diff options
Diffstat (limited to '20706-8.txt')
| -rw-r--r-- | 20706-8.txt | 1518 |
1 files changed, 1518 insertions, 0 deletions
diff --git a/20706-8.txt b/20706-8.txt new file mode 100644 index 0000000..6561b70 --- /dev/null +++ b/20706-8.txt @@ -0,0 +1,1518 @@ +The Project Gutenberg EBook of Reisherinneringen van een bestuursambtenaar +in Zuid-Celebes, by L. M. van Klaveren + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Reisherinneringen van een bestuursambtenaar in Zuid-Celebes + De Aarde en haar Volken, 1918 + +Author: L. M. van Klaveren + +Release Date: February 27, 2007 [EBook #20706] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ZUID-CELEBES *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + + + + + + + + Reisherinneringen van een bestuursambtenaar in Zuid-Celebes. + + Door L. M. van Klaveren. + + + +Tot de minst bezochte gebieden van het zuid-westelijk schiereiland van +Celebes behoort ongetwijfeld de zuid-oostelijke hoek daarvan, waar +men op de kaart het oude regentschap Bira vindt. In een uithoek van +het schiereiland gelegen, ver van de groote verkeerswegen verwijderd, +slechts te bereiken door een vrij ontoegankelijk terrein, wordt deze om +verschillende redenen toch zoo merkwaardige streek uiterst zelden door +europeanen bezocht. Het bezoeken van dit tot de Assistent-Residentie +Bonthain ressorteerende regentschap, was het doel van onze reis. + +Aangezien deze tournee niet alleen uit een dienstoogpunt werd +ondernomen, doch het ook de bedoeling was onderweg de genoegens van +de jacht na te streven, hadden zich een paar vrienden aangesloten om +den tocht mede te maken. + +Het uitgangspunt, waar het gezelschap samenkwam, was Boeloekoemba, +een plaatsje beoosten Bonthain aan de zuidkust, standplaats van een +Controleur. Vroeger, in den tijd dat de koffiecultuur nog op Zuid +Celebes bloeide, was dit oude uit de Compagniestijd dateerende plaatsje +met zijne mooie tamarindelanen, van meer beteekenis dan tegenwoordig. + +Den dag voor het vertrek werden de toebereidselen voor de reis +gemaakt. Deze bestonden voornamelijk in het bijeenbrengen van blikjes +en dranken en andere benoodigdheden als bivaktent, veldkeuken, lamp, +veldstoeltjes, opvouwbaar tafeltje, veldbedden enz. De barang zou reeds +in den nacht onder hoede van de bedienden per prauw vooruitgezonden +worden naar onze eerste pleisterplaats, welke ook aan zee gelegen zou +zijn. De jachtutensiliën, waarbij niet te vergeten de veldflesschen, +zouden alleen door ons worden medegenomen. + +Op het bepaalde uur was het gezelschap voor vertrek gereed. De +eerste palen konden per bendy worden afgelegd doch toen kwamen we +aan eene rivier, waar de weg ophield en we onze voertuigen moesten +terugsturen. Na door een pentjara te zijn overgezet begon onze +eigenlijke rimboetocht. Dit eerste gedeelte ging aanvankelijk door +uitgestrekte klappertuinen, weldra werd de bodem echter moerassig +en na eenigen tijd maakten de klapperboomen geheel plaats voor eene +moerasvegetatie. + +De wandeling werd nu geen pretje. In den aanvang poogden we nog om +alle plassen heen te loopen, wat we weldra echter moesten opgeven, +aangezien vele plassen geen boorden hadden en we ten slotte dan ook +door modder, kroos en bloedzuigers heenflodderden, onze nieuwe putties +ten spijt. Moerasvogels, die na onbeweeglijk staren in schrikachtige +bewegingen hun prooi wegpikten uit bekrooste plassen of drabbige +kreekjes, vlogen krijschende op bij onze nadering. De meeste dezer +dieren zijn wegens hun taai vleesch en vischachtigen smaak geen schot +kruit waard, waarom wij hun dan ook ongemoeid lieten. Nieuwsgierige +krabben en krabbetjes, berucht wegens het ondergraven van de wegen +doch uiterst nuttig door alles te verorberen, wat