path: root/20178.txt

The Project Gutenberg EBook of John Gabriel Borkman, by Henrik Ibsen

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org


Title: John Gabriel Borkman

Author: Henrik Ibsen

Translator: Odd Tangerud

Release Date: December 23, 2006 [EBook #20178]

Language: Esperanto

Character set encoding: ASCII

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JOHN GABRIEL BORKMAN ***




Produced by Andrew Sly and Will Wurzel





HENRIK IBSEN

JOHN GABRIEL BORKMAN

(1896)

Tradukis
1997
Odd Tangerud

ISBN 82-91707-59-6



JOHN GABRIEL BORKMAN

ROLOJ:

  JOHN GABRIEL BORKMAN, eksa bankestro.
  SINJORINO GUNHILD BORKMAN, lia edzino.
  ERHART BORKMAN, studento, ilia filo.
  FRAUXLINO ELLA RENTHEJM, gxemelfratino de sinjorino Borkman.
  SINJORINO FANNY WILTON.
  VILHELM FOLDAL, kromoficisto en ministeria oficejo.
  FRIDA FOLDAL, lia filino.
  LA CXAMBRISTINO de sinjorino Borkman.


(La dramo okazas iun vintran vesperon ekster la cxefurbo en la
bieno de la familio Renthejm.)




UNUA AKTO


(La sidcxambro de _sinjorino Borkman_, ekipita de malnovmoda,
paligxinta gloro. Malferma sxovpordo kondukas malsupren en gxardena
cxambro kun fenestroj kaj vitra pordo en la fono. Tra gxi estas
elvidajxo al la gxardeno, kie la negxa vetero blovigxas en la
krepusko. Sur la dekstre-flanka muro estas enireja pordo de la
antauxcxambro. Pli antauxe estas granda, malnova ferforno en kiu
estas ekbruligita. Maldekstre, iom pli malantauxe, estas unu pli
malgranda pordo. Antauxe en la sama flanko estas fenestro, kovrita de
dikaj kurtenoj. Inter la fenestro kaj la pordo estas kanapo kun
cxevalhara kovrajxo kaj kun tapisxkovrita tablo antauxe. Sur la tablo
estas eklumigita lampo kun sxirmilo. Apud la forno estas altdorsa
apogsegxo.)

(_Sinjorino Gunhild Borkman_ sidas sur la kanapo kun sia
krocxtrikajxo. Sxi estas iom agxa virino kun malvarma, distingita
aspekto, kun rigida staturo kaj nesxangxigxantaj vizagxtrajtoj. Sxia
densa hararo estas ege griza. La manoj maldikaj, diafanaj. Vestita en
dika, malhela silkvestajxo, kiu origine estis eleganta, sed nun estas
uzita. Lana sxalo sur la sxultroj.)

(Sxi sidas momenton rekta kaj senmova kun la krocxajxo. Jen
auxdigxas de ekstere sonorigado de preterpasanta sledo.)

SINJORINO BORKMAN
(ekauxskultas; brilas gxojo en sxiaj okuloj, kaj senpere sxi
flustras:) Erhart! Fine!

(Sxi ekstaras kaj rigardas elen tra la kurteno. Aspektas
seniluziigita, kaj reen eksidas sur la kanapo por sia laboro.)

(La _cxambristino_ iom poste envenas de la enireja cxambro kun
vizitkarto sur pleto.)

SINJORINO BORKMAN
(rapide) Cxu la studento tamen venis?

CXAMBRISTINO
Ne, sinjorino. Sed ekstere estas sinjorino --

SINJORINO BORKMAN
(flankenmetas la krocxajxon) Nu, do sinjorino Wilton --

CXAMBRISTINO
(proksimigxas) Ne; estas _fremda_ sinjorino --

SINJORINO BORKMAN
(etendas manon por la karto) Ke mi vidu -- (legas; rapide ekstaras
kaj rigardas la knabinon rigide) Cxu vi estas certa, ke estas por
mi?

CXAMBRISTINO
Jes, mi komprenis, ke estus por la sinjorino.

SINJORINO BORKMAN
Cxu sxi demandis por paroli kun sinjorino Borkman?

CXAMBRISTINO
Jes ja, tion sxi faris.

SINJORINO BORKMAN
(abrupte; decidite) Bone. Do diru ke mi estas hejme.

(La _cxambristino_ malfermas la pordon por la fremda sinjorino kaj
mem eliras.)

(_Frauxlino Ella Renthejm_ venas en la cxambron. Sxi similas al la
fratino laux ekstero; sed sxia vizagxo havas pli suferan ol akran
esprimon. Gxi ankoraux portas stampon de granda, karakterplena beleco
de pasintaj jaroj. La ricxa hararo estas kombita en naturajn buklojn
de la frunto, kaj estas tute argxentoblanka. Sxi estas vestita en
nigra veluro kun cxapelo kaj mantelo kun pelta subsxtofo el la sama
materialo.)

(Ambaux fratinoj staras momenton en silento, prove rigardantaj unu
la alian. Cxiu el ili aspekte atendas, ke la alia parolu la unua.)

ELLA RENTHEJM
(kiu estas sin tenanta apud la pordo) Jes, vi certe rigardas min en
surprizo, vi, Gunhild.

SINJORINO BORKMAN
(staras senmova, rekta, inter la kanapo kaj la tablo, apogante la
fingropintojn sur la tapisxo.) Cxu vi ne iras erare? La administranto
ja logxas en la flanka domo, vi scias.

ELLA RENTHEJM
Ne estas kun la administranto ke mi parolu hodiaux.

SINJORINO BORKMAN
Cxu estas al mi, ke vi ion volas?

ELLA RENTHEJM
Jes. Mi devas paroli kelkajn vortojn kun vi.

SINJORINO BORKMAN
(venas antauxen sur la planko) Nu, -- do eksidu.

ELLA RENTHEJM
Dankon; mi bone povas stari dume.

SINJORINO BORKMAN
Tute kiel placxas al vi. Sed tamen iom malligu la
supervestajxojn.

ELLA RENTHEJM
(malbutonumas la mantelon) Jes, estas tre varme cxi tie --

SINJORINO BORKMAN
Mi cxiam frostas.

ELLA RENTHEJM
(staras momenton sxin rigardante, kun la brako ripozanta sur la dorso
de la braksegxo) Jes, -- Gunhild, estas nun baldaux ok jaroj post
kiam ni laste vidis unu la alian.

SINJORINO BORKMAN
(malvarme) Almenaux post kiam ni interparolis.

ELLA RENTHEJM
Gxuste dirite, interparolis, jes. -- Cxar vi certe foje vidis min, --
kiam mi devis fari mian jaran vojagxon cxi tien al la administranto.

SINJORINO BORKMAN
Unu aux du fojojn, mi opinias.

ELLA RENTHEJM
Ankaux mi kelkajn fojojn ekvidetis vin. En la fenestro _tie_.

SINJORINO BORKMAN
Estus malantaux la kurtenoj. Vi havas bonajn okulojn, vi. (akre kaj
sxire) Sed la lastan fojon kiun ni _kunparolis_, -- tio okazis cxi
tie en la cxambro cxe mi --

ELLA RENTHEJM
(deturnante) Jes, jes, mi scias, Gunhild!

SINJORINO BORKMAN
-- la semajnon antaux ol li, -- antaux ol li liberigxis.

ELLA RENTHEJM
(iras trans la planko) Ho, ne tusxu do _tion_!

SINJORINO BORKMAN
(firme sed mallauxte) Estis la semajno antaux ol li, -- la bankestro
denove liberigxis.

ELLA RENTHEJM
(antauxen sur la planko) Ho jes, jes, jes! Mi certe ne forgesas tiun
momenton! Sed pri tio pensi estas tro preme. Ecx nur en pensoj resti
momenton je tio -- oh!

SINJORINO BORKMAN
(obtuze) Kaj tamen la pensoj ne permesigxas turnigxi cxirkaux ion
alian! (ekdire; kunfrapante la manojn) Ne, mi ne komprenas! Neniam en
la mondo! Mi ne komprenas, ke tiajxo, -- io tiel terura povu trafi
solan familion! Kaj imagu, -- _nian_ familion! Altrangan familion,
kiel la nian! Imagu ke tio trafis gxuste _gxin_!

ELLA RENTHEJM
Ho Gunhild, -- estas ja pli, pli multaj ol _nia_ familio, kiujn tio
frapis.

SINJORINO BORKMAN
Nu jes; sed pri cxiuj tiuj aliuloj mi ne multe atentas. Cxar estis ja
nur iom da argxento -- aux kelkaj paperoj, -- kiuj perdigxis por
_ili_. Sed por ni --! Por mi! Kaj por Erhart! Infano kia li tiam
estis! (en kreskanta ekscito) La honto por ni du senkulpuloj! La
senhonorigo! La malbela, terura senhonorigo! Kaj aldone esti tute
ruinigata!

ELLA RENTHEJM
(singarde) Diru al mi, Gunhild, -- kiel li portas tion?

SINJORINO BORKMAN
Erhart, vi aludas?

ELLA RENTHEJM
Ne, -- li mem. Kiel li portas tion?

SINJORINO BORKMAN
(spirblovas moke) Cxu vi imagas, ke mi demandas pri _tio_?

ELLA RENTHEJM
Demandas? Vi do ne bezonas demandi --

SINJORINO BORKMAN
(mire rigardas sxin) Vi do ne kredas, ke mi interrilatas kun li?
Estas kune kun li? Foje sercxas lin?

ELLA RENTHEJM
Ecx ne tio!

SINJORINO BORKMAN
(kiel antauxe) _Li_, kiu devis sidi ensxlosata kvin jarojn! (frapas
la manojn antaux la vizagxon) Ho, kia frakasanta honto! (ekrektigas
sin) Kaj imagu kiom la nomo John Gabriel Borkman signifis pasinte! --
Ne, ne, ne, -- neniam plu vidi lin! -- Neniam!

ELLA RENTHEJM
(rigardas sxin momenton) Vi havas malmolan animon, Gunhild.

SINJORINO BORKMAN
Kontraux _li_, jes.

ELLA RENTHEJM
Li tamen estas via edzo.

SINJORINO BORKMAN
Cxu li ne diris en la tribunalo, ke estis _mi_, kiu komencis ruinigi
lin? Ke mi disipis tro da mono --?

ELLA RENTHEJM
(singardeme) Sed cxu ne _estis_ ia vero en tio?

SINJORINO BORKMAN
Sed cxu ne estis li mem, kiu volis tion tiel havi! Cxio devus ja esti
tiel sensence abunda --

ELLA RENTHEJM
Tion mi ja scias. Sed gxuste tial vi estus devinta reteni. Kaj tion
vi ja ne faris.

SINJORINO BORKMAN
Cxu mi tiam scius, ke ne estas lia propra mono, tiu kiun li donis al
mi por disponi? Kaj kiun li ankaux mem disponis? Dek fojojn pli
disipe ol mi!

ELLA RENTHEJM
(silente) Nu, tio sekvis de lia pozicio, mi pensas. _Grandparte_
tamen.

SINJORINO BORKMAN
(rikane) Jes, dirigxis ja cxiam, ke ni devis "reprezenti". Kaj sekve
li reprezentis kiel efikis! Veturis per kvar-jungitaro -- kvazaux li
estus regxo. Igis homojn kapklini kaj humilskrapi antaux li kvazaux
antaux regxo. (ridas) Kaj ili nomis lin per antauxnomo, -- tra la
tuta lando -- gxuste kvazaux li estus la regxo mem. "John Gabriel",
"John Gabriel". Cxiuj sciis kia grandegulo "John Gabriel" estas!

ELLA RENTHEJM
(firme kaj varme) Tiam li ja _estis_ grandegulo.

SINJORINO BORKMAN
Jes, aspektis ja tiel. Sed neniam per unu sola vorto li informis min,
kia estas lia stato. Neniam li sugestis, el kio li prenis la
rimedojn.

ELLA RENTHEJM
Ne, ne, -- tion scietis ankaux ne aliuloj.

SINJORINO BORKMAN
Ne gravis pri la aliuloj. Sed al _mi_ li devis diri la veron. Sed
tion li neniam faris! Li nur mensogis, -- mensogis tiel senfunde por
mi --

ELLA RENTHEJM
(interrompante) Tion li certe ne faris, Gunhild! Li eble prisilentis.
Sed li certe ne mensogis.

SINJORINO BORKMAN
Nu jes, nomu tion kiel vi volas. Tio estas ja tute la sama. -- Sed
fine renversigxis la tuto. Cxio. La tuta gloro.

ELLA RENTHEJM
(antaux si) Jes, cxio renversigxis -- por _li_ -- kaj por
aliuloj.

SINJORINO BORKMAN
(rektigas sin minace) Sed tion mi diras al vi, Ella, -- mi ankoraux
ne cedas! Mi sciu havigi al mi rehonorigon. Pri tio vi konfidu!

ELLA RENTHEJM
(strecxita) Rehonorigon? Kion vi pensas pri _tio_?

SINJORINO BORKMAN
Rehonorigon por nomo kaj honoro kaj bonstato! Rehonorigon por mia
tuta mistraktita vivosorto, pri tio mi pensas! Mi havas iun rezerve,
mi, vi sciu. -- Iun, kiu lavu _pura_ cxion, kion -- kion la bankestro
jxetis en la koton.

ELLA RENTHEJM
Gunhild! Gunhild!

SINJORINO BORKMAN
(kreskante) Vivas vengxanto, sciu! Iu kiu rebonigos cxion, pri kio
lia patro estas kulpa al mi!

ELLA RENTHEJM
Do Erhart.

SINJORINO BORKMAN
Jes, Erhart, -- mia mirinda knabo! _Li_ scios restarigi la
parencaron, la domon, la nomon. Cxion, kio _eblas_ restarigxi. --
eble ankoraux pli.

ELLA RENTHEJM
Kaj laux vi kiel _tio_ okazus?

SINJORINO BORKMAN
Tio venu kiel gxi povos. Mi ne scias _kiel_ tio venos. Sed mi scias,
ke gxi _venos_ kaj _devos_ iam veni. (rigardas sxin demande) Cxu --
Ella, -- cxu ne estas funde la sama, kion vi estas pripensadanta de
post kiam li estis etulo?

ELLA RENTHEJM
Ne, tion mi vere ne povas diri.

SINJORINO BORKMAN
Cxu ne? Kial vi do zorgis pri li? Tiam kiam la sxtormo estis
ekfuriozinta super -- super cxi tiu domo.

ELLA RENTHEJM
Tiam vi ja ne mem kapablis, Gunhild.

SINJORINO BORKMAN
Ho ne, -- mi ja ne povis. Kaj lia patro, -- li estis legxe ekskuzita,
-- tie kie li sidis, -- tiel bone gardata --

ELLA RENTHEJM
(en ekscito) Ho, ke vi kapablas eldiri tiajn vortojn --! Vi!

SINJORINO BORKMAN
(kun venena esprimo) Kaj ke _vi_ povus decidigi vin zorgi pri iu, --
iu infano de John Gabriel! Tute kvazaux tiu infano estus via propra
-- Forpreni gxin de _mi_, -- kaj vojagxi hejmen kun gxi. Kaj reteni
gxin cxe vi, jaron post jaro. Gxis la knabo preskaux estis
plenkreska. (rigardas sxin suspekte) Kial vi vere faris tion, Ella?
Kial vi retenis lin?

ELLA RENTHEJM
Okazis ke mi tre kore sxatis lin --

SINJORINO BORKMAN
Pli ol mi, -- lia patrino!

ELLA RENTHEJM
(evite) Tion mi ne scias. Kaj aldone Erhart estis malforteca dum la
kreskado --

SINJORINO BORKMAN
Erhart -- malforteca!

ELLA RENTHEJM
Jes, sxajnis al mi, -- almenaux tiam. Kaj la aero tie fore cxe la
okcidenta marbordo estas multe pli milda ol cxi tie, vi ja scias.

SINJORINO BORKMAN
(ridetas amare) Hm. Cxu? (interrompante) Jes, vi certe estas multe
farinta por Erhart, vi. (sxangxas tonon) Nu, estas ja kompreneble;
vi havas ja rimedojn por tio. (ridetas) Vi estis ja bonsxanca, vi,
Ella. Vi sukcesis savi tion, kio estis la via.

ELLA RENTHEJM
(ofendita) Por tio _mi_ ne faris pasxon, -- povas mi certigi al vi.
Mi ne havis -- antaux longe longe poste -- iun suspekton, ke la
paperoj, kiuj estis en deponio en la banko por mia konto, -- ke ili
estis netusxitaj --

SINJORINO BORKMAN
Nu ja; tiajxon mi ne komprenas! Mi nur diras, ke vi estis bonsxanca.
(rigardas sxin demande) Sed kiam vi tiel meminiciate komencis
prizorgi Erhart por mi --? Kiu do estis via celo pri tio?

ELLA RENTHEJM
(rigardas sxin) Mia celo --?

SINJORINO BORKMAN
Nu ja, intencon vi ja devus havi. Kia vi volis fari lin? Kion fari
el li, mi pensas?

ELLA RENTHEJM
(malrapide) Mi volis faciligi al Erhart la vojon por farigxi felicxa
homo en nia mondo.

SINJORINO BORKMAN
(spirblovas) Puh, -- homoj en nia ekonomia stato havas suficxe por
pripensi ol pensi pri felicxo.

ELLA RENTHEJM
Kion do, -- vi pensas?

SINJORINO BORKMAN
(rigardas sxin malferme kaj serioze) Erhart devas antaux cxio atenti,
ke li estos lumanta tiel alte kaj tiel vaste, ke neniu homo en la
lando plu videtas la ombron, kiun lia patro jxetis super min -- kaj
super sian filon.

ELLA RENTHEJM
(esplore) Diru al mi, Gunhild, -- cxu _tio_ estas postulo, kiun
Erhart _mem_ metas por sia vivo --?

SINJORINO BORKMAN
(mire) Jes, tion ni do esperu!

ELLA RENTHEJM
-- aux cxu gxi pli estas postulo, kiun _vi_ metas al li?

SINJORINO BORKMAN
(mallonge) Mi kaj Erhart cxiam metas la samajn postulojn al ni
mem.

ELLA RENTHEJM
(peze kaj malrapide) Tiel certa vi do estas pri via knabo, vi,
Gunhild.

SINJORINO BORKMAN
(kasxe triumfe) Jes, lauxdo kaj danko al Dio, -- mi estas. Pri tio vi
fidu!

ELLA RENTHEJM
Vi sekve funde tamen devas senti vin felicxa. Spite al cxiuj
aliajxoj.

SINJORINO BORKMAN
Mi ja faras. Pro tio. Sed jen, -- cxiun momenton, vidu, -- venas
drivanta tiu aliajxo kiel kruda vetero super min.

ELLA RENTHEJM
(kun sxangxita tono) Diru al mi --. Pli bone tuj. Cxar vere estas pro
_tio_, ke mi venis cxi tien al vi --

SINJORINO BORKMAN
Kion?

ELLA RENTHEJM
Ion pri kio mi opiniis, ke mi devas paroli kun vi, -- Diru al mi,
Erhart ja ne plu logxas cxi tie cxe -- cxe vi aliuloj.

SINJORINO BORKMAN
(malmole) Erhart ja ne _povas_ logxi cxi tie cxe mi. Li devas logxi
en la urbo --

ELLA RENTHEJM
Tion li skribis al mi.

SINJORINO BORKMAN
Tion li devas pro la studoj. Sed li vizitas min ioman tempon cxiun
vesperon.

ELLA RENTHEJM
Jes, eble mi povus vidi lin? Kaj tuj paroli kun li?

SINJORINO BORKMAN
Li ankoraux ne venis. Sed mi atendas lin cxiun momenton.

ELLA RENTHEJM
Jes, Gunhild, -- li certe estas veninta. Cxar mi auxdas lin
supre.

SINJORINO BORKMAN
(kun rapida okuljxeto) Supre en la granda salono?

ELLA RENTHEJM
Jes. Mi ja auxdas lin pasxadi tie supre de post kiam mi venis.

SINJORINO BORKMAN
(turnas la okulojn for de sxi) Ne estas li, tio, Ella.

ELLA RENTHEJM
(surprize) Cxu ne estas Erhart? (suspekte) Kiu tiu do _estas_?

SINJORINO BORKMAN
La bankestro.

ELLA RENTHEJM
(malrapide, en subpremita doloro) Borkman. John Gabriel Borkman!

SINJORINO BORKMAN
Tiel li pasxadas tien kaj reen. Antauxen kaj malantauxen. De mateno
al vespero. Tagon post tago.

ELLA RENTHEJM
Mi vere auxdis iun aludeton pri io --

SINJORINO BORKMAN
Kredeblas. Aludigxas certe cxiajxoj pri ni en la distrikto.

ELLA RENTHEJM
Erhart aludis pri tio. En la leteroj. Ke lia patro tenas sin pleje
cxe si mem, -- tie supre. Kaj vi cxe vi mem cxi tie malsupre.

SINJORINO BORKMAN
Jes, -- tiel la stato estas estinta por ni, Ella. Tute de kiam ili
liberigis lin. Kaj sendis lin hejmen al mi. -- Dum cxiuj tiuj longaj
ok jaroj.

ELLA RENTHEJM
Sed mi neniam havis la penson, ke tio efektive povus esti vero. Ke
estus ebla --!

SINJORINO BORKMAN
(kapsignas) Estas vero. Kaj neniam povos farigxi alimaniera.

ELLA RENTHEJM
(rigardas sxin) Tio cxi tamen estas terura vivo, Gunhild.

SINJORINO BORKMAN
Pli ol terura, sciu. Baldaux ne plu eltenebla.

ELLA RENTHEJM
Mi bone komprenas.

SINJORINO BORKMAN
Cxiame auxdi liajn pasxojn tie supre. Ek de la frua mateno gxis
malfrue en la nokto. -- Kaj tiel auxdeble kiel estas cxi tie
malsupre.

ELLA RENTHEJM
Jes, estas intense auxdeble cxi tie.

SINJORINO BORKMAN
Multfoje sxajnas al mi, ke mi havas malsanan lupon pasxadanta en
kagxo tie supre en la salono. Gxuste rekte super mia kapo.
(auxskultas kaj flustras) Auxdu nur, vi! Auxdu! Tien kaj reen, --
tien kaj reen iras la lupo.

ELLA RENTHEJM
(gardeme) Cxu ne povus sxangxigxi, Gunhild?

SINJORINO BORKMAN
(rifuzante) Li neniam faris alpasxon por tio.

ELLA RENTHEJM
Sed cxu vi ne povus fari la unuan pasxon?

SINJORINO BORKMAN
(ekagitigxas) Mi! Post cxio kion li pekis kontraux mi! -- Ne dankon!
Prefere lasu la lupon dauxrigi sian pasxadon tie supre.

ELLA RENTHEJM
Farigxas tro varme por mi nun. Mi tamen devas ekhavi permeson por
demeti la vestajxojn.

SINJORINO BORKMAN
Jes, mi ja demandis al vi antaux --

(_Ella Renthejm_ demetas de si mantelon kaj cxapelon sur segxon
cxe la enireja pordo.)

ELLA RENTHEJM
Cxu vi neniam okaze renkontas lin ekstere de la domo?

SINJORINO BORKMAN
(ridas amare) En socia rondo, vi aludas?

ELLA RENTHEJM
Mi pensas kiam li eliras en la fresxan aeron. Ene sur la vojetoj en
la arbaro, aux --

SINJORINO BORKMAN
La bankestro neniam eliras.

ELLA RENTHEJM
Ecx ne en la krepusko?

