering in het lijf steekt. Och, wist
    gij, Lina, hoevele jonge vrouwen er begraven worden, die in het kantwerkhuis den
    doodelijken knak gekregen hebben!"</p>
    <p>"Hemel, gij verschrikt mij!" zuchtte bazin Wildenslag. "Maar het is zeker niet
    waar, wat gij daar altemaal zegt!"</p>
    <p>"Het is ten minste grootendeels waar, Lina. Ik weet het, er zijn sterke kinderen,
    die wel niet ziek worden, omdat zij op het kantwerkhuis zijn geweest; maar had ik een
    kind, dat zoolang ziek was als Godelieve, ik zou het niet durven wagen hare
    gezondheid te krenken en misschien de schuld te worden des doods van mijn kind. Ik
    ben moeder...."</p>
    <p>"Maar ik ook, ik ben moeder!" kreet bazin Wildenslag.</p>
    <p>"Ik weet het, Lina," was het stille antwoord. "Had ik kunnen twijfelen aan uwe
    liefde voor uwe kinderen, gij zoudt mij vandaag hier niet gezien hebben. Godelieve is
    mij komen zeggen, dat gij <!-- Page 44 -->besloten hebt ze morgen naar het
    kantwerkhuis te doen gaan. Mij raakt de zaak wel niet persoonlijk; maar gij zult het
    mij vergeven, dat ik uw kind gaarne zie. Zij is toch zoo minzaam en zoo verstandig,
    en zij heeft zulk goed en zuiver hart. Het doet mij pijn, te moeten denken, dat het
    arme lam misschien de borst zal worden ingedrukt, om vroegtijdig te sterven."</p>
    <p>"Maar, Christina, zij gaat niet naar het kantwerkhuis!" riep vrouw Wildenslag met
    eene soort van verontwaardiging. "Ik ben arm, ik ben eene onwetende sloor, dit beken
    ik; maar ik heb ook een moederhart in het lijf; ik zal mijn kind de borst niet laten
    indrukken, al gave men mij eenen hoop goud!"</p>
    <p>"Dit vereert u in mijne oogen, Lina," zeide bazin Damhout, "dat gij uw arm
    Godelieveken zoo oprecht bemint ... maar uw man?"</p>
    <p>"Mijn man? Wat heeft hij zich daarmede te bemoeien? Godelieve is een meisje, en
    over de meisjes is de moeder alleen meesteres. Dat hij met zijne bengels van jongens
    doe wat hij wil; ik kom daar ook niet tusschen. Wees niet bevreesd, Christina; al
    verroerde hij hemel en aarde, onze Lieveken zou toch niet naar het kantwerkhuis gaan.
    Het is beslist; ik kan niet weten, of gij geheel gelijk hebt, maar met den schrik,
    dien gij mij hebt aangejaagd, zou ik nog niet plooien, al stond ik voor den koning
    zelven."</p>
    <p>De beide moeders drukten elkander de handen; bazin Wildenslag scheen zeer gevleid
    door den lof en de vriendschap harer buurvrouw, en het was met onverborgene
    blijdschap, dat zij haar aandreef om nog een kopje koffie te drinken.
    <!-- Page 45 -->Eindelijk zeide zij in gedachten:</p>
    <p>"Zeker, Godelieve gaat niet naar het kantwerkhuis; maar zij kan toch niet langs de
    straat blijven loopen? Haar vader knort dagelijks daartegen, en hij heeft geen
    ongelijk. Zij is nog te jong om naar de fabriek te gaan. Wat zou ik met het kind
    doen, Christina?"</p>
    <p>"Indien ik u eenen goeden raad mocht geven...."</p>
    <p>"Wel, het is naar goeden raad, dat ik u vraag."</p>
    <p>"In uwe plaats liet ik Godelieve voor een paar jaren naar de school gaan."</p>
    <p>"Naar de school gaan? Ons Lieveken naar de school? Waar zijn toch uwe zinnen,
    Christina?" riep vrouw Wildenslag als verbaasd. "Hebben wij, arme fabriekwerkers, de
    middelen, om van ons kind eene juffrouw te maken, die niet meer zou willen en kunnen
    werken?"</p>
    <p>"Gij verstaat mij niet, Lina," bemerkte vrouw Damhout. "Lieveken kan, om zoo te
    zeggen, reeds lezen. Indien ze nu nog twee jaren naar de school gaat, zou ze geleerd
    zijn en goed kunnen schrijven en rekenen. Dan deed ik ze bij eene kleermaakster of op
    een modewinkel. Zij zou dienvolgens ook leeren werken, maar zij zou niet
    onwederroepelijk veroordeeld blijven, om tot het einde van haar leven eenvoudige
    werkster en dienstmeid van anderen te blijven. Met hare geleerdheid zou zij zeker
    winkeldochter worden, en later zou ze zonder twijfel zelve eenen winkel oprichten en
    meesteresse worden. Het verwondert u? De geleerdheid, Lina, maakt den mensch tot
    alles bekwaam. Voor ons, onwetende werklieden, is er geene verbetering mogelijk; wat
    wij zijn, moeten wij blijven tot onzen dood; maar geven <!-- Page 46 -->wij onzen
    kinderen de geleerdheid, dan zetten wij de wereld geheel open voor hen, en wij nemen
    van hun hoofd de vermaledijding weg, de onwetendheid, die hen veroordeelde tot een
    leven zonder hoop."</p>
    <p>Bazin Wildenslag luisterde met wijdgeopende oogen; zij scheen niet wel te
    begrijpen, wat hare buurvrouw zeide.</p>
    <p>"Vooronderstel nu eens, Lina," hernam deze, "dat uwe Godelieve winkeldochter
    worde, en later zelve meesteresse; dat zij veel geld winne en als eene ware juffrouw
    gekleed ga. Zou u dit bedroeven? Is het geluk van haar kind de hoogste vreugde eener
    moeder niet?"</p>
    <p>"Inderdaad, Christina."</p>
    <p>"En indien gij, met de hand op het hart, u zelve mocht zeggen, dat gij, gij alleen
    de oorzaak zijt van hare welvaart in de wereld, zou het u niet hoogmoedig maken?"</p>
    <p>"Ja, maar zou zij dan hare arme ouders wel blijven beminnen?"</p>
    <p>"Waarom niet? Is de dankbaarheid dan vijandin van de liefde? Integendeel, ik ben
    wel zeker, dat Godelieve nooit uwe weldaad zou vergeten en tot op haren ouden dag nog
    in zich zelve zou zeggen: mijn geluk, mijne welvaart ben ik verschuldigd aan mijne
    moeder. Uwen naam zou zij zegenen, haar leven lang, en zij zou God bidden, dat Hij u
    in Zijnen schoonen hemel beloone voor uwe goedheid."</p>
    <p>Vrouw Wildenslag was getroffen; hare oogen schenen vochtig van ontroering.</p>
    <p>"En dan, ziet gij, Lina, de verstandige lieden zouden u achten en prijzen. Zij
    zouden zeggen: die juffrouw, de meesteresse van dien schoonen modewinkel,
    <!-- Page 47 -->is de dochter van bazin Wildenslag. De arme werkmansvrouw
    heeft moed getoond; zij heeft hare dochter laten leeren en dus haar geluk in de
    wereld verzekerd."</p>
    <p>"Het is wel schoon wat gij daar zegt," zuchtte de moeder van Godelieve, "maar zoo
    valt het niet altijd uit."</p>
    <p>"En ware de zaak onzeker, zoudt gij daarom Lieveken tot eeuwige armoede
    veroordeelen, als gij het middel kent om haar een beter lot te bezorgen? Zijt gij
    niet moeder, en zou de overtuiging, dat gij uwen plicht hebt gedaan, u niet
    hoogmoedig en blijde maken voor gansch uw leven?"</p>
    <p>"Naar de school gaan, het is gemakkelijk te zeggen," mompelde vrouw Wildenslag,
    het hoofd schuddende, "maar het geld, de kosten?"</p>
    <p>"Daar loopen geene kosten op, Lina. Bij de Zusters-ten-Nonnenbosch, achter
    St.-Anna-Kerke, zal men uw kind met vreugde ontvangen en het kosteloos leeren,
    zoolang gij wilt. Wat zijn die twee jaren? Lieveken kan toch niets winnen, en, eens
    geleerd, zal zij zooveel te spoediger bekwaam zijn om een schoon dagloon te
    verdienen. Wees zeker, indien gij mijnen raad volgt, zult gij er mij later om
    bedanken."</p>
    <p>Moeder Wildenslag boog het hoofd en zag zwijgend ten gronde.</p>
    <p>"Welnu, wat denkt gij van mijnen raad?" vroeg hare buurvrouw.</p>
    <p>"Laat mij overwegen; het is eene gewichtige zaak. Ja, ik ben moeder, en het geluk
    van mijn kind...."</p>
    <p>Eensklaps sprong zij recht, liep tot eene kas, <!-- Page 48 -->drukte zich eene
    zuivere muts op het hoofd en wierp zich eenen katoenen mantel over de schouders.</p>
    <p>"Kom, Christina," riep zij, "ga mede met mij!"</p>
    <p>"Maar wat wilt gij doen?" vroeg bazin Damhout verwonderd.</p>
    <p>"Wat ik wil doen? Ik heb nu een goed gepeins, en ik ben vervaard, dat het zou
    kunnen veranderen. Z&oacute;&oacute; ben ik. Het moet maar seffens gedaan worden,
    anders komt het er niet van. Wij gaan naar de Zusters, om te zien, of zij mijne
    Godelieve op hunne school willen toelaten."</p>
    <p>"Moet gij niet eerst uwen man daarover raadplegen?"</p>
    <p>"Denk daar niet aan. Van een beetje lawijd en eenen avond gegrom zal ik niet ziek
    worden. Lieveken is mijn kind, en als de zaak eens afgedaan en geklonken is, zal haar
    vader zooveel te gemakkelijker te overwinnen zijn. Kom, kom, geen tijd verloren. Gij
    kunt schoon en beleefd spreken, Christina, doe gij het woord bij de Zusters, dan
    geraken wij seffens klaar, indien het mogelijk is."</p>
    <p>De beide vrouwen verlieten het huis en verdwenen onmiddellijk achter den hoek der
    stege.</p>
    <p>Intusschen wachtten Bavo en Lieveken met koortsig ongeduld op de terugkomst van
    vrouw Damhout. In het eerst hadden zij elkander getroost met de hoop op goed nieuws;
    maar dewijl Bavo's moeder zoolang weg bleef, ontzonk hun eindelijk de moed
    geheel.</p>
    <p>Nu zaten zij sedert een half uur zwijgend te treuren, toen eensklaps de deur werd
    geopend en zij hunne moeders zagen verschijnen. Bevend sprongen <!-- Page 49 -->gij
    recht; hoop en vrees glinsterden in hunne wijdgeopende oogen.</p>
    <p>"Godelieve," zeide bazin Wildenslag met groote blijdschap, "gij moet niet naar het
    kantwerkhuis! Morgen gaat gij naar de school, bij de Zusters-ten-Nonnenbosch, en gij
    zult mogen leeren gelijk Bavo!"</p>
    <p>Een blijde kreet ontsnapte het gelukkige Lieveken; zij omhelsde hare moeder en
    vrouw Damhout; zij greep Bavo bij de handen en danste juichend met hem de kamer
    rond.</p>
    <p>"Ik mag naar de school gaan, ik mag leeren, gelijk gij, Bavo!" riep zij, in de
    handen kletsend. "Hoe goed, hoe schoon!"</p>
    <p>En zij stortte zich vermoeid tegen de borst harer moeder, streelde haar de wangen
    met de beide handen en stamelde op den toon eener diepgevoelde dankbaarheid:</p>
    <p>"Ach, moeder lief, ach, moeder lief, wat zijt gij goed voor uw arm Lieveken. O,
    wat zie ik u gaarne! Wat zal ik u altijd gaarne zien, mijn geheel leven lang!"</p>
    <p>Bazin Wildenslag veegde zich eenen traan uit de oogen. Zulke moederlijke fierheid,
    zulke zuivere, innige blijdschap had ze nog nooit gevoeld. Het scheen haar, dat er
    iets in hare natuur was veredeld geworden: zij had ten minste dit besef van eigene
    waardigheid, dat als eerste belooning van eenen grooten vervulden plicht in den
    mensch ontstaat.</p>
    <p>"Kom, Lieveken," zeide zij, "laat ons naar huis gaan. Ik moet eens goed al uwe
    kleederen nazien en u een nieuw paar schoenen koopen. De kinderen op de
    <!-- Page 50 -->school zijn altemaal zoo netjes, en ik wil niet, dat daar iets op
    mijne kap te zeggen valle."</p>
    <p>In het uitgaan drukte zij met bijzondere kracht de hand van vrouw Damhout, en
    zeide tot allen groet:</p>
    <p>"Dank, dank!"</p>
    <hr style='width: 65%;' />
    <a id="V" name='V'></a>
    <h2><!-- Page 51 -->V</h2>
    <br />

    <p>Lieveken was ter schole bij de Zusters. Hoe fier en hoe gelukkig gevoelde zich het
    arme kind, wanneer zij, met hare leerboekjes en hare schalie in de hand, door de
    stege stapte! Nu zou zij het onderwijs genieten evenals Bavo. Zij was dus een
    bevoorrecht wezen tusschen al deze arme werkmanskinderen, die niet mochten ter schole
    gaan. De overtuiging, dat zij het voorwerp was van eene onverwachte en bijzondere
    gunst, dreef haar aan tot eene ongewone vlijt. Elken avond herhaalde zij hare lessen
    met Bavo. Dewijl zij eenen helderen geest en een sterk geheugen had, deed zij met dit
    dubbel onderwijs in min dan een jaar zulke groote vorderingen, dat hare
    leermeesteressen zelven er over verwonderden. Daarenboven, zij was zoo gehoorzaam,
    zoo dankbaar, zoo streelend, dat de Zusters haar met eene bijzondere voorliefde
    behandelden, en allengs trotsch werden over de verrassende vruchten van hun onderwijs
    in dit arme werkmanskind.</p>
    <p>Vader Wildenslag had nooit rechtzinnig toegestemd om zijn meisje ter schole te
    laten gaan. Hij gromde nog immer tegen deze gevaarlijke gekheid, zooals hij het
    noemde; en wanneer hij met zijne <!-- Page 52 -->vrouw er over sprak, vielen er vele
    grammoedige en bittere woorden. Het was zijne ingewortelde gedachte, dat het
    onderwijs een werkmanskind onfeilbaar moet verloren leiden; want volgens hem sproten
    uit de geleerdheid de zucht naar schoone kleederen, hoovaardij en vele ergere dingen.
    Het minste kwaad was nog, dat de kinderen, welke dus boven hunnen staat verheven
    worden, eindelijk van hoogmoed op hunne ouders nederzien. Daarenboven, terwijl ze
    leeren, winnen ze niets, en dit is zooveel ontstolen aan de ouders, die recht hebben
    op het werkloon hunner kinderen. Hij was niet alleen van dit gevoelen; zijne vrouw
    mocht het vragen aan al hare geburen; buiten bazin Damhout zou geen enkele anders
    spreken. In het eerst had hij, door zijne herhaalde aanvechtingen en bovenal door
    zijne droeve voorspellingen, zijne vrouw in twijfel gebracht; maar nu waren allengs
    zijne woorden onmachtig op haar geworden.</p>
    <p>Lieveken woonde dikwijls de samenspraken bij, waarin er over haar lot werd
    getwist: zij hoorde en zag bevend, hoe hare moeder haar verdedigde en hoe zij te
    lijden had om haar op de school te houden. Het kind wist zulke zoete woorden, zulke
    teedere streelingen te vinden om hare moeder te troosten; zij drukte hare
    dankbaarheid met zooveel gevoel en kracht uit, dat bazin Wildenslag soms haar
    beminlijk Lieveken tegen de borst drukte en diep ontroerd haar omhelsde.</p>
    <p>Uit erkentenis voor hare moeder, poogde Lieveken zich op alle wijze nuttig te
    maken. Zij stond op met het krieken van den dag, schikte, kuischte en schuurde, en
    deed zooveel, dat het huisje van Jan Wildenslag allengs een min onzindelijk aanzien
    <!-- Page 53 -->kreeg. Zij sprak tevens met hare moeder over hetgeen zij op de schole
    leerde en over de schoone lessen van zedelijkheid en van wellevendheid, welke de
    Zusters haar gaven. Zoo begon het kind, zonder het te weten, de opvoeding harer
    moeder, en het wierp in haar hoofd de eerste lichtstralen, welke er ooit waren in
    doorgedrongen.</p>
    <p>Bazin Wildenslag, hoe woest en onwetend ook, had een goed hart en veel gezonde
    rede. Wanneer zij alleen was met Lieveken en zij het kind zoo eenvoudig en toch zoo
    schoon hoorde spreken van haar onbekende dingen, van godsvrucht, van zedelijkheid en
    van de menschelijke plichten, gevoelde zij zich in eene andere lucht, en het scheen
    haar, dat hare eigene natuur door de aanraking van haar kind zich verhief en zich
    louterde.</p>
    <p>Ook zeide zij soms tot hare buurvrouw: "Zie, bazin Damhout, wij, arme lieden, wij
    denken, dat wij dom en slecht zijn. Het is niet waar. Het goede steekt er in, maar
    niemand heeft het er doen uitkomen. Hadden mijne ouders mij beter opgebracht en mij
    laten leeren, ik zou een ander mensch geworden zijn; want nu gevoel ik het wel, ik
    ben zoo bot niet als ik zelve het meende. Ware het nog te herdoen! Maar het is te
    laat, gebuurvrouw. Ik heb nu toch het geluk, te weten, dat mijne Godelieve goed zal
    geleerd worden. Zij is een engeltje in mijn huis; en mijn man mag mij vervaard maken
    zooveel hij wil, ik ben zeker dat ik plezier in mijn kind zal hebben zoolang ik leef.
    Wat hare broeders en zusters betreft, kleinen en grooten, daar is niets goeds van te
    verwachten. Zij staan tegen mij op, alsof ik geboren ware om hunne slavin en hunne
    dienstmeid te zijn. <!-- Page 54 -->Ik heb al moeite gedaan om de kleinste naar de
    school te krijgen; maar Wildenslag springt vijf voet hoog van gramschap, zoohaast ik
    daarvan spreek."</p>
    <p>Misschien had de tevredenheid van vrouw Wildenslag nog eene andere reden. Zij was
    naar de school van Lieveken gegaan. De Zusters hadden haar met eene bijzondere
    beleefdheid en met eene zichtbare blijdschap ontvangen; haar de wonderlijke
    vorderingen van haar kind geroemd; haar hoog geprezen, omdat zij, nederige
    werkmansvrouw, haar kind liet leeren, en haar eindelijk, tot overmaat van
    vriendelijkheid, op eene lekkere koffie onthaald.</p>
    <p>Natuurlijk, zulk eerbewijs en de uitbundige lof over haar zelve en over haar kind
    hadden haar het hoofd duizelig gemaakt, en zij was uit de school teruggekeerd met het
    vaste opvat, Godelieve zoolang mogelijk te laten leeren.</p>
    <p>Daaruit volgde, dat, als de twee jaren verloopen waren, zij allerlei listen
    uitvond en zelfs openlijk tegen haren man in opstand kwam, om haar meisje nog eenige
    maanden langer op de school te laten.</p>
    <p>Alles was echter geene vreugde in het leven van Lieveken. Hare broeders en
    zusters, waarvan er reeds drie op de fabriek werkten, hadden voor haar eene soort van
    haat opgevat. Het scheen hun eene schreeuwende onrechtvaardigheid, dat Godelieve,
    zonder geld in huis te brengen, in luiheid mocht leven.&mdash;Onrechtvaardigheid
    vanwege de ouders was het zeker, dat zij al hunne kinderen niet hadden laten leeren;
    maar zoo verstonden de woestaards het niet. Op Lieveken alleen meenden zij zich te
    moeten wreken. Zij noemden haar spottenderwijze de <i>Mammezel</i>, scholden haar uit
    voor eene leegloopster, eene <!-- Page 55 -->opvreetster, mishandelden haar,
    bevuilden of scheurden hare boeken en schenen eene samenspanning te hebben aangegaan
    om het arme meisje te bedroeven en te plagen.</p>
    <p>Godelieve verdroeg alles met een engelachtig geduld; slechts wanneer men hare
    schrijfboeken bemorste of beschadigde, weende zij in stilte, omdat zij vreesde in de
    school door de Zusters te worden bekeven.</p>
    <p>Elken dag, zoohaast het avondmaal was ge&euml;indigd, ging zij met hare boeken
    naar het huis van bazin Damhout. Daar las en schreef zij aan de zijde van Bavo,
    ontving zijne terechtwijzingen en zijne lessen met een liefderijk gemoed, en speelde
    dan nog wat, en koutte misschien met haren jongen vriend van hetgeen zij beiden
    meenden of hoopten later in de wereld te zullen worden.</p>
    <p>Bazin Damhout arbeidde zonder ophouden aan het naaien van kielen of van ander
    lijnwaden kleedergoed. Dewijl haar oudste meisje nu insgelijks naar de school ging,
    moest zij pogen wat meer geld te winnen, om haren man niet te laten gevoelen, dat het
    onderwijs der kinderen, ofschoon kosteloos, toch wel eenige opoffering vergde.</p>
    <p>Niet zelden wanneer Adriaan Damhout in gezelschap van Jan Wildenslag was geweest,
    keerde hij naar huis met een versomberd gelaat, en dan ontsnapten hem treurige
    bemerkingen, die genoeg lieten blijken, dat hij nog altijd ongerust was aangaande de
    gevolgen der al te hooge opvoeding, welke zijne vrouw aan hare kinderen gaf.</p>
    <p>Misschien dat de arme moeder niet geheel zonder vrees of twijfel was; want zij
    hield niet op van Bavo <!-- Page 56 -->en Lieveken, onder alle vormen en bij elke
    gelegenheid, de dankbaarheid en de liefde tot hunne ouders als eenen heiligen plicht
    aan te prijzen. Alsof zij, door eene geheime inspraak harer ziel, gevoelde, dat
    geleerdheid niet voldoende is om alleen den mensch te vormen, legde zij met eene
    teedere oplettendheid in het hart van haren zoon en in het hart van Lieveken de
    kiemen van het diepste plichtgevoel en van de zuiverste deugden neder.</p>
    <p>Zij was sedert jaren gewend aan de tegenwoordigheid der kleine Godelieve; nu vond
    zij haar geluk in de zoete vriendschap der kinderen voor elkander en in hunne
    ijverige leerzaamheid. Zij aanschouwde eenigszins het goede meisje als haar eigen
    kind. Was zij de oorzaak niet, dat zij naar de schole ging? En gaf deze weldaad haar
    het recht niet om Godelieve uitzonderlijk te beminnen?</p>
    <p>Het meisje erkende hare liefde niet alleen door eene groote dankbaarheid, maar
    tevens door een gevoel van diepen eerbied en van ontzag, dat zij zelfs op Bavo
    overdroeg; want alhoewel zij aan zijne zijde leefde als zijne zuster en zijne
    gelijke, bleef hij in hare oogen altijd een waardiger wezen, wiens vriendschap en
    wiens edelmoedige bescherming zij onverdiend genoot.</p>
    <p>Eindelijk toen Godelieve bijna gedurende drie jaar had ter schole gegaan, kon hare
    moeder het niet langer tegen haren man volhouden, en er werd beslist, dat het meisje
    met het begin der volgende week het gesticht der Zusters zou verlaten.</p>
    <p>Wildenslag meende, dat men haar onmiddellijk op de fabriek moest doen; zij zou er
    seffens eenige stuivers elken dag winnen, terwijl zij, om een handwerk
    <!-- Page 57 -->te leeren, misschien nog wel gedurende twee jaar met eenen of twee
    stuivers per week zou naar huis komen. Al die geldverkwisting, beweerde hij, had geen
    ander gevolg dan eene pint bier en een brok vleesch uit zijnen mond en uit den mond
    harer broeders en zusters te rooven. Het kwetste hem daarenboven, dat zijne dochter
    op eenen juffrouwenstiel ging en niet fabriekwerkster bleef gelijk hare ouders.</p>
    <p>Daarover echter behaalde hij geen gelijk. In den geest van vrouw Wildenslag was de
    toekomst van Godelieve afgebakend zooals Bavo's moeder ze haar had voorspeld. Zij zou
    kleermaakster worden, winkeldochter en eindelijk meesteresse; daar was niets aan te
    doen, haar man mocht er tegen grollen en grimmen zooveel hij wilde.</p>
    <p>Toen Lieveken met het onverwachte nieuws bij Bavo kwam en zeide, dat zij hare
    school ging verlaten, was er eerst verrassing en dan stille treurnis. De kinderen
    wisten niets daartegen in te brengen en onderwierpen zich; maar hunne oogen, wanneer
    zij elkanders blikken ontmoetten, waren klagend, en uit Lievekens boezem ontsnapte nu
    en dan een zucht. Het was zoo goed voor haar bij de Zusters; zij was er zoo bemind
    geweest en zij droeg haren leermeesteressen zooveel dankbare genegenheid toe. Hare
    goede weldoensters voor altijd vaarwel te zeggen, viel haar hart bitter en wreed.
    Maar het kon niet anders: zij was arm in de wereld en moest een ambacht leeren, dit
    wist zij wel.</p>
    <p>Bazin Damhout zeide aan hare buurvrouw, dat zij niet mocht nalaten de Zusters van
    hare beslissing te verwittigen, en bij deze gelegenheid hen duizendmaal
    <!-- Page 58 -->en uit den grond des harten moest bedanken voor hunne goedheid.</p>
    <p>Daar Lina reeds eens in het gesticht met bijzondere vriendelijkheid was onthaald
    geworden, volgde zij den raad harer buurvrouw.</p>
    <p>Wie het meest verrast en bedroefd schenen bij de onverwachte aankondiging, waren
    de Zusters. Godelieve was eene leerlinge, op welke zij niet alleenlijk trotsch waren,
    maar zij hadden allen het meisje bijzonder lief om hare voorbeeldige zedigheid en
    ijver, en meer nog misschien om hare aandoenlijke dankbaarheid. Daarenboven,
    Godelieve was hun reeds sedert eenige maanden behulpzaam geweest om de kleinste
    meisjes te leeren spellen.</p>
    <p>Nadat de Zusters de redenen van bazin Wildenslag hadden gehoord, staken zij de
    hoofden bijeen en spraken eenigen tijd in stilte met elkander.</p>
    <p>Dan zeide de oudste:</p>
    <p>"Vrouw, het zou ons pijn doen, onze beste leerlinge nu reeds te moeten verliezen.
    Wij waren fier op haar, en hadden ze wel gaarne nog een jaar behouden, om te doen
    zien waartoe wij bekwaam zijn, als onze lessen in eenen goeden grond vallen. Zoudt
    gij ze niet nog een beetje op onze school kunnen laten?"</p>
    <br />

    <div class="center">
      <img src='images/059.png' width='600'
      alt='Hij opende een groot schrijfboek, trok er een blad papier uit.'
      title='Hij opende een groot schrijfboek, trok er een blad papier uit.' /><br />
      <br />
       <i>Hij opende een groot schrijfboek, trok er een blad papier uit.</i>
    </div>
    <p>"Onmogelijk, Zuster," antwoordde bazin Wildenslag met eenen zucht. "Ik wenschte
    het ook wel. Vermits ik slechts &eacute;&eacute;n kind heb, dat heeft mogen naar de
    school gaan, zou ik ze willen laten leeren zoolang ze kan; maar mijn man is niet meer
    te stillen. Wij kunnen z&oacute;&oacute; niet leven. De kinderen kosten geld. Ik heb
    er niet minder dan zes; en, gelooft mij of niet, ze eten ons waarlijk het haar van
    het hoofd. Als <!-- Page 61 --><!-- Page 59 --><!-- Page 60 -->de kinderen hunnen
    eigen kost niet verdienden, zoohaast ze groot genoeg zijn, dan moeten al de menschen
    van onze soort naar de armen."</p>
    <p>"En wanneer denkt gij, dat Godelieve, met den kleermakersstiel te leeren, haren
    kost zou beginnen te verdienen?"</p>
    <p>"Niet spoedig, Zusters, ik weet het wel: binnen twee jaar misschien, zoo
    allengskens."</p>
    <p>"Welnu, wij willen u een goed voorstel doen. Laat Godelieveken nog naar de school
    komen. Zij zal hier het noenmaal en het avondmaal genieten, en zelfs het ontbijt,
    indien gij wilt. Wij zullen eene bijzondere zorg aanwenden om haar goed te leeren
    naaien. En zoohaast zij dertien of veertien jaar bereikt en wel onderwezen is, zullen
    wij zelven haar op eenen winkel doen, bij eene meesteresse, die haar zal beschermen
    en bevorderen. Zij zal dus den verloren tijd ruimschoots inwinnen. Bevalt u dit
    voorstel?"</p>
    <p>"Ach, menschen lief, wat zijt gij toch goed voor mijn arm kind!" riep moeder
    Wildenslag met de tranen in de oogen. "Dat God u beloone voor uwe liefdadigheid. Ja,
    ja, zeker, ik neem uw edelmoedig voorstel aan uit gansch mijn hart."</p>
    <p>Zoo bleef Godelieve, ondanks de tegenwerpingen haars vaders, op de school der
    Zusters.</p>
    <p>Wat Bavo betreft, het is onnoodig te bevestigen, dat hij op de gemeenteschool
    insgelijks zich onder al zijne medeleerlingen onderscheidde. Hij was in geleerdheid
    oneindig verder dan Lieveken; hij had een schoon geschrift, was zeer geoefend in het
    rekenen en had reeds eenige vorderingen in de Fransche taal gedaan. Zijne meesters
    hadden hun genoegen in zijn <!-- Page 62 -->helder begrijp en in zijne leerzaamheid,
    en roemden op zijnen spoedigen voortgang.</p>
    <p>Daar zijne ouders hem voor den stiel van mekaniekmaker of van timmerman bestemden,
    woonde hij sedert anderhalfjaar de lessen der teeken-academie bij, en alles liet
    vermoeden, dat hij ook in dit nieuwe vak behendig worden zou.</p>
    <p>Met al deze bezigheden, en alhoewel hij nu slechts te acht uren des avonds naar
    huis kwam, vond hij nog tijds genoeg om spelenderwijze Lieveken voort te helpen in
    hare eerste studie der Fransche taal, welke zij op hare school nu insgelijks had
    begonnen te leeren.</p>
    <p>Een gansch jaar verliep er dus, zonder dat eenige tegenspoed het stille geluk van
    bazin Damhout en van beide kinderen kwam storen. Een enkel voorval&mdash;indien men
    het voorval mag heeten&mdash;was van aard om aangeteekent te worden in hunne
    herinnering.</p>
    <p>Bavo had sedert eenigen tijd eene zonderlinge strekking tot eenzaamheid getoond.
    Reeds tweemaal, wanneer zijne ouders des Zondags volgens gewoonte hem mede wilden
    nemen op de wandeling, was hij alleen te huis gebleven, onder voorwendsel dat hij
    veel schoolwerk had af te maken. Zijne moeder had hem eens verrast, terwijl hij met
    angstige haast iets voor haar verborg.</p>
    <p>Wat mocht hem dus bezighouden? Hij wilde het niet zeggen; hij ontweek alle
    uitleggingen daarover, en bazin Damhout was niet zonder kommer, alhoewel zij niet
    juist wist wat zij vreesde.</p>
    <p>Op zekeren avond kwam Bavo te huis van de school; hij scheen uitermate blijde,
    liep van den <!-- Page 63 -->eenen kant der kamer naar den anderen met zichtbaar
    ongeduld en deed niets dan in zich zelven zeggen:</p>
    <p>"Is Lieveken nog niet gekomen? Waar blijft toch Lieveken? Indien zij eens dezen
    avond niet kwame!"</p>
    <p>En als bazin Damhout hem vroeg, wat hem zoo aanjaagde, antwoordde hij
    lachende:</p>
    <p>"Gij zult het straks zien, moeder lief, en dan zult gij weten, wat ik voor u hield
    verborgen."</p>
    <p>"Ha, ha, daar is Lieveken!" riep hij uit.</p>
    <p>Het meisje aanschouwde hem verbaasd en keek rond om te raden, wat hem zoo vroolijk
    maakte.</p>
    <p>"Welken dag van het jaar zijn wij?" vroeg hij haar.</p>
    <p>"Ik weet het niet," stamelde zij. "In de maand Juli...."</p>
    <p>"Welnu, zie eens in dezen almanak, daar op den zesden der maand, welke heilige
    staat daar?"</p>
    <p>"Sinte-Godelieve!" zeide het meisje met verwondering.</p>
    <p>"Ja, Godelieve, het is uw dag," juichte hij. "Ik ga u besteken; ik heb een
    geschenk voor u. Eene maand lang heb ik in het geheim er aan gewerkt. Gij moogt er
    niet mede lachen en moeder ook niet. Ik heb gedaan wat ik kon."</p>
    <p>Hij opende een groot schrijfboek, trok er een blad papier uit, legde dit op de
    tafel en riep:</p>
    <p>"Zie, Lieveken, zie, moeder, daar is mijn geschenk!"</p>
    <p>Op het blad papier stonden de beelden van twee kinderen, met waterverf gekleurd,
    een jongen en een meisje, hand aan hand, en houdende elk in de hand, die hun vrij
    bleef, een open boek. Er was een breede, driekleurige band rondgeschilderd, en deze
    bonte <!-- Page 64 -->verven gaven het eenen grooten glans. Ongetwijfeld had Bavo
    geweld gedaan om zijne eigene beeltenis en die van Lieveken na te bootsen; de
    kleederen geleken klaarblijkend; maar het geheel was een zoo gebrekkig en grof
    kinderwerk, dat men moeilijk het inzicht des makers hadde kunnen raden, indien hij
    niet onder de beelden in groote letteren hadde geschreven: BAVO EN LIEVEKEN.</p>
    <p>Verrast en schier droef, omdat het kleine meisje beweegloos bleef en niet juichte,
    zeide hij beschaamd:</p>
    <p>"Ja, Godelieve, het is niet goed, ik weet het wel. Ik heb het gemaakt om te
    lachen; het is eene gedenkenis van dat wij te zamen hebben leeren lezen."</p>
    <p>Godelieve boog het hoofd en begon in stilte te weenen; de tranen rolden als
    parelen uit hare oogen.</p>
    <p>"Wat is dit?" murmelde de verbaasde jongen. "Waarom weent gij nu?"</p>
    <p>"Ik weet het niet," was het antwoord, "omdat gij zoo goed voor mij zijt."</p>
    <p>"Kom, kom, het is maar spel," riep Bavo. "Hadde ik geweten, dat het beeldeken u
    moest bedroeven, ik hadde het aan stukken gescheurd."</p>
    <p>"Ho, aan stukken scheuren!" gilde Lieveken met schrik. "Doe dit niet! Geef het
    mij, als 't u belieft!"</p>
    <p>"Wel, het is voor u, Lieveken, dat ik het heb gemaakt."</p>
    <p>"Wees gedankt, Bavo; ik zal de gedenkenis uwer vriendschap zoo zorgvuldig
    bewaren!"</p>
    <p>Zij greep het blad papier van de tafel en, als verschrikte haar de gedachte, dat
    het schoon geschilderd beeld haar nog kon worden ontnomen, liep zij er mede de deur
    uit, roepende dat zij het hare moeder wilde toonen.</p>
    <hr style='width: 65%;' />
    <a id="VI" name='VI'></a>
    <h2><!-- Page 65 -->VI</h2>
    <br />