er zooal ligt te +verrotten en te ontbinden in een moeras, renden bij honderden als +echte "schuinsmarcheerders" verschrikt naar hunne holen om vanuit hun +schuilhoek de wonderlijke wezens na te staren en om straks hun werk +voort te zetten, het werk van vernieling en dat van den publieken +gezondheidsdienst. Het gelukte ons hier een paar wilde eenden te +verschalken. Langzamerhand werden de moerassen zoo onbegaanbaar dat +we onzen weg langs het strand moesten zoeken, waar bij laag water +een smalle, gewoonlijk zandige kuststrook de met bako-bako en nipa +begroeide moerassen van de zee scheidde. Menige ondiepe kreek moest +echter ook hier doorwaad worden doch ons schoeisel droogde spoedig +genoeg op in het verschroeiende zand, waar de heete zonnestralen +ongebroken en bijna loodrecht op brandden. De zon begon namelijk +langzamerhand in het zenith te staan en het duurde dan ook niet lang +meer of donkerbruine natte plekken begonnen zich op onze kakipakken +te vertoonen zoodat de veldflesschen duchtig werden aangesproken. De +geweren begonnen zwaar te worden op den langen duur, maar we zouden ze +nog noodig hebben. Dicht bij een mangroveboschje zaten op het strand +een heele zwerm snippen, om begrijpelijke redenen in jagerskringen +krombekken genoemd. Zijn die dieren palen van onze woonplaats nog heel +schuw, omdat er maar al te vaak een schot valt, dat hen geldt, hier +konden we ze, gedekt door wat ruigte, tot op een 25 meter besluipen +en een salvo van drie schoten bezorgde ons een vijftiental smakelijke +boutjes, smakelijker dan "Tieleman en Dros, c. s.". + +Na de Denoangrivier overgestoken ie zijn in een zoogenaamde lepa-lepa, +een uiterst labiel vaartuigje van een uitgeholden boomstam vervaardigd, +bevonden we ons in het gebied van het regentschap Bira. Hier stond de +Regent ons op te wachten. Een merkwaardige verschijning, groot en flink +van postuur, het type van een Boeginees. De stevige beenen uit het +korte, witte broekje; een flanellen jasje met gouden knoopen; een topie +van fijn Bonisch vlechtwerk met gouden rand; de sarong ineengeslagen, +achteloos over den schouder geworpen bij wijze van sjerp. Uitgezonderd +het goud en den lansdrager, die hem als alle hoofden vergezelde, +onderscheidde niets het hoofd van den eenvoudigen kampongbewoner. 't +Goud aan de kleeding, van de scheede van kris of lanspunt of van de +sirihdoos, daaraan herkent men den anakkaraeng. Booze tongen beweren, +dat vroeger vele adellijken in dit land echte roofridders waren. Hij +kon het geweest zijn; een stoere verschijning, voorwaar! De "idylle" +werd alleen verstoord door een tandeloozen mond, volgens hemzelf +een souvenir van kwade vrienden, die trachtten hem door vergif naar +betere oorden te helpen. Hier vonden we ook onze paarden, die den +vorigen dag herwaarts waren gezonden. Na de vermoeiende wandeling +waren we er niet rouwig om den tocht na een korte rust verder te +paard te kunnen voortzetten. Het terrein werd hier hooger en beter +begaanbaar. Het moerasgebied hadden we verlaten en we reden nu +weer door uitgestrekte klapperbosschen, waar de hitte ons vrij wat +minder plaagde dan op onze wandeling langs het strand en waar we +niet meer de weeë geuren inademden, die uit het moeras opstegen. De +zeewind droogde de natte plekken in onze kleeren van lieverlede op +en opgewekt vervolgden we onzen rit door de uiterst dun bevolkte +streek. Een eenzaam Boegineesch huisje op palen gebouwd, hier en daar +aan den zoom van de klappertuinen, bewees ons, dat deze eigenaars of +althans bewakers hadden. Het was reeds laat in den middag, toen we +Tanah-beroe, het einddoel van onzen tocht voor dien dag bereikten. Er +was hier een kleine pasanggrahan, op Celebes baroega genaamd. Een +primitief