initial commit of ebook 20706HEADmain

23 files changed, 3359 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/20706-8.txt b/20706-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..6561b70
--- /dev/null
+++ b/20706-8.txt
@@ -0,0 +1,1518 @@
+The Project Gutenberg EBook of Reisherinneringen van een bestuursambtenaar
+in Zuid-Celebes, by L. M. van Klaveren
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Reisherinneringen van een bestuursambtenaar in Zuid-Celebes
+       De Aarde en haar Volken, 1918
+
+Author: L. M. van Klaveren
+
+Release Date: February 27, 2007 [EBook #20706]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ZUID-CELEBES ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+
+
+  Reisherinneringen van een bestuursambtenaar in Zuid-Celebes.
+
+                    Door L. M. van Klaveren.
+
+
+
+Tot de minst bezochte gebieden van het zuid-westelijk schiereiland van
+Celebes behoort ongetwijfeld de zuid-oostelijke hoek daarvan, waar
+men op de kaart het oude regentschap Bira vindt. In een uithoek van
+het schiereiland gelegen, ver van de groote verkeerswegen verwijderd,
+slechts te bereiken door een vrij ontoegankelijk terrein, wordt deze om
+verschillende redenen toch zoo merkwaardige streek uiterst zelden door
+europeanen bezocht. Het bezoeken van dit tot de Assistent-Residentie
+Bonthain ressorteerende regentschap, was het doel van onze reis.
+
+Aangezien deze tournee niet alleen uit een dienstoogpunt werd
+ondernomen, doch het ook de bedoeling was onderweg de genoegens van
+de jacht na te streven, hadden zich een paar vrienden aangesloten om
+den tocht mede te maken.
+
+Het uitgangspunt, waar het gezelschap samenkwam, was Boeloekoemba,
+een plaatsje beoosten Bonthain aan de zuidkust, standplaats van een
+Controleur. Vroeger, in den tijd dat de koffiecultuur nog op Zuid
+Celebes bloeide, was dit oude uit de Compagniestijd dateerende plaatsje
+met zijne mooie tamarindelanen, van meer beteekenis dan tegenwoordig.
+
+Den dag voor het vertrek werden de toebereidselen voor de reis
+gemaakt. Deze bestonden voornamelijk in het bijeenbrengen van blikjes
+en dranken en andere benoodigdheden als bivaktent, veldkeuken, lamp,
+veldstoeltjes, opvouwbaar tafeltje, veldbedden enz. De barang zou reeds
+in den nacht onder hoede van de bedienden per prauw vooruitgezonden
+worden naar onze eerste pleisterplaats, welke ook aan zee gelegen zou
+zijn. De jachtutensiliën, waarbij niet te vergeten de veldflesschen,
+zouden alleen door ons worden medegenomen.
+
+Op het bepaalde uur was het gezelschap voor vertrek gereed. De
+eerste palen konden per bendy worden afgelegd doch toen kwamen we
+aan eene rivier, waar de weg ophield en we onze voertuigen moesten
+terugsturen. Na door een pentjara te zijn overgezet begon onze
+eigenlijke rimboetocht. Dit eerste gedeelte ging aanvankelijk door
+uitgestrekte klappertuinen, weldra werd de bodem echter moerassig
+en na eenigen tijd maakten de klapperboomen geheel plaats voor eene
+moerasvegetatie.
+
+De wandeling werd nu geen pretje. In den aanvang poogden we nog om
+alle plassen heen te loopen, wat we weldra echter moesten opgeven,
+aangezien vele plassen geen boorden hadden en we ten slotte dan ook
+door modder, kroos en bloedzuigers heenflodderden, onze nieuwe putties
+ten spijt. Moerasvogels, die na onbeweeglijk staren in schrikachtige
+bewegingen hun prooi wegpikten uit bekrooste plassen of drabbige
+kreekjes, vlogen krijschende op bij onze nadering. De meeste dezer
+dieren zijn wegens hun taai vleesch en vischachtigen smaak geen schot
+kruit waard, waarom wij hun dan ook ongemoeid lieten. Nieuwsgierige
+krabben en krabbetjes, berucht wegens het ondergraven van de wegen
+doch uiterst nuttig door alles te verorberen, wat er zooal ligt te
+verrotten en te ontbinden in een moeras, renden bij honderden als
+echte "schuinsmarcheerders" verschrikt naar hunne holen om vanuit hun
+schuilhoek de wonderlijke wezens na te staren en om straks hun werk
+voort te zetten, het werk van vernieling en dat van den publieken
+gezondheidsdienst. Het gelukte ons hier een paar wilde eenden te
+verschalken. Langzamerhand werden de moerassen zoo onbegaanbaar dat
+we onzen weg langs het strand moesten zoeken, waar bij laag water
+een smalle, gewoonlijk zandige kuststrook de met bako-bako en nipa
+begroeide moerassen van de zee scheidde. Menige ondiepe kreek moest
+echter ook hier doorwaad worden doch ons schoeisel droogde spoedig
+genoeg op in het verschroeiende zand, waar de heete zonnestralen
+ongebroken en bijna loodrecht op brandden. De zon begon namelijk
+langzamerhand in het zenith te staan en het duurde dan ook niet lang
+meer of donkerbruine natte plekken begonnen zich op onze kakipakken
+te vertoonen zoodat de veldflesschen duchtig werden aangesproken. De
+geweren begonnen zwaar te worden op den langen duur, maar we zouden ze
+nog noodig hebben. Dicht bij een mangroveboschje zaten op het strand
+een heele zwerm snippen, om begrijpelijke redenen in jagerskringen
+krombekken genoemd. Zijn die dieren palen van onze woonplaats nog heel
+schuw, omdat er maar al te vaak een schot valt, dat hen geldt, hier
+konden we ze, gedekt door wat ruigte, tot op een 25 meter besluipen
+en een salvo van drie schoten bezorgde ons een vijftiental smakelijke
+boutjes, smakelijker dan "Tieleman en Dros, c. s.".
+
+Na de Denoangrivier overgestoken ie zijn in een zoogenaamde lepa-lepa,
+een uiterst labiel vaartuigje van een uitgeholden boomstam vervaardigd,
+bevonden we ons in het gebied van het regentschap Bira. Hier stond de
+Regent ons op te wachten. Een merkwaardige verschijning, groot en flink
+van postuur, het type van een Boeginees. De stevige beenen uit het
+korte, witte broekje; een flanellen jasje met gouden knoopen; een topie
+van fijn Bonisch vlechtwerk met gouden rand; de sarong ineengeslagen,
+achteloos over den schouder geworpen bij wijze van sjerp. Uitgezonderd
+het goud en den lansdrager, die hem als alle hoofden vergezelde,
+onderscheidde niets het hoofd van den eenvoudigen kampongbewoner. 't
+Goud aan de kleeding, van de scheede van kris of lanspunt of van de
+sirihdoos, daaraan herkent men den anakkaraeng. Booze tongen beweren,
+dat vroeger vele adellijken in dit land echte roofridders waren. Hij
+kon het geweest zijn; een stoere verschijning, voorwaar! De "idylle"
+werd alleen verstoord door een tandeloozen mond, volgens hemzelf
+een souvenir van kwade vrienden, die trachtten hem door vergif naar
+betere oorden te helpen. Hier vonden we ook onze paarden, die den
+vorigen dag herwaarts waren gezonden. Na de vermoeiende wandeling
+waren we er niet rouwig om den tocht na een korte rust verder te
+paard te kunnen voortzetten. Het terrein werd hier hooger en beter
+begaanbaar. Het moerasgebied hadden we verlaten en we reden nu
+weer door uitgestrekte klapperbosschen, waar de hitte ons vrij wat
+minder plaagde dan op onze wandeling langs het strand en waar we
+niet meer de weeë geuren inademden, die uit het moeras opstegen. De
+zeewind droogde de natte plekken in onze kleeren van lieverlede op
+en opgewekt vervolgden we onzen rit door de uiterst dun bevolkte
+streek. Een eenzaam Boegineesch huisje op palen gebouwd, hier en daar
+aan den zoom van de klappertuinen, bewees ons, dat deze eigenaars of
+althans bewakers hadden. Het was reeds laat in den middag, toen we
+Tanah-beroe, het einddoel van onzen tocht voor dien dag bereikten. Er
+was hier een kleine pasanggrahan, op Celebes baroega genaamd. Een
+primitief verblijf, zoo'n baroega. Een eenvoudig houten huisje op
+palen, met alang-alang dak, tusschenschotten van goed manshoogte; een
+paar baleh-baleh's als slaapgelegenheid en voorts het voorgalerijtje
+gestoffeerd met een ruw houten tafel en een paar wrakke stoelen.
+
+Onze boys, die met de prauw waren gekomen, hadden een en ander
+reeds geschikt en waren bezig den maaltijd gereed te maken. De
+snippen en eenden, die we geschoten hadden en met een koerier
+vooruitgezonden waren, lagen reeds geplukt en schoongemaakt in het
+keukentje. Het eerst van alles lieten we jonge klappers aanrukken
+om onzen dorst te lesschen; een ieder, die de Indische zon op zijn
+bol heeft voelen schijnen, weet welk een godendrank klapperwater
+is in zulke omstandigheden als de onze. Toen gingen we eens in onze
+slaapgelegenheid kijken, waar de jongens reeds de veldbedden hadden
+opgeslagen en de reiskoffertjes op de baleh-baleh klaar gezet. We
+konden ons dus gaan lekker maken, d.w.z. een bad gaan nemen en
+verkleeden. De bijgebouwen waren zóó klein, zóó primitief en vaak ook
+nog zoo aangetast door de witte mieren, dat behendigheid vereischt werd
+van dengene, die het durfde onderstaan ze binnen te treden. Maar we
+hèbben gebaad, met een halven klapperdop als timba, neerhurkend naast
+een tampajan. En wat heerlijk voelden we ons, weer in schoone droge
+kleeren. In afwachting van het gereed zijn van den maaltijd dronken
+we, op onze gemakkelijke veldstoeltjes gezeten, een paitje, dat ons
+nu bijzonder smaakte. Dat we ons aan den disch niet onbetuigd lieten,
+laat zich wel denken; de vermoeiende tocht had ons een formidabelen
+honger bezorgd. De snippen smaakten verrukkelijk bij de rijst, al
+beten we wel eens op een hagelkorrel, die in het vleesch was blijven
+zitten. Vóór het donker worden maakten we nog eens een wandelingetje
+door de kampong, die er voor een Boegineesch dorp tamelijk zindelijk en
+welvarend uitzag. De kampong ligt eigenlijk midden in de klappertuinen,
+voor welke cultuur de bodem hier zoo bij uitstek geschikt is en die
+naast de visscherij dan ook de voornaamste bron van bestaan is voor de
+bevolking. De kruinen der klapperboomen hangen soms zoo angstwekkend
+over de daken der huizen heen, dat men zich erover verwonderen moet,
+dat de menschen niet bang zijn losgeraakte klappers als bommen door
+hun plafond te zien vallen. De invallende duisternis begon het onder
+de palmen unheimisch te maken en we zochten onze baroega weer op,
+welke aan den zoom van het klapperbosch dicht bij het strand lag. De
+paarden stonden buiten aan boomen gebonden rusteloos hun avondmaal,
+uit maisblâren bestaande, te vermalen en zochten, door met hun hoeven
+op den grond te stampen, zich de muskieten, wier dag- of liever
+nachttaak weder aangevangen was, uit de kootholte te houden. In het
+voorgalerijtje, waar het veldlampje reeds op tafel stond te branden,
+wachtten de Regent met een paar hoofden ons om rapport uit te brengen
+en besprekingen te houden, alsmede om de orders te vernemen voor den
+volgenden dag. We hadden besloten een geen al te groot traject af te
+leggen, doch den volgenden nacht door te brengen te Lemoe-Lemoe, een
+klein plaatsje ongeveer zes paal oostelijker aan de kust gelegen. Wij
+zouden ons al jagende te voet door de rimboe daarheen begeven,
+terwijl onze bagage weer met de prauw overzee en de paarden langs
+het strand derwaarts gedirigeerd zouden worden. Daarna zetten we nog
+een gezelligen boom op bij de miserabel brandende lamp en letten maar
+niet te veel op de talrijke muskieten. Onze kok vergastte ons nog op
+gepofte maïskolven, waarbij naar aller gevoelen het best een biertje
+zou smaken, 't welk dan ook met bekwamen spoed uit het mandikamertje
+werd gerequireerd, waar de flesschen ter afkoeling in de tampajan
+waren gelegd. Vóórdat we onze slaapplaatsen opzochten gingen we
+nog even buiten de ronde doen en een blik werpen op de zee. De alom
+heerschende stilte van den tropennacht werd nauwelijks verstoord door
+de lichte deining, welke het dofgrijze vlak van de immer rustelooze zee
+beroerde, waarboven het wolkenlooze met sterren bezaaide uitspansel
+was opgehangen. Een lichte landwind deed eenige prauwen onder de
+kust voor anker liggende, zachtjes heen en weer schommelen en niets
+scheen de vredige stemming in de natuur te bedreigen dan een aan den
+zuidelijken horizon ver-verwijderd grommen van den donder. Bij het
+bleeke blikkeren in het verschiet doemden wazig en zwart de bergen
+van Saleyer op. Rechts, schijnbaar op het watervlak, flonkerde met
+regelmatige tusschenpoozen een heldere ster. 't Was het kustlicht
+van Boeloekoemba, dat vertrouwelijk en geruststellend lonkte.
+
+Onder 't kleine dak van het Boegineesche poortje voor ons verblijf
+verglom het vuurtje van de wakers. Ineengedoken zaten de braven
+daar. De sarong hoog opgetrokken, beschutte tegen de koelte van den
+nacht en tegen den bloeddorst van de muskieten. 't Zuiver geweten had
+dengene, wiens waakstonde nog niet gekomen was, reeds den verkwikkenden
+slaap gegund. De lans, geducht wapen in de hand van den schildwacht,
+scheen mede verzekerd van het gemoedelijke van den toestand, leunde
+vertrouwelijk als haar meester tegen de ruwe poort en wedijverde met
+dezen in het vervolmaken van het stemmingsbeeld. De stemming, die van
+de natuur uitging, deelde zich dermate aan ons mee, dat we het geluk
+hadden haar ook over te brengen naar ons veldbed, waarin we achter
+de klamboe onze welverdiende rust gingen genieten. Voor zonsopgang
+waren we weer uit de veeren. De temperatuur was nu heerlijk. In
+het voorgalerijtje gezeten genoten we van een kopje koffie en van
+het fraaie uitzicht, dat de zonsopgang ons bood. Statig verhief de
+dagvorstin zich boven den hoogen rug van Kaap Bira. De jongens waren
+reeds druk in de weer om voor ons ontbijt te zorgen. Nadat we ons
+wederom in de bijgebouwtjes gewaagd hadden en aangekleed waren, konden
+we dan ook spoedig aan den slag gaan. Het menu bestond hoofdzakelijk
+uit nasi goreng met de overgebleven eenden van den vorigen dag en
+thee. Het was zaak om ons goed vol te proppen, want evenals den eersten
+reisdag zouden we pas laat in den middag ons tafeltje weer gedekt
+vinden. Op dergelijke tochten doet men het beste slechts twee maal
+daags te eten, het gaat ook moeilijk anders. Terstond na het ontbijt
+werd alles weer gereed gemaakt om in de prauw geladen te worden en
+wij bleven nog een poosje hangen om een oogje in het zeil te houden,
+dat er niet te veel getalmd werd. Toen we de zekerheid hadden, dat
+de expeditie spoedig onder zeil kon gaan, en de paarden ook reeds
+vertrokken waren, hingen wij onze snaphanen om en begaven ons op weg.
+
+Het gevolg, dat we met het oog op de jacht zooveel mogelijk beperkt
+hadden, bestond uit een onderhoofd, die ons als gids zou dienen, een
+oppasser en een paar kamponglieden om de patroontasschen, etc. te
+dragen en ons eventueel onder weg van dienst te zijn. De Regent,
+die meer voor een zeereis scheen te gevoelen, zou met de prauw naar
+Lemoe-Lemoe gaan. Eerst zouden we een eind den weg opgaan, welke
+van Tanah-beroe landwaarts in naar Tyro leidt, een plaatsje aan de
+Bonische Golf gelegen. Zoodra we het vlakke zandige kustgedeelte met
+z'n klapperbosschen door waren begon de weg, welke eigenlijk niet
+meer dan een breed voetpad was te stijgen.
+
+Het land rijst hier terrasvormig zonder evenwel meer dan een vijftig
+meter boven het zeeniveau te stijgen. Op vele plaatsen bestond de
+bodem uit die onvruchtbare roode grondsoort, welke op Celebes zoo veel
+voorkomt. De vegetatie was hier dan ook vrij armoedig, alang-alang
+en hier en daar struikgewas en wat laag geboomte.
+
+Menschelijke woonsteden behoefde men hier niet te zoeken en veel
+voor de jacht beloofde het land ook niet, gelet op de toch al zoo
+armelijke fauna van het eiland Celebes. Evenwel, een maaltje zouden
+onze naarstige pogingen toch opleveren. Na eenigen tijd den weg
+naar Tyro gevolgd te zijn, sloegen we een voetpad rechts af en gingen
+verder in oostelijke richting, de zee, welke over de klappertuinen heen
+zichtbaar was, steeds rechts van ons houdende. Het eene boschje na het
+andere werd nu afgespeurd. Het duurde niet lang of we zaten een zwerm
+grijze duiven op de hielen, die zich in de struiken en boomen aan onze
+blikken trachtten te onttrekken en telkens bij onze nadering opvlogen
+en een eind verder weer neerstreken. We stelden ons daarop verdekt op
+bij een boschje terwijl een onzer behoedzaam eene omtrekkende beweging
+uitvoerde, zoodat hij de duiven van de andere zijde kon naderen. Het
+duurde nu niet lang of we hoorden een schot vallen. De dieren,
+van die zijde geen gevaar duchtende, hadden zich laten verrassen en
+vlogen nu in hunne verbouwereerdheid in onze richting terug, waar
+de meesten zich vlak in onze nabijheid in de boomen neerzetten. Nu
+was het vonnis van eenige hunner geveld, een paar bijna tegelijk
+vallende schoten deed een viertal duiven als rijpe vruchten op den
+grond vallen. Later gelukte dezelfde truc wederom vrijwel. Op een
+beschaduwd plekje even vertoevende, maakte onze gids ons opmerkzaam
+op het ver verwijderde geroep van een boschhaan. Hoewel het geluid
+kwam uit een boschje; dat niet in onze richting lag, besloten we toch
+eene poging te wagen dit uiterst smakelijke boutje te bemachtigen. We
+begaven ons dus dien kant uit. Bij nadering van het boschje, waarin
+een paar hooge boomen stonden, waaruit we met zekerheid constateerden
+dat het gekraai vandaan kwam, begonnen we reeds onze maatregelen te
+nemen om niet gezien te worden, want zulke dieren zijn buitengewoon
+schuw. Besloten werd dat slechts een onzer, de beste schutter,
+zou probeeren het dier onder schot te krijgen, terwijl de anderen
+in eene inzinking van den bodem zouden blijven wachten en loeren,
+waarheen de haan bij eventueele mislukking zou vliegen.
+
+Gebruik makende van elke dekking, die het terrein bood, sloop de
+jager als een indiaan naar de boomen toe en weldra was hij uit het
+oog verdwenen. Het roepen van den vogel ging geregeld door, waaruit
+opgemaakt kon worden, dat het dier nog geen onraad bespeurd had. In
+spanning werd afgewacht hoe het verder gaan zou.
+
+Eindelijk viel een schot, waarna het kraaien onmiddelijk
+verstomde. Daar niemand iets had zien wegvliegen, was de
+waarschijnlijkheid groot, dat de jacht gelukt was. Inderdaad kwam
+onze makker ons dan ook al spoedig tegemoet met zijn buit, een fraai
+exemplaar.
+
+Van habitus verschilt een boschhaan niet meer van een gewonen haan
+dan een wild konijn van een tamme soortgenoot, alleen vliegen de
+wilde hoenders veel beter dan onze huiskippen.
+
+Zoo werd de jacht voortgezet en hoewel de buit niet zeer rijk was,
+kwamen we in den namiddag toch met een dozijn duiven, waarbij ook
+een paar van die fraaie groene exemplaren, mitsgaders onzen haan,
+te Lemoe-Lemoe aan.
+
+We vonden hier alles reeds op ons wachtende. De aanblik van de kleine
+baroega, vervallen en vervuild als het gebouwtje eruit zag, beloofde
+ons geen al te aangenaam verblijf. Dadelijk werd daarom last gegeven
+de medegenomen veldtent op te zetten, we konden dan tenminste daarin
+zitten en eten en behoefden slechts in de baroega te slapen.
+
+Het plaatsje Lemoe-Lemoe zag er ook al zoo droevig en armoedig uit. Het
+bezat toch nog een monument, bestaande uit een vervallen Boegineesche
+benting. Het voornamelijk uit groote stukken karang opgebouwde muurwerk
+moet in vroeger tijden de inwoners beveiligd hebben tegen overval
+van zeeroovers. Toen moet er dus te Lemoe-Lemoe meer te halen zijn
+gegeweest dan nu. Eenige prauwen lagen op stapel, waren in aanbouw. Met
+scheepsbouw moet de bevolking hoofdzakelijk in haar onderhoud voorzien.
+
+Onze kok zorgde intusschen voor den pot, wij zorgden voor of
+hadden reeds gezorgd voor voldoende eetlust. Het boschhoen stelde
+onze verwachtingen niet te leur. We zochten dien avond vroeg onze
+slaapplaatsen op. Den volgenden dag zouden we de reis vervolgen naar
+Bira, dat juist aan den anderen kant van Kaap Bira, dus aan de Golf
+van Boni ligt en waar de Regent zijne woning heeft. Dit traject zou
+te paard worden afgelegd.
+
+Toen we den volgenden morgen uit de veeren kwamen, zag het weder er
+zeer triestig uit. Spoedig vielen de eerste regendruppels voorboden
+van het waterballet, dat ons dien dag wachtte. Het vertrek stelden
+we nog eenigen tijd uit in de hoop, dat het regenen zou ophouden,
+doch toen de kans daarop niet beter werd, besloten we maar te gaan.