    <p>Eindelijk was de tijd gekomen, dat Bavo de gemeenteschool zou verlaten, om als
    leerjongen op een werkhuis van mekaniekmakers te gaan. Hij was meer dan veertien
    jaar, en zijne opvoeding was voltrokken.</p>
    <p>Toen de onderwijzer van dit besluit kennis gegeven was, kwam hij zelf in de woning
    van Damhout, om den ouders van zijnen leerling te verzoeken en aan te raden, hunnen
    zoon nog op de school te laten, ten minste tot de aanstaande prijsuitdeeling. Hij
    twijfelde niet, of Bavo zou al de eerste prijzen der hoogste afdeeling behalen. Dus
    zijne opvoeding sluiten als <i>primus</i> der school, zou hem een groote eer zijn, en
    het kon hem een gewichtige titel op latere bescherming worden. De hoofdonderwijzer
    had Bavo lief om zijn goed hart en zijnen wakkeren geest, en hij verborg den ouders
    niet, dat hij er aan hield, zijnen beminden leerling de eer en blijdschap van de
    zegepraal te zien genieten.</p>
    <p>Er werd dienvolgens beslist, dat Bavo nog ter schole zou blijven tot de
    prijsuitdeeling.</p>
    <p>Sedert eene maand was Lieveken door hare leermeesteressen bij eene goede
    kleermaakster geplaatst <!-- Page 66 -->geworden. Als beschermelinge der Zusters won
    zij van den beginne af een frank per week.</p>
    <p>Dit klein loon was oorzaak, dat Wildenslag nog dikwijls zijne vrouw van dwaasheid
    beschuldigde, en haar poogde over te halen om Lieveken naar de fabriek te doen gaan.
    Daar moeten de kinderen geene lange leerjaren onderstaan, en zij winnen er
    onmiddellijk veel meer geld dan met welk ander ambacht. Evenwel, hoe onophoudend hij
    ook daarover zijne ingewortelde meening uitdrukte, zijne vrouw wilde van zulk iets
    niet hooren.</p>
    <p>Des avonds, na de arbeidsuren, kwam Lieveken bij bazin Damhout. Zij had toch te
    veel van hare woeste broeders en zusters te lijden; en hare moeder zelve spoorde haar
    aan om bij hare brave buren den vrede en het stil vermaak te zoeken, welke zij in
    haar huis niet vinden kon.</p>
    <p>Uit gewoonte en uit neiging nam zij nog deel in de lessen van Bavo, of juichte op
    voorhand met hem over de eer en het geluk, die hem zouden te beurt vallen bij de
    aanstaande prijsuitdeeling der gemeenteschool.</p>
    <p>Onverwachts ontstonden er gebeurtenissen, die de Gentsche nijverheid, en dus ook
    de werklieden, aan harde beproevingen gingen onderwerpen. Vele vraagpunten, door de
    omwentelingen van Frankrijk en van Belgi&euml; in 1830 geweldiglijk opgeworpen, waren
    nog onbeslist gebleven. De onderhandelingen, tusschen de mogendheden machteloos
    zijnde om tot vereffening te leiden, dreigden eenige der belanghebbende landen, door
    de wapenen hun recht te doen gelden. Alle volkeren, door de vrees van eenen
    Europeeschen oorlog aangedaan, riepen hunne krijgs<!-- Page 67 -->machten met grooten
    spoed te zamen. Dit verwekte eenen algemeenen schrik, waarvan, volgens gewoonte,
    handel en nijverheid de eerste slachtoffers werden. De overmatige voorraad van
    stoffen in de magazijnen, eenige groote bankroeten te Londen en te Parijs, de opslag
    van de ruwe katoen, spruitende uit het vooruitzicht eener belemmering in de
    scheepvaart, dit alles bracht voort, dat de fabrikanten niet dan met verlies konden
    laten werken en de meesten inderdaad hunne fabrieken sloten.</p>
    <p>Twintigduizend menschen geraakten in Gent alleen zonder werk. Dewijl de arbeider,
    zelfs wanneer hij veel geld wint en geene kinderen heeft, gewoonlijk aan den dag van
    morgen niet denkt, vielen al deze lieden van een betrekkelijk welzijn eensklaps in de
    diepste armoede. In het eerst vonden zij nog iets of wat bij de winkeliers en bakkers
    te borgen; maar na vijftien dagen was deze hulpbron geheel opgedroogd, en dan kwamen
    de honger en de ware ellende deze duizenden menschen met vrouw en kinderen wreedelijk
    aangrijpen. Men zag ze in talrijke groepen op de markten staan of door straten
    dwalen, met verbleekt gelaat en ontvlamden blik, morrend en dreigend en in schijn
    gereed om door gewelddadigheid zich uit den bitteren nood te redden.</p>
    <p>Door medelijden aangedreven en hopende, dat deze erge toestand niet zou
    voortduren, boden eenige fabrikanten hunnen werklieden aan met zekere vermindering
    van loon te werken; en op dien grond werden er inderdaad meer dan de helft der
    nijverheidsgestichten geopend.</p>
    <p>Maar een groot getal spinners en wevers verstieten de aangebodene voorwaarden met
    gramschap, en <!-- Page 68 -->beschuldigden de fabrikanten, dat zij uit zelfzucht van
    de omstandigheden gebruik maakten, om het werkloon neder te drukken. Na elkander
    gedurende eene halve week te hebben opgehitst, verdoold door onwetendheid en honger,
    liepen zij in stormige scharen naar de geopende fabrieken en wilden met geweld alle
    werkzaamheid doen staken. Zij mishandelden hunne makkers, die, om toch brood voor
    vrouw en kinderen te hebben, de tijdelijke loonsvermindering hadden aanvaard; zij
    beschadigden de gebouwen en werktuigen, en leverden zich over aan gewelddaden, die de
    tusschenkomst der gewapende macht noodzakelijk maakten.</p>
    <p>Deze tooneelen van woest geweld boezemden den fabrikanten eenen grooten schrik of
    eene diepe spijt in. Dan werden de fabrieken voor goed gesloten en de duizenden
    werkmanshuisgezinnen in eene eindelooze ellende gedompeld.</p>
    <p>Het was bovenal in de woning van Wildenslag, dat er nood en derving heerschte;
    want daar waren de kinderen talrijk, en men was er gewoon zonder vooruitzicht en
    zonder zorg op voorhand alles te verteren, wat er werd gewonnen. Moeder Wildenslag
    had een wreed en bitter leven; al het verdriet en al de onwil van man en kinderen
    vielen op haar, en zij hoorde den ganschen dag niets dan scheldwoorden en
    verwijtingen, als ware zij inderdaad de slavin, die in het huishouden het natuurlijke
    doel moest zijn van de ontevredenheid der anderen. Lieveken, die ook deel had in de
    kwade bejegeningen harer broeders en zusters, was de eenige troost, die bazin
    Wildenslag overbleef; want dit kind ten minste beminde en eerbiedigde haar, en het
    weende tranen van liefde <!-- Page 69 -->en van medelijden op hare borst, wanneer de
    overigen haar hadden mishandeld of gehoond.</p>
    <p>In de woning der Damhouts deed de ellende zich zoo spoedig niet gevoelen. De
    winkeliers hadden in hen meer vertrouwen, omdat zij bekend stonden als spaarzame
    lieden, en gaven hun ook langer op borg. Daarenboven arbeidde moeder Damhout, wie
    geen naaiwerk ontbrak, nu van het krieken van den dag tot elf uren des avonds zonder
    ophouden. Misschien wel had de zorgende vrouw eenen kleinen spaarpot? Hare vlijt,
    hare zucht om te beletten, dat haar man zich ooit over het onderwijs zijner kinderen
    beklaagde, laat toe te vooronderstellen, dat zij iets had bewaard tegen eenen
    onvoorzienen nood.</p>
    <p>In het eerst ten minste ontbrak er niets in haar huishouden. Zij verzocht zelfs
    dikwijls de arme Godelieve, die honger leed ongetwijfeld, met hen het avondmaal te
    nemen; maar het meisje werd telkens rood bij zulke aanbieding en weigerde, zichtbaar
    sidderend, alsof het gepeins van in dit huis eene aalmoes te ontvangen haar met
    schrik en schaamte sloeg.</p>
    <p>Nog altijd dwaalden de werklieden in de straten van Gent verhongerd en lijdend
    rond. Van kindsbeen af aan eene enkele soort van arbeid, aan eene eenvormige en
    beperkte beweging gewend, waren zij onbekwaam om tot eenig ander werk hunne toevlucht
    te nemen. De gedachte daarvan kwam zelfs niet in hen op, en zij zouden veeleer zich
    met gansch hun huisgezin van honger hebben laten sterven, dan in eenige andere
    bezigheid ten minste eenen tijdelijken onderstand te zoeken.</p>
    <p>Door den langen duur der werkstaking werd de <!-- Page 70 -->nood insgelijks
    voelbaar voor het huisgezin der Damhouts. Inderdaad, wat de vrouw door haren drukken
    arbeid met naaien kon verdienen was niet toereikend, om de huishuur te betalen en de
    voeding van vijf personen te bekostigen. In de winkels begon men insgelijks
    moeilijkheden tot langer borgen op te werpen.</p>
    <p>Aangespoord door den ijver zijner vrouw, die, zooals hij zelf zeide, zich de
    vingeren van de handen werkte, poogde Damhout in de stad werk te vinden om iets te
    winnen. Het gelukte hem in de eerste week niet; want schrik voor den oorlog had meer
    dan eene nijverheid verlamd, en er liepen honderden menschen rond om werk en om
    brood.</p>
    <p>Eindelijk toch, en hoezeer het hem, als spinner van ambacht, tegenstak, nam hij
    aan met eenige anderen eene slijkige gracht en eenen vijver uit te delven en te
    verdiepen.</p>
    <p>Het bedroefde bazin Damhout uitermate, dat hij zulken arbeid had aanvaard, en zij
    poogde hem te overtuigen, dat hij hem moest verlaten; er zou wel een middel zijn om
    voort te sukkelen, totdat hij wat beters hadde gevonden, maar de man, die wanhopig
    was over de werkeloosheid en niet langer al den last van het huishouden op zijne
    vrouw wilde laten drukken, weerstond haar en begon des anderen daags den voor hem zoo
    ongewonen arbeid.</p>
    <p>Gedurende de eerste week hield hij het vol; hij was wel treurig in zijn hart en
    tot bezwijkens toe vermoeid in al zijne leden, maar hij toonde er niets van en
    veinsde voor zijne vrouw en kinderen eene stille welgemoedheid.</p>
    <p>Op eenen namiddag evenwel kwam hij naar huis, <!-- Page 71 -->liet zich zwak en
    ontzenuwd op eenen stoel vallen, en zeide, dat de koude koorts hem had bevangen. Hij
    was inderdaad zeer bleek, en van tijd tot tijd doorliep eene zonderlinge siddering
    zijne leden. Eene uitdrukking van geheime verschriktheid, eene kwaadvoorspellende
    ontsteltenis zijns gelaats deden vrouw Damhout vreezen, dat haar man eene ernstige
    ziekte kon hebben betrapt. Zij bedwong hare tranen om hem niet te verontrusten, deed
    hem te bed gaan en kookte hem eenigen warmen drank, hem onderwijl troostende en hem
    de hoop op eene spoedige herstelling insprekende.</p>
    <p>Maar de toestand van Adriaan Damhout verergerde alle oogenblikken; hij had groote
    pijn in het hoofd, hoestte met dor keelgeluid en klaagde over eene hevige steekte in
    de zijde.</p>
    <p>De bekommerde vrouw wist niet wat te doen; zij dorst haren zieken man niet alleen
    laten, en evenwel moest er iemand in allerhaast naar den dokter loopen. In het over
    en wedergaan zeide zij in stilte aan haar kleinste meisje, dat zij bazin Wildenslag
    moest gaan verzoeken onmiddellijk te komen. Toen zij kort daarop de deur hoorde
    openen, daalde zij de trappen af, vertelde aan hare buurvrouw hoe Damhout met eene
    dreigende ziekte was naar huis gekomen, en verzocht haar bij zijn bed te waken,
    totdat zij den dokter zou hebben kunnen gaan verwittigen.</p>
    <p>Bij geluk vond vrouw Damhout den dokter te huis en gereed om uit te gaan. Hare
    gebeden waren er niet noodig om hem tot een spoedig bezoek aan te sporen. Uit hare
    verklarigen oordeelde hij, dat hij hier waarschijnlijk met eene geweldige
    <i>pleuris</i> zo<!-- Page 72 -->u te doen hebben, en zulke kwaal is dikwijls
    doodelijk, indien men ze niet onmiddellijk bestrijdt.</p>
    <p>Zijn voorgevoel was gegrond; bij het bed van den zieke erkende hij eene
    borstvliesontsteking, en gevolglijk was het eerste wat hij deed, den zieke de ader te
    openen en hem zoolang bloed af te trekken, totdat hij in bezwijming viel.</p>
    <p>Bij het gezicht van het bloed haars echtgenoots kon vrouw Damhout hare smart niet
    meer bedwingen; zij borst in eenen tranenvloed los en bleef met de handen voor de
    oogen weenen, terwijl bazin Wildenslag den dokter in zijn werk behulpzaam was.</p>
    <p>Toen de geneesheer bemerkte dat de zieke tot zich zelven kwam, schreef hij een
    briefje voor een fleschje en zeide:</p>
    <p>"Men hale dit bij den apotheker, en geve er den lijder elk uur eenen koffielepel
    van. Gij moogt zoo niet wanhopen, vrouw; de kwaal is wel erg, wanneer men er niet
    intijds bij is, maar gij hebt wel gedaan mij seffens te komen roepen. Nu ben ik
    schier zeker, dat ik uwen man geheel zal genezen; maar het kan nog weken duren,
    vooraleer hij geheel hersteld zij. Hij zal nu waarschijnlijk lust hebben om te
    slapen; stoor hem niet en spreek hem niet aan; hij heeft rust noodig. Gaat beiden
    beneden; gij zult wel hooren wanneer hij iets verlangt. Bovenal, dat men hem geen het
    minste voedsel geve of late nemen. Het zou hem doodelijk kunnen worden."</p>
    <p>En met de vrouwen beneden gekomen, zeide hij nog, terwijl hij het huis
    uitstapte:</p>
    <p>"Hebt goeden moed; dezen avond zal ik wederkeeren om te zien, hoe het met onzen
    zieke gaat."</p>
    <p>Bazin Damhout liet zich op eenen stoel vallen en <!-- Page 73 -->begon nog
    overvloediger te weenen. Uit hare verschrikte snikken kon men slechts nu en dan de
    woorden: "mijn ongelukkige man! mijne arme kinderen!" verstaan.</p>
    <p>Hare buurvrouw poogde haar te troosten en moed te geven. Of zij daarin gelukte en
    of de bewustheid van haren plicht als echtgenoote en moeder de arme bazin Damhout
    eenige kracht terugschonk, althans de tranen dezer laatste hielden op van
    vlieten.</p>
    <p>"Ja, Lina," zeide zij, "gij hebt gelijk: ik moet het hoofd recht houden, alhoewel
    ik verga van droefheid en van angst. Ik ben alleen voor alles. Ach, mijn arme Bavo!
    hoe zal ik hem zeggen, dat men zijnen vader al zijn bloed heeft afgetapt? Maar ik mag
    zoo niet spreken. Ik zal pogen het hem te verbergen. Daar is het briefje, Lina; ik
    kan mijnen zieken man niet verlaten. Zoudt gij de goedheid hebben, eens om het
    fleschje te gaan?"</p>
    <p>"Welke vraag?" antwoordde vrouw Wildenslag. "Zeker, men gromt en scheldt reeds ten
    mijnent, omdat ik weg ben; maar om u dienst te bewijzen, zou ik al wel ergere dingen
    willen uitstaan. Zoo alleen kunt gij niet blijven; ik zal u iemand zenden, die u
    misschien eene betere hulp zal zijn dan eene betaalde dienstmeid."</p>
    <p>Bazin Damhout, nu alleen zijnde, stilde haar klein meisje door troostende woorden,
    luisterde met kloppend hart aan de trap en klom zelfs eens naar boven om haren angst
    bevrediging te geven. Zij hoorde haren man ademhalen, zij maakte met inzicht eenig
    gerucht; maar de zieke verroerde niet en scheen te slapen.</p>
    <p>Dit gaf haar eenigen moed; zij daalde weder in de <!-- Page 74 -->benedenkamer,
    zette zich op eenen stoel, vouwde de handen te zamen en begon met de oogen ten hemel
    te bidden.</p>
    <p>Daar trad Godelieve met het fleschje van den apotheker in de kamer. Zij zette het
    op de tafel, naderde tot vrouw Damhout, omhelsde haar teederlijk en begon in stilte
    op hare borst te weenen.</p>
    <p>Het liefderijk medelijden van het meisje ontrukte vrouw Damhout nieuwe tranen;
    maar nadat zij met Godelieve het ongeval van haren man gedurende eenigen tijd had
    beklaagd, werd zij zich zelve meester en vroeg op treurigen toon:</p>
    <p>"Lieveken, waart gij dan niet op uwen winkel, dat gij om het fleschken zijt
    gegaan?"</p>
    <p>"Mijne moeder is om het fleschken geweest," was het antwoord. "Zij is op onzen
    winkel gekomen en heeft met de juffrouw gesproken. Ik mag te huis blijven zoolang ik
    wil, al ware het gedurende vele dagen."</p>
    <p>"Waarom te huis blijven?" murmelde vrouw Damhout, die de waarheid begon te
    vermoeden.</p>
    <p>"Gij zijt zoo alleen! Om u te helpen baas Damhout op te passen en om uwe
    boodschappen te doen."</p>
    <p>"Neen, neen, kind, dit is te veel goedheid van uwe moeder en van u. Ik zal Bavo
    van de school doen blijven. Gij moogt uwen leertijd zoo niet onderbreken, het zou u
    groote schade kunnen zijn."</p>
    <p>Het meisje voegde de beide handen smeekend te zamen en zeide:</p>
    <p>"Gij waart altijd zoo goed en zoo vriendelijk voor mij; gij zijt de oorzaak, dat
    ik heb mogen leeren. O, ik bid u, weiger mijnen kleinen dienst niet! Ik heb
    <!-- Page 75 -->verlof van mijne moeder en van mijne meesteresse, om met u te blijven
    zoolang ik u nuttig kan zijn. Laat Bavo op zijne school; anders zou hij geene prijzen
    kunnen behalen. Het ware voor hem, voor u en voor zijnen zieken vader een nieuw en
    groot verdriet."</p>
    <p>En zonder een antwoord af te wachten, schikte zij de stoelen, die in wanorde
    geraakt waren, en greep eenen bezem om de kamer te keeren.</p>
    <p>Vrouw Damhout aanschouwde haar eene wijl met kloppend hart, ging tot haar,
    omhelsde haar en murmelde:</p>
    <p>"Welnu, mijn goed Lieveken, ik aanvaard uwe hulp voor een paar dagen, totdat mijn
    man een beetje zij bekomen. Daarvoor zal God u zegenen, dat gij zoo dienstwillig
    zijt!"</p>
    <p>Des avonds, als Bavo en zijne zuster Amelia te huis kwamen, zeide men hun, dat
    vader de koorts had, en men zijne rust niet mocht storen. De jongen zag wel aan de
    treurigheid zijner moeder en aan het droeve zwijgen van Lieveken, dat de ziekte zijns
    vaders ernstig was. Hij vergoot stille tranen, totdat de dokter, die nu was gekomen
    om den kranke nog eens te bezoeken, van de trap daalde en op blijden toon zeide:</p>
    <p>"Wees gerust, vrouw, de ziekte zal geene erge gevolgen hebben; maar voor alsnu nog
    geen het minste voedsel en de volledigste rust. Ween niet, mijn brave jongen, uw
    vader zal genezen, twijfel daar niet aan."</p>
    <p>Deze stellige verzekering gaf hun allen moed en hoop; en van dan af waren hun
    verdriet en angst veel verminderd.</p>
    <p>Bavo en zijne kleine zuster gingen naar de school, <!-- Page 76 -->als te voren.
    Lieveken werkte als eene ware dienstmeid; van den vroegen morgen verscheen zij ten
    huize van bazin Damhout, keerde en schikte de kamer, ging om water, kookte de koffie
    en deed alle boodschappen op zulke wijze, dat moeder Damhout de uren, welke zij niet
    bij het bed van haren man doorbracht, kon toewijden aan haar naaiwerk, het eenige
    middel om wat geld te winnen voor het huishouden.</p>
    <p>In dien zin bovenal was de tegenwoordigheid van Lieveken eene weldaad voor de
    Damhouts; want ondanks het naailoon, was er veel te kort, en worstelde de arme
    Christina tegen eenen klimmenden nood. De ziekte van haren man dwong haar tot vele
    buitengewone uitgaven; zij had zelfs in 't geheim reeds hare oorringen en andere
    kleine juweelen verpand. Wat ware het dan niet geweest, indien de tijd tot werken
    haar volstrekt hadde ontbroken?</p>
    <p>Godelieve gevoelde wel, hoe zij zich het nuttigst maken kon. Zij ijverde met eene
    wonderbare aanhoudendheid om vrouw Damhout allen huisarbeid te sparen, en wanneer zij
    zelve niets meer te doen wist, greep zij naald en garen en naaide mede aan het
    grofste lijnwaad.</p>
    <p>Op eenige dagen tijds was Adriaan Damhout zichtbaar aan het beteren; maar zijne
    herstelling vorderde zeer langzaam. Inderdaad, de dokter had hem na den eersten dag
    nog tweemaal bloed afgetrokken. Daarbij had hij hem het gebruik van alle voedsel
    verboden. Geen wonder dus, dat de arme man welhaast zoo mager was als een geraamte,
    en ofschoon gezond van harte misschien, zoo zwak, dat hij nauwelijks kon spreken.
    Mogelijk ook dat zijne <!-- Page 77 -->ziekte voortduurde en zich slechts langzaam
    liet overwinnen.</p>
    <p>Zoohaast zijne beternis toeliet, dat men hem gezelschap hield, gingen vrouw
    Damhout en Lieveken bij zijn bed zitten naaien, en dan gaven zij hem moed en
    troostten hem door allerlei zoete woorden. Het was insgelijks bij het bed zijns
    vaders dat Bavo een gedeelte van den avond doorbracht.</p>
    <p>Er geschiedde iets zonderlings in den jongen. Hij was somber en zwaarmoedig; de
    anderen, bij de zekerheid dat de zieke zou genezen, toonden vreugde en lachten betere
    tijden tegen, maar Bavo's lippen bewogen nooit meer tot den minsten glimlach. Het
    was, als drukte er iets op zijn hart.</p>
    <p>Deze duistere gemoedsstemming werd inniger en vermeerderde tot eene soort van
    geheime spijtigheid, wanneer zijne moeder, in stede van te gaan slapen, alleen bleef
    zitten werken tot half in den nacht.</p>
    <p>Zij zeide hem somwijlen, dat het niet anders kon zijn; dat, dewijl vader niet
    arbeiden kon, zij moest pogen iets te verdienen om den bitteren tijd door te
    worstelen.</p>
    <p>De jongen antwoordde daar niet op, maar ging ontevreden en morrend naar zijn
    bed.</p>
    <p>Eenige dagen later had Bavo eensklaps zijne blijmoedigheid teruggevonden. Hij was
    het nu die den anderen moed gaf en zich opgeruimd toonde. Vermits hij sedert eenige
    dagen veel vroeger dan gewoonlijk zich naar de school begaf om er werkzaam te zijn,
    vooronderstelde men, dat hij in de prijskampen op zijne school was gelukt, en hij
    ontkende zulks niet. Ieder juichte dus met hem over zijne waarschijnlijke
    zegepraal.</p>
    <p><!-- Page 78 -->Nu Adriaan Damhout geheel buiten gevaar was geraakt, oordeelde de
    dokter, dat het tijd was om zijne neergedrukte krachten allengs een beetje te
    herstellen. Hij zeide dus op zekeren Maandag tot de vrouw, dat zij eene sterke soep
    van ossenvleesch moest koken, en hem daarvan nu en dan een kopje moest te drinken
    geven.</p>
    <p>Groot was de verlegenheid en het verdriet van bazin Damhout. Zij was reeds twee
    weken huishuur ten achter; haar laatste weekloon had zij den bakker geheel gegeven,
    om nog wat brood op borg te bekomen. Niets was er in huis, dat waarde genoeg had om
    tot pand tegen geld te worden aanvaard. Nu moest er vleesch zijn: goed ossenvleesch
    om haren zieken man een beetje te versterken. Hoe zou zij dit vleesch bekomen zonder
    geld? Zij dacht aan het bureel van weldadigheid, zij droomde van de menschlievendheid
    van den eenen of anderen rijke in te roepen; maar deze middelen boezemden haar schrik
    in; het gepeins alleen van eene aalmoes te gaan vragen, deed haar beven.</p>
    <p>Onder hare angstige bewegingen opende zij werktuigelijk de kleine lade der kas,
    waar zij haar geld in legde, wanneer zij geld had. Een schreeuw van verrassing
    ontsnapte haar. De lade was ledig sedert meer dan vijftien dagen ... en daar blonk
    haar nu eensklaps een glinsterend vijffrankstuk in de oogen!</p>
    <p>Hoe kwam dat muntstuk daar? Was het God zelf, die medelijden had gehad met haren
    nood? Maar neen, hier kon geen wonderwerk in het spel zijn.&mdash;Lieveken? Maar
    Lieveken had geen geld, en hare ouders vergingen schier van gebrek. Men kon het
    <!-- Page 79 -->zien op hunne bleeke aangezichten en holle wangen, dat de honger hun
    ingewand verteerde. Daarenboven, Lina Wildenslag verborg het niet, dat zij soms
    geheele dagen zonder eten waren; en bazin Damhout, hoe arm ook, had haar met eenige
    stuivers te gelijk het weekloon van Lieveken doen aanvaarden. Zeker, Lina hadde in
    elk ander geval deze teruggaaf geweigerd; maar nu zeide zij zelve, met de tranen in
    de oogen, dat de ellende haar dwong te vergeten, dat zij een hart had.</p>
    <p>Van waar kon toch dit vijffrankstuk komen?</p>
    <p>Die onoplosbare vraag maakte het hoofd der verbaasde vrouw duizelig, en zij bleef
    de onverwachte hulp lang bestaren. Dan eindelijk zeide zij in zich zelve:</p>
    <p>"Wie ook onze onbekende beschermer zij, dat God hem zegene! Ho, welke sterke,
    goede soep zal ik gaan maken! En kan iets mijnen armen man genezen, dan zal het zeker
    de weldaad zijn, die ons zoo geheimzinnig en zoo edelmoedig wordt bewezen!"</p>
    <p>Eenigen tijd daarna stond de soep op de kachel te koken; het gansche huis was
    vervuld met eenen verkwikkenden geur, en de verhongerde zieke lag in zijn bed te
    juichen over het beloofde voedsel, dat hem zoo bekorend werd aangekondigd.</p>
    <p>Vrouw Damhout verborg noch voor haren man noch voor Lieveken, dat zij, als ware
    het uit den hemel gedaald, in hare kas een vijffrankstuk had gevonden, hetwelk er wel
    zeker nooit in gelegen had. Zij was immer vervolgd door het tergend raadsel, van waar
    dit geld mocht komen, en sprak er den ganschen avond van; niemand wist haar iets te
    zeggen, dat haar tot de ontdekking van den geheimen beschermer <!-- Page 80 -->kon
    helpen. Bavo folterde insgelijks zich de hersens; maar zijne inspanning bleef even
    vruchteloos.</p>
    <p>In den loop dezer week waren er geruststellende tijdingen aangaande de Europeesche
    staatsaangelegenheden gekomen; men zeide, dat de vrede niet zou gestoord worden, en
    men kondigde aan, dat sommige fabrieken ten minste gedeeltelijk zouden beginnen te
    werken.</p>
    <p>Den volgenden Zondag, zeer vroeg, terwijl Bavo naar de eerste mis was gegaan,
    meende Bazin Damhout eenige centen uit de kas te nemen om koffie te halen. Daar zag
    zij, nevens een geplaatst en als ten toon gespreid, vier enkele franken in een hoekje
    liggen.</p>
    <p>Nu was hare verbazing zonder palen; zij bleef eene wijl verblijd het geld bezien,
    sloot de kas en stapte langzaam en het hoofd schuddend, ter deur uit.</p>
    <p>In den winkel, terwijl men haar de koffie geriefde, zeide haar de vrouw:</p>
    <p>"Erge tijden, niet waar, bazin Damhout? Hopen wij, mensch lief, dat het haast zal
    beteren. Men zegt, dat er goed nieuws is van Parijs en dat het geen oorlog zal
    worden. Uw man is toch aan de betere hand; God zij geloofd, hij zal genezen zijn
    tegen dat er weder werk is. Ik beklaag u echter voor &eacute;&eacute;n ding; het is,
    dat de nood u verplicht heeft uwen Bavo van de school te trekken v&oacute;&oacute;r
    de prijsuitdeeling. Het is spijt: de jongen hadde groote eer behaald."</p>
    <p>"Gij bedriegt u, onze Bavo gaat nog altijd naar de school," was het antwoord.</p>
    <p>"In het geheel niet: hij heeft sedert meer dan twee weken de school verlaten."</p>
    <p>"<!-- Page 81 -->Maar gij dwaalt; het is niet mogelijk!" kreet bazin Damhout met
    groote verwondering.</p>
    <p>"Hoe? Blijft hij van de school zonder uwe kennis!" zeide de winkelierster. "Ik
    weet het van eenen ondermeester, die gisteren bij mijnen broeder, den kleermaker, op
    den winkel was. Sedert vijftien dagen heeft men uwen Bavo op zijne school met geene
    oogen meer gezien. Die jongens, die jongens, al deed men ze eenen toom aan, ze zouden
    nog uit het goede spoor loopen!"</p>
    <p>Vrouw Damhout verliet den winkel; haar hart was verbrijzeld, en zij moest geweld
    doen om de tranen te bedwingen, die opweiden uit haren verkropten boezem. Bavo had
    sedert zoolang zijne school verlaten, zonder dat zijne ouders het wisten! Was de arme
    jongen in slecht gezelschap geraakt? Bewandelde hij eenen doolweg, die hem tot kwaad
    en ondeugd zou leiden? Maar het scheen haar onmogelijk. Welk geheim lag er dan onder
    het onuitlegbaar gedrag van haar kind verborgen? Zou een tweede ongeluk haar treffen?
    Zou het onderwijs in hem zulke slechte vruchten hebben voortgebracht? Welke
    onttoovering! Welke zware verantwoordelijkheid voor haar jegens haren man!</p>
    <p>Terwijl zij dus onder den pijnlijken twijfel morde en zuchtte, kwam Lieveken
    binnen.</p>
    <p>De moeder gevoelde, dat zij haren zoon niet in tegenwoordigheid van dit meisje
    mocht beschuldigen; zij wilde insgelijks haren man niet verontrusten, vooraleer door
    Bavo zelf de verklaring van zijn gedrag te hebben bekomen.</p>
    <p>Lieveken bemerkte wel, dat bazin Damhout ontsteld en treurig was; toen zij echter
    vernam, dat het <!-- Page 82 -->met den zieke nog altijd wel ging, wist zij niet meer
    wat te denken, en dorst niet verder aandringen.</p>
    <p>Hetzelfde gebeurde met Bavo, die, uit de kerk te huis komende, iets vreemds in den
    blik zijner moeder vond en van haar wilde weten, wat haar bedroefde of ontroerde.</p>
    <p>De bekommerde en angstvolle vrouw gaf niets dan ontwijkende antwoorden, totdat
    Lieveken het huis had verlaten om op hare beurt ter kerke te gaan. Dan greep zij met
    plechtigen en strengen oogopslag de hand haars zoons, leidde hem tot in eenen hoek
    der kamer, verre van de trap, en vroeg hem met bevende stem:</p>
    <p>"Bavo, is het waar, dat gij sedert veertien dagen niet meer naar school zijt
    geweest?"</p>
    <p>De jongen werd rood tot achter de ooren en boog het hoofd.</p>
    <p>"Spreek, Bavo, laat mij niet in den pijnlijken twijfel. Is het waar?"</p>
    <p>"Het is waar, moeder lief," was het antwoord.</p>
    <p>"Ongelukkige jongen!" kreet de vrouw. "gij hebt sedert twee weken uwe school
    verlaten? Ik beef, ik durf u niet vragen in welk gezelschap gij dien tijd hebt
    doorgebracht. Ach, Bavo, ik, die geloofde, dat gij uwe arme moeder bemindet! Mijn
    God, ik moet het toch weten, hoe schrikkelijk het zij. Zeg, zeg, mijn zoon, wat hebt
    gij gedaan gedurende al dien tijd?"</p>
    <p>Bavo zag haar diep in de oogen en antwoordde met eene soort van stille
    fierheid:</p>
    <p>"Moeder, ik werk op eene fabriek."</p>
    <p>"Gij werkt op eene fabriek!"</p>
    <p>"Op eene fabriek van <i>bougies</i>, sedert vijftien dagen."</p>
    <p><!-- Page 83 -->Dan schoot er eene plotselijke klaarheid in den geest van bazin
    Damhout: hare oogen begonnen van bedwongen geestdrift te fonkelen. Met den bevenden
    vinger op de kas gericht, vroeg zij:</p>
    <p>"Dat geld, dat vijffrankstuk, die vier franken?"</p>
    <p>"Het is mijn weekloon, moeder lief," stamelde hij.</p>
    <p>Met eenen schreeuw van koortsige blijdschap sloeg Christina de armen om den hals
    haars zoons, sloot hem op haar hart en bevochtigde zijn hoofd met hare tranen.</p>
    <p>De jongen poogde haar te doen begrijpen, dat hij dien hoogen lof niet verdiende en
    niets gedaan had dan zijnen plicht. Wat hij betreurde, was alleenlijk, dat hij geen
    middel had weten te vinden om meer te winnen en zijne arme moeder het nachtelijk
    werken te sparen.</p>
    <p>Toen de ontsteltenis der vrouw een weinig was bedaard, trok zij haren zoon op
    eenen stoel nevens zich en vroeg hem de nadere uitlegging van zijn gedrag.</p>
    <p>"Ik zag u en Godelieve altijd, altijd arbeiden," antwoordde hij. "Wanneer ik, na
    tot middernacht met u gewaakt te hebben, slapen ging, bleeft gij nog zitten met het
    naaiwerk op den schoot. Mijn vader was ziek; er was nood in huis. Ik alleen deed
    niets om u te helpen. Mijn geweten knaagde, mijn hart verweet mij mijne laffe
    werkeloosheid. Na eenige dagen van schaamte en wanhoop ging ik tot den
    hoofdonderwijzer, mijnen meester, en zeide hem, zonder iets te verzwijgen, wat er in
    ons huis geschiedde, en hoe ik besloten had de school te verlaten om eenig werk te
    zoeken en z&oacute;&oacute; ten minste mijnen zieken vader en mijne goede moeder in
    hunne ellende bij te <!-- Page 84 -->staan. Ik zeide hem insgelijks, dat ik mijn
    besluit gedurende eenigen tijd voor u zou verborgen houden, dewijl ik overtuigd was,
    dat gij mij anders zoudt beletten het uit te voeren. Ik meende, dat hij mijn
    voornemen zou afkeuren; maar neen, hij drukte mij de handen, en prees zeer hoog wat
    hij mijnen moed en mijn plichtgevoel noemde. Toen hij verstond, dat ik niet wist waar
    het gewenschte werk te vinden, beloofde hij mij, zelf eenigen zijner bekenden
    daarover te spreken; en reeds des namiddags had hij mij eene plaats gevonden op eene
    fabriek van waskaarsen, die men <i>bougies</i> noemt. Daar had ik niets anders te
    doen dan de kaarsen in pakjes te binden en in houten kassen te schikken; en eindelijk
    eenige letters en nummers op de kassen te schilderen. Ik won zestig centiemen daags
    en kreeg op 't einde der week nog eenig drinkgeld, omdat men tevreden was over mijn
    werk. O, moeder, het vijffrankstuk, eerste vrucht van mijnen arbeid, heeft mij zoo
    gelukkig gemaakt! Het moest u helpen en u troosten in uwen nood. Ha, gij hebt het
    niet bemerkt, maar toen ik mijnen armen vader de sterke soep lachend zag genieten en
    hem hoorde zeggen, dat hij daardoor onfeilbaar zou genezen, dan ben ik beneden
    gegaan, en ik ben mij op 't einde der steeg achter den blinden muur gaan verbergen,
    om daar door eenen tranenvloed mijn hart van de overmatige blijdschap te ontlasten.
    Het eerste geld, dat ik met werken had gewonnen, zou mijnen vader de gezondheid
    helpen teruggeven! Ik bezweek schier van geluk bij die gedachte.... Prijs mij dus
    niet, moeder lief, ik ben genoeg beloond geworden...."</p>
    <p>Met eenen gil van bewondering sprong de ontstelde <!-- Page 85 -->vrouw recht en
    liep naar boven, zonder acht te geven op de smeeking van haren zoon, die de handen
    ophief om haar te wederhouden.</p>
    <p>Niet lang daarna klonk de stem van den zieken Damhout met groote kracht tot
    beneden de trap:</p>
    <p>"Bavo, Bavo!" kreet hij. "Kom, kom!"</p>
    <p>De jongen kon den roep zijns vaders niet wederstaan; hij klom aarzelend naar
    boven, en dewijl hij daar twee bevende armen tot zich uitgestrekt zag, omhelsde hij
    zijnen zieken vader met blijde uitstortingen des harten.</p>
    <p>Damhout dankte en loofde zijnen zoon voor zijne schoone en moedige daad; uit zijne
    woorden bleek, dat zijne grootste vreugde daarin bestond, dat Bavo uit eigene
    beweging werkman was geworden. Hij drukte eindelijk toch eenige spijt uit, omdat zijn
    zoon op eene fabriek van bougies arbeidde; hem scheen het, dat dit niet juist het
    beste vak was.</p>
    <p>Op deze bemerking antwoordde de jongen, dat hij door tusschenkomst van den
    hoofdonderwijzer werk had gekregen op de katoenspinnerij van M. Verbeeck. Hij zou
    daar gedurende eenigen tijd katoen uitpluizen en in soorten schikken, dan aan den
    eersten <i>duivel</i> staan, en zoo voorts in het vak zich oefenen en allengs
    vervorderen. De fabriek van M. Verbeeck ging binnen vijf dagen geopend worden.</p>
    <p>Dit vervulde vader Damhout met nieuwe en groote blijdschap; want dit was inderdaad
    de baan, langs waar men met verstand en vlijt het verste op eene katoenfabriek kon
    geraken. Bavo zou eens meesterknecht worden, daaraan twijfelde de gelukkige vader
    niet meer.</p>
    <p>Toen men genoeg bedaard was geworden om over <!-- Page 86 -->min ontroerende
    dingen te spreken, besliste men, dat van morgen af Godelieve terug naar haren winkel
    zou gaan. Inderdaad, Damhout behoefde geene onophoudende bewaking meer; hij zou dien
    dag zelven reeds gedurende eenigen tijd uit zijn bed komen. Met de vier of vijf
    franken per week, welke Bavo nu won, werd het mogelijk betere tijden af te
    wachten.</p>
    <p>In den namiddag, toen Bavo beneden bezig was met Lieveken in een boek iets te
    wijzen of te leeren, ging vrouw Damhout naar boven, zette zich nevens het bed van
    haren man en vroeg hem op zegevierenden toon:</p>
    <p>"Welnu, Damhout, gelooft gij nog, dat het onderwijs een werkmanskind tot hoogmoed
    en luiaardij verleidt? Welke kinderen, in geheel onze stege, zijn zoo beminnend, zoo
    verstandig en zoo deugdzaam als Bavo en Lieveken? Het is alleenlijk, omdat zij
    geleerd zijn en weten wat goed en wat kwaad is."</p>
    <p>Onder den slag eener bijzondere ontroering bevochtigden zich de oogen des
    werkmans; hij greep de hand zijner vrouw en zeide:</p>
    <p>"Neen, neen, Christina, dit alleen is de oorzaak hunner schoone inborst niet. Het
    is uw hart, uw goed en edel hart, dat klopt in hunnen boezem. Eene moeder als gij is
    de zegen Gods in een huishouden!..."</p>
    <hr style='width: 65%;' />
    <a id="VII" name='VII'></a>
    <h2><!-- Page 87 -->VII</h2>
    <br />