SINJORINO BORKMAN
Neniam.

ELLA RENTHEJM
(kortusxata) Al tio li do ne povas devigi sin?

SINJORINO BORKMAN
Eble ne povas. Li havas sian grandan pelerinon pendanta en la
mursxranko. En la antauxcxambro, vi scias --

ELLA RENTHEJM
(al si mem) -- tiu sxranko en kiu ni ludis, kiam ni estis etuloj --

SINJORINO BORKMAN
(kapsignas) Kaj foje, -- malfrue vespere, -- mi povas auxdi lin
malsuprenveni -- por vesti sin kaj eliri. Sed kutime li haltas meze
en la sxtuparo, -- kaj returnas. Kaj jen li reen supreniras al la
salono.

ELLA RENTHEJM
(silente) Cxu neniam iu el liaj malnovaj amikoj venas supren tie por
viziti lin?

SINJORINO BORKMAN
Li _ne havas_ malnovajn amikojn.

ELLA RENTHEJM
Li do havis multajn -- foje.

SINJORINO BORKMAN
Hm! De ili li ja bele kvitigis sin. Li farigxis por siaj amikoj
multekosta amiko, -- li, John Gabriel.

ELLA RENTHEJM
Nu jes, vi eble pravas en tio, Gunhild.

SINJORINO BORKMAN
(impete) Cetere mi devas diri, ke estas malnoble, fie, malvirte,
malgrandanime insisti tiom sur la perdo, kiun ili suferis pro li.
Estis ja nur mona perdo. Nenio alia.

ELLA RENTHEJM
(ne respondante) Kaj nun li do vivas tie supre tute sola. Tiel tute
sola.

SINJORINO BORKMAN
Jes, li eble tion faras. Efektive mi sciigxas, ke maljuna kopiisto
aux kromskribisto foje venas supren al li.

ELLA RENTHEJM
Nu tiel; certe estas iu, kiu nomigxas Foldal. Cxar mi scias ke tiuj
du estis amikoj en la juneco.

SINJORINO BORKMAN
Jes, ili certe estis, mi kredas. Cetere mi ne scias ion pri li. Cxar
li neniam kunvenis en nia socia rondo. Kiam ni iun _havis_ --

ELLA RENTHEJM
Sed _nun_ li do venas al Borkman?

SINJORINO BORKMAN
Jes, li ne estas pli selektema ol tia. Sed tio komprenigxas; li nur
venas en la krepusko.

ELLA RENTHEJM
Tiu Foldal, -- ankaux _li_ estis unu el tiuj, kiuj suferis perdojn,
je la bankroto.

SINJORINO BORKMAN
(pase rimarkante) Jes, sxajnas al mi, ke mi memoras, ke li perdis iom
da mono, ankaux li. Sed certe estis tute bagatela --

ELLA RENTHEJM
(kun facila emfazo) Estis cxio kion li posedis.

SINJORINO BORKMAN
(ridetas) Nu, sed pro Dio, -- tio kion _li_ posedis, estis do certe
tiel sensignife malmulta, sciu. Nenio por priparoli.

ELLA RENTHEJM
Ecx ne paroligxis pri tio, -- de Foldal, -- dum la proceso.

SINJORINO BORKMAN
Kaj cetere, mi povas rakonti al vi, ke Erhart estas doninta abundan
rekompencon por tiu sensignifajxo.

ELLA RENTHEJM
(mire) Cxu Erhart? Kiel povus Erhart _tion_?

SINJORINO BORKMAN
Li zorgis pri la plej juna filino de Foldal. Li instruis sxin, --
tiel ke sxi eble povos _farigxi_ io, kaj iam zorgi pri si mem. Vidu,
-- _tio_ certe estas multe pli ol tio, kion la patro estus povinta
fari por sxi.

ELLA RENTHEJM
Jes, la patro, li eble havas mizeran ekonomian staton, li, mi
opinias.

SINJORINO BORKMAN
Kaj Erhart ankaux arangxis, ke sxi povas lerni muzikon. Sxi jam estas
tiel lerta, ke sxi povas veni supren al -- al li tie supre en la
salono, kaj ludi por li.

ELLA RENTHEJM
Do li dauxre sxatas muzikon?

SINJORINO BORKMAN
Ho jes, li do faras. Li havas ja la pianon, kiun vi alsendis -- kiam
li estis atendata --

ELLA RENTHEJM
Kaj sur tiu sxi ludas por li?

SINJORINO BORKMAN
Jes, tiel foje. En la vesperoj. Ankaux tion Erhart arangxis.

ELLA RENTHEJM
Sed cxu la bedauxrinda knabino devas iri tiun longan vojon cxi tien?
Kaj poste hejmen al la urbo?

SINJORINO BORKMAN
Ne, tion sxi ne bezonas. Erhart arangxis, ke sxi povas esti cxe
sinjorino, kiu logxas cxi tie najbare. Estas iu sinjorino Wilton --

ELLA RENTHEJM
(vigle) Sinjorino Wilton!

SINJORINO BORKMAN
Iu tre ricxa sinjorino. Iu kiun vi ne konas.

ELLA RENTHEJM
Mi auxdis la nomon. Sinjorino Fanny Wilton, mi kredas --

SINJORINO BORKMAN
Jes, tute gxuste.

ELLA RENTHEJM
Erhart plurajn fojojn skribis pri sxi. -- Cxu sxi logxas cxi tie
nun?

SINJORINO BORKMAN
Jes, sxi luprenis vilaon cxi tie. Kaj nun sxi translogxis el la urbo
antaux iom da tempo.

ELLA RENTHEJM
(iom hezitante) Laux onidiro sxi eksedzigxis.

SINJORINO BORKMAN
La edzo eble mortis antaux pluraj jaroj.

ELLA RENTHEJM
Jes, sed ili eksedzigxis --. Li lasis sin eksedzigxi --

SINJORINO BORKMAN
Li forvojagxis de sxi, tion li faris. La kulpo certe ne estis
sxia.

ELLA RENTHEJM
Cxu vi konas sxin iom pli proksime, Gunhild?

SINJORINO BORKMAN
Ho jes, certe. Sxi logxas ja tute proksime. Kaj sxi foje faras etajn
vizitojn.

ELLA RENTHEJM
Kaj vi eble iom sxatas sxin?

SINJORINO BORKMAN
Sxi estas nekutime komprenema. Rimarkinde klara en sia jugxo.

ELLA RENTHEJM
En sia jugxo pri homoj, vi aludas?

SINJORINO BORKMAN
Jes, pleje pri homoj. Sxi ja efektive studis Erhart. Tiel vere funde,
-- la animon. Kaj tial sxi vere adoras lin, -- kiel kompreneble
estas.

ELLA RENTHEJM
(iom ruze) Do sxi eble konas Erhart ankoraux pli bone ol sxi konas
vin?

SINJORINO BORKMAN
Jes, Erhart ofte renkontis sxin en la urbo. Antaux ol sxi translogxis
cxi tien.

ELLA RENTHEJM
(senpripense) Kaj sxi tamen translogxis el la urbo?

SINJORINO BORKMAN
(ekmiras kaj rigardas sxin akre) _Tamen!_ Kion vi pensas
pri tio?

ELLA RENTHEJM
(evite) Nu, Dio, -- pensas --?

SINJORINO BORKMAN
Vi diris tion en iu stranga maniero. Estis io kion vi pripensis per
tio, Ella!

ELLA RENTHEJM
(rigardas sxin firme en la okulojn) Jes, efektive estis, Gunhild.
Vere estis io, kion mi pensis pri tio.

SINJORINO BORKMAN
Nu, do diru malkasxe!

ELLA RENTHEJM
Unue mi volas diri _tion_ al vi, ke mi trovas, ke ankaux _mi_ kvazaux
havas rajton al Erhart. Aux cxu vi tion ne trovas?

SINJORINO BORKMAN
(rigardas aeren) Je Dio. Post la sumoj, kiujn vi pagis por li,
ja --

ELLA RENTHEJM
Ho, tute ne tial, Gunhild. Sed cxar mi sxatas lin --

SINJORINO BORKMAN
(ridetas moke) Mian filon? Cxu vi povas? Vi? Spite el cxio?

ELLA RENTHEJM
Jes, mi povas. Spite al cxio. Kaj mi faras. Mi sxatas Erhart. Tiom,
kiom _mi_ entute _povas_ sxati homon -- nuntempe. En mia agxo.

SINJORINO BORKMAN
Nu jes, jes, tiel estu; sed --

ELLA RENTHEJM
Kaj tial, vidu, mi farigxas maltrankvila, kiam mi rimarkas, ke io
minacas lin.

SINJORINO BORKMAN
Minacas Erhart! Jes, sed _kio_ minacas lin? Aux _kiu_ do minacas
lin?

ELLA RENTHEJM
Tion faras unue _vi_, -- en _via_ maniero --

SINJORINO BORKMAN
(ekkrie) Mi!

ELLA RENTHEJM
-- kaj jen ankaux tiu sinjorino Wilton, -- mi timas.

SINJORINO BORKMAN
(momenton rigardas sxin konsternite) Kaj tiajxon vi povas kredi pri
Erhart! Pri mia propra filo! _Li_, kiu havas sian grandan mision por
plenumi!

ELLA RENTHEJM
(suprajxe pasante diri) Ho kion, mision --!

SINJORINO BORKMAN
(ekscitite) Kaj tion vi kuragxas diri tiel moke!

ELLA RENTHEJM
Cxu vi opinias ke juna homo en la agxo de Erhart, -- sana kaj gxoja,
-- cxu vi opinias, ke _li_ akceptas oferi sin por tiajxo kiel
"misio"!

SINJORINO BORKMAN
(forte kaj firme) Erhart faras! Tion mi certe scias!

ELLA RENTHEJM
(agitas la kapon) Vi nek scias nek kredas tion, Gunhild.

SINJORINO BORKMAN
Cxu mi ne kredas!

ELLA RENTHEJM
Estas nur io, kion vi prirevadas. Cxar se vi ne havis _tion_ por
alkrocxi vin, vi pensus certe ke vi tute malesperus.

SINJORINO BORKMAN
Jes, tiam mi vere devus malesperi. (impete) Kaj eble estas _tio_,
kion vi pleje atendus, vi, Ella!

ELLA RENTHEJM
(kun levita kapo) Jes, mi tion pleje atendus -- se vi ne povas
liberigi vin alimaniere ol premegi Erhart per tio.

SINJORINO BORKMAN
(minace) Vi volas enpremi vin inter _ni_! Inter patrino kaj filo!
_Vi!_

ELLA RENTHEJM
Mi volas liberigi lin el via potenco, -- via superrego.

SINJORINO BORKMAN
(triumfe) Tion vi ne plu povas! Vi havis lin en viaj retoj -- Gxis
lia dekkvina jaro. Sed nun mi regajnis lin, vidu!

ELLA RENTHEJM
Do mi volas regajni lin de vi! (rauxke; duone flustre) Ni du, ni
luktis antauxe je vivo kaj morto pri homo, ni, Gunhild!

SINJORINO BORKMAN
(rigardas sxin triumfe) Jes, kaj _mi_ venkis.

ELLA RENTHEJM
(mokride) Cxu vi dauxre opinias, ke tiu venko farigxis gajno por
vi?

SINJORINO BORKMAN
(sombre) Ne; -- pri tio vi sange pravas.

ELLA RENTHEJM
Ecx ne cxi tiun fojon farigxos gajno por vi.

SINJORINO BORKMAN
Cxu neniu gajno, tio, gardi patrinan potencon super Erhart!

ELLA RENTHEJM
Ne; cxar estas nur la _potenco_ super li, kiun vi volas havi!

SINJORINO BORKMAN
Kaj nun _vi!_

ELLA RENTHEJM
(varme) Mi volas havi lian internan animon, -- lian menson, -- lian
tutan koron --!

SINJORINO BORKMAN
(ekdire) Al tio vi neniam plu atingos en tiu cxi mondo!

ELLA RENTHEJM
(rigardas sxin) Cxu vi eble prizorgis _tion?_

SINJORINO BORKMAN
(ridetas) Jes, tion mi efektive permesis al mi. Cxu vi ne povis legi
tion el liaj leteroj?

ELLA RENTHEJM
(kapjesas malrapide) Jes. Vi tuta fine estis en liaj leteroj.

SINJORINO BORKMAN
(incite) Mi profitis de tiuj cxi ok jaroj -- kiam mi havis lin sub
miaj okuloj, vidu.

ELLA RENTHEJM
(sinrege) Kion vi diris al Erhart pri mi? Cxu eblas rakonti tion al
mi?

SINJORINO BORKMAN
Jes, tio bone eblas.

ELLA RENTHEJM
Do faru!

SINJORINO BORKMAN
Mi nur diris al li tion, kio estas vero.

ELLA RENTHEJM
Nu?

SINJORINO BORKMAN
Mi ripete kaj cxiame enplantis en li, ke li absolute memoru, ke estas
al vi ke ni povas danki, ke ni povas vivi tiel kontentige, kiel ni
faras. Ke ni entute _kapablas_ vivi.

ELLA RENTHEJM
Ne pli ol tio!

SINJORINO BORKMAN
Ho, tiajxo mordas, sciu. Tion mi mem sentas.

ELLA RENTHEJM
Sed tio estas ja proksimume tio, kion li sciis antauxe.

SINJORINO BORKMAN
Kiam li revenis hejmen al mi, li imagis, ke vi faris cxion el bona
koro. (rigardas sxin en malica gxojo) Nun li ne plu kredas tion,
Ella.

ELLA RENTHEJM
Kion li do nun kredas?

SINJORINO BORKMAN
Li kredas tion, kio vera estas. Mi demandis lin, kiel li klarigas al
si, ke onklino Ella neniam vojagxas cxi tien por viziti nin --

ELLA RENTHEJM
(interrompante) Tion li sciis antauxe!

SINJORINO BORKMAN
Li scias tion pli bone nun. Vi kredigis al li, ke estas por indulgi
min kaj -- kaj tiun pasxadanton tie supre en la salono --

ELLA RENTHEJM
Tiel ankaux estis.

SINJORINO BORKMAN
El tio Erhart _nun_ ne kredas eron.

ELLA RENTHEJM
Kion vi do nun igis lin kredi pri mi?

SINJORINO BORKMAN
Li kredas tion, kio vera estas, ke vi hontas pri ni, malestimas nin.
Aux cxu eble vi ne faras? Cxu vi ne iam kovis penson tiri lin tute
for de mi? Pripensu nun, Ella. Vi certe memoras.

ELLA RENTHEJM
(repusxante) Estis en la plej fia tempo de la skandalo. Kiam la afero
estis antaux la tribunalo. -- Mi ne plu nutras tiujn pensojn.

SINJORINO BORKMAN
Ecx ne utilus al vi. Cxar kio alie restus el lia misio! Ho ne dankon
al vi! Estas _mi_, kiun Erhart bezonas, -- ne _vi_. Cxar tial li
estas kvazaux morta por _vi_! Kaj vi por li!

ELLA RENTHEJM
(malvarme, decide) Ni vidos. Cxar nun mi restos cxi tie.

SINJORINO BORKMAN
(fiksrigardas sxin) Cxi tie en la bieno?

ELLA RENTHEJM
Jes, cxi tie.

SINJORINO BORKMAN
Cxi tie -- cxe ni? Tute tranokte?

ELLA RENTHEJM
Cxi tie mi pasigos la reston de miaj tagoj, se tiel estu.

SINJORINO BORKMAN
(regas sin) Jes, jes, Ella, -- la bieno estas ja via.

ELLA RENTHEJM
Ho jeno --!

SINJORINO BORKMAN
Cxio estas ja via. La segxo sur kiu mi sidas, estas via. La lito en
kiu mi turnas min sendorma, gxi apartenas al vi. La mangxajxo kiun ni
mangxas, gxin ni ricevas pere de vi.

ELLA RENTHEJM
Tio ne povas esti alimaniere arangxita. Borkman ne povas havi propran
posedajxon. Cxar tuj iu venus forpreni gxin de li.

SINJORINO BORKMAN
Mi ja scias. Ni devas rezignacii kaj vivi je via graco kaj
indulgo.

ELLA RENTHEJM
(malvarme) Mi ne povas malhelpi vin rigardi tion de tiu flanko,
Gunhild.

SINJORINO BORKMAN
Ne, tion vi ne povas. -- Kiam vi deziros, ke ni forlogxigxu?

ELLA RENTHEJM
(rigardas sxin) Forlogxigxu?

SINJORINO BORKMAN
(ekscitite) Jes, vi do neniam imagas al vi, ke mi volas resti
logxanta sub la sama tegmento kiel vi! -- Ne, do prefere al la
malricxulejo aux eksteren sur la vojon!

ELLA RENTHEJM
Bone. Do sendu kun mi Erhart --

SINJORINO BORKMAN
Erhart! Mia propra filo! Mia infano!

ELLA RENTHEJM
Jes, -- cxar tiam mi tuj revojagxos hejmen.

SINJORINO BORKMAN
(post mallonga pripensado, firme) Erhart mem elektu inter ni.

ELLA RENTHEJM
(rigardas sxin dube kaj necerte) _Li_ elektu? Jes, -- cxu vi tion
_kuragxas_, Gunhild?

SINJORINO BORKMAN
(kun malmola rido) Cxu mi _kuragxas_! Igi mian filon elekti inter sia
patrino kaj vi! Jes, tion mi efektive kuragxas.

ELLA RENTHEJM
(auxskultante) Cxu iu venas? Sxajnas al mi, ke mi auxdas --

SINJORINO BORKMAN
Do certe estas Erhart --

(Iu frapas rapide sur la antauxcxambra pordo, kiu poste senpere
malfermigxas. _Sinjorino Wilton_, festene vestita kaj kun
supervestajxoj, envenas. Malantaux sxi la _cxambristino_, kiu ne
ekhavis tempon por anonci, kaj aspektas iom konfuzita. La pordo
restas duone malferma. _Sinjorino Wilton_ estas iu frapante bela,
sxvelbrusta sinjorino en la tridekaj jaroj. Largxaj, rugxaj, ridantaj
lipoj. Viglaj okuloj. Ricxa, malhela hararo.)

SINJORINO WILTON
Bonan vesperon, kara sinjorino Borkman!

SINJORINO BORKMAN
(iom seke) Bonan vesperon, sinjorino. (al la _cxambristino_; montras
al la gxardena cxambro) Portu la lampon tien kaj eklumigu gxin.
(La _cxambristino_ sercxas la lampon kaj eliras kun gxi.)

SINJORINO WILTON
(vidas _Ella Renthejm_) Ho, pardonu, -- cxeestas ja vizitanto --

(_Erhart Borkman_ forte malfermas la duone fermitan antauxcxambran
pordon, kaj enkuras. Li estas juna homo kun helaj, bravaj okuloj.
Elegante vestita. Komence kreskantaj lipharoj.)

ERHART BORKMAN
(gaje sur la sojlo) Kio do! Cxu onklino Ella venis? (al sxi; kaptas
sxiajn manojn) Onjo, onjo! Cxu estas vero! Cxu _vi cxi tie?_

ELLA RENTHEJM
(cxirkauxbrakas lian kolon) Erhart! Mia kara bona knabo! Ho, kiel
granda vi farigxis! Ho, kiel bone estas revidi vin!

SINJORINO BORKMAN
(akre) Kion tio signifu, Erhart, -- cxu vi staras vin kasxante en la
antauxa cxambro?

SINJORINO WILTON
(rapide) Erhart -- Borkman venis kune kun mi.

SINJORINO BORKMAN
(mezuras lin per la okuloj) Cxu tiel, Erhart. Vi ne unue venas al via
patrino?

ERHART
Mi nur devis enrigardi momenton cxe sinjorino Wilton, -- por sercxi
etan Frida.

SINJORINO BORKMAN
Cxu ankaux tiu frauxlino Foldal kunestas?

SINJORINO WILTON
Jes, sxi staras ekstere en la enirejo.

ERHART
(parolas eksteren tra la pordo) Vi nur iru supren, Frida.

(Pauxzo. _Ella Renthejm_ atente rigardas _Erhart_. Li aspektas
gxenite kaj iom senpacience; lia vizagxo alprenas strecxitan kaj pli
malvarman aspekton.)

(La _cxambristino_ portas la lumigitan lampon en la gxardenan
cxambron, eliras kaj fermas la pordon post si.)

SINJORINO BORKMAN
(kun deviga gxentileco) Jes, sinjorino Wilton, -- se vi do volas
pasigi la vesperon cxi tie, vi --

SINJORINO WILTON
Ne, mil dankojn, kara sinjorino. Tion mi tute ne intencas. Ni havas
alian inviton. Ni vizitos la advokaton Hinkels.

SINJORINO BORKMAN
(rigardas sxin) _Ni?_ Pri kiuj _ni_ vi aludas?

SINJORINO WILTON
(ridetante) Nu, efektive mi nur pensas pri mi mem. Sed la sinjorinoj
de la domo petis min kune konduki la studenton Borkman, -- se mi
okaze vidus lin.

SINJORINO BORKMAN
Kaj tion vi ja faris, kiel mi vidas.

SINJORINO WILTON
Jes, felicxe. Cxar li estis tiel bonvolema enrigardi cxe mi, -- pro
eta Frida.

SINJORINO BORKMAN
(seke) Vi Erhart, -- mi cetere ne sciis, ke vi konas tiun familion,
-- tiujn Hinkels.

ERHART
(incitita) Ne, efektive mi ne vere konas ilin. (aldonas iom
senpacience) Vi do mem pli bone scias, vi patrino, kiujn homojn mi
konas aux ne konas.

SINJORINO WILTON
Ho pa! En _tiu_ domo oni rapide konatigxas! Gxojaj, gajaj, gastamaj
homoj. Suficxe da junaj virinoj.

SINJORINO BORKMAN
(kun akcento) Se mi konas mian filon gxuste, tio vere ne estas
societo por li, sinjorino Wilton.

SINJORINO WILTON
Sed bona Dio, kara sinjorino, li do estas juna ankaux li!

SINJORINO BORKMAN
Jes, felicxe li estas juna. Ne estus bone alimaniere.

ERHART
Nu ja ja, patrino, -- estas ja memkompreneble, ke mi ne iros al tiuj
Hinkels hodiaux vespere. Kompreneble mi restos cxi tie cxe vi kaj
onklino Ella.

SINJORINO BORKMAN
Mi ja certe sciis, mia kara Erhart.

ELLA RENTHEJM
Ne, Erhart, -- pro _mi_ vi tamen ne rezignu --

ERHART
Jes, certe, kara onklino; ne estas demando pri io alia. (rigardas
necerte al _sinjorino Wilton_) Sed kiel vi tion arangxu? Cxu vere
konvenas? Vi ja jam respondis jes -- en mia nomo.

SINJORINO WILTON
(gaje) Babilajxo! Cxu ne konvenus? Kiam mi envenos tien en la helajn,
festenajn salonojn, -- sola kaj forlasita -- pensu nur! jen mi
respondos ne -- en via nomo.

ERHART
(longege) Jes, cxar vi opinias, ke konvenas, mi --

SINJORINO WILTON
(facile kaj forvisxante) Mi ofte en bonaj okazajxoj respondis kaj jes
kaj ne -- en mia nomo. Kaj cxu vi forlasus vian onklinon nun, kiam
sxi jxus venis? Fi do, _monsieur_ Erhart, -- cxu tio estus ago
konvena al filo?

SINJORINO BORKMAN
(malbone tusxata) Filo?

SINJORINO WILTON
Nu, _eduka_ filo do, sinjorino Borkman.