+
+Al de barang moest nu verder per koelie over land vervoerd worden. Het
+opbreken hield nogal eenigen tijd op en we wilden niet eer vertrekken,
+voordat de karavaan ook kon afmarcheeren. Eindelijk was het dan toch
+zoo ver en kon de stoet zich in beweging stellen. Het is niet prettig
+al met regen op weg te gaan, maar er was niets aan te doen. We waren
+spoedig doornat en onze toestand zou ellendig geweest zijn, als
+het vooruitzicht, dat ons te Bira een van de beste baroega's van de
+geheele streek wachtte, ons niet in een goed humeur had gehouden. Het
+bleef steeds doorregenen alsof het ging in aangenomen werk, den weg
+veranderende in bergstroompjes. De hoeven der paarden verdwenen in
+het wild stroomende water. Toen we eenmaal den bergrug, welke eene
+voortzetting schijnt te zijn van het gebergte van het eiland Saleyer
+en dien we moesten overtrekken, beklommen hadden, ging het beter.
+
+We hadden toen ten minste niet meer aanhoudend het idee, dat we door
+een kali waadden. Maar troosteloos was het.
+
+Geen honderd meter konden we voor ons uit zien. Er was trouwens
+niet veel anders te zien dan laag geboomte, hier en daar een eenzame
+eucalyptus en struikgewas, dat met moeite het leven scheen te rekken
+op de barre rotsen.
+
+Eigenaardig hol klonken soms de stappen van de paardenhoeven op den
+harden grond, waaronder zich wie weet hoe groote holen en spelonken
+uitstrekten, want deze geheele bergrug is buitengewoon rijk aan
+grotten, waarvan het bezoeken ook een der doeleinden van onzen tocht
+was. Het rotsachtige hooge terrein hier leent zich niet bijzonder
+voor den akkerbouw. De dun bezaaide bevolking, welke haar woonstêe
+voornamelijk beneden langs de kust heeft gezocht, kapt hout in de
+bosschen, waarvan in de kleine strandplaatsjes prauwen en prauwtjes
+van allerlei slag gebouwd worden.
+
+Zwaar van regen kwamen we vroeg in den middag in het gezicht van de
+Bonische Golf, daar lag, een honderd meter beneden voor ons, Bira. Een
+kleine missigit op een heuvel, een paar andere gebouwen tusschen
+het groen, wazig door den regen de blauwe zee, waarop de branding
+een heldere witte streep trok; genoeg om ons te doen gevoelen wat we
+misten door het ongunstige weer. Voorzichtig glibberden we naar beneden
+langs een zeer steil pad, dat geplaveid bleek met ..... pijpaarde,
+die hier voor het grijpen lag. Onze baroega was een flink gebouw
+met vier vertrekken, een groote voorgalerij, goed onderhouden dak
+en wanden, nieuwe britsen. Zoodra we ons behaaglijk gevoelden in
+droge kleeren, besloten we, terwijl de regen nog maar steeds op het
+sirappen dak kletterde, hier minstens een paar dagen te blijven. Dit
+was aanbevelenswaard met het oog op de interessante streek, waarin
+we ons nu bevonden, maar ook gewenscht met het oog op onze doorweekte
+vuile plunje. We nestelden ons dus met meer vertrouwen in ons nieuwe
+bivouak, pakten meer uit. Het wild ontbrak dezen keer op onze tafel,
+doch de Regent had voor een mooie visch, een kakap, gezorgd. Goed
+toebereid door onzen kok, smaakte hij overheerlijk en geplengd met een
+dietschen dronk, monterde het stevige maal ons heelemaal op. En toen
+we, behaaglijk droog en heerlijk verzadigd onze beenen onder de tafel
+staken, droeg een pijpje portorico extra bij tot de huiselijkheid. We
+boomden zwaar, maar nochtans niet zoo zwaar, of, toen het carillon van
+de Birasche Notre-Dame kinderbedtijd speelde, waren we reeds ter ruste.
+
+Toen we den volgenden morgen opstonden, was het gelukkig weer droog en
+scheen de zon aan een blauwen hemel. We namen een bad in het prachtige
+heldere water van een aardig zwembassin, dat, door de natuur gevormd,
+door menschenhanden wat verbeterd, door een klare bron gevoed, eene
+onweerstaanbare aantrekkingskracht op ons uitoefende. Het duurde
+evenwel niet lang of op het pad, dat boven ons langs den heuvel
+leidde, verdrong zich een heele rij Birasche schoonen, varieerend in
+leeftijd, maar allen vol nieuwsgierige belangstelling voor de blanke
+kerels in het water. Ze waren voorzien van aarden potten, waaruit we
+begrepen, dat onze aanwezigheid bij de bron, die het heele plaatsje
+van water voorzag, stagnatie dreigde te veroorzaken in het dagelijksch
+gebeuren van menig huisgezin. Dies zochten we het verder maar weer
+op het droge. Nog voor het ontbijt beklommen we den heuvel achter de
+pasanggrahan. Midden op de helling stond een armzalige missigit. De
+heuvel bleek een harde rots te zijn van een zeer eigenaardige formatie,
+overal vertoonde hij in zijn gesteente openingen, als in een slechte
+spons of in een stolksche kaas, waarvan dan vele zóó groot waren,
+dat een hand, een voet er met gemak in schuil konden gaan. Op den top
+genoten we een panorama over de kust en over de Golf van Boni, zelfs de
+eilandjes voor Balangnipa waren heel duidelijk te zien, een panorama,
+dat deed denken aan de schoone kusten van de Middellandsche Zee. De
+olijven en oranjeappels vervangen door wildhout en klappers, maar
+de rotspartijen niet minder interessant, de zee niet minder blauw,
+het groen niet minder weelderig en bovendien op sommige plaatsen
+een prachtig wit en breed strand, dat onze Hollandsche harten deed
+opspringen. Het dorp met verscheidene flinke huizen lag aan onze
+voeten in de schaduw van hoog geboomte. Eigenaardig die pannen daken
+van sommige woningen, nergens zagen we dat op Zuid-Celebes. Men
+vertelde ons dat die pannen van Java waren aangevoerd, wel een
+bewijs dat er hier veel scheepvaart is. We gingen niet heen voordat
+de zon, die op onze ongedekte kruinen begon te branden, ons tot den
+aftocht dwong. Na het ontbijt zouden we de uiterste ZO. punt van
+ons schiereiland, Kaap Bira (Oedjoeng Lassowa) bezoeken. Natuurlijk
+werden de geweren niet vergeten. Eerst moesten we langs een voetpad
+naar beneden afdalen om aan het strand van de baai van Bira te
+komen. We wandelden over een rotsig terrein. Er deden zich hier op
+geologisch gebied interessante verschijnselen voor, die erop wezen,
+dat de kust periodiek sterk gerezen was. In den rotswand aan onze
+rechterhand was zeer duidelijk afgeteekend 't oude zeeniveau. Door
+verwering en door den golfslag was over grooten afstand in den
+rotsmuur een diepe groef ontstaan, door hare afmetingen hier en
+daar het idee van holen wekkende. Een vijftig meter lager zouden we
+hetzelfde verschijnsel zien, maar met de zee en de lucht nog steeds
+in werking. De formatie aan het tegenwoordige en aan het oude strand
+waren zoo treffend gelijk, dat ieder, die niet geheel vreemd staat
+tegenover natuurkundige verschijnselen, terstond tot de conclusie
+moet komen, dat de natuur ons hier een kijk gaf in haar werk van
+eeuwen en eeuwen. Een Aeonen-kalender, aan de hand van welken wij het
+niet onderstaan berekeningen te maken. Beneden aan het fraaie breede
+strand, waar dit ook nog breed genoeg was voor eene klapperaanplant,
+vonden we verschillende bantilangs of scheepstimmerwerven. Hier werd
+door eenvoudige inlanders, evenals te Lemoe-Lemoe, het eerzaam beroep
+van scheepsbouwer uitgeoefend. De Biraneezen zijn van ouds wijd en
+zijd beroemd om die kunst. Verschillende flinke zeilschepen, die hier
+op stapel stonden, vertoonden het onmiskenbare oudeuropeesche type
+van de "Halve Maen"; ook het tuig van deze prauw-pelari's vertoont,
+in tegenstelling met de andere, in groote trekken het europeesche
+type. De vaartuigen zijn dikwijls niet alleen zeer fraai beschilderd,
+maar ook van snijwerk voorzien, vooral de ambing of stuurstoel. De
+wijze van werken, door den scheepstimmerman gevolgd, verschilt
+echter nogal wat van de europeesche. Het gaat hier klaarblijkelijk
+zooals met zooveel werk van inlanders, dan een greep, dan een ruk,
+dan een geweldige pauze. De aanwezige voorraad hout, waarvoor het
+meest gezocht is katondeng, ook wel genaamd nanassa of golassa, was
+ook veel te gering om een geregeld doorwerken mogelijk te maken. Maar
+men moet toch respect hebben voor den hoofddoek van Batjo, waaronder
+een uitstekende voorstelling van het geheel en de onderdeelen blijkt
+te bestaan, want zoo'n prauw wordt in elkaar gezet zonder eenige
+teekening en zonder dat er wiskunde aan te pas komt.
+
+Op het blanke zand van het strand vonden we sponsen, koraal, puimsteen
+en vreemdsoortig gevormde, fraaie schelpen. We volgden nu eerst
+een wijle het strand in zuidelijke richting, doch weldra naderde de
+rotswand zoo dicht de zee, dat er zelfs bij laag water nauwelijks
+mogelijkheid bestond over den hier steenachtig geworden oever te
+loopen. Eigenaardig zooals op sommige plaatsen de rotsen door den
+golfslag waren uitgehold en in de grilligste vormen uitstaken. We
+verlieten dan ook het strand en gingen meer binnenwaarts over een
+plateau, dat ten slotte uitliep in den steilen scherpen hoek van
+Kaap Bira, door de inlanders de Oedjoeng Lassowa genoemd. Op den
+achtergrond verhief zich een steile, ongeveer 120 M. hooge heuvel,
+de Djanggo genaamd, typisch wegens den platten vorm, die de uitlooper
+is van het hooge heuvelland, dat in noordelijke richting langs de
+kust van Bira loopt. Een fraai uitzicht hadden we hier over de 9 mijl
+breede Straat van Saleyer met de eilandjes Lyoekang Lowe en Sarontang,
+benevens in de verte, wazig, het groote eiland Saleyer. Rechts een
+onbeperkt uitzicht over de Soendazee en de zuidkust van Celebes, links
+over de Bonische Golf. Geen wonder dat de zeeroovers dit vroeger een
+uitgezocht punt vonden om zich te nestelen. Een uitgestrekt vergezicht
+hebbende over de nabijliggende zeeën, konden zij de vreemde vaartuigen,
+zoowel aan de oost- als aan de zuidkust van Zuid-Celebes bespieden,
+terwijl de eigen vaartuigen de terecht gevreesde kaap niet behoefden
+om te varen, daar de baai van Bira en die aan den anderen kant van
+Kolong met hare strandvlakten zeer veilige schuilplaatsen aanboden.
+
+Voor den steil uit zee oprijzenden hoek steken eenige losse steenen
+uit, die altijd boven water blijven. Hier ziet men een paar maal
+in de maand de booten van de Koninklijke Paketvaart Maatschappij,
+passeeren op hun weg naar de Molukken en de Golf van Boni, voor welke
+schepen dit 300 à 400 vadem diepe vaarwater een uitstekende doorvaart
+aanbiedt. Voor kleine vaartuigen maken de hier dikwijls voorkomende
+hevige winden en stroomen het tot een gevaarlijk vaarwater; eenige
+jaren geleden verging op deze plaats nog een kruisboot, die de Landraad
+van Sindjai aan boord had. De zeer felle stroomen, welke men hier kan
+aantreffen en die sterke draaikolken kunnen doen ontstaan, veroorzaken,
+zoodra wind en stroom tegen elkaar intrekken, zoodanige rafelingen, dat
+men zou meenen branding te zien op een veel minder diepe plaats. Boven
+op de Kaap staat een eenvoudig huisje van houten steilen en met atap
+gedekt, waar de inlanders offers plegen te brengen aan den "Sétang",
+die over deze zoozeer gevreesde kusten en wateren heerscht. Aangezien
+de zon reeds de middaghoogte bereikt had, aanvaardden we, na een
+laatsten blik van de uiterste punt der Kaap over de watervlakten
+geworpen te hebben, den terugtocht. Als herinnering aan ons bezoek
+lieten we eenige rechte takken afsnijden van een ebbenhoutboom,
+die hier stond en in deze streken eene groote zeldzaamheid is, om
+die mede te nemen om er wandelstokken van te laten maken. Op onzen
+terugweg merkten we in den steilen bergwand nog een paar holen op,
+die we na een kleine klimpartij konden bereiken. Daar we geen toortsen
+bij ons hadden waagden we ons niet diep in de kronkelende, zich spoedig
+vernauwende donkere gangen en vonden hier dan ook niets bijzonders. De
+jacht leverde dien dag niets eetbaars op, doch dat was niet zoo erg,
+want thuis gekomen kregen we weer heerlijke visch op tafel. De avond
+bracht ons in ons "vorstelijk verblijf" nog eene aardige verrassing. De
+Regent liet namelijk voor ons zijne pakaréna's optreden, dansmeisjes,
+uitgezocht uit de mooiste en bevalligste meisjes van 10 à 12 jarigen
+leeftijd, die daarvoor speciaal zijn opgeleid.
+
+Bij bezoeken van den besturenden ambtenaar, dan wel andere europeanen
+of aanzienlijke inlanders, treden zij, fraai uitgedost, op. In de
+groote voorgalerij waren eenige matten op den grond uitgespreid.
+
+Hierop vlijde zich het "koor" neer, bestaande uit een half dozijn
+vrouwen, terwijl een paar mannen, waarvan de een de ganrang bespeelde
+en de andere op een gong sloeg, het "orkest" vormden. In het midden
+plaatsten zich de vier danseresjes met kleurige sarongs te voeten
+uit. Op het bloote bovenlijf rijkelijk gouden sieraden, halskettingen,
+armbanden, oorbellen, alles met de voor een Boeginees in statiegewaad
+onontbeerlijke aanhangsels. Elk voorzien van een waaiertje en een
+kleurig doekje. Het dansen bestond in het aannemen van de meest
+verschillende en bevallige, vaak schilderachtige standen en werd
+begeleid door het met een doordringend neusgeluid zingen van een
+lied door de vrouwen, terwijl het orkest dit met de instrumenten
+accompagneerde. De ganrang is een soort trommel, ongeveer 3/4 M. lang,
+de vorm hebbende van een afgeknotten kegel. Het bespelen geschiedt
+met de hand, zittende, waartoe het instrument om den hals wordt
+gehangen. Hoe vaardig ook bespeeld, klinkt het buitengemeen eentonig
+voor europeesche ooren. De gong schijnt hoofdzakelijk te dienen om
+de maat aan te geven.
+
+Eene eigenaardige bekoring ging er uit van 't geheel: de vier
+kleine slanken, die in gracieuse beweging haar kleurige doekjes of
+waaiertjes hanteerden, 't gezang der vrouwen, de droomerige en toch
+zoo hartstochtelijke muziek. Het speet ons dat we de strekking van
+het spel, de beteekenis van het gezang niet beter vatten konden. We
+begrepen er alleen van dat het betrekking had op het leven van den
+zeeman. Toen we ons dien avond ter ruste begaven, klonken ons die
+vreemdsoortige tonen nog na in de ooren en het duurde eenigen tijd
+voordat Morpheus ons met dat gezang in zijn armen had gelokt.
+
+Den volgenden morgen was er weer heldere zonneschijn. Op 't programma
+stond een bezoek aan de merkwaardige doodengrotten, welke hier in de
+nabijheid lagen. Na een heerlijk bad in de zwemkom en een goed ontbijt,
+begaven we ons al spoedig op weg. We volgden nu een voetpad, dat in
+zuidelijke richting door en langs tuinen van de bevolking liep en
+dat ons na ongeveer een half uur gaans bracht bij de Liijang-tattara,
+de meest bekende doodengrot in deze streek. Voor onze voeten opende
+zich een groote kuil,ongeveer 4 M. diep, waarin we ons langs een
+afgebrokkelden wand konden neerlaten. Vier holen of spelonken kwamen
+op deze gemeenschappelijke, gedeeltelijk overwelfde ruimte uit. Het
+gewelf was hier blijkbaar ingestort evenals op nog eene andere
+plaats, waar op den grond een menigte rotsblokken lagen, waaromheen
+gewone teelaarde, waarop eenige boomen en struiken zich ontwikkeld
+hadden. De grootste der spelonken had ongeveer een diepte van 20
+M. en een breedte van 12 M., terwijl de andere, die in elkaar liepen,
+gezamenlijk wel een 70 M. diep gingen, doch veel kleiner waren en
+niet meer dan 4 M. breed en 3 M. hoog waren. De wanden, die uiteraard
+zeer onregelmatig gevormd waren en waarin zich diepe nissen bevonden,
+bleken uit kalkgesteente opgebouwd te zijn. Druipsteenformaties werden
+nagenoeg niet aangetroffen. Achter in de verste onderaardsche gang,
+waarin we slechts achter elkaar in gebogen houding gaande konden
+doordringen, terwijl de vleermuizen, verschrikt door de flambouwen,
+ons in het gezicht fladderden, gaapte een griezelige diepe put, in
+welks zwarte duisternis het licht der toortsen niet tot den bodem
+vermocht door te dringen. Bij peiling met een eind touw bleek de
+schacht ongeveer 10 M. diep te zijn. Geen onzer had lust bij het
+gebrekkige licht zich daarin af te laten zakken. Een acetyleenlamp
+zou ons hier goede diensten hebben kunnen bewijzen. De bodem was
+overal met een dikke laag grof poeder en in het diepste gedeelte ook
+met excrementen van vleermuizen bedekt. De eerste ruimte, waarin we
+waren afgedaald, was als bezaaid met knekels van menschen en dieren in
+verschillende stadiën van verwering, alsmede met een legio scherven
+en gebroken stukken aardewerk van verschillende vorm, grootte en
+bewerking. Hoewel gansche geraamten niet meer voorhanden waren, lagen
+er nog tal van overblijfselen van kisten of daartoe behoord hebbende
+planken, sommige geheel vergaan, anderen vermolmd. Vele voorwerpen
+uit deze grot waren vroeger reeds weggehaald en bevinden zich thans
+in het Museum van het Bataviaasch Genootschap.
+
+Omtrent de herkomst dier doodkisten is evenmin als omtrent de daarbij
+gevonden voorwerpen iets met zekerheid bekend, niemand der bevolking
+kan daarover eenige inlichting verschaffen, trouwens schijnt zij zelve
+daaraan zeer, weinig waarde te hechten, hetgeen zeker wèl het geval
+zoude zijn, indien hare voorouders hunne dooden hier op deze wijze
+bezorgd hadden. In 't algemeen toch koestert de inlander veel eerbied
+voor de graven zijner voorouders. Wie het geweest zijn, die aldus hun
+dooden gedeponeerd hebben in holen en spelonken, waarvan sommige zoo
+ongenaakbaar, dat men zich moeilijk daarvan een denkbeeld kan vormen
+en inlanders er zelfs voor terugdeinzen om ze binnen te gaan, is nog
+een onopgelost raadsel. Zeker is het echter dat het geen aanhangers
+van den Islam waren, want bij geen der kaakbeenderen, waarvan er zoo
+tallooze over den grond verspreid lagen, waren de tanden geslepen,
+noch in de onder, noch in de bovenkaak. Of er eenig verband gezocht
+kan worden tusschen deze geheimzinnige doodengrotten en het thans nog
+bij de heidensche Toradja's van Centraal-Celebes bestaande gebruik
+om hunne dooden te leggen in holen op zeer ontoegankelijke plaatsen
+zooals in steile bergwanden, wagen wij niet te onderstellen.
+
+Op grond van sommige overwegingen is ook wel het vermoeden geuit, dat
+vreemde kolonisten uit de Molukken komende, zich in vroegere tijden
+hier en op Saleyer, waar ook eenige doodengrotten worden aangetroffen,
+hebben opgehouden om zeeroof uit te oefenen en later weer vertrokken
+zijn of zich geheel in de bevolking hebben opgelost. Hoe het zij, het
+is vreemd, dat hoegenaamd niets daarvan in het geheugen der bevolking
+is bewaard gebleven. De aanwezigheid van beenderen van buffels,
+varkens en honden is niet anders te verklaren, dan dat die dieren
+er als offerande zijn ingebracht of in de grot zijn neergestort en
+daar een gruwelijken dood hebben gevonden. Na weer naar boven te zijn
+geklauterd, bezochten we nog een in de nabijheid gelegen doodengrot,
+bij de bevolking de "Sépé" genoemd. Hier wilde geen inlander met ons
+afdalen, omdat, naar zij beweerden, deze grot vroeger gediend had als
+oubliette, waar ter dood veroordeelden ingeworpen werden en werkelijk
+lagen aan de oppervlakte enkele schedels, waarbij de voortanden waren
+afgeslepen. Het was een groot gewelf van ongeveer 6 M diepte en met
+een chaos van kolossale rotsblokken, waartusschen nog overblijfselen
+van deels vergane, deels versplinterde deelen van lijkkisten werden
+aangetroffen. Blijkbaar had deze grot dus voor hetzelfde doel gediend
+als de Liijang-tattara, totdat eene instorting  daaraan een einde
+maakte. Tusschen de rotsblokken gaapten eenige donkere gaten en
+spleten, waarvan het niet mogelijk was de diepte te peilen, hetgeen
+eene aanmaning voor ons was om hier voorzichtig te zijn.