    <p>Met het begin der volgende week werden er inderdaad een zeker getal fabrieken
    geopend; maar, in afwachting van stellige tijdingen aangaande den Europeeschen vrede,
    lieten zij slechts een beperkt getal werklieden toe.</p>
    <p>Bavo arbeidde op de spinnerij van M. Verbeeck. Hij droeg nu zijne slechte
    kleederen, en, dewijl hij door den aard van zijn werk altijd met vlokken katoen als
    met een spinneweb was overdekt, zag hij er op verre na zoo zindelijk niet meer uit
    als te voren. Dit gaf Godelieve, als zij des avonds van haren winkel kwam, dikwijls
    stof tot lachen, en zij noemde den jongen schertsend <i>de katoenvogel</i>; maar hij,
    in stede van daarover spijtig te worden, was altijd ten uiterste blijmoedig en scheen
    trotsch door de overtuiging, dat hij nu tot iets nuttig geworden was en zijne ouders
    mocht behulpzaam zijn.</p>
    <p>Ondanks den nood en de trage herstelling van vader Damhout, was elkeen in dit
    huishouden gelukkig. Bovenal was het hart der moeder met een gevoel van hoogmoed en
    van zaligheid vervuld. Soms kon zij des avonds uren lang in stilte haren zoon
    bestaren, <!-- Page 88 -->terwijl hij, ofschoon vermoeid van den arbeid, nog met
    inspanning het hoofd over zijne boeken hield gebogen. Dan klopte haar hart, dan
    glinsterden hare oogen, en de blik, dien zij dan bij wijlen ten hemel wierp, was wel
    zeker een innig gebed van dankbaarheid.</p>
    <p>Vader Wildenslag en zijne zonen, alhoewel zij, door den honger aangejaagd, van de
    eene fabriek naar de andere liepen om arbeid te vinden, waren tot dan in hunne
    pogingen niet gelukt. Zij hadden zich bij de laatste volksonlusten door hunne
    hevigheid en hunne woestheid doen opmerken; en dewijl de fabrikanten nu slechts de
    beste werklieden uitkozen, wilde geen hunner de gekende belhamels van den oploop
    tegen de fabrieken in zijn gesticht toelaten.</p>
    <p>Het schijnt, dat in Frankrijk de nijverheid spoediger en met meer kracht had
    hernomen; want er kwamen alsdan te Gent eenige afgezondene personen, om goede
    fabriekwerkers aan te werven voor de steden in het Noorderdepartement.</p>
    <p>Wildenslag en zijne zonen aanvaardden met blijdschap deze gunstige gelegenheid om
    zich uit den onverdraaglijken nood te redden, en namen gereedelijk de voorwaarden der
    wervers aan. Men zou hunne reiskosten betalen en zij zouden in Frankrijk een veel
    hooger dagloon dan in Belgi&euml; winnen.</p>
    <p>Zeker, in andere omstandigheden zou de gedachte van hare geboortestad te verlaten,
    vrouw Wildenslag verschrikt en bedroefd hebben; maar nu verblijdde haar deze reis als
    een onverwacht geluk. Inderdaad, het was de verlossing uit den afgrond der bitterste
    ellende. Daarenboven, zoohaast er weder overvloed van werk te Gent zou zijn, zouden
    zij <!-- Page 89 -->terugkeeren. Hunne afwezigheid zou dienvolgens ten hoogste eenige
    maanden duren.</p>
    <p>Vrouw Wildenslag ging juichend en met groote blijdschap haar vertrek naar
    Frankrijk in de gansche buurt aankondigen.</p>
    <p>Toen zij in de woning der Damhouts kwam, was zij vergezeld door haren man, die nu
    zijne luidruchtige welgemoedheid geheel had teruggevonden en roemde op het hooge
    dagloon, dat men in Frankrijk genoot. D&aacute;&aacute;r, zeide hij, eet een werkman
    tweemaal vleesch elken dag en drinkt er bier en somtijds wijn, evenals een rijk
    mensch. Dat zou een pleizierig leven en een eeuwig <i>smeerken</i> zijn!</p>
    <p>Bazin Damhout ontving deze tijding met treurnis. Het gepeins, dat Lieveken, hare
    ouders zou volgen en zij het goede kind dus in langen tijd niet meer zou zien,
    bedroefde haar; maar dewijl zij het vertrek der Wildenslags niet anders kon
    beschouwen dan als eene zeer natuurlijke zaak en als een gelukkig middel voor hen, om
    uit de lange ellende te worden verlost, deed zij geene de minste tegenwerping.
    Alleenlijk beklaagde zij het, dat Godelieve nu den winkel zou moeten verlaten, waar
    zij zoo wel was en op spoedige vervordering mocht hopen.</p>
    <p>Moeder Wildenslag betreurde dit insgelijks; maar zij meende, dat het niet
    onmogelijk zou zijn, in Frankrijk eenen anderen goeden winkel voor Lieveken te
    vinden.</p>
    <p>Hierop antwoordde Wildenslag:</p>
    <p>"Ba, ba! met uwen winkel! Godelieve is nu sterk genoeg geworden. Als zij zal zien,
    hoe hare broeders en zusters geld in overhoop winnen, zal zij van zelve op eene
    fabriek willen werken."</p>
    <p><!-- Page 90 -->Nadat hare buren waren weggegaan, overpeinsde vrouw Damhout zeer
    lang de woorden van Wildenslag. Zij wist niet waarom de vrees, dat Lieveken op eene
    fabriek kon gaan, haar ontstelde. Waarlijk, zij had voor het goede kind eene andere
    toekomst gedroomd; maar werkte haar eigen zoon niet op eene fabriek? Het was toch
    hetzelfde niet: Bavo kon meesterknecht worden.</p>
    <p>Hare treurnis overwinnende, zeide zij zich zelve, dat moeder Wildenslag
    waarschijnlijk wel zou zorgen, dat hare Godelieve in Frankrijk het ambacht van
    kleermaakster voortleerde; de afwezigheid hunner buren zou niet langdurig zijn;
    dewijl alles voorspelde, dat het werk in Gent ook spoedig zou hernemen. Daarenboven,
    er was niets aan te doen. De Wildenslags hadden gelijk, het redmiddel, dat hun
    aangeboden werd, met blijdschap te aanvaarden.</p>
    <p>Toen Bavo des avonds te huis kwam, zeide zijne moeder hem, dat de Wildenslags
    besloten hadden overmorgen, met het krieken van den dag, naar Frankrijk te
    vertrekken. Zij zouden dus onmiddellijk uit hunne bittere armoede gered zijn; want
    men had hun een buitengewoon hoog dagloon verzekerd. Lieveken zou natuurlijk hare
    ouders volgen; maar zoohaast er weder veel werk in Gent was, zouden zij
    terugkomen.</p>
    <p>Deze tijding trof Bavo op eene zonderlinge wijze; hij boog het hoofd, zag
    sprakeloos ten gronde en antwoordde zelfs niet, toen zijne moeder hem vroeg waarom
    iets, dat zeker een geluk was voor de ouders van Lieveken, hem scheen te bedroeven.
    Eindelijk, als ware er nu eerst een duidelijk besef der zaak in
    <!-- Page 91 -->zijnen geest ontstaan, zeide hij op den toon van onderwerping:</p>
    <p>"Inderdaad, moeder, zij zullen dan toch uit den pijnlijken nood verlost zijn. Ik
    was zoo gewend, Lieveken des avonds hier te vinden. Nu zal ik alleen, altijd alleen
    met u zijn; maar ik ben geen kind meer.... Als Lieveken slechts welvaart en gelukkig
    is in Frankrijk, zal ik mij over hare afwezigheid niet te veel bedroeven. Gij hebt
    gelijk, moeder, de mensch moet zich sterk houden tegen het lot. Daarenboven, wie weet
    of onze geburen niet reeds binnen eenige maanden wederkeeren?"</p>
    <p>De moed en de verduldigheid, waarmede haar zoon deze tijding had ontvangen,
    verwonderden en verblijdden vrouw Damhout. Zij begreep niet, dat hare moeite om hem
    de tijding onder een gunstig daglicht te doen aanschouwen, voor een oogenblik zijn
    gevoel en zijne rede had in twijfel gebracht.</p>
    <p>Maar zij moest weldra erkennen, dat zij zich had bedrogen; want Bavo liet zich bij
    de tafel op eenen stoel zakken, bleef lang met starende oogen in diepe overweging
    verzonken, en slaakte van tijd tot tijd eenen hollen zucht, als beklemde een zwaar
    gewicht zijne borst.</p>
    <p>Het was reeds laat, toen Lieveken met het voorschoot voor de oogen in de kamer
    verscheen, en onder luide snikken over haar vertrek naar Frankrijk begon te
    kermen.</p>
    <p>Bavo, alhoewel hij zelf geweld deed om niet onder zijn verdriet te bezwijken,
    poogde het bedrukte meisje te troosten. Vrouw Damhout en haar man voegden hunne
    woorden bij de zijne; maar Godelieve scheen ontroostbaar in hare diepe smart.</p>
    <p><!-- Page 92 -->Toen eindelijk het meisje tusschen hare snikken eenige duidelijke
    klachten kon voortbrengen, zeide zij, waarom dit vertrek als een wreed ongeluk haar
    verschrikte en haar zoo diep bedroefde. Zij herinnerde zich de eindelooze goedheid
    van vrouw Damhout voor haar, de onverdiende vriendschap, die Bavo gedurende geheel
    haar leven haar had gegund, en zij sprak van weldaden, van edelmoedigheid en
    medelijden voor een arm verstooten kind; zij noemde bazin Damhout hare goede moeder
    en Bavo haren leermeester en haren broeder. Dit alles ging zij verliezen. De wereld
    zou eene woestijn voor haar worden, al wat zij meest had bemind, ging zij verlaten,
    misschien voor altijd.</p>
    <p>Het meisje had zulke gevoelige, zulke zoete, teedere woorden; de liefde haars
    harten voor hare weldoeners stortte zich zoo onbewimpeld en zoo vurig uit, dat zij
    iedereen tot in de ziel ontroerde.</p>
    <p>Vrouw Damhout sloot het dankbare kind tegen hare borst, en deed geweld om door
    bewijzen van innige dankbaarheid haar te troosten.</p>
    <p>Bavo lag met het hoofd op de tafel en weende; zijne droefheid was stom; geene
    klacht ontsnapte zijnen boezem; want hij wist wel, dat hier niet tegen de wreede
    uitspraak van het lot kon geworsteld worden.</p>
    <p>Zoo bleven dien avond in de woning van Damhout bittere, hopelooze tranen vlieten,
    totdat moeder Wildenslag hare Godelieve kwam roepen en ze mede naar huis nam.</p>
    <br />

    <div class="center">
      <img src='images/093.png' width='600' alt='Grepen elkander de handen.'
      title='Grepen elkander de handen.' /><br />
      <br />
       <i>Grepen elkander de handen.</i>
    </div>
    <p>Den volgenden dag ging het wat beter. Uitgeput van weenen, getroost en versterkt
    door de vriendelijke woorden van vrouw Damhout en van Bavo, had <!-- Page 94 -->
    <!-- Page 93 --><!-- Page 95 -->Lieveken de zaak allengs met meer verduldigheid
    beginnen in te zien. De vaste hoop, dat zij welhaast met hare ouders naar Gent zou
    wederkeeren, had een weldadig licht in hare droefheid geschoten, en zij insgelijks
    scheen het vertrek, als zijnde toch een geluk voor hare ouders, met onderwerping te
    aanvaarden....</p>
    <p>Toen de Wildenslags, ouders en kinderen, elk met een pak aan de hand,
    v&oacute;&oacute;r den dageraad de stege verlieten, om de reis naar Frankrijk te
    beginnen, waren zij door Bavo vergezeld.</p>
    <p>De jongen stapte nevens Lieveken en droeg haar pak. Zij weenden niet en spraken
    weinig. Hunne harten waren beklemd. Wat zij zeiden, waren woorden van wederzijdsche
    vertroosting; want zij hadden beiden het gevoel, dat deze scheiding, hoe kort ook,
    hun pijnlijk zou zijn; en zij maanden in hunne eenvoudigheid elkander aan, om niet te
    veel te denken aan al het zoet vermaak en aan het stil geluk, dat zij gedurende hunne
    schoone kindsheid te zamen hadden genoten.</p>
    <p>Zoo kwam men buiten de poort, en dewijl het tijd was voor Bavo om naar zijne
    fabriek te gaan, kon hij onmogelijk de Wildenslags langer vergezellen.</p>
    <p>Bavo en Lieveken, als door eene zelfde beweging gedreven, grepen elkander de
    handen, wisselden eenen diepen blik, waarvan zij zelven de beteekenis niet begrepen
    en murmelden met versmachte stemme:</p>
    <p>"Vaarwel, Bavo! Vaarwel, Lieveken. Tot wederziens!"</p>
    <p>Tranen ontsprongen hunnen oogen; maar het meisje, zich voelende bezwijken, slaakte
    eenen grievenden kreet en liep tot hare ouders, die reeds in de baan vooruit
    waren.</p>
    <p><!-- Page 96 -->De jongen bleef roerloos; hij zag hoe het arme Lieveken met
    hangend hoofd en wankelende stappen achter moeder voortsukkelde. Hij wenschte en
    hoopte, dat zij nog eens het gezicht tot hem zou keeren; maar daar bereikten zij den
    draai der baan, en allen verdwenen zij voor de oogen van Bavo.</p>
    <p>Dan werd het hem, als hadde men met geweld iets uit zijn hart gerukt. Hem
    verbaasde de akelige ledigheid, die eensklaps in hem en rondom hem was ontstaan, en
    hij schudde twijfelend het hoofd, als vroege hij zich zelven het raadselwoord der
    duizeligheid zijner zinnen.</p>
    <p>Dubbend, morrend en diep bedrukt, keerde hij stedewaarts en begaf zich naar zijne
    fabriek. Het beeld van Lieveken vervolgde hem overal; in het katoen, dat hij
    uitpluizen en schikken moest, vormde zich de gedaante der betreurde speelgenoote, nu
    met den onbegrijpelijken blik in de oogen, dan met hangend hoofd de droeve rust
    beginnende. Het woord "vaarwel!" klonk hem van alle kanten uit de geruchten der
    fabriek in de ooren. Maar de arbeid is een machtige trooster des harten, en hij leent
    den mensch eene wonderbare sterkte tegen de denkbeelden, die hem overheerschen.
    V&oacute;&oacute;r het einde van den eersten dag was de smart van Bavo reeds veel
    verminderd, en alhoewel hij nog altijd aan Lieveken en aan haar vertrek bleef
    mijmeren, kwam er meer verduldigheid en rust in zijn hart.</p>
    <p>Des avonds, als hij te huis kwam van zijne fabriek, nam hij als te voren zijne
    boeken, maar dan geviel het dikwijls, dat hij, zonder het te weten, eensklaps het
    hoofd verhief en rondkeek, als zocht hij iemand met de oogen; somtijds stond hij op
    en ging naar de <!-- Page 97 -->deur bij het minste gerucht. Er ontbrak hem iets; en
    alhoewel hij lachte met zijne eigene verstrooidheid, was zijne moeder bekommerd over
    deze zonderlinge ontroeringen haars zoons.</p>
    <p>Ook sprak zij weinig met hem over Godelieve; en wanneer hij haar dwong over de
    afwezige vriendin te kouten, brak zij de samenspraak zoo kort mogelijk af. Hare
    moederlijke liefde zeide haar, dat de diepe treurnis haars zoons geen voedsel mocht
    geven, alhoewel zij even veel aan Lieveken dacht als hij zelf.</p>
    <p>Er verliepen op deze wijze een paar weken. Bavo scheen zich in de afwezigheid van
    Godelieve te hebben getroost, en, sprak hij nu nog van haar, het was met bedaardheid
    en met rede.</p>
    <p>Vader Damhout was schier geheel genezen. Hij had zich reeds naar de fabriek van
    zijnen ouden meester, M. Raemdonck, begeven, om er te worden aangenomen. Nog eene
    week en hij zou zijnen arbeid als spinner hernemen.</p>
    <p>Op eenen middag kwam een onderwijzer der gemeenteschool in hun huis, om hen allen
    in naam van den bestierder uit te noodigen tot de prijsuitdeeling, die op den
    komenden Maandag was vastgesteld. Wel was het waar, dat Bavo, omdat hij de school
    voor het einde der wedstrijden had verlaten, geen recht kon hebben op de gewone
    prijzen, maar de onderwijzers hadden besloten, dat zijne vlijt, zijne vorderingen en
    bovenal zijn schoon gedrag eene openbare belooning verdienden. Bavo zou dienvolgens
    eenen buitengewonen prijs krijgen. Hij zelf en zijne ouders mochten niet nalaten de
    plechtigheid der prijsuitdeeling bij te wonen. Zij zouden ongetwijfeld altezamen
    verheugd en fier naar huis keeren.</p>
    <hr style='width: 65%;' />
    <a id="VIII" name='VIII'></a>
    <h2><!-- Page 98 -->VIII</h2>
    <br />