SINJORINO BORKMAN
Jes, tion vi do devas aldoni.

SINJORINO WILTON
Ho, mi pensas, ke oni havas pli por danki al bona nutropatrino ol al
la propra, vera patrino.

SINJORINO BORKMAN
Cxu vi mem spertis tion?

SINJORINO WILTON
Ho, je Dio, -- mian patrinon mi malmulte konis. Sed se mi estus
havinta tian bonan nutropatrinon, ankaux mi, -- mi eble ne estus
farigxinta tiel -- tiel malbonkonduta, kiel homoj diras, ke mi estas.
(turnas sin al _Erhart_) Do oni bele restas hejme cxe panjo kaj onjo
-- trinkante teon, sinjoro studento! (al la sinjorinoj) Adiaux,
adiaux, kara sinjorino! Adiaux, frauxlino! (La sinjorinoj salutas
mute. Sxi iras al la pordo.)

ERHART
(postiras) Cxu mi ne akompanu vin ioman distancon --?

SINJORINO WILTON
(cxe la pordo; averte) Ecx ne pasxon vi akompanu min. Mi bone
kutimigxis iri mian vojon sola. (haltas cxe la pordo, rigardas lin
kaj kapsignas) Sed gardu vin nun, studento Borkman; -- tion mi diras
al vi!

ERHART
Kial mi gardu min?

SINJORINO WILTON
(gaje) Jes, cxar kiam mi iras malsupren laux la vojo, -- sola kaj
forlasita, kiel dirite, -- mi provos jxeti runojn post vin.

ERHART
(ridas) Nu, tiel! Cxu vi nun volas provi _tion_ denove.

SINJORINO WILTON
(duone serioze) Jes, gardu vin nun. Kiam mi nun iros malsupren, mi
diros interne, -- vere el mia plej interna volo mi diros: Studento
Erhart Borkman, -- prenu tuj vian cxapelon!

SINJORINO BORKMAN
Kaj jen li gxin prenos, vi kredas?

SINJORINO WILTON
(ridante) Jes, kompreneble; li tuj kaptos sian cxapelon. Kaj jen mi
diros: Bele surtiru la surtuton sur vin, Erhart Borkman! Kaj la
galosxojn! Je cxio ne forgesu la galosxojn! Kaj tiam postsekvu min!
Obee, obee, obee!

ERHART
(kun devigita sxercemo) Jes, je tio fidu.

SINJORINO WILTON
(kun levita montrofingro) Obee! Obee! -- Bonan nokton!

(Sxi ridas kaj kapklinas al la sinjorinoj kaj fermas la pordon
post si.)

SINJORINO BORKMAN
Cxu sxi vere faradas tiajn sorcxajxojn?

ERHART
Ho, fore de tio. Kiel vi povas kredi tion? Estas nur sxerce.
(interrompe) Sed ni ne plu parolu pri sinjorino Wilton nun.

(Li devigas _Ella Renthejm_ eksidi en la apogsegxon cxe la
forno.)

ERHART
(staras iomete sxin rigardante) Ho, ke vi estas farinta tiun longan
vojagxon, onklino Ella! Kaj tio nun en vintra tempo?

ELLA RENTHEJM
Fine farigxis necese por mi nun, Erhart.

ERHART
Cxu? Kial do?

ELLA RENTHEJM
Mi devis veni cxi tien por fine paroli kun la kuracistoj.

ERHART
Nu, estas ja bone!

ELLA RENTHEJM
(ridetante) Cxu vi trovas tion bona?

ERHART
Ke vi fine ekdecidis, mi pensas.

SINJORINO BORKMAN
(en la kanapo; malvarme) Cxu vi estas malsana, Ella?

ELLA RENTHEJM
(rigardas sxin akre) Tion vi ja bone scias, ke mi estas malsana.

SINJORINO BORKMAN
Nu jes tiel malsaneta, kiel vi estas estinta dum multaj jaroj --

ERHART
Dum la tempo kiam mi estis cxe vi, mi ofte diris ke vi devus paroli
kun la doktoro.

ELLA RENTHEJM
Ho, tie en mia loko estas neniu, kiun mi povas vere fidi. Kaj cetere
ne sentigxis tiel malbone tiam.

ERHART
Cxu do estas pli malbone pri vi nun, onklino?

ELLA RENTHEJM
Ho jes, mia knabo; nun farigxis iom pli malbone pri mi.

ERHART
Jes, sed do ne dangxere?

ELLA RENTHEJM
Ho, estas kiel oni prenas tion.

ERHART
(vigle) Jes, sed sciu, onklino Ella, -- do vi ne devas revojagxi
hejmen tiel frue.

ELLA RENTHEJM
Ne, tion mi do certe ne faros.

ERHART
Vi devas resti cxi tie en la urbo. Cxar cxi tie vi ja povas elekti
inter la plej bonaj kuracistoj.

ELLA RENTHEJM
Jes, estis mia penso, kiam mi forvojagxis de hejme.

ERHART
Kaj vi ankaux devas trovi vere bonan logxejon, -- iun hejmecan,
trankvilan pensionon.

ELLA RENTHEJM
Mi enlogxigxis cxi-matene en la malnovan, kie mi antauxe logxis.

ERHART
Nu jes, _tie_ estos hejmece por vi.

ELLA RENTHEJM
Jes, sed mi tamen ne restos tie.

ERHART
Cxu? Kial ne?

ELLA RENTHEJM
Ne, mi redecidigxis, kiam mi venis cxi tien.

ERHART
(mire) Cxu --? Redecidigxis --?

SINJORINO BORKMAN
(krocxas; ne ekrigardas) Via onklino volas logxi cxi tie en sia
bieno, Erhart.

ERHART
(rigardas ilin ambaux lauxvice) Cxi tie! Cxe ni! Cxe ni aliuloj! --
Cxu estas vero, onklino?

ELLA RENTHEJM
Jes, mi nun faris la decidon.

SINJORINO BORKMAN
(kiel antauxe) Cxio ja apartenas al via onklino, vi scias.

ELLA RENTHEJM
Kaj mi restos cxi tie, Erhart. Unue do. Gxis plue. Mi instalos min
por mi mem. Tie en la administra alo --

ERHART
Jes, en tio vi gxustas. Tie vi ja cxiam havas cxambrojn pretaj.
(subite vigle) Tamen cxu ne, onklino, -- ke vi estas tre laca post la
vojagxo?

ELLA RENTHEJM
Ho, iom laca mi ja estas.

ERHART
Nu, kaj mi opinias, ke vi devus enlitigxi frue.

ELLA RENTHEJM
(rigardas lin ridetante) Mi ja faros.

ERHART
(vigle) Cxar tiel ni povus ja interparoli pli proksime morgaux -- aux
iun alian tagon, vidu. Pri cxio kaj kio ajn. Pri cxio ajn. Vi kaj
panjo kaj mi. Cxu tio ne estus multe pli bona, onjo Ella?

SINJORINO BORKMAN
(ekblove; ekstaras de la kanapo) Erhart, -- laux aspekto mi vidas, ke
vi volas foriri de mi!

ERHART
(ekskuigxas) Al kio vi aludas!

SINJORINO BORKMAN
Vi volas iri al -- al advokato Hinkels!

ERHART
(senpere) Nu tiel! (sinrege) Jes, cxu vi do opiniis, ke mi sidu cxi
tie tenante onklinon Ella vekita gxis malfrue en la nokto? Sxi kiu
estas malsana, panjo. Pensu pri tio.

SINJORINO BORKMAN
Vi volas viziti Hinkels, Erhart!

ERHART
(senpacience) Jes, tamen je Dio, panjo, -- sxajnas al mi, ke mi ne
povas rezigni. Aux kion _vi_ diras, onjo?

ELLA RENTHEJM
Vi agu prefere en plena libereco, Erhart.

SINJORINO BORKMAN
(minace al sxi) Vi volas disigi lin de mi!

ELLA RENTHEJM
(ekstaras) Jes, se mi vere tion povus, Gunhild!

(Muziko auxdigxas de supre.)

ERHART
(tordas sin kvazaux en veo) Ho, mi ne eltenas tion cxi!
(cxirkauxrigardas) Kie estas mia cxapelo? (al _Ella_) Cxu vi konas
tiun muzikon tie supre en la salono?

ELLA RENTHEJM
Ne. Kiu tiu estas?

ERHART
_Danse macabre_ gxi estas. La danco de la mortintoj. Cxu vi ne konas
la dancon de la mortintoj, onklino?

ELLA RENTHEJM
(ridetas peze) Ankoraux ne, Erhart.

ERHART
(al _sinjorino Borkman_) Panjo, -- mi petas vin bele -- permesu al mi
iri!

SINJORINO BORKMAN
(rigardas lin malmole) De via patrino? Vi tion do volas?

ERHART
Mi revenos cxi tien -- eble morgaux!

SINJORINO BORKMAN
(pasie ekscitita) Vi volas for de mi! Volas esti kune kun la fremdaj
homoj! Cxe -- cxe --; ne, mi ecx ne volas pensi tion!

ERHART
Tie estas eklumigitaj lampoj. Kaj junaj, gxojaj vizagxoj. Kaj tie
estas muziko, panjo!

SINJORINO BORKMAN
(montras supren al la plafono) Ankaux tie supre estas muziko,
Erhart.

ERHART
Jes, gxuste _jena_ muziko, -- estas tiu, kiu pelas min el la
domo.

ELLA RENTHEJM
Cxu vi ne malenvias al via patro tiun iometon de memforgeso?

ERHART
Jes, mi faras. Milfoje mi malenvias gxin al li. Se mi nur mem evitas
auxskulti gxin.

SINJORINO BORKMAN
(rigardas lin riprocxe) Estu forta, Erhart! Forta, mia knabo! Neniam
forgesu, ke vi havas vian grandan mision!

ERHART
Ho, patrino, -- ne elbusxu tiujn parolmanierojn! Mi ne estas kreita
por esti misiisto. Bonan nokton, kara onklino! Bonan nokton panjo!
(Li iras rapide tra la antauxa cxambro.)

SINJORINO BORKMAN
(post mallonga silento) Vi tamen baldaux estos lin repreninta, vi,
Ella.

ELLA RENTHEJM
Dio donu ke mi povus kredi tion.

SINJORINO BORKMAN
Sed vi ne longe retenos lin, vi vidos.

ELLA RENTHEJM
Pro vi, vi pensas?

SINJORINO BORKMAN
Pro mi aux -- pro sxi, la alia.

ELLA RENTHEJM
Do prefere sxi ol vi?

SINJORINO BORKMAN
(kapsignas malrapide) Tion mi komprenas. Mi diras la samon. Prefere
sxi ol vi.

ELLA RENTHEJM
Neniel konsiderante kien li fine portigxos --

SINJORINO BORKMAN
Sxajnas al mi, ke tio estus indiferenta.

ELLA RENTHEJM
(prenas siajn supervestajxojn sur la brakon) La unuan fojon kiam ni
du gxemelfratinoj samopinias. -- Bonan nokton, Gunhild. (Sxi eliras
tra la antauxa cxambro.)

(La muziko auxdigxas pli forte de supre en la salono.)

SINJORINO BORKMAN
(staras momenton trankvile, skuigxas, sxrumpigxas kaj flustras
senpere.) La lupo denove hurlas. -- La malsana lupo. (Sxi staras
momenton, kaj jen jxetas sin sur la planktapisxon, tordas sin vee kaj
flustras plende:) Erhart! Erhart, -- estu fidela al mi! Ho, revenu
hejmen, kaj helpu vian patrinon! Cxar mi ne plu toleras cxi tiun
vivon!




DUA AKTO


(La granda festsalono de pasinta tempo en la domo de la
Renthejmoj. Sur la muroj pendas antikvaj teksitaj tapisxoj,
montrantaj cxas-scenojn kun pasxtistoj kaj pasxtistinoj, cxio pale
senkolorigita. Sur la muro maldekstre estas duflugila pordo, kaj pli
proksime en la antauxo estas piano. En la angulo fone maldekstre
estas tapetpordo sen kadro. Meze sur la muro dekstre estas granda,
tajlita, kverka skribotablo kun multaj libroj kaj paperoj. Pli
antauxe cxe la sama flanko estas sofo kun tablo kaj segxoj. La mebloj
estas en rigida empir-stilo. Sur la pupitro kaj la tablo staras
eklumigitaj lampoj.)

(_John Gabriel Borkman_ staras kun la manoj dorse apud la piano
auxskultante al _Frida Foldal_, kiu sidas ludante la lastajn mezurojn
de _Danse macabre_.)

(_Borkman_ meze alta viro de firma, fortika staturo en la
sesdekaj. Distingita aspekto, bele formita profilo, akraj okuloj kaj
grizeblanka krispa hararo kaj barbo. Li estas vestita en nigra, ne
tute moderna kostumo, kaj portas blankan koltukon. _Frida Foldal_
estas bela, pala, dekkvinjara knabino kun iom laca strecxita esprimo.
Malricxe beligita en hela vestajxo.)

(La melodio atingis la finon. Silento.)

BORKMAN
Cxu vi povas diveni kie mi la unuan fojon auxdis tonojn, kiel tiujn
cxi?

FRIDA
(rigardas lin) Ne, sinjoro Borkman?

BORKMAN
Estis malsupre en la minejoj.

FRIDA
(ne komprenas) Nu jes? Malsupre en la minejoj?

BORKMAN
Mi estas filo de ministo. Kaj mia patro foje kunprenis min en la
minejojn. -- Tie malsupre la erco kantas.

FRIDA
Cxu, -- gxi kantas?

BORKMAN
(kapjesas) Kiam gxi malfiksigxas. La martelfrapoj, kiuj malfiksigas
gxin, -- tiuj estas la meznokta sonorilo, kiu sonorigas, kaj
liberigas gxin. Tial la erco kantas -- el gxojo -- en sia
maniero.

FRIDA
Kial gxi faras tion, sinjoro Borkman?

BORKMAN
Gxi sopiras supren en la lumon de la tago por servi la homojn.

(Li pasxadas tien kaj reen sur la salona planko, ade kun la manoj
dorse.)

FRIDA
(sidas iomete atendante; rigardas sian horlogxon kaj ekstaras.)
Pardonu, sinjoro Borkman, -- sed bedauxrinde mi devas foriri, mi.

BORKMAN
(haltas antaux sxi) Cxu vi jam volas foriri?

FRIDA
(metas la notaron en la tekon) Jes, mi ja devas. (videble
embarasata) Cxar mi dungigxis ien cxi tiun vesperon.

BORKMAN
Ien, kie okazos kunestado?

FRIDA
Jes.

BORKMAN
Kaj tie vi auxskultigos vin por la cxeestantoj?

FRIDA
(mordas sian lipon) Ne -- mi ludos por ilia dancado.

BORKMAN
Nur por dancado?

FRIDA
Jes; ili volas danci post la vespermangxo.

BORKMAN
(staras sxin rigardante) Cxu vi kutime ludas por danco? Tiel
cxirkauxe en la domoj?

FRIDA
(surmetas la supervestajxojn) Jes, kiam mi povas ekhavi mendon,
mi --. Estas ja cxiam ioma enspezo per tio.

BORKMAN
(pridemandante) Cxu estas _tio_, pri kio vi pleje pensas, kiam vi
sidas ludante al danco?

FRIDA
Ne; pleje mi pensas, kiel enuige estas, ke mi ne mem povas partopreni
la dancadon.

BORKMAN
(kapsignas) Estas gxuste _tio_, kion mi volus scii. (pasxadas
maltrankvila sur la planko) Jes, jes, jes, -- _tio_, ne povante
_mem_ partopreni, tio estas la plej peza el cxio. (haltas) Sed por vi
estas unu afero, kiu kontrauxpesas tion, Frida.

FRIDA
(rigardas lin demandante) Kio estas tio, sinjoro Borkman?

BORKMAN
Estas tio, ke vi posedas dekoble pli da muziko en vi, ol la tuta
dancantaro kune.

FRIDA
(ridetas evite) Ho, tio do ne estas tute certa.

BORKMAN
(averte suprenlevas la montrofingron) Neniam do estu tiel freneza, ke
vi dubas pri vi mem!

FRIDA
Sed je Dio, kiam neniu scias?

BORKMAN
Ke vi nur mem scias, estas suficxe. -- Kie vi ludos cxi tiun
vesperon?

FRIDA
Estas cxe advokato Hinkels.

BORKMAN
(subite rigardas sxin akre) Hinkels, vi diras!

FRIDA
Jes.

BORKMAN
(kun sxiranta rideto) Cxu venas vizitantoj en la domon de tiu ulo?
Cxu _li_ povas igi homojn viziti sin?

FRIDA
Jes, venos multaj homoj, laux tio kion diras sinjorino Wilton.

BORKMAN
(impete) Sed kiaj homoj! Cxu vi povas diri al mi tion?

FRIDA
(iom timeme) Ne, mi vere ne scias. Nu jes, -- efektive mi scias ke
studento Borkman iros tien cxi-vespere.

BORKMAN
(mire) Erhart! Mia filo?

FRIDA
Jes, li vizitos.

BORKMAN
El kio vi tion scias?

FRIDA
Li mem diris. Antaux horo.

BORKMAN
Cxu li do estas cxi tie hodiaux?

FRIDA
Jes, li estis cxe sinjorino Wilton la tutan posttagmezon.

BORKMAN
(esplore) Cxu vi scias, cxu li ankaux estis cxi tie? Cxu li envenis
por paroli kun iu malsupre, mi aludas?

FRIDA
Jes, li faris viziteton al la sinjorino.

BORKMAN
(amare) Aha, -- kompreneble.

FRIDA
Sed estis fremda sinjorino cxe sxi, mi pensas.

BORKMAN
Nu? Cxu estis? Nu ja, al la sinjorino kredeble iuj foje venas.

FRIDA
Cxu mi diru al studento Borkman, se mi poste renkontos lin, ke li
venu ankaux cxi tien supren al _vi_?

BORKMAN
(akre) Vi nenion diru! Tion mi ne permesas. La homoj, kiuj deziras
viziteti min, ili povas veni meminstige. Mi petas neniun.

FRIDA
Do ne, mi nenion diros. -- Bonan nokton, sinjoro Borkman.

BORKMAN
(pasxadas cxirkauxe grumblante) Bonan nokton.

FRIDA
Eble mi povos malsuprenkuri la helican sxtuparon? Estas pli
rapide.

BORKMAN
Kompreneble, -- kuru vi la sxtuparon kiun vi preferas. Bonan nokton
por vi!

FRIDA
Bonan nokton, sinjoro Borkman.

(Sxi eliras tra la eta tapetpordo en la fono maldekstre.)

(Penseme _Borkman_ iras al la piano por fermi gxin, sed ne faras.
Cxirkauxrigardas en la impresa malpleneco, kaj komencas pasxadi sur
la planko de la angulo apud la piano kaj al la angulo fone dekstre,
-- la tutan tempon senripozema kaj maltrankvila tien kaj reen. Fine
li iras al la skribotablo, auxskultas transen al la tapetpordo,
rapide prenas manspegulon, rigardas en gxin kaj gxustigas sian
koltukon.)

(Iu frapas sur la tapetpordon; _Borkman_ tion auxdas, rapide
rigardas tien, sed silentas.)

(Iom poste denove frapigxas; cxi tiun fojon pli forte.)

BORKMAN
(staranta apud la skribotablo kun la maldekstra mano apogita sur la
tabloplato kaj la dekstra enmetita sur la brusto) Envenu!

(_Vilhelm Foldal_ singardeme envenas en la salonon. Li estas
kurba, ellacigita viro kun mildaj, bluaj okuloj kaj maldensa, longa,
griza hararo malsupren sur la jakokolumo. Teko sub la brako. Mola
felta cxapelo en la mano kaj grandaj kornkadraj okulvitroj, kiujn li
suprensxovas sur la frunton.)

BORKMAN
(sxangxas tenigxon, kaj rigardas la envenanton per duone
seniluziigita, duone kontenta esprimo) Ho, cxu estas nur vi.

FOLDAL
Bonan vesperon, John Gabriel. Jes, efektive estas mi.

BORKMAN
(kun severa rigardo) Cetere sxajnas al mi, ke vi venas iom
malfrue.

FOLDAL
Nu, la vojo ja ne estas tiel mallonga. Precipe por iu, kiu iru
piede.

BORKMAN
Sed kial vi cxiam marsxas, Vilhelm? Vi havas ja la tramvagonon tute
proksime.

FOLDAL
Marsxi estas pli saniga. Kaj ankaux estas ja dek oeroj sxparitaj. --
Nu, cxu do Frida jxus estis cxi tie ludante por vi?

BORKMAN
Sxi jxus en tiu cxi momento foriris. Cxu vi ne renkontis sxin
ekstere?

FOLDAL
Ne, mi ne vidis sxin dum longaj tempoj. De post kiam sxi enlogxigxis
en la domo de tiu sinjorino Wilton.

BORKMAN
(eksidas en la sofo kaj montras mane al segxo) Bonvolu eksidu ankaux
vi, Vilhelm.

FOLDAL
(eksidas sur la rando de la segxo) Multajn dankojn (rigardas lin
pezanime) Ho, vi ne povas kompreni kiel soleca mi sentas min, post
kiam Frida eliris de la hejmo.

BORKMAN
Ho cxu, -- suficxe do restas por vi.

FOLDAL
Jes, Dio scias ke mi havas. Tute kvin uloj. Sed Frida estas la sola,
kiu iomete komprenis min. (peze agitas la kapon) Cxiuj la aliuloj
tute ne komprenas min.

BORKMAN
(sombre, rigardas antauxen kaj tamburas la tablon) Ne, jen la afero.
_Jen_ la kondamno, kiun ni opuloj, ni elektitaj homoj devas porti. La
amaso, la multo, -- cxiuj la meznombruloj, -- ili ne komprenas nin,
Vilhelm.

FOLDAL
(rezigne) Povigxus rezigni pri la kompreno. Kun iom da pacienco oni
povas ja cxiam atendadi pri gxi ankoraux ioman tempon. (kun
plorstrangulata vocxo) Sed estas io, kio estas ankoraux pli amara,
sciu.

BORKMAN
(ekscite) Nenio estas pli amara ol tio!

FOLDAL
Jes, estas, John Gabriel. Mi jxus nun havis doman scenon -- antaux ol
mi ekiris cxi tien.

BORKMAN
Cxu? Kial jeno?

FOLDAL
(ekdirege) Tiuj hejme -- ili malestimas min.

BORKMAN
(ekscitite) Malestimas --!

FOLDAL
(visxas la okulojn) Mi jam rimarkis tion longe. Sed hodiaux gxi vere
aperigxis.

BORKMAN
(iom silentas) Vi eble faris malbonan elekton, kiam vi edzigxis.

FOLDAL
Estis ja preskaux neniu elekto por mi. Kaj cetere, -- edzigxi oni ja
deziras, kiam oni komencas atingi iun agxon. Kaj tiel reduktita, tiel
genuestaranta kiel mi tiam estis --

BORKMAN
(eksaltas kolera) Cxu tio cxi estu akuzo kontraux mi? Riprocxo --!

FOLDAL
(timeme) Ne, pro Dio, John Gabriel --!

BORKMAN
Jes, vi sidas pensante pri la malsukceso, kiu enrompigxis sur la
bankon --!

FOLDAL
(trankviligante) Sed mi do ne kulpigas _vin_ por _tio_! Dio kompatu
min --!

BORKMAN
(grumblante; eksidas denove) Nu, tio do estas bona.