+
+We lieten het dan ook maar hierbij en gingen verder nog wat in den
+omtrek jagen. Wel moesten er in de buurt nog meer doodengrotten zijn
+zooals aan den voet van den Djanggo, waar we den vorigen dag geweest
+waren en die nog nimmer onderzocht zijn, doch we beschikten tot onze
+spijt niet over de noodige hulpmiddelen om ons in de spelonken diep
+te wagen en de aanwezigheid van slangen, waarvan we reeds een paar
+van een gevaarlijke soort gezien hadden en die zich bij voorkeur in
+holen en gaten verbergen, schrikte ons daar ook wel wat van af.
+
+We brachten van onze jacht eenige duiven mede, welke aan de goede
+zorgen van den kok werden toevertrouwd.
+
+Als gewoonlijk liepen we, voordat de duisternis inviel, nog wat
+rond in de kampong. Als men het leven der menschen in die afgelegen
+kampongs zoo van nabij gadeslaat, wordt men wel getroffen door de
+eentonigheid en het emotielooze dat hun bestaan moet hebben. Uiterst
+zelden bezoek krijgende van vreemdelingen, schijnen de Boegineezen de
+gezelligheid ook weinig of niet onder elkaar te zoeken, getuige het
+verspreid uit elkander wonen, waardoor groote kampongs zeldzaam worden
+aangetroffen. Eene verzameling van 7 of 8 huizen wordt in deze streken
+al een flinke kampong genoemd en hoe het bestuur ook tracht de menschen
+te bewegen meer bijeen te gaan wonen, wat uit een oogpunt van orde en
+veiligheid zoo gewenscht is, lukt dit in de binnenlanden nog volstrekt
+niet. En toch, bij feestelijkheden, waaronder de Celebesiaan eigenlijk
+alleen dobbelpartijen en hanengevechten verstaat, kan hij niet genoeg
+krijgen van de "gezelligheid" en staat men werkelijk verbaasd over
+zijn ausdauer, bij dat dag en nacht voortdurende genieten ten toon
+gespreid. En als men op de vele "perkara's" let, welke de inlandsche
+rechtbanken te behandelen krijgen, dan zou men toch ook weer niet
+zeggen, dat het leven der menschen hier zoo emotieloos voortvliedt
+als het uiterlijk wel schijnt.
+
+Dien avond gingen we een bezoek bij den Regent brengen. Aangezien
+we onze komst tijdig van tevoren hadden aangekondigd, was
+alles ten huize van den Regent voor onze ontvangst in gereedheid
+gebracht. Hij zelf stond ons beneden aan de trap van zijne woning op te
+wachten. Eigenaardig, zoo'n huis van een Boegineeschen Regent; hoog op
+palen gebouwd, onderscheidt het zich in vorm weinig van de huizen van
+gewone gegoede inlanders. Alleen aan de grootte en den bouw van den
+voorgevel kan men den hoogen rang van den bewoner onderkennen. Een
+houten trap met een afdak leidde ons in het groote ontvangvertrek,
+dat het geheele voorste gedeelte van het huis innam.
+
+Hier ontving ons de vrouw van den Regent, gekleed in een lange
+kleurige zijden boegineesche kabaja, waaronder zij een fraaie
+sarong droeg. Midden in het vertrek, dat door een petroleumlamp
+schaars verlicht werd, stond een langwerpig vierkante gedekte tafel,
+beladen met schoteltjes, welke zeker wel een 20 soorten van gebak
+bevatten. Achter in het duisterste gedeelte van het vertrek, dichtbij
+en in de deuropening, die toegang gaf naar het achterhuis, zaten de
+overige bewoners van het huis, uit de familieleden en volgelingen
+van den Regent bestaande, bij elkander op den grond ons met groote
+belangstelling te "beobachten", geen beweging die hun ontging. Toen
+we gezeten waren, werd ons een groote kop zwarte koffie ingeschonken
+en werden we genood om toe te tasten. Het was een moeilijke keus want
+de eene lekkernij zag er al oneetbaarder uit dan de andere en het
+zou dus een zware taak zijn de tafel eer aan te doen. We kozen ten
+slotte maar iets dat er wat droog uitzag en den minsten smaak beloofde
+te hebben. Nadat we met ongelooflijk veel moeite de zwarte koffie
+naar binnen hadden gewerkt, werd ons zonder mankeeren een groote kop
+thee opgediend. Ook deze lijdensbeker konden we fatsoenshalve niet
+aan ons voorbij laten gaan. Het gesprek liep uiteraard over gewone
+dagelijksche dingen en werd gevoerd in den trant als bij een bezoek bij
+eenvoudige boeren in Drente, trouwens het geheel deed, uitgezonderd
+dan de entourage, wel wat denken aan zoo'n boerenvisite. Toen we zoo
+zaten te smullen, zette eensklaps een klein kind in den donkeren hoek
+een keel op van belang. Op onze vraag waarom het kind zoo schreeuwde,
+deelde men ons mede, dat het niet langer al die lekkernijen op tafel
+kon aanzien en nog niet voldoende getraind was zijne begeerten naar
+behooren te bedwingen. Natuurlijk dat het toen met kwistige hand door
+ons bedeeld werd, blij als we waren dat dit intermezzo eenigszins
+de aandacht van onzen eigen geringen eetlust afleidde. Voordat ons
+bezoek eindigde, dat we ongeveer een anderhalf uur gerekt hadden,
+werd elk van ons volgens landsgebruik op een presenteerblad een fraaie
+Bira'sche sarong aangeboden, welke weefsels terecht een goeden naam
+hebben. De etikette bij de Boegineezen eischt, dat men een dergelijk
+geschenk niet in handen neemt en bekijkt, dit zou hoogst onbeleefd
+gevonden worden, want het zou den schijn hebben of men het voorwerp
+critiseerde. We bedankten dus zonder meer en keken er verder niet naar
+om, zelfs namen we het bij ons vertrek niet mede, want het gebruik
+is, dat het geschenk den bezoeker naar huis wordt nagedragen. Den
+volgenden morgen reciproceerden wij die beleefdheid door aan de vrouw
+van den Regent een paar doozen zeep en een flesch odeur te zenden.
+
+Thuis gekomen spoelden we den naren smaak weg met een glaasje bier
+en ondanks al die "kwade vochten" sliepen we dien nacht uitstekend.
+
+Het plan was om den volgenden dag de reis door het regentschap
+voort te zetten en onze tenten op te slaan te Tyro, aan de baai
+van dien naam gelegen, ongeveer 10 paal benoorden Bira. Het was 's
+morgens een drukte van belang voor ons vertrek. De koelies, die ons
+"gepäck" zouden vervoeren, waren al vroeg aanwezig en wachtten op
+het voorerf tot onze bedienden alles hadden ingepakt, hetgeen eerst
+na het ontbijt geheel kon geschieden. Toen dit afgeloopen was en
+de stoet vertrekken kon, maakten we ons gereed om op te stijgen. De
+paarden, weelderig geworden  door de lange rust en het goede voer,
+moesten met beleid genomen worden, want hun ongeduld liet het niet
+toe kalm den voet in den stijgbeugel te zetten. Het was ongeveer 9 uur
+geworden toen we het poortje voor de pasanggrahan uitreden. Hevig was
+de belangstelling van de bewoners voor onzen uittocht; achter elke
+vensteropening verdrongen zich de bruine gezichten en de geheele
+Bira'sche jeugd deed ons een eindweegs uitgeleide. Eerst gingen we
+hetzelfde steile pad naar boven, waarlangs we gekomen waren, maar
+nu was het gelukkig niet glibberig, want sindsdien had het niet
+meer geregend. Op het hoogste punt gekomen, sloegen we den weg in
+die in noordelijke richting de heuvelketen volgt, welke tot Sindjai
+evenwijdig aan de kust van de Bonische golf loopt. We hielden de zee
+dus aan onze rechterhand en hadden af en toe een prachtig uitzicht
+over het in het felle zonlicht schitterende blauwe watervlak. In de
+heldere morgenlucht teekende zich aan de andere zijde in de verte
+het geweldige bergmassief van den Lompo-Battang duidelijk af. De weg
+ging over een harden kalksteenbodem, waaruit scherpe koraalpunten
+uitstaken, waarop onze paarden spoedig dreigden kreupel te loopenen
+wederom klonken op sommige plaatsen de voetstappen hol, alsof daar
+de grond ondermijnd was. Zoo genoten we gedurende eenige uren van
+de mooie panorama's. Bijzonder schoon vooral was het gezicht op de
+baai van Tyro van de zuidzijde gezien. Kort na den middag kwamen we
+daar aan. De baroega was klein en primitief, doch toen de barang was
+aangekomen, installeerden we ons zoo goed mogelijk, want we dachten
+hier een dag over te blijven om den omtrek te verkennen.
+
+Nadat de middaghitte wat over was en we gegeten hadden, gingen we een
+heerlijk bad nemen in een kristalheldere bron dicht bij de baroega. De
+geheele streek tusschen Bira en Tyro schijnt rijk aan bronnen te zijn
+want we waren er al meerdere gepasseerd. We wandelden daarna nog wat
+rond om de naaste omgeving van de baroega op te nemen. De kampong lag
+aan het strand dicht bij onze baroega op korten afstand van de monding
+van de Tyro-rivier. De moerassige vallei van deze rivier onderbreekt
+hier den hoogen heuvelrug, welke zich aan de overzijde weer verder
+noordwaarts voortzet. Op het strand lagen een paar prauwen in aanbouw,
+ook hier werd dus de scheepsbouw beoefend. 's Avonds in de baroega
+werden we heftig geattaqueerd door wolken giftig stekende muskieten
+die zich door geen tabaksrook lieten verdrijven. In arren moede
+liepen we maar eens naar buiten naar het strand waar een eigenaardig
+schouwspel onze aandacht trok. Duizende dwaallichtjes bewogen zich
+langs de kust van de baai. Het was namelijk lage ebbe, zooals in de
+maanden Augustus, September en October dikwijls voorkomt, waardoor
+het gansche strand op een paar honderd meter droog loopt. Bij avond
+wordt dan met fakkellicht overal, tot zelfs laat in den nacht, naar
+allerhande zeedieren, zoo visschen als schelpdieren gezocht, die in
+de plassen of tusschen de steenen zijn achtergebleven. De aanblik,
+dien de kust dan oplevert, met zijn ontelbare bewegende lichtjes,
+tot in myriaden vermenigvuldigd door hunne terugkaatsing in het
+weinig overgebleven water, is in de hoogste mate tooverachtig. We
+bleven dan ook geruimen tijd dit eigenaardige schouwspel gadeslaan,
+totdat de muskieten, die ons evenmin hier met rust lieten, ons noopten
+bescherming te zoeken achter onze klamboe. Den volgenden morgen namen
+we voor het ontbijt een kijkje op de passer, waar het al aardig druk
+begon te worden.
+
+Eens in de vijf dagen was het hier marktdag, een heel evenement voor
+het plaatsje.
+
+Er zijn zeker weinig dingen waar het belang van de bevolking meer
+mee gemoeid is dan met een goed geregeld marktwezen, de geheele
+binnenlandsche kleinhandel is op de passers aangewezen. Van heinde
+en ver komen de menschen hunne producten brengen om die meestal in te
+ruilen tegen katoentjes, tabak en andere benoodigdheden. Het is altijd
+een aardige levendigheid op zoo'n passer. Na het ontbijt maakten
+we in een lichte prauw een tochtje over de baai naar Kaap Tyro. We
+bezochten hier een klein strandhol, Samboang geheeten, iets bezuiden
+de kaap. De opening was ongeveer 6 M. boven den grond, zoodat we langs
+een bamboeladdertje naar boven moesten klimmen. Het was slechts eene
+kleine ruimte, waarin we niet rechtop konden staan en waarvan de bodem
+maar weinige vierkante meters besloeg. Op den grond lagen vermolmde
+overblijfselen van doodkisten en evenals in de doodengrotten van Bira
+een menigte losse fragmenten van menschelijke skeletten en scherven
+van porseleinen vaatwerk. De ongeslepen tanden in de bekkeneelen wezen
+ook hier op den vóór-mohammedaanschen oorsprong van deze doodenplaats.
+
+Vervolgens voeren we nog verder zuidwaarts langs de kust om de
+merkwaardige strandliniën, die ook hier zoo duidelijk aan den dag
+komen, te bezichtigen. Er lieten zich niet minder dan vijf van zulke
+lijnen boven elkaar onderscheiden, de onderste uitholling door het
+tegenwoordige zeeniveau medegerekend, waarvan de hoogstgelegene naar
+schatting wel een 100 M. boven de zee lag. Op eenigen afstand van
+de kust was het verloop dier strandliniën in horizontale richting
+duidelijk te onderkennen. We voeren daarna terug naar de baai met de
+bedoeling de Tyro-rivier nog een eindje op te varen in de hoop hier
+een kaaiman te kunnen schieten. De rivier is bij de monding ca. 30
+M. breed en bij hoog water ongeveer 3 mijl bevaarbaar voor lichte
+vaartuigen. De modderige oevers zijn dicht begroeid met nipahpalmen,
+een uitgezocht terrein dus voor die ongure amphibieën, waarvan het hier
+dan ook volgens de menschen moet wemelen. Werkelijk werden we, nadat
+we even de rivier waren ingevaren, opmerkzaam gemaakt op een kaaiman,
+die zich op een uitstekende modderbank aan den oever in de zon lag te
+koesteren. Het is merkwaardig hoeveel eerder een inlander zoo'n dier
+opmerkt dan een europeaan; wij zouden stellig het doodstil liggende
+monster met zijne op de modderige omgeving gelijkende kleur niet zoo
+spoedig gezien hebben. Heel behoedzaam werd naar de plaats, waar het
+dier lag, heengeroeid. Het sliep klaarblijkelijk, want we konden het
+tot op ongeveer 30 pas naderen zonder dat het ons opmerkte. Aangezien
+we slechts jachtgeweren bij ons hadden met ronde kogels geladen,
+hadden we afgesproken tegelijk te schieten, om tenminste eenige
+kans te hebben het dier zoo te treffen dat het bleef liggen. Nadat
+we het goed op de korrel hadden genomen, had op het gegeven teeken
+eene nagenoeg gelijktijdige losbranding van drie geweren plaats. Op
+hetzelfde oogenblik maakte het dier een vervaarlijke luchtsprong en
+plompte dicht bij onze boot in het water neer, waarin nog even eene
+hevige beroering ontstond, die spoedig ophield, waarna er niets meer te
+zien was. Of het beest getroffen was had niemand van ons kunnen zien,
+zoo snel was alles in zijn werk gegaan, doch gelet op de geweldige
+beweging die het dier gemaakt had, was het wel waarschijnlijk dat
+dit niet alleen door den schrik veroorzaakt was. Hoe het zij, weg was
+het en als het getroffen was zou het dagen kunnen duren, voordat het
+cadaver boven zou komen drijven. Men zegt dat elke verwonding een
+kaaiman het leven kost tengevolge van infectie, veroorzaakt door
+lagere organismen, welke in het lauwe modderige water natuurlijk
+rijkelijk aanwezig zijn.
+
+Aangezien het al vrij laat was geworden en de middagzon op het water
+ondraaglijk heet was, besloten we naar de baroega terug te keeren, waar
+we tegen 2 uur aankwamen. Hier troffen we den Regent van Kadjang aan,
+die van onze komst verwittigd, ons tot hier tegemoet gekomen was. We
+zouden namelijk den volgenden dag den tocht voortzetten naar Kadjang,
+ongeveer 10 paal noordelijker gelegen aan de Bonische Golf. We gingen
+dien namiddag weer verrukkelijk baden in de bron en brachten een
+door muskieten hevig geplaagden avond door. We namen den volgenden
+morgen bij het pontje aan de rivier afscheid van den Regent van Bira,
+wiens grondgebied we hier verlieten. De weg volgde aanvankelijk den
+linkeroever van de Tyro-rivier doch zwenkte spoedig noordwaarts af
+het heuvelterrein op.
+
+Het geheele traject naar Kadjang was nogal geaccidenteerd doch de
+grond was niet meer zoo steenachtig, hetgeen van merkbaren invloed was
+op de vegetatie. Veel hoog geboomte en talrijke tegen de hellingen
+aangelegde tuinen van de bevolking gaven aan de landstreek een
+bekoorlijk aspect. Slechts nu en dan was door het groen de blauwe zee
+zichtbaar. Zwermen witte kakatoe's droegen met hun wanluidend gekrijsch
+het hunne bij het landschap te verlevendigen. Eigenaardig waren hier
+de door de menschen in de boomen gebouwde huisjes, welke moesten
+dienen als wachthuisjes om 's nachts de tuinen te bewaken. Primitieve
+bamboeladders, bestaande uit een enkelen bamboestok, waarin houten
+pennen als sporten waren geslagen, maakten het beklimmen voor
+de wakers gemakkelijk. Soms waren het slechts platvormen zonder
+afdakje als groote kraaienesten, gemaakt van naastelkander gelegde
+stokken, maar allen waren zoo hoog in de boomen gebouwd, dat ze een
+ruim uitzicht boden over de tuinen en de bewoners behoedden voor
+eventueele lanssteken van onderen toegebracht, eene moordmethode,
+welke in Zuid-Celebes zeer in zwang is en "soloro" genoemd wordt.
+
+Dichtbij Kadjang passeerden we nog eene oude vorstenbegraafplaats,
+bestaande uit eenige groote gebeeldhouwde grafsteenen, welke door de
+bevolking als een heilige plaats wordt aangemerkt.
+
+Tegen den middag kwamen we te Kadjang aan. In de netjes ingerichte
+pasanggrahan, welke vroeger Controleurswoning was geweest toen
+Kadjang nog de standplaats van een bestuursambtenaar was, vonden
+we een goed onderkomen. Voor het eerst konden we ons weer in een
+behoorlijke badkamer verfrisschen en in ledikanten slapen. De
+pasanggrahan was van servies en keukengerij naar behooren voorzien
+zoodal niet alles uitgepakt behoefde te worden. De europeesche
+collecteur, die in een paviljoen zijn kantoor hield, kwam ons
+spoedig verwelkomen en was ons behulpzaam bij het doen inkoopen van
+rijst en kippen en dergelijke benoodigdheden, waarvan onze voorraad
+uitgeput raakte. Vanuit de voorgalerij, welke tevens diende voor
+Landraadzaal als er rechtszittingen werden gehouden, hadden we een
+ruim uitzicht over een uitgestrekt moeras en de heuvelen aan de
+overzijde daarvan. Daar de pasanggrahan tegen den heuvelrug ligt
+waar deze door de terreinplooiing plotseling wordt onderbroken,
+was de zee slechts zichtbaar door een nauwe passage, welke de ingang
+van den voormaligen zeeboezem vormt. Het lijkt namelijk wel of deze
+inzinking  van het land vroeger een soort fjord is geweest waarvan de
+bodem helaas gerezen is, waardoor een uitgestrekt moeras is ontstaan
+dat zich ver landwaarts voortzet en nog met de zee in verbinding staat
+door evengenoemde smalle doch diepe kloof. De hoogstgelegen gronden
+worden gebruikt als moerassawah's, doch het grootste gedeelte is
+begroeid met nipah en bako-bako en loopt periodiek onder. Indien de
+bodem 10 à 15 M lager lag, zou men hier de mooiste natuurlijke haven
+hebben welke men zich denken kan, nu is het een triestig moeras, dat
+de plaats tot een ellendig malaria-oord maakt. Natuurlijk verzuimden
+we niet onze traditioneele avondwandeling te doen, waarvoor we den
+weg kozen welke door de kampong naar het strand voert. Een smalle
+weg, een paal ver bijna langs den voet van het heuvelterrein gaande,
+bracht ons aan een klein hoofd van koraalsteenen, even buiten den
+zuidhoek van den ingang van het fjord. Bij dit landhoofd, dat als
+aanlegplaats was uitgebouwd, lagen eenige handelsprauwen voor anker,
+waar zij achter het uitstekende kustrif eene goede beschutting tegen de
+oostelijke winden vonden. Ofschoon hier meestal eenige handelsprauwen
+aangetroffen worden, beteekent Kadjang toch als handelsplaats zeer
+weinig omdat het geen achterland heeft. Op het landhoofd bleven we
+eenigen tijd genieten van het gezicht op de spiegelgladde zee welke
+door geen rimpeltje bewogen werd, de voor anker liggende prauwen
+bijna bewegingloos. Het kegelvormige eiland Borongloe voor de kust van
+Balangnipa, door de ondergaande zon goud belicht, leek daardoor veel
+dichterbij dan werkelijk het geval was. Een paar huiswaarts keerende
+visschers voeren in hunne ranke vaartuigen naar binnen om hun vangst
+den volgenden morgen op de passer te brengen. Het begon onder de
+klapperboomen reeds te schemeren toen we denzelfden weg naar huis
+terugkeerden. Het moeras leek nu nog somberder en dreigender dan bij
+vol daglicht, eene echte woonplaats van demonen, die met hun giftigen
+adem dood en verderf onder het menschdom verspreidden. De bewoners
+hadden zich reeds in hunne huisjes teruggetrokken; behalve op het
+passerterrein, waar nog eenige lieden bijeen waren, die waarschijnlijk
+van elders komende den nacht onder de passerloodsen zouden doorbrengen,
+zagen we niemand meer buiten. De enkele tokotjes van Chineezen hadden
+hun luiken reeds gesloten; het flauwe licht van een pelita, dat door
+de reten naar buiten drong en het geluid van stemmen binnenshuis
+bewezen ons echter, dat de menschen zich nog niet ter ruste hadden
+begeven. De weinige flinke huizen en het armoedige doodsche uiterlijk
+van het onaanzienlijke plaatsje geven Kadjang wel het voorkomen van
+een "ville morte". De reorganisatie, waarbij Kadjang als standplaats
+van een europeesche bestuursambtenaar werd opgeheven, is niet
+bevorderlijk geweest voor den bloei van deze streek. Het samenvoegen
+van bestuursressorten tot ééne grootere administratieve eenheid kan
+alleen dan zonder nadeel geschieden, indien goede verbindingswegen
+eene snelle gemeenschap met het bestuurscentrum mogelijk maken en
+wanneer de inlandsche hoofden en ambtenaren op een zoo hoog peil van
+beschaving zijn gekomen dat zij zelfstandig op kunnen treden. Waar
+dit hier nog gansch niet het geval was en daarbij de ontwikkeling van
+het land algeheel op eigen kracht en initiatief van de bevolking is
+aangewezen en de impuls van westersche energie en europeesch kapitaal
+ook totaal ontbreekt, behoeft het geen verwondering te wekken dat er
+van eenigen vooruitgang niets te bespeuren is.