    <p>De zaal, waar de prijsuitdeeling der gemeenteschool ging geschieden, was opgevuld
    met volk, meest vaders en moeders van leerlingen, en dus zeer geringe burgers of
    werklieden. Evenwel, vooraan bemerkte men ook wel eenige deftige dames en heeren,
    die, door een edel gevoel ingesproken, de prijsuitdeeling der kostelooze
    gemeenteschool door hunne tegenwoordigheid kwamen verheffen en opluisteren.</p>
    <p>Adriaan Damhout met zijne vrouw Christina zat op de vijfde of zesde bank, te
    midden van het publiek; hun zoon Bavo bevond zich tusschen de schoolkinderen op de
    plaats, hem door de onderwijzers aangeduid.</p>
    <p>Alles was gereed en de klokken der kerken hadden reeds sedert eene wijl het
    bepaalde uur verkondigd, toen eensklaps de deur der zaal met eenig gerucht werd
    geopend. De burgemeester van Gent, vergezeld door eenige schepenen en
    gemeenteraadsheeren, trad binnen en stapte tot bij het tooneel, waar groote
    leunstoelen voor de overheden waren geschikt.</p>
    <p>Met blijde verrassing in de stem murmelde Adriaan Damhout aan het oor zijner
    vrouw:</p>
    <p>"Hebt gij niet gezien, Christina, dat mijnheer <!-- Page 99 -->Raemdonck met den
    burgemeester is binnengekomen?"</p>
    <p>"M. Raemdonck, de meester van uwe fabriek?"</p>
    <p>"Ja, kijk, daar voor ons, op den tweeden zetel, naast den burgemeester, aan zijne
    linkerzijde. Het is M. Raemdonck zelf."</p>
    <p>"Het is te begrijpen, Adriaan, vermits mijnheer Raemdonck sedert een jaar in den
    raad van de stad zit."</p>
    <p>"Ja, en hij moet daar nog al veel bezigheden hebben; want nu bemoeit hij zich
    zooveel niet meer met de fabriek; het is de oude meester-klerk, die schier alles
    bestiert. Ha, ik weet niet, Christina, maar het verblijdt mij grootelijks, dat M.
    Raemdonck hier tegenwoordig is."</p>
    <p>"En mij verheugt het insgelijks, Adriaan. Nu zal uw meester kunnen zien, dat gij
    een goed vader zijt en uwe kinderen hebt laten leeren...."</p>
    <p>Hunne stille samenspraak werd onderbroken door den klank der bel, die het begin
    der plechtigheid aankondigde.</p>
    <p>Een der raadsheeren had de trede der verhevenheid beklommen en hield eene
    openingsrede. Hij sprak over de noodzakelijkheid van het onderwijs voor alle standen
    der samenleving, en spoorde bovenal de werklieden aan om hunne kinderen niet in de
    onmacht en de slavernij der onwetendheid te laten. Zijne bondige rede eindigende,
    zeide hij:</p>
    <p>"Luistert, mijne vrienden, hoe een werkman als gij, een werkman van Brussel<a
    href='#footnote1'>[1]</a>, tot zijne medegezellen spreekt.&mdash;Het onderwijs, zegt hij, is
    heden <!-- Page 100 -->voor iedereen eene dringende noodzakelijkheid, tot welke
    loopbaan of ambacht men ook zij bestemd. Niet geleerd zijn, wanneer de anderen
    geleerdheid bezitten, stelt den mensch in eenen toestand van eeuwige minderheid. De
    voordeelen van het onderwijs bestaan niet alleenlijk in te kunnen lezen, schrijven en
    rekenen, maar het opent den geest, ontwikkelt het verstand en vormt de rede; het
    leert opmerken en vergelijken; het geeft den mensch licht en sterkte om zijne
    plichten te vervullen en zijne rechten te verdedigen. Gij weet het, gezellen, de
    nijverheid vervormt zich onophoudend: alle dagen komen nieuwe verbeteringen tot
    stand. Alles gaat vooruit; de werkman moet mede vooruitgaan en den stap der anderen
    volgen, wil hij niet achterblijven en verpletterd worden. Indien de mekanieken hem
    zijnen lichamelijken en enkel stoffelijken arbeid ontnemen, om hem niets te laten dan
    het verstandelijk werk, dit is ook een vooruitgang; maar slechts op voorwaarde dat de
    werkman zich tot de hoogte zijner nieuwe taak wete te verheffen. Wie zal hem daartoe
    helpen? Het onderwijs, de geleerdheid, die den geest ontwikkelt en den mensch nieuwe
    krachten geeft, krachten, wel anders machtig dan die zijner armen, omdat zij noch de
    vermoeidheid noch de jaren vreezen;&mdash;de geleerdheid, die hem nieuwe wegen opent,
    die hem een beter dagloon met minder lichamelijke vermoeidheid bezorgt;&mdash;de
    geleerdheid, die de eeuwenlange ongelijkheid tusschen de menschen vermindert en veel
    meer kan toebrengen om ze geheel te doen verdwijnen dan de dwaze droom dergenen, die
    de rijkdommen onder allen zouden willen verdeeld zien, en waarvan de
    <!-- Page 101 -->zekerste uitslag niets zou zijn dan de gelijkheid der armoede.
    Zegenen wij dus als werklieden den vooruitgang der scholen, de verspreiding van het
    onderwijs, als de schoonste glorie onzer eeuw. Wat ons betreft, wij beschouwen elke
    school als een tempel, opgericht aan de waardigheid en de welvaart van het arbeidende
    volk!&mdash;Ziedaar, vrienden, de edele woorden, u door eenen uwer gezellen
    toegestuurd. Drukt ze in uw hart en volgt den wijzen raad, die er in ligt besloten;
    want zij toonen u het middel om uwe krachten te verdubbelen, uwe welvaart te
    vermeerderen en in de toekomst het werk en den werkman te verheffen en te
    veredelen."</p>
    <p><a id="footnote1" name='footnote1'></a>[1] M. Dauby.</p>
    <p>Deze redevoering, met kracht en overtuiging uitgesproken, had eenen diepen indruk
    op het gemoed der aanhoorders gedaan. Eerst na een oogenblik der volledigste stilte
    braken de toejuichingen los. Onder degenen, die met koortsige geestdrift in de handen
    klapten en bravo riepen, kon men bovenal vrouw Damhout onderscheiden. De opgetogene
    Christina had hare eigene denkwijze zoo welsprekend hooren bevestigen; en zij
    gevoelde, dat de woorden van den raadsheer eene lange lofrede van haar gedrag als
    moeder waren geweest.</p>
    <p>"Welnu, Adriaan," vroeg zij zegevierend, "had ik gelijk of niet? Die heer weet er
    meer van dan Jan Wildenslag, niet waar? En gij hoort wel, dat er verstandige
    werklieden zijn, die denken als ik over het onderwijs der kinderen?"</p>
    <p>Damhout knikte met het hoofd ten teeken van toestemming; maar hij had den tijd
    niet om haar te antwoorden, want de oefeningen der schoolkinderen
    <!-- Page 102 -->begonnen onmiddellijk en werden zonder verpoozing voortgezet.</p>
    <p>Men droeg eenige verzenstukjes en fabelen voor, en men vertoonde zelfs een geestig
    blijspel, het alles onder het twintigmaal herhaalde handgeklap der aanschouwers, die
    verbaasd waren en zich trotsch gevoelden over de kunde en de geleerdheid hunner
    kinderen.</p>
    <p>Eindelijk ging men over tot de prijsuitreiking. Een groot getal jongens van allen
    ouderdom, de kleinste eerst, werden beurtelings opgeroepen en kregen
    &eacute;&eacute;n of meer boeken.</p>
    <p>Velen moeders ontvielen tranen van geluk en hoogmoed; eenigen drukten in vol
    publiek hunne kinderen op hun hart en deden door deze eenvoudige uitstorting van
    liefde en blijdschap de toejuichingen der ontroerde aanschouwers verdubbelen.</p>
    <p>Toen men aan de leerlingen der hoogste klasse was gekomen, en Bavo de schoone,
    groote boeken &eacute;&eacute;n voor &eacute;&eacute;n van de tafel zag verdwijnen,
    werd het hem eenigszins bang om het hart. Ware hij op de school gebleven, dan hadde
    hij wel zeker het grootste getal dier prijzen behaald. Al de eer, welke zijnen ouden
    gezellen nu werd aangedaan, ware hem te beurt gevallen. Hoe hadde die openbare
    zegepraal, in tegenwoordigheid des burgemeesters en der andere heeren, zijne moeder
    en zijnen ziekelijken vader gelukkig gemaakt! Nu zou hij slechts eenen prijs krijgen,
    eenen kleinen prijs, want er lagen geene groote boeken meer op de tafel.</p>
    <p>Nog treuriger werd Bavo, toen hij ook den laatsten prijs zag weggaan; maar hij
    werd uit zijne droeve overweging opgewekt door de verschijning van den
    <!-- Page 103 -->hoofdonderwijzer, die op het tooneel vooruitkwam om tot het publiek
    te spreken.</p>
    <p>De redenaar was een man met grijze haren; er lag in zijn schoon en indrukwekkend
    gelaat een toon van ernst en goedheid, van overtuiging en liefde, die liet vermoeden,
    dat deze grijsaard het onderwijs der kinderen beschouwde als eene soort van
    priesterschap.</p>
    <p>Op stillen, doch diepgevoelden toon begon hij zijne aanspraak. Van zijne eerste
    woorden af verwonderde hij elkeen, en boeide de aandacht gansch bijzonderlijk; want
    hij verhaalde een vertelsel van werklieden, eenen vader en eene moeder, die ten koste
    van vele opofferingen hunnen zoon hadden laten leeren, en die zelfs te midden van
    nood, van ziekte en ellende, liever honger hadden geleden dan hun kind van de school
    te trekken. Hij prees deze ouders zeer hoog, noemde ze edele, waardige menschen, en
    stelde ze ten voorbeeld van allen, die hem aanhoorden.</p>
    <p>Dewijl hij geene namen noemde, meende men, dat hij een uitgevonden verhaal
    voordroeg; maar de moed en de opoffering dezer ingebeelde ouders rukten evenwel
    tranen van bewondering uit de oogen van alle lieden.</p>
    <p>Christina Damhout hield het hoofd gebogen en verborg hare ontroering. Haar hart
    klopte fel, en zij was als beschaamd.</p>
    <p>"God heeft die goede ouders beloond," ging de grijze redenaar voort, "en in het
    feit dat ik u verhalen ga, zult gij het bewijs vinden, dat het onderwijs, gepaard met
    de zedelijke opvoeding, het hart van den mensch veredelt en hem, met het besef zijner
    plichten, ook den moed en de kracht geeft om ze te <!-- Page 104 -->vervullen. De
    zoon dier ouders was leerling op deze school. Hij was de sterkste en meest geleerde
    in de hoogste klasse, en wel zeker zou hij al de eerste prijzen hebben weggedragen.
    Niemand twijfelde er aan, noch wij, zijne leermeesters, noch zijne medeleerlingen,
    noch hij zelf. Hij snakte naar den dag der prijsuitreiking, niet voor zich zelven,
    maar voor zijnen vader en zijne moeder, die gelukkig zouden zijn door zijne schoone
    zegepraal. Dan kwam de werkstaking der fabrieken; zijn vader werd doodelijk ziek;
    nood en lijden overvielen zijne arme ouders. Wat deed de jongen? Hij verzaakte aan al
    zijne prijzen, aan de lang gedroomde eer, om eenen dwingenden plicht te vervullen.
    Hij verliet de school, zonder het zijnen ouders te durven zeggen, zocht en vond werk
    in eene fabriek, legde in 't geheim zijn dagloon in de kas zijner moeder neder en
    redde dus, als een onzichtbare weldoener, zijne ouders uit de bittere ellende....
    Door ontijdig van de school weg te blijven, heeft de goede zoon zijn recht op het
    behalen der prijzen verloren; maar wij, zijne leermeesters, met toestemming van den
    heer burgemeester en met behulp van eenen milden beschermer der volksscholen, hebben
    besloten zijne vlijt, zijne kunde en bovenal zijn edel gedrag door eene bijzondere
    belooning te erkennen."</p>
    <p>Hij haalde van achter een gordijn een groot kwartoboek en een lauwerkroon te
    voorschijn. Het boek was in rood leder gebonden en verguld op snede. De onderwijzer
    opende het en toonde, dat het vol was van schoone, ontplooibare platen. Op den titel
    stond te lezen: <i>Werktuigkunde, toegepast op de Nijverheid<!-- Page 105 --></i>. Al
    de aanschouwers waren rechtgesprongen en keken zich de oogen uit het hoofd, om te
    raden, wien dit prachtig boek mocht bestemd zijn.</p>
    <p>De hoofdonderwijzer keerde zich naar den kant der schoolkinderen, en zeide met
    diepe aandoening:</p>
    <p>"Kom, Bavo Damhout, kom, mijn vriend, ontvang dit bewijs van de achting uwer
    leermeesters; het blijve u een kostbaar aandenken en een spoorslag om op den weg der
    deugd en der plichtsbetrachting voort te gaan. Gij zijt werkman; maar in die nuttige
    loopbaan staat de toekomst voor u open. Wees uwen gezellen een voorbeeld en toon hun
    gedurende uw leven, in uw gedrag en in uw welgelukken, de onschatbare vruchten van
    het volksonderwijs!"</p>
    <p>Bavo was bleek en beefde; hij scheen de macht niet te hebben om de trede te
    beklimmen, zoodanig ontstelde hem deze onverwachte eerbewijzing in tegenwoordigheid
    zijner ouders. Een der onderwijzers vatte hem bij den arm en leidde hem op het
    tooneel. Zijn grijze meester omhelsde hem, zette hem de lauwerkroon op het hoofd en
    legde hem het groote boek op de handen.</p>
    <p>De gansche zaal daverde onder een donderend bravo; velen der aanschouwers leekten
    tranen van ontroering op de wangen; de vrouwen brachten zich den neusdoek aan de
    oogen.</p>
    <p>Voor de trede stonden de burgemeester en de andere heeren recht, gereed om den
    bekroonden jongen geluk te wenschen; maar Bavo, zonder daar acht op te geven,
    zoohaast hij zich in bezit van zijnen prijs zag, keerde zich om, hief het boek en
    kroon met beide handen in de hoogte en riep in verrukking uit:</p>
    <p>"Moeder, moeder, moeder!"</p>
    <p><!-- Page 106 -->En hij sprong als een zinnelooze of een blinde tusschen de
    overheden en het publiek door, wierp kroon en boek op den schoot zijner moeder en
    vloog haar aan den hals en zoende haar onder het uitspreken van allerlei
    dankzeggingen. Ook zijnen vader omhelsde hij lang en vurig. Tusschen zijne
    liefdesbetuiging riep hij luid:</p>
    <p>"Gij hebt gewerkt en geleden om mij te laten leeren. Vader, vader, ik zal voor u
    werken. O, dat God mij bescherme! Gij zult het zien, gij zult het zien!"</p>
    <p>Deze eenvoudige lieden, in hun geluk, in hunne ontsteltenis, hadden de geheele
    wereld vergeten en schenen niet te weten, dat eene menigte menschen, met tranen in de
    oogen en woorden van bewondering op de lippen, hen omringden en op de uitstorting
    hunner blijdschap staarden.</p>
    <p>Damhout richtte zich eerst op en zeide tot zijne vrouw:</p>
    <p>"Kom, Christina, kom; men bekijkt ons zoo vreemd. Het is gedaan; de burgemeester
    is al weg; laat ons naar huis gaan."</p>
    <p>Men hadde op de schijnbare koelheid zijner woorden kunnen vooronderstellen, dat
    vader Damhout min gevoelig was aan de zegepraal zijns zoons; maar men hadde zich
    daarover geheel misgrepen. Zijn hart was vervuld met hoogmoed; want toen hij van
    tusschen de banken was geraakt, spande hij zichtbaar alle pogingen in om nevens Bavo
    te blijven, opdat elkeen mochte zien, dat hij de vader van dien jongen was.</p>
    <p>Bavo scheen sedert eenige oogenblikken door een gevoel van beschaamdheid
    aangegrepen; hij hield <!-- Page 107 -->het hoofd gebogen en stapte wankelend
    tusschen zijne ouders.</p>
    <p>Toen zij de deur der zaal gingen bereiken, zeide Christina tot haren zoon:</p>
    <p>"Bavo lief, gij moogt niet beschaamd zijn: integendeel, hef het hoofd op; de
    menschen zouden zoo gaarne u in het aangezicht zien; het is uit vriendschap...."</p>
    <p>De jongen, als uit eenen slaap opschietende, slaakte eenen zucht en murmelde met
    zonderlinge ontroering aan het oor zijner moeder:</p>
    <p>"Ach, hadde Lieveken dit eens kunnen zien!"</p>
    <p>Zij werden door den vloed des volks ter deur uitgestuwd, en bevonden zich op de
    straat.</p>
    <p>"Christina," zeide vader Damhout, "ginder staat M. Raemdonck; hij beziet ons en
    schijnt mij te willen spreken."</p>
    <p>"Inderdaad, Adriaan, het is natuurlijk, hij zal u gelukwenschen. Welke eer, niet
    waar? Uw eigen meester. Wie hadde zich toch aan zooveel geluk verwacht. Die goede,
    lieve Bavo!"</p>
    <p>M. Raemdonck wenkte Damhout met den vinger tot zich.</p>
    <p>Terwijl Bavo en zijne moeder te midden der straat tusschen een hoop nieuwsgierige
    lieden bleven staan, ging Adriaan met ontdekten hoofde tot zijnen meester. Deze
    drukte hem minzaam de hand en zeide hem:</p>
    <p>"Ik wensch u geluk, Damhout. Zet uwe klak weder op, ik bid u. Dat gij een goed en
    vlijtig werkman zijt, dit wist ik sedert vele jaren; maar dat gij, als een verlicht
    en verstandig vader, uwen zoon hebt laten leeren, totdat hij al de klassen van het
    lager <!-- Page 108 -->onderwijs had doorloopen, dit is iets, dat u in mijne oogen
    grootelijks vereert."</p>
    <p>"Ach, het is mijne vrouw, mijnheer," antwoordde de ontroerde werkman.</p>
    <p>"Uwe vrouw?"</p>
    <p>"Ja, mijnheer, daarvoor moet ik God dankbaar zijn, dat Hij mij de braafste en
    verstandigste vrouw heeft gegeven, die er op de wereld te vinden is."</p>
    <p>"Het zij zoo, mijn vriend, gij hebt er evenwel voor moeten werken. Ik heb aan den
    burgemeester beloofd, dat ik, indien het mogelijk is, iets zal doen om u te beloonen.
    Zeg mij eens, wat stelt gij u voor van uwen zoon te maken?"</p>
    <p>"Hij is op de fabriek van M. Verbeeck."</p>
    <p>"Wat doet hij daar?"</p>
    <p>"Hij zal de naaste week aan den eersten <i>duivel</i> staan, mijnheer."</p>
    <p>"Ja, dit is niet slecht: hij zal mettertijd meesterknecht kunnen worden. Wilt gij
    mij een vermaak doen, Damhout? Zend mij uwen zoon; ik wil hem ook eenen prijs, een
    geschenk geven. Ga naar huis met uwen zoon, en zoohaast hij zijn boek en zijne kroon
    heeft nedergelegd en wat heeft uitgerust, doe hem dan ten mijnent komen; ik zal hem
    verwachten."</p>
    <p>Damhout keerde terug tot zijne vrouw en vertelde haar met blijde verbaasdheid, wat
    zijn meester hem had gezegd. Hij had hem de hand zoo vriendelijk gedrukt en zulke
    minzame woorden tot hem gesproken!</p>
    <p>Door iedereen nagekeken, geroemd en geprezen, kwamen de Damhouts eindelijk in
    hunne kleine stege. Voor het huisje, waar de Wildenslags hadden gewoond, scheen Bavo
    te willen blijven staan, en hij <!-- Page 109 -->hief zelfs door eene onvrijwillige
    beweging zijn boek en zijne kroon op, als toonde hij deze voorwerpen aan een
    onzichtbaar wezen; maar een zucht ontsnapte hem, en hij volgde zijne ouders tot
    binnen hunne woning.</p>
    <p>Hier herhaalden zij nog eens de blijde omhelzing, en dan haastte Bavo zich ter
    stege uit, om naar M. Raemdonck te gaan en daar een nieuw geschenk te ontvangen. Wat
    zou het zijn, dat zijns vaders meester hem wilde geven? Misschien insgelijks een
    schoon boek, misschien iets anders?</p>
    <hr style='width: 65%;' />
    <a id="IX" name='IX'></a>
    <h2><!-- Page 110 -->IX</h2>
    <br />

    <p>Bavo belde ten huize van M. Raemdonck; de meid leidde hem in het bureel. Hier kwam
    een reeds bejaarde man, de meester-klerk ongetwijfeld, hem te gemoet met eenen
    vriendelijken glimlach op het aangezicht, greep hem de hand en zeide:</p>
    <p>"Ik wensch u geluk, mijn jongen; men heeft u eene welverdiende eer bewezen; ik was
    er tegenwoordig en heb mij diep ontroerd gevoeld. Het zal u geluk bijbrengen dat gij
    uwe ouders zoo bemint en dankbaar zijt."</p>
    <p>Bavo murmelde den naam van M. Raemdonck.</p>
    <p>"Ja, ik weet het," zeide de meester-klerk, "mijnheer heeft u doen komen, maar hij
    is met eenen koopman in de fabriek gegaan en heeft gezegd, dat gij hier een beetje
    zoudt wachten. Zit neder, mijn vriend. M. Raemdonck zou u goed willen doen, indien
    het mogelijk is. Hij zou gaarne weten wat gij kent en tot hoeverre gij geleerd zijt,
    en hij heeft mij gelast u op de proef te stellen, indien gij hierin toestemt."</p>
    <p>"Ik ben hem wel dankbaar en zal alles doen wat u belieft, mijnheer," antwoordde de
    jongen.</p>
    <p>"Welnu, zet u daar voor den lessenaar; ziehier de kopie van eenen brief. Schrijf
    dien eens in het net, <!-- Page 111 -->op uw best en zonder feilen. Wees niet
    bevreesd. Daar hebt gij een model voor den vorm des briefs. Begin maar; ik zal
    intusschen mijn eigen werk voortzetten."</p>
    <p>Er heerschte eene volledige stilte in het bureel, totdat Bavo, door het hoofd op
    te heffen en zich om te keeren, teeken gaf, dat de brief was afgeschreven.</p>
    <p>De meester-klerk naderde, hield de oogen eene wijl op het papier gevestigd en
    zeide dan met verwondering:</p>
    <p>"Ho, jongen, wat schoon geschrift, wat vaste hand ... en geene feilen! Bravo, dit
    had ik niet verwacht; het zal M. Raemdonck verblijden, want hij draagt u eene ware
    genegenheid toe, omdat gij de zoon zijt van eenen onzer oudste en beste werklieden.
    Kunt gij ook goed rekenen?"</p>
    <p>"Daarin was ik de sterkste van de geheele school, mijnheer, ten minste volgens
    mijne meesters."</p>
    <p>"Welnu, ziehier eene kolom cijfers; tel ze eerst op; vermenigvuldig dan de
    uitkomst met 365 en deel het geheel met 514."</p>
    <p>In eenige minuten had Bavo de rekening gemaakt, en de meester-klerk bevond met
    innige tevredenheid, dat hij niet had gemist.</p>
    <p>"Blijf nu een oogenblikje hier wachten, mijn vriend," zeide hij; "ik ga M.
    Raemdonck van uwe komst verwittigen."</p>
    <p>Hij liet Bavo alleen in het bureel, opende eene deur en trad ten einde van eenen
    gang in eene zaal, waar de eigenaar der fabriek voor eene tafel zat en bezig was met
    eenige papieren te doorbladeren.</p>
    <p>"Welnu, Pasmans, hoe staat het met de geleerd<!-- Page 112 -->heid van den
    jongen?" vroeg hij. "Zoudt gij hem kunnen benuttigen?"</p>
    <p>"Het is een wonder, mijnheer," antwoordde de meester-klerk; "de jongen is
    nauwelijks vijftien jaar, en hij heeft een geschrift zoo vast en zoo fraai als van
    eenen ouden klerk; hij kan goed rekenen, heeft een fijn begrip en is bekwaam tot
    alles, ten minste voor hetgeen onder mijn toezicht op het bureel kan te doen
    zijn."</p>
    <p>"Gij wilt toch niet zeggen, dat hij den klerk, dien gij eergisteren wegzondt, zou
    kunnen vervangen?"</p>
    <p>"Neen, mijnheer, ik durf het niet zeggen, alhoewel ik overtuigd ben, dat ik uit
    dezen leerling der gemeenteschool meer nut zal trekken; maar hij is te jong, en men
    mag hem in den beginne niet door eene al te hooge jaarwedde bederven."</p>
    <p>"Inderdaad, de andere klerk had duizend franken. Wat zou men den zoon van Damhout
    kunnen geven? Gij weet dat ik zijne ouders wil beloonen?"</p>
    <p>"Het derde gedeelte, mijnheer; driehonderd franken, bij voorbeeld. Het ware genoeg
    om te beginnen. Ik zal den jongen helpen en leeren. Indien hij vlijtig en getrouw
    blijft, kunnen wij zijn loon opvolgend verhoogen."</p>
    <p>"Het is wel, Pasmans, ik bedank u om uwe goedwilligheid. Zend mij den jongen, maar
    zeg hem niets."</p>
    <p>Eenige oogenblikken daarna trad Bavo in de zaal en bleef met de klak in de hand
    voor M. Raemdonck staan.</p>
    <p>Deze beschouwde hem eene wijl, met het hoofd knikkende, als schepte hij behagen in
    de regelmatige <!-- Page 113 -->wezenstrekken en in de nederige, doch tevens moedige
    houding van den jongen.</p>
    <p>"Het is een schoone dag voor u geweest, mijn vriend," zeide hij. "Gij hebt vele
    beschermers aangewonnen, en indien gij vlijtig en verstandig blijft, zult gij
    waarschijnlijk uwen weg in de wereld maken; maar wat u ook gebeure, vergeet nooit,
    dat uwe ouders, arme fabriekwerkers, zich hebben opgeofferd om u te laten
    leeren."</p>
    <p>"Ik zal het niet vergeten, mijnheer," antwoordde Bavo zeer stil, maar op eenen
    ontroerden toon en met eenen glim van wilskracht, waarvan de innigheid den eigenaar
    der fabriek met verrassing sloeg.</p>
    <p>"Ha, dit is wel," zeide hij, "dat gij goed doordrongen zijt van alles, wat uwe
    arme ouders voor u hebben gedaan; uw vader bovenal, niet waar?"</p>
    <p>"Ja, mijnheer, mijn vader heeft voor mij gewerkt, mijn vader is voor mij doodelijk
    ziek geworden; mijne moeder heeft nachten zonder slapen doorgebracht om mij naar de
    school te laten gaan."</p>
    <p>"En gij zult ze liefhebben en, is het u mogelijk, ze beloonen in hunnen ouden
    dag?"</p>
    <p>"Ja, mijnheer, zoolang ik leef."</p>
    <p>"Gij zijt nu op de fabriek van M. Verbeeck, en gij zult de naaste week eerst aan
    den <i>duivel</i> staan als helper. Het is een goed middel om tot iets te geraken;
    maar dit gaat wel langzaam, mijn jongen. Met uwe geleerdheid kan men misschien eenen
    korteren weg vinden."</p>
    <p>"Ik zal meesterknecht worden, mijnheer!" antwoordde Bavo met bedwongene
    kracht.</p>
    <p>"En dan?" morde M. Raemdonck.</p>
    <p>"<!-- Page 114 -->Dan, mijnheer, dan zal mijn vader niet meer werken, en mijne
    moeder ook niet."</p>
    <p>"Gij zijt een brave jongen," sprak M. Raemdonck getroffen. "Wat wint gij nu? Vier
    of vijf franken in de week, niet waar? Dit is niet genoeg. Ik wil u helpen het edele
    doel bereiken, dat gij uw dankbaar hart aanwijst, door u eene loopbaan te openen,
    waarin men, met uwe geleerdheid en uwen goeden wil, veel spoediger kan vooruitgaan.
    Ik was voornemens u een boek te geven; maar al de boeken mijner bibliotheek zullen
    tot uwe beschikking staan. Een ander geschenk ga ik u doen. Wilt gij klerk worden op
    mijn bureel?&mdash;Blijft gij bij uwe goede gedachten en vlijtig, dan zal ik u
    voorthelpen met liefde, als waart gij mijn eigen zoon."</p>
    <p>"O, mijnheer, zooveel goedheid!" kreet Bavo, de handen dankend opheffende. "Hoe
    blijde zal mijne moeder zijn!"</p>
    <p>"Gij aanvaardt dus de plaats?"</p>
    <p>"Ik kan schier niet spreken, mijnheer. Ach ja, ja, ik zal zoo mijn best doen!"</p>
    <p>"Maar gij vraagt niet wat gij zult winnen. Indien gij u nuttig maakt en u vlijtig
    toont, zal ik uwe jaarwedde al spoedig verhoogen; het hangt van u af.</p>
    <p>Voor alsnu en om te beginnen, zult gij ... zult gij vierhonderd franken trekken;
    het is ten minste tweemaal zooveel als uw tegenwoordig loon."</p>
    <p>Bavo borst in tranen los en scheen in zijne ontroering te stikken; hij stamelde
    verwarde woorden, zegende zijnen weldoener en sprak van zijne moeder en van zijnen
    vader, doch was te zeer ontsteld om een verstaanbaar woord te uiten.</p>
    <br />

    <div class="center">
      <img src='images/115.png' width='600' alt='Eenen Godspenning wil ik u geven.'
      title='Eenen Godspenning wil ik u geven.' /><br />
      <br />
       <i>Eenen Godspenning wil ik u geven.</i>
    </div>
    <p>M. Raemdonck opende eene lade van zijnen <!-- Page 115 --><!-- Page 116 -->
    <!-- Page 117 -->schrijflessenaar, nam er iets uit, naderde tot den duizeligen jongen
    en zeide hem:</p>
    <p>"Kom morgen op het groot bureel; de oude meester-klerk is een braaf man en een
    edelmoedig hart; hij zal u vriendelijk zijn en u voorthelpen. Eenen Godspenning wil
    ik u geven; het zal mijn geschenk zijn. Daar, neem dit, draag het uwen vader met de
    goede tijding, en poog mijner bescherming waardig te blijven; dan zult gij uw eigen
    geluk en het geluk uwer goede ouders verzekeren. Vaarwel, mijn jongen, tot morgen
    dus."</p>
    <p>Het hoofd van Bavo draaide, het was hem duister voor de oogen; hij bevond zich in
    de straat zonder het te weten. Vierhonderd franken ging hij winnen! Welke rijkdom, en
    hoe zou zijne moeder verbaasd staan en gelukkig zijn bij dit wonderschoon nieuws! Hij
    kon het niet gelooven; hij droomde misschien? Neen, neen, het was waar. Klerk zou hij
    worden en vierhonderd franken winnen!</p>
    <p>Dan eerst voelde hij iets in zijne hand en opende ze. Daar blonken hem twee
    goudstukken van twintig franken in de oogen!</p>
    <p>Een luide schreeuw ontvloog hem, en, zonder op de voorbijgangers te letten, die
    hem verwonderd nakeken, sprong hij, met de hand in de hoogte, juichend vooruit en
    liep uit al zijne kracht, totdat hij zijne woning bereikte.</p>
    <p>"Moeder, vader!" riep hij, "ik word klerk in het groot bureel van M. Raemdonck; ik
    win vierhonderd franken; ik zal spoedig meer winnen: daar, daar is mijn Godspenning!
    Vader, vader, wij zullen rijk zijn; gij zult leven zonder werken, gij hebt genoeg
    gedaan voor mij. Moeder zal des nachts niet <!-- Page 118 -->meer moeten naaien; zij
    zal eene meid hebben. Nu nog niet, maar het zal komen, ja, ja, mettertijd, of ik zal
    er onder bezwijken."</p>
    <p>En van ontsteltenis afgemat, liet de opgewonden jongen zich lachend en juichend op
    eenen stoel vallen.</p>
    <p>De ouders bestaarden met verwondering de twee goudstukken, welke hun zoon op de
    tafel had geworpen; zij insgelijks schenen buiten zich zelven van verbaasdheid.</p>
    <p>Damhout sloeg eensklaps de armen om den hals zijner vrouw, drukte haar op zijn
    hart en stamelde met tranen in de oogen:</p>
    <p>"O, Christina lief, dat God u zegene! Aan u, aan u alleen zijn wij al dit geluk
    verschuldigd. Gij zijt meer dan eene moeder voor uwe kinderen, meer dan eene vrouw
    voor mij; gij zijt onze goede engelbewaarder op aarde!"</p>
    <p>Bavo stond eensklaps recht en kreet, terwijl hij naar de deur liep:</p>
    <p>"O, Lieveken! Lieveken!"</p>
    <p>Met eenen angstigen gil sprong zijne moeder hem achterna.</p>
    <p>"Hemel, mijn arme zoon, wat geschiedt u?" gilde zij.</p>
    <p>Maar Bavo wierp zich in hare armen en zeide met het schaamrood op de wangen:</p>
    <p>"Het is niets moeder lief; ik droom, de blijdschap maakt mij zinneloos!"</p>
    <hr style='width: 65%;' />
    <a id="X" name='X'></a>
    <h2><!-- Page 119 -->X</h2>
    <br />