verblijf, zoo'n baroega. Een eenvoudig houten huisje op +palen, met alang-alang dak, tusschenschotten van goed manshoogte; een +paar baleh-baleh's als slaapgelegenheid en voorts het voorgalerijtje +gestoffeerd met een ruw houten tafel en een paar wrakke stoelen. + +Onze boys, die met de prauw waren gekomen, hadden een en ander +reeds geschikt en waren bezig den maaltijd gereed te maken. De +snippen en eenden, die we geschoten hadden en met een koerier +vooruitgezonden waren, lagen reeds geplukt en schoongemaakt in het +keukentje. Het eerst van alles lieten we jonge klappers aanrukken +om onzen dorst te lesschen; een ieder, die de Indische zon op zijn +bol heeft voelen schijnen, weet welk een godendrank klapperwater +is in zulke omstandigheden als de onze. Toen gingen we eens in onze +slaapgelegenheid kijken, waar de jongens reeds de veldbedden hadden +opgeslagen en de reiskoffertjes op de baleh-baleh klaar gezet. We +konden ons dus gaan lekker maken, d.w.z. een bad gaan nemen en +verkleeden. De bijgebouwen waren zóó klein, zóó primitief en vaak ook +nog zoo aangetast door de witte mieren, dat behendigheid vereischt werd +van dengene, die het durfde onderstaan ze binnen te treden. Maar we +hèbben gebaad, met een halven klapperdop als timba, neerhurkend naast +een tampajan. En wat heerlijk voelden we ons, weer in schoone droge +kleeren. In afwachting van het gereed zijn van den maaltijd dronken +we, op onze gemakkelijke veldstoeltjes gezeten, een paitje, dat ons +nu bijzonder smaakte. Dat we ons aan den disch niet onbetuigd lieten, +laat zich wel denken; de vermoeiende tocht had ons een formidabelen +honger bezorgd. De snippen smaakten verrukkelijk bij de rijst, al +beten we wel eens op een hagelkorrel, die in het vleesch was blijven +zitten. Vóór het donker worden maakten we nog eens een wandelingetje +door de kampong, die er voor een Boegineesch dorp tamelijk zindelijk en +welvarend uitzag. De kampong ligt eigenlijk midden in de klappertuinen, +voor welke cultuur de bodem hier zoo bij uitstek geschikt is en die +naast de visscherij dan ook de voornaamste bron van bestaan is voor de +bevolking. De kruinen der klapperboomen hangen soms zoo angstwekkend +over de daken der huizen heen, dat men zich erover verwonderen moet, +dat de menschen niet bang zijn losgeraakte klappers als bommen door +hun plafond te zien vallen. De invallende duisternis begon het onder +de palmen unheimisch te maken en we zochten onze baroega weer op, +welke aan den zoom van het klapperbosch dicht bij het strand lag. De +paarden stonden buiten aan boomen gebonden rusteloos hun avondmaal, +uit maisblâren bestaande, te vermalen en zochten, door met hun hoeven +op den grond te stampen, zich de muskieten, wier dag- of liever +nachttaak weder aangevangen was, uit de kootholte te houden. In het +voorgalerijtje, waar het veldlampje reeds op tafel stond te branden, +wachtten de Regent met een paar hoofden ons om rapport uit te brengen +en besprekingen te houden, alsmede om de orders te vernemen voor den +volgenden dag. We hadden besloten een geen al te groot traject af te +leggen, doch den volgenden nacht door te brengen te Lemoe-Lemoe, een +klein plaatsje ongeveer zes paal oostelijker aan de kust gelegen. Wij +zouden ons al jagende te voet door de rimboe daarheen begeven, +terwijl onze bagage weer met de prauw overzee en de paarden langs +het strand derwaarts gedirigeerd zouden worden. Daarna zetten we nog +een gezelligen boom op bij de miserabel brandende lamp en letten maar +niet te veel op de talrijke muskieten. Onze kok vergastte ons nog op +gepofte maïskolven, waarbij naar aller gevoelen het best een biertje +zou smaken, 't welk dan ook met bekwamen spoed uit het mandikamertje +werd gerequireerd, waar de