+
+We hadden dien avond weinig last van muskieten, hetgeen hier bij
+uitzondering wel eens het geval is, en konden dus zonder voortdurende
+afweermaatregelen den tijd vóór het naar bed gaan gezellig pratende
+doorbrengen. We moesten nu langzamerhand aan de terugreis gaan
+denken, want onze gewone bezigheden lieten eene langere afwezigheid
+niet toe. We konden in twee dagmarschen het uitgangspunt van onze
+tournee bereiken door den weg over Tanette, een plaats ongeveer 20
+paal in het binnenland aan den postweg gelegen, te kiezen, waartoe
+we dan ook besloten. Doordat er nog eenige zaken met den Collecteur
+en den Regent moesten worden afgedaan, konden we den volgenden morgen
+eerst tegen 11 uur vertrekken. De paarden zoowel als wijzelven hadden
+een goede rust genoten zoodat we tegen de vermoeinissen van den dag
+bestand zouden zijn. Het was anders geen genoeglijk vooruitzicht 20
+paal door een bijna boomlooze streek op het heetst van den dag af
+te leggen. De eerste tien paal kunnen nog aangenaam genoemd worden,
+de volgende vijf paal begint de aardigheid er al af te gaan en de
+laatste palen zijn min of meer een kwelling.
+
+Men weet dan haast niet meer hoe op het zadel te zitten, iedere
+houding is pijnlijk en vermoeiend, waarbij dan nog komt het gevoel van
+afmatting tengevolge van het groote vochtverlies door transpiratie. De
+koelies waren 's morgens vroeg reeds vertrokken zoodat we konden
+verwachten dat bij onze aankomst te Tanette de barang er reeds zou
+zijn en we ons dadelijk zouden kunnen verfrisschen.
+
+De weg voerde in westelijke richting het binnenland in. Toen we door
+het moeras waren kwamen we in het hooge terrein, dat de oude zeeboezem
+geheel omringt. In den beginne passeerden we nog enkele alleenstaande
+woningen en eenige bebouwde gronden, doch allengs kwamen we in
+een onbewoonde streek en kreeg het land hier het typische savannen
+aspect van Celebes' binnenland, d. w. z. golvend terrein bedekt met
+alang-alang, waarvan de eentonigheid hier en daar onderbroken wordt
+door donker groene boschjes die het oog weldadig aandoen. Recht voor
+ons uit in de wazige verte, verhief zich het Lompo-Battanggebergte
+en meer naar het noorden de hooge muur van de Bonglangi-keten, welke
+de grens vormt tusschen Boni en de Gouvernementslanden. Op sommige
+plaatsen groeiden verspreid in het alang-alang-veld lage boompjes
+met kromme stammetjes, een boomsoort, behoorende tot de familie
+der euphorbiaceeën, waarvan het hout de merkwaardige eigenschap
+bezit spoedig te versteenen en dan het aanzien krijgt van marmer
+of kwarts. De bodem bestond uit een onvruchtbare harde tufachtige
+grondsoort, welke men in Zuid-Celebes zooveel aantreft in de zône
+tusschen de kustvlakte en het bergland. Na 10 paal afgelegd te
+hebben hielden we een korte rust op een beschaduwde plek bij een
+klein gehucht, Djodjolo genaamd, een plaats genoemd in bijna alle
+processtukken in zaken van veediefstallen. Hier namen we afscheid van
+den Regent van Kadjang, die ons tot zoover vergezeld had; we waren
+namelijk aangekomen in het regentschap Oud-Boeloekoemba. Toen we dit
+beruchte oord voorbij waren begon de weg weer te stijgen en maakte
+het savannen gebied plaats voor een boschrijker streek terwijl de
+grond ook vruchtbaarder werd.
+
+De gesprekken van het gezelschap werden van lieverlede minder
+geanimeerd, de afmattende invloed van de hitte begon zich bij mensch
+en dier te doen gevoelen en daarbij kwam het vermoeiende van het
+meer geaccidenteerde terrein. Na een paal of vijf werd wederom rust
+gehouden om de spieren weer eens te ontspannen en een dronk uit de
+veldflesschen te nemen. We kwamen daarna weer in een meer bewoonde
+streek en de laatste palen voerde de weg langs en door uitgestrekte
+rijstvelden die kunstig terrasgewijze tegen de hellingen waren
+aangelegd. We naderden de bergstreken; de snelvlietende beekjes,
+waaruit de sawah's hun water ontvangen door primitief aangelegde
+leidingen, drogen hier nooit geheel uit. De meeste rijstvelden waren
+nog in bewerking of werden reeds beplant, doch zooals gewoonlijk
+in streken, waar de bevolking het geheele jaar door over "levend"
+water voor hare sawah's kan beschikken, heerschte ook hier de grootst
+mogelijke stelselloosheid in het cultiveeren van die gronden, zoodat
+we ook wel plaatsen aantroffen waar nog geoogst moest worden. Hier
+zagen we een aardig voorbeeld hoe vernuftig de inlander kan zijn,
+wanneer het iets betreft, waardoor  hij het zich gemakkelijker kan
+maken, namelijk een automatisch werkend toestel om de vogels van de
+rijstvelden te verjagen. Een ongeveer 2 M. lange, holle, van onderen
+afgesloten bamboe, is nabij het midden bevestigd aan een horizontale
+draaibare as, welke op een paar bamboeschragen rust. Het kortste
+gesloten gedeelte van de bamboe is met een steen bezwaard, waardoor
+deze in nagenoeg verticalen stand wordt gehouden. Door een bamboegootje
+wordt water uit een leiding afgetapt en boven de opening van de bamboe
+gevoerd. Als deze vol water is geloopen verplaatst zich het evenwicht
+naar het bovenste langste gedeelte en kiepert de bamboe om waardoor
+het water er weer uitloopt. Zoodra de bamboe is leeggeloopen, zwaait
+ze door het gewicht van den steen weer in haar vorigen stand terug en
+slaat dan met de onderkant tegen een dwarsstang, waaraan een menigte
+rottantouwen zijn bevestigd, die in verschillende richtingen over het
+veld zijn gespannen en waaraan kleppers en andere vogelverschrikkende
+voorwerpen zijn verbonden, die in beweging worden gebracht door den
+schok, welken de dwarsstang krijgt.
+
+Eindelijk bereikten we den grooten weg van Boeloekoemba naar Sindjai
+en waren nu spoedig te Tanette, waar eene kleine pasanggrahan ons een
+gastvrij onderkomen bood. Gelukkig waren de koelies reeds aangekomen,
+zoodat we dadelijk konden gaan baden en ons verkleeden en toen we
+daarmee gereed waren en onze leden op gemakkelijke stoelen in het
+voorgalerijtje uitstrekten, neeg de zon reeds ter kimme en hulde het
+ravijn naast de pasanggrahan zich in de schaduwen van den naderenden
+nacht. Het begon nu heerlijk koel te worden want we waren op ongeveer
+430 M. hoogte boven het zeeoppervlak en de bergwind, die spoedig
+doorkwam, dreef de warme lucht naar de zee. Het was een genot,
+die frissche temperatuur na onze reis langs die heete kuststreken,
+en dan géén muskieten. De lange rit had ons hongerig gemaakt en
+ongeduldig werd al eens gevraagd of het eten nog niet klaar was. Toen
+het eindelijk zoover was lieten we ons dan ook niet onbetuigd, temeer
+niet daar de Regent ons aangenaam verrast had met een paar wilde eenden
+die hij in de sawah's had laten schieten. Later kwam de Regent zelf
+zijne opwachting maken en rapport uitbrengen. Het was een nog jonge
+man met een energiek uiterlijk, een Boeginees waar ras in zat, die nog
+veel beloofde voor zijn uitgestrekt district, dat altijd een slechten
+naam had gehad. Jammer dat dergelijke jonge Hoofden naderhand niet
+altijd aan de gestelde verwachtingen voldoen, wat meestal moet worden
+toegeschreven aan de gebrekkige leiding, welke zij van de elkaar snel
+afwisselende europeesche bestuursambtenaren ontvangen, wier inzichten
+natuurlijk niet altijd dezelfde zijn, waardoor hun ondergeschikten
+wel eens de kluts kwijt raken en de ambitie verliezen. We vernamen
+van hem dat er meermalen wilde buffels op den postweg werden gezien
+en deze dieren, hoewel schuw, toch wel gevaarlijk konden zijn, vooral
+als men nagenoeg weerloos in een bendy zit. In de bosschen van het
+district Oedjoenloe, waar de groote weg gedeeltelijk doorheen loopt,
+komen deze waarschijnlijk verwilderde runderen vrij veel voor.
+
+We zouden 's nachts met die aangename temperatuur heerlijk geslapen
+hebben als we niet zoo lastig gevallen waren door de ratten. Telkens
+werden we verontrust door die brutale rakkers, die niet schroomden
+verkenningstochten te maken over onze beenen en zelfs over ons hoofd
+en zich slechts voor korten tijd lieten verjagen door een hun woedend
+nageworpen schoen en kwalijk onderdrukte verwensching. Den volgenden
+morgen merkten we, dat onze zeep het had moeten ontgelden. De deksels
+der zeepbakjes waren er netjes afgewerkt en de afgeknaagde stukjes
+zeep vonden we hier en daar op den grond liggen. Het was maar goed
+dat onze tocht ten einde liep.
+
+Vóórdat we in de bendy's stapten, welke we hier hadden laten komen,
+gingen we nog even een kijkje op de passer nemen. Het was juist
+marktdag en ofschoon het slechts een kleine binnenlandsche passer was,
+waren er toch vrij veel bezoekers uit den omtrek en uit de nabije
+bergstreken en natuurlijk ontbraken ook hier de beroepskooplieden
+niet, die geregeld de passers in het binnenland afreizen. Deze slaan
+hun koopwaren, meestal manufacturen, gedroogde visch of zout, in te
+Bonthain of Balangnipa en trekken daarmede van de eene passer naar de
+andere; overal ontmoet men ze met hunne draagpaardjes op de wegen in
+het binnenland. Eenige typen van bergbewoners, die in tegenstelling
+met de Boegineezen van de kuststreken een lange wilde haardos dragen
+en in meerdere opzichten daarvan afwijken, waren bereid voor onze
+lens te poseeren.
+
+Tegen een uur of tien waren we gereed om te vertrekken. De
+landschappen, door welke onze weg voerde, vertoonden een soortgelijk
+aspect als die welke we den vorigen dag waren doorgetrokken, alleen
+moesten we eenige diepe ravijnen passeeren, waar de weg niet altijd
+even goed getraceerd was en soms zoo steil dat we het geraden achtten
+uit onze bendy's te stappen en er naast te loopen. Aangezien we in
+een dalende lijn gingen, hadden onze paardjes het overigens niet al
+te zwaar, ook al was de weg op verscheidene plaatsen door de wilde
+zwijnen omgewoeld en niet overal al te best onderhouden. Toch was
+de afstand te groot om het geheele traject met dezelfde paarden af
+te leggen zoodat we halverwege moesten verspannen, waartoe ons van
+Boeloekoemba uit versche paarden waren tegemoetgezonden.
+
+Op de plaats, waar we van paarden verwisselden, ontmoetten we den
+Waterstaatsopzichter met zijne vrouw, die in een bendy op reis waren
+naar Balangnipa. Zij vergezelde haar man dikwijls op zijne tournees,
+hoe bezwaarlijk deze ook voor eene vrouw konden zijn; ze was eene van
+die moedige vrouwtjes, die niet schromen hunne echtgenooten naar de
+verste oorden te vergezellen en blijmoedig de moeilijkheden en gevaren
+van het rimboeleven met hen deelen, zoodoende een onwaardeerbare
+steun zijn voor die pioniers der beschaving.
+
+Over ons verblijf te Tanette sprekende, vertelde ze ons, dat ze
+zich daar altijd genoodzaakt zag 's nachts een doek om het hoofd
+te wikkelen om haar haren te beschermen tegen de ratten, die het in
+'t bijzonder daarop voorzien schenen te hebben.
+
+De verdere reis leverde geen bijzonderheden meer op, het land
+vertoonde slechts hier en daar sporen van eenige cultuur en de
+sporadisch voorkomende huisjes bevestigden de aanwezigheid van
+menschelijk leven; overigens zagen we niet anders dan wilde varkens,
+die bezig waren den weg te bewerken om de wortelknolletjes van een
+zeker kruid te bemachtigen, dat veel op de wegen voorkomt, en die
+slechts noode hiervan konden scheiden, wanneer het geluid van onze
+voertuigen tot hen doordrong. Soms ook, op plaatsen waar de weg
+langs bosschages ging, vluchtten bij onze nadering troepen zwarte
+Celebesapen onder veel misbaar weg om een veiliger plaatsje boven
+in de boomen te zoeken. Het was twee uur in den middag toen we van
+het laatste terras afdaalden in de vlakte van Boeloekoemba en weldra
+reden we onder de hooge klapperboomen langs de kust. Verscholen in
+het groen, zooals de meeste indische plaatsen zijn, ontwaart men
+gewoonlijk eerst iets van de kotta, wanneer men de laatste bocht van
+den weg gepasseerd is en dan zijn de witte muren van de gevangenis in
+den regel de eerste symptomen, welke men van de beschaving ziet. Zoo
+ook hier. Na weinige oogenblikken waren we nu aan het uitgangspunt van
+onzen tocht gearriveerd, waar het reisgezelschap, wel een beetje gaar
+van den langen rit doch in eene voldane stemming, uit elkander ging.
+
+
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Reisherinneringen van een
+bestuursambtenaar in Zuid-Celebes, by L. M. van Klaveren
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ZUID-CELEBES ***
+
+***** This file should be named 20706-8.txt or 20706-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/2/0/7/0/20706/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/20706-8.zip b/20706-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..fd079a9
--- /dev/null
+++ b/20706-8.zip
diff --git a/20706-h.zip b/20706-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..f4749a9
--- /dev/null
+++ b/20706-h.zip
diff --git a/20706-h/20706-h.htm b/20706-h/20706-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..b94dbe6
--- /dev/null
+++ b/20706-h/20706-h.htm
@@ -0,0 +1,1825 @@
+
+<!DOCTYPE html
+PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd">
+
+<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source, using XSLT. If you find any mistakes, please edit the XML source. -->
+<html   lang="nl-1900">
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=ISO-8859-1">
+
+<title>Reisherinneringen van een bestuursambtenaar in Zuid-Celebes</title>
+<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/">
+<meta name="author" content="L. M. van Klaveren">
+<meta name="DC.Creator" content="L. M. van Klaveren">
+<meta name="DC.Title" content="Reisherinneringen van een bestuursambtenaar in Zuid-Celebes">
+<meta name="DC.Date" content="# 2007">
+<meta name="DC.Language" content="nl-1900"><style type="text/css">
+
+
+body
+{
+font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif;
+margin: 1.58em 16%;
+text-align: left;
+}
+
+.titlePage
+{
+border: #DDDDDD 2px solid;
+margin: 3em 0% 7em 0%;
+padding: 5em 10% 6em 10%;
+}
+
+h1.docTitle
+{
+font-size:1.6em;
+line-height:2em;
+}
+
+h2.byline
+{
+font-size:1.1em;
+font-weight:normal;
+line-height:1.44em;
+}
+
+span.docAuthor
+{
+font-size:1.2em;
+font-weight:bold;
+}
+
+h2.docImprint
+{
+font-size:1.2em;
+font-weight:normal;
+}
+
+.transcribernote
+{
+background-color:#DDE;
+border:black 1px dotted;
+color:#000;
+font-family:sans-serif;
+font-size:80%;
+margin:2em 5%;
+padding:1em;
+}
+
+.div0
+{
+padding-top: 5.6em;
+}
+
+.div1
+{
+padding-top: 4.8em;
+}
+
+.index
+{
+font-size: 80%;
+}
+
+.div2
+{
+padding-top: 3.6em;
+}
+
+.div3, .div4, .div5
+{
+padding-top: 2.4em;
+}
+
+.footnotes .body,
+.footnotes .div1
+{
+padding: 0;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6
+{
+clear: both;
+font-style: normal;
+text-transform: none;
+}
+
+h3
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+}
+
+h3.label
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+
+h4
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+}
+
+h4.lghead
+{
+margin-left:10%;
+margin-right:10%;
+}
+
+.alignleft
+{
+text-align:left;
+}
+
+.alignright
+{
+text-align:right;
+}
+
+.alignblock
+{
+text-align:justify;
+}
+
+p.tb, hr.tb
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-bottom: 1.6em;
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+text-align: center;
+}
+
+p.poetry
+{
+margin:0 10% 1.58em;
+}
+
+p.line
+{
+margin:0 10%;
+}
+
+p.argument,p.note
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+text-indent:0;
+}
+
+p.argument
+{
+margin:1.58em 10%;
+}
+
+div.epigraph
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+width: 60%;
+margin-left: auto;
+}
+
+.epigraph .bibl
+{
+text-align: right;
+}
+
+.epigraph .poem
+{
+margin-left: 0;
+}
+
+.epigraph .line
+{
+margin-left: 0;
+text-indent: 0;
+}
+
+.trailer
+{
+clear: both;
+padding-top: 2.4em;
+padding-bottom: 1.6em;
+}
+
+.floatLeft
+{
+float:left;
+margin:10px 10px 10px 0;
+}
+
+.floatRight
+{
+float:right;
+margin:10px 0 10px 10px;
+}
+
+p.figureHead
+{
+font-size:100%;
+text-align:center;
+}
+
+.figure p
+{
+font-size:80%;
+margin-top:0;
+text-align:center;
+}
+
+p.smallprint,li.smallprint
+{
+color:#666666;
+font-size:80%;
+}
+
+p.question
+{
+margin-bottom:0;
+text-align:left;
+}
+
+p.answer
+{
+margin-top:0;
+text-align:right;
+}
+
+p.explanation
+{
+font-size:smaller;
+margin-left:0.9em;
+margin-right:0.9em;
+}
+
+.leftnote
+{
+font-size:0.8em;
+height:0;
+left:1%;
+line-height:1.2em;
+position:absolute;
+text-indent:0;
+width:14%;
+}
+
+.pagenum
+{
+display:inline;
+font-size:70%;
+font-style:normal;
+margin:0;
+padding:0;
+position:absolute;
+right:1%;
+text-align:right;
+}
+
+a.noteref
+{
+font-size: 80%;
+text-decoration: none;
+vertical-align: 0.25em;
+}
+
+div.footnotes
+{
+margin-top: 1em;
+padding: 0;
+}
+
+hr.fnsep
+{
+margin-left: 0;
+margin-right: 0;
+text-align: left;
+width: 25%;
+}
+
+p.footnote
+{
+font-size: 80%;
+margin-bottom: 0.5em;
+margin-top: 0.5em;
+}
+
+p.footnote .label
+{
+float: left;
+text-align:left;
+width:2em;
+}
+
+.footnotes td, .footnotes th, .footnotes .tablecaption
+{
+font-size: 80%;
+}
+
+
+.poem
+{
+margin-left:5%;
+position:relative;
+text-align:left;
+width:90%;
+}
+
+.poem h4
+{
+font-weight:normal;
+margin-left:5em;
+text-decoration:underline;
+}
+
+.poem .linenum
+{
+color:#777;
+font-size:90%;
+left:-2.5em;
+margin:0;
+position:absolute;
+text-align:center;
+text-indent:0;
+top:auto;
+width:1.75em;
+}
+
+.versenum
+{
+font-weight:bold;
+}
+
+.footnotes .line
+{
+font-size:80%;
+margin:0 5%;
+}
+
+.poem .i0
+{
+display:block;
+margin-left:2em;
+}
+
+.poem .i1
+{
+display:block;
+margin-left:3em;
+}
+
+.poem .i2
+{
+display:block;
+margin-left:4em;
+}
+
+.poem .i3
+{
+display:block;
+margin-left:5em;
+}
+
+.poem .i4
+{
+display:block;
+margin-left:6em;
+}
+
+.poem .i5
+{
+display:block;
+margin-left:7em;
+}
+
+.poem .i6
+{
+display:block;
+margin-left:8em;
+}
+
+.poem .i7
+{
+display:block;
+margin-left:9em;
+}
+
+.poem .i8
+{
+display:block;
+margin-left:10em;
+}
+
+.poem .i9
+{
+display:block;
+margin-left:11em;
+}
+
+span.corr
+{
+border-bottom:1px dotted red;
+}
+
+span.abbr
+{
+border-bottom:1px dotted gray;
+}
+
+span.measure
+{
+border-bottom:1px dotted green;
+}
+
+.letterspaced
+{
+letter-spacing:0.2em;
+}
+
+.smallcaps
+{
+font-variant:small-caps;
+}
+
+hr
+{
+clear:both;
+height:1px;
+margin-left:auto;
+margin-right:auto;
+margin-top:1em;
+text-align:center;
+width:45%;
+}
+
+h2.docImprint,h1.docTitle,h2.byline,h2.docTitle,.aligncenter,div.figure
+{
+text-align:center;
+}
+
+h1,h2
+{
+font-size:1.44em;
+line-height:1.5em;
+}
+
+h1.label,h2.label
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+
+h5,h6
+{
+font-size:1em;
+font-style:italic;
+line-height:1em;
+}
+
+p,p.initial
+{
+text-indent:0;
+}
+
+.poem .stanza
+{
+padding: .5em 0% .5em 0%;
+}
+
+p.quote,div.blockquote,div.argument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+margin:1.58em 5%;
+}
+
+.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden
+{
+text-decoration:none;
+}
+
+
+
+
+
+body
+{
+background: #FFFFFF;
+font-family: "Times New Roman", Times, serif;
+}
+
+body, a.hidden
+{
+color: black;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6
+{
+color: #001FA4;
+font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif;
+}
+
+p.byline
+{
+font-style: italic;
+margin-bottom: 2em;
+}
+
+.figureHead, .noteref, span.leftnote, p.legend, .versenum
+{
+color: #001FA4;
+}
+
+.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a
+{
+color: #AAAAAA;
+}
+
+a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+color: red;
+}
+
+
+</style></head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Reisherinneringen van een bestuursambtenaar
+in Zuid-Celebes, by L. M. van Klaveren
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Reisherinneringen van een bestuursambtenaar in Zuid-Celebes
+       De Aarde en haar Volken, 1918
+
+Author: L. M. van Klaveren
+
+Release Date: February 27, 2007 [EBook #20706]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ZUID-CELEBES ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+
+<div class="body"><a id="d0e83"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e83">257</a>]</span><div class="div1">
+<h2>Reisherinneringen van een bestuursambtenaar in Zuid-Celebes.</h2>
+<p class="byline">Door <span class="smallcaps">L. M. van Klaveren</span>.