    <p>Des anderen daags begaf Bavo zich naar zijn bureel; hij was zoo blijde en zoo vol
    geestdrift, dat hij geheel door zijnen nieuwen arbeid was verslonden en aan niets
    anders meer scheen te denken. Hij bracht des avonds schrijfwerk mede, bleef met de
    pen in de hand zitten, totdat zijne ouders hem herinnerden, dat het tijd was om
    slapen te gaan, en sprak zelfs niet meer van Lieveken, noch van zijne treurnis, omdat
    zij zijne schoone zegepraal niet had kunnen zien.</p>
    <p>Evenwel na eenige dagen van groote overspanning, kwam er een beetje rust in zijn
    gemoed. Dan keerde de herinnering aan de afwezige vriendin even krachtig als te voren
    in hem weder, en hij spoorde zijne moeder aan om eenen brief aan Lieveken te
    schrijven. Het arme meisje zou zich in hun geluk verblijden, en het zou haar zeker
    een troost zijn in haar verdriet.</p>
    <p>Een gansche avond werd aan het opstellen en afschrijven van den brief besteed;
    want alhoewel Bavo de pen voor zijne moeder hield, stortte hij er al de vreugde van
    zijn eigen hart in uit en schilderde breed en wijd de prijsuitreiking en het bezoek
    bij M. Raemdonck. Lieveken moest alles, alles weten, <!-- Page 120 -->even alsof zij
    zelve er bij tegenwoordig ware geweest. Hij vergat insgelijks niet te juichen over de
    toekomst, die hem aanlachte, en beroemde zich, dat, indien Gods bescherming hem
    bijbleef, hij zijne ouders mettertijd rijk en gelukkig zou maken. Zij moest seffens
    antwoorden en laten weten, wanneer haar vader terug naar Gent zou keeren; de
    fabrieken waren hier nu weder alle geopend en er was veel werk; want zij kon wel
    denken, dat, niettegenstaande hunne blijdschap, zijne ouders en hij zelf toch veel
    verdriet hadden, omdat zij Lieveken niet meer zagen.</p>
    <p>De brief werd in de post gestoken, en van dan af wachtte Bavo met koortsig
    verlangen op het antwoord.</p>
    <p>Er verliepen &eacute;&eacute;ne week, twee weken, eene gansche maand. Elken middag
    en elken avond, als Bavo zijn bureel verliet, liep hij met groote haast naar huis, en
    zijn eerste woord was telkens:</p>
    <p>"Welnu, welnu, moeder, is er niets gekomen?"</p>
    <p>"Niets, nog niets, mijn zoon," antwoordde vrouw Damhout met eenen zucht.</p>
    <p>Bavo werd allengs zeer treurig en moedeloos, en soms bleef hij des avonds uren
    lang met het hoofd in de hand zitten, of koutte met zijne moeder over de
    waarschijnlijke redenen dezer stilzwijgendheid van Lieveken. Was zij ziek misschien?
    Was haar een ongeluk overkomen? Had men zich in het opschrift van den brief
    misgrepen? Maar dit laatste was niet mogelijk, vermits Lieveken zelve
    v&oacute;&oacute;r haar vertrek hun dit opschrift had gegeven.</p>
    <p>Gelukkig dat Bavo in den arbeid eene afleiding voor zijne droeve gepeinzen vond.
    Het plichtgevoel was inderdaad zeer machtig in hem. Zoolang hij op
    <!-- Page 121 -->zijn bureel was, overspande hij zijne wilskracht en worstelde
    zegevierend tegen het verdriet, dat zijnen geest benevelde, en men kon niet aan zijn
    werk raden, dat smartelijke stoornissen hem onophoudend bestormden.</p>
    <p>Zekeren avond toch zeide hem de oude meester-klerk met eene schier vaderlijke
    minzaamheid:</p>
    <p>"Bavo, mijn jongen, gij moogt met zooveel inspanning niet werken. Gij zult u
    zelven ziek maken door uw overdreven ijver. Ik zie sedert eenige dagen, dat gij
    zwaarmoedig en treurig zijt. Vrees niet, gij doet meer en beter dan men van u kan
    verwachten. M. Raemdonck is zeer tevreden over u, gij weet het wel. Kom, kom, een
    mensch, die zijne plichten gevoelvol vervult, moet licht en vroolijk van harte zijn;
    anders wordt hem de arbeid zwaar en geestverdoovend."</p>
    <p>De arme jongen ging zeer bedrukt naar huis; hij beschouwde deze vriendelijke
    opwekking als een zijdelingsch verwijt; want zij bewees, dat de meester-klerk zijne
    duistere gemoedsstemming had opgemerkt, en misschien had er iets aan zijn schrijfwerk
    ontbroken. Daarenboven, Lieveken antwoordde niet; reeds zes lange weken waren er
    verloopen. Zou hij ooit nog wel iets van haar vernemen? Was zij gevaarlijk ziek? Was
    zij dood misschien?&mdash;want aan hare dankbaarheid, aan hare trouwe herinnering
    dorst hij na zulke korte afwezigheid niet twijfelen.</p>
    <p>Toen hij dus, dubbend en zuchtend, in de stege kwam, ontvloog hem eensklaps een
    schreeuw van verrassing en blijdschap. Hij zag van verre zijne moeder voor de deur
    van haar huisje staan met een papier in de hand, dat zij hem scheen te toonen.</p>
    <p><!-- Page 122 -->De jongen sprong vooruit, trok zijne moeder in huis en riep:</p>
    <p>"Een brief van Lieveken?"</p>
    <p>"Ja, van Lieveken of van hare ouders; hij komt uit Frankrijk."</p>
    <p>"En wat staat er in, moeder?"</p>
    <p>"Gij weet, Bavo, dat ik geen geschrift kan lezen."</p>
    <p>"Geef, geef, ik zal hem u voorlezen.... Hij is van Lieveken zelve. Luister,
    moeder. Ach, ik beef van ongeduld:</p>
    <div class='blkquot'>
      <p>"Goede madam Damhout."</p>
    </div>
    <p>"Zie, waarom noemt zij mij nu <i>madam</i>?" kreet de verwonderde Christina.</p>
    <p>"Wel, het is uit eerbied, moeder; daarenboven, in Frankijk noemt men iedere vrouw
    <i>madam</i>; maar laat mij lezen, onderbreek mij niet, ik bid u:</p>
    <div class='blkquot'>
      <p>"Goede madam Damhout,</p>
      <p>"Vergeef het mij, dat ik niet eerder op uwen brief heb kunnen antwoorden. Vader
      had hem op de fabriek ontvangen en hem in zijnen zak gestoken en vergeten. Toen
      moeder zijn vest wilde vermaken, heeft zij hem gevonden. Ik bedank u en Bavo en M.
      Damhout uit het diepste mijns harten voor de vriendschap, die gij de arme Godelieve
      blijft toedragen. Uw brief heeft ons zoo gelukkig gemaakt, dat mijne moeder
      <!-- Page 123 -->en ik van blijdschap hebben geweend en God om zijne goedheid
      jegens u hebben gezegend. Wat mij betreft, ik heb veel verdriet; want ik denk
      zonder ophouden aan u allen: ik treur, omdat ik u niet meer zie en zelfs niet weet,
      of ik nog ooit van mijn leven u zal wederzien. Mijn vader zegt dikwijls, dat hij
      nooit meer naar het land zal wederkeeren; want hier is overvloedig werk en een hoog
      dagloon. Mijne moeder heeft nog geenen winkel voor mij kunnen vinden. Ik werk op
      eene fabriek en win zes franken in de week. Mocht mijne moeder toch spoedig eenen
      winkel voor mij vinden! De menschen op de fabriek zijn zoo grof en zoo baldadig;
      zij schelden en vloeken altijd, en omdat ik eenen afkeer van die woestheid heb,
      lachen ze mij uit en plagen mij. Ik ben er bijna ziek van geworden; maar nu is het
      wat beter. Mijn broeder Tist is zijn linker oog kwijtgeraakt in een gevecht
      tusschen Vlaamsche en Fransche werklieden; hier vecht men schier alle dagen. Dat
      Bavo in de wereld zal verhoogen, en dat gij altezamen rijk zult worden, daarvan was
      ik reeds overtuigd, toen ik nog een klein kind was; maar gij zult in uw geluk toch
      somtijds nog eens denken aan het arme Lieveken, niet waar? Wat ik ook worde,
      fabriekwerkster of kleermaakster, ik zal slechts met eerbied en dankbaarheid mij
      uwer eindelooze goedheid mogen herinneren, dit weet ik wel; maar zijt zeker, al
      leefde Godelieve honderd jaar, dat zij nog op haar doodbed de namen zal noemen van
      hem, die het arme zieke kind leerde lezen, en van haar, die het als eene tweede
      moeder naar de school heeft geleid.</p>
      <p>"Uwe ootmoedige dienstmeid,</p>
      <p>"GODELIEVE WILDENSLAG."</p>
    </div>
    <!-- Page 124 -->
    <p>Bavo liet den brief ter tafel vallen en begon te weenen: vrouw Damhout had
    insgelijks de tranen in de oogen. Zij poogde echter haren zoon te doen begrijpen, dat
    hij ten onrechte zich zoo diep bedroefde. Wat was er dan zoo ongelukkig in het lot
    van Lieveken? Zij treurde, omdat zij verre van hare geboortestad en hare vrienden
    moest leven. Dit was immers natuurlijk? Bavo moest daarenboven wel zeker zijn, dat
    Wildenslag naar Gent zou terugkeeren.</p>
    <p>Maar dit was de reden der smart van den jongen niet. Wat hem verschrikte, was de
    tijding, dat Godelieve op eene fabriek werkte, te midden van ruwe, woeste menschen,
    en daarom was hij ontroostbaar. Hij drukte het angstig voorgevoel uit, dat Lieveken
    door de gedurige aanraking met de grove, onwetende lieden hare zedigheid en de
    zuiverheid haars harten zou kunnen verliezen. Dit ware volgens hem het grootste
    ongeluk, dat haar kon overkomen. Er lag misschien een gevoel van zelfzucht in zijne
    ontsteltenis; maar hij verborg het onder het medelijden voor de gezellinne zijner
    kindsheid en zuchtte herhaalde malen met diepen weemoed:</p>
    <p>"Arm Lieveken! Arm Lieveken!"</p>
    <p>Adriaan Damhout kwam te huis. Dan bedwong Bavo zijn verdriet; want in zijns vaders
    tegenwoordigheid dorst hij de ontroeringen zijns harten niet zoo vrij uitstorten.</p>
    <p>Nadat men gedurende eenigen tijd over den treurigen brief van Godelieve had
    gekout, besloot men haar nog denzelfden avond te schrijven, om haar te troosten en
    haar moed te geven. Men zou <!-- Page 125 -->daarenboven in den brief aan haar eenen
    anderen brief voor hare moeder steken, om deze tot het spoedig zoeken van eenen
    anderen winkel aan te manen.</p>
    <p>Eens dat deze beide brieven waren geschreven, werd Bavo een beetje beter te moede.
    Hij had nu een middel gevonden om met Godelieve te spreken; het was eenigszins, alsof
    zij nog tegenwoordig ware; de betuiging harer dankbaarheid, de zekerheid dat zij nog
    aan hunne zoete vriendschap dacht, deed hem zoo goed aan het hart. Met deze
    troostende overweging ging de jongen te bed, en alhoewel hij droomend Lieveken op de
    fabriek zag en ruwe, onbeschofte woorden rondom haar hoorde galmen, werd zijn slaap
    niet merkelijk gestoord.</p>
    <p>Maanden lang wachtte hij op een tweede antwoord van Godelieve; er kwam geene
    tijding. Men schreef eenen anderen brief en zelfs eenen derden, maar even
    vruchteloos.</p>
    <p>Bavo meende te moeten denken, dat vader Wildenslag de brieven vernietigde. Dewijl
    men ze naar de fabriek stuurde, aangezien men de bijzondere woonst der Wildenslags
    niet wist, ontving hij ze altijd op zijn werk. De brief, waarin Damhout aandrong om
    Godelieve het fabriekwerk te doen verlaten, zou hem waarschijnlijk hebben doen
    besluiten alle betrekking tusschen zijn huisgezin en de Damhouts af te breken.
    Misschien had het woeste gezelschap, waarin Godelieve veroordeeld was te leven, reeds
    eenen verderfelijken invloed op haar uitgeoefend? Misschien was haar geheugen
    verduisterd en had zij hare vorige vrienden vergeten? Maar dit kon niet zijn, zoo
    spoedig toch niet!</p>
    <!-- Page 126 -->
    <p>Op zekeren avond dat Bavo met zijne moeder koutte, ontvielen hem eenige droeve
    woorden, die vrouw Damhout schenen te verrassen en te verwonderen. Wat zij daarop
    antwoordde om hem te troosten, deed het schaamrood op Bavo's voorhoofd klimmen. Hij
    stamelde eenige verontschuldigingen en bleef dan zwijgend in zich zelven dubben en
    overwegen, of nam een boek en ontvluchtte z&oacute;&oacute; eene samenspraak,
    zoohaast hij bemerkte, dat zijne moeder hem met aandacht beschouwde.</p>
    <p>Liefde? Zijn medelijden zou liefde zijn? Hij zou Godelieve beminnen ... beminnen,
    anders dan eene speelgenoote, dan eene zuster? Zijne moeder had het niet gezegd; maar
    waarom dan had zij gesproken van eene geheime neiging des harten, van een gevoel, dat
    hij moest pogen te beheerschen en te overwinnen?</p>
    <p>Van dan af werd Bavo aangaande Godelieve achterhoudend met zijne moeder. Telkens
    dat zij zelve, en het gebeurde niet dikwijls meer, den naam van Lieveken noemde,
    keerde hij de samenspraak af.&mdash;Dit belette echter niet, dat zijne ziel treurde
    en nog snakte naar de afwezige vriendinne. Elke maal dat hij te huis kwam, hoopte
    hij, dat zijne moeder hem eenen brief zou toonen; maar de maanden verliepen zeer
    snel, en van Lieveken hoorde men niets meer.</p>
    <p>Wel had vader Damhout eens eenen werkman ontmoet, die uit Frankrijk kwam en hem
    nieuws van de Wildenslags had gegeven; maar zijne woorden waren niet van aard om Bavo
    of zijne moeder te verblijden. Volgens zijn zeggen wonnen de Wildenslags veel geld,
    ja veel te v<!-- Page 127 -->eel; want zij waren gekend als de grootste drinkers en
    zwierders van geheel de stad. Zij lagen ook altijd in twist met iedereen en schenen
    in ruzie en in vechten hun vermaak te vinden. Naar Gent terugkomen, dit zouden zij
    zeker niet doen; want zij hadden daarvoor een al te goed leven in Frankrijk.
    Godelieve kende hij niet; maar hij wist, dat al de Wildenslags, ouders en kinderen,
    op fabrieken werkten.</p>
    <p>Ondanks de durende beneveling van zijn gemoed kweet Bavo zijne plichten zoo wel op
    zijn bureel, dat hij meer en meer de gunst won van M. Raemdonck en van den
    meester-klerk. Men had zijne jaarwedde reeds tot zeshonderd franken verhoogd, en
    dewijl zijn vader bleef werken en zijne moeder nog immer voor haren winkel kielen
    naaide, kwam er zooveel welstand in huis, dat men besloot de stege te verlaten en in
    eene betere en min donkere straat te gaan wonen.</p>
    <p>Veel eerder ware men verhuisd, hadde Bavo zelf niet altijd gepoogd deze beslissing
    te doen uitstellen. Hij verborg het niet, dat hij met smart zich zou verwijderen van
    deze plaats, waar zijne wieg had gestaan en waar hij zijne gelukkige kindsheid had
    gesleten. Zeide en herhaalde zij hem niet dagelijks, hoe zijne moeder hem had bemind
    en hem had aangemoedigd in zijne pogingen om te leeren? Waren niet al de
    herinneringen van zijn leven aan deze nederige kamer gehecht?</p>
    <p>Eindelijk toch kon hij zijne moeder niet meer wederstaan. Er werd, een weinig
    verder aan de straat, een klein doch net huisje gehuurd, en men had reeds begonnen de
    meubelen over te dragen.</p>
    <p>Men nam<!-- Page 128 --> voor den laatsten keer het middagmaal in de oude woning.
    Bavo zat tusschen zijne twee zusterkens aan tafel over zijne ouders. De jongen sprak
    niet en was zeer zwaarmoedig; zijne oogen dwaalden soms rond de kamer, als zeide hij
    vaarwel aan deze wanden, die zoo dikwijls de vroolijke stem van arme, ongelukkige
    kinderen hadden gehoord.</p>
    <p>Daar trad onverwachts een man in de kamer, naar buiten roepende:</p>
    <p>"Ja, ja, ik kom! Eenige oogenblikken slechts! ga naar de <i>Blauwe Geit</i>, bij
    Pier de Knul; ik zal u daar wel vinden!"</p>
    <p>En tot de tafel naderende, greep hij de hand van Damhout en zeide:</p>
    <p>"Goeden dag, Adriaan, ik wilde toch niet in Gent geweest zijn, zonder u te hebben
    gezien. Gij hebt geluk, ik weet het en het verblijdt mij, want gij zijt een brave
    vent."</p>
    <p>"Zie, het is Steven Geerts!" riep Damhout. "Wel vier jaar is het geleden, dat ik u
    voor de laatste maal heb gezien. Waar zijt gij gebleven?"</p>
    <p>"Ik kom uit Frankrijk; daar is altijd veel werk."</p>
    <p>"Uit Frankrijk?"</p>
    <p>"Ja, van Wazemmes, bij Rijssel."</p>
    <p>"Van Wazemmes!" riepen de ouders en Bavo met blijde verrassing.</p>
    <p>"Waarom verwondert u dit?" murmelde Steven.</p>
    <p>"En hoe gaat het met de Wildenslags? Die wonen ook te Wazemmes, niet waar?" vroeg
    vrouw Damhout.</p>
    <p>"Dit is te zeggen," was het antwoord, "zij hebben er eenigen tijd gewoond, volgens
    dat ik van de vrienden heb vernomen; ma<!-- Page 129 -->ar ze zijn van daar naar
    Douai vertrokken. Ik heb ze gedurende acht of tien dagen gezien; want ik heb wel een
    half jaar te Douai gewerkt; maar de week na mijne aankomst zijn de Wildenslags
    eensklaps van daar vertrokken. De vrienden zeggen, dat zij werk hebben aangenomen
    voor eene stad in het midden van Frankrijk, voor Rouaan misschien; maar ik weet het
    niet juist."</p>
    <p>"En de Wildenslags varen altijd wel?"</p>
    <p>"Wel? Ja, veel te wel; het ware beter, dat zij wat armoede leden. Er zijn geene
    grootere rabauwen op de wereld dan de Wildenslags; gij moest ze nu zien, Adriaan! Ze
    doen niets dan zwieren en slempen, halve weken; en ze worden zelfs door de vrienden
    gevlucht; want ze zijn daarenboven zeer brutaal en groote ruziemakers."</p>
    <p>Adriaan en zijne vrouw schudden treurig en zwijgend het hoofd. Ziende dat Steven
    de hand van haren man greep om hem vaarwel te wenschen, vroeg moeder Damhout:</p>
    <p>"Zoudt ge ons niet kunnen zeggen, Geerts, hoe het met Godelieve Wildenslag gaat?
    Gij kent ze misschien niet?</p>
    <p>"Is het geene teere, magere? Met blond haar en levendige blauwe oogen?"</p>
    <p>"Ja."</p>
    <p>"Ha, die ken ik goed; ik heb ze ten minste eens en maar al te wel gezien. Die is
    nog veel erger dan de anderen, vrouw Damhout. Al de Wildenslags zijn grove
    menschen."</p>
    <p>"Wat wilt gij zeggen, o hemel!"</p>
    <p>"Denk eens, ik kom in de stege, waar de Wildenslags wonen. Niet voor hen, maar
    voor eenen anderen vriend; want ik wilde met die<!-- Page 130 --> brutale kerels geen
    uitstaans hebben. Weet gij, wat ik daar zie? Eenen ganschen hoop vrouwen met moeder
    Wildenslag in het midden, die als razenden aan het kijven zijn. Daar komt eensklaps
    Godelieve met den kloef in de hand het huis uitgeschoten en begint te slaan en te
    vechten, dat men ze wel met vieren moest vasthouden en bedwingen. De leelijke
    woorden, die zij sprak, maakten mij zuiver beschaamd, alhoewel ik van geen klein
    gerucht vervaard ben. Dat zulk zwak en mager meisje, die anders een fraai wezen
    heeft, zulke baldadige taal spreekt, dit stak mij fel tegen de borst, en ik had, mij
    dunkt, lust om de onbeschaamde wat kletsen om hare ooren te geven...."</p>
    <p>"Godelieve? Maar het is niet mogelijk!" zuchtte vrouw Damhout. "Hebt gij het
    waarlijk gezien?"</p>
    <p>"Met mijne eigene oogen. Misschien was het meisje buiten zich zelve geraakt, omdat
    men hare moeder aanviel.... Nu, Adriaan, houd u wel, en gij insgelijks, bazin
    Damhout, totdat ik nog eens naar Gent kome."</p>
    <p>De werkman verliet de kamer. Er heerschte eene wijl de volledigste stilte; de
    ouders bezagen elkander en hunnen zoon met treurige verbaasdheid. Bavo scheen
    vergramd; er fonkelde een somber vuur in zijne oogen, en zijne lippen schenen te
    beven.</p>
    <p>Toen zijne moeder eindelijk eenige woorden meende te spreken, om hem te troosten
    en Godelieve te verontschuldigen, stond de jongen op en zeide met kracht:</p>
    <p>"Moeder, vader, spreekt mij nooit meer van Godelieve! Ik wil haar vergeten, mijne
    kindsheid geheel vergeten, om nimmer nog aan haar te denken. Dat een onwetend mensch
    zoo laag dale en den eer<!-- Page 131 -->bied voor zich zelven verlieze, dit is te
    begrijpen; maar zij kan lezen, zij is geleerd, zij heeft van u, moeder, niets
    gekregen dan lessen van deugd en zedelijkheid. Uwe goedheid, uwe weldaden, onze
    vriendschap, dit alles heeft zij vergeten. Zij is dubbel schuldig. O, ik zal haar
    aandenken in mijn hart versmachten met geweld. Moeder, doe de werklieden komen,
    seffens: alles moet weg naar onze nieuwe woning. Ik wil hier niet meer slapen, ik wil
    geenen voet meer in de stege zetten. Ik bid u, dat ik alles gereed vinde tegen dat ik
    naar huis kom; gij zult mij gelukkig maken. Vaarwel, ik ga naar mijn bureel; hier kan
    ik niet meer blijven; dezen avond zal ik bellen aan het huis in de straat...."</p>
    <p>Hij meende te vertrekken; maar daar hij bemerkte, dat zijne moeder bekommerd was
    en hem wilde wederhouden, zeide hij met min ontsteltenis in de stem:</p>
    <p>"Wees gerust, moeder; het is voor een oogenblik slechts. Morgen zal ik aan niets
    meer denken; het is gedaan; ik had verdriet, maar nu ben ik genezen, genezen voor
    altijd!"</p>
    <p>En na onder het spreken dezer woorden de handen zijner moeder teederlijk te hebben
    gedrukt, ging hij het huis uit.</p>
    <!-- Page 132 -->
    <hr style='width: 65%;' />
    <a id="XI" name='XI'></a>
    <h2>XI</h2>
    <br />