FOLDAL
Cetere vi ne devas kredi, ke estas pro mia edzino, ke mi plendas. Ke
sxi ne havas edukon, la povrulino, estas ja vero. Sed suficxe bona
sxi tamen estas. -- Ne, sed estas la infanoj, sciu --

BORKMAN
Mi povis tion pensi.

FOLDAL
Cxar la infanoj, -- ili havas ja pli altan kulturon, ili. Kaj sekve
pli da postuloj al la vivo.

BORKMAN
(rigardas lin kompateme) Kaj tial tiuj infanoj malestimas vin,
Vilhelm?

FOLDAL
(ektiras la sxultrojn) Mi ja ne faris ioman karieron, vidu. Tion mi
devas ja konfesi --

BORKMAN
(proksimigxas kaj metas la manon sur lian brakon) Cxu ili do ne
scias, ke vi verkis tragedion en viaj junecaj tagoj?

FOLDAL
Jes, kompreneble ili _tion_ scias. Sed tio neniel impresas ilin.

BORKMAN
Do ili estas nekomprenemaj, cxar via tragedio estas bona. Tion mi
kredas plene kaj fide.

FOLDAL
(klarigante) Cxu vi ne trovas, ke estas suficxe bonaj scenoj en gxi,
John Gabriel? Je Dio, se mi nun fine povus fari gxin akceptata --
(komencas vigle malfermi kaj foliumi en la teko) Jen, vidu! Mi montru
al vi ion, kion mi sxangxis --

BORKMAN
Cxu vi kunprenis gxin?

FOLDAL
Jes, mi kunprenis gxin. Nun estas tiom longe post kiam mi legis gxin
por vi. Kaj mi pensis, ke eble povus distri vin auxskulti akton aux
du --

BORKMAN
(evite, ekstaras) Ne, ne, prefere alian fojon.

FOLDAL
Nu ja, kiel vi volas.

(_Borkman_ pasxadas sur la planko. Foldal repakas la
manuskripton.)

BORKMAN
(haltas antaux li) Vi pravas en tio, kion vi jxus diris, -- ke vi
neniun karieron faris. Sed _tion_ mi promesas al vi, Vilhelm, ke kiam
la horo de restarigxo iam sonorigxos por mi --

FOLDAL
(volas ekstari) Ho, dankon al vi --!

BORKMAN
(kun mansvingo) Vi bonvole restu sidanta. (kreskanta ekscito) Kiam la
horo de restarigxo sonorigxos por mi --. Kiam ili komprenos, ke ili
ne povas esti sen mi --. Kiam ili venos supren cxi tie en la salonon
-- kaj rampos al la kruco, kaj petegos al mi denove preni la rimenojn
de la banko --! La nova banko, kiun ili starigis -- sed ne povas
estri -- (starigas sin denove apud la skribotablo kiel antauxe, kaj
frapas sin sur la brusto) _Cxi tie_ mi volas stari kaj akcepti ilin!
Kaj estu auxdata kaj pridemandata kiujn kondicxojn John Gabriel
Borkman metos por ke -- (haltas subite kaj rigardas al _Foldal_) Vi
rigardas min tiel dubeme! Eble vi ne kredas, ke ili venos? Ke ili
_devas, devas, devas_ iam veni al mi? Cxu vi ne kredas!

FOLDAL
Jes, Dio scias, ke mi faras, John Gabriel.

BORKMAN
(denove eksidas en la sofon) Mi kredas tion tiel firme. _Scias_ tion
senskue certe -- ke ili venos. -- Se mi ne havus tiun certecon, -- mi
estus antaux longe pafinta al mi kuglon tra la kapo.

FOLDAL
(timeme) Ho ne, pro cxio en la mondo --!

BORKMAN
(pavante) Sed ili venos! Ili tamen venos! Atentu! Cxiun tagon, cxiun
horon mi povas atendi ilin cxi tie. Kaj vi vidos, ke mi tenos min
preta por akcepti ilin.

FOLDAL
(kun suspiro) Se ili do venus tre baldauxe.

BORKMAN
(maltrankvile) Jes ja, la tempo pasas; la jaroj pasas; La vivo, huh
ne -- pri gxi mi ne povas pensi! (rigardas lin) Cxu vi scias kiel mi
foje sentas min?

FOLDAL
Nu?

BORKMAN
Mi sentas min kiel iu Napoleono, kiu pafigxis al kriplulo en sia unua
batalo.

FOLDAL
(metas la manon sur la tekon) Tiun senton ankaux mi havas.

BORKMAN
Nu ja, tiel en minora afero.

FOLDAL
(kviete) Mia eta verkista mondo havas grandan valoron por _mi_, John
Gabriel.

BORKMAN
(impete) Jes, sed _mi_, kiu estus povinta krei milionojn! Cxiujn
tiujn minejojn, kiujn mi submetigus al mi! Novajn minejojn en
sennombro! La akvofalojn! La sxtonrompejojn! La komercajn vojojn kaj
la sxipliniojn tra la tuta mondo. Cxion, cxion mi estus sola
starigita!

FOLDAL
Jes, mi ja scias. Ne ekzistis tiajxo antaux kiu vi cedus.

BORKMAN
(premas la manojn) Kaj tamen mi devas sidi cxi tie kiel pafvundita
birdego, kaj vidi, ke la aliuloj antauxvenas min, -- kaj forprenas
cxion de mi, pecon post peco!

FOLDAL
Tiel ankaux pri _mi_, vi sciu.

BORKMAN
(sen lin atenti) Imagu. Tiel proksima ke mi estis cxe la celo. Se mi
estus havinta prokraston de ok tagoj por konsideri. Cxiuj deponajxoj
estus tiam reprenitaj. Cxiuj la valorajxoj, kiujn mi per kuragxa mano
utiligis, ili denove kusxus en sia loko kiel antauxe. La kapturnige
grandaj akciosocietoj estis gxuste antaux sia realigxo. Ecx ne unu
sola opulo perdus oeron --

FOLDAL
Ja, je Dio -- kiel ege proksima vi estis --

BORKMAN
(en sufokita kolero) Kaj jen la perfido superondis min! Gxuste meze
en la tagoj de decido! (rigardas lin) Cxu vi scias kiun krimon mi
tenas kiel la plej fian fareblan de homo?

FOLDAL
Ne. Diru!

BORKMAN
Ne estas mortigo. Ne rabo aux nokta sxtelenrompo. Ecx ne falsa jxuro.
Cxar cxiuj tiajxoj farigxas pleje kontraux homoj, kiujn oni malamas,
aux kiuj estas sensignifaj kaj ne rilatas al ni.

FOLDAL
Sed la plej fia do, John Gabriel?

BORKMAN
(emfaze) La plej fia estas la misuzo de fido pere de amiko.

FOLDAL
(iom dubinde) Jes, sed auxskultu nun --

BORKMAN
(ekinterrompe) Kion vi intencas diri! Mi vidas tion laux via aspekto.
Sed tio ne estas trafa. La homoj, kiuj havis siajn valorpaperojn en
la banko, ili ekhavus sian tuton reen. Cxiun opan grajnon! -- Ne, vi
sciu, -- la plej fia kion homo povas fari, estas misuzi la leterojn
de amiko, -- aperigi por la tuta mondo tion, kio estis konfidita al
unu sola, duope, kvazaux flustro en malplena, malhela, sxlosita
cxambro. Tiu homo, kiu povas utiligi tiajn rimedojn, li estas tute
trae venenigita kaj infektigita de la moralo de la superfripono. Kaj
tian amikon mi havis. -- Kaj li estis tiu, kiu frakasis min.

FOLDAL
Mi ja scietas al kiu vi aludas.

BORKMAN
Ne estis faldajxo en mia tuta konduto, kiun mi ne kuragxis malkasxi
por li. Kaj kiam venis la momento, jen li direktis kontraux mi la
armilojn, kiujn mi mem estis lin donintaj enmane.

FOLDAL
Mi neniam povis kompreni, kial li --. Ja, subparoligxis tamen multe
tiam.

BORKMAN
Pri kio subparoligxis? Diru. Mi ja scias nenion. Cxar mi ja tuj --
izoligxis. Pri kio la homoj subparolis, Vilhelm?

FOLDAL
Vi estus ja ministro, oni diris.

BORKMAN
Ofertigxis al mi. Sed mi rifuzis.

FOLDAL
Do ne staris al li en la vojo.

BORKMAN
Ho ne; ne estis tial, ke li perfidis min.

FOLDAL
Nu, _en tiu okazo_ mi vere ne komprenas --

BORKMAN
Mi tamen povas diri al vi, Vilhelm.

FOLDAL
Nu?

BORKMAN
Estis -- iaspeca virina historio, vi sciu.

FOLDAL
Virina historio? Ne do, John Gabriel --?

BORKMAN
(interrompante) Jes, jes, jes, -- pri tiuj malnovaj, stultaj
historioj ni ne plu parolu. -- Nu, ministro farigxis nek li nek
mi.

FOLDAL
Sed alte supren li atingis.

BORKMAN
Kaj mi en la abismon.

FOLDAL
Ho, estas terura tragedio --

BORKMAN
(kapsignas al li) Preskaux same terura kiel la _via_, sxajnas al mi,
kiam mi pripensas.

FOLDAL
(naive) Jes, ecx same terura.

BORKMAN
(ridas silente) Sed rigardata de alia flanko, vere estas kvazaux iu
komedio.

FOLDAL
Komedio? Tio cxi?

BORKMAN
Jes, tiel kiel sxajnas, ke gxi evoluas nun. Cxar nun vi auxdu --

FOLDAL
Nu do?

BORKMAN
Jes; vi ja ne renkontis Frida, kiam vi venis.

FOLDAL
Ne.

BORKMAN
Dum ni du sidas cxi tie, sxi sidas tie malsupre ludante al danco por
li, kiu perfidis kaj ruinigis min.

FOLDAL
Pri tio mi ecx ne havis scieton.

BORKMAN
Jes, sxi prenis sian notaron, kaj foriris de mi al -- la grandsinjora
domo.

FOLDAL
Nu ja, bedauxrinda infano --

BORKMAN
Kaj cxu vi povas diveni por kiu sxi ludas inter la aliuloj?

FOLDAL
Nu?

BORKMAN
Por mia filo, sciu.

FOLDAL
Cxu?

BORKMAN
Jes; -- kiel sxajnas al vi, Vilhelm? Mia filo estas tie malsupre en
la vico de dancantoj cxi-vespere. Cxu do ne estas komedio, kiel mi
diras?

FOLDAL
Jes, sed do li certe nenion scias.

BORKMAN
Kion li ne scias?

FOLDAL
Li ne scias, kiel _li_ -- tiu -- nu --

BORKMAN
Vi tamen povas diri la nomon. Mi ecx toleras auxdi gxin nun.

FOLDAL
Mi estas certa, ke via filo ne konas la konekson, John Gabriel.

BORKMAN
(sombra, sidanta frapante la tablon) Li konas gxin, sciu, -- tiel
certe kiel mi sidas cxi tie.

FOLDAL
Sed cxu vi povas imagi, ke li sercxus societon en _tiu_ domo!

BORKMAN
(agitas la kapon) Mia filo do ne rigardas la aferojn tiel samokule
kiel mi. Mi kuragxas jxuri ke li staras cxe la flanko de miaj
malamikoj! Li kredeble opinias kiel ili, ke advokato Hinkels nur
faris sian damnitan devon, kiam li perfidis min.

FOLDAL
Sed, kara, kiu estus al li prezentinta la aferon en _tiu_ lumo?

BORKMAN
Kiu? Cxu vi forgesas, kiuj zorgis pri li? Unue lia onklino -- de post
kiam li havis ses -- sep jarojn. Kaj nun poste -- lia patrino!

FOLDAL
Mi opinias, ke vi estas maljusta kontraux ili.

BORKMAN
(ekscite) Mi neniam estas maljusta al iu homo! Ambaux ili incitis lin
kontraux mi, cxu vi ne auxdas!

FOLDAL
(cedeme) Jes, ja, ja; do ili tiel faris.

BORKMAN
(kolerplena) Ho, tiuj virinoj! Ili malvirtigas kaj falsigas la vivon
por ni! Fusxigas nian tutan sorton, -- nian tutan venkan iron.

FOLDAL
Tamen ne cxiuj!

BORKMAN
Cxu? Menciu unu solan, kiu tamen tauxgas!

FOLDAL
Ne, jen la problemo. La opaj, kiujn mi konas, ili ne tauxgas.

BORKMAN
(spirblovas malestime) Nu, al kio do tio utilas! Ke ekzistas tiaj
virinoj, -- kiam oni ne konas ilin!

FOLDAL
(varme) Jes, John Gabriel, tamen utilas. Estas tiel felicxige kaj
tiel benite pensi, ke tie ekstere, cxirkauxe, tre fore, -- _tie_
tamen trovigxas la vera virino.

BORKMAN
(senpacience translokigas sin en la sofo) Ho, cxesu pri tiu poezia
babilajxo!

FOLDAL
(profunde ofendita rigardas lin) Cxu vi nomas mian plej sanktan
kredon poezia babilajxo!

BORKMAN
(malmole) Jes, mi faras! Estas tio cxi, kio kauxzis, ke vi neniam
antauxenigxis en la mondo. Se vi forpelus cxiujn tiajxojn, mi povus
ankoraux helpi vin surpieden -- helpi vin supren.

FOLDAL
(dum bolas interne en li) Ho, tion vi ja ne povas.

BORKMAN
Mi _povos_, kiam mi nur regajnos la potencon.

FOLDAL
Sed tio estas ja tre longe estonta espero.

BORKMAN
(impete) Cxu vi eble opinias, ke tiu tempo neniam venos? Respondu al
tio!

FOLDAL
Mi ne scias kion respondi al vi.

BORKMAN
(ekstaras; montras per manmovo al la pordo malvarme kaj aristokrate)
Do mi ne plu bezonas vin.

FOLDAL
(ekstaras de la segxo) Ne bezonas --!

BORKMAN
Cxar vi ne kredas, ke mia sorto sxangxigxos --

FOLDAL
Tamen mi ja ne povas kredi kontraux cxiu racio! -- Kontentigon vi
devus ja havi --

BORKMAN
Dauxre! Dauxre!

FOLDAL
Certe mi ne plenumis mian ekzamenon; sed _tiom_ mi tamen legis dum
miaj tagoj --

BORKMAN
(rapide) Neeble, vi opinias?

FOLDAL
Ne ekzistas prejudikato por tiajxo.

BORKMAN
Ne estas necesa por esceptuloj.

FOLDAL
La legxo ne konas tiajn konsiderojn.

BORKMAN
(akre kaj decide) Vi ne estas poeto, Vilhelm.

FOLDAL
(senpere plektas la manojn) Cxu vi tion diras tute serioze?

BORKMAN
(rifuzante sen respondo) Ni nur forludas nian tempon pri ni
reciproke. Plej bone ke vi ne revenu.

FOLDAL
Vi do deziras, ke mi forlasu vin?

BORKMAN
(ne lin rigardante) Mi ne plu bezonas vin.

FOLDAL
(kvietanime prenas la tekon) Ne, ne, ne; povas ja tiel esti, tio.

BORKMAN
Jen vi do la tutan tempon mensogadis por mi.

FOLDAL
(skuas la kapon) Neniam mensogis, John Gabriel.

BORKMAN
Cxu vi ne sidadis cxi tie mensogante esperon kaj kredon kaj fidon en
min?

FOLDAL
Ne estis mensogo tiom longe, kiam _vi_ kredis pri _mia_ voko. Tiom
longe kiam vi kredis pri mi, tiom longe mi kredis pri vi.

BORKMAN
Ni do trompis unu la alian reciproke. Kaj eble ankaux trompis nin mem
-- ambaux.

FOLDAL
Sed cxu ne tio do funde estas amikeco, John Gabriel?

BORKMAN
(ridetas amare) Jes, trompi, -- tio estas amikeco. Jen vi pravas.
Tiun sperton mi iam antauxe faris.

FOLDAL
(rigardas lin) Neniu poezia voko. Kaj tion vi povis diri al mi tiel
senkonsidere.

BORKMAN
(pli mola vocxo) Nu, mi ja ne estas iu spertulo en _tia_ afero.

FOLDAL
Eble pli ol vi mem scias.

BORKMAN
_Mi_?

FOLDAL
(kviete) Jes, vi. Cxar mi mem havis miajn dubojn -- foje, vi sciu. La
terura dubo -- ke mi fusxis la vivon pro imagajxo.

BORKMAN
Se vi mem dubas, vi staras sur falantaj piedoj.

FOLDAL
Tial estis por mi tiel konfideme, veni cxi tien, kaj apogi min al vi,
kiu kredis. (prenas sian cxapelon) -- Sed nun vi estas kiel fremdulo
por mi.

BORKMAN
Ankaux vi por mi.

FOLDAL
Bonan nokton, John Gabriel.

BORKMAN
Bonan nokton, Vilhelm. (_Foldal_ eliras maldekstre)

(_Borkman_ staras momenton rigardante la fermitan pordon; faras
movon, kvazaux li volus revoki _Foldal_, sed hezitas pripense, kaj
komencas pasxadi tien kaj reen sur la planko kun la manoj dorse.
Poste li haltas apud la sofotablo, kaj li estingas la lampon.
Farigxas duonlume en la salono.)

(Iom poste frapigxas sur la tapetpordo maldekstre en la fono.)

BORKMAN
(apud la tablo, skuigxas, turnas sin kaj demandas lauxte) Kiu frapas?
(neniu respondo; frapigxas denove)

BORKMAN
(restas staranta) Kiu estas? Envenu!

(_Ella Renthejm_, kun ekbruligita kandelo en la mano aperas en la
pordo. Sxi estas vestita en sia nigra robo kiel antauxe, kun la
mantelo malfirme jxetita sur la sxultroj.)

BORKMAN
(rigardas sxin) Kiu estas vi? Kion vi volas al mi?

ELLA RENTHEJM
(fermas la pordon post si kaj venas pli proksimen) Estas mi, Borkman.
(Sxi metas la kandelon sur la pianon kaj restas staranta tie.)

BORKMAN
(staras kiel fulme frapita, rigardas sxin sendeturne kaj flustras
duonlauxte) Cxu estas -- estas Ella? Cxu estas Ella Renthejm?

ELLA RENTHEJM
Jes. -- Estas _"via"_ Ella, -- kiel vi nomis min en antauxa tempo.
Iam. Antaux tiuj multaj -- multaj jaroj.

BORKMAN
(kiel antauxe) Jes, estas vi, Ella, -- mi vidas tion nun.

ELLA RENTHEJM
Cxu vi rekonas min?

BORKMAN
Jes, nun mi komencas --

ELLA RENTHEJM
La jaroj atakis min forte kaj auxtune, Borkman. Cxu ne sxajnas al
vi?

BORKMAN
(devigite) Vi iom sxangxigxis. Je la unua rigardo --

ELLA RENTHEJM
Mi nun ne havas la malhelajn buklojn laux la nuko. Tiujn, kiujn vi
sxatis vindi cxirkaux viajn fingrojn.

BORKMAN
(rapide) Gxuste! Nun mi vidas, Ella. Vi sxangxis la hararangxon.

ELLA RENTHEJM
(kun malgxoja rideto) Gxuste. Estas pro la hararangxo.

BORKMAN
(deturnante) Krome mi ne sciis, ke vi estas en cxi tiu regiono de la
lando.

ELLA RENTHEJM
Mi ja jxus venis.

BORKMAN
Kial vi vojagxis cxi tien, -- nun mezvintre?

ELLA RENTHEJM
Tion vi auxdos.

BORKMAN
Cxu estas io, kion vi intencas pri _mi_?

ELLA RENTHEJM
Ankaux pri vi. Sed se ni parolu pri tio, mi devas komenci tre longe
pasinte.

BORKMAN
Vi certe estas laca.

ELLA RENTHEJM
Jes, mi estas laca.

BORKMAN
Cxu vi ne volas eksidi? _Jen_, -- en la sofon.

ELLA RENTHEJM
Jes, dankon. Mi bezonas sidi.

(Sxi transiras dekstren, kaj eksidas en la pli antauxan angulon de
la sofo. _Borkman_ staras apud la tablo kun la manoj dorse sxin
rigardante. Mallonga silento.)

ELLA RENTHEJM
Estas nedireble longe de post kiam ni du renkontigxis vizagxon
vizagxe, Borkman.

BORKMAN
(sombre) Ege, ege longe de post tiam. Cxiuj tiuj terurajxoj
interkusxas.

ELLA RENTHEJM
Tuta homa vivo interkusxas. Forjxetita homa vivo.

BORKMAN
(rigardas sxin akre) Forjxetita!

ELLA RENTHEJM
Jes, gxuste forjxetita. Por ni ambaux.

BORKMAN
(en malvarma komerca vocxtono) Mi ankoraux ne konsideras mian vivon
kiel forjxetitan.

ELLA RENTHEJM
Nu, sed _mia_ vivo do?

BORKMAN
En tio vi mem kulpas, Ella.

ELLA RENTHEJM
(kun skuigxo) Kaj _tion_ diras _vi_!

BORKMAN
Vi povus bone farigxi felicxa sen mi.

ELLA RENTHEJM
Cxu vi tion kredas?

BORKMAN
Se vi mem volus.

ELLA RENTHEJM
(amare) Jes, mi ja scias, ke aliulo staris preta por akcepti
min --

BORKMAN
Sed lin vi rifuzis --

ELLA RENTHEJM
Jes, mi faris.

BORKMAN
Fojon post fojo vi rifuzis lin. Jaron post jaro --

ELLA RENTHEJM
(moke) -- jaron post jaro mi rifuzis la felicxon, vi do pensas?

BORKMAN
Vi povus bone farigxi felicxa ankaux kun _li_. Kaj tiam _mi_ estus
savita.

ELLA RENTHEJM
Vi --?

BORKMAN
Jes, tiam vi estus min savinta, Ella.

ELLA RENTHEJM
Kiel, vi pensas?

BORKMAN
Li kredis, ke estas mi, kiu staris malantaux viaj rifuzadoj, -- viaj
eternaj rifuzoj. Kaj li faris vengxon. Cxar tion li facile povis, --
li, kiu havis en sia depono cxiujn miajn senrezervajn, fidoplenajn
leterojn. Tiujn li uzis, -- kaj tiam estis for pri mi, -- gxis plue
do. Jen, pri cxio tio vi kulpas, Ella!

ELLA RENTHEJM
Jen, jen, Borkman, -- reale do, eble estas _mi_, kiu estas sxuldanto
al _vi_.

BORKMAN
Estas kiel oni tion prenas. Mi bone scias pri cxio, por kio mi devas
danki vin. Vi igis la bienon cxi tie, la tutan bienon, aljugxi al vi
cxe la auxkcio. Disponigis la domon senlimige por mi kaj por -- via
fratino. Vi prenis Erhart al vi, -- zorgis por li en cxiuj manieroj --

ELLA RENTHEJM
-- tiom longe kiom permesigxis --

BORKMAN
-- permesigxis de via fratino, jes. Mi neniam miksis mi en tiujn
hejmajn problemojn. -- Kiel mi volis diri, -- mi scias kion vi oferis
por mi kaj via fratino. Sed vi _povis_ ja ankaux tion fari, Ella. Sed
memoru, ke estis _mi_, kiu faris vin kapabla.

ELLA RENTHEJM
(ekscitita) En tio vi grande eraras, Borkman! Estis mia plej interna
kaj varma animo kaj koro por Erhart, -- kaj ankaux por vi, _tio_
pelis min!