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1918-257.jpg" alt="Laan te Boeloekoemba" width="720" height="417"><p class="figureHead">Laan te Boeloekoemba</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p style="&#xA; background: url(images/it1918-257.gif) no-repeat top left;&#xA; &#xA; padding-top: 50px;&#xA; "><span style="&#xA; float: left;&#xA; width: 85px;&#xA; height: 100px;&#xA; background: url(images/it1918-257.gif) no-repeat;&#xA; &#xA; background-position: 0px -50px;&#xA; &#xA; text-align: right;&#xA; color: white;&#xA; ">T</span>ot de minst bezochte gebieden van het zuid-westelijk schiereiland van Celebes behoort ongetwijfeld de zuid-oostelijke hoek
+daarvan, waar men op de kaart het oude regentschap Bira vindt. In een uithoek van het schiereiland gelegen, ver van de groote
+verkeerswegen verwijderd, slechts te bereiken door een vrij ontoegankelijk terrein, wordt deze om verschillende redenen toch
+zoo merkwaardige streek uiterst zelden door europeanen bezocht. Het bezoeken van dit tot de Assistent-Residentie Bonthain
+ressorteerende regentschap, was het doel van onze reis.
+
+</p>
+<p>Aangezien deze tournee niet alleen uit een dienstoogpunt werd ondernomen, doch het ook de bedoeling was onderweg de genoegens
+van de jacht na te streven, hadden zich een paar vrienden aangesloten om den tocht mede te maken.
+
+</p>
+<p>Het uitgangspunt, waar het gezelschap samenkwam, was Boeloekoemba, een plaatsje beoosten Bonthain aan de zuidkust, standplaats
+van een Controleur. Vroeger, in den tijd dat de koffiecultuur nog op Zuid Celebes bloeide, was dit oude uit de Compagniestijd
+dateerende plaatsje met zijne mooie tamarindelanen, van meer beteekenis dan tegenwoordig.
+
+</p>
+<p>Den dag voor het vertrek werden de toebereidselen voor de reis gemaakt. Deze bestonden voornamelijk in het bijeenbrengen van
+blikjes en dranken en andere benoodigdheden als bivaktent, veldkeuken, lamp, veldstoeltjes, opvouwbaar tafeltje, veldbedden
+enz. De barang zou reeds in den nacht onder hoede van de bedienden per prauw vooruitgezonden worden naar onze eerste pleisterplaats,
+welke ook aan zee gelegen zou zijn. De jachtutensili&euml;n, waarbij niet te vergeten de veldflesschen, zouden alleen door ons
+worden medegenomen.
+
+</p>
+<p>Op het bepaalde uur was het gezelschap voor vertrek gereed. De eerste palen konden per bendy worden afgelegd doch toen kwamen
+we aan eene rivier, waar de weg ophield en we onze voertuigen moesten terugsturen. Na door een pentjara te zijn overgezet
+begon onze eigenlijke rimboetocht. Dit eerste gedeelte ging aanvankelijk door uitgestrekte klappertuinen, weldra werd de bodem
+echter moerassig en na eenigen tijd maakten de klapperboomen geheel plaats voor eene moerasvegetatie.
+
+</p>
+<p>De wandeling werd nu geen pretje. In den aanvang poogden we nog om alle plassen heen te loopen, wat we weldra echter moesten
+opgeven, aangezien <a id="d0e109"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e109">258</a>]</span>vele plassen geen boorden hadden en we ten slotte dan ook door modder, kroos en bloedzuigers heenflodderden, onze nieuwe putties
+ten spijt. Moerasvogels, die na onbeweeglijk staren in schrikachtige bewegingen hun prooi wegpikten uit bekrooste plassen
+of drabbige kreekjes, vlogen krijschende op bij onze nadering. De meeste dezer dieren zijn wegens hun taai vleesch en vischachtigen
+smaak geen schot kruit waard, waarom wij hun dan ook ongemoeid lieten. Nieuwsgierige krabben en krabbetjes, berucht wegens
+het ondergraven van de wegen doch uiterst nuttig door alles te verorberen, wat er zooal ligt te verrotten en te ontbinden
+in een moeras, renden bij honderden als echte &#8220;schuinsmarcheerders&#8221; verschrikt naar hunne holen om vanuit hun schuilhoek de
+wonderlijke wezens na te staren en om straks hun werk voort te zetten, het werk van vernieling en dat van den publieken gezondheidsdienst.
+Het gelukte ons hier een paar wilde eenden te verschalken. Langzamerhand werden de moerassen zoo onbegaanbaar dat we onzen
+weg langs het strand moesten zoeken, waar bij laag water een smalle, gewoonlijk zandige kuststrook de met bako-bako en nipa
+begroeide moerassen van de zee scheidde. Menige ondiepe kreek moest echter ook hier doorwaad worden doch ons schoeisel droogde
+spoedig genoeg op in het verschroeiende zand, waar de heete zonnestralen ongebroken en bijna loodrecht op brandden. De zon
+begon namelijk langzamerhand in het zenith te staan en het duurde dan ook niet lang meer of donkerbruine natte plekken begonnen
+zich op onze kakipakken te vertoonen zoodat de veldflesschen duchtig werden aangesproken. De geweren begonnen zwaar te worden
+op den langen duur, maar we zouden ze nog noodig hebben. Dicht bij een mangroveboschje zaten op het strand een heele zwerm
+snippen, om begrijpelijke redenen in jagerskringen krombekken genoemd. Zijn die dieren palen van onze woonplaats nog heel
+schuw, omdat er maar al te vaak een schot valt, dat hen geldt, hier konden we ze, gedekt door wat ruigte, tot op een 25 meter
+besluipen en een salvo van drie schoten bezorgde ons een vijftiental smakelijke boutjes, smakelijker dan &#8220;Tieleman en Dros,
+c. s.&#8221;.
+
+</p>
+<p>Na de Denoangrivier overgestoken ie zijn in een zoogenaamde lepa-lepa, een uiterst labiel vaartuigje van een uitgeholden boomstam
+vervaardigd, bevonden we ons in het gebied van het regentschap Bira. Hier stond de Regent ons op te wachten. Een merkwaardige
+verschijning, groot en flink van postuur, het type van een Boeginees. De stevige beenen uit het korte, witte broekje; een
+flanellen jasje met gouden knoopen; een topie van fijn Bonisch vlechtwerk met gouden rand; de sarong ineengeslagen, achteloos
+over den schouder geworpen bij wijze van sjerp. Uitgezonderd het goud en den lansdrager, die hem als alle hoofden vergezelde,
+onderscheidde niets het hoofd van den eenvoudigen kampongbewoner. &#8217;t Goud aan de kleeding, van de scheede van kris of lanspunt
+of van de sirihdoos, daaraan herkent men den anakkaraeng. Booze tongen beweren, dat vroeger vele adellijken in dit land echte
+roofridders waren. Hij kon het geweest zijn; een stoere verschijning, voorwaar! De &#8220;idylle&#8221; werd alleen verstoord door een
+tandeloozen mond, volgens hemzelf een souvenir van kwade vrienden, die trachtten hem door vergif naar betere oorden te helpen.
+Hier vonden we ook onze paarden, die den vorigen dag herwaarts waren gezonden. Na de vermoeiende wandeling waren we er niet
+rouwig om den tocht na een korte rust verder te paard te kunnen voortzetten. Het terrein werd hier hooger en beter begaanbaar.
+Het moerasgebied hadden we verlaten en we reden nu weer door uitgestrekte klapperbosschen, waar de hitte ons vrij wat minder
+plaagde dan op onze wandeling langs het strand en waar we niet meer de wee&euml; geuren inademden, die uit het moeras opstegen.
+De zeewind droogde de natte plekken in onze kleeren van lieverlede op en opgewekt vervolgden we onzen rit door de uiterst
+dun bevolkte streek. Een eenzaam Boegineesch huisje op palen gebouwd, hier en daar aan den zoom van de klappertuinen, bewees
+ons, dat deze eigenaars of althans bewakers hadden. Het was reeds laat in den middag, toen we Tanah-beroe, het einddoel van
+onzen tocht voor dien dag bereikten. Er was hier een kleine pasanggrahan, op Celebes baroega genaamd. Een primitief verblijf,
+zoo&#8217;n baroega. Een eenvoudig houten huisje op palen, met alang-alang dak, tusschenschotten van goed manshoogte; een paar baleh-baleh&#8217;s
+als slaapgelegenheid en voorts het voorgalerijtje gestoffeerd met een ruw houten tafel en een paar wrakke stoelen.
+
+</p>
+<p>Onze boys, die met de prauw waren gekomen, hadden een en ander reeds geschikt en waren bezig den maaltijd gereed te maken.
+De snippen en eenden, die we geschoten hadden en met een koerier vooruitgezonden waren, lagen reeds geplukt en schoongemaakt
+in het keukentje. Het eerst van alles lieten we jonge klappers aanrukken om onzen dorst te lesschen; een ieder, die de Indische
+zon op zijn bol heeft voelen schijnen, weet welk een godendrank klapperwater is in zulke omstandigheden als de onze. Toen
+gingen we eens in onze slaapgelegenheid kijken, waar de jongens reeds de veldbedden hadden opgeslagen en de reiskoffertjes
+op de baleh-baleh klaar gezet. We konden ons dus gaan lekker maken, d.w.z. een bad gaan nemen en verkleeden. De bijgebouwen
+waren z&oacute;&oacute; klein, z&oacute;&oacute; primitief en vaak ook nog zoo aangetast door de witte mieren, dat behendigheid vereischt werd van dengene,
+die het durfde onderstaan ze binnen te treden. Maar we h&egrave;bben gebaad, met een halven klapperdop als timba, neerhurkend naast
+een tampajan. En wat heerlijk voelden we ons, weer in schoone droge kleeren. In afwachting van het gereed zijn van den maaltijd
+dronken we, op onze gemakkelijke veldstoeltjes gezeten, een paitje, dat ons nu bijzonder smaakte. Dat we ons aan den disch
+niet onbetuigd lieten, laat zich wel denken; de vermoeiende tocht had ons een formidabelen honger bezorgd. De snippen smaakten
+verrukkelijk bij de rijst, al beten we wel eens op een hagelkorrel, die in het vleesch was blijven zitten. V&oacute;&oacute;r het donker
+worden maakten we nog eens een wandelingetje door de kampong, die er voor een Boegineesch dorp tamelijk zindelijk en welvarend
+uitzag. De kampong ligt eigenlijk midden in de klappertuinen, voor welke cultuur de bodem hier zoo bij uitstek geschikt is
+en die naast de visscherij dan ook de voornaamste bron van bestaan is voor de bevolking. De kruinen der klapperboomen hangen
+soms zoo angstwekkend over de daken der <a id="d0e115"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e115">259</a>]</span>huizen heen, dat men zich erover verwonderen moet, dat de menschen niet bang zijn losgeraakte klappers als bommen door hun
+plafond te zien vallen. De invallende duisternis begon het onder de palmen unheimisch te maken en we zochten onze baroega
+weer op, welke aan den zoom van het klapperbosch dicht bij het strand lag. De paarden stonden buiten aan boomen gebonden rusteloos
+hun avondmaal, uit maisbl&acirc;ren bestaande, te vermalen en zochten, door met hun hoeven op den grond te stampen, zich de muskieten,
+wier dag- of liever nachttaak weder aangevangen was, uit de kootholte te houden. In het voorgalerijtje, waar het veldlampje
+reeds op tafel stond te branden, wachtten de Regent met een paar hoofden ons om rapport uit te brengen en besprekingen te
+houden, alsmede om de orders te vernemen voor den volgenden dag. We hadden besloten een geen al te groot traject af te leggen,
+doch den volgenden nacht door te brengen te Lemoe-Lemoe, een klein plaatsje ongeveer zes paal oostelijker aan de kust gelegen.
+Wij zouden ons al jagende te voet door de rimboe daarheen begeven, terwijl onze bagage weer met de prauw overzee en de paarden
+langs het strand derwaarts gedirigeerd zouden worden. Daarna zetten we nog een gezelligen boom op bij de miserabel brandende
+lamp en letten maar niet te veel op de talrijke muskieten. Onze kok vergastte ons nog op gepofte ma&iuml;skolven, waarbij naar
+aller gevoelen het best een biertje zou smaken, &#8217;t welk dan ook met bekwamen spoed uit het mandikamertje werd gerequireerd,
+waar de flesschen ter afkoeling in de tampajan waren gelegd. V&oacute;&oacute;rdat we onze slaapplaatsen opzochten gingen we nog even buiten
+de ronde doen en een blik werpen op de zee. De alom heerschende stilte van den tropennacht werd nauwelijks verstoord door
+de lichte deining, welke het dofgrijze vlak van de immer rustelooze zee beroerde, waarboven het wolkenlooze met sterren bezaaide
+uitspansel was opgehangen. Een lichte landwind deed eenige prauwen onder de kust voor anker liggende, zachtjes heen en weer
+schommelen en niets scheen de vredige stemming in de natuur te bedreigen dan een aan den zuidelijken horizon ver-verwijderd
+grommen van den donder. Bij het bleeke blikkeren in het verschiet doemden wazig en zwart de bergen van Saleyer op. Rechts,
+schijnbaar op het watervlak, flonkerde met regelmatige tusschenpoozen een heldere ster. &#8217;t Was het kustlicht van Boeloekoemba,
+dat vertrouwelijk en geruststellend lonkte.
+
+</p>
+<p>Onder &#8217;t kleine dak van het Boegineesche poortje voor ons verblijf verglom het vuurtje van de wakers. Ineengedoken zaten de
+braven daar. De sarong hoog opgetrokken, beschutte tegen de koelte van den nacht en tegen den bloeddorst van de muskieten.
+&#8217;t Zuiver geweten had dengene, wiens waakstonde nog niet gekomen was, reeds den verkwikkenden slaap gegund. De lans, geducht
+wapen in de hand van den schildwacht, scheen mede verzekerd van het gemoedelijke van den toestand, leunde vertrouwelijk als
+haar meester tegen de ruwe poort en wedijverde met dezen in het vervolmaken van het stemmingsbeeld. De stemming, die van de
+natuur uitging, deelde zich dermate aan ons mee, dat we het geluk hadden haar ook over te brengen naar ons veldbed, waarin
+we achter de klamboe onze welverdiende rust gingen genieten. Voor zonsopgang waren we weer uit de veeren. De temperatuur was
+nu heerlijk. In het voorgalerijtje gezeten genoten we van een kopje koffie en van het fraaie uitzicht, dat de zonsopgang ons
+bood. Statig verhief de dagvorstin zich boven den hoogen rug van Kaap Bira. De jongens waren reeds druk in de weer om voor
+ons ontbijt te zorgen. Nadat we ons wederom in de bijgebouwtjes gewaagd hadden en aangekleed waren, konden we dan ook spoedig
+aan den slag gaan. Het menu bestond hoofdzakelijk uit nasi goreng met de overgebleven eenden van den vorigen dag en thee.
+Het was zaak om ons goed vol te proppen, want evenals den eersten reisdag zouden we pas laat in den middag ons tafeltje weer
+gedekt vinden. Op dergelijke tochten doet men het beste slechts twee maal daags te eten, het gaat ook moeilijk anders. Terstond
+na het ontbijt werd alles weer gereed gemaakt om in de prauw geladen te worden en wij bleven nog een poosje hangen om een
+oogje in het zeil te houden, dat er niet te veel getalmd werd. Toen we de zekerheid hadden, dat de expeditie spoedig onder
+zeil kon gaan, en de paarden ook reeds vertrokken waren, hingen wij onze snaphanen om en begaven ons op weg.
+
+</p>
+<p>Het gevolg, dat we met het oog op de jacht zooveel mogelijk beperkt hadden, bestond uit een onderhoofd, die ons als gids zou
+dienen, een oppasser en een paar kamponglieden om de patroontasschen, etc. te dragen en ons eventueel onder weg van dienst
+te zijn. De Regent, die meer voor een zeereis scheen te gevoelen, zou met de prauw naar Lemoe-Lemoe gaan. Eerst zouden we
+een eind den weg opgaan, welke van Tanah-beroe landwaarts in naar Tyro leidt, een plaatsje aan de Bonische Golf gelegen. Zoodra
+we het vlakke zandige kustgedeelte met z&#8217;n klapperbosschen door waren begon de weg, welke eigenlijk niet meer dan een breed
+voetpad was te stijgen.
+
+</p>
+<p>Het land rijst hier terrasvormig zonder evenwel meer dan een vijftig meter boven het zeeniveau te stijgen. Op vele plaatsen
+bestond de bodem uit die onvruchtbare roode grondsoort, welke op Celebes zoo veel voorkomt. De vegetatie was hier dan ook
+vrij armoedig, alang-alang en hier en daar struikgewas en wat laag geboomte.
+
+</p>
+<p>Menschelijke woonsteden behoefde men hier niet te zoeken en veel voor de jacht beloofde het land ook niet, gelet op de toch
+al zoo armelijke fauna van het eiland Celebes. Evenwel, een maaltje zouden onze naarstige pogingen toch opleveren. Na eenigen
+tijd den weg naar Tyro gevolgd te zijn, sloegen we een voetpad rechts af en gingen verder in oostelijke richting, de zee,
+welke over de klappertuinen heen zichtbaar was, steeds rechts van ons houdende. Het eene boschje na het andere werd nu afgespeurd.
+Het duurde niet lang of we zaten een zwerm grijze duiven op de hielen, die zich in de struiken en boomen aan onze blikken
+trachtten te onttrekken en telkens bij onze nadering opvlogen en een eind verder weer neerstreken. We stelden ons daarop verdekt
+op bij een boschje terwijl een onzer behoedzaam eene omtrekkende beweging uitvoerde, zoodat hij de duiven van de andere zijde
+kon naderen. Het duurde nu niet lang of we hoorden een schot vallen. De dieren, van <a id="d0e125"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e125">260</a>]</span>die zijde geen gevaar duchtende, hadden zich laten verrassen en vlogen nu in hunne verbouwereerdheid in onze richting terug,
+waar de meesten zich vlak in onze nabijheid in de boomen neerzetten. Nu was het vonnis van eenige hunner geveld, een paar
+bijna tegelijk vallende schoten deed een viertal duiven als rijpe vruchten op den grond vallen. Later gelukte dezelfde truc
+wederom vrijwel. Op een beschaduwd plekje even vertoevende, maakte onze gids ons opmerkzaam op het ver verwijderde geroep
+van een boschhaan. Hoewel het geluid kwam uit een boschje; dat niet in onze richting lag, besloten we toch eene poging te
+wagen dit uiterst smakelijke boutje te bemachtigen. We begaven ons dus dien kant uit. Bij nadering van het boschje, waarin
+een paar hooge boomen stonden, waaruit we met zekerheid constateerden dat het gekraai vandaan kwam, begonnen we reeds onze
+maatregelen te nemen om niet gezien te worden, want zulke dieren zijn buitengewoon schuw. Besloten werd dat slechts een onzer,
+de beste schutter, zou probeeren het dier onder schot te krijgen, terwijl de anderen in eene inzinking van den bodem zouden
+blijven wachten en loeren, waarheen de haan bij eventueele mislukking zou vliegen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1918-260.jpg" alt="Klappertuinen bij Boeloekoemba." width="720" height="478"><p class="figureHead">Klappertuinen bij Boeloekoemba.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Gebruik makende van elke dekking, die het terrein bood, sloop de jager als een indiaan naar de boomen toe en weldra was hij
+uit het oog verdwenen. Het roepen van den vogel ging geregeld door, waaruit opgemaakt kon worden, dat het dier nog geen onraad
+bespeurd had. In spanning werd afgewacht hoe het verder gaan zou.
+
+</p>
+<p>Eindelijk viel een schot, waarna het kraaien onmiddelijk verstomde. Daar niemand iets had zien wegvliegen, was de waarschijnlijkheid
+groot, dat de jacht gelukt was. Inderdaad kwam onze makker ons dan ook al spoedig tegemoet met zijn buit, een fraai exemplaar.
+
+
+</p>
+<p>Van habitus verschilt een boschhaan niet meer van een gewonen haan dan een wild konijn van een tamme soortgenoot, alleen vliegen
+de wilde hoenders veel beter dan onze huiskippen.
+
+</p>
+<p>Zoo werd de jacht voortgezet en hoewel de buit niet zeer rijk was, kwamen we in den namiddag toch met een dozijn duiven, waarbij
+ook een paar van die fraaie groene exemplaren, mitsgaders onzen haan, te Lemoe-Lemoe aan.
+
+</p>
+<p>We vonden hier alles reeds op ons wachtende. De aanblik van de kleine baroega, vervallen en vervuild als het gebouwtje eruit
+zag, beloofde ons geen al te aangenaam verblijf. Dadelijk werd daarom last gegeven de medegenomen veldtent op te zetten, we
+konden dan tenminste daarin zitten en eten en behoefden slechts in de baroega te slapen.
+
+</p>
+<p>Het plaatsje Lemoe-Lemoe zag er ook al zoo droevig en armoedig uit. Het bezat toch nog een monument, bestaande uit een vervallen
+Boegineesche benting. Het voornamelijk uit groote stukken karang opgebouwde muurwerk moet in vroeger tijden de inwoners beveiligd
+hebben tegen overval van zeeroovers. Toen moet er dus te Lemoe-Lemoe meer te halen zijn gegeweest dan nu. Eenige prauwen lagen
+op stapel, waren in aanbouw. Met scheepsbouw moet de bevolking <a id="d0e144"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e144">261</a>]</span>hoofdzakelijk in haar onderhoud voorzien.