    <p>De ongunstige tijding over Godelieve scheen Bavo van eene geheime overheersching
    te hebben verlost, en onder dit opzicht had zij hem inderdaad goed gedaan. Alsof dit
    voorval eensklaps hem al wat er nog kinderlijks in hem was, had ontnomen, werd zijn
    geest ernstiger en hij kreeg meer dan te voren het voorkomen van een bezadigd mensch,
    die zich slechts bezighoudt met nuttige dingen.</p>
    <p>Van dan af werkte hij met nog meer vlijt op zijn bureel, en al zijne pogingen
    strekten om zich den handel en de inrichting der fabriek geheel eigen te maken.</p>
    <p>M. Raemdonck en de oude meester-klerk schepten vermaak in den leerzamen en
    dankbaren jongeling voort te helpen. De laatste bovenal had hem zeer lief en
    ontlastte zich op hem van een groot gedeelte zijns arbeids, teneinde hem van alles
    ondervinding te geven. Hij verborg hem zelfs niet, dat hij het deed met een bijzonder
    inzich<!-- Page 133 -->t.</p>
    <p>"Ik kan ziek worden," zeide de meester-klerk, "ik kan eene andere plaats bekomen;
    mijn oom, de huidvetter, kan sterven. Dan erf ik een fortuin en ga op mijn
    geboortedorp leven. Ik wil u bekwaam maken om mij desnoods in mijne bezigheid te
    vervangen en, indien het gebeurt, als gij oud genoeg zijt, om mijne plaats bij M.
    Raemdonck te krijgen."</p>
    <p>Dit vooruitzicht was een nieuwe spoorslag voor Bavo. Met de toestemming van zijnen
    meester nam hij boeken uit de bibliotheek naar huis, studeerde de mekaniek, volgde
    nieuwe uitvindingen, teekende en overwoog, en had reeds bijgedragen om op de fabriek
    eene winstgevende verbetering aan de werktuigen te doen toebrengen.</p>
    <p>Zoo klom eindelijk zijne jaarwedde tot de som van duizend franken, toen hij zijn
    negentiende jaar bereikte.</p>
    <p>Van Godelieve en zijne kindsheid sprak hij niet meer of scheen geen gewicht meer
    aan deze herinneringen te hechten. Evenwel kwamen er nog oogenblikken, dat het beeld
    van Lieveken voor zijne oogen opstond, en hij dacht zelfs met vermaak en welgevallen
    aan de vriendin zijner eerste jaren. Niet aan Godelieve, het fabriekmeisje, die zich
    door de slechte voorbeelden tot ruwheid en zedelijke verlaging had laten medeslepen;
    neen, aan het kleine, beminnelijke Lieveken, het zuiver en eenvoudig kind, dat met
    hem was opgegroeid en al zijne vermaken en al zijne hoop had gedeeld. Onder zijnen
    drukken arbeid, onder zijne onophoudende studi&euml;n hoorde hij soms een zilveren
    stemmeken zijnen naam murmelen, en hem verscheen nog van tijd tot tijd het zoete
    wezen met de glinsterende blauwe oogen, zooals zij hem had aanschouwd, toen
    <!-- Page 134 -->hij haar buiten de stadspoort voor de laatste maal had gezien. Dit
    waren echter slechts droomen, die met de wezenlijkheid in geene betrekking meer
    stonden, en hij wist het zeer wel.</p>
    <p>Vader Damhout had zijnen zoon reeds aangespoord, om door M. Raemdonck of den
    meester-klerk toch eens naar de Wildenslags te doen vernemen; maar Bavo had deze
    pogingen met eene soort van verschriktheid afgewezen, en zijne moeder had hem gelijk
    gegeven.</p>
    <p>Inderdaad, welke gemeenschap was er voortaan mogelijk tusschen Godelieve en hem?
    Hij gevoelde zich geroepen om in de wereld tot den burgerstand op te klimmen en onder
    deftige lieden te leven. Indien de Wildenslags naar Gent terugkwamen, zou hij dan
    niet beschaamd zijn, als vriend en broeder te hebben geleefd met menschen, die
    veeleer het misprijzen dan de achting der wereld verdienden? Neen, neen, van de
    Wildenslags mocht men hem niet meer spreken; zij hadden hem gewond in zijn gevoel, en
    hij was verbitterd tegen hen.</p>
    <p>Het waren bijna dezelfde overwegingen, die zijne moeder aanspoorden om hare eigene
    herinneringen te onderdrukken. Vijf of zes jaar vroeger had zij soms wel gedacht, dat
    Bavo en Lieveken misschien door God bestemd waren om eens door het huwelijk te worden
    vereenigd. Die droom had haar zelfs als eene mogelijkheid toegelachen; maar nu was er
    zooveel afstand tusschen Bavo en Godelieve gekomen, dat men aan de vroegere
    gemeenschap met de Wildenslags niet zonder een geheim gevoel van schaamte kon
    denken.</p>
    <p>Men sprak dus eindelijk in het geheel niet meer van Lieveken, alhoewel
    <!-- Page 135 -->in het hart van vrouw Damhout en in het hart van haren zoon een
    immer herlevend gevoel van treurnis en van medelijden voor het ongelukkige kind
    opwelde.</p>
    <p>Bavo, die nu allengs tot de mannenjaren naderde, maakte zich met onophoudende
    vlijt alles eigen, wat den handel en de bewerking van het katoen betreft. Met de
    toestemming van den meester-klerk bracht hij een gedeelte van den dag in de fabriek
    zelve door, niet alleenlijk om de praktijk van den arbeid aan te winnen, maar tevens
    om de werklieden op te passen en de belangen van M. Raemdonck te behartigen. Hij
    volbracht dezen laatsten plicht met zooveel ijver en verstand, dat de meester-klerk,
    die hoogmoedig was over zijnen leerling, soms tot M. Raemdonck zeide:</p>
    <p>"Wees zeker, Bavo Damhout brengt u voor duizenden franken profijt aan, elk jaar.
    De werklieden beminnen en achten hem, en zij zorgen, dat er niets verkwist of
    gebroken worde, alleenlijk om hem vermaak te doen."</p>
    <p>Inderdaad, Bavo was zeer minzaam en zacht met iedereen, en zijne wonderlijke
    wetenschap en ervarenheid waren wel van aard om hem het ontzag der werklieden te
    verschaffen; maar dit was de voornaamste reden hunner genegenheid voor hem niet.</p>
    <p>Zijn eigen vader, hun oude, brave gezel, stond aan eenen spinmolen, en de
    jongeling moest dikwijls aan hem, evenals aan hen zelven, bevelen of terechtwijzingen
    geven. Dit hadde iets pijnlijks kunnen zijn, een oude spinner, die zich door zijnen
    zoon moest zien gebieden. Ma<!-- Page 136 -->ar Bavo naderde nooit zijnen vader dan
    met de klak of den hoed in de hand, stuurde hem het woord toe met den grootsten
    eerbied en lachte hem aan en drukte hem zoo teederlijk de hand, dat al de werklieden
    zich ontroerd gevoelden van bewondering en hoogmoed. Het kostte hun dan geene moeite,
    te gehoorzamen aan een werkmanskind, die zich door zijne geleerdheid het recht tot
    bevelen had aangewonnen, en door zijne zachtheid en door zijne liefde tot zijnen
    ouden vader de eerbiedige genegenheid van elkeen afdwong.</p>
    <p>Bavo vergenoegde zich niet met hetgeen er voor hem op de fabriek van M. Raemdonck
    te leeren was; hij had zijnen meester overgehaald om in te schrijven op de nieuwste
    schriften over werktuigkunde en nijverheid; hij volgde openbare avondlessen, welke er
    alsdan over dit vak door geleerde professors werden gegeven; hij bezocht telkens dat
    hij er gelegenheid toe had, de beste fabrieken van Gent.</p>
    <p>Zoo verkreeg hij mettertijd eene groote wetenschap van alles, wat de
    katoennijverheid en hare mogelijke verbeteringen betreft.</p>
    <p>Hij was gelukkig, want iedereen rondom hem loofde en beminde hem.... Evenwel was
    zijn hemel niet geheel zonder wolken. Zijn vader werkte nog altijd op de fabriek! De
    droom des jongelings was dus nog niet verwezenlijkt, het doel zijns levens nog verre
    van bereikt te zijn. Hij hadde wel gewild, dat zijn vader ophield van werken; maar
    zijne ouders en hij zelf waren nu in hunne nieuwe woning aan zekeren welstand gewend.
    Men kon dien toestand niet verlaten om een meer bekrompen leven te hernemen, en zijne
    jaarwedde alleen was niet toereikend om in de onkosten van het huishouden
    <!-- Page 137 -->te voorzien. Deze overweging was hem soms nog eene oorzaak van
    voorbijgaand verdriet ... en daarbij, wanneer hij alleen was en droomde, tooverden
    zijne gepeinzen hem nog dikwijls terug in zijne schoone zoete kindsheid. Dan voelde
    hij in zijn hart eene ledigheid, eene onoverwinnelijke treurnis, eenen geheimzinnigen
    worm, die wel zachtjes knaagde, doch niet wilde sterven....</p>
    <p>Op zekeren morgen dat Bavo op zijn bureel trad en, in de afwezigheid van den
    meester-klerk, zich aan het schrijven had gezet, kwam eene meid hem zeggen, dat M.
    Raemdonck hem verlangde te spreken en in de zaal op hem wachtte.</p>
    <p>Toen hij zich voor den eigenaar der fabriek aanbood, deed deze hem nederzitten en
    zeide:</p>
    <p>"Mijnheer Damhout, toen ik door eigene beweging en door aanbeveling van den heer
    burgemeester u op mijn bureel toeliet, hoopte ik, dat gij mijne bescherming door
    leerzaamheid en vlijt zoudt erkennen. Ik heb mij niet bedrogen; integendeel, ik heb
    mijn genoegen in u gevonden, en gij hebt mij veel voordeel aangebracht in mijne
    zaken. Uwe durende liefde voor uwe ouders heeft mij daarenboven een waar gevoel van
    vriendschap en achting voor u ingeboezemd. In &eacute;&eacute;n woord, gij zijt een
    braaf jongeling en ik ben uiterst tevreden over u. Ik weet, dat uw schoonste droom,
    het voorname doel uwer werkzaamheid, daarin bestaat, uwen vader van allen arbeid te
    ontslaan en uwe moeder door levensgemak en zekere weelde voor hare vroegere
    opofferingen te beloonen. Het middel om u dat doel te laten bereiken, is mij nu
    aangeboden; en alhoewel gij nog jong zijt, wil ik nochtans u toonen, dat ik
    vertrouwen heb in uwe ervarenheid en in uwe trouw. De oom van den meester-klerk is
    gisteren overleden; M. Pas<!-- Page 138 -->mans geeft zijn ontslag en gaat zijn
    geboortedorp bewonen. Gevoelt gij u bekwaam mijn meester-klerk te zijn?"</p>
    <p>"O, mijnheer!" zuchtte Bavo, "ware ik niet bekwaam, ik wierd het uit dankbaarheid
    voor uwe uiterste goedheid!"</p>
    <p>"Het is, mijn vriend, dat daar eene jaarwedde van drieduizend vijfhonderd franken
    aan vast is; ja, vier duizend franken, met zekere bijzaken. Dit is tamelijk veel voor
    een jongeling van twee&euml;ntwintig jaar. Zal deze aanzienlijke vermeerdering u niet
    schadelijk zijn? Gij zijt in de gevaarlijkste jaren...."</p>
    <p>"Beproef mij, ik bid u, mijnheer, al ware het gedurende een gansch jaar!" zeide
    Bavo smeekend "Wat gij mij aanbiedt, is het geluk, dat ik voor mijne ouders heb
    gedroomd. Oh, indien ik mij uwer grootmoedigheid ooit onwaardig toon, jaag mij weg,
    veracht mij; maar neen, neen, ik zal mijnen wil en mijne pogingen overspannen, en, is
    het mogelijk, u bewijzen, dat uwe weldaad mijne krachten heeft verdubbeld."</p>
    <p>"Ik geloof u, mijn vriend; de liefde tot uwe ouders zal uw engelbewaarder zijn.
    Wees dus meester-klerk, en dat het schoone doel uws levens zij bereikt. Gij kunt
    iemand van het klein bureel nemen om de brieven af te schrijven, totdat wij eenen
    anderen klerk vinden om uwe plaats in te nemen."</p>
    <p>M. Raemdonck stond op, naderde tot den jongeling en drukte hem de hand.</p>
    <p>"Proficiat, meester-klerk," zeide hij. "Ga nu in de fabriek; want gij brandt
    ongetwijfeld van ongeduld om uwen vader het goede nieuws te dragen?"</p>
    <p>Bavo ging niet heen; hij bleef in gedachten voor zijnen meester staan.</p>
    <p>"<!-- Page 139 -->Welnu, hebt gij mij nog iets te zeggen?" vroeg deze.</p>
    <p>"Mijnheer, ik wilde u een verzoek doen."</p>
    <p>"Spreek, mijn vriend."</p>
    <p>"Het is zonderling genoeg, mijnheer, maar gij zijt zoo goed voor mij. Ik zou
    wenschen, dat gedurende eenige maanden niemand iets van mijne nieuwe benoeming wist;
    mijne ouders insgelijks niet. Dat men ten minste vooronderstelde, dat mijne jaarwedde
    voorloopig nog niet is verhoogd."</p>
    <p>"Welke vreemde gedachte is dit!" kreet M. Raemdonck verwonderd. "Waarom toch die
    geheimhouding?"</p>
    <p>"Het is, mijnheer, dat ik mijnen ouders eene blijde verrassing wil aandoen, en
    daartoe zou ik eenigen tijd moeten kunnen sparen, zonder dat zij het weten."</p>
    <p>"Welke verrassing?"</p>
    <p>"Ik weet het nog niet, mijnheer; een geschenk, iets dat hen in eens gelukkig zou
    maken. Ik zal het u zeggen en uwen goeden raad vragen, zoohaast ik daarover een
    besluit heb genomen.... En indien ik gedwongen was u een voorschot op mijne jaarwedde
    af te smeeken?"</p>
    <p>"Ho, voor zulk liefderijk doel moogt gij mij niet sparen. Mijne kas staat voor u
    open, ten minste zoolang gij binnen de palen der redelijkheid blijft."</p>
    <p>Bavo, onder het uiten eener vurige dankzegging, verliet de zaal en begaf zich naar
    zijn bureel. Hij deed eenen helper van het klein bureel komen en zette hem
    onmiddellijk aan het werk. Intusschen dacht hij aan hetgeen hij M. Raemdonck
    <!-- Page 140 -->had gezegd en aan het geschenk, waarmede hij voornemens was zijne
    ouders te verrassen en gelukkig te maken. Zijn ontwerp was sedert jaren reeds in zijn
    hoofd vastgesteld; maar hij had het niet aan zijnen meester durven zeggen, uit vrees
    dat hij zelf nog van gedachte kon veranderen. Na lange overweging toch bleef hij bij
    zijn eerste besluit.</p>
    <p>Toen hij met zijne ouders en zusters aan het middagmaal zat vertelde hij hun, dat
    de oude meester-klerk zijn ontslag had gegeven, omdat zijn oom, die nu gestorven was,
    hem een rijk erfdeel had nagelaten. M. Raemdonck had wel lust om Bavo tot
    meester-klerk aan te stellen; maar hij wilde het eerst eenige maanden beproeven,
    aangezien de jonkheid van Bavo.</p>
    <p>Zoo deed hij voor de oogen zijner ouders de hoop glinsteren, dat hij welhaast
    aanmerkelijk zou worden verhoogd, en hij verborg niet, dat, indien dit geluk hem ten
    deel viel, hij niet meer zou lijden, dat zijn vader een oogenblik langer werkte. Hij
    zou dan in zijne hooge jaarwedde de middelen vinden, om zijne moeder alle gemak te
    bezorgen en haar te laten leven als eene ware rentenierster. Hij was zoo vroolijk,
    zoo blijgeestig, dat hij iedereen deed juichen en in de handen klappen van hoop en
    vreugde.</p>
    <p>Eindelijk vertelde hij, dat de neef van M. Raemdonck, die lang te Parijs had
    verbleven en daar zelfs onlangs was getrouwd, naar Gent ging komen wonen. M.
    Raemdonck was op zoek naar een huis voor zijnen neef. Groot moest het niet zijn, maar
    fraai en zindelijk. Hij zou het voorzien met schoone meubelen en alles in gereedheid
    brengen tegen de overkomst van zijnen neef met zijne jonge <!-- Page 141 -->vrouw.
    Bavo sprak er van, omdat zijn meester hem had verzocht eens rond te zien, welke
    huizen van dien aard zoo al te huur hingen; en de jongeling, die niet veel tijd had,
    spoorde zijne moeder aan om eens uit wandelen te gaan in de beste straten, niet verre
    van de fabriek, en te zien of er zulke huizen niet te huur hingen, opdat hij het
    alsdan aan zijnen meester zou kunnen zeggen.</p>
    <p>Reeds des avonds, bij zijnen terugkeer van de fabriek, vernam Bavo van zijne
    moeder, dat er nette burgerhuizen te huren hingen in de Mageleinstraat, in de Lange
    Meere en in de Kruisstraat, niet verre van Sint-Baafskerk. Dit laatste was misschien
    wat klein; maar het was nieuwerwetsch en het opschrift meldde, dat het eenen hof
    had.</p>
    <p>Bavo bracht twee dagen later aan zijne moeder de dankzegging van M. Raemdonck, die
    het huis in de Kruisstraat, bij Sint-Baafskerk, naar zijnen zin had gevonden en het
    onmiddellijk had gehuurd.</p>
    <p>Sedert dien sprak Bavo nog dikwijls van dit huis en roemde de pracht der meubelen,
    welke zijn meester er in deed zetten, en de smaakvolle inrichting van alles. M.
    Raemdonck had hem reeds tweemaal er naartoe geleid, en deed hem de eer aan, hem te
    raadplegen over de schikking van het huis en het aanleggen van den kleinen tuin.</p>
    <p>De jongeling verwekte door zijne herhaalde beschrijvingen de nieuwsgierigheid
    zijner moeder zoodanig, dat zij den wensch uitdrukte om het schoone huis eens van
    binnen te mogen zien. Bavo beloofde de toelating zijns meesters te vragen; maar men
    moest nog eenige weken wachten, totdat de woning der nieuwgetrouwden geheel in orde
    zou zijn.</p>
    <!-- Page 142 -->
    <p>Eindelijk, op eenen zaterdagavond, toonde hij juichend eenen grooten sleutel en
    zeide, dat M. Raemdonck hun allen toeliet het huis van onder tot boven te bezichtigen
    en zelfs eenen ganschen namiddag in den hof door te brengen. Hij zou er eene goede
    flesch wijn gereed zetten, en hij verzocht Bavo deze met zijne ouders op zijne
    gezondheid te ledigen. Het was morgen Zondag. Even na het middagmaal te hebben
    genomen, zou men naar het huis in de Kruisstraat gaan en er een uurtje of twee
    blijven. Dit zou een waar feestje zijn!</p>
    <p>Inderdaad, nauwelijks gunde men zich des anderen daags tijd om te eten, zoo
    ongeduldig waren Bavo's zusters. Men trok, vroolijk en koutende van hetgeen men ging
    zien, in de richting van Sint-Baafskerk.</p>
    <p>In de Kruisstraat gekomen, bleef men voor het huis staan, om den gevel te
    beschouwen; er was een klein balcon, waarvan veelkleurige bloemen in kransen
    nederdaalden; er stonden insgelijks bloemen achter de vensters, meestal roode
    fuchsia's, en dit deed moeder Damhout opmerken, dat zij altijd eene soort van
    voorliefde voor die koraalroode bellekens had gehad.</p>
    <p>Toen de deur geopend was, zeide Bavo tot zijne zusters, die maar seffens al de
    deuren der kamers wilden openen:</p>
    <p>"Neen, neen, z&oacute;&oacute; niet; het schoonste voor het laatste. Anders zouden
    wij niet veel vermaak van ons bezoek hebben. Laat ons eerst in den hof gaan; moeder
    ziet zoo gaarne bloemen."</p>
    <p>"En ik dan?" bemerkte Adriaan Damhout. "Toen ik jonger was, woonden mijne ouders
    op Ledeberg. Wij hadden een hoveken. Ik liet er eten en drinken voor; den geheelen
    Zondag nanoen was ik aan het werk, en ik had de schoonste aurikels en
    <!-- Page 143 -->de schoonste violieren van geheel het voorgeborcht."</p>
    <p>Zij kwamen in den tuin; hij was niet zeer uitgestrekt; maar de paden slingerden
    liefelijk, de zon scheen mild op een gedeelte des gronds, en er was zulk een
    overvloed van bloemen, dat de meisjes de handen boven het hoofd hieven en
    vooruitspringende riepen:</p>
    <p>"Ho, wat is dit hier schoon en frisch! en welke zoete geuren!"</p>
    <p>Meer rustig, in schijn ten minste, wandelde Bavo met zijne ouders door de paden,
    toonde hun al de bloemen, plukte hun takjes van geurig kruid en bracht hen zoo onder
    een looverhuisje, waar zij zich lachend nederzetten, om het gezicht des tuins een
    oogenblik op hun gemak te genieten.</p>
    <p>Hier stond op de tafel een porseleinen pot met tabak, die er bij nederhing, en
    daarnevens lagen vier of vijf lange Hollandsche pijpen.</p>
    <p>"Zie," murmelde Adriaan verwonderd, "ik wist, dat M. Raemdonck soms eene sigaar
    rookt; maar het is waar, zooals men zegt, vele heeren rooken te huis op hun gemak
    eene pijp."</p>
    <p>"Gij begrijpt niet, vader," bemerkte Bavo. "Mijnheer heeft de tabak en de pijpen
    daar doen zetten, opdat gij volgens uwen lust hier zoudt kunnen rooken."</p>
    <p>"Onmogelijk, Bavo."</p>
    <p>"Hij heeft het mij zelf gezegd, vader. Gij moet rooken om hem plezier te
    doen."</p>
    <p>"Welke goedheid toch! Dan zal ik het maar wagen; want de tabak ziet er bijzonder
    goed uit. Een trek of drie: het is slechts om onzen edelmoedigen meester te
    voldoen."</p>
    <!-- Page 144 -->
    <p>Hij ontstak zijne pijp, deed den rook in wolkjes tot onder het loover van het
    prieel klimmen, en zeide dan glimlachend en blijde:</p>
    <p>"Lekkere tabak! Wat zijn die rijke menschen toch gelukkig. Ziezoo, op deze bank
    met het gezicht op dien schoonen hof en met mijne pijp in den mond, zou ik mijn leven
    willen slijten."</p>
    <p>"Gij bedriegt u, vader," wedersprak hem Bavo. "Er is nog iets, dat gij zoudt
    doen."</p>
    <p>"Ja, uit visschen gaan, niet waar? Dit doe ik uitnemend gaarne; het zou mij dienen
    om mijn vermaak een beetje af te wisselen."</p>
    <p>Onderwijl waren de beide meisjes nog altijd bij de bloemen; ze moesten ze een voor
    een zien, ze vergelijken en over hunnen geur en over hunne schoonheid oordeelen.</p>
    <p>Vader Damhout legde zijne pijp neder; hij zou ze straks voortrooken; maar nu moest
    men het ongeduld der moeder voldoen en het huis bezichtigen.</p>
    <p>Bavo bracht hen eerst in een paar kamers, die wel fraai geschikt waren, doch niet
    veel bijzonders aanboden. In de keuken bewonderde vrouw Damhout de schoone, versierde
    kookstoof en de glinsterende ketels, pannen en potten, die langs de wanden
    prijkten.</p>
    <p>In den kelder lag eene ton bier op hare stelling; een gemetste bak bevatte een
    zeker getal flesschen wijn, en er stond zelfs een groote oplegpot, die ongetwijfeld
    eenen voorraad boter bevatte.</p>
    <p>Dit deed de Damhouts zeggen, dat M. Raemdonck niets had vergeten, en zijn neef
    alles in gereedheid zou vinden, als hadde hij zelf het huis sedert lang bewoond.</p>
    <br />

    <div class="center">
      <img src='images/145.png' width='600' alt='Ziehier eene amandelbeschuit.'
      title='Ziehier eene amandelbeschuit.' /><br />
      <br />
       <i>Ziehier eene amandelbeschuit.</i>
    </div>
    <!-- Page 146 --><!-- Page 145 --><!-- Page 147 -->
    <p>Op den zolder hingen, op de gespannen droogkoorden, eenige vischnetten van
    verschillenden vorm uitgespreid, alle nieuw en met veel zorg gemaakt. Vader Damhout
    was daar kenner van. Ook nam hij ze in de hand, beproefde de sterkte van het garen en
    mompelde in zich zelven:</p>
    <p>"Gelukkige lieden, ze hebben alles wat hun hart kan wenschen!"</p>
    <p>"Nu naar de zaal, naar de schoonste kamer!" riep Bavo. "D&aacute;&aacute;r zult
    gij wat anders prachtige dingen zien; en wij gaan er op de gezondheid van M.
    Raemdonck de flesch lekkeren wijn drinken, die hij ons heeft geschonken."</p>
    <p>Toen Bavo de zoogezegde zaal opende, ontvloog hun allen een kreet van bewondering.
    Dat waren alle prachtige meubelen van glimmend mahoniehout! Printen in gouden lijsten
    aan den wand, een zacht tapijt met roode bloemen op den grond, een verguld uurwerk en
    getakte kandelaars op de schouwplaat, stoelen met kussens, en twee zetels met ruggen,
    die hunne armen uitstaken en schenen te zeggen: "Ik ben zoo zacht, kom, rust wat op
    mij!"</p>
    <p>Het was ook wel wat de meisjes eerst en daarna de ouders deden; maar Bavo wenkte
    zijne moeder en toonde haar een klein tafeltje, waarvan het deksel kon worden
    opgeheven. Daaronder, als in een koffertje, lag allerlei glinsterend naai en
    borduurgerief, zoo rijk en schoon, dat het de oogen der verbaasde vrouw en der
    verwonderde meisjes deed schemeren.</p>
    <p>"Nu het glas wijn op de gezondheid van ... van ... dit gaan wij zien! Aan tafel,
    aan tafel!"</p>
    <p>En hij opende eene kas, nam er eene flesch en roem<!-- Page 148 -->ers uit en
    schonk den wijn. Ieder wilde zijn glas aangrijpen om ter eere van M. Raemdonck te
    drinken; maar Bavo weerhield hen.</p>
    <p>"Wacht een oogenblik," zeide hij, "er is ook iets om te eten! Ziehier eene
    amandelbeschuit, die mijnheer Raemdonck niet heeft gegeven; en het is ook op zijne
    gezondheid niet, dat wij allereerst gaan drinken...."</p>
    <p>"Wat is dit?" kreet Amelia, het oudste meisje. "Die suikerletters op de taart?
    Weet gij, moeder, wat er op te lezen staat?"</p>
    <p>"Ha, ha, lang leve Christina, onze goede moeder! Dit staat er op!" kreet Bavo,
    zijn glas in de hoogte heffende. "Het is heden haar naamdag. Lang, lang moge zij
    leven!"</p>
    <p>"Lang, lang moge zij leven!" herhaalden de anderen, hun glas in de hoogte
    heffende.</p>
    <p>"Wat zonderlinge gedachte van Bavo, u in dit huis te besteken!" juichte Amelia.
    "Ha, dit is aardig!"</p>
    <p>"En nu, moeder," zeide de jongeling op plechtigen toon en met eenen traan van
    geestdrift in de oogen, "nu gaat degene, die u alles verschuldigd is op de wereld,
    zijne geleerdheid, zijn geluk, zijne toekomst, u een geschenk doen, een geschenk,
    waarvan hij sedert zijne kindsheid heeft gedroomd, aan u en aan den armen
    fabriekwerker, die voor zijnen zoon heeft geslaafd en geleden. Gij hebt dit huis
    gezien, den hof, de bloemen, de netten? Dit alles hoort u toe. Ik heb het huis
    gehuurd, ik heb de meubelen gekocht. Hier zult gij wonen. Vader mag niet meer werken;
    hij zal zijn pijpje rooken, bloemen kweeken, gaan visschen. Wij zijn rijk, ik ben
    meester-klerk, ik win vierduizend franken! God zij gezegend, dat <!-- Page 149 -->Hij
    mij toelaat uwe liefde te beloonen. Moeder, vader, zet u op uw gemak: gij zijt ten
    uwent!"</p>
    <p>Vrouw Damhout was zoo diep getroffen, dat zij eenen steun op de tafel zocht, als
    ging zij bezwijmen; maar zij richtte zich weder op, vloog haren zoon om den hals en
    drukte hem met koortsige teederheid aan haar kloppend moederhart. Damhout, stom van
    verbaasdheid, stortte blijde tranen, de meisjes klapten in de handen en dansten met
    uitgelatenheid....</p>
    <p>Toen Bavo dien avond weder nevens zijne moeder in het andere huis zat, was hij
    sedert eene wijl zeer stil en als treurig. Hij zeide haar, dat hij zeer vermoeid was;
    maar vrouw Damhout zag wel, dat iets anders zijnen geest benevelde.</p>
    <p>Zij murmelde eindelijk met teruggehoudene stemme:</p>
    <p>"Bavo, gij denkt aan iemand. Ik insgelijks, mijn zoon. Wanneer men zoo gelukkig
    is, niet waar, dan zou men al degenen, die men ooit heeft bemind, willen gelukkig
    zien?"</p>
    <p>"Ja, moeder," antwoordde hij, "de mensch is zijne gedachten niet altijd meester;
    maar het beteekent niets. Het is eene herinnering mijner kindsheid, die tegen mijnen
    dank opwelt in mijn hart."</p>
    <!-- Page 150 -->
    <hr style='width: 65%;' />
    <a id="XII" name='XII'></a>
    <h2>XII</h2>
    <br />