BORKMAN
(interrompante) Kara, ni ne eniru en sentojn kaj tiajxojn. Mi
kompreneble opinias, ke kiam vi agis, kiel vi faris, estis _mi_ kiu
faris vin kapabla.

ELLA RENTHEJM
(ridetas) Hm, kapabla, kapabla --

BORKMAN
(fervore) Jes, gxuste kapabla! Kiam la granda decida frapo estus
farigxonta, -- kiam mi povis sxpari nek parencojn nek amikojn, --
kiam mi devis kapti -- kaj ankaux kaptis la milionojn, kiuj estis
konfiditaj al mi, -- tiam mi sxparis cxion, kio estis via, cxion kion
vi posedis, -- kvankam mi estus povinta preni kaj prunti gxin -- kaj
uzi gxin -- kiel cxion la ceteran.

ELLA RENTHEJM
(malvarme kaj trankvile) Estas vere kaj gxuste, Borkman.

BORKMAN
Tiel ja estas. Kaj tial, -- kiam ili venis kaj prenis min, -- ili
ankaux trovis cxion vian netusxita en la kelo de la banko.

ELLA RENTHEJM
(ekrigardas lin) Mi ofte pensis pri tio, -- -- kial vi vere sxparis
cxion tion, kio estis mia? Kaj sole nur tion?

BORKMAN
Kial?

ELLA RENTHEJM
Jes, kial? Diru.

BORKMAN
(akre kaj moke) Vi eble pensas, ke estis por havi ion sur kio apogi
min, se mi ne sukcesus?

ELLA RENTHEJM
Ho ne, pri tio vi certe ne pensis dum _tiuj_ tagoj.

BORKMAN
Neniam! Mi estis tiel neskueble certa pri la venko.

ELLA RENTHEJM
Jes, sed kial tamen --?

BORKMAN
(sxultrotiras) Je Dio, Ella, -- ne estas facile memori kialojn, kiuj
estas dudek jarojn agxaj. Mi nur memoras, ke kiam mi iris tie sola,
cerbumante pri cxiuj tiuj grandaj entreprenoj, kiuj estus
realigindaj, sxajnis al mi, ke mi estis anime tiel kiel mi imagis al
mi estron de aersxipo. Jen mi vagis en sendormaj noktoj, plenigante
grandegan balonon por veli supre trans nesekura, dangxeroplena
oceano.

ELLA RENTHEJM
(ridetas) Vi, kiu neniam dubis pri la venko.

BORKMAN
(senpacience) La homoj _estas_ tiaj, Ella. Ili kaj dubas kaj kredas
pri la sama afero. (por si mem) Kaj tial eble estis, kial mi ne volis
havi vin kaj la vian kun mi en la balono.

ELLA RENTHEJM
(en ekscito) Kial, demandas mi! Diru, kial!

BORKMAN
(ne sxin rigardante) Oni prefere ne prenas la plej karan kun si en
tia vojagxo.

ELLA RENTHEJM
Vi _kunhavis_ ja la plej karan en la balono. Via mema vivo de la
estonto --

BORKMAN
La vivo ne cxiam estas la plej kara.

ELLA RENTHEJM
(senspire) Cxu tiel estis por vi tiam?

BORKMAN
Sxajnas al mi tiel.

ELLA RENTHEJM
Ke _mi_ estis la plej kara, kiun vi sciis?

BORKMAN
Jes, sxvebas antaux mi io tia.

ELLA RENTHEJM
Kaj tiam tamen estis pasintaj jaroj kaj tagoj, post kiam vi perfidis
min -- kaj edzinigis alian -- iun alian!

BORKMAN
Perfidis vin, vi diras? Vi certe komprenas, ke estis pli altaj
konsideroj, -- nu do, _aliaj_ konsideroj, -- kiuj devigis min. Sen
_lia_ kunhelpo mi povus nenien veni.

ELLA RENTHEJM
Do perfidis min pro -- pli altaj konsideroj.

BORKMAN
Mi ne povis senesti lian helpon. Kaj li postulis _vin_, kiel prezon
por la helpo.

ELLA RENTHEJM
Kaj vi pagis la prezon. Tutplene. Sen marcxandado.

BORKMAN
Ne havis elekton. Devis venki aux fali.

ELLA RENTHEJM
(rigardas lin, la lipoj tremetantaj) Cxu tio povas esti vero, kion vi
diras, ke mi estis por vi la plej kara en la mondo?

BORKMAN
Kaj tiam kaj poste, -- longe longe poste.

ELLA RENTHEJM
Kaj vi tamen marcxandis min for. Marcxandadis pri la rajto de via amo
kun alia viro. Vendis mian amon por -- por bankestra ofico!

BORKMAN
(sombre kaj kurbigite) La deviga neceso estis super mi, Ella.

ELLA RENTHEJM
(ekstaras sovagxe kaj skuite de la sofo) Krimulo!

BORKMAN
(skuigxas sed regas sin) Tiun vorton mi auxdis antauxe.

ELLA RENTHEJM
Ho, ne pensu ke mi aludas al tio, kion vi krimis kontraux legxo kaj
juro de la lando! La utiligo, kiun vi faris de cxiuj tiuj akcioj kaj
obligacioj -- aux kio ajn, kio tio estis, -- kiom vi pensas, ke mi
zorgas pri gxi! Se mi havus permeson stari proksime al vi, kiam cxio
disfalis sur vin --

BORKMAN
(strecxite) Kio tiam, Ella?

ELLA RENTHEJM
Kredu min, mi tolerus cxion gxoje kun vi. La malhonoron, la
ruinigxon, -- cxion, cxion mi helpus vin porti --

BORKMAN
Cxu vi tion volus? Cxu povus?

ELLA RENTHEJM
Kaj volus kaj povus. Cxar tiam mi ja ne sciis pri via granda, terura
krimo --

BORKMAN
Kiun! Al kio vi aludas?

ELLA RENTHEJM
Mi aludas al tiu krimo, por kiu ne estas pardono --

BORKMAN
(gapas al sxi) Vi frenezigxis.

ELLA RENTHEJM
(pasxas pli proksimen) Vi estas murdisto! Vi faris la grandan pekon
de morto!

BORKMAN
(retiras sin al la piano) Cxu vi frenezigxas, Ella?

ELLA RENTHEJM
Vi mortigis la amovivon en mi. (pli proksimen) Cxu vi komprenas, kion
tio signifas? Rakontigxas en la Biblio pri enigma peko, por kiu estas
neniu pardono. Mi neniam antauxe komprenis, kio tio estas. Nun mi
komprenas. La granda nepardonebla peko, -- estas la peko murdi la
amovivon en iu homo.

BORKMAN
Kaj tion vi diras, ke mi faris?

ELLA RENTHEJM
Vi _faris_. Mi neniam vere komprenis, kio vere okazis al mi, antaux
nun cxi tiun vesperon. Ke vi perfidis min, kaj turnis vin al Gunhild
anstatauxe, -- tion mi interpretis nur kiel iun ordinaran
nestabilecon viaflanke. Kaj kiel sekvon de senkorajn artajxojn
sxiaflanke. Kaj mi preskaux pensas, ke mi malestimis vin iomete --
spite al cxio. Sed _nun_ mi vidas! Vi perfidis la virinon, kiun vi
_amis_! Min, min, min! La plej karan kion vi sciis en la mondo, tion
vi estis preta vendi por profito. _Tio_ estas la duobla murdo, por
kiu vi faris vin kulpa! Murdo al via propra animo kaj al la mia!

BORKMAN
(malvarma kaj sinrega) Kiel bone mi rekonas vian pasian, senbridan
animon, Ella. Estas kompreneble akcepteble por vi vidi la aferon
tiel, kiel vi faras. Vi estas ja virino. Kaj por vi aspekte sxajnas,
ke vi ne scikonas, ne donas valoron al iu alia afero en la tuta
mondo.

ELLA RENTHEJM
Ne, efektive mi ne faras.

BORKMAN
Nur via propra kora afero --

ELLA RENTHEJM
Nur gxi! Nur gxi! Vi pravas.

BORKMAN
Sed vi devas memori, ke mi estas viro. Kiel virino vi estis por mi la
plej kara en la mondo. Sed kiam tamen tiel estu, unu virinon povas
anstatauxi alia --

ELLA RENTHEJM
(rigardas lin kun rideto) Cxu vi tion spertis, kiam vi estis preninta
Gunhild kiel edzinon?

BORKMAN
Ne. Sed miaj taskoj en la vivo helpis min porti ankaux _tion._ Mi
volis meti sub mian potencon cxiujn fontojn de potenco en cxi tiu
lando. Cxion, kion tero, montaroj kaj arbaroj kaj maro enhavis de
ricxajxoj -- tion mi volis submetigi, kaj krei regnon por mi mem, kaj
tiel bonfarton por la multaj, multaj miloj da aliuloj.

ELLA RENTHEJM
(perdita en memoro) Mi konas tion. Tiom da vesperoj, kiam ni
priparolis viajn celojn --

BORKMAN
Jes, kun vi mi povis paroli, Ella.

ELLA RENTHEJM
Mi sxercis pri viaj planoj, kaj demandis, cxu vi volus veki cxiujn la
dormantajn spiritojn de la oro.

BORKMAN
(kapsignas) Mi memoras tiun esprimon. (malrapide) Cxiujn la
dormantajn spiritojn de la oro.

ELLA RENTHEJM
Sed vi ne prenis tion por sxerco. Vi diris: "Jes, jes, Ella, estas
gxuste tio, kion mi volas."

BORKMAN
Tiel ankaux _estis_. Kiam mi unue estus metinta la piedon en la
piedingon --. Kaj _tio_ dependis tiam de unu sola viro. Li povis,
kaj li volis havigi al mi la estran oficon en la banko, -- se mi
miaflanke --

ELLA RENTHEJM
Gxuste, jes! Se vi viaflanke rezignus pri la virino, kiun vi amis, --
kaj kiu senlime amis vin.

BORKMAN
Mi scikonis lian konsumantan pasion por vi. Sciis ke li neniam je kiu
ajn alia kondicxo --

ELLA RENTHEJM
Kaj vi akceptis.

BORKMAN
(impete) Jes, mi faris, Ella! Cxar la potencavido estis tiel
nesubprema en mi, vi sciu. Kaj mi akceptis. _Devis_ akcepti. Kaj li
helpis min supren duone al la logantaj altejoj, kien mi sopiris. Kaj
mi altigxis kaj altigxis. Jaron post jaro mi altigxis --

ELLA RENTHEJM
Kaj _mi_ estis kvazaux forvisxita el via vivo.

BORKMAN
Kaj tamen li reen renversigis min en la abismon. Pro vi, Ella.

ELLA RENTHEJM
(post mallonga, pensema silento) Borkman, -- cxu ne sxajnas al vi, ke
kvazaux kusxis kondamno super nia tuta rilato?

BORKMAN
(rigardas sxin) Kondamno?

ELLA RENTHEJM
Jes. Cxu ne sxajnas al vi?

BORKMAN
(maltrankvila) Jes. Sed kiel vere --? (ekdire) Ho, Ella, -- mi
baldaux ne plu scias, kiu pravas, -- aux vi aux mi!

ELLA RENTHEJM
Vi estas tiu, kiu pekis. Vi mortigis cxiun homan gxojon en mi.

BORKMAN
(timeme) Tion do ne diru, Ella!

ELLA RENTHEJM
Cxiu ina, homa gxojo almenaux. De la tempo, kiam la bildo de vi
komencis estingigxi en mi, mi ekzistis kvazaux sub suneklipso. Dum
cxiuj tiuj jaroj farigxis por mi pli kaj pli malloge, -- fine tute
neeble, ami iun vivantan estajxon. Nek homojn, nek bestojn aux
plantojn. Nur tiun unu solan --

BORKMAN
Kiun tiun unu solan --?

ELLA RENTHEJM
Erhart, kompreneble.

BORKMAN
Erhart --?

ELLA RENTHEJM
Erhart, -- vian, vian filon, Borkman.

BORKMAN
Cxu li do kusxis tiel varme sur via koro?

ELLA RENTHEJM
Kial alie, kredas vi, ke mi prenis lin al mi? Kaj retenis lin tiom
longe kiom mi povis? Kial?

BORKMAN
Mi pensis, ke estis pro kompatemo. Kiel cxio la cetera.

ELLA RENTHEJM
(en forta interna ekscito) Kompatemo, vi diras! Haha! Mi neniam
sentis kompatemon -- de post kiam vi perfidis min. Mi simple ne
kapablis. Se venis malricxa, malsata infano en mian kuirejon,
frostante kaj plorante kaj petegante iom da mangxajxo, mi igis la
kuiristinon okupigxi pri tio. Neniam sentis iun deziron preni la
infanon al mi mem, varmigi gxin apud mia propra forno, gxoji vidante
gxin satmangxi. Kaj tia mi neniam estis en mia juneco; tion mi klare
memoras! Estas _vi_, kiu faris min dezerte malplena kaj dezerte
malfekunda interne -- kaj ankaux ekstere!

BORKMAN
Nur ne por Erhart.

ELLA RENTHEJM
Ne. Ne por _via_ filo. Sed cetere por cxio, cxio, kio vive movigxas.
Vi frauxdis min pri la gxojo de patrino kaj felicxo en la vivo. Kaj
ankaux pri la cxagrenoj kaj la larmoj. Kaj _tio_ estus eble la plej
korsxira perdo por mi, vi sciu.

BORKMAN
Cxu jenon vi diras, Ella?

ELLA RENTHEJM
Kiu scias? Eble estus la cxagrenoj kaj larmoj de patrino, kiuj servus
al mi plej bone. (en pli forta emocio) Sed mi _ne povis_ rezigni pri
la perdo tiam. Tial mi prenis Erhart al mi. Gajnis lin tute. Gajnis
lian tutan, varman, fideman infanan koron por mi, -- gxis, --.
Ahx!

BORKMAN
Gxis kio?

ELLA RENTHEJM
Gxis lia patrino, -- lia karna patrino, mi aludas, reprenis lin de
mi.

BORKMAN
Li devis ja forlasi vin. Cxi tien al la urbo.

ELLA RENTHEJM
(tordas siajn manojn) Jes, sed mi ne toleras esti forlasita, sciu! Ne
la malplenecon! Ne la perdon de la koro de via filo!

BORKMAN
(kun malica esprimo en la okuloj) Hm, -- gxin vi certe ne perdis,
Ella. Oni ne facile perdas korojn al la avantagxo de iu cxi tie
malsupre en la -- cxambra etagxo.

ELLA RENTHEJM
Mi _estas_ perdinta Erhart cxi tie. Kaj _sxi_ gajnis lin reen. Aux
ankaux iu alia. Tio lumas suficxe el la leteroj, kiujn li foje
skribas al mi.

BORKMAN
Sekve estas por sercxi lin hejmen al vi, ke vi venas cxi tien?

ELLA RENTHEJM
Jes, se _tio_ estus farebla, mi --!

BORKMAN
Farebla tio ja estas, se vi nepre volas. Cxar _vi_ havas ja la pli
grandan kaj unuan postulon pri li.

ELLA RENTHEJM
Nu, postulo, postulo! Kion valoras postuloj cxi tie? Se li ne venas
libervole, -- mi tute ne havas lin. Kaj estas _tio_, kion mi devas!
Tuta kaj ne partigita devas mi nun havi la koron de mia infano!

BORKMAN
Vi devas memori, ke Erhart estas en la agxo de dudekoj. Longe vi ne
povus kalkuli reteni lian koron ne partigita, kiel vi esprimas
vin.

ELLA RENTHEJM
(kun peza rideto) Ne necesus dauxri tre longe.

BORKMAN
Cxu ne? Mi pensis, ke tio kion vi postulas, tion vi postulas gxis la
fino de viaj tagoj.

ELLA RENTHEJM
Mi faras. Sed tamen tio ne bezonas dauxri tre longe.

BORKMAN
(ekmiras) Kion vi diras per tio?

ELLA RENTHEJM
Vi ja scias, ke mi estas malsana la lastajn jarojn?

BORKMAN
Cxu _vi_?

ELLA RENTHEJM
Vi tion ne scias?

BORKMAN
Ne, vere ne --

ELLA RENTHEJM
(rigardas lin en surprizo) Cxu Erhart ne rakontis tion?

BORKMAN
En la momento mi vere tion ne memoras.

ELLA RENTHEJM
Entute li eble ne parolis pri mi?

BORKMAN
Jes, paroli pri vi mi pensas, ke li tamen faris. Cetere mi malofte
vidas lin. Preskaux neniam. Estas iu malsupre, kiu tenas lin for de
mi. For, for, vi komprenas.

ELLA RENTHEJM
Cxu vi scias tion certe, Borkman?

BORKMAN
Jes certe mi scias. (sxangxas vocxtonon) Nu, sed vi do estis malsana,
Ella?

ELLA RENTHEJM
Jes, mi estis. Kaj nun cxi-auxtune gxi tiom gravigxis, ke mi devis
veni cxi tien por paroli kun kuracistoj, kiuj estas pli lertaj.

BORKMAN
Kaj vi eble jam parolis kun ili?

ELLA RENTHEJM
Jes, hodiaux antauxtagmeze.

BORKMAN
Kion ili do diris?

ELLA RENTHEJM
Ili donis al mi plenan certecon pri _tio_, kion mi longe scietis --

BORKMAN
Nu?

ELLA RENTHEJM
(simple kaj trankvile) Estas mortiga malsano, kiun mi portas,
Borkman.

BORKMAN
Ho, vi do ne kredu tion, Ella!

ELLA RENTHEJM
Estas malsano por kiu ne ekzistas iu helpo aux savo, vi sciu. La
kuracistoj scias pri neniu rimedo kontraux gxi. Ili devas lasi gxin
iri sian vojon. Povas nenion fari por haltigi gxin. Nur iomete
mildigi, eble. Kaj _tio_ ja tamen estas bona.

BORKMAN
Ho, sed povas ankoraux longe dauxri, -- vi fidu min.

ELLA RENTHEJM
Povas eble dauxri tra la vintro, ili diris.

BORKMAN
(senpripense) Nu jes, -- la vintro ja estas longa, gxi.

ELLA RENTHEJM
(silente) Gxi almenaux estas suficxe longa por mi.

BORKMAN
(vigle, deturnante) Sed, je la mondo, el kio povus tiu malsano
evolui? Vi, kiu ja efektive vivis sane kaj sagxe --? El kio gxi
venus?

ELLA RENTHEJM
(rigardas lin) La kuracistoj pensis, ke eble mi iam travivis grandajn
animskuigxojn.

BORKMAN
(ekflamigxante) Animskuigxojn! Aha, mi komprenas! Estus _mi_, kiu
kulpus!

ELLA RENTHEJM
(en kreskanta ekscito) Estas tro malfrue _tion_ priparoli nun! Sed mi
_devas_ reenhavi la solaninfanon de mia koro, antaux ol mi forpasos!
Estas tiel nedireble peze por mi pensi pri tio, ke mi forlasu cxion,
kio estas vivo, -- forlasi sunon kaj lumon kaj aeron, sen _cxi tie_
postlasi unu solan, kiu volus pensi pri mi, memori min varme kaj
sopireme, -- tiel kiel filo pensas kaj memoras la patrinon, kiun li
perdis.

BORKMAN
(post mallonga pauxzo) Prenu lin, Ella, -- se vi povos gajni lin.

ELLA RENTHEJM
(vigle) Vi donas vian konsenton? Cxu vi _povas?_

BORKMAN
(sombre) Jes. Kaj tio ne estas granda ofero, vi sciu. Cxar mi tamen
ne posedas lin.

ELLA RENTHEJM
Dankon, dankon almenaux por la ofero! -- Sed mi havas ankoraux ion
por peti vin. Grandan aferon por _mi_, Borkman.

BORKMAN
Nu, do diru.

ELLA RENTHEJM
Vi eble trovos tion infanece de mi, -- eble vi ne komprenos --

BORKMAN
Ekdiru, -- nu do diru.

ELLA RENTHEJM
Kiam mi nun forpasos, ne estos malmulto, kion mi postlasos --

BORKMAN
Ne, eble ne estos --

ELLA RENTHEJM
Kaj mi intencas transporti cxion al Erhart.

BORKMAN
Jes, vi ja vere ne havas iun pli proksiman.

ELLA RENTHEJM
(varme) Ne, mi efektive havas neniun pli proksiman ol lin.

BORKMAN
Neniun el via propra parencaro. Vi estas la lasta.

ELLA RENTHEJM
(kapsignas malrapide) Jes, tiel gxuste estas. Kiam mi mortos, -- tiam
ankaux mortos la nomo Renthejm. Kaj tio estas por mi sufokanta penso.
Neniigxi el la estado -- ecx la nomo --

BORKMAN
(ekscitas) Hah, -- mi vidas kien vi celas!

ELLA RENTHEJM
(pasie) Ne lasu tion okazi! Permesu al Erhart porti la nomon post
mi!

BORKMAN
(rigardas sxin akre) Mi komprenas vin. Vi volas liberigi mian filon
de la sxargxo porti la nomon de sia patro. Jen la afero.

ELLA RENTHEJM
Neniel tio! Mi mem spite kaj gxoje portus gxin kune kun vi! Sed
patrino, kiu baldaux mortos --. Nomo ligas pli ol vi pensas kaj
scias, Borkman.

BORKMAN
(malvarme kaj fiere) Bone kaj mallonge, Ella. Mi estu viro por porti
mian nomon sola.

ELLA RENTHEJM
(kaptas kaj premas liajn manojn) Dankon, dankon! Nun estas plenumita
reguligo inter ni! Jes, jes, lasu nun tion! Vi bonfaris kion vi
povis. Cxar kiam _mi_ estas for el la vivo, Erhart Renthejm vivos
post mi!

(La tapetpordo malfermigxas. _Sinjorino Borkman_ kun la granda
tuko sur la kapo, staras en la pordaperturo.)

SINJORINO BORKMAN
(en furioza ekscito) Neniam en eterneco Erhart estu nomata tiel!

ELLA RENTHEJM
(retiras sin malantauxen) Gunhild!

BORKMAN
(akre kaj minace) Supren cxi tien al mi, neniu havas permeson
veni!

SINJORINO BORKMAN
(pasxon internen) Mi prenas al mi tiun permeson.

BORKMAN
(kontraux sxin) Kion vi volas al mi?

SINJORINO BORKMAN
Mi volas lukti kaj batali por vi. Defendi vin kontraux malbonaj
potencoj.

ELLA RENTHEJM
La plej malbonaj potencoj estas en vi mem, Gunhild!

SINJORINO BORKMAN
(malmole) Lasu tion kiel estas. (minace, kun levita brako) Sed _tion_
mi diras, -- la patran nomon li portu! Kaj portu gxin alte antauxen
al nova honoro! Kaj mi sola volas esti lia patrino! Mi sola! Al mi
sola estu la koro de mia filo. Al mi kaj al neniu alia.

(Sxi eliras per la tapetpordo kaj fermas post si.)

ELLA RENTHEJM
(skuita kaj ekscitita) Borkman, -- Erhart pereos en tiu cxi
veteracxo. Devas okazi kompreno inter vi kaj Gunhild. Ni devas tuj
iri malsupren al sxi.

BORKMAN
(rigardas sxin) Ni? Ankaux mi, vi pensas?

ELLA RENTHEJM
Kaj vi kaj mi.

BORKMAN
(skuas la kapon) Sxi estas malmola, sciu. Malmola kiel la erco, kiun
mi iam revis rompi el la montoj.

ELLA RENTHEJM
Do provu tion nun!