+
+</p>
+<p>Onze kok zorgde intusschen voor den pot, wij zorgden voor of hadden reeds gezorgd voor voldoende eetlust. Het boschhoen stelde
+onze verwachtingen niet te leur. We zochten dien avond vroeg onze slaapplaatsen op. Den volgenden dag zouden we de reis vervolgen
+naar Bira, dat juist aan den anderen kant van Kaap Bira, dus aan de Golf van Boni ligt en waar de Regent zijne woning heeft.
+Dit traject zou te paard worden afgelegd.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1918-261-1.jpg" alt="Strand bij Tanah-beroe." width="536" height="420"><p class="figureHead">Strand bij Tanah-beroe.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Toen we den volgenden morgen uit de veeren kwamen, zag het weder er zeer triestig uit. Spoedig vielen de eerste regendruppels
+voorboden van het waterballet, dat ons dien dag wachtte. Het vertrek stelden we nog eenigen tijd uit in de hoop, dat het regenen
+zou ophouden, doch toen de kans daarop niet beter werd, besloten we maar te gaan.
+
+</p>
+<p>Al de barang moest nu verder per koelie over land vervoerd worden. Het opbreken hield nogal eenigen tijd op en we wilden niet
+eer vertrekken, voordat de karavaan ook kon afmarcheeren. Eindelijk was het dan toch zoo ver en kon de stoet zich in beweging
+stellen. Het is niet prettig al met regen op weg te gaan, maar er was niets aan te doen. We waren spoedig doornat en onze
+toestand zou ellendig geweest zijn, als het vooruitzicht, dat ons te Bira een van de beste baroega&#8217;s van de geheele streek
+wachtte, ons niet in een goed humeur had gehouden. Het bleef steeds doorregenen alsof het ging in aangenomen werk, den weg
+veranderende in bergstroompjes. De hoeven der paarden verdwenen in het wild stroomende water. Toen we eenmaal den bergrug,
+welke eene voortzetting schijnt te zijn van het gebergte van het eiland Saleyer en dien we moesten overtrekken, beklommen
+hadden, ging het beter.
+
+</p>
+<p>We hadden toen ten minste niet meer aanhoudend het idee, dat we door een kali waadden. Maar troosteloos was het.
+
+</p>
+<p>Geen honderd meter konden we voor ons uit zien. Er was trouwens niet veel anders te zien dan laag geboomte, hier en daar een
+eenzame eucalyptus en struikgewas, dat met moeite het leven scheen te rekken op de barre rotsen.
+
+</p>
+<p>Eigenaardig hol klonken soms de stappen van de paardenhoeven op den harden grond, waaronder zich wie weet hoe groote holen
+en spelonken uitstrekten, want deze geheele bergrug is buitengewoon rijk aan grotten, waarvan het bezoeken ook een der doeleinden
+van onzen tocht was. Het rotsachtige hooge terrein hier leent zich niet bijzonder voor den akkerbouw. De dun bezaaide bevolking,
+welke haar woonst&ecirc;e voornamelijk beneden langs de kust heeft gezocht, kapt hout in de bosschen, waarvan in de kleine strandplaatsjes
+prauwen en prauwtjes van allerlei slag gebouwd worden.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1918-261-2.jpg" alt="Kaap Bira" width="604" height="454"><p class="figureHead">Kaap Bira</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Zwaar van regen kwamen we vroeg in den middag in het gezicht van de Bonische Golf, daar lag, een honderd meter beneden voor
+ons, Bira. Een kleine missigit op een heuvel, een paar andere gebouwen tusschen het groen, wazig door den regen de blauwe
+zee, waarop de branding een heldere witte streep trok; genoeg om ons te doen gevoelen wat we <a id="d0e170"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e170">262</a>]</span>misten door het ongunstige weer. Voorzichtig glibberden we naar beneden langs een zeer steil pad, dat geplaveid bleek met
+..... pijpaarde, die hier voor het grijpen lag. Onze baroega was een flink gebouw met vier vertrekken, een groote voorgalerij,
+goed onderhouden dak en wanden, nieuwe britsen. Zoodra we ons behaaglijk gevoelden in droge kleeren, besloten we, terwijl
+de regen nog maar steeds op het sirappen dak kletterde, hier minstens een paar dagen te blijven. Dit was aanbevelenswaard
+met het oog op de interessante streek, waarin we ons nu bevonden, maar ook gewenscht met het oog op onze doorweekte vuile
+plunje. We nestelden ons dus met meer vertrouwen in ons nieuwe bivouak, pakten meer uit. Het wild ontbrak dezen keer op onze
+tafel, doch de Regent had voor een mooie visch, een kakap, gezorgd. Goed toebereid door onzen kok, smaakte hij overheerlijk
+en geplengd met een dietschen dronk, monterde het stevige maal ons heelemaal op. En toen we, behaaglijk droog en heerlijk
+verzadigd onze beenen onder de tafel staken, droeg een pijpje portorico extra bij tot de huiselijkheid. We boomden zwaar,
+maar nochtans niet zoo zwaar, of, toen het carillon van de Birasche Notre-Dame kinderbedtijd speelde, waren we reeds ter ruste.
+
+
+</p>
+<p>Toen we den volgenden morgen opstonden, was het gelukkig weer droog en scheen de zon aan een blauwen hemel. We namen een bad
+in het prachtige heldere water van een aardig zwembassin, dat, door de natuur gevormd, door menschenhanden wat verbeterd,
+door een klare bron gevoed, eene onweerstaanbare aantrekkingskracht op ons uitoefende. Het duurde evenwel niet lang of op
+het pad, dat boven ons langs den heuvel leidde, verdrong zich een heele rij Birasche schoonen, varieerend in leeftijd, maar
+allen vol nieuwsgierige belangstelling voor de blanke kerels in het water. Ze waren voorzien van aarden potten, waaruit we
+begrepen, dat onze aanwezigheid bij de bron, die het heele plaatsje van water voorzag, stagnatie dreigde te veroorzaken in
+het dagelijksch gebeuren van menig huisgezin. Dies zochten we het verder maar weer op het droge. Nog voor het ontbijt beklommen
+we den heuvel achter de pasanggrahan. Midden op de helling stond een armzalige missigit. De heuvel bleek een harde rots te
+zijn van een zeer eigenaardige formatie, overal vertoonde hij in zijn gesteente openingen, als in een slechte spons of in
+een stolksche kaas, waarvan dan vele z&oacute;&oacute; groot waren, dat een hand, een voet er met gemak in schuil konden gaan. Op den top
+genoten we een panorama over de kust en over de Golf van Boni, zelfs de eilandjes voor Balangnipa waren heel duidelijk te
+zien, een panorama, dat deed denken aan de schoone kusten van de Middellandsche Zee. De olijven en oranjeappels vervangen
+door wildhout en klappers, maar de rotspartijen niet minder interessant, de zee niet minder blauw, het groen niet minder weelderig
+en bovendien op sommige plaatsen een prachtig wit en breed strand, dat onze Hollandsche harten deed opspringen. Het dorp met
+verscheidene flinke huizen lag aan onze voeten in de schaduw van hoog geboomte. Eigenaardig die pannen daken van sommige woningen,
+nergens zagen we dat op Zuid-Celebes. Men vertelde ons dat die pannen van Java waren aangevoerd, wel een bewijs dat er hier
+veel scheepvaart is. We gingen niet heen voordat de zon, die op onze ongedekte kruinen begon te branden, ons tot den aftocht
+dwong. Na het ontbijt zouden we de uiterste <span class="abbr" title="Zuid-Oostelijke"><abbr title="Zuid-Oostelijke">ZO.</abbr></span> punt van ons schiereiland, Kaap Bira (Oedjoeng Lassowa) bezoeken. Natuurlijk werden de geweren niet vergeten. Eerst moesten
+we langs een voetpad naar beneden afdalen om aan het strand van de baai van Bira te komen. We wandelden over een rotsig terrein.
+Er deden zich hier op geologisch gebied interessante verschijnselen voor, die erop wezen, dat de kust periodiek sterk gerezen
+was. In den rotswand aan onze rechterhand was zeer duidelijk afgeteekend &#8217;t oude zeeniveau. Door verwering en door den golfslag
+was over grooten afstand in den rotsmuur een diepe groef ontstaan, door hare afmetingen hier en daar het idee van holen wekkende.
+Een vijftig meter lager zouden we hetzelfde verschijnsel zien, maar met de zee en de lucht nog steeds in werking. De formatie
+aan het tegenwoordige en aan het oude strand waren zoo treffend gelijk, dat ieder, die niet geheel vreemd staat tegenover
+natuurkundige verschijnselen, terstond tot de conclusie moet komen, dat de natuur ons hier een kijk gaf in haar werk van eeuwen
+en eeuwen. Een Aeonen-kalender, aan de hand van welken wij het niet onderstaan berekeningen te maken. Beneden aan het fraaie
+breede strand, waar dit ook nog breed genoeg was voor eene klapperaanplant, vonden we verschillende bantilangs of scheepstimmerwerven.
+Hier werd door eenvoudige inlanders, evenals te Lemoe-Lemoe, het eerzaam beroep van scheepsbouwer uitgeoefend. De Biraneezen
+zijn van ouds wijd en zijd beroemd om die kunst. Verschillende flinke zeilschepen, die hier op stapel stonden, vertoonden
+het onmiskenbare oudeuropeesche type van de &#8220;Halve Maen&#8221;; ook het tuig van deze prauw-pelari&#8217;s vertoont, in tegenstelling
+met de andere, in groote trekken het europeesche type. De vaartuigen zijn dikwijls niet alleen zeer fraai beschilderd, maar
+ook van snijwerk voorzien, vooral de ambing of stuurstoel. De wijze van werken, door den scheepstimmerman gevolgd, verschilt
+echter nogal wat van de europeesche. Het gaat hier klaarblijkelijk zooals met zooveel werk van inlanders, dan een greep, dan
+een ruk, dan een geweldige pauze. De aanwezige voorraad hout, waarvoor het meest gezocht is katondeng, ook wel genaamd nanassa
+of golassa, was ook veel te gering om een geregeld doorwerken mogelijk te maken. Maar men moet toch respect hebben voor den
+hoofddoek van Batjo, waaronder een uitstekende voorstelling van het geheel en de onderdeelen blijkt te bestaan, want zoo&#8217;n
+prauw wordt in elkaar gezet zonder eenige teekening en zonder dat er wiskunde aan te pas komt.
+
+</p>
+<p>Op het blanke zand van het strand vonden we sponsen, koraal, puimsteen en vreemdsoortig gevormde, fraaie schelpen. We volgden
+nu eerst een wijle het strand in zuidelijke richting, doch weldra naderde de rotswand zoo dicht de zee, dat er zelfs bij laag
+water nauwelijks mogelijkheid bestond over den hier steenachtig geworden oever te loopen. Eigenaardig zooals op sommige plaatsen
+de rotsen door den golfslag waren uitgehold en in de grilligste vormen uitstaken. We verlieten dan ook het strand en gingen
+<a id="d0e179"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e179">263</a>]</span>meer binnenwaarts over een plateau, dat ten slotte uitliep in den steilen scherpen hoek van Kaap Bira, door de inlanders de
+Oedjoeng Lassowa genoemd. Op den achtergrond verhief zich een steile, ongeveer 120 M. hooge heuvel, de Djanggo genaamd, typisch
+wegens den platten vorm, die de uitlooper is van het hooge heuvelland, dat in noordelijke richting langs de kust van Bira
+loopt. Een fraai uitzicht hadden we hier over de 9 mijl breede Straat van Saleyer met de eilandjes Lyoekang Lowe en Sarontang,
+benevens in de verte, wazig, het groote eiland Saleyer. Rechts een onbeperkt uitzicht over de Soendazee en de zuidkust van
+Celebes, links over de Bonische Golf. Geen wonder dat de zeeroovers dit vroeger een uitgezocht punt vonden om zich te nestelen.
+Een uitgestrekt vergezicht hebbende over de nabijliggende zee&euml;n, konden zij de vreemde vaartuigen, zoowel aan de oost- als
+aan de zuidkust van Zuid-Celebes bespieden, terwijl de eigen vaartuigen de terecht gevreesde kaap niet behoefden om te varen,
+daar de baai van Bira en die aan den anderen kant van Kolong met hare strandvlakten zeer veilige schuilplaatsen aanboden.
+
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1918-263.jpg" alt="Offerhuisje op Kaap Bira" width="606" height="457"><p class="figureHead">Offerhuisje op Kaap Bira</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Voor den steil uit zee oprijzenden hoek steken eenige losse steenen uit, die altijd boven water blijven. Hier ziet men een
+paar maal in de maand de booten van de Koninklijke Paketvaart Maatschappij, passeeren op hun weg naar de Molukken en de Golf
+van Boni, voor welke schepen dit 300 &agrave; 400 vadem diepe vaarwater een uitstekende doorvaart aanbiedt. Voor kleine vaartuigen
+maken de hier dikwijls voorkomende hevige winden en stroomen het tot een gevaarlijk vaarwater; eenige jaren geleden verging
+op deze plaats nog een kruisboot, die de Landraad van Sindjai aan boord had. De zeer felle stroomen, welke men hier kan aantreffen
+en die sterke draaikolken kunnen doen ontstaan, veroorzaken, zoodra wind en stroom tegen elkaar intrekken, zoodanige rafelingen,
+dat men zou meenen branding te zien op een veel minder diepe plaats. Boven op de Kaap staat een eenvoudig huisje van houten
+steilen en met atap gedekt, waar de inlanders offers plegen te brengen aan den &#8220;S&eacute;tang&#8221;, die over deze zoozeer gevreesde kusten
+en wateren heerscht. Aangezien de zon reeds de middaghoogte bereikt had, aanvaardden we, na een laatsten blik van de uiterste
+punt der Kaap over de watervlakten geworpen te hebben, den terugtocht. Als herinnering aan ons bezoek lieten we eenige rechte
+takken afsnijden van een ebbenhoutboom, die hier stond en in deze streken eene groote zeldzaamheid is, om die mede te nemen
+om er wandelstokken van te laten maken. Op onzen terugweg merkten we in den steilen bergwand nog een paar holen op, die we
+na een kleine klimpartij konden bereiken. Daar we geen toortsen bij ons hadden waagden we ons niet diep in de kronkelende,
+zich spoedig vernauwende donkere gangen en vonden hier dan ook niets bijzonders. De jacht leverde dien dag niets eetbaars
+op, doch dat was niet zoo erg, want thuis gekomen kregen we weer heerlijke visch op tafel. De avond bracht ons in ons &#8220;vorstelijk
+verblijf&#8221; nog eene aardige verrassing. De Regent liet namelijk voor ons zijne pakar&eacute;na&#8217;s optreden, dansmeisjes, uitgezocht
+uit de mooiste en bevalligste meisjes van 10 &agrave; 12 jarigen leeftijd, die daarvoor speciaal zijn opgeleid.
+
+</p>
+<p>Bij bezoeken van den besturenden ambtenaar, dan wel andere europeanen of aanzienlijke inlanders, treden zij, fraai uitgedost,
+op. In de groote voorgalerij waren eenige matten op den grond uitgespreid.
+
+</p>
+<p>Hierop vlijde zich het &#8220;koor&#8221; neer, bestaande uit een half dozijn vrouwen, terwijl een paar mannen, waarvan de een de ganrang
+bespeelde en de andere op een gong sloeg, het &#8220;orkest&#8221; vormden. In het midden plaatsten zich de vier danseresjes met kleurige
+sarongs te voeten uit. Op het bloote bovenlijf rijkelijk gouden sieraden, halskettingen, armbanden, oorbellen, alles met de
+voor een Boeginees in statiegewaad onontbeerlijke aanhangsels. Elk voorzien van een waaiertje en een kleurig doekje. Het dansen
+bestond in het aannemen van de meest verschillende en bevallige, vaak schilderachtige standen en werd begeleid door het met
+een doordringend neusgeluid zingen van een lied door de vrouwen, terwijl het orkest dit met de instrumenten accompagneerde.
+De ganrang is een soort trommel, ongeveer &frac34; M. lang, de vorm hebbende van een afgeknotten kegel. Het bespelen geschiedt met
+de hand, zittende, waartoe het instrument om den hals wordt gehangen. Hoe vaardig ook bespeeld, klinkt het buitengemeen eentonig
+voor europeesche <a id="d0e192"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e192">264</a>]</span>ooren. De gong schijnt hoofdzakelijk te dienen om de maat aan te geven.
+
+</p>
+<p>Eene eigenaardige bekoring ging er uit van &#8217;t geheel: de vier kleine slanken, die in gracieuse beweging haar kleurige doekjes
+of waaiertjes hanteerden, &#8217;t gezang der vrouwen, de droomerige en toch zoo hartstochtelijke muziek. Het speet ons dat we de
+strekking van het spel, de beteekenis van het gezang niet beter vatten konden. We begrepen er alleen van dat het betrekking
+had op het leven van den zeeman. Toen we ons dien avond ter ruste begaven, klonken ons die vreemdsoortige tonen nog na in
+de ooren en het duurde eenigen tijd voordat Morpheus ons met dat gezang in zijn armen had gelokt.
+
+</p>
+<p>Den volgenden morgen was er weer heldere zonneschijn. Op &#8217;t programma stond een bezoek aan de merkwaardige doodengrotten,
+welke hier in de nabijheid lagen. Na een heerlijk bad in de zwemkom en een goed ontbijt, begaven we ons al spoedig op weg.
+We volgden nu een voetpad, dat in zuidelijke richting door en langs tuinen van de bevolking liep en dat ons na ongeveer een
+half uur gaans bracht bij de Liijang-tattara, de meest bekende doodengrot in deze streek. Voor onze voeten opende zich een
+groote kuil,ongeveer 4 M. diep, waarin we ons langs een afgebrokkelden wand konden neerlaten. Vier holen of spelonken kwamen
+op deze gemeenschappelijke, gedeeltelijk overwelfde ruimte uit. Het gewelf was hier blijkbaar ingestort evenals op nog eene
+andere plaats, waar op den grond een menigte rotsblokken lagen, waaromheen gewone teelaarde, waarop eenige boomen en struiken
+zich ontwikkeld hadden. De grootste der spelonken had ongeveer een diepte van 20 M. en een breedte van 12 M., terwijl de andere,
+die in elkaar liepen, gezamenlijk wel een 70 M. diep gingen, doch veel kleiner waren en niet meer dan 4 M. breed en 3 M. hoog
+waren. De wanden, die uiteraard zeer onregelmatig gevormd waren en waarin zich diepe nissen bevonden, bleken uit kalkgesteente
+opgebouwd te zijn. Druipsteenformaties werden nagenoeg niet aangetroffen. Achter in de verste onderaardsche gang, waarin we
+slechts achter elkaar in gebogen houding gaande konden doordringen, terwijl de vleermuizen, verschrikt door de flambouwen,
+ons in het gezicht fladderden, gaapte een griezelige diepe put, in welks zwarte duisternis het licht der toortsen niet tot
+den bodem vermocht door te dringen. Bij peiling met een eind touw bleek de schacht ongeveer 10 M. diep te zijn. Geen onzer
+had lust bij het gebrekkige licht zich daarin af te laten zakken. Een acetyleenlamp zou ons hier goede diensten hebben kunnen
+bewijzen. De bodem was overal met een dikke laag grof poeder en in het diepste gedeelte ook met excrementen van vleermuizen
+bedekt. De eerste ruimte, waarin we waren afgedaald, was als bezaaid met knekels van menschen en dieren in verschillende stadi&euml;n
+van verwering, alsmede met een legio scherven en gebroken stukken aardewerk van verschillende vorm, grootte en bewerking.
+Hoewel gansche geraamten niet meer voorhanden waren, lagen er nog tal van overblijfselen van kisten of daartoe behoord hebbende
+planken, sommige geheel vergaan, anderen vermolmd. Vele voorwerpen uit deze grot waren vroeger reeds weggehaald en bevinden
+zich thans in het Museum van het Bataviaasch Genootschap.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1918-264.jpg" alt="De Liijang-tattara doodengrot bij Bira." width="607" height="463"><p class="figureHead">De Liijang-tattara doodengrot bij Bira.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Omtrent de herkomst dier doodkisten is evenmin als omtrent de daarbij gevonden voorwerpen iets met zekerheid bekend, niemand
+der bevolking kan daarover eenige inlichting verschaffen, trouwens schijnt zij zelve daaraan zeer, weinig waarde te hechten,
+hetgeen zeker w&egrave;l het geval zoude zijn, indien hare voorouders hunne dooden hier op deze wijze bezorgd hadden. In &#8217;t algemeen
+toch koestert de inlander veel eerbied voor de graven zijner voorouders. Wie het geweest zijn, die aldus hun dooden gedeponeerd
+hebben in holen en spelonken, waarvan sommige zoo ongenaakbaar, dat men zich moeilijk daarvan een denkbeeld kan vormen en
+inlanders er zelfs voor terugdeinzen om ze binnen te gaan, is nog een onopgelost raadsel. Zeker is het echter dat het geen
+aanhangers van den Islam waren, want bij geen der kaakbeenderen, waarvan er zoo tallooze over den grond verspreid lagen, waren
+de tanden geslepen, noch in de onder, noch in de bovenkaak. Of er eenig verband gezocht kan worden tusschen deze geheimzinnige
+doodengrotten en het thans nog bij de heidensche Toradja&#8217;s van Centraal-Celebes bestaande gebruik om hunne dooden te leggen
+in holen op zeer ontoegankelijke plaatsen zooals in steile bergwanden, wagen wij niet te onderstellen.