    <p>Op eenen Zondag, bij het vallen van den avond, verlieten eene reeds bejaarde vrouw
    en een jong meisje de enge stege, waar de Damhouts vroeger hadden gewoond. Hunne
    slechte kleederen, hun onzekere stap en hunne zichtbare schuchterheid, alles in hen
    getuigde niet alleen van groote ellende, maar tevens van eene diepe moedeloosheid.
    Zij gingen traag, zwijgend en met gebogen hoofde nevens de huizen, als nedergedrukt
    onder een gevoel van schaamte of van geheime verschriktheid.</p>
    <p>Er was echter tusschen beider opzicht een merkelijk verschil. Terwijl de vrouw als
    iemand, die sedert lang aan de armoede is gewend, om zoo te zeggen met lompen was
    behangen, had het meisje wel klaarblijkend alle moeite ingespannen om de uiterlijke
    teekens der ellende zooveel mogelijk te verbergen. Hare kleederen, alhoewel zeer
    versleten, waren van eene uiterste reinheid; en hare muts, ofschoon geschift en
    genaaid, was sneeuwwit.</p>
    <p><!-- Page 151 -->Wanneer zij bij geval het hoofd ophief om eenen voorbijganger te
    mijden, bezag men haar met verrassing, als ware men verwonderd, zulke wezenstrekken
    onder dat ellendig kleedsel te vinden.</p>
    <p>Inderdaad, het arme meisje was zeer schoon; in hare blauwe oogen, alhoewel nu door
    de smart verduisterd, glom eene vonk van gevoel en verstand; hare wangen waren zuiver
    en haar voorhoofd lelieblank. Daarenboven, er was in de snede harer kleederen, in de
    rijzigheid harer leden, in de ingetogenheid van haren gang iets onderscheidens, dat
    niet twijfelen liet of de jonge maagd moest eene goede opvoeding hebben genoten.</p>
    <p>Welk pijnlijk voorval had toch deze ongelukkige van eenen hoogeren stand in zulke
    diepe ellende nedergerukt, dat men ze nu met hare oude gezellin moest aanzien als
    schamele menschen, die waarschijnlijk op weg waren om hier of daar eene aalmoes te
    gaan afbedelen?</p>
    <p>Zonder een woord met elkander te wisselen, hadden zij de Nederschelde bereikt, en
    naderden nu tot de Wijngaardbrug. Daar zeide de vrouw met bedwongene stem:</p>
    <p>"Heb moed, mijn kind. Gij gaat zoo langzaam. Zijt gij vervaard?"</p>
    <p>"Ja, moeder, ik weet niet, mijn hart klopt zoo angstig!" zuchtte het meisje.</p>
    <p>"O, hemel! vreest gij nu, dat de Damhouts ons gebed zouden kunnen verstooten? Doe
    mij niet beven. Eilaas, wat zou er dan van ons geworden?"</p>
    <p>"Vrouw Damhout zal ons helpen, moeder, daaraan twijfel ik niet," was het stille
    antwoord. "Een hart als het hare kan nie<!-- Page 152 -->t ongevoelig blijven voor
    ons ongeluk; en wanneer ik met tranende oogen hare vorige genegenheid voor het arme
    Lieveken zal inroepen...."</p>
    <p>"Zeker, en vermits zij nog rijker zijn dan men ons te Rijssel had gezegd? Ach,
    Godelieve, wat wij nu gaan beproeven, is eene pijnlijke poging, voor u bovenal, ik
    weet het; maar de nood is een onmeedoogende dwingeland."</p>
    <p>"De Damhouts zijn rijk, zeer rijk!" morde het meisje op eenen hollen toon, waarvan
    de zonderlinge siddering de vrouw verraste.</p>
    <p>"Maar des te beter, Godelieve," zeide zij. "God zij gezegend, dat Hij hun de
    middelen schonk om ons te helpen."</p>
    <p>"Eene aalmoes gaan vragen, moeder! Aan ... aan de Damhouts! Ik, het kleine
    Lieveken, die zij zoo teeder hebben bemind, die met hen dorst droomen van toekomst en
    van geluk! O, mijne schoone kindsheid, hoe tergend ontstaat gij voor mijne oogen!
    Bedelaresse? Lieveken eene bedelaresse!"</p>
    <p>"Neen, kind, wees niet zoo wreed voor u zelve. Wij komen hulp vragen, ja, maar
    bedelaressen zijn wij toch niet."</p>
    <p>Zij stapten voorbij de kerk van Sint-Baafs; het meisje scheen door eenen geheimen
    invloed naar de zijdeur des tempels gedreven en had, zonder het te weten misschien,
    zich half omgekeerd.</p>
    <p>De vrouw weerhield haar en zeide:</p>
    <p>"Maar, Godelieve, wat doet gij nu? Rechtdoor moeten wij gaan; ginder is de
    Kruisstraat."</p>
    <p>"De schaamte, de schrik, moeder; mijne ziel wil bidden, sterkte vragen; want nu
    wij de plaats naderen, waar ik de smeekende hand tot <!-- Page 153 -->... tot vrouw
    Damhout zal uitsteken, ontsnapt mij alle moed."</p>
    <p>"De avond valt, Godelieve; wij mogen niet wachten totdat het gansch donker is.
    Kom, mijn kind, het is een smartelijk oogenblik, inderdaad; maar het zal haast
    doorgestreden zijn. Wij zullen hier, bij het Heilig Graf, God voor zijne
    barmhartigheid komen danken of ... of tranen van wanhoop storten op diezelfde
    knielbank, waar wij zoo dikwijls hebben gebeden. Kom nu, het zal niet lang
    duren."</p>
    <p>Beiden vervorderden hunnen weg tot in de Kruisstraat, waar zij begonnen rond te
    kijken, om het huis te herkennen, dat men hun in de stege had aangeduid en
    beschreven. Dewijl het reeds half duister was, hadden zij eenige moeite om in hunne
    opzoeking te gelukken. Eensklaps zeide de vrouw:</p>
    <p>"D&aacute;&aacute;r is het, Godelieve. Die schoone ronde deur, dat balkon. Welk
    prachtig huis! Wat moeten de Damhouts gelukkig zijn! Zij verdienen het ook wel, niet
    waar? Ach, mochten zij onze bede verhooren! Er is reeds licht in de benedenkamer.
    Godelieve, schep moed, mijn kind. Werp u aan de voeten van vrouw Damhout, bezweer
    haar bij hare vorige goedheid voor u. Zij zal ons redden, wees er zeker van."</p>
    <p>"Ja, moeder, de strijd is ten einde; ik gevoel mij weder eenige sterkte," murmelde
    de bange maagd.</p>
    <p>Toen zij het huis gingen naderen, bemerkte Godelieve door de vensterruiten, dat
    een man, een heer, in de verlichte kamer stond. Alhoewel hij den rug naar de straat
    hield gekeerd, sloeg dit gezicht haar met eenen onzeglijken schrik; maar op hetzelfde
    oogenblik deed de heer eene beweging en wendde zich naar het venster, op zulke wijze,
    dat het meisje zijn gelaat kon herkennen.</p>
    <!-- Page 154 -->
    <p>Een versmachte angstschreeuw ontsnapte haar; zij begon op hare beenen te wankelen
    en leunde tegen den muur om niet neder te storten.</p>
    <p>Daar zag zij, dat hare moeder de hand naar de bel uitstak om te klinken. Zij
    sprong vooruit, trok de verbaasde vrouw van de deur weg, leidde haar met eene soort
    van koortsig geweld naar den donkeren kant der straat en verborg weenend haar hoofd
    op den boezem der vrouw, terwijl zij uitriep:</p>
    <p>"Moeder, moeder, hij is daar!"</p>
    <p>"Wie?"</p>
    <p>"Bavo!"</p>
    <p>"Welnu, God zij er om gedankt; hij zal zijne moeder tot barmhartigheid voor ons
    aansporen. Kom, overwin uwe schaamte...."</p>
    <p>"Onmogelijk, moeder!" snikte het meisje "O! spaar mij dat lijden, die vernedering,
    die wanhoop! Eene aalmoes vragen in zijne tegenwoordigheid ... aan hem? Eilaas, mijn
    hart breekt, ik zou bezwijmen voor zijne voeten, misschien zou ik sterven...."</p>
    <p>"Wilt gij dan, dat ik alleen ga?"</p>
    <p>"Ik zal u zegenen, u dankbaar blijven mijn gansche leven, moeder lief! Mijne ziel
    is verschrikt; het denkbeeld alleen van de hand tot hem uit te steken, vervult mij
    met eenen doodelijken angst."</p>
    <p>"Maar zij beminnen u meer dan mij; en indien zij mijn gebed verwerpen, omdat gij
    niet met mij zijt?"</p>
    <p>"Dan," kreet de maagd met overmatige ontsteltenis, "dan zal ik alle schaamte, alle
    gevoel in mijn hart versmachten. Ik zal tot hem, tot hem gaan, mij nederstorten voor
    zijne voeten, zijne knie&euml;n omhelzen, kruipen door mijne tranen. Ho, hij zal ons
    meer geven, dan wij noodig <!-- Page 155 -->hebben ... maar er zal iets dood zijn in
    mij! Het is gelijk, ik zal mij onderwerpen, mijn wezen verloochenen en allen
    levensmoed verzaken, om de schande af te koopen en onze eer te redden."</p>
    <p>"Welnu, ik ben harder tegen de schaamte dan gij; ik zal het beproeven."</p>
    <p>Godelieve voegde de handen te zamen en zeide smeekend:</p>
    <p>"O, moeder, heb medelijden met mij! Noem mijnen naam niet in zijne
    tegenwoordigheid; verberg hem, dat ik met u ben gekomen; spreek hem niet, in 't
    geheel niet, van mij. Ik ga knielen voor het Heilig Graf in Sint-Baafskerk. Hoe vurig
    zal ik bidden! God zal u beschermen! In zijne eindelooze genade zal Hij mij misschien
    de noodlottige opoffering mijner menschelijke waardigheid sparen, dat eenige goed,
    waarvan het behoud mij sterkte gaf en mij worstelen liet tegen de akelige bitterheid
    mijns levens! Ga, moeder; ik zal wachten, angstig wachten voor het Heilig Graf. Noem
    mij niet, noem mij niet!"</p>
    <p>En deze laatste woorden stamelende, verwijderde zij zich met haast in de richting
    der Sint-Baafskerk.</p>
    <p>De vrouw zag haar een oogenblik achterna, schudde het hoofd en mompelde in zich
    zelve terwijl zij de straat overstapte:</p>
    <p>"Ik heb het gevreesd. Arme Godelieve. Zij is dubbel ongelukkig. Ik begrijp, dat
    haar het hart wreedelijk bloedt ... anders zou zij mij toch niet alleen laten gaan,
    zij, die uit liefde, uit goedheid haar leven zou opofferen om de smart eener
    vernedering van mij af te keeren. Welaan, ik zal moed hebben voor ons beiden. Oneer,
    schande, redding, blijdschap, wat wacht mij daarbinnen, o hemel!"</p>
    <p>Zij trok aan de bel en zeide tot de meid<!-- Page 156 -->, die kwam openen, dat
    zij verlangde M. Damhout te spreken.</p>
    <p>De meid, die waarschijnlijk in de halve duisternis hare slechte kleederen niet
    bemerkte, opende de deur der kamer aan de straat, en bracht haar in de
    tegenwoordigheid van eenen jongen heer, die voor eene tafel was gezeten en in een
    boek scheen te lezen.</p>
    <p>Hij hief het hoofd op en beschouwde met zekere onaangename verrassing deze
    slechtgekleede vrouw. Zonder op te staan, zeide hij:</p>
    <p>"Komt gij om werk op de fabriek, vrouw? Bied u morgen op het bureel aan; ik zal
    zien of er plaats is voor u. Nu kan ik u dit niet verzekeren."</p>
    <p>"Ik wenschte M. Damhout te spreken," stamelde de vrouw.</p>
    <p>"M. Damhout? Die ben ikzelf."</p>
    <p>"Neen, uwen vader of uwe moeder, mijnheer."</p>
    <p>"Zij zijn den avond gaan doorbrengen bij vrienden, aan het ander einde der stad;
    heden zult gij ze niet kunnen zien. Keer morgen in den voormiddag weder."</p>
    <p>"Eilaas," zuchtte de vrouw, "ik, die uit Frankrijk kom en morgen vroeg moet
    vertrekken!"</p>
    <p>"Uit Frankrijk? Gij komt uit Frankrijk?" mompelde Bavo, terwijl hij met eene
    klimmende ontsteltenis de vrouw in het aangezicht schouwde.</p>
    <p>"Gij herkent mij niet, mijnheer? Inderdaad, gij waart nog jong, en de lange
    tegenspoed veroudert den mensch v&oacute;&oacute;r zijnen tijd."</p>
    <p>"Bazin Wildenslag? Gij zoudt de moeder zijn van ... de vrouw van Jan ... Line
    Wildenslag? Onmogelijk!... Gij zijt dus ziek geweest?"</p>
    <p>"Ziek en ong<!-- Page 157 -->elukkig, mijnheer."</p>
    <p>De jongeling had moeite om zich te bedwingen, hij was rechtgesprongen en had eene
    beweging gedaan als om haar de hand te grijpen; maar een nieuwe blik op hare
    ellendige kleeding, de herinnering aan het woest en onbetamelijk leven der
    Wildenslags misschien, weerhielden hem en hij liet zich weder op zijnen stoel
    zakken.</p>
    <p>"Gij zult tot morgen moeten wachten.... tenzij gij mij wildet toevertrouwen wat
    gij hun te zeggen hebt," sprak hij.</p>
    <p>"Ik kwam hen te voet vallen en hunne hulp afsmeeken, mijnheer. Wij verkeeren in
    een schrikkelijken nood; geene andere toevlucht blijft ons over dan de edelmoedigheid
    uwer ouders. Zeker, in onze ellende hebben wij het recht niet om de vorige
    vriendschap te herinneren, die zij ons onverdiend hebben gegund, maar zij zullen het
    aan diep ongelukkige menschen vergeven, dat zij nog in de liefdadigheid uwer goede
    moeder durven hopen."</p>
    <p>"Eene almoes!" mompelde Bavo als verschrikt.</p>
    <p>"Meer dan eene aalmoes, mijnheer; redding uit de schande, verlossing uit de
    eeuwige oneer!"</p>
    <p>"Ik begrijp u niet," zeide hij met mistrouwen. "Waar zijn dan uwe zonen, uwe
    dochter, uw man? Zij wonnen veel geld?"</p>
    <p>"Mijn man is dood, mijnheer; van mijne zonen is er &eacute;&eacute;n soldaat in
    Afrika, &eacute;&eacute;n woont te Rouaan, &eacute;&eacute;n andere te Mulhausen. Zij
    hebben kinderen en denken niet meer aan hunne arme moeder. Een eenige, de jongste, is
    met ons ... met mij te Rijssel. Het is voor hem, mijnheer, dat ik de hulp uwer ouders
    kom afsmeeken. Hij had werk bekomen in het <!-- Page 158 -->magazijn eener fabriek.
    Gisteren deed men hem een pak naar den ijzeren weg dragen. De ongelukkige trad
    onderweg in eene herberg, vergat zich daar met eenige kameraden en verloor het hem
    toevertrouwde pak.</p>
    <p>De meester der fabriek beweert, dat mijn zoon het pak heeft gestolen en verkocht.
    Hij wil hem door de gendarmes uit het huis doen halen en hem als dief doen
    veroordeelen tot vijf jaar galei, zegt hij. O, mijnheer, wij hebben misschien onze
    ellende verdiend door een zorgeloos en verkwistend leven. Het ongeluk zegt het mij
    nu; maar toch leven wij eerlijk, en mijn arme zoon is aan niets anders plichtig dan
    aan eene laakbare nalatigheid. Hij is in den grond een goede jongen; hij heeft een
    gevoelig hart; hij eerbiedigt zijne moeder. Dat de armoede ons lot blijve, ik zal het
    verduldig verdragen als eene rechtvaardige straf; maar de oneer eener veroordeeling!
    Mijn zoon op de galei! Ik ben moeder en zou dien slag niet overleven, en mijne.... O,
    mijnheer, gij kunt ons redden, met zoo weinig, weinig ten minste voor u, die rijk
    zijt! De meester van de fabriek wil alles vergeven en vergeten en onze
    verontschuldiging aanvaarden, indien wij hem v&oacute;&oacute;r morgenmiddag den
    prijs van het pak teruggeven. Honderd franken. Voor u is het schier niets, voor ons
    is het meer dan het leven. Laten mijne tranen u verbidden, heb deernis met menschen,
    die, ondanks verwijdering en tegenspoed, geenen enkelen dag opgehouden hebben met
    dankbaarheid aan u en aan uwe ouders te denken!"</p>
    <p>Zij viel geknield te midden der kamer neder en stak de handen bevend tot den
    jongeling op.</p>
    <p>Deze kon zijne ontroering niet meer meester blijven, wat geweld hij ook deed;
    <!-- Page 159 -->hij ging tot haar, hief haar van den grond en sprak:</p>
    <p>"Bedaar, vrouw; ik begrijp uwen angst en uw ongeluk. Honderd franken kunnen u
    redden, zegt gij? Troost u, ik zal ze u geven. Zet u neder op den stoel. Ik heb u
    iets te vragen. Gij spraakt van uwe zonen ... maar uwe dochters?"</p>
    <p>"Mijne dochters?" stamelde bazin Wildenslag in verlegenheid.</p>
    <p>"Ja, uwe dochters, wat is er van hen geworden?"</p>
    <p>"Mijnheer, zij ... zij wonen diep in Frankrijk, zij zijn getrouwd...."</p>
    <p>"Getrouwd!" gromde Bavo met eene grijns op de lippen en eenen diepen angst in de
    oogen.</p>
    <p>Hij beschouwde eene wijl met zichtbare gramschap de verschrikte vrouw, die het
    hoofd op de borst hield gebogen en sprakeloos bleef.</p>
    <p>"Ja, ik zal u helpen, vrees niet," kreet hij met onderdrukte kracht, "maar hadde
    mijn medelijden met uwe moedersmart mij niet overwonnen, ik ware gevoelloos voor uwe
    smeekingen gebleven. Veel meer, ik hadde mij op u gewroken en u onmeedoogend ter deur
    gewezen; want gij, vrouw, gij hebt, zonder het te weten, mijn leven vergiftigd en mij
    in het geluk ongelukkig gemaakt."</p>
    <p>"Ik, mijnheer? O, hemel, gij bedriegt u voorzeker!"</p>
    <p>"Neen, ik bedrieg mij niet. Mijne moeder had in het hart uwer Godelieve de kiemen
    van deugd en plichtbesef nedergelegd; ik, onnoozel kind nog, ik had haren geest de
    eerste begrippen der geleerdheid medegedeeld, de geleerdheid, welke haar moest
    behoeden voor zedelijke verlaging en bederf des harten. Gij, hare moeder, wat hebt
    gij met uw <!-- Page 160 -->goed en zuiver Lieveken gedaan? Gij hebt haar naar eene
    fabriek gezonden, om geld uit haar te trekken; gij hebt die teedere bloem prijs
    gegeven aan de woeste aanraking van grove menschen...."</p>
    <p>"Mijnheer, mijnheer, het is niet waar!" kreet bazin Wildenslag sidderende.</p>
    <p>Maar Bavo, als buiten zich zelven van ontsteltenis, onderbrak haar en hernam:</p>
    <p>"Laat mij spreken tot het einde; het is de laatste maal dat haar naam mijnen mond
    ontvalt. Ik herhaal het met verontwaardiging: wat hebt gij gedaan met het arme
    Lieveken? Ha, onnoodig mij te antwoorden, vermits men na twee jaar haar in eene stege
    te Douai verrast met den klomp in de hand, vechtende, scheldende en woorden
    sprekende, die zelfs eenen ruwen fabriekwerker van walg deden terugdeinzen. Ziedaar
    wat gij gemaakt hebt van uwe Godelieve. Nu is zij zelfzuchtig, ongevoelig, en er
    blijft in haar niets meer over van de fijnheid des gemoeds? Nu haat zij
    waarschijnlijk de moeder, die de zuivere ziel van haar kind verkocht voor wat
    geld?"</p>
    <p>"O, neen, neen, mijnheer, heb medelijden met mij! Godelieve is het eenige mijner
    kinderen, dat mij nog oprecht bemint, mijn eenige steun in het ongeluk!"</p>
    <p>"Het zij zoo, vrouw; misschien is er nog een goed gevoel in haar overgebleven,
    misschien heeft zij u het kwaad vergeven, dat gij haar hebt gedaan; maar ik toch
    vergeef het u niet, ik kan het u niet vergeven.... Ziehier de honderd franken, welke
    gij vraagt. Ga nu, en moge God u niet langer straffen voor uwe noodlottige dwaling
    ten opzichte van uw kin<!-- Page 161 -->d."</p>
    <p>Onder het uitspreken dezer woorden had hij de hand in eene lade van den
    schrijflessenaar gebracht, en legde nu vijf goudstukken voor de vrouw op de tafel.
    Deze beschouwde het geld met starende oogen en bevende lippen, deinsde terug en
    riep:</p>
    <p>"O, God, kon ik die hulp weigeren!... Maar neen, de eer mijns zoons, de eer
    mijner arme Godelieve! Ik moet bedaren, bukken als eene slavin onder zulke
    schreeuwende onrechtvaardigheid; mijn engelachtig kind hooren beschuldigen van
    laagheid, van bederf des harten! Ik bezwijk er onder; mijn moed breekt...."</p>
    <p>Zij liet zich op een stoel vallen en begon bitter te weenen.</p>
    <p>"Eene schreeuwende onrechtvaardigheid?" vroeg Bavo over hare uitroeping
    verwonderd. "Zijn mijne verwijten, hoe wreed ook, niet gegrond?"</p>
    <p>"Valsch, geheel valsch, mijnheer," kreet bazin Wildenslag onder hare tranen. "Wie
    was er laf genoeg, om u te komen zeggen, dat hij Godelieve heeft zien vechten en haar
    onbetamelijk heeft hooren schelden?"</p>
    <p>"Het is Steven Geerts, die haar in eene stege te Douai met den klomp in de hand
    heeft zien slaan."</p>
    <p>"Ach, ik herinner mij de droeve zaak; het was Godelieve niet, het was hare zuster
    Theresia, die inderdaad, voor het aangezicht ten minste, op haar gelijkt. Godelieve,
    mijnheer? Er is nooit een hard woord van hare lippen gevallen; zij is
    schoolmeesteresse geweest; zij heeft verstand, zij is goed als een engel, en haar
    hart is nog even zuiver als toen gij haar leerdet lezen."</p>
    <!-- Page 162 -->
    <p>"Hemel, wat zegt gij daar altemaal?" stamelde Bavo, door den twijfel aangegrepen.
    "En zij is getrouwd?"</p>
    <p>"En zij heeft nooit toegelaten, mijnheer, dat een man haar zonder eerbied bezage,
    en zij is niet getrouwd."</p>
    <p>"Maar verklaar u, gij doet mij vergaan van ongeduld. Zeg mij, ik smeek u, welk was
    dan het lot van het arme Lieveken gedurende die acht lange jaren?"</p>
    <p>"Welaan, ik zal mijn verdriet bedwingen," zeide bazin Wildenslag, het hoofd
    oprichtende. "Om mijn edel kind, mijne goede Godelieve, te verdedigen, zal ik moed en
    sterkte vinden. Luister, mijnheer, gij zult vernemen wat ons en haar lot was sedert
    gij ons buiten de stadspoort een treurig vaarwel zeidet. Wij gingen naar Wazemmes,
    bij Rijssel, en vonden er veel en goed werk. Dewijl ik in mijne pogingen om Godelieve
    op eenen winkel van kleedermaaksters aanvaard te zien, niet kon gelukken, deed haar
    vader haar naar de fabriek gaan. Het arme kind kon het daar niet gewend worden en
    viel ziek van verdriet. Het duurde lang eer zij weder eenige krachten terugvond; dan,
    om toch iets te winnen, begon zij in ons huis eene kleine school te houden, om den
    kinderen onzer Vlaamsche geburen te leeren lezen."</p>
    <p>"En onze brieven, waarom liet gij die zonder antwoord?"</p>
    <p>"Uwe brieven? Wij hebben er slechts eenen ontvangen, en Godelieve heeft er op
    geantwoord."</p>
    <p>"Wij schreven er nog drie andere."</p>
    <p>"Daarvan weet ik niets, mijnheer."</p>
    <p>"Uw man ontving ze op de fabriek. Heeft hij ze misschien achtergehouden of
    vernietigd?"</p>
    <!-- Page 163 -->
    <p>"Het is wel mogelijk, mijnheer; hij meende, dat het voor Godelieve beter was geene
    betrekking meer te hebben met menschen, die te verre boven onzen stand waren; want
    wij wisten door eenen kameraad van Gent, dat gij klerk geworden waart bij M.
    Raemdonck, en Godelieve zeide altijd, dat gij onfeilbaar rijk zoudt worden."</p>
    <p>"En waarom schreef Godelieve dan niet eens om tijding van ons te hebben?"</p>
    <p>De vrouw wachtte een oogenblik en zuchtte dan:</p>
    <p>"Wij arme, gemeene fabriekwerkers? En toch, ik heb dikwijls Godelieve aangeraden u
    te schrijven; maar het verschrikte haar; er was te veel verschil tusschen uwe ouders
    en ons; zij dorst niet schrijven."</p>
    <p>"Ga voort, vrouw, ik zal u niet meer onderbreken," zeide de jongeling.</p>
    <p>"Ach, onze geschiedenis is kort, mijnheer," hernam bazin Wildenslag. "Mijn man en
    mijne zonen leidden een zorgeloos leven. Zij bleven dikwijls halve weken zonder te
    willen werken, zoodat zij zich den toegang tot vele fabrieken zagen weigeren. Wij
    vertrokken altezamen naar Rouaan. Daar hield Godelieve weder school in ons huis, en
    leerde er de kinderen der Fransche werklieden; want door altijd Fransch te hooren
    spreken, had zij in die taal spoedige vorderingen gemaakt. Zij had veel te lijden van
    hare woeste broeders en afgunstige zusters, omdat zij altijd zindelijk was gekleed en
    door iedereen, als een voorbeeld van zedigheid en beleefdheid, werd geprezen en
    geacht. Eene dame der stad bezorgde haar eindelijk eene goede plaats als
    leermeesteresse in eene groote kostschool van jong<!-- Page 164 -->e juffrouwen. Daar
    bleef zij twee volle jaren, niets van hare jaarwedde behoudende dan wat haar noodig
    was om zich de kleederen aan te koopen, welke zij natuurlijk in hare kostschool
    hoefde te dragen, ten einde niet te veel tegen de andere meesteressen af te steken.
    Al het overige bracht zij naar huis om ons te helpen; want haar vader was ziek
    geworden, en van mijne andere kinderen waren de meeste getrouwd of ongetrouwd in het
    rond alleen gaan wonen; en de twee jongens, welke met ons bleven, gaven minder van
    hun dagloon af dan hun kost en hun onderhoud bedroegen. De kwaal van mijnen man
    verergerde langzaam; het was eene kwijnziekte, die hem allengskens scheen uit te
    putten en ons deed vreezen, dat hij niet meer zou genezen. Dan gebeurde er iets, dat
    ons in de bitterste ellende moest storten. Een mijner zonen, die sedert als soldaat
    naar Afrika is vertrokken, een woestaard, een gevoellooze verkwister, was reeds meer
    dan eens, tot schande der arme Godelieve, aan hare kostschool gaan bellen om haar
    geld te vragen. Dit mishaagde de meesteresse van het gesticht zeer; maar uit
    genegenheid voor Godelieve had men geduld gehad, zoolang totdat eens mijn baldadige
    zoon, door den drank verblind, binnen de kostschool drong en daar, door scheldwoorden
    en gewelddaden, zijne zuster eene groote somme gelds wilde afdwingen. Hij joeg den
    lieden zulken schrik aan en ontstichtte de leerlingen op zulke onbehoorlijke wijze,
    dat Godelieve hare plaats verloor en, schier half dood van schaamte en wanhoop, naar
    huis kwam. Haar broeder, die wel gevoelde, dat hij ons allen ongelukkig had gemaakt,
    vertrok des anderen daags om dienst te nemen in het vreemdenlegioen voor
    <!-- Page 165 -->Afrika. Godelieve, wier moed en opoffering onuitputtelijk zijn,
    begon onmiddellijk rond te zien om weder eenige leerkinderen te zamen te krijgen, en
    wat naaiwerk te vinden; maar het gelukte haar niet spoedig genoeg. De armoede stond
    voor onze deur, en wij schrikten van de droeve toekomst, die ons bedreigde. Misschien
    had mijn arme man een geheim voorgevoel, dat hij niet lang meer zou leven. In hem
    ontstond eensklaps eene onverwinnelijke begeerte om terug naar Vlaanderen te gaan.
    Wij wilden hem dit besluit uit het hoofd stellen; Godelieve bovenal, waarom, ik weet
    het niet, beefde bij het gepeins alleen, dat wij de stad Gent nog zouden wederzien.
    Er was niets aan te doen; want hij smeekte ons met overvloedige tranen, hem toch niet
    op vreemden grond te laten sterven. De lucht van Vlaanderen zou hem genezen, hij was
    er van overtuigd. Wij verkochten onze meubelen en ons huisraad, om op den ijzeren weg
    of met de diligence te reizen, en vertrokken op eenen zekeren morgen naar het
    geboorteland. Van al mijne kinderen wilde niemand ons volgen dan Godelieve alleen.
    Mijn man had te veel van zijne krachten verhoopt. Alhoewel hij onderweg dreigde te
    bezwijken, wilde hij toch de reis niet staken; maar toen wij het voorgeborcht der
    stad Rijssel bereikten, kon hij niet verder en viel buiten kennis in de herberg, voor
    welke wij ons hadden doen afzetten. Hij bekwam echter een beetje, nadat hij eenige
    uren had gerust. Wij bleven twee dagen in de herberg; maar onze weinige geldmiddelen
    waren schier ten einde. Wij vonden niet verre van daar een klein werkmanshuisje, dat
    ledig stond, huurde het en brachten er onzen armen zieke naartoe. Een slecht bed, een
    p<!-- Page 166 -->aar stoelen, eene oude kachel en twee of drie stukken keukengerief,
    ontnamen ons, tot den laatsten frank, al wat wij bezaten.... Luister nu, ik bid u,
    mijnheer, en moget gij den moed en de zielegoedheid van mijn kind bewonderen, zooals
    zij het verdient! Dan kwam eene wreede ellende ons bezoeken; ik werd van schrik en
    wanhoop bijna zinneloos. Geen voedsel, geen hulp voor mijnen stervenden man, geen
    uitzicht dan de honger voor ons en een akelige dood voor hem. Hoe zal ik het
    engelachtig gedrag van Godelieve beschrijven? Zij bracht geld in huis, zij deed den
    dokter komen en betaalde de medicijnen. Waar zij de middelen haalde, dorst ik haar
    niet vragen; maar ik bemerkte wel, dat eerst hare oorringen, dan haar gouden kruis,
    en dan allengs hare schoone kleederen verdwenen, zoolang tot haar niets meer
    overbleef dan voorwerpen zonder waarde. Eindelijk moesten ook mijne zondagskleederen
    worden opgeofferd. Ik sprak van mijnen man in het hospitaal te zien te krijgen; maar
    hij smeekte weenend om genade, en Godelieve wilde er niet van hooren. Dan hebben wij
    naar Rouaan geschreven, om hulp van onze kinderen te hebben. Mijn jongste zoon alleen
    heeft geantwoord, dat hij zou komen om voor ons te werken; doch hij had zich in zijne
    fabriek sterk aan den arm gewond en liet ons wachten totdat het te laat was. Dit
    heeft zoo bijna eene gansche maand geduurd, mijnheer, eene gansche maand, dat
    Godelieve elken nacht op eenen stoel bij het bed haars vaders bleef gezeten, hem
    troostende, hem sprekende van genezing, van Gods barmhartigheid en van een beter
    leven in den hemel. Geene klacht in haren mond; zij lachte, zij was vroolijk, de
    goede, om moed te g<!-- Page 167 -->even. O, mijnheer, de woorden ontbreken mij om u
    te zeggen, wat Godelieve in die schrikkelijke dagen voor ons gedaan heeft. Oordeel er
    over: gedurende de laatste week zijns levens heeft mijn arme man, door de teedere
    zorgen, door de liefderijke vertroostingen van zijn kind verleid, haar aangezien voor
    eenen engel, en niet anders meer tot haar gesproken dan tot een wezen, door God
    gezonden om zijnen doodsstrijd zacht te maken, en hem den hemel te wijzen. En,
    mijnheer, het was niet omdat haars vaders geest door de ziekte was verzwakt, o neen,
    ik, hare moeder, ik verkeerde in dezelfde dwaling. Er kwam een oogenblik dat hare
    onbegrijpelijke opoffering mij nederwierp voor hare voeten en dat ik, van
    dankbaarheid en bewondering zinneloos, voor mijn kind knielde als voor het zuiverste
    beeld van Gods goedheid zelve. Ach, haddet gij mijnen armen man zien sterven, met
    eenen zaligen lach zijne dochter aanschouwende, en nog, tot vaarwel, de hand van
    zijnen troostengel kussende."</p>
    <p>Zij smolt in tranen weg en liet het hoofd op de borst vallen.</p>
    <p>De jongeling had dit verhaal met eene klimmende ontroering aangehoord; de
    uitdrukking zijns gelaats was een zonderling mengsel van medelijden en geheime
    fierheid, van smart en van blijdschap. Op het einde echter had de deernis met het
    bitter lot der Wildenslags hem overwonnen; sedert eene wijl leekten er stille tranen
    op zijne wangen.</p>
    <p>Hij stond op, ging tot de vrouw, greep haar de hand en zeide:</p>
    <p>"Arme bazin Wildenslag, wat hebt gij geleden! Ik beschuldigde u zoo
    <!-- Page 168 -->wreedelijk. O, vergeef het mij! Wees gedankt; want ik begrijp aan
    uwe woorden, aan uwe moederlijke ontroering, dat gij hebt medegeholpen om uwe
    Godelieve de loopbaan te laten betreden, die hare deugd en hare geleerdheid haar
    voorschreven. Kom, troost u; ik zal mijne ouders over u spreken; wij zullen u helpen;
    de ellende ten minste zal u niet meer bezoeken."</p>
    <p>"Wees gezegend, mijnheer," murmelde de vrouw nog snikkend, "uwe eindelooze
    goedheid ontrukt mij nieuwe tranen. Ha, gij hebt het hart uwer moeder ... een hart,
    mild en edel als het hart mijner Godelieve!"</p>
    <p>Bavo deed eenen stap naar zijnen schrijflessenaar en nam er eenig geld uit.</p>
    <p>"Met de honderd franken, die d&aacute;&aacute;r liggen," zeide hij, "kunt gij den
    prijs van het verloren pak betalen. Deze droeve zaak mag u dus niet meer bekommeren.
    Hier hebt gij nog honderd franken meer, om in uwe eerste behoefte te voorzien, ik zal
    met mijne moeder de middelen overwegen om u een min bitter lot te verzekeren. Indien
    wij uwe Godelieve eene plaats van leermeesteresse te Gent konden bezorgen? Voor uwen
    zoon heb ik voordeelig werk. Vermits hij een gevoelig gemoed heeft, zal ik hem in den
    goeden weg terugbrengen.&mdash;Daar, neem het geld, vrouw; gij hebt mij heden verlost
    van eene lange treurnis, van eene diepe smart, die mij sedert jaren aan het harte
    knaagt. Ja, vrouw, het is zoo. De gedachte, dat het goede, zoete Lieveken, de
    vriendin mijner kindsheid, de gedienstige engel, die bij het ziekbed mijns vaders
    heeft gewaakt, in de wereld was verloren geloopen, deze gedachte was mij pijnlijk, en
    mijn medelijden werd allengs eene onverwinlijke smart. Nu ben ik daarover gerust,
    <!-- Page 169 --> nu ben ik gelukkig te weten, dat zij ten minste hare zedelijke
    natuur, hare schoone inborst en de edelheid harer beminnende ziel ongeschonden heeft
    behouden."</p>
    <p>Bazin Wildenslag had het geld van de tafel genomen. Zij vouwde de handen te zamen
    voor den jongeling en zuchtte met de oogen vol tranen:</p>
    <p>"O, mijnheer, uwe barmhartigheid, uwe goedheid maakt mij stom; ik weet niet, hoe u
    mijne erkentenis uit te drukken. Morgen vroeg, v&oacute;&oacute;r ons vertrek, zullen
    wij hier terugkomen. Godelieve zal op de knie&euml;n u zegenen voor uwe milde
    weldaad...."</p>
    <p>"Godelieve? Morgen?" kreet de jongeling verbaasd. "Waar is dan Godelieve?"</p>
    <p>"Ik durf u niet langer bedriegen, mijnheer; zij is in de Sint-Baafskerk en bidt er
    voor het Heilige Graf...."</p>
    <p>"En waarom kwam zij niet met u?"</p>
    <p>"Het arme meisje is vervaard, mijnheer."</p>
    <p>"Vervaard? Van mij?"</p>
    <p>"Beschaamd, mijnheer; om onze reis naar Gent te kunnen betalen, hebben wij de
    eenige kleederen, die nog waarde konden hebben, moeten verkoopen. Godelieve schrikte
    van zich voor u te vertoonen...."</p>
    <p>"En nochtans, ik zou haar willen zien!" riep Bavo met ontsteltenis. "Na acht jaar
    afwezigheid! Wat doen de kleederen? Zij getuigen immers van hare opoffering, van hare
    liefde voor hare ouders? Ach, mocht ik eene belooning eischen, het ware, dat het mij
    toegelaten wierd haar te troosten en haar moed te geven!"</p>
    <p>"Ik zal ze halen, mijnheer. Mij ook beschaamde de poging, welke ik bij u moest
    beproeven; maar de weldaad van edelmoedige menschen als gij zijt, vernedert niet,
    integendeel! Ik zal het Godelieve doen <!-- Page 170 -->begrijpen, mijnheer. Zij zal
    komen om u te danken."</p>
    <p>Bazin Wildenslag ging ter deur uit.</p>
    <p>Als bezwijkend onder eene geweldige ontsteltenis, liet Bavo zich op een stoel
    zakken en legde het hoofd in de handen. De afwisseling zijner uitdrukking getuigde
    dat hij worstelde tegen gepeinzen, die tegen zijnen wil hem bestormden. Evenwel na
    eenige oogenblikken scheen hij over deze geheime opwellingen van een vorig gevoel te
    hebben gezegepraald; want hij hief het hoofd op en zeide met eenen lichten spotlach
    tot zich zelven:</p>
    <p>"Het zijn droomen, die vergaan voor de wezenlijkheid. Geene onmogelijke gepeinzen!
    Ja, het is ons plicht, te erkennen en te beloonen wat het goede Lieveken eertijds
    voor mijnen zieken vader heeft gedaan. Lieten wij haar ongelukkig zijn, het ware eene
    wreede ondankbaarheid, misschien eene zedelijke misdaad. Onze plicht is zeer
    eenvoudig te vervullen. Wij zullen hen bijstaan en beschermen, totdat Godelieve eene
    voordeelige plaats in een onderwijsgesticht heeft gevonden; totdat zij weder de
    middelen hebben bekomen om stil en tevreden te leven. Wij zullen over hen waken, om
    voortaan het ongeluk van hen af te keeren. Anders kunnen wij toch niets...."</p>
    <p>Weder boog hij het hoofd en staarde ten gronde; na eene wijl beweegloos te zijn
    gebleven, murmelde hij met eenen diepen zucht:</p>
    <p>"Het is zonderling! De mensch schijnt een dubbel wezen in zich te besluiten ...
    maar ne<!-- Page 171 -->en, zijn wil en zijn hart stemmen niet altijd overeen. En
    nochtans, ik moet die gepeinzen verjagen. Vermits er tusschen haar en mij eene
    maatschappelijke onmogelijkheid is ontstaan, moet ik mijne kindsheid vergeten. Haar
    ongeluk legt mij den eerbied op; kwetsen wij hare gevoelige ziel niet. Ha, men belt!
    Daar is zij! Hoe klopt mijn hart! Ik moet mij bedwingen.... Arm Lieveken! was het
    z&oacute;&oacute;, dat ik haar moest wederzien?"</p>
    <p>Vrouw Wildenslag trad in de kamer, gevolgd door hare dochter.</p>
    <p>Het benauwde meisje hield het hoofd gebogen als eene veroordeelde, en dorst den
    blik niet opheffen; zij beefde zichtbaar, en slechts toen hare moeder haar bij den
    arm greep, kwam zij vooruit tot in het midden der kamer.</p>
    <p>Een versmachte kreet was Bavos boezem ontsnapt, en hij had eenen stap gedaan om
    tot het meisje te naderen en haar de hand te grijpen; maar hij wederhield zich zelven
    en zeide:</p>
    <p>"Godelieve, vergeef het mij: ik wenschte zoo vurig u te zien. Wees niet beschaamd;
    ik weet, dat gij hebt geleden en wat gij voor uwe ouders hebt gedaan. Die slechte
    kleederen verheffen u in mijne oogen, en de eenige indruk, dien zij op mij
    uitoefenen, is mij een gevoel van eindeloozen eerbied in te boezemen voor het edel
    hart, dat zij bedekken."</p>
    <p>Het meisje hief het hoofd op en sprak zeer bedaard, doch met eenen plechtigen
    nadruk:</p>
    <p>"Mijnheer, ik dank u uit den grond mijner ontroerde ziel, meer nog voor uwe goede
    woorden, dan voor uwe milde weldaad. Niet alleen verlost gij ons van de akelige
    vrees; maar gij redt ons uit de ellende. Wees gezegend; in al mijne gebeden zal
    <!-- Page 172 -->ik uwen naam en den naam uwer ouders mengen, opdat God u gelukkig
    late zijn in de maat uwer grootmoedigheid."</p>
    <p>Bavo scheen verstomd; er lichtte een vreemde glans in zijnen blik; hij rustte met
    de bevende hand op de tafel, als hadde hij eenen steun noodig gehad. Die groote
    blauwe oogen, zoo kwijnend en zoo vol dankbaarheid op hem gevestigd; dat fijn gelaat,
    dat zuiver voorhoofd, waarop nu de rozeverf der kuischheid en der schaamte wolkte! O!
    zij was schooner nog dan het engelachtig Lieveken zijner droomen. Wat geweldigen
    strijd voerde hij tegen zijn hart! Maar hij moest zijne dwalende zinnen bedwingen: de
    eerbied voor de ongelukkige Godelieve gebood het hem.</p>
    <p>Een holle zucht welde op uit zijnen beklemden boezem; hij liet zich op eenen stoel
    zakken en zeide met schijnbare kalmte:</p>
    <p>"U weder te zien na acht jaar afwezigheid, Godelieve, is mij eene groote
    blijdschap. Het ontstelt mij. Natuurlijk, niet waar? Die herinneringen der kindsheid,
    hoe blijven zij, immer met nieuwe kracht opgewekt, in het menschelijk harte leven!...
    Ach, ik laat u daar staan, te midden der kamer. Verontschuldig mij; zet u neder."</p>
    <p>Godelieve hief de handen smeekend op.</p>
    <p>"Mijnheer," stamelde zij, "heb medelijden met een ongelukkig meisje! Uwe goedheid
    is zoo eindeloos. Ik ben ontsteld, ik gevoel mij ziek, mijne krachten begeven mij.
    Vergun mij als eene genade, voor heden dit huis te verlaten. Morgen vroeg zal ik
    bedaard zijn, ik zal, beter dan nu, madam uwe moeder mijne grenzenlooze dankbaarheid
    kunnen uitdrukken...."</p>
    <!-- Page 173 -->
    <p>"Gij wilt vertrekken, Godelieve?" kreet de jongeling met verdriet. "O, neen, ik
    bid u, nog een oogenblik!"</p>
    <p>Door hare moeder aangedreven om aan dien wensch te voldoen, zette het meisje zich
    neder en boog weder het hoofd. Men zou gezegd hebben, dat de oogslag van Bavo haar
    schrik inboezemde; en inderdaad, zij had bij elken zijner blikken gesidderd.</p>
    <p>"Zeg mij, Godelieve, hebt gij in uw smartelijk leven nog dikwijls aan onze
    gelukkige kindsheid gedacht?" vroeg Bavo.</p>
    <p>"Mijn eenige troost op de wereld," zuchtte het meisje, "was de dankbare
    herinnering uwer goedheid voor het arme zieke kind."</p>
    <p>"En voor mij, Godelieve, was het de eenige, maar bittere smart mijns levens, te
    moeten denken, dat de zoete gezellinne mijner kinderjaren, ongelukkig en verloren, in
    de wereld dwaalde."</p>
    <p>Er heerschte eene korte stilte.</p>
    <p>"Godelieve," vroeg de jongeling eensklaps, als gedreven door eene geweldige
    ontroering, "Godelieve, ik gaf u een aandenken, eene gedachtenis. Hebt gij ze
    bewaard?"</p>
    <p>Hij bekwam geen antwoord.</p>
    <p>"Het beeld van Bavo en Lieveken met hun boek in de hand," zeide hij, "onnoozel en
    gebrekkig werk, dat aan den kleinen Bavo schier eene maand arbeid kostte. Gij hebt
    mij beloofd, dat gij het zoudt bewaren."</p>
    <p>"Maar, Godelieve toch, hoe kunt gij M. Damhout dus zonder antwoord laten?" kreet
    moeder Wildenslag. "Ja, ja, mijnheer, zij heeft het
    <!-- Page 174 -->bewaard.&mdash;Wederhoud mij niet, Godelieve.&mdash;Zoo goed
    bewaard, mijnheer, dat het sedert jaren onder het kleine crucifix hangt, waarvoor
    Godelieve gewoon is te bidden."</p>
    <p>"Ach, dank, dank om uwe trouwe herinnering!" riep Bavo.</p>
    <p>"Waarom verwondert u dit, mijnheer?" zeide het meisje met eene vonk van
    waardigheid in de oogen. "Indien ik mijn gansche leven wilde bidden voor het geluk
    van hem, die mij leerde lezen, kon ik iets beter doen dan zijn beeld te hangen op de
    plaats, waar ik elken avond nederknielde om mijne ziel tot God te verheffen?"</p>
    <p>Bavo liep tot haar, greep haar de beide handen en zeide diep ontroerd:</p>
    <p>"Altijd dezelfde engel! Kom, Godelieve, troost u en schep moed; gij zult niet
    ongelukkig meer zijn. Wij zullen u beschermen. Wij zullen eene goede, zeer goede
    plaats van leermeesteresse te Gent zoeken; mijne moeder zal u weder liefhebben en u
    helpen. Ik zal uw vriend zijn, evenals toen wij nog onnoozele kinderen waren.... Het
    is te zeggen ... ik weet niet, de ontsteltenis maakt mij duizelig, mijne zinnen zijn
    verward...."</p>
    <p>Het verschrikte meisje ontwrong hem hare handen met zulk koortsig geweld, dat hij
    zich in zijn hart over deze beweging gekwetst gevoelde en met spijtige verbaasdheid
    eenen stap terugdeinsde.</p>
    <p>Godelieve hief langzaam het hoofd op; alhoewel er tranen in hare oogen
    glinsterden, was er zooveel maagdelijke fierheid in haren blik, zooveel edelheid in
    de uitdrukking van haar schoon gelaat, dat Bavo haar met ontzag aanschouwde.</p>
    <br />