BORKMAN
(ne respondas; necerta; staras sxin rigardante)




TRIA AKTO


(La sidcxambro de _sinjorino Borkman._ La lampo dauxre lumas
antaux la kanapotablo. Ene en la gxardena cxambro estas estingite kaj
mallume.)

(_Sinjorino Borkman_, kun tuko sur la kapo, envenas en intensa,
interna impeto tra la antauxcxambra pordo, iras al la fenestro kaj
tiras la kurtenon iom flanken; poste sxi iras al la kahelforno kaj
eksidas, sed baldaux eksaltas kaj iras por tiri la sonorigsxnuron.
Staras apud la kanapo atendante. Neniu venas. Poste sxi denove
sonorigas; cxi tiun fojon pli impete.)

(Iom poste envenas la _cxambristino_ el la antauxa cxambro. Sxi
aspektas malbonhumore kaj dormeme, kaj aspekte sxi vestis sin en tuta
rapideco.)

SINJORINO BORKMAN
(senpacience) Kie vi do estas, Malene? Jen mi sonorigis du
fojojn!

CXAMBRISTINO
Jes, sinjorino, mi ja auxdis.

SINJORINO BORKMAN
Kaj vi tamen ne venas.

CXAMBRISTINO
(malgajhumora) Unue mi devus ja surmeti kelkajn vestajxojn, mi
scias.

SINJORINO BORKMAN
Jes. Vi devas vesti vin konvene. Kaj vi tuj kuru por sercxi mian
filon.

CXAMBRISTINO
(rigardas sxin en surprizo) Cxu mi sercxu la studenton?

SINJORINO BORKMAN
Jes, vi nur diru, ke li tuj revenu al mi, cxar mi volas paroli kun
li.

CXAMBRISTINO
(acide grumblante) Do pli bone ke mi veku la veturigiston cxe la
administranto.

SINJORINO BORKMAN
Kial tio?

CXAMBRISTINO
Por ke li jungu antaux la sledo. Tia terura, negxa vetero kia estas
cxi-vespere.

SINJORINO BORKMAN
Ho, tio ne gravas. Nur rapidigxu! Estas ja tute proksime trans la
angulo.

CXAMBRISTINO
Tamen, sinjorino, ja ne estas tuj cxe la angulo, tio.

SINJORINO BORKMAN
Jes, efektive estas. Cxu vi ne scias, kie situas la vilao de advokato
Hinkels?

CXAMBRISTINO
(moke) Ho cxu, estas _tie_, ke la studento estas cxi-vespere?

SINJORINO BORKMAN
(ekmiras) Jes, kie li alie estus?

CXAMBRISTINO
(formas iun rideton) Ne, mi nur pensis, ke li estas kie li kutimas,
mi.

SINJORINO BORKMAN
Kie, vi pensas.

CXAMBRISTINO
Cxe tiu sinjorino Wilton, kiel oni nomas sxin.

SINJORINO BORKMAN
Sinjorino Wilton? Mia filo ja ne tiel ofte kutimas fari vizitojn
_tie._

CXAMBRISTINO
(duone murmurante) Sxajne ili diras, ke li venas tien cxiutage.

SINJORINO BORKMAN
Estas nur babilajxo, Malene. Nun do, iru al advokato Hinkels, kaj
sercxu lin.

CXAMBRISTINO
(rektigas la nukon) Jes, je Dio; mi do iros.

(Sxi volas eliri tra la antauxcxambro. En la sama momento tiu
pordo malfermigxas. _Ella Renthejm_ kaj _Borkman_ aperas sur la
sojlo.)

SINJORINO BORKMAN
(sxancelas pasxon malantauxen) Kion tio cxi signifu!

CXAMBRISTINO
(timigita, senpere plektas la manojn) Ho Jesuo do!

SINJORINO BORKMAN
(flustras al la _cxambristino_) Diru, ke li venu tujtuje!

CXAMBRISTINO
(mallauxte) Jes ja, sinjorino.

(_Ella Renthejm_ kaj, post sxi, _Borkman_ venas en la cxambron. La
_cxambristino_ sxteliras malantaux ili tra la pordo kaj fermas post
si.)

(Mallonga pauxzo.)

SINJORINO BORKMAN
(denove sinrega, turnas sin al _Ella_) Kion li volas cxi tie malsupre
cxe mi?

ELLA RENTHEJM
Li volas provi atingi al iu kompreno kun vi, Gunhild.

SINJORINO BORKMAN
Tion li neniam antauxe provis.

ELLA RENTHEJM
Cxi-vespere li volas.

SINJORINO BORKMAN
La lastan fojon kiam ni staris vidalvide -- estis en la tribunalo.
Tiam mi alvokigxis por doni klarigon --

BORKMAN
(proksimigxas) Kaj cxi-vespere estas _mi_, kiu volas doni
klarigon.

SINJORINO BORKMAN
(rigardas lin) _Vi!_

BORKMAN
Ne pri tio, kion mi krimis. Cxar _tion_ konas ja la tuta mondo.

SINJORINO BORKMAN
(tiras amaran sopiron) Jes, estas vera vorto. La tuta mondo konas
tion.

BORKMAN
Sed gxi ne scias _kial_ mi krimis. Kial mi _devis_ krimi. La homoj ne
komprenas, ke mi _devis_, cxar mi estis mi mem, -- mi estis John
Gabriel Borkman, -- kaj neniu alia. Kaj estas pri _tio_, ke mi provos
doni al vi klarigon.

SINJORINO BORKMAN
(skuas la kapon) Ne utilas. Instigoj neniun absolvas. Impulsoj ankaux
ne.

BORKMAN
En propraj okuloj ili povas absolvi.

SINJORINO BORKMAN
(repusxe svingas la manon) Ho, lasu tion! Mi suficxe pensis pri tiuj
viaj sombraj aferoj.

BORKMAN
Ankaux mi. Dum la kvin senfinaj jaroj en la cxelo -- kaj aliloke --
mi havis tempon por tio. Kaj en la ok jaroj supre en la salono mi
havis ankoraux pli bonan tempon. Mi trapasis la tutan proceson por
nova traktado -- por mi mem. Fojon post fojo mi trapasis gxin. Mi
estis mia propra akuzanto, mia propra defendanto kaj mia propra
jugxisto. Pli nepartia ol kiu ajn alia, -- tion mi kuragxas diri. Mi
pasxadis tie supre sur la salona planko kaj turnis kaj renversis
cxiun opan el miaj faroj. Rigardis ilin de antauxe kaj malantauxe
same senindulge, same senkompateme, kiel kiu ajn advokato. Kaj la
jura rezulto al kiu mi cxiam revenas, estas _tiu_, ke la sola
kontraux kiu mi krimis, -- estas mi mem.

SINJORINO BORKMAN
Kaj cxu do kontraux mi? Kaj kontraux via filo?

BORKMAN
Vi kaj li entenigxas en tio, pri kio mi pensas, kiam mi diras mi
mem.

SINJORINO BORKMAN
Kaj la multaj centoj da aliuloj, do? Tiuj, kiujn homoj diras, ke vi
ruinigis?

BORKMAN
(pli impete) Mi havis la potencon! Kaj aldone la nesubigeblan vokon
ene en mi tiam! La ligitaj milionoj kusxis dise en la lando, profunde
en la montoj, kaj vokis min! Kriis al mi por liberigo! Sed neniu el
la aliuloj auxdis tion. Nur mi sola.

SINJORINO BORKMAN
Jes, por brulstampo por la nomo Borkman.

BORKMAN
Mi dezirus scii, mi, se la aliuloj havus la potencon, cxu ili ne agus
gxuste kiel mi?

SINJORINO BORKMAN
Neniu, neniu krom vi farus tion.

BORKMAN
Eble ne. Sed tiam estus tial, cxar ili ne havus talentojn kiel mi.
Kaj se ili _estus_ tion farinta, ili ne tion farus kun _miaj_ celoj.
La ago tiuokaze farigxus iu alia. -- Bone kaj mallonge, mi absolvis
min mem.

ELLA RENTHEJM
(mole kaj pete) Ho, sed cxu vi kuragxas diri tion tiel sekure,
Borkman?

BORKMAN
(kapsignas) Absolvis min _tiurilate._ Sed jen venas la granda,
premanta memkulpigo.

SINJORINO BORKMAN
Kiu estas _gxi_?

BORKMAN
Mi pasigis tie supre forjxetante tute ok valorajn jarojn de mia vivo!
La saman tagon kiam mi liberigxis, mi estus devinta eliri en la
realan vivon, -- elen en la feromalmolan, senrevigan realecon! Mi
estus devinta komenci de malsupre kaj denove svingi min al la
altejoj, -- pli alten ol iam antauxe, -- spite al tio, kio kusxas
intermeze.

SINJORINO BORKMAN
Ho, farigxus nur vivi la saman vivon denove, -- kredu min.

BORKMAN
(skuas la kapon, kaj rigardas sxin instrue) Nenio nova okazos. Sed
_tio_ kio _estas okazinta_, tio ankaux ne ripetigxas. Estas la okulo,
kiu sxangxas la agon. La renaskita okulo sxangxas la malnovan agon.
(interrompante) Nu, tion vi ne komprenas.

SINJORINO BORKMAN
(mallonge) Ne, tion mi ne komprenas.

BORKMAN
Ne, _tio_ estas gxuste la kondamno, ke mi neniam trovis komprenon cxe
unu sola homa animo.

ELLA RENTHEJM
(rigardas lin) Neniam, Borkman?

BORKMAN
Escepte cxe unu -- eble. Antaux longe, longe. En la tagoj kiam mi
pensis, ke mi ne bezonas komprenon. Alie, poste, neniam cxe iu ajn!
Neniun havis mi, por esti suficxe atentema por ekstari kaj voki min,
-- sonorigi por mi kiel matena horlogxo, -- instigi min al memfida
laboro denove --.Kaj ankaux presi en min, ke mi nenion neripareblan
estas farinta.

SINJORINO BORKMAN
(ridas moke) Nu, _tion_ vi tamen bezonas esti enpresinta de
ekstere.

BORKMAN
(en sxvelanta kolero) Jes, kiam la tuta mondo hxore siblas, ke mi
estas tia nerestarigebla persono, povas veni momentoj super min, kiam
mi mem estas proksima al tion kredi. (levas la kapon) Sed jen denove
kreskas mia interna, venkanta konscio. Kaj _gxi_ absolvas min!

SINJORINO BORKMAN
(rigardas lin malmole) Kial vi neniam venis al _mi_ por demandi pri
tio kion vi nomas kompreno?

BORKMAN
Cxu utilus -- se mi estus veninta al vi?

SINJORINO BORKMAN
(svingas la manon rifuzante) Vi neniam amis ion ekster vi mem, --
_tio_ estas la kerno en la tuto.

BORKMAN
(fiere) Mi amis la potencon --

SINJORINO BORKMAN
La potencon, jes!

BORKMAN
-- la potencon krei homan felicxon vaste, vaste cxirkaux mi!

SINJORINO BORKMAN
Vi iam havis potencon fari _min_ felicxa. Cxu vi uzis gxin por
tio?

BORKMAN
(sen sxin rigardante) Plej ofte kelkiuj subfalas -- en
sxiprompigxo.

SINJORINO BORKMAN
Kaj via propra filo! Cxu vi uzis vian potencon -- aux cxu vi vivis
kaj agis por fari _lin_ felicxa?

BORKMAN
Lin mi ne konas.

SINJORINO BORKMAN
Ne, tio estas vero. Vi ecx ne konas lin.

BORKMAN
(malmole) Por tio vi, -- vi, lia patrino, prizorgis.

SINJORINO BORKMAN
(rigardas lin; kun alteco en la esprimo) Ho, vi ne scias, kion _mi_
prizorgis.

BORKMAN
Vi?

SINJORINO BORKMAN
Jes, gxuste mi. Mi sola.

BORKMAN
Do diru.

SINJORINO BORKMAN
Vian reputacion mi prizorgis.

BORKMAN
(kun mallonga, seka rido) Mia reputacio? Jen, jen! Aspektas ja
kvazaux mi jam estus morta.

SINJORINO BORKMAN
(akcentite) Tia vi ja estas.

BORKMAN
(malrapide) Jes, vi eble pravas en tio. (ekscite) Sed ne, ne! Ne
ankoraux! Mi estis tiel proksima, proksima al tio. Sed nun mi
vekigxis. Sanigxis denove. Atendas ankoraux vivo antaux mi. Mi povas
vidi tiun novan, lumantan vivon, kiu fermentas kaj atendas -- Kaj
certe ankaux vi vidos tion.

SINJORINO BORKMAN
(suprenlevas la manon) Ne revu pli pri vivo! Tenu vin trankvila, tie
kie vi kusxas!

ELLA RENTHEJM
(indigne) Gunhild! Gunhild, -- kiel vi do povas voli --!

SINJORINO BORKMAN
(ne sxin auxskultante) Mi volas starigi la monumenton sur la
tombon.

BORKMAN
La hontomonumenton vi certe pripensas.

SINJORINO BORKMAN
(kreskanta animskuigxo) Ho ne, ne estu iu monumento el sxtono aux
metalo. Kaj neniu ekhavu la rajton gravuri mokeman enskribajxon en la
monumenton, kiun mi starigos. Tie estos plantata kvazaux aro da
vivanta hegxo, el arboj kaj arbustoj dense, dense cxirkaux via tomba
vivo. Tie kovrigxos cxio la malluma, kiu iam _estis_. Kasxigxos en
forgeso por la okuloj de la homoj John Gabriel Borkman.

BORKMAN
(rauxke kaj trancxe) Kaj _tiun_ amoverkon _vi_ volas plenumi?

SINJORINO BORKMAN
Ne per propraj fortoj. Pri tio mi ne kuragxas pensi. Sed mi edukis
helpanton por meti sian vivon sole en tion cxi. _Li_ trapasu sian
vivon en pureco kaj alteco kaj lumo, tiel ke via propra mineja vivo
farigxos kvazaux estingita cxi tie supre sur la tero!

BORKMAN
(sombre kaj minace) Cxu al Erhart vi aludas, do diru tuj.

SINJORINO BORKMAN
(lin rigardante firme en la okulojn) Jes, estas Erhart. Mia filo. Li,
pri kiu vi volas rezigni -- kiel pentofaro por viaj propraj agoj.

BORKMAN
(kun okuljxeto al _Ella_) Kiel pentofaro por mia plej peza peko.

SINJORINO BORKMAN
(rifuzante) Peko kontraux fremdulo nur. Memoru la pekon kontraux
_mi_! (rigardas moke al ili ambaux) Sed li ne obeas vin! Kiam mi
vokos lin en mia mizero, li venos! Cxar estas cxe _mi_ ke li volas
esti! Cxe mi kaj neniam cxe iu alia -- (subite auxskultas kaj krias)
Jen mi auxdas lin. Jen li estas, -- jen li estas! Erhart!

(_Erhart Borkman_ abrupte malferma tiras la enirejan pordon, kaj
venas en la cxambron. Li estas vestita en surtuto kaj havas cxapelon
sur la kapo.)

ERHART
(pala kaj timema) Panjo do, -- kio je Dio --!

(Li vidas _Borkman_, kiu staras apud la pordo de la gxardena
cxambro, skuigxas kaj deprenas la cxapelon.)

ERHART
(silentas momenton; poste li demandas:) Kion vi do volas al mi,
panjo? Kio okazis?

SINJORINO BORKMAN
(vaste etendas la brakojn al li) Mi volas vidi vin, Erhart! Mi volas
havi vin cxe mi -- cxiam!

ERHART
(balbutante) Havi min --? Cxiam! Al kio vi aludas per tio?

SINJORINO BORKMAN
Havi vin, havi vin, mi volas! Cxar estas iuj, kiuj volas preni vin
for de mi!

ERHART
(cedas pasxon) Ah, -- vi do scias!

SINJORINO BORKMAN
Jes. Cxu ankaux _vi_ scias.

ERHART
(ekmiras kaj rigardas sxin) Cxu _mi_ scias? Jes, kompreneble --

SINJORINO BORKMAN
Aha, interkonsentita ludo! Malantaux mia dorso. Erhart, Erhart!

ERHART
(rapide) Panjo, diru kio estas, kion vi scias!

SINJORINO BORKMAN
Mi scias cxion. Mi scias, ke via onklino estas veninta por forpreni
vin de mi.

ERHART
Onklino Ella!

ELLA RENTHEJM
Ho, auxskultu nun iomete _min_, Erhart!

SINJORINO BORKMAN
(dauxrante) Sxi volas, ke mi cedu vin al sxi. Sxi volas esti por vi
en la loko de patrino, Erhart! Sxi volas, ke vi estu sxia filo kaj ne
la mia de nun. Volas ke vi heredu cxion post sxi. Demeti vian nomon,
kaj anstatauxe preni la sxian!

ERHART
Onklino Ella, cxu tio cxi estas vero?

ELLA RENTHEJM
Jes, estas vero.

ERHART
Mi sciis ecx ne vorton pri tiajxo antaux nun. Kial volas vi havi min
reen al vi?

ELLA RENTHEJM
Cxar mi sentas, ke mi perdas vin cxi tie.

SINJORINO BORKMAN
(malmole) Pro _mi_ vi perdas lin -- jes! Kaj tio estas en ordo,
tio.

ELLA RENTHEJM
(rigardas lin pete) Erhart, mi ne povas elteni perdi vin. Cxar sciu,
ke mi estas soleca, -- mortanta homo.

ERHART
Mortanta --?

ELLA RENTHEJM
Jes, mortanta. Cxu vi volas esti kun mi gxis la fino? Ligi vin tute
al mi? Esti por mi, kvazaux vi estus mia propra infano --

SINJORINO BORKMAN
(interrompante) -- kaj perfidi vian patrinon kaj eble ankaux vian
taskon en la vivo? Cxu vi tion volas, Erhart?

ELLA RENTHEJM
Mi estas kondamnita al forpaso. Respondu al mi, Erhart.

ERHART
(varme; kortusxite) Onklino Ella, -- vi estis al mi nedireble bona.
Cxe vi eblis por mi elkreski en la plej plena, senzorga sento de
felicxo, kiun mi kredas, ke povas esti en la vivo de iu infano --

SINJORINO BORKMAN
Erhart, Erhart!

ELLA RENTHEJM
Ho, kiel benate, ke vi povas tion vidi tiel ankoraux!

ERHART
-- sed mi ne povas oferi min por vi nun. Neeblas por mi tiel tute kaj
plene farigxi kiel filo por vi --

SINJORINO BORKMAN
(triumfe) Ha, mi ja sciis! Vi ne ricevos lin! Vi ne ricevos lin,
Ella!

ELLA RENTHEJM
(peze) Mi vidas. Vi regajnis lin.

SINJORINO BORKMAN
Jes, jes, -- mia li estas, kaj mia li restas! Erhart, -- cxu ne,
filo, -- ni du havas ankoraux iom da vojo por iri kune, ni.

ERHART
(luktanta kun si mem) Panjo, -- mi tamen diru al vi malkasxe --

SINJORINO BORKMAN
(strecxe) Nu?

ERHART
Farigxos tamen nur mallonga vojo, kiun mi iros kune kun vi,
panjo.

SINJORINO BORKMAN
(staras kiel frapita) Kion vi aludas per tio?

ERHART
(prenante kuragxon) Je Dio, panjo, -- mi estas ja juna! Sentigxas al
mi, ke la cxambra aero cxi tie fine tute sufokus min.

SINJORINO BORKMAN
Cxi tie -- cxe mi!

ERHART
Jes, cxi tie cxe vi, panjo!

ELLA RENTHEJM
Do venu kun mi, Erhart!

ERHART
Ho, onklino Ella, ne estas hareton pli bone cxe vi. Estas alimaniere
_tie_. Sed _tamen_ ne pli bone. Ne pli bone por _mi_. Estas rozoj kaj
lavendoj, -- cxambra aero, ankaux tie!

SINJORINO BORKMAN
(skuita, sed kun batalakirita memrego) Cxambra aero cxe via patrino,
vi diras!

ERHART
(en kreskanta senpacienco) Jes, mi ne scias kiel alie nomi tion.
Cxiun tiun malsanecan zorgon kaj -- kaj diigon -- aux kio gxi estas.
Mi ne eltenas tion pli longe!

SINJORINO BORKMAN
(rigardas lin profunde serioze) Cxu vi forgesas al kio vi dedicxis
vian vivon, Erhart?

ERHART
(ekkrie) Ho, diru prefere al kio _vi_ dedicxis mian vivon! Vi, vi
estis mia volo! Mi mem neniam rajtis havi iun! Sed nun mi _ne povas_
plu porti tiun jugon! Mi estas juna! Memoru bone tion, patrino! (kun
gxentila, indulgema rigardo al _Borkman_) Mi ne povas dedicxi mian
vivon al pentofaro por iu alia. Kiu ajn kiu tiu aliulo estus.

SINJORINO BORKMAN
(kaptita de kreskanta timo) Kiu estas tiu, kiu sxangxis vin,
Erhart?

ERHART
(trafita) Kiu --? Cxu ne povus esti mi mem, kiu --?

SINJORINO BORKMAN
Ne, ne, ne! Vi estas veninta sub fremdajn potencojn. Vi ne plu estas
sub tiu de via patrino. Kaj ankaux ne sub tiu de via -- via nutra
patrino.

ERHART
(kun aldevigita spito) Mi estas sub mia propra potenco, mi, panjo!
Kaj ankaux sub mia propra volo!

BORKMAN
(antauxen al _Erhart_) Do eble fine venis mi en la vico.

ERHART
(fremde kaj formale gxentile) Kiel --? Kiel patro opinias?

SINJORINO BORKMAN
(moke) Jes, pri tio ankaux mi demandas.

BORKMAN
(dauxrigante seninterrompe) Auxskultu, Erhart, -- cxu vi do volas iri
kun via patro? Ne estas tra la vivoago de aliulo, ke homo povas trovi
restarigon por sia falo. Tiajxo estas nur vanaj revoj, pri kiuj
fabeligxis por vi -- cxi tie malsupre en la cxambra aero. Ecx se vi
volus arangxi vian vivon por vivi kiel cxiuj la sanktuloj kune -- tio
nenion utilus al mi.

ERHART
(formale; respekte) Estas vero kiel dirite.

BORKMAN
Jes, estas. Kaj ankaux ne utilus, se mi min fordonus al velko en
pentofaro kaj rompanta humiligo. Mi provis helpi min trae per revoj
kaj espero -- en cxiuj tiuj cxi jaroj. Sed tiajxo ne tauxgas por mi.
Kaj nun mi volas elen el la revoj.

ERHART
(kapklinas facile) Kaj kion volas -- kion volas do patro fari?

BORKMAN
Restarigi min mem, mi volas. Rekomenci de malsupre. Estas nur per sia
nuntempo kaj sia venonta tempo ke homo povas pentofari por la
pasinteco. Tra laboro, -- tra sencxesa laboro por cxio tio, kio en la
juneco staris por mi kiel la vera vivo. Sed _nun_ milfojojn pli alte
ol tiam. Erhart, -- cxu vi volas esti kun mi, kaj helpi min pri tiu
cxi nova vivo?

SINJORINO BORKMAN
(averte levas la manon) Ne faru, Erhart!

ELLA RENTHEJM
(varme) Jes, jes, faru! Ho, helpu lin, Erhart!

SINJORINO BORKMAN
Kaj al _tio vi_ konsilas? Vi, la soleca, -- la mortanta.

ELLA RENTHEJM
Estu sensignife pri mi.

SINJORINO BORKMAN
Jes, se nur ne estas _mi_, kiu prenas lin de vi.