+
+<a id="d0e205"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e205">265</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1918-265.jpg" alt="Lieden uit de bergstreken van Boeloekoemba." width="720" height="495"><p class="figureHead">Lieden uit de bergstreken van Boeloekoemba.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Op grond van sommige overwegingen is ook wel het vermoeden geuit, dat vreemde kolonisten uit de Molukken komende, zich in
+vroegere tijden hier en op Saleyer, waar ook eenige doodengrotten worden aangetroffen, hebben opgehouden om zeeroof uit te
+oefenen en later weer vertrokken zijn of zich geheel in de bevolking hebben opgelost. Hoe het zij, het is vreemd, dat hoegenaamd
+niets daarvan in het geheugen der bevolking is bewaard gebleven. De aanwezigheid van beenderen van buffels, varkens en honden
+is niet anders te verklaren, dan dat die dieren er als offerande zijn ingebracht of in de grot zijn neergestort en daar een
+gruwelijken dood hebben gevonden. Na weer naar boven te zijn geklauterd, bezochten we nog een in de nabijheid gelegen doodengrot,
+bij de bevolking de &#8220;S&eacute;p&eacute;&#8221; genoemd. Hier wilde geen inlander met ons afdalen, omdat, naar zij beweerden, deze grot vroeger
+gediend had als oubliette, waar ter dood veroordeelden ingeworpen werden en werkelijk lagen aan de oppervlakte enkele schedels,
+waarbij de voortanden waren afgeslepen. Het was een groot gewelf van ongeveer 6 M diepte en met een chaos van kolossale rotsblokken,
+waartusschen nog overblijfselen van deels vergane, deels versplinterde deelen van lijkkisten werden aangetroffen. Blijkbaar
+had deze grot dus voor hetzelfde doel gediend als de Liijang-tattara, totdat eene instorting daaraan een einde maakte. Tusschen
+de rotsblokken gaapten eenige donkere gaten en spleten, waarvan het niet mogelijk was de diepte te peilen, hetgeen eene aanmaning
+voor ons was om hier voorzichtig te zijn.
+
+</p>
+<p>We lieten het dan ook maar hierbij en gingen verder nog wat in den omtrek jagen. Wel moesten er in de buurt nog meer doodengrotten
+zijn zooals aan den voet van den Djanggo, waar we den vorigen dag geweest waren en die nog nimmer onderzocht zijn, doch we
+beschikten tot onze spijt niet over de noodige hulpmiddelen om ons in de spelonken diep te wagen en de aanwezigheid van slangen,
+waarvan we reeds een paar van een gevaarlijke soort gezien hadden en die zich bij voorkeur in holen en gaten verbergen, schrikte
+ons daar ook wel wat van af.
+
+</p>
+<p>We brachten van onze jacht eenige duiven mede, welke aan de goede zorgen van den kok werden toevertrouwd.
+
+</p>
+<p>Als gewoonlijk liepen we, voordat de duisternis inviel, nog wat rond in de kampong. Als men het leven der menschen in die
+afgelegen kampongs zoo van nabij gadeslaat, wordt men wel getroffen door de eentonigheid en het emotielooze dat hun bestaan
+moet hebben. Uiterst zelden bezoek krijgende van vreemdelingen, schijnen de Boegineezen de gezelligheid ook weinig of niet
+onder elkaar te zoeken, getuige het verspreid uit elkander wonen, waardoor groote kampongs zeldzaam worden aangetroffen. Eene
+verzameling van 7 of 8 huizen wordt in deze streken al een flinke kampong genoemd en hoe het bestuur ook tracht de menschen
+te bewegen meer bijeen te <a id="d0e219"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e219">266</a>]</span>gaan wonen, wat uit een oogpunt van orde en veiligheid zoo gewenscht is, lukt dit in de binnenlanden nog volstrekt niet. En
+toch, bij feestelijkheden, waaronder de Celebesiaan eigenlijk alleen dobbelpartijen en hanengevechten verstaat, kan hij niet
+genoeg krijgen van de &#8220;gezelligheid&#8221; en staat men werkelijk verbaasd over zijn ausdauer, bij dat dag en nacht voortdurende
+genieten ten toon gespreid. En als men op de vele &#8220;perkara&#8217;s&#8221; let, welke de inlandsche rechtbanken te behandelen krijgen,
+dan zou men toch ook weer niet zeggen, dat het leven der menschen hier zoo emotieloos voortvliedt als het uiterlijk wel schijnt.
+
+
+</p>
+<p>Dien avond gingen we een bezoek bij den Regent brengen. Aangezien we onze komst tijdig van tevoren hadden aangekondigd, was
+alles ten huize van den Regent voor onze ontvangst in gereedheid gebracht. Hij zelf stond ons beneden aan de trap van zijne
+woning op te wachten. Eigenaardig, zoo&#8217;n huis van een Boegineeschen Regent; hoog op palen gebouwd, onderscheidt het zich in
+vorm weinig van de huizen van gewone gegoede inlanders. Alleen aan de grootte en den bouw van den voorgevel kan men den hoogen
+rang van den bewoner onderkennen. Een houten trap met een afdak leidde ons in het groote ontvangvertrek, dat het geheele voorste
+gedeelte van het huis innam.
+
+</p>
+<p>Hier ontving ons de vrouw van den Regent, gekleed in een lange kleurige zijden boegineesche kabaja, waaronder zij een fraaie
+sarong droeg. Midden in het vertrek, dat door een petroleumlamp schaars verlicht werd, stond een langwerpig vierkante gedekte
+tafel, beladen met schoteltjes, welke zeker wel een 20 soorten van gebak bevatten. Achter in het duisterste gedeelte van het
+vertrek, dichtbij en in de deuropening, die toegang gaf naar het achterhuis, zaten de overige bewoners van het huis, uit de
+familieleden en volgelingen van den Regent bestaande, bij elkander op den grond ons met groote belangstelling te &#8220;beobachten&#8221;,
+geen beweging die hun ontging. Toen we gezeten waren, werd ons een groote kop zwarte koffie ingeschonken en werden we genood
+om toe te tasten. Het was een moeilijke keus want de eene lekkernij zag er al oneetbaarder uit dan de andere en het zou dus
+een zware taak zijn de tafel eer aan te doen. We kozen ten slotte maar iets dat er wat droog uitzag en den minsten smaak beloofde
+te hebben. Nadat we met ongelooflijk veel moeite de zwarte koffie naar binnen hadden gewerkt, werd ons zonder mankeeren een
+groote kop thee opgediend. Ook deze lijdensbeker konden we fatsoenshalve niet aan ons voorbij laten gaan. Het gesprek liep
+uiteraard over gewone dagelijksche dingen en werd gevoerd in den trant als bij een bezoek bij eenvoudige boeren in Drente,
+trouwens het geheel deed, uitgezonderd dan de entourage, wel wat denken aan zoo&#8217;n boerenvisite. Toen we zoo zaten te smullen,
+zette eensklaps een klein kind in den donkeren hoek een keel op van belang. Op onze vraag waarom het kind zoo schreeuwde,
+deelde men ons mede, dat het niet langer al die lekkernijen op tafel kon aanzien en nog niet voldoende getraind was zijne
+begeerten naar behooren te bedwingen. Natuurlijk dat het toen met kwistige hand door ons bedeeld werd, blij als we waren dat
+dit intermezzo eenigszins de aandacht van onzen eigen geringen eetlust afleidde. Voordat ons bezoek eindigde, dat we ongeveer
+een anderhalf uur gerekt hadden, werd elk van ons volgens landsgebruik op een presenteerblad een fraaie Bira&#8217;sche sarong aangeboden,
+welke weefsels terecht een goeden naam hebben. De etikette bij de Boegineezen eischt, dat men een dergelijk geschenk niet
+in handen neemt en bekijkt, dit zou hoogst onbeleefd gevonden worden, want het zou den schijn hebben of men het voorwerp critiseerde.
+We bedankten dus zonder meer en keken er verder niet naar om, zelfs namen we het bij ons vertrek niet mede, want het gebruik
+is, dat het geschenk den bezoeker naar huis wordt nagedragen. Den volgenden morgen reciproceerden wij die beleefdheid door
+aan de vrouw van den Regent een paar doozen zeep en een flesch odeur te zenden.
+
+</p>
+<p>Thuis gekomen spoelden we den naren smaak weg met een glaasje bier en ondanks al die &#8220;kwade vochten&#8221; sliepen we dien nacht
+uitstekend.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1918-266.jpg" alt="Kust nabij Kaap Bira." width="606" height="439"><p class="figureHead">Kust nabij Kaap Bira.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Het plan was om den volgenden dag de reis door het regentschap voort te zetten en onze tenten op te slaan te Tyro, aan de
+baai van dien naam gelegen, ongeveer 10 paal benoorden Bira. Het was &#8217;s morgens een drukte van belang voor ons vertrek. De
+koelies, die ons &#8220;gep&auml;ck&#8221; zouden vervoeren, waren al vroeg aanwezig en wachtten op het voorerf tot onze bedienden alles hadden
+ingepakt, hetgeen eerst na het ontbijt geheel kon geschieden. Toen dit afgeloopen was en de stoet vertrekken kon, maakten
+we ons gereed om op te stijgen. De paarden, weelderig geworden <a id="d0e234"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e234">267</a>]</span>door de lange rust en het goede voer, moesten met beleid genomen worden, want hun ongeduld liet het niet toe kalm den voet
+in den stijgbeugel te zetten. Het was ongeveer 9 uur geworden toen we het poortje voor de pasanggrahan uitreden. Hevig was
+de belangstelling van de bewoners voor onzen uittocht; achter elke vensteropening verdrongen zich de bruine gezichten en de
+geheele Bira&#8217;sche jeugd deed ons een eindweegs uitgeleide. Eerst gingen we hetzelfde steile pad naar boven, waarlangs we gekomen
+waren, maar nu was het gelukkig niet glibberig, want sindsdien had het niet meer geregend. Op het hoogste punt gekomen, sloegen
+we den weg in die in noordelijke richting de heuvelketen volgt, welke tot Sindjai evenwijdig aan de kust van de Bonische golf
+loopt. We hielden de zee dus aan onze rechterhand en hadden af en toe een prachtig uitzicht over het in het felle zonlicht
+schitterende blauwe watervlak. In de heldere morgenlucht teekende zich aan de andere zijde in de verte het geweldige bergmassief
+van den Lompo-Battang duidelijk af. De weg ging over een harden kalksteenbodem, waaruit scherpe koraalpunten uitstaken, waarop
+onze paarden spoedig dreigden kreupel te loopenen wederom klonken op sommige plaatsen de voetstappen hol, alsof daar de grond
+ondermijnd was. Zoo genoten we gedurende eenige uren van de mooie panorama&#8217;s. Bijzonder schoon vooral was het gezicht op de
+baai van Tyro van de zuidzijde gezien. Kort na den middag kwamen we daar aan. De baroega was klein en primitief, doch toen
+de barang was aangekomen, installeerden we ons zoo goed mogelijk, want we dachten hier een dag over te blijven om den omtrek
+te verkennen.
+
+</p>
+<p>Nadat de middaghitte wat over was en we gegeten hadden, gingen we een heerlijk bad nemen in een kristalheldere bron dicht
+bij de baroega. De geheele streek tusschen Bira en Tyro schijnt rijk aan bronnen te zijn want we waren er al meerdere gepasseerd.
+We wandelden daarna nog wat rond om de naaste omgeving van de baroega op te nemen. De kampong lag aan het strand dicht bij
+onze baroega op korten afstand van de monding van de Tyro-rivier. De moerassige vallei van deze rivier onderbreekt hier den
+hoogen heuvelrug, welke zich aan de overzijde weer verder noordwaarts voortzet. Op het strand lagen een paar prauwen in aanbouw,
+ook hier werd dus de scheepsbouw beoefend. &#8217;s Avonds in de baroega werden we heftig geattaqueerd door wolken giftig stekende
+muskieten die zich door geen tabaksrook lieten verdrijven. In arren moede liepen we maar eens naar buiten naar het strand
+waar een eigenaardig schouwspel onze aandacht trok. Duizende dwaallichtjes bewogen zich langs de kust van de baai. Het was
+namelijk lage ebbe, zooals in de maanden Augustus, September en October dikwijls voorkomt, waardoor het gansche strand op
+een paar honderd meter droog loopt. Bij avond wordt dan met fakkellicht overal, tot zelfs laat in den nacht, naar allerhande
+zeedieren, zoo visschen als schelpdieren gezocht, die in de plassen of tusschen de steenen zijn achtergebleven. De aanblik,
+dien de kust dan oplevert, met zijn ontelbare bewegende lichtjes, tot in myriaden vermenigvuldigd door hunne terugkaatsing
+in het weinig overgebleven water, is in de hoogste mate tooverachtig. We bleven dan ook geruimen tijd dit eigenaardige schouwspel
+gadeslaan, totdat de muskieten, die ons evenmin hier met rust lieten, ons noopten bescherming te zoeken achter onze klamboe.
+Den volgenden morgen namen we voor het ontbijt een kijkje op de passer, waar het al aardig druk begon te worden.
+
+</p>
+<p>Eens in de vijf dagen was het hier marktdag, een heel evenement voor het plaatsje.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1918-267.jpg" alt="Kaap Tyro." width="606" height="448"><p class="figureHead">Kaap Tyro.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Er zijn zeker weinig dingen waar het belang van de bevolking meer mee gemoeid is dan met een goed geregeld marktwezen, de
+geheele binnenlandsche kleinhandel is op de passers aangewezen. Van heinde en ver komen de menschen hunne producten brengen
+om die meestal in te ruilen tegen katoentjes, tabak en andere benoodigdheden. Het is altijd een aardige levendigheid op zoo&#8217;n
+passer. Na het ontbijt maakten we in een lichte prauw een tochtje over de baai naar Kaap Tyro. We bezochten hier een klein
+strandhol, Samboang geheeten, iets bezuiden de kaap. De opening was ongeveer 6 M. boven den grond, zoodat we langs een bamboeladdertje
+naar boven moesten klimmen. Het was slechts eene kleine ruimte, waarin we niet rechtop konden staan en waarvan de bodem maar
+weinige vierkante meters besloeg. Op den grond lagen vermolmde overblijfselen van doodkisten en evenals in de doodengrotten
+van Bira een menigte losse fragmenten van menschelijke skeletten en scherven van porseleinen vaatwerk. De ongeslepen tanden
+in de bekkeneelen <a id="d0e247"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e247">268</a>]</span>wezen ook hier op den v&oacute;&oacute;r-mohammedaanschen oorsprong van deze doodenplaats.
+
+</p>
+<p>Vervolgens voeren we nog verder zuidwaarts langs de kust om de merkwaardige strandlini&euml;n, die ook hier zoo duidelijk aan den
+dag komen, te bezichtigen. Er lieten zich niet minder dan vijf van zulke lijnen boven elkaar onderscheiden, de onderste uitholling
+door het tegenwoordige zeeniveau medegerekend, waarvan de hoogstgelegene naar schatting wel een 100 M. boven de zee lag. Op
+eenigen afstand van de kust was het verloop dier strandlini&euml;n in horizontale richting duidelijk te onderkennen. We voeren
+daarna terug naar de baai met de bedoeling de Tyro-rivier nog een eindje op te varen in de hoop hier een kaaiman te kunnen
+schieten. De rivier is bij de monding ca. 30 M. breed en bij hoog water ongeveer 3 mijl bevaarbaar voor lichte vaartuigen.
+De modderige oevers zijn dicht begroeid met nipahpalmen, een uitgezocht terrein dus voor die ongure amphibie&euml;n, waarvan het
+hier dan ook volgens de menschen moet wemelen. Werkelijk werden we, nadat we even de rivier waren ingevaren, opmerkzaam gemaakt
+op een kaaiman, die zich op een uitstekende modderbank aan den oever in de zon lag te koesteren. Het is merkwaardig hoeveel
+eerder een inlander zoo&#8217;n dier opmerkt dan een europeaan; wij zouden stellig het doodstil liggende monster met zijne op de
+modderige omgeving gelijkende kleur niet zoo spoedig gezien hebben. Heel behoedzaam werd naar de plaats, waar het dier lag,
+heengeroeid. Het sliep klaarblijkelijk, want we konden het tot op ongeveer 30 pas naderen zonder dat het ons opmerkte. Aangezien
+we slechts jachtgeweren bij ons hadden met ronde kogels geladen, hadden we afgesproken tegelijk te schieten, om tenminste
+eenige kans te hebben het dier zoo te treffen dat het bleef liggen. Nadat we het goed op de korrel hadden genomen, had op
+het gegeven teeken eene nagenoeg gelijktijdige losbranding van drie geweren plaats. Op hetzelfde oogenblik maakte het dier
+een vervaarlijke luchtsprong en plompte dicht bij onze boot in het water neer, waarin nog even eene hevige beroering ontstond,
+die spoedig ophield, waarna er niets meer te zien was. Of het beest getroffen was had niemand van ons kunnen zien, zoo snel
+was alles in zijn werk gegaan, doch gelet op de geweldige beweging die het dier gemaakt had, was het wel waarschijnlijk dat
+dit niet alleen door den schrik veroorzaakt was. Hoe het zij, weg was het en als het getroffen was zou het dagen kunnen duren,
+voordat het cadaver boven zou komen drijven. Men zegt dat elke verwonding een kaaiman het leven kost tengevolge van infectie,
+veroorzaakt door lagere organismen, welke in het lauwe modderige water natuurlijk rijkelijk aanwezig zijn.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1918-268.jpg" alt="Gezicht op Kadjang" width="608" height="433"><p class="figureHead">Gezicht op Kadjang</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Aangezien het al vrij laat was geworden en de middagzon op het water ondraaglijk heet was, besloten we naar de baroega terug
+te keeren, waar we tegen 2 uur aankwamen. Hier troffen we den Regent van Kadjang aan, die van onze komst verwittigd, ons tot
+hier tegemoet gekomen was. We zouden namelijk den volgenden dag den tocht voortzetten naar Kadjang, ongeveer 10 paal noordelijker
+gelegen aan de Bonische Golf. We gingen dien namiddag weer verrukkelijk baden in de bron en brachten een door muskieten hevig
+geplaagden avond door. We namen den volgenden morgen bij het pontje aan de rivier afscheid van den Regent van Bira, wiens
+grondgebied we hier verlieten. De weg volgde aanvankelijk den linkeroever van de Tyro-rivier doch zwenkte spoedig noordwaarts
+af het heuvelterrein op.
+
+</p>
+<p>Het geheele traject naar Kadjang was nogal geaccidenteerd doch de grond was niet meer zoo steenachtig, hetgeen van merkbaren
+invloed was op de vegetatie. Veel hoog geboomte en talrijke tegen de hellingen aangelegde tuinen van de bevolking gaven aan
+de landstreek een bekoorlijk aspect. Slechts nu en dan was door het groen de blauwe zee zichtbaar. Zwermen witte kakatoe&#8217;s
+droegen met hun wanluidend gekrijsch het hunne bij het landschap te verlevendigen. Eigenaardig waren hier de door de menschen
+in de boomen gebouwde huisjes, welke moesten dienen als wachthuisjes om &#8217;s nachts de tuinen te bewaken. Primitieve bamboeladders,
+bestaande uit een enkelen bamboestok, waarin houten pennen als sporten waren geslagen, maakten het beklimmen voor de wakers
+gemakkelijk. Soms waren het slechts platvormen zonder afdakje als groote kraaienesten, gemaakt van naastelkander gelegde stokken,
+maar allen waren zoo hoog in de boomen gebouwd, dat ze een ruim uitzicht boden over de tuinen en de bewoners behoedden voor
+eventueele lanssteken van onderen toegebracht, eene moordmethode, welke in Zuid-Celebes zeer in zwang is en &#8220;soloro&#8221; genoemd
+wordt.
+
+<a id="d0e260"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e260">269</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1918-269.jpg" alt="Rijstvelden in Oud-Boeloekoemba." width="720" height="492"><p class="figureHead">Rijstvelden in Oud-Boeloekoemba.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Dichtbij Kadjang passeerden we nog eene oude vorstenbegraafplaats, bestaande uit eenige groote gebeeldhouwde grafsteenen,
+welke door de bevolking als een heilige plaats wordt aangemerkt.
+
+</p>
+<p>Tegen den middag kwamen we te Kadjang aan. In de netjes ingerichte pasanggrahan, welke vroeger Controleurswoning was geweest
+toen Kadjang nog de standplaats van een bestuursambtenaar was, vonden we een goed onderkomen. Voor het eerst konden we ons
+weer in een behoorlijke badkamer verfrisschen en in ledikanten slapen. De pasanggrahan was van servies en keukengerij naar
+behooren voorzien zoodal niet alles uitgepakt behoefde te worden. De europeesche collecteur, die in een paviljoen zijn kantoor
+hield, kwam ons spoedig verwelkomen en was ons behulpzaam bij het doen inkoopen van rijst en kippen en dergelijke benoodigdheden,
+waarvan onze voorraad uitgeput raakte. Vanuit de voorgalerij, welke tevens diende voor Landraadzaal als er rechtszittingen
+werden gehouden, hadden we een ruim uitzicht over een uitgestrekt moeras en de heuvelen aan de overzijde daarvan. Daar de
+pasanggrahan tegen den heuvelrug ligt waar deze door de terreinplooiing plotseling wordt onderbroken, was de zee slechts zichtbaar
+door een nauwe passage, welke de ingang van den voormaligen zeeboezem vormt. Het lijkt namelijk wel of deze inzinking van
+het land vroeger een soort fjord is geweest waarvan de bodem helaas gerezen is, waardoor een uitgestrekt moeras is ontstaan
+dat zich ver landwaarts voortzet en nog met de zee in verbinding staat door evengenoemde smalle doch diepe kloof. De hoogstgelegen
+gronden worden gebruikt als moerassawah&#8217;s, doch het grootste gedeelte is begroeid met nipah en bako-bako en loopt periodiek
+onder. Indien de bodem 10 &agrave; 15 M lager lag, zou men hier de mooiste natuurlijke haven hebben welke men zich denken kan, nu
+is het een triestig moeras, dat de plaats tot een ellendig malaria-oord maakt. Natuurlijk verzuimden we niet onze traditioneele
+avondwandeling te doen, waarvoor we den weg kozen welke door de kampong naar het strand voert. Een smalle weg, een paal ver
+bijna langs den voet van het heuvelterrein gaande, bracht ons aan een klein hoofd van koraalsteenen, even buiten den zuidhoek
+van den ingang van het fjord. Bij dit landhoofd, dat als aanlegplaats was uitgebouwd, lagen eenige handelsprauwen voor anker,
+waar zij achter het uitstekende kustrif eene goede beschutting tegen de oostelijke winden vonden. Ofschoon hier meestal eenige
+handelsprauwen aangetroffen worden, beteekent Kadjang toch als handelsplaats zeer weinig omdat het geen achterland heeft.