    <div class="center">
      <img src='images/175.png' width='600' alt='Aan mij de vriendin mijner kindsheid!'
      title='Aan mij de vriendin mijner kindsheid!' /><br />
      <br />
       <i>Aan mij de vriendin mijner kindsheid!</i>
    </div>
    <!-- Page 177 --><!-- Page 176 --><!-- Page 175 -->
    <p>"Ik smeek u, mijnheer, heb toch medelijden met mij!" zeide zij. "Vergeten wat gij
    voor mij als kind hebt gedaan, vergeten wie ons nu uit den afgrond der smart zoo
    grootmoedig opheft,&mdash;de dood zelf kan mij daartoe niet bekwaam maken; want in
    Gods schoot zelven zal mijne ziel zich nog uwer goedheid herinneren. Maar zoek geene
    plaats voor mij te Gent. Na den dag van morgen zal ik den grond mijner geboortestad
    niet meer betreden. Ik ken de edelheid uws harten; gij begrijpt mij, ik ben er zeker
    van."</p>
    <p>"Maar neen, ik begrijp u niet!" morde Bavo.</p>
    <p>"Gij begrijpt den onverbiddelijken plicht niet, mijnheer, die mij dwingt in
    Frankrijk een bestaan te zoeken?" hervatte Godelieve. "Ach, bestonden er tusschen u
    en mij geene diepe, geene onverdelgbare herinneringen, ik zou uit erkentenis de
    dienstmeid uwer moeder, en, ware het mogelijk, uwe slavin willen worden. Nu mag geen
    andere band tusschen ons bestaan dan de weldaad van den eenen kant en de eeuwige
    dankbaarheid van den anderen. Ik heb veel geleden, zonder dat mijn moed er onder is
    gebroken. Moest ik een oogenblik uwe achting derven, mijnheer, ik stierve eenen
    pijnlijken dood. Ja, ja, Bavo, de ziel der arme Godelieve heeft honger naar uwen
    eerbied, en zij zal dien behouden met hare dankbaarheid tot aan het graf. Vaarwel,
    mijnheer, tot morgen!"</p>
    <p>En opstaande greep zij den arm harer moeder en trok haar naar de deur.</p>
    <p>De jongeling stak de handen uit, als om haar te wederhouden; maar de plechtige
    woorden der maagd hadden hem zoo gew<!-- Page 178 -->eldig tot het gevoel der
    wezenlijkheid en tot het besef des plichts teruggeroepen, dat hij als aan den vloer
    bleef genageld, totdat hij de voordeur hoorde sluiten.</p>
    <p>Dan hief hij, stom en met verbaasden blik, de armen in de hoogte, allerlei
    onduidelijke woorden in zich zelven murmelende. Zijne zinnen waren ontsteld en zijne
    gedachten verward.</p>
    <p>Eindelijk, na een oogenblik rust, zeide hij in zich zelven:</p>
    <p>"Wat is zij schoon, wat is zij schoon! Onder die slechte kleederen scheen zij mij
    fier en indrukwekkend als eene koningin. Hoe heeft zij de zuiverheid, de fijnheid des
    harten kunnen behouden in zulke wereld, tusschen grove, onwetende menschen, dwars
    door nood, honger en ellende? Ha! het onderwijs! Ik ben het, die deze ziel het licht
    en de sterkte heb gegeven om aan de verleiding, aan de zedelijke verlaging te
    wederstaan; mijne moeder is het, die haar de liefde tot deugd en plichtsbetrachting
    heeft ingeboezemd. Roos onder de doornen, lelie bloeiend op een mesthoop! En de lelie
    is zuiver gebleven, en de roos heeft hare geuren uitgewasemd als eenen balsem over
    het lijden dergenen, die haar omringden! Edel moet zij zijn boven de edelsten, om
    onder zulke beproeving niet te zijn bezweken. Dank, dank, o, mijn God, dat Gij de
    kiemen, door een ander kind in haren geest en in haar hart gestort, niet onvruchtbaar
    liet zijn!"</p>
    <p>Hij wreef zich het voorhoofd en stapte in de kamer rond, als wilde hij zijne
    stormende gepeinzen ontvluchten. Eensklaps staan blijvende, riep hij uit:</p>
    <p>"Onmogelijk, onmogelijk! De we<!-- Page 179 -->reld, mijne ouders ... hare
    broeders, hare zusters ... het eenige geluk, dat mij op aarde moet geweigerd
    blijven!... Maar heeft zij daar schuld aan? Zij zal verre van hare geboortestad gaan
    dwalen, verdriet hebben, gaan kwijnen misschien? Ja, ja, ik bedrieg mij niet: hare
    schuchterheid, hare schaamte, hare verschrikte kuischheid, hare laatste woorden....
    Zij ook heeft getreurd, zij ook heeft eenen wreeden knagenden worm in het hart
    gedragen!"</p>
    <p>Hij stortte neder op eenen stoel, sloeg zich de handen voor de oogen en morde met
    wanhoop:</p>
    <p>"Eilaas, eilaas, het kan niet zijn! Zij heeft gelijk; ik mag haar niet meer zien
    na den dag van morgen. Ik insgelijks wil het aandenken mijner kindsheid eerbiedigen
    en het zuiver bewaren tot aan het graf. Zij heeft het gezegd; er is voortaan geen
    andere band tusschen ons mogelijk dan de herinnering aan het verledene, de weldaad en
    de dankbaarheid!"</p>
    <p>Na een oogenblik stilte sprong hij weder recht.</p>
    <p>"Ik zou haar verliezen voor altijd?" kreet hij. "Die edele ziel, dat beminnend
    harte zou gaan verkwijnen in vreemde streken?... Er is een andere band, een heilige
    band, een eeuwige band; er is een geneesmiddel voor haar verdriet en voor mijne
    treurnis.... Ho, ik kan het niet meer uitstaan; ik moet mijne moeder, mijnen vader,
    mijnen meester spreken! Veroordeele mij de gansche wereld, het geluk mijns levens
    staat op dien prijs! Aan mij, aan mij de vriendin mijner kindsheid! aan mij het
    zuivere, zoete Lieveken!"</p>
    <p>En onder het uitspreken dezer woorden liep hij als een dwaze ter deur uit.</p>
    <!-- Page 180 -->
    <hr style='width: 65%;' />
    <a id="SLOT" name='SLOT'></a>
    <h2>SLOT</h2>
    <br />

    <p>Een paar jaren geleden ontstond in mij de gedachte om een verhaal uit het leven
    der Gentsche werklieden te schrijven. Met het doel om eenige eerste inlichtingen
    daarover in te zamelen, belde ik op zekeren namiddag aan het hek eener groote fabriek
    te Gent.</p>
    <p>Ik had eenen aanbevelingsbrief en stelde dien ter hand aan den bestierder van het
    gesticht, een man van ongeveer vijfendertig jaar, en wiens kleederen, ofschoon van
    welstand getuigende, met vlokken katoen en met stof waren overdekt.</p>
    <p>Nauwelijks had hij mijnen naam in den brief gelezen, of hij toonde zich zeer
    verblijd over mijn bezoek, zeide, dat hij een warm liefhebber der Vlaamsche
    letterkunde was, en stelde zich geheel tot mijnen dienst.</p>
    <p>Uren lang leidde hij mij door talrijke zalen en werkhuizen der fabriek, toonde en
    verklaarde mij alles, en antwoordde op mijne vragen met zulke minzame dienstwilligheid,
    <!-- Page 181 -->dat ik niet wist hoe hem voor zijn gulhartig onthaal te
    bedanken.</p>
    <p>Hij was zeker geen gewoon mensch. Van de nijverheid, van haren voortgang en van de
    doelmatige inrichting des arbeids sprak hij niet alleen met uitgebreide kennis, maar
    tevens met eene dichterlijke geestdrift, die mij verwonderde.</p>
    <p>Ik had reeds vroeger, zonder andere beweegreden echter dan de nieuwsgierigheid,
    eenige andere dergelijke gestichten bezocht. Nergens had ik zooveel orde en
    zindelijkheid aangetroffen. De werkhuizen en zalen waren breed en verheven; sterke
    luchttochten om het stof te verwijderen, had men in toereikend getal gemaakt; waar de
    raderwerken of riemen den onvoorzichtigen arbeider konden aangrijpen en verminken,
    waren deze werktuigen door zinken platen geblind; overal was ruimte en lucht in
    overvloed, en men kon bemerken, dat hier met vaderlijke bezorgdheid voor de
    gezondheid en het welzijn der werklieden werd gewaakt. De vrouwen, mannen en
    kinderen, welke ik in groot getal aan den arbeid zag, waren geheel anders dan ik ze
    mij had voorgesteld. Geene vuile en gescheurde kleederen; ernst en ingetogenheid,
    iets waardigs in den blik; en waar een hunner werd aangesproken, beleefdheid en
    betamelijkheid.</p>
    <p>Ik wenschte rechtzinniglijk den bestierder geluk en zeide, dat hij hoogmoedig
    mocht zijn over het schoone gesticht, dat onder zijne leiding bloeide.</p>
    <p>"Inderdaad," antwoordde hij, "ik ben er reeds een beetje trotsch over; maar ik
    hoop mettertijd nog meer verbeteringen tot stand te brengen, bovenal wat het lot der
    werklieden betreft. Er is iets, waarover ik meer hoogmoed gevoel...."</p>
    <p>Hij bezag zijn<!-- Page 182 --> uurwerk en zeide:</p>
    <p>"Nog eenige minuten en ik zal het u toonen. Ziet gij, mijnheer, men kan van den
    werkman al maken wat men wil. Daartoe behoeft natuurlijk eenig geduld; want men moet
    allereerst de onwetendheid overwinnen, die, zoolang zij bestaat, een volstrekte
    hinderpaal is tot alle zedelijke verbetering der arbeidende klassen."</p>
    <p>Een oogenblik daarna begon er eene klok te luiden. Hier en daar verlieten kinderen
    en jongens de spinmolens, waaromtrent ik mij bevond, en zij gingen het werkhuis
    uit.</p>
    <p>"Is het rustuur voor hen gekomen?" vroeg ik.</p>
    <p>"Neen, zij gaan ter school," was het antwoord des bestierders. "Van de twee
    draadjesmakers verlaat er &eacute;&eacute;n den arbeid voor een uur; de andere zal
    intusschen alleen den molen bedienen, iets wat hem niet moeilijk valt, aangezien zijn
    gezel, vooraleer te vertrekken, alles zooveel mogelijk in gereedheid heeft gebracht.
    Zoo is het insgelijks met de kinderen, die in andere vakken werkzaam zijn. Elk heeft
    zijne beurt, en wie zijnen arbeid gedurende de week niet kan verlaten, ontvangt het
    onderwijs des Zondags en des Maandags, gedurende de uren der werkstaking. Het is
    slechts sedert acht jaar dat ik, met oorlof mijns meesters, deze school heb
    ingericht; en nu reeds mag ik mij beroemen, dat meer dan de helft onzer werklieden,
    zoowel vrouwen als mannen, kunnen lezen en schrijven. Men bemerkt het wel, niet waar,
    dat het onderwijs hun een gevoel van persoonlijke waardigheid in den boezem heeft
    gestort? Het is mijn droom, <!-- Page 183 -->te mogen zien voordat ik sterf, dat er
    op de gansche fabriek geen enkel ongeleerd werkman meer te vinden zij. Gij zoudt
    kunnen denken, mijnheer, dat deze werkmanskinderen geen vlug verstand hebben, of dat
    een enkel uur onderwijs geene merkelijke vruchten in hen kan voortbrengen; gelief mij
    te volgen; ik ben wel zeker, dat hetgeen gij gaat zien u zal verwonderen en
    verblijden."</p>
    <p>Onder het uitspreken dezer laatste woorden richtte hij zich naar eene deur, die
    uitgaf op een binnenplein, en bracht mij wat verder in eene ruime zaal, vervuld met
    rijen lessenaars, waarachter ik een zestigtal jongens, van acht tot vijftien jaar,
    zag zitten.</p>
    <p>De bestierder zeide eenige woorden tot den onderwijzer; en deze verzocht mij,
    dewijl de leerlingen juist hadden begonnen te schrijven, eenen blik op hun geschrift
    te willen werpen.</p>
    <p>Er waren er inderdaad velen, die een ongemeen schoone hand hadden.</p>
    <p>Ik hoorde er eenigen lezen met eene zuiverheid van uitspraak, welke ik zelden in
    andere scholen had ontmoet.</p>
    <p>Dan volgden velerlei oefeningen, ditmaal grootendeels door den bestierder zelven
    geleid, om mij over de vroege ontwikkeling van het verstand dezer arme
    werkmanskinderen te laten oordeelen.</p>
    <p>Er werden vragen voorgesteld aangaande de nijverheid en de verdeeling van het
    werk, aangaande de geweefsels in het algemeen en het katoen in het bijzonder,
    aangaande de beginselen der mekaniek en den aard der stoffelijke krachten, die de
    mensch aanwendt tot het vergemakkelijken van zijnen arbeid, aangaande de spaarkassen
    en<!-- Page 184 --> de genootschappen van onderlingen bijstand, en eindelijk
    aangaande de plichten van den mensch jegens God, jegens zich zelven en jegens zijnen
    evennaaste; in &eacute;&eacute;n woord aangaande alles, waarvan de kennis deze
    kinderen tot behendige werklieden, tot goede huisvaders en tot verlichte burgers van
    een vrij vaderland kon maken.</p>
    <p>Mijne verwondering was groot, toen ik deze vragen door vele kinderen, zonder
    aarzeling en met opmerkelijke klaarte, hoorde beantwoorden; maar het verraste mij nog
    meer, hen gedurende een half uur, op het zwarte bord of enkel uit het hoofd, de meest
    ingewikkelde vraagpunten der rekenkunde te hooren oplossen.</p>
    <p>Nauwelijks kon ik gelooven, dat ik deze zelfde jongens als draadjesmakers achter
    de spinmolens had gezien. De bestierder en de onderwijzer waren trotsch over mijne
    verbaasdheid en over den lof, dien ik hun en hunnen leerlingen toezwaaide.</p>
    <p>Nadat ik den bekwamen onderwijzer gulhartig en dankbaar de hand had gedrukt,
    volgde ik den bestierder, die mij verzocht haast te maken, dewijl hem anders de tijd
    mocht ontbreken om mij nog eene andere school te toonen.</p>
    <p>Hij leidde mij over het plein en opende een poortje. Wij traden door eenen
    bloemrijken tuin, die met muren was omsloten. In de verte, bij een looverhuisje, zag
    ik drie of vier kinderen, waarvan de twee kleinsten in een wagentje zaten. Voor het
    lieve rijtuig waren twee schapen gespannen. De voerman was een jongetje van ongeveer
    tien jaar. Aan elke zijde van het wagentje liep eene oude dame, om de kinderen voor
    ongeluk te behoeden.</p>
    <p>In het looverhuis zat een grijsaard, die niet min dan zestig jaar oud kon zijn.
    Hij rookte een pijpje en was bezig met een vischnet te breien.</p>
    <!-- Page 185 -->
    <p>Al deze personen juichten en lachten om der kinderen luidruchtige
    vroolijkheid.</p>
    <p>De bestierder richtte met eenen glimlach van geluk den blik op dit tafereel, doch
    onderbrak zijnen stap niet.</p>
    <p>Maar zoohaast men hem van ginder bemerkte, staken de kinderen in het wagentje de
    hand uit, terwijl het woord "vader! vader!" door den tuin klonk. Het jongsken liet de
    schapen staan, kwam in een vaart geloopen en sprong den bestierder aan den hals. Hij
    zoende het kind en zond het terug, met de belofte dat hij straks in den tuin zou
    komen, maar dat hij nu den vreemden heer moest rondleiden.</p>
    <p>"Zie, mijnheer," zeide de bestierder mij met zekere ontroering, "al wat ik meest
    bemin op aarde, is daar. Die grijsaard is mijn vader; van die beide dames is de eene
    mijne moeder en de andere de moeder mijner vrouw. Die engeltjes zijn mijne kinderen.
    God heeft mij beladen met geluk. Hier ontbreekt slechts mijne vrouw; maar ik weet
    waar zij is: gij gaat ze zien."</p>
    <p>En dit zeggende, richtte hij zich tot een ander poortje en opende welhaast de deur
    eener zaal, waar een vijftigtal kleine meisjes, evenals in de andere school, voor
    lessenaren zaten.</p>
    <p>Buiten de leermeesteresse, die tusschen de lessenaren zich hield, stond er aan het
    oppereinde der school eene deftig gekleede dame, die bezig scheen met vier of vijf
    der grootste meisjes eene bijzondere les te geven.</p>
    <p>De bestierder bracht mij bij haar en stelde mij haar voor als zijne vrouw.</p>
    <!-- Page 186 -->
    <p>"Lieve," zeide hij, "deze heer is een oude en goede bekende van u en van ons
    allen; honderdmaal heeft hij, in de lange winteravonden, ons den tijd kort en
    genoeglijk gemaakt. Nog geene acht dagen geleden, dat hij u tranen van medelijden met
    het lot van den armen <i>Loteling</i> ontrukte."</p>
    <p>De dame noemde mijnen naam met verrassing; hare groote blauwe oogen glinsterden
    van blijdschap. Zij overlaadde mij met betuigingen van vriendschap, en trof mij diep
    door de uiterste zoetheid harer stem en de minnelijkheid harer woorden.</p>
    <p>Op aanzoek haars echtgenoots deed zij de kleine meisjes eenige oefeningen doen, om
    mij het bewijs te geven, dat ook hier het onderwijs doelmatig was ingericht en
    schoone vruchten droeg, waarna ik, onder het uitdrukken mijner bewondering, den
    bestierder volgde, waarschijnlijk om nog belangwekkendere dingen te zien.</p>
    <p>Al gaande zeide ik hem:</p>
    <p>"O, mijnheer, aan welk edel en menschlievend doel hebt gij en uwe bekoorlijke
    echtgenoote uwe pogingen toegewijd! Konden alle personen, die overheid op den werkman
    hebben, hunne zending evenals gij begrijpen!"</p>
    <p>"Zeker," antwoordde hij, "het onderwijs is het eenige middel om de arbeidende
    klassen uit de zedelijke verlaging op te heffen. Het welbegrepen belang der meesters,
    het welbegrepen belang van gansch het menschdom eischt, dat men het nuttigste en het
    talrijkste gedeelte der maatschappij niet langer tot duisternis en onwetendheid
    veroordeeld <!-- Page 187 -->late. Maar het zijn deze beweegredenen niet alleen, die
    mij en mijne vrouw aandrijven om, binnen het bereik onzer macht, de geleerdheid, het
    plichtbesef en het gevoel van eigen waardigheid onder de werklieden te verspreiden.
    Neen, mijnheer, wij betalen eene schuld, eene heilige schuld aan het volksonderwijs!
    Wij zijn kinderen van arme fabriekwerkers. Het onderwijs, dat wij mochten genieten,
    was de eerste band tusschen onze harten; en terwijl ik, als kind, uit medelijden of
    uit vriendschap degene leerde lezen, die nu de moeder mijner kinderen is, ontstond in
    mij de kiem eener zuivere en duurzame neiging. Mijne goede ouders hebben mij laten
    leeren ten koste van vele en bittere opofferingen; het was mijn schoonste droom, eens
    hunne liefde te kunnen beloonen door hunne oude dagen zoet en gelukkig te maken. Dank
    zij het onderwijs, dat ik mocht genieten, heb ik daartoe ruimschoots de middelen
    gevonden. Mijne vrouw is in hare jonkheid door ongeluk en tegenspoed beproefd
    geworden. Ware zij onwetend geweest, dan hadde zij zeker in de nederige, in de woeste
    wereld, waarin zij gedwongen was te leven, de verhevenheid des harten en de klaarheid
    des geestes verloren; maar het onderwijs heeft ze voor verlaging behoed en ze mij
    wedergeschonken, zuiver, edel en verkleefd als een engel van goedheid en van liefde.
    Het onderwijs, het volksonderwijs heeft ons dienvolgens gemaakt wat wij zijn: en
    indien wij God uit den grond des gemoeds zegenen en danken voor al het geluk,
    waarmede Hij ons heeft beladen, dan moeten wij erkennen, dat de Heer in ons het
    onderwijs tot middel zijner weldaden heeft gebezigd. Het verwondere u dus niet
    langer, dat wij ons toewijden aan het onderwijs der arme fabriekskinderen. Zooals ik
    u zeide, w<!-- Page 188 -->ij betalen eene schuld, eene heilige schuld."</p>
    <p>Ik had met eene soort van verstrooidheid op deze lange uitlegging geluisterd. Mij
    vlotte de gedachte in het hoofd, dat het leven van den bestierder dezer fabriek
    misschien de stof bevatte tot het schrijven van een schoon verhaal; en ik was reeds
    in mijne verbeelding bezig met het te schikken en te ontwerpen. Maar vooraleer mijn
    leidsman ophield van spreken, had hij mij in eene zaal zijner woning gebracht, en
    zeide nu, terwijl hij mij eenen zetel aanbood:</p>
    <p>"Gelief u neder te zetten; ik wil een glas wijn met u drinken.... Weiger mij niet,
    ik bid u ... ik zal u voorstellen wat ik het beste in mijnen kelder heb."</p>
    <p>Hij trok aan een belkoord en zeide tot de meid, die aan de deur verscheen:</p>
    <p>"Breng een paar glazen en eenige beschuiten.... Ik ga zelf naar den kelder, want
    zij zou den wijn, dien ik u wil doen proeven, niet vinden."</p>
    <p>Sedert ik in deze zaal was getreden, had een zeker voorwerp mijne oogen tot zich
    getrokken. Tusschen eenige schilderijen hing eene gekleurde print, die mij van verre
    gebrekkig en grof voorkwam als een beeldeken, waarmede de kinderen gewoonlijk spelen.
    Evenwel, de meesters dezer woning moesten er veel prijs aan hechten, want de gouden
    lijst, die het omringde, was uiterst rijk en veel kostelijker ongetwijfeld dan de
    lijsten, waarin de schilderijen waren vervat.</p>
    <p>Een gevoel van nieuwsgierigheid deed mij opstaan. Ik naderde tot de
    <!-- Page 189 -->print en zag nu, beter dan te voren, dat zij niets anders kon zijn
    dan het werk van een kind, dat met groote inspanning en moeite gepoogd had de beelden
    van een jongetje en van een meisje te schetsen, die elkaar bij de hand hielden en elk
    een open boek toonden. Onder de beelden stonden deze twee namen in versierde letters
    te lezen:</p>
    <div class='blkquot'>
      <p>BAVO EN LIEVEKEN.</p>
    </div>
    <p>"Dit beeld doet u glimlachen, niet waar?" zeide de bestierder, die nu met de
    flesch wijn in de zaal trad.</p>
    <p>"Glimlachen?" antwoordde ik zeer ernstig. "O, neen, mij schijnt het, dat onder dit
    gebrekkig kinderwerk de geheimenissen van een gansch leven liggen verborgen."</p>
    <p>"Z&oacute;&oacute; is het inderdaad. Toen ik nog een kleine jongen was, heb ik
    gepoogd de beeltenissen te schetsen van twee kinderen, tusschen wier eenvoudige
    harten het onderwijs eene diepe en duurzame neiging had doen ontstaan. Nu zijn ze
    verbonden door het huwelijk, en hunne schoonste, hunne dierbaarste herinnering is nog
    dit gebrekkig beeldeken."</p>
    <p>"Welk schoon verhaal zou daarvan kunnen gemaakt worden!" riep ik, terwijl ik een
    glas wijn aanvaardde. "De titel ware gevonden: <i>Bavo en Lieveken</i>! Och, ik bid
    u, mijnheer, vertel mij uwe geschiedenis."</p>
    <p>"Maar ik verlang niet, dat mijn leven worde openbaar gemaakt."</p>
    <p>"Men kan het beschrijven met veranderingen, met vooronderstelde namen, op zulke
    wijze, dat men de personen niet duidelij<!-- Page 190 -->k herkenne."</p>
    <p>Mijne gedachte scheen den bestierder te verschrikken; hij weerstond zeer lang mijn
    aandringen; doch ten laatste meende ik de overwinning nabij te zijn.</p>
    <p>Ik deed eene laatste poging, door hem voor oogen te stellen, dat de geschiedenis
    zijns levens, indien ik mij in mijn vooruitzicht niet misgreep, een machtig voorbeeld
    zou kunnen zijn, een spoorslag om den werklieden al het nut van het onderwijs voor
    hunne kinderen te doen beseffen, en misschien om andere edelmoedige menschen,
    eigenaars van fabrieken, over te halen tot het oprichten van scholen in hunne
    gestichten. Door zulk verhaal te schrijven, kon ik eenigszins medewerken tot het
    bereiken van het edel doel, dat hij en zijne vrouw zich voorstelden. Daarenboven, ik
    zou het derwijze schikken, dat men niet zou kunnen ontdekken, of ik ware of
    ingebeelde personen in mijn boek had beschreven en doen handelen.</p>
    <p>"Het is eene ernstige zaak," zeide de bestierder. "Ik wil er eerst met mijne vrouw
    over spreken. Er is slechts &eacute;&eacute;n middel, en dit is, dat gij het
    avondmaal met ons neemt. Weiger mij niet: anders zult gij zeker onze geschiedenis
    niet kennen."</p>
    <p>Ik liet mij gezeggen. Dien avond bracht ik door tusschen Bavo en Lieveken. Over
    mij zaten de oude Damhout, Christina, zijne vrouw, en moeder Wildenslag; aan de
    andere zijden der tafel hielden zich vier allerschoonste kinderen, twee meisjes en
    twee jongskens.</p>
    <p>Ik verliet het huis met het hoofd vol zoete droomen, het hart vol woorden van
    vriendschap, van geluk en van liefde, en het geheugen vol van de eenvoudige, doch
    roerende geschiedenis, die ik in dit boek u heb verteld.</p>
    <br />
    <br />

    <h2>EINDE</h2>







<pre>





End of the Project Gutenberg EBook of Bavo en Lieveken, by Hendrik Conscience

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BAVO EN LIEVEKEN ***

***** This file should be named 13596-h.htm or 13596-h.zip *****
This and all associated files of various formats will be found in:
        https://www.gutenberg.org/1/3/5/9/13596/

Produced by Robbie Deighton, Miranda van de Heijning and the Online
Distributed Proofreading Team


Updated editions will replace the previous one--the old editions
will be renamed.

Creating the works from public domain print editions means that no
one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it in the United States without
permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
such as creation of derivative works, reports, performances and
research.  They may be modified and printed and given away--you may do
practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
subject to the trademark license, especially commercial
redistribution.



*** START: FULL LICENSE ***

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg-tm License (available with this file or online at
https://gutenberg.org/license).


Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works

1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement.  See
paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
works.  See paragraph 1.E below.

1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States.  If an
individual work is in the public domain in the United States and you are
located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work in the same format with its attached full Project
Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.

1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
a constant state of change.  If you are outside the United States, check
the laws of your country in addition to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work in any country outside the United
States.

1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org

1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone in the United States without paying any fees
or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.

1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that

- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
     must be paid within 60 days following each date on which you
     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
     address specified in Section 4, "Information about donations to
     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."

- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
     License.  You must require such a user to return or
     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
     and discontinue all use of and all access to other copies of
     Project Gutenberg-tm works.

- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
     of receipt of the work.

- You comply with all other terms of this agreement for free
     distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than are set
forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the medium on which they may be stored, may contain
"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
your equipment.

1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from.  If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation.  The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
refund.  If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a second opportunity to
receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
is also defective, you may demand a refund in writing without further
opportunities to fix the problem.

1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.


Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of computers
including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.


Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
permitted by U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
throughout numerous locations.  Its business office is located at
809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
information can be found at the Foundation's web site and official
page at https://pglaf.org

For additional contact information:
     Dr. Gregory B. Newby
     Chief Executive and Director
     gbnewby@pglaf.org


Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements.  We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance.  To
SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
particular state visit https://pglaf.org

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
ways including including checks, online payments and credit card
donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate


Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
works.

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.


Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.


Most people start at our Web site which has the main PG search facility:

     https://www.gutenberg.org

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.


</pre>

  </body>
</html>
generated by cgit v1.2.3 (git 2.25.1) at 2026-04-01 13:26:38 +0000