ELLA RENTHEJM
Gxuste tiel, Gunhild.

BORKMAN
Cxu vi volas. Erhart?

ERHART
(en embarasa gxemo) Patro, -- mi ne povas nun. Estas tute neeble!

BORKMAN
Sed kion vi do fine volas?

ERHART
(ekflamante) Mi estas juna! Mi volas fojon vivi la vivon ankaux mi!
Mian propran vivon volas mi vivi!

ELLA RENTHEJM
Ne volas oferi kelkajn mallongajn monatojn por lumigi por povra,
estingigxanta homa vivo?

ERHART
Onklino, mi ne _povas_, ecx se mi ege volus.

ELLA RENTHEJM
Ne por iu, kiu nedireble amas vin?

ERHART
Vere kiel mi vivas, onklino Ella, -- mi ne povas.

SINJORINO BORKMAN
(rigardas lin akre) Kaj ecx via patrino ne plu ligas vin nun.

ERHART
Mi cxiam volas ami vin, panjo. Sed mi ne povas dauxre vivi por vi
sola. Cxar ne estas vivo por mi, tio cxi.

BORKMAN
Do venu tamen ligi vin al mi! Cxar vivo, tio estas laboro, tio,
Erhart. Venu, kaj ni du eliru en la vivon por labori kune!

ERHART
(pasie) Jes, sed mi ne _volas_ labori _nun_! Cxar mi estas _juna_!
Neniam mi sciis ke mi tia estas. Sed nun _mi_ tion sentas fluanta
varme tra mi. Mi ne _volas_ labori! Nur vivi, vivi, vivi!

SINJORINO BORKMAN
(kun scietanta ekkrio) Erhart, -- por kio volas vi vivi!

ERHART
(kun brilaj okuloj) Por la felicxo, panjo!

SINJORINO BORKMAN
Kaj kie vi pensas trovi _gxin_?

ERHART
Mi jam _trovis_ gxin!

SINJORINO BORKMAN
(ekkrias) Erhart --!

(_Erhart_ iras rapide kaj malfermas la antauxcxambran pordon.)

ERHART
(vokas eksteren) Fanny, -- nun vi povas enveni!

(_Sinjorino Wilton_ en supervestajxoj, aperas sur la sojlo.)

SINJORINO BORKMAN
(kun plektitaj manoj) Sinjorino Wilton --!

SINJORINO WILTON
(iom timema; kun demanda rigardo al _Erhart_) Cxu mi do --?

ERHART
Jes, nun vi povas enveni. Mi cxion diris.

(_Sinjorino Wilton_ envenas en la cxambron. _Erhart_ fermas la
pordon post sxi. Sxi klinas sin formale por _Borkman_, kiu mute
resalutas.)

(Mallonga pauxzo.)

SINJORINO WILTON
(kun mallauxta, sed firma vocxo) La vorto do estas dirita. Kaj sekve
mi ja povas scii, ke mi staras cxi tie kiel iu, kiu okazigis grandan
malfelicxon en la domo.

SINJORINO BORKMAN
(malrapide; rigardas sxin rigide) Vi frakasis la lastan restajxon de
tio, por kio mi povus vivi. (ekdire) Sed tio cxi, -- estas ja tamen
tute neebla!

SINJORINO WILTON
Mi bone komprenas, ke gxi aspektas al vi neeble, sinjorino
Borkman.

SINJORINO BORKMAN
Jes, tion vi do povus diri al vi mem, ke estas neeble. Aux cxu --?

SINJORINO WILTON
Mi prefere dirus, ke estas tute absurde. Sed tamen tiel estas.

SINJORINO BORKMAN
(turnas sin) Cxu tio cxi estas tute serioza, Erhart?

ERHART
Tio cxi estas por mi la felicxo, panjo. La tuta, granda, rava felicxo
de la vivo. Mi ne povas diri al vi ion alian.

SINJORINO BORKMAN
(al _sinjorino Wilton_; premante la manojn) Ho, kiel vi sorcxis kaj
logis mian malfelicxan filon!

SINJORINO WILTON
(kun fiera postjxeto de la kapo) Tion mi ne faris.

SINJORINO BORKMAN
Vi ne faris, cxu vi diras!

SINJORINO WILTON
Ne. Mi nek sorcxis nek logis lin. Libervole Erhart venis al mi. Kaj
libervole mi renkontis lin duonvoje.

SINJORINO BORKMAN
(rigardas sxin moke de supre malsupren) Jes _vi_, jes! Tion mi vere
kredas.

SINJORINO WILTON
(sinrege) Sinjorino Borkman, -- ekzistas potencoj en la homa vivo,
kiujn vi aspekte ne precipe konas.

SINJORINO BORKMAN
Kiuj potencoj, se mi kuragxas demandi?

SINJORINO WILTON
La potencoj, kiuj ordonas al du homoj nerompeble -- kaj senkonsidere
kunligi siajn vivovojon.

SINJORINO BORKMAN
(ridetas) Mi kredis, ke vi jam _estas_ nerompeble ligita -- al iu
alia.

SINJORINO WILTON
(mallonge) Tiu alia forlasis min.

SINJORINO BORKMAN
Sed li tamen vivas, oni diras.

SINJORINO WILTON
Por _mi_ li estas morta.

ERHART
(insiste) Jes, patrino, por Fanny li estas morta. Kaj tiu alia ja
tute ne koncernas min!

SINJORINO BORKMAN
(rigardas lin severe) Vi do scias, -- tion pri la aliulo?

ERHART
Jes, panjo, mi scias tion tiel bone, tiel bone, cxion!

SINJORINO BORKMAN
Kaj tamen tio ne koncernas vin, vi diras!

ERHART
(en rifuzanta orgojlo) Mi povas nur diri al vi, ke estas la felicxo,
kiun mi volas havi! Mi estas juna! Mi volas vivi, vivi, vivi!

SINJORINO BORKMAN
Jes, vi estas juna, Erhart. Tro juna por tio cxi.

SINJORINO WILTON
(firme kaj serioze) Ne kredu ion alian, sinjorino Borkman, ol ke mi
diris al li la samon. Cxiujn rilatojn koncerne mian vivon, mi
malkasxe metis antaux lin. Ripete mi memorigis al li, ke mi havas sep
jarojn pli ol li --

ERHART
(interrompante) Ho Fanny, -- tion mi ja sciis antauxe.

SINJORINO WILTON
-- sed nenio, -- nenio helpis.

SINJORINO BORKMAN
Nu? Cxu ne? Kial vi do ne senpere rifuzis lin? Fermis vian domon por
li? Jen vidu, _tion_ vi estus devinta fari entempe!

SINJORINO WILTON
(rigardas sxin kaj diras mallauxte) Tion mi efektive ne povis,
sinjorino Borkman.

SINJORINO BORKMAN
Kial vi ne povis?

SINJORINO WILTON
Cxar la felicxo ankaux por mi nur estis en tio sola.

SINJORINO BORKMAN
(moke) Hm, -- la felicxo, la felicxo --

SINJORINO WILTON
Mi neniam antauxe sciis, kio felicxo en la vivo estas. Kaj mi do ne
povas rifuzi la felicxon, kvankam gxi venas tiel malfrue.

SINJORINO BORKMAN
Kaj kiom longe pensas vi ke tiu felicxo dauxros.

ERHART
(interrompante) Longe aux mallonge, panjo, -- tio nenion signifu.

SINJORINO BORKMAN
(en kolero) Blindigita homo, kia vi estas! Cxu vi ne vidas kien tio
cxi kondukigxas?

ERHART
Mi ne sxatas rigardi en la estontecon. Ne volas rigardi en iu ajn
direkton! Mi nur volas havi la rajton foje vivi la vivon, ankaux
mi!

SINJORINO BORKMAN
(dolore) Kaj tion cxi vi nomas la vivon, Erhart!

ERHART
Jes, cxu vi ne vidas kiel cxarma sxi estas!

SINJORINO BORKMAN
(tordas la manojn) Kaj _tiun cxi_ frakasantan honton mi do _ankaux_
devos porti!

BORKMAN
(en la fono; malmole kaj akre) Ho, -- vi ja kutimigxis porti tiajxon,
vi, Gunhild!

ELLA RENTHEJM
(petante) Borkman --!

ERHART
(same) Patro --!

SINJORINO BORKMAN
Jen mi devos iri kaj cxiutage antaux miaj okuloj vidi mian propran
filon kune kun iu -- iu --

ERHART
(interrompas akre) Nenion vi estos vidanta, patrino! Fidu tion, vi!
Mi ne restos longe cxi tie.

SINJORINO WILTON
(rapide kaj decide) Ni forvojagxos, ni, sinjorino Borkman.

SINJORINO BORKMAN
(paligxas) Cxu ankaux _vi_ forvojagxos! Kune eble?

SINJORINO WILTON
(kapsignas) Mi vojagxos suden, jes. Eksterlanden. Kune kun juna
knabino. Kaj Erhart akompanos nin.

SINJORINO BORKMAN
Kun vi -- kaj juna knabino?

SINJORINO WILTON
Jes. Estas tiu eta Frida Foldal, kiun mi prenis en mian domon. Mi
deziras, ke sxi elvenu por lerni pli da muziko.

SINJORINO BORKMAN
Kaj vi prenas sxin kun vi?

SINJORINO WILTON
Jes, mi ja ne povas forlasi la junan infanon sola tie
eksterlande.

SINJORINO BORKMAN
(subpremas rideton) Kion _vi_ diras al _tio_, Erhart?

ERHART
(iom embarasita, skuas la sxultrojn) Jes, panjo, -- cxar Fanny fine
volas tion tiel havi, --

SINJORINO BORKMAN
(malvarme) Kaj kiam forvojagxos la gesinjoroj, se oni kuragxas
demandi?

SINJORINO WILTON
Ni forvojagxos nun tuj, cxi-nokte. Mia sleda veturilo staras malsupre
sur la vojo, -- ekster la domo de Hinkels.

SINJORINO BORKMAN
(rigardas sxin malsupren) Aha, -- _tio_ do estis la vespera societa
kunestado.

SINJORINO WILTON
(ridetas) Jes, venis nur Erhart kaj mi. Kaj ankaux eta Frida,
kompreneble.

SINJORINO BORKMAN
Kaj kie _sxi_ nun estas?

SINJORINO WILTON
Sxi sidas en la veturilo atendante nin.

ERHART
(en gxena embaraso) Panjo, vi do certe komprenas --? Mi volus sxpari
vin -- kaj cxiujn por tio cxi.

SINJORINO BORKMAN
(rigardas lin profunde ofendita) Vi volus forvojagxi de mi sen diri
adiaux?

ERHART
Jes, sxajnis al mi, ke estus pli bone tiel. Pli bone por ambaux
partoj. Cxio estis ja plene pretigita. La vestajxoj pakitaj. Sed kiam
sendigxis por mi, do --. (volas etendi al sxi la manojn) Adiaux,
panjo.

SINJORINO BORKMAN
(rifuzante mansvingas kontraux lin) Ne tusxu min!

ERHART
(cedeme) Cxu _tio_ estas via lasta vorto?

SINJORINO BORKMAN
(malmole) Jes.

ERHART
(turnas sin) Adiaux do vi, onklino Ella.

ELLA RENTHEJM
(premas liajn manojn) Adiaux, Erhart! Kaj vivu vian vivon, -- kaj
farigxu tiel felicxa, tiel felicxa, kiel por vi eblas!

ERHART
Dankon, onklino. (kapsalutas antaux _Borkman_) Adiaux, patro.
(flustras al _sinjorino Wilton_) Ke ni foriru plej eble tuje.

SINJORINO WILTON
(mallauxte) Jes, ni faru.

SINJORINO BORKMAN
(kun malica rideto) Sinjorino Wilton, -- cxu vi kredas fari vere
sagxe kunpreni cxi tiun junan knabinon?

SINJORINO WILTON
(ridete respondas, duone ironie, duone serioze) La viroj estas tiel
nestabilaj, sinjorino Borkman. Kaj same pri virinoj. Kiam Erhart
finis pri _mi_, kaj mi pri _li_, estos bone por ni ambaux, ke li, la
bedauxrindulo, havas iun sur kiu apogi sin.

SINJORINO BORKMAN
Sed vi mem do?

SINJORINO WILTON
Ho, mi certe min arangxos, vi sciu. Adiaux cxiuj!

(Sxi salutas kaj eliras tra la antauxcxambra pordo. _Erhart_
staras momenton kvazaux sxancelanta; jen li turnas sin kaj sekvas
sxin.)

SINJORINO BORKMAN
(kun mallevitaj, plektitaj manoj) Seninfana.

BORKMAN
(kvazaux vekigxanta al decido) Do elen en la veteracxon sola! Mian
cxapelon! Mian mantelon! (Li iras rapide al la pordo.)

ELLA RENTHEJM
(en timo; haltigas lin) John Gabriel, kien vi volas?

BORKMAN
Elen en la veteracxon de la vivo, vi auxdas. Lasu min, Ella!

ELLA RENTHEJM
(tenas lin firme) Ne, ne, mi ne lasas vin eliri! Vi estas malsana. Mi
vidas laux via aspekto.

BORKMAN
Lasu min iri, diras mi! (Li fortiras sin kaj iras elen en la
antauxcxambron.)

ELLA RENTHEJM
(cxe la pordo) Helpu min reteni lin, Gunhild!

SINJORINO BORKMAN
(malvarme kaj malmole; staras meze en la cxambro) Mi retenos neniun
homon en la tuta mondo. Lasu ilin foriri de mi, cxiuj. Kaj iu kaj
alia! Tiel foren, -- tiel foren kien ili nur volas. (subite kun
trancxanta krio) Erhart, ne forvojagxu!

(Sxi jxetas sin kun etenditaj brakoj al la pordo. _Ella Renthejm_
haltigas sxin.)




KVARA AKTO


(Malferma korto ekster la cxefdomo, kiu situas dekstre. Angulo de
tiu kun enireja pordo kaj platajxo de sxtonsxtuparo elstaras. Laux la
fono, proksime al la korto, strecxas sin abruptaj deklivoj kun picea
arbaro. Komencanta maldensa arbetajxo maldekstre. La negxado cxesis;
sed la tero estas dike kovrata de la jxus falinta negxo.)

(_Borkman, sinjorino Borkman_ kaj _Ella Renthejm_ staras ekstere
sur la sxtuparo. _Borkman_ apogas sin, senforta kaj laca, al la doma
muro. Li havas malmodan pelerinon jxetita sur la sxultroj, tenas
molan, grizan feltcxapelon en unu mano kaj dikan tuberbastonon en la
alia. _Ella Renthejm_ portas sian mantelon sur la brako. La granda
tuko de _sinjorino Borkman_ estas glitinta malsupren sur la nukon,
tiel ke sxia hararo montrigxas.)

ELLA RENTHEJM
(estas sin stariginta antaux _sinjorino Borkman_) Ne iru post lin,
Gunhild!

SINJORINO BORKMAN
(en timo kaj ekscito) Lasu min preterpasi! Li _ne devas_ forvojagxi
de mi!

ELLA RENTHEJM
Estas tute senutile, mi diras al vi! Vi ne atingas lin.

SINJORINO BORKMAN
Lasu min tamen iri, Ella! Mi volas krii lauxte post lin malsupren
laux la vojo. Kaj la krio de sia patrino li do certe auxdos!

ELLA RENTHEJM
Li _ne povas_ auxdi vin. Li certe jam sidas ene en la veturilo --

SINJORINO BORKMAN
Ne, ne, -- li jam ne povas sidi en la veturilo!

ELLA RENTHEJM
Li jam sidas en la veturilo, kredu min.

SINJORINO BORKMAN
(en malespero) Se li sidas en la veturilo, -- li sidas tie kun sxi,
kun sxi, -- sxi!

BORKMAN
(ridas acxe) Kaj tiel lokigite li ne auxdas la kriojn de sia
patrino.

SINJORINO BORKMAN
Ne, -- do li ne auxdas. (auxskultas) Tsxsx! Kio estas _tio?_

ELLA RENTHEJM
(ankaux auxskultanta) Auxdigxas kvazaux sono de sonoriloj --

SINJORINO BORKMAN
(kun mallauxta ekkrio) Estas _sxia_ veturilo!

ELLA RENTHEJM
Aux eble tiu de aliulo --

SINJORINO BORKMAN
Ne, ne; gxi estas la sleda veturilo de sinjorino Wilton! Mi konas la
argxentajn sonorilojn! Auxdu! Nun ili veturas gxuste preter tie cxi
-- malsupre de la deklivo!

ELLA RENTHEJM
(rapide) Gunhild, se vi volas krii post lin, do kriu _nun_! Eble ke
li tamen --!

(La sonoriloj auxdigxas proksime, ene en la arbaro.)

ELLA RENTHEJM
Rapidu, Gunhild! Nun ili estas tute malsupre de ni!

SINJORINO BORKMAN
(staras momenton nedecide; jen sxi rigidigxas, malmilda kaj malvarma)
Ne. Mi ne postkrias lin. Lasu Erhart Borkman veturi preter min.
Longe, longe eksteren en tion, kion li nomas la vivon kaj la
felicxon.

(La sonorigado perdigxas en la foro.)

ELLA RENTHEJM
(iom poste) Nun la sonoriloj ne plu auxdigxas.

SINJORINO BORKMAN
Sxajnis al mi, ke ili sonoris kiel tombaj sonoriloj.

BORKMAN
(kun seka, mallauxta rido) Hoho, -- ankoraux ne sonorigxas super
mi!

SINJORINO BORKMAN
Sed super _mi_. Kaj super li, kiu forvojagxis de mi.

ELLA RENTHEJM
(kapsignas penseme) Kiu scias, cxu ili ne tamen sonorigas al li la
vivon kaj la felicxon, Gunhild.

SINJORINO BORKMAN
(ekrektigas sin; rigardas sxin akre) La vivon kaj la felicxon, vi
diras!

ELLA RENTHEJM
Almenaux por mallonga tempo.

SINJORINO BORKMAN
Cxu vi volus malenvii al li la vivon kaj la felicxon, -- kun
_sxi_?

ELLA RENTHEJM
(varme kaj arde) Jes, el mia tuta, plena animo mi tion volus!

SINJORINO BORKMAN
(malvarme) Do vi eble estas pli ricxa pri amoforto, vi, ol mi.

ELLA RENTHEJM
(rigardas longe foren el si) Eble estas la _manko_ de amo, kiu
subtenas tiun forton.

SINJORINO BORKMAN
(fiksas la okulojn sur sxin) Se tiel estas, -- tiam ankaux mi baldaux
farigxos same ricxa kiel vi, Ella. (Sxi turnas sin kaj iras en la
domon.)

ELLA RENTHEJM
(staras momenton zorgeme rigardante _Borkman_; poste sxi metas la
manon singardeme sur lian sxultron.) John, venu kaj eniru, ankaux
vi.

BORKMAN
(kvazaux vekigxanta) Mi?

ELLA RENTHEJM
Jes. Vi ne eltenas la akran, vintran aeron. Mi vidas laux via
aspekto. Venu, kaj eniru kun mi. Enen sub tegmenton kie estas
varme.

BORKMAN
(kolera) Supren en la salonon eble?

ELLA RENTHEJM
Prefere en la cxambron al sxi.

BORKMAN
(ekkolere en impeto) Neniam plu en la vivo mi metos mian piedon sub
tiun tegmenton!

ELLA RENTHEJM
Sed kien vi do iru? Tiel malfrue, je nokta tempo, John?

BORKMAN
(surmetas la cxapelon) Antaux cxio mi volas nun eliri por zorgi pri
cxiuj miaj kasxitaj trezoroj.

ELLA RENTHEJM
(rigardas lin timeme) John, -- mi ne komprenas vin!

BORKMAN
(en tusanta rido) Ho, ne estas kasxita sxtelajxo pri kio mi pensas.
Ne timu tion, Ella. (haltas kaj elmontras) Vidu tiun ulon _tie!_
Kiu estas _li_?

(_Vilhelm Foldal_, en malnova, negxkovrita jako, kun la cxapelo
malsupren plektita kaj kun granda sxirmilo en la mano, venas antauxen
de la angulo de la domo, peze irante tra la negxo. Li forte lamas je
la maldekstra gambo.)

BORKMAN
Vilhelm! Kion vi volas cxi tie cxe mi -- nun denove?

FOLDAL
(ekrigardas) Ho je Dio, -- cxu vi staras ekstere sur la sxtuparo,
John Gabriel? (salutas) Kaj ankaux la sinjorino, mi vidas!

BORKMAN
(mallonge) Ne estas la sinjorino.

FOLDAL
Ho, pardonu. Mi ja perdis la okulvitrojn en la negxon. -- Tamen ke
vi, kiu alie neniam eliras ekstere de la pordo --?

BORKMAN
(senkonsidere, gaje) Estas tempo, ke mi denove komencu farigxi
liberaera homo, komprenu. Preskaux tri jarojn en intertempa
mallibereco; kvin jarojn en la karcero; ok jarojn en la salono tie
supre --

ELLA RENTHEJM
(zorgeme) Borkman, -- mi petas vin --!

FOLDAL
Ak ja, ja, ja --

BORKMAN
Sed kion vi do volas al mi, mi demandas?

FOLDAL
(dauxre staras malsupre antaux la sxtuparo.) Mi volis supren al vi,
John Gabriel. Sxajnis al mi ke mi _devis_ supren en la salonon. Je
Dio, -- tiun salonon!

BORKMAN
Cxu vi volis supren tie al mi, kiu montris al vi la pordon?

FOLDAL
Jes, tio estu je la dia nomo sensignifa.

BORKMAN
Kion vi faris al la piedo? Vi ja lamas?

FOLDAL
Jes, imagu, -- mi surveturigxis.

ELLA RENTHEJM
Surveturigxis!

FOLDAL
Jes, de sleda veturilo --

BORKMAN
Hoho!

FOLDAL
-- kun du cxevaloj jungitaj. Ili venis rapidkure malsupren la
deklivo. Mi ne kapablis iri el la vojo suficxe rapide; kaj jen --

ELLA RENTHEJM
-- kaj ili veturis sur vin?

FOLDAL
Ili veturis gxuste sur min, sinjorino -- aux frauxlino. Gxuste sur
min ili veturis, tiel ke mi ruligxis en la negxo kaj perdis la
okulvitrojn, kaj la sxirmilo rompigxis; (frotas sin) kaj ankaux la
piedo ekhavis damagxon.

BORKMAN
(ridas interne) Cxu vi scias, kiu sidis en tiu veturilo, Vilhelm?

FOLDAL
Ne, kiel povus mi tion vidi? Estis ja fermita veturilo, kaj la
kurtenoj estis malsupren tiritaj. Kaj la veturigisto ecx ne haltis
momenton, kiam mi kusxis tie ruligxante --. Sed _tio_ povas esti
sensignifa, cxar -- (ekdire) Ho, mi estas tiel strange gxoja,
sciu!

BORKMAN
Gxoja?

FOLDAL
Jes, mi ne gxuste scias kiel nomi tion. Sed sxajnas al mi, ke mi
devas nomi tion gxoja. Cxar okazis io tiel tute mirinde! Kaj tial mi
ne _povis_ ion alian, -- mi _devis_ veni kaj partigi la gxojon kun
vi, John Gabriel.

BORKMAN
(akre) Nu, do partigu tiun gxojon!

ELLA RENTHEJM
Ho, -- sed unue enkonduku kun vi vian amikon. Borkman.

BORKMAN
(akre) Mi ne volas en la domon, mi diris.

ELLA RENTHEJM
Sed vi ja auxdas, ke li estas surveturigita!