flesschen ter afkoeling in de tampajan +waren gelegd. Vóórdat we onze slaapplaatsen opzochten gingen we +nog even buiten de ronde doen en een blik werpen op de zee. De alom +heerschende stilte van den tropennacht werd nauwelijks verstoord door +de lichte deining, welke het dofgrijze vlak van de immer rustelooze zee +beroerde, waarboven het wolkenlooze met sterren bezaaide uitspansel +was opgehangen. Een lichte landwind deed eenige prauwen onder de +kust voor anker liggende, zachtjes heen en weer schommelen en niets +scheen de vredige stemming in de natuur te bedreigen dan een aan den +zuidelijken horizon ver-verwijderd grommen van den donder. Bij het +bleeke blikkeren in het verschiet doemden wazig en zwart de bergen +van Saleyer op. Rechts, schijnbaar op het watervlak, flonkerde met +regelmatige tusschenpoozen een heldere ster. 't Was het kustlicht +van Boeloekoemba, dat vertrouwelijk en geruststellend lonkte. + +Onder 't kleine dak van het Boegineesche poortje voor ons verblijf +verglom het vuurtje van de wakers. Ineengedoken zaten de braven +daar. De sarong hoog opgetrokken, beschutte tegen de koelte van den +nacht en tegen den bloeddorst van de muskieten. 't Zuiver geweten had +dengene, wiens waakstonde nog niet gekomen was, reeds den verkwikkenden +slaap gegund. De lans, geducht wapen in de hand van den schildwacht, +scheen mede verzekerd van het gemoedelijke van den toestand, leunde +vertrouwelijk als haar meester tegen de ruwe poort en wedijverde met +dezen in het vervolmaken van het stemmingsbeeld. De stemming, die van +de natuur uitging, deelde zich dermate aan ons mee, dat we het geluk +hadden haar ook over te brengen naar ons veldbed, waarin we achter +de klamboe onze welverdiende rust gingen genieten. Voor zonsopgang +waren we weer uit de veeren. De temperatuur was nu heerlijk. In +het voorgalerijtje gezeten genoten we van een kopje koffie en van +het fraaie uitzicht, dat de zonsopgang ons bood. Statig verhief de +dagvorstin zich boven den hoogen rug van Kaap Bira. De jongens waren +reeds druk in de weer om voor ons ontbijt te zorgen. Nadat we ons +wederom in de bijgebouwtjes gewaagd hadden en aangekleed waren, konden +we dan ook spoedig aan den slag gaan. Het menu bestond hoofdzakelijk +uit nasi goreng met de overgebleven eenden van den vorigen dag en +thee. Het was zaak om ons goed vol te proppen, want evenals den eersten +reisdag zouden we pas laat in den middag ons tafeltje weer gedekt +vinden. Op dergelijke tochten doet men het beste slechts twee maal +daags te eten, het gaat ook moeilijk anders. Terstond na het ontbijt +werd alles weer gereed gemaakt om in de prauw geladen te worden en +wij bleven nog een poosje hangen om een oogje in het zeil te houden, +dat er niet te veel getalmd werd. Toen we de zekerheid hadden, dat +de expeditie spoedig onder zeil kon gaan, en de paarden ook reeds +vertrokken waren, hingen wij onze snaphanen om en begaven ons op weg. + +Het gevolg, dat we met het oog op de jacht zooveel mogelijk beperkt +hadden, bestond uit een onderhoofd, die ons als gids zou dienen, een +oppasser en een paar kamponglieden om de patroontasschen, etc. te +dragen en ons eventueel onder weg van dienst te zijn. De Regent, +die meer voor een zeereis scheen te gevoelen, zou met de prauw naar +Lemoe-Lemoe gaan. Eerst zouden we een eind den weg opgaan, welke +van Tanah-beroe landwaarts in naar Tyro leidt, een plaatsje aan de +Bonische Golf gelegen. Zoodra we het vlakke zandige kustgedeelte met +z'n klapperbosschen door waren begon de weg, welke eigenlijk niet +meer dan een breed voetpad was te stijgen. + +Het land rijst hier terrasvormig zonder evenwel meer dan een vijftig +meter boven het zeeniveau te stijgen. Op vele plaatsen bestond de +bodem uit die