+Op het landhoofd bleven we eenigen tijd genieten van het gezicht op de spiegelgladde zee welke door geen rimpeltje bewogen
+werd, de voor anker liggende prauwen bijna bewegingloos. Het kegelvormige eiland Borongloe voor de kust van Balangnipa, door
+de ondergaande zon goud belicht, leek daardoor veel dichterbij dan werkelijk het geval <a id="d0e270"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e270">270</a>]</span>was. Een paar huiswaarts keerende visschers voeren in hunne ranke vaartuigen naar binnen om hun vangst den volgenden morgen
+op de passer te brengen. Het begon onder de klapperboomen reeds te schemeren toen we denzelfden weg naar huis terugkeerden.
+Het moeras leek nu nog somberder en dreigender dan bij vol daglicht, eene echte woonplaats van demonen, die met hun giftigen
+adem dood en verderf onder het menschdom verspreidden. De bewoners hadden zich reeds in hunne huisjes teruggetrokken; behalve
+op het passerterrein, waar nog eenige lieden bijeen waren, die waarschijnlijk van elders komende den nacht onder de passerloodsen
+zouden doorbrengen, zagen we niemand meer buiten. De enkele tokotjes van Chineezen hadden hun luiken reeds gesloten; het flauwe
+licht van een pelita, dat door de reten naar buiten drong en het geluid van stemmen binnenshuis bewezen ons echter, dat de
+menschen zich nog niet ter ruste hadden begeven. De weinige flinke huizen en het armoedige doodsche uiterlijk van het onaanzienlijke
+plaatsje geven Kadjang wel het voorkomen van een &#8220;ville morte&#8221;. De reorganisatie, waarbij Kadjang als standplaats van een
+europeesche bestuursambtenaar werd opgeheven, is niet bevorderlijk geweest voor den bloei van deze streek. Het samenvoegen
+van bestuursressorten tot &eacute;&eacute;ne grootere administratieve eenheid kan alleen dan zonder nadeel geschieden, indien goede verbindingswegen
+eene snelle gemeenschap met het bestuurscentrum mogelijk maken en wanneer de inlandsche hoofden en ambtenaren op een zoo hoog
+peil van beschaving zijn gekomen dat zij zelfstandig op kunnen treden. Waar dit hier nog gansch niet het geval was en daarbij
+de ontwikkeling van het land algeheel op eigen kracht en initiatief van de bevolking is aangewezen en de impuls van westersche
+energie en europeesch kapitaal ook totaal ontbreekt, behoeft het geen verwondering te wekken dat er van eenigen vooruitgang
+niets te bespeuren is.
+
+</p>
+<p>We hadden dien avond weinig last van muskieten, hetgeen hier bij uitzondering wel eens het geval is, en konden dus zonder
+voortdurende afweermaatregelen den tijd v&oacute;&oacute;r het naar bed gaan gezellig pratende doorbrengen. We moesten nu langzamerhand
+aan de terugreis gaan denken, want onze gewone bezigheden lieten eene langere afwezigheid niet toe. We konden in twee dagmarschen
+het uitgangspunt van onze tournee bereiken door den weg over Tanette, een plaats ongeveer 20 paal in het binnenland aan den
+postweg gelegen, te kiezen, waartoe we dan ook besloten. Doordat er nog eenige zaken met den Collecteur en den Regent moesten
+worden afgedaan, konden we den volgenden morgen eerst tegen 11 uur vertrekken. De paarden zoowel als wijzelven hadden een
+goede rust genoten zoodat we tegen de vermoeinissen van den dag bestand zouden zijn. Het was anders geen genoeglijk vooruitzicht
+20 paal door een bijna boomlooze streek op het heetst van den dag af te leggen. De eerste tien paal kunnen nog aangenaam genoemd
+worden, de volgende vijf paal begint de aardigheid er al af te gaan en de laatste palen zijn min of meer een kwelling.
+
+</p>
+<p>Men weet dan haast niet meer hoe op het zadel te zitten, iedere houding is pijnlijk en vermoeiend, waarbij dan nog komt het
+gevoel van afmatting tengevolge van het groote vochtverlies door transpiratie. De koelies waren &#8217;s morgens vroeg reeds vertrokken
+zoodat we konden verwachten dat bij onze aankomst te Tanette de barang er reeds zou zijn en we ons dadelijk zouden kunnen
+verfrisschen.
+
+</p>
+<p>De weg voerde in westelijke richting het binnenland in. Toen we door het moeras waren kwamen we in het hooge terrein, dat
+de oude zeeboezem geheel omringt. In den beginne passeerden we nog enkele alleenstaande woningen en eenige bebouwde gronden,
+doch allengs kwamen we in een onbewoonde streek en kreeg het land hier het typische savannen aspect van Celebes&#8217; binnenland,
+d. w. z. golvend terrein bedekt met alang-alang, waarvan de eentonigheid hier en daar onderbroken wordt door donker groene
+boschjes die het oog weldadig aandoen. Recht voor ons uit in de wazige verte, verhief zich het Lompo-Battanggebergte en meer
+naar het noorden de hooge muur van de Bonglangi-keten, welke de grens vormt tusschen Boni en de Gouvernementslanden. Op sommige
+plaatsen groeiden verspreid in het alang-alang-veld lage boompjes met kromme stammetjes, een boomsoort, behoorende tot de
+familie der euphorbiacee&euml;n, waarvan het hout de merkwaardige eigenschap bezit spoedig te versteenen en dan het aanzien krijgt
+van marmer of kwarts. De bodem bestond uit een onvruchtbare harde tufachtige grondsoort, welke men in Zuid-Celebes zooveel
+aantreft in de z&ocirc;ne tusschen de kustvlakte en het bergland. Na 10 paal afgelegd te hebben hielden we een korte rust op een
+beschaduwde plek bij een klein gehucht, Djodjolo genaamd, een plaats genoemd in bijna alle processtukken in zaken van veediefstallen.
+Hier namen we afscheid van den Regent van Kadjang, die ons tot zoover vergezeld had; we waren namelijk aangekomen in het regentschap
+Oud-Boeloekoemba. Toen we dit beruchte oord voorbij waren begon de weg weer te stijgen en maakte het savannen gebied plaats
+voor een boschrijker streek terwijl de grond ook vruchtbaarder werd.
+
+</p>
+<p>De gesprekken van het gezelschap werden van lieverlede minder geanimeerd, de afmattende invloed van de hitte begon zich bij
+mensch en dier te doen gevoelen en daarbij kwam het vermoeiende van het meer geaccidenteerde terrein. Na een paal of vijf
+werd wederom rust gehouden om de spieren weer eens te ontspannen en een dronk uit de veldflesschen te nemen. We kwamen daarna
+weer in een meer bewoonde streek en de laatste palen voerde de weg langs en door uitgestrekte rijstvelden die kunstig terrasgewijze
+tegen de hellingen waren aangelegd. We naderden de bergstreken; de snelvlietende beekjes, waaruit de sawah&#8217;s hun water ontvangen
+door primitief aangelegde leidingen, drogen hier nooit geheel uit. De meeste rijstvelden waren nog in bewerking of werden
+reeds beplant, doch zooals gewoonlijk in streken, waar de bevolking het geheele jaar door over &#8220;levend&#8221; water voor hare sawah&#8217;s
+kan beschikken, heerschte ook hier de grootst mogelijke stelselloosheid in het cultiveeren van die gronden, zoodat we ook
+wel plaatsen aantroffen waar nog geoogst moest worden. Hier zagen we een aardig voorbeeld hoe vernuftig de inlander kan zijn,
+wanneer het iets betreft, waardoor <a id="d0e280"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e280">271</a>]</span>hij het zich gemakkelijker kan maken, namelijk een automatisch werkend toestel om de vogels van de rijstvelden te verjagen.
+Een ongeveer 2 M. lange, holle, van onderen afgesloten bamboe, is nabij het midden bevestigd aan een horizontale draaibare
+as, welke op een paar bamboeschragen rust. Het kortste gesloten gedeelte van de bamboe is met een steen bezwaard, waardoor
+deze in nagenoeg verticalen stand wordt gehouden. Door een bamboegootje wordt water uit een leiding afgetapt en boven de opening
+van de bamboe gevoerd. Als deze vol water is geloopen verplaatst zich het evenwicht naar het bovenste langste gedeelte en
+kiepert de bamboe om waardoor het water er weer uitloopt. Zoodra de bamboe is leeggeloopen, zwaait ze door het gewicht van
+den steen weer in haar vorigen stand terug en slaat dan met de onderkant tegen een dwarsstang, waaraan een menigte rottantouwen
+zijn bevestigd, die in verschillende richtingen over het veld zijn gespannen en waaraan kleppers en andere vogelverschrikkende
+voorwerpen zijn verbonden, die in beweging worden gebracht door den schok, welken de dwarsstang krijgt.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1918-271.jpg" alt="Automatisch werkende vogelverschrikker." width="606" height="446"><p class="figureHead">Automatisch werkende vogelverschrikker.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Eindelijk bereikten we den grooten weg van Boeloekoemba naar Sindjai en waren nu spoedig te Tanette, waar eene kleine pasanggrahan
+ons een gastvrij onderkomen bood. Gelukkig waren de koelies reeds aangekomen, zoodat we dadelijk konden gaan baden en ons
+verkleeden en toen we daarmee gereed waren en onze leden op gemakkelijke stoelen in het voorgalerijtje uitstrekten, neeg de
+zon reeds ter kimme en hulde het ravijn naast de pasanggrahan zich in de schaduwen van den naderenden nacht. Het begon nu
+heerlijk koel te worden want we waren op ongeveer 430 M. hoogte boven het zeeoppervlak en de bergwind, die spoedig doorkwam,
+dreef de warme lucht naar de zee. Het was een genot, die frissche temperatuur na onze reis langs die heete kuststreken, en
+dan g&eacute;&eacute;n muskieten. De lange rit had ons hongerig gemaakt en ongeduldig werd al eens gevraagd of het eten nog niet klaar was.
+Toen het eindelijk zoover was lieten we ons dan ook niet onbetuigd, temeer niet daar de Regent ons aangenaam verrast had met
+een paar wilde eenden die hij in de sawah&#8217;s had laten schieten. Later kwam de Regent zelf zijne opwachting maken en rapport
+uitbrengen. Het was een nog jonge man met een energiek uiterlijk, een Boeginees waar ras in zat, die nog veel beloofde voor
+zijn uitgestrekt district, dat altijd een slechten naam had gehad. Jammer dat dergelijke jonge Hoofden naderhand niet altijd
+aan de gestelde verwachtingen voldoen, wat meestal moet worden toegeschreven aan de gebrekkige leiding, welke zij van de elkaar
+snel afwisselende europeesche bestuursambtenaren ontvangen, wier inzichten natuurlijk niet altijd dezelfde zijn, waardoor
+hun ondergeschikten wel eens de kluts kwijt raken en de ambitie verliezen. We vernamen van hem dat er meermalen wilde buffels
+op den postweg werden gezien en deze dieren, hoewel schuw, toch wel gevaarlijk konden zijn, vooral als men nagenoeg weerloos
+in een bendy zit. In de bosschen van het district Oedjoenloe, waar de groote weg gedeeltelijk doorheen loopt, komen deze waarschijnlijk
+verwilderde runderen vrij veel voor.
+
+</p>
+<p>We zouden &#8217;s nachts met die aangename temperatuur heerlijk geslapen hebben als we niet zoo lastig gevallen waren door de ratten.
+Telkens werden we verontrust door die brutale rakkers, die niet schroomden verkenningstochten te maken over onze beenen en
+zelfs over ons hoofd en zich slechts voor korten tijd lieten verjagen door een hun woedend nageworpen schoen en kwalijk onderdrukte
+verwensching. Den volgenden morgen merkten we, dat onze zeep het had moeten ontgelden. De deksels der zeepbakjes waren er
+netjes afgewerkt en de afgeknaagde stukjes zeep vonden we hier en daar op den grond liggen. Het was maar goed dat onze tocht
+ten einde liep.
+
+</p>
+<p>V&oacute;&oacute;rdat we in de bendy&#8217;s stapten, welke we hier hadden laten komen, gingen we nog even een kijkje op de passer nemen. Het
+was juist marktdag en ofschoon het slechts een kleine binnenlandsche passer was, waren er toch vrij veel bezoekers uit den
+omtrek en uit de nabije bergstreken en natuurlijk ontbraken ook hier de beroepskooplieden niet, die geregeld de passers in
+het binnenland afreizen. Deze slaan hun koopwaren, meestal manufacturen, gedroogde visch of zout, in te Bonthain of Balangnipa
+en trekken daarmede van de eene passer naar de andere; overal ontmoet men ze met hunne draagpaardjes op de wegen in het binnenland.
+Eenige typen van bergbewoners, die in tegenstelling met de Boegineezen van de <a id="d0e293"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e293">272</a>]</span>kuststreken een lange wilde haardos dragen en in meerdere opzichten daarvan afwijken, waren bereid voor onze lens te poseeren.
+
+
+</p>
+<p>Tegen een uur of tien waren we gereed om te vertrekken. De landschappen, door welke onze weg voerde, vertoonden een soortgelijk
+aspect als die welke we den vorigen dag waren doorgetrokken, alleen moesten we eenige diepe ravijnen passeeren, waar de weg
+niet altijd even goed getraceerd was en soms zoo steil dat we het geraden achtten uit onze bendy&#8217;s te stappen en er naast
+te loopen. Aangezien we in een dalende lijn gingen, hadden onze paardjes het overigens niet al te zwaar, ook al was de weg
+op verscheidene plaatsen door de wilde zwijnen omgewoeld en niet overal al te best onderhouden. Toch was de afstand te groot
+om het geheele traject met dezelfde paarden af te leggen zoodat we halverwege moesten verspannen, waartoe ons van Boeloekoemba
+uit versche paarden waren tegemoetgezonden.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1918-272.jpg" alt="Een passer in de binnenlanden van Zuid-Celebes." width="720" height="413"><p class="figureHead">Een passer in de binnenlanden van Zuid-Celebes.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Op de plaats, waar we van paarden verwisselden, ontmoetten we den Waterstaatsopzichter met zijne vrouw, die in een bendy op
+reis waren naar Balangnipa. Zij vergezelde haar man dikwijls op zijne tournees, hoe bezwaarlijk deze ook voor eene vrouw konden
+zijn; ze was eene van die moedige vrouwtjes, die niet schromen hunne echtgenooten naar de verste oorden te vergezellen en
+blijmoedig de moeilijkheden en gevaren van het rimboeleven met hen deelen, zoodoende een onwaardeerbare steun zijn voor die
+pioniers der beschaving.
+
+</p>
+<p>Over ons verblijf te Tanette sprekende, vertelde ze ons, dat ze zich daar altijd genoodzaakt zag &#8217;s nachts een doek om het
+hoofd te wikkelen om haar haren te beschermen tegen de <span id="d0e306" class="corr" title="Bron: rattten">ratten</span>, die het in &#8217;t bijzonder daarop voorzien schenen te hebben.
+
+</p>
+<p>De verdere reis leverde geen bijzonderheden meer op, het land vertoonde slechts hier en daar sporen van eenige cultuur en
+de sporadisch voorkomende huisjes bevestigden de aanwezigheid van menschelijk leven; overigens zagen we niet anders dan wilde
+varkens, die bezig waren den weg te bewerken om de wortelknolletjes van een zeker kruid te bemachtigen, dat veel op de wegen
+voorkomt, en die slechts noode hiervan konden scheiden, wanneer het geluid van onze voertuigen tot hen doordrong. Soms ook,
+op plaatsen waar de weg langs bosschages ging, vluchtten bij onze nadering troepen zwarte Celebesapen onder veel misbaar weg
+om een veiliger plaatsje boven in de boomen te zoeken. Het was twee uur in den middag toen we van het laatste terras afdaalden
+in de vlakte van Boeloekoemba en weldra reden we onder de hooge klapperboomen langs de kust. Verscholen in het groen, zooals
+de meeste indische plaatsen zijn, ontwaart men gewoonlijk eerst iets van de kotta, wanneer men de laatste bocht van den weg
+gepasseerd is en dan zijn de witte muren van de gevangenis in den regel de eerste symptomen, welke men van de beschaving ziet.
+Zoo ook hier. Na weinige oogenblikken waren we nu aan het uitgangspunt van onzen tocht gearriveerd, waar het reisgezelschap,
+wel een beetje gaar van den langen rit doch in eene voldane stemming, uit elkander ging.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/o1918-272.gif" alt="Ornament" width="316" height="20"></div><p>
+
+
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="back">
+<div class="transcribernote">
+<h2>Colofon</h2>
+<h3>Beschikbaarheid</h3>
+<p>Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het
+kopi&euml;ren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de Project Gutenberg Licentie bij dit eBoek of on-line op <a href="http://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.
+
+</p>
+<p>Dit eBoek is geproduceerd door Jeroen Hellingman en het on-line gedistribueerd correctie team op <a href="http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.
+
+</p>
+<p>Deze tekst is ontleend aan &#8220;De Aarde en haar volken,&#8221; Jaargang 1918.
+
+</p>
+<p>This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give
+it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at <a href="http://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.
+
+</p>
+<p>This eBook is produced by Jeroen Hellingman and and the Online Distributed Proofreading Team at <a href="http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.
+
+</p>
+<h3>Codering</h3>
+<p>Dit bestand is in een verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het einde
+van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel zijn gecorrigeerd. Dergelijke correcties zijn
+gemarkeerd met het corr-element.
+
+</p>
+<p>Hoewel in het origineel laag liggende aanhalingstekens openen gebruikt, zijn deze in dit bestand gecodeerd met &#8220;. Geneste
+dubbele aanhalingstekens zijn stilzwijgend veranderd in enkele aanhalingstekens.
+
+</p>
+<h3>Documentgeschiedenis</h3>
+<ul>
+<li>09-DEC-2006 begonnen.</li>
+</ul>
+<h3>Verbeteringen</h3>
+<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p>
+<table width="75%">
+<tr>
+<th>Plaats</th>
+<th>Bron</th>
+<th>Verbetering</th>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e306">Bladzijde 272</a></td>
+<td width="40%">rattten</td>
+<td width="40%">ratten</td>
+</tr>
+</table>
+</div>
+</div>
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Reisherinneringen van een
+bestuursambtenaar in Zuid-Celebes, by L. M. van Klaveren
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ZUID-CELEBES ***
+
+***** This file should be named 20706-h.htm or 20706-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/2/0/7/0/20706/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/20706-h/images/it1918-257.gif b/20706-h/images/it1918-257.gif
new file mode 100644
index 0000000..55f326c
--- /dev/null
+++ b/20706-h/images/it1918-257.gif
diff --git a/20706-h/images/o1918-272.gif b/20706-h/images/o1918-272.gif
new file mode 100644
index 0000000..4b156ca
--- /dev/null
+++ b/20706-h/images/o1918-272.gif
diff --git a/20706-h/images/p1918-257.jpg b/20706-h/images/p1918-257.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3350015
--- /dev/null
+++ b/20706-h/images/p1918-257.jpg
diff --git a/20706-h/images/p1918-260.jpg b/20706-h/images/p1918-260.jpg
new file mode 100644
index 0000000..440fab7
--- /dev/null
+++ b/20706-h/images/p1918-260.jpg
diff --git a/20706-h/images/p1918-261-1.jpg b/20706-h/images/p1918-261-1.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f317ed4
--- /dev/null
+++ b/20706-h/images/p1918-261-1.jpg
diff --git a/20706-h/images/p1918-261-2.jpg b/20706-h/images/p1918-261-2.jpg
new file mode 100644
index 0000000..79dcffd
--- /dev/null
+++ b/20706-h/images/p1918-261-2.jpg
diff --git a/20706-h/images/p1918-263.jpg b/20706-h/images/p1918-263.jpg
new file mode 100644
index 0000000..45a7039
--- /dev/null
+++ b/20706-h/images/p1918-263.jpg
diff --git a/20706-h/images/p1918-264.jpg b/20706-h/images/p1918-264.jpg
new file mode 100644
index 0000000..5744f7a
--- /dev/null
+++ b/20706-h/images/p1918-264.jpg
diff --git a/20706-h/images/p1918-265.jpg b/20706-h/images/p1918-265.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b798a59
--- /dev/null
+++ b/20706-h/images/p1918-265.jpg
diff --git a/20706-h/images/p1918-266.jpg b/20706-h/images/p1918-266.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4743be8
--- /dev/null
+++ b/20706-h/images/p1918-266.jpg
diff --git a/20706-h/images/p1918-267.jpg b/20706-h/images/p1918-267.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3adf2f3
--- /dev/null
+++ b/20706-h/images/p1918-267.jpg
diff --git a/20706-h/images/p1918-268.jpg b/20706-h/images/p1918-268.jpg
new file mode 100644
index 0000000..7d54a2d
--- /dev/null
+++ b/20706-h/images/p1918-268.jpg
diff --git a/20706-h/images/p1918-269.jpg b/20706-h/images/p1918-269.jpg
new file mode 100644
index 0000000..53f56e1
--- /dev/null
+++ b/20706-h/images/p1918-269.jpg
diff --git a/20706-h/images/p1918-271.jpg b/20706-h/images/p1918-271.jpg
new file mode 100644
index 0000000..cb7137f
--- /dev/null
+++ b/20706-h/images/p1918-271.jpg
diff --git a/20706-h/images/p1918-272.jpg b/20706-h/images/p1918-272.jpg
new file mode 100644
index 0000000..61aa97f
--- /dev/null
+++ b/20706-h/images/p1918-272.jpg
diff --git a/20706-page-images.zip b/20706-page-images.zip
new file mode 100644
index 0000000..8b6090b
--- /dev/null
+++ b/20706-page-images.zip
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..54c93f2
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #20706 (https://www.gutenberg.org/ebooks/20706)