BORKMAN
Ho, surveturigitaj ni farigxos cxiuj -- iun fojon en la vivo. Tamen
tiam oni devas ekstari denove. Kaj sxajnigi kvazaux nenio okazis.

FOLDAL
Jen profundanima vorto, John Gabriel. Sed mi povas same bone rapide
rakonti cxi-ekstere.

BORKMAN
(pli milde) Jes, servu al mi en tio, Vilhelm.

FOLDAL
Jes, nun nur auxdu! Imagu, vi -- kiam mi cxi-vespere revenis hejmen
de vi, -- mi trovas leteron. -- Cxu vi povas diveni de kiu?

BORKMAN
Eble de via eta Frida?

FOLDAL
Gxuste! Imagu ke vi tuj divenis. Jes, estis longa -- suficxe longa
letero de Frida, sciu. Servisto estis gxin portinta. Kaj cxu vi
imagas pri kio sxi skribas?

BORKMAN
Eble estus por diri adiaux al la gepatroj.

FOLDAL
Gxuste! Strange kiel vi povas diveni, John Gabriel! Nu, sxi skribas,
ke sinjorino Wilton tiom multe sxatas sxin. Kaj nun la sinjorino
volas kunpreni sxin eksterlanden. Por ke Frida lernu pli da muziko,
sxi skribas. Kaj sinjorino Wilton ankaux havigis al sxi tauxgan
instruiston, kiu kunvojagxos. Kaj legos kun Frida. Cxar, bedauxrinde,
sxi estas iom neglektita en iuj temoj, vi komprenas.

BORKMAN
(ridas interne, tiel ke klukas en li) Jes, bone, jes bone. Mi
komprenas cxion tiel nedireble bone, Vilhelm.

FOLDAL
(dauxrigas fervore) Kaj imagu, sxi nur sciigxis pri la vojagxo nun
cxi-vespere. Estis en la kunveno, pri kiu vi scias, hm! Kaj tamen sxi
trovis tempon por skribi. Kaj la letero estas tiel varme kaj bele kaj
tiel kore skribita, mi certigas al vi. Neniel plu sxpuro de malestimo
por sia patro. Kaj tiu bela trajto, sciu, ke sxi volus diri adiauxon
skribe -- antaux ol sxi forvojagxus. (ridas) Sed _tiel_ ja ne
okazos!

BORKMAN
(rigardas lin demande) Kiel tio?

FOLDAL
Sxi skribas, ke morgaux frue ili forvojagxos. Tute frue.

BORKMAN
Jen, jen, -- morgaux? Cxu sxi tion skribas?

FOLDAL
(ridas kaj frotas la manojn) Jes, sed nun mi estos ruza, mi,
komprenu! Nun mi iros rekte al sinjorino Wilton --

BORKMAN
Nun cxi-vespere?

FOLDAL
Jes je Dio, ankoraux ja ne estas tiel ege malfrue. Kaj se estus
sxlosite, mi sonorigos. Senpere. Cxar mi volas kaj mi devas vidi
Frida, antaux ol sxi forvojagxos. Bonan nokton, bonan nokton! (Li
volas foriri)

BORKMAN
Auxskultu, mia bedauxrinda Vilhelm, -- vi povas sxpari al vi la pezan
vojdistancon.

FOLDAL
Ho, vi pensas pri la piedo --

BORKMAN
Jes, kaj ankaux ke vi tamen ne enlasigxos cxe sinjorino Wilton.

FOLDAL
Ho, efektive, mi enlasigxos. Mi dauxre sonorigos, gxis iu venos por
malfermi. Cxar Frida mi devas kaj volas vidi.

ELLA RENTHEJM
Via filino jam foriris, sinjoro Foldal.

FOLDAL
(staras kiel frapita) Frida, cxu jam forvojagxis! Cxu vi scias tion
certe? De kiu vi auxdis tion?

BORKMAN
Ni informigxis de sxia estonta instruisto.

FOLDAL
Cxu? Kaj kiu estas li?

BORKMAN
Estas iu studento Erhart Borkman.

FOLDAL
(brile gxoja) Via filo, John Gabriel! Cxu _li_ kunvojagxos?

BORKMAN
Jes-ja; estas li, kiu helpos al sinjorino Wilton por instrui vian
etan Frida.

FOLDAL
Nu, lauxdon kaj dankon al Dio! Do la infano ja estas inter la plej
bonaj manoj. Sed cxu estas tute certe, ke ili jam forvojagxis kun
sxi?

BORKMAN
Ili forvojagxis kun sxi en tiu veturilo kiu survoje surveturigis
vin.

FOLDAL
(kunfrapas la manojn) Imagu, ke mia eta Frida sidis en tiu luksa
veturilo!

BORKMAN
(kapsignas) Jes-jes, Vilhelm, -- via filino estas bone instaligita
por veturi. Kaj ankaux studento Borkman. -- Nu, cxu vi rimarkis la
argxentajn sonorilojn?

FOLDAL
Jes-ja. -- Argxentajn sonorilojn, vi diras? Cxu estis argxentaj
sonoriloj, cxu? Veraj argxentaj sonoriloj?

BORKMAN
Tion vi povas konfidi. Cxio estis vera. Ekstere kaj -- kaj
interne.

FOLDAL
(silente en emocio) Cxu ne estas mirinde, kiel la felicxo povas
akomodi sin por homo! Estas mia -- mia simpla poeta talento, kiu
transformigxis al muziko en Frida. Do mi tamen ne vane estis poeto.
Cxar nun _sxi_ povas vojagxi elen en la grandan vastan mondon,
pri kiu mi foje revis tiel alloge por gxin vidi. En fermita
sledo-veturilo eta Frida povas vojagxi. Kaj kun argxentaj sonoriloj
sur la jungilaro --

BORKMAN
-- kaj surveturi sian patron --

FOLDAL
(gxoja) Ho kio! Ne gravas pri mi, -- -- se nur la infano --. Nu, mi
do tamen venis tro malfrue. Kaj tial mi volas iri hejmen por konsoli
sxian patrinon, kiu sidas en la kuirejo plorante.

BORKMAN
Cxu sxi ploras?

FOLDAL
(ridade) Jes, imagu, vi, -- sxi sidis ege plorante, kiam mi
eliris.

BORKMAN
Kaj vi, vi ridas, Vilhelm.

FOLDAL
Jes _mi_, jes! Sed sxi, la povrulino, sxi tion ne pli bone komprenas,
sxi, sciu. Nu, adiaux do! Bone estas ke mi havas la tramon tiel
proksime. Adiaux, adiaux, John Gabriel! Adiaux, frauxlino!

(Li salutas kaj pene iras la saman vojon laux kiu li venis.)

BORKMAN
(staras momenton silente rigardante antauxen) Adiaux, Vilhelm!
Ne estas la unua fojo en la vivo, ke vi surveturigxis, malnova amiko.

ELLA RENTHEJM
(rigardas lin en subpremata timo) Vi estas tiel pala, tiel pala, John --

BORKMAN
Devenas de la karcera aero tie supre.

ELLA RENTHEJM
Mi neniam antauxe vidis vin tia.

BORKMAN
Ne, cxar vi certe neniam antauxe vidis elrompintan punaton.

ELLA RENTHEJM
Ho, venu nun, kaj eniru kun mi, John!

BORKMAN
Formetu tiujn logajn tonojn. Mi ja diris al vi --

ELLA RENTHEJM
Tamen cxar mi nun petas vin insiste? Pro vi mem --

(La _cxambristino_ elvenas duone sur la sxtuparon.)

CXAMBRISTINO
Pardonu; la sinjorino diris, ke mi sxlosu la stratan pordon nun.

BORKMAN
(mallauxte al _Ella_) Auxdu nur; nun ili volas denove ensxlosigi
min!

ELLA RENTHEJM
(al la _cxambristino_) La bankestro ne estas tute sana. Li volas spiri
iom da fresxa aero unue.

CXAMBRISTINO
Jes, sed la sinjorino mem diris, ke --

ELLA RENTHEJM
Mi mem sxlosos la pordon. Lasu la sxlosilon en la seruro, kaj --

CXAMBRISTINO
Jes, je Dio, mi do faros. (Sxi reiras en la domon.)

BORKMAN
(staras momenton silente kaj auxskultante; poste li rapidigxas
malsupren sur la korton) Nun mi estas ekster la muro, Ella! Nun ili
neniam plu kaptos min!

ELLA RENTHEJM
(malsupre cxe li) Sed vi estas ja libera homo ankaux tie interne,
John. Povas iri kaj veni tute kiel placxas al vi.

BORKMAN
(mallauxte, kvazaux en timo) Neniam denove sub tegmenton! Cxi tie
ekstere en la nokto estas bone. Se mi nun irus supren al la salono,
-- plafono kaj muroj kunsxrumpigxus. Premegus min. Premus min plata
kiel musxo.

ELLA RENTHEJM
Sed kien vi do volas?

BORKMAN
Nur iri kaj iri kaj iri. Vidi cxu mi denove povas atingi al libereco
kaj al vivo kaj al homoj. Cxu vi volas iri kun mi, Ella?

ELLA RENTHEJM
Mi? Nun?

BORKMAN
Jes, jes, -- nun tuj!

ELLA RENTHEJM
Sed kiom longe do?

BORKMAN
Tiom longe kiom mi kapablas.

ELLA RENTHEJM
Ho, sed pripensu do. Ekstere en cxi tiu malseka, malvarma vintra
nokto --

BORKMAN
(kun rauxka, gorgxa sono) Hoho, -- la frauxlino estas zorgema pri sia
sanstato? Jes-ja, -- gxi estas ja bedauxrinda, gxi.

ELLA RENTHEJM
Estas por _via_ sanstato, ke mi estas zorgema.

BORKMAN
Hohoho! La sanstato de mortinto! Mi devas priridi vin, Ella! (Li iras
pluen.)

ELLA RENTHEJM
(post lin; tenas lin firme) Kion vi diris, ke vi estas?

BORKMAN
Mortinto, mi diris. Cxu vi ne memoras, ke Gunhild diris, ke mi nur
tenu min trankvila, _tie_ kie mi kusxas?

ELLA RENTHEJM
(decide jxetas la mantelon sur sin) Mi iros kun vi, John.

BORKMAN
Jes, ni du, ni apartenas unu al la alia, ni, Ella. (iras pluen) Venu
do!

(Dume ili atingis al inter la arbetaro maldekstre. Tiu kasxas ilin
pli kaj pli, tiel ke ili fine ne vidigxas. La domo kaj la korto
malaperas el la vido. La pejzagxo, kun deklivoj kaj altejoj,
malrapide kaj dauxre sxangxigxas, kaj farigxas pli kaj pli
sovagxa.)

VOCXO DE ELLA RENTHEJM
(auxdigxas de ene en la arbetaro dekstre) Kien ni nun iras, John! Mi
ne rekonas la lokon cxi tie.

VOCXO DE BORKMAN
(pli alte) Tenu vin nur en la negxaj spuroj post mi!

VOCXO DE ELLA RENTHEJM
Sed kial ni do devas iri tiel alten!

VOCXO DE BORKMAN
(pli proksime) Ni devas supreniri la turnigxan vojeton.

ELLA RENTHEJM
(dauxre kasxita) Ho, sed mi baldaux ne plu kapablas.

BORKMAN
(cxe la arbarrando dekstre) Venu, venu! Nun ni ne estas fore de la
elvidejo. Tie staris benko en antauxa tempo --

ELLA RENTHEJM
(venas el inter la arbetoj) Cxu vi memoras gxin?

BORKMAN
Tie vi povos ripozi.

(Ili atingis antauxen sur etan, altan, malferman ebenajxon en la
arbareto. La vojeto altigxas abrupte malantaux ili. Maldekstre,
profunde malsupre, estas vasta pejzagxo kun fjordo kaj altaj foraj
montodorsoj unu super la alia. Sur la ebenajxo maldekstre estas morta
pino kun benko sube. La negxo kusxas dike sur la ebenajxo.)

(_Borkman_ kaj post li _Ella Renthejm_ de dekstre pene vadas tra
la negxo.)

BORKMAN
(haltas cxe la profundejxo maldekstre) Venu jen, Ella, kaj vi
vidos.

ELLA RENTHEJM
(apud li) Kion vi volas montri al mi, John?

BORKMAN
(montras eksteren) Vidu kie la lando kusxas libera kaj malferma por
ni -- vaste etende?

ELLA RENTHEJM
Tie sur la benko ni ofte sidis pasinte, -- kaj rigardis ankoraux pli
kaj pli foren.

BORKMAN
Estis lando de revoj en kiun ni tiam rigardis.

ELLA RENTHEJM
(kapsignas peze) La reva lando de nia vivo gxi estis, jes. Kaj nun
tiu lando estas negxkovrata. -- Kaj la maljuna arbo estas morta.

BORKMAN
(ne sxin auxskultante) Cxu vi povas videti la fumon de la grandaj
vaporsxipoj tie sur la fjordo?

ELLA RENTHEJM
Ne.

BORKMAN
Mi povas. -- Ili venas kaj foriras. Ili alportas komunan vivon sur la
tuta terglobo. Ili kreas lumon kaj varmon por la animoj en miloj da
hejmoj. Estas _tio_, kion mi revis krei.

ELLA RENTHEJM
(silente) Kaj farigxis nur revo.

BORKMAN
Farigxis nur revo, jes. (auxskultas) Kaj auxskultu, vi, el tie
malsupre cxe la rivero! La fabrikoj funkcias! _Miaj_ fabrikoj! Cxiuj
tiuj, kiujn _mi_ volis starigi! Auxdu nur kiel ili laboras. Ili havas
noktan laboron. Nokton kaj tagon ili do laboras. Auxdu, auxdu! La
radoj turnas, kaj la rulcilindroj fulmas -- turne, turne! Cxu vi ne
auxdas, Ella?

ELLA RENTHEJM
Ne.

BORKMAN
_Mi_ povas auxdi.

ELLA RENTHEJM
(time) Mi kredas ke vi eraras, John.

BORKMAN
(pli kaj pli ekflamigata) Ho, sed la tuto tie cxi -- estas nur la
eksterajxo cxirkaux la regno, vi sciu!

ELLA RENTHEJM
Regno, vi diras? Kiu regno --?

BORKMAN
_Mia_ regno, kompreneble! La regno, al kiu mi estis proksima por
ekposedi tiam kiam -- tiam kiam mi mortis.

ELLA RENTHEJM
(silente; skuita) Ho, John, John!

BORKMAN
Kaj nun gxi kusxas tie -- sendefenda, senmastra, -- minacata de
atakoj de rabistoj, -- Ella! Cxu vi vidas la montodorsojn _tie_ tre
fore? Unu malantaux alia. Ili altigxas, kreskas kiel turoj. _Tio_
estas mia profunda, senlima, neelcxerpebla regno!

ELLA RENTHEJM
Ho, sed estas frostiga spirblovo de tiu regno, John!

BORKMAN
Tiu spirblovo efikas kiel viva aero en mi. Tiu spirblovo venas al mi
kiel saluto de humilaj spiritoj. Mi sentas ilin, la ligitajn
milionojn; mi sentas la vejnojn de erco, kiuj strecxas siajn
serpentumantajn, brancxigxantajn, logantajn brakojn al mi. Mi vidis
ilin antaux mi kiel vivigitaj ombroj -- tiun nokton, kiam mi staris
en la kelo de la banko kun la lumigilo en la mano. Vi tiam volis
liberigxi. Kaj mi provis. Tamen ne kapablis. La trezoro reen sinkis
en la profundon. (kun etenditaj manoj) Sed mi volas flustri al vi cxi
tie en la nokta silento. Mi amas vin, kie vi kusxas sxajne mortaj en
la profundo kaj la mallumo! Mi amas vin, vi vivopostulantaj trezoroj
-- kun via tuta lumanta sekvantaro de potenco kaj honoro! Mi amas,
amas, amas vin!

ELLA RENTHEJM
(en silenta, kreskanta ekscito) Jes, tie malsupre vi dauxre havas
vian amon. John. Cxiam havis gxin tie. Sed cxi tie supre en la tago,
John, -- estis varma, vivanta homa koro, kiu pulsis kaj batadis por
vi. Kaj tiun koron vi frakasis. Ho, pli ol tio! Dekoble pli malbone!
Vi _vendis_ gxin por -- por --

BORKMAN
(skuigxa; fluas kvazaux malvarmo tra li) Pro la regno -- kaj la
potenco -- kaj la honoro, vi opinias?

ELLA RENTHEJM
Jes, tion mi opinias. Mi diris tion al vi pli frue cxi-vespere. Vi
murdis la amovivon en tiu virino, kiu amis vin. Kaj kiun vi reen
amis. Tiom kiom vi _kapablis_ ami iun do. (kun suprenlevita brako)
Kaj tial mi auxguras, John Gabriel Borkman, -- vi neniam gajnos la
premion, kiun vi postulis por la murdo. Vi neniam faros la venkantan
enmarsxon en vian malvarman, sombran regnon!

BORKMAN
(sxancelas al la benko kaj eksidas peze) Mi preskaux timas, ke vi
pravos en tiu auxguro, Ella.

ELLA RENTHEJM
(apud li) Ne _timu_ pro tio, John. Gxuste _tio_ estus la plej bona,
kio okazus al vi.

BORKMAN
(kun krio; kaptas sin cxe la brusto) Ah --! (senforta) Nun gxi
malkaptis min.

ELLA RENTHEJM
(skuas lin) Kio estis, John!

BORKMAN
(glitas malantauxen al la apogo) Estis glacia mano, kiu kaptis mian
koron.

ELLA RENTHEJM
John! Nun vi sentis la glacian manon! Cxu!

BORKMAN
(murmuras) Ne. -- Neniu glacia mano. -- Mano de erco gxi estis. (Li
glitas tute malsupren sur la benkon.)

ELLA RENTHEJM
(deprenas sian mantelon kaj kovras lin) Restu trankvile kusxanta, kie
vi nun kusxas! Mi sercxos helpon por vi. (Sxi faras kelkajn pasxojn
dekstren; jen sxi haltas, reen iras kaj longe palpas lian pulson kaj
lian vizagxon.)

ELLA RENTHEJM
(trankvile kaj firme) Ne. Pli bone tiel, John Borkman. Pli bone tiel
por vi.

(Sxi strecxas la mantelon pli dense sur lin, kaj eksidas en la
negxon antaux la benko.)

(Mallonga silento.)

(_Sinjorino Borkman_, en supervestajxoj venas tra la arbaro de
dekstre. Antaux sxi la _cxambristino_ kun lumigita lanterno.)

CXAMBRISTINO
(lumigas en la negxon) Jes, jes, sinjorino. Jen estas iliaj spuroj --

SINJORINO BORKMAN
(cxirkauxrigardas observe) Jes, jen ili estas! Jen ili sidas sur la
benko. (vokas) Ella!

ELLA RENTHEJM
(ekstaras) Cxu vi sercxas nin?

SINJORINO BORKMAN
(akre) Jes, tion mi ja devas fari.

ELLA RENTHEJM
(montras) Jen li kusxas, Gunhild.

SINJORINO BORKMAN
Dormas!

ELLA RENTHEJM
(kapsignas) Profundan kaj longan dormon, mi kredas.

SINJORINO BORKMAN
(ekdire) Ella! (regas sin kaj demandas mallauxte) Cxu okazis --
libervole?

ELLA RENTHEJM
Ne.

SINJORINO BORKMAN
(malpezigita) Do ne per propra mano?

ELLA RENTHEJM
Ne. Estis glacia mano de erco, kiu kaptis lian koron.

SINJORINO BORKMAN
(al la _cxambristino_) Sercxu helpon. Venigu homojn el la bieno.

CXAMBRISTINO
Jes, bone, sinjorino. (mallauxte) En Jecxja nomo do --

(Sxi eliras tra la arbaro dekstren.)

SINJORINO BORKMAN
(staras malantaux la benko) La nokta aero do mortigis lin --

ELLA RENTHEJM
Do tiel estas.

SINJORINO BORKMAN
-- lin, tiun fortan viron.

ELLA RENTHEJM
(iras al la antauxo de la benko) Cxu vi ne volas rigardi lin,
Gunhild?

SINJORINO BORKMAN
(rifuzante) Ne, ne, ne. (mallauxtigas la vocxon) Li estis filo de
ministo, -- li, la bankestro. Ne povis elteni la fresxan venton.

ELLA RENTHEJM
Pli gxuste estis la frosto, kiu mortigis lin.

SINJORINO BORKMAN
(skuas la kapon) La frosto, vi diras? La frosto, -- gxi estis lin
mortiginta antaux longe.

ELLA RENTHEJM
(kapjesas al sxi) Kaj kreis nin du al ombroj, jes.

SINJORINO BORKMAN
Vi pravas.

ELLA RENTHEJM
(kun dolora rideto) Unu mortinto kaj du ombroj, _tion_ efikis la
frosto.

SINJORINO BORKMAN
Jes, la kora frosto. -- Kaj jen do ni du povas etendi unu al la alia
la manon, Ella.

ELLA RENTHEJM
Mi pensas, ke nun ni tion povas.

SINJORINO BORKMAN
Ni dunaskitoj -- super _li_ kiun ni ambaux amis.

ELLA RENTHEJM
Ni du ombroj -- super la morta viro.

(_Sinjorino Borkman_ malantaux la benko, kaj _Ella Renthejm_
antauxe, etendas unu al la alia la manojn.)







End of the Project Gutenberg EBook of John Gabriel Borkman, by Henrik Ibsen

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JOHN GABRIEL BORKMAN ***

***** This file should be named 20178.txt or 20178.zip *****
This and all associated files of various formats will be found in:
        http://www.gutenberg.org/2/0/1/7/20178/

Produced by Andrew Sly and Will Wurzel

Updated editions will replace the previous one--the old editions
will be renamed.

Creating the works from public domain print editions means that no
one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it in the United States without
permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
such as creation of derivative works, reports, performances and
research.  They may be modified and printed and given away--you may do
practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
subject to the trademark license, especially commercial
redistribution.



*** START: FULL LICENSE ***

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg-tm License (available with this file or online at
http://gutenberg.org/license).


Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works

1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement.  See
paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
works.  See paragraph 1.E below.

1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States.  If an
individual work is in the public domain in the United States and you are
located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work in the same format with its attached full Project
Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.

1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
a constant state of change.  If you are outside the United States, check
the laws of your country in addition to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work in any country outside the United
States.

1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org

1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone in the United States without paying any fees
or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.

1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that

- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
     must be paid within 60 days following each date on which you
     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
     address specified in Section 4, "Information about donations to
     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."

- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
     License.  You must require such a user to return or
     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
     and discontinue all use of and all access to other copies of
     Project Gutenberg-tm works.

- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
     of receipt of the work.

- You comply with all other terms of this agreement for free
     distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than are set
forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the medium on which they may be stored, may contain
"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
your equipment.

1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from.  If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation.  The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
refund.  If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a second opportunity to
receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
is also defective, you may demand a refund in writing without further
opportunities to fix the problem.

1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.


Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of computers
including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.


Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
permitted by U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
throughout numerous locations.  Its business office is located at
809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
information can be found at the Foundation's web site and official
page at http://pglaf.org

For additional contact information:
     Dr. Gregory B. Newby
     Chief Executive and Director
     gbnewby@pglaf.org


Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements.  We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance.  To
SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
particular state visit http://pglaf.org

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations.
To donate, please visit: http://pglaf.org/donate


Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
works.

Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.


Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.


Most people start at our Web site which has the main PG search facility:

     http://www.gutenberg.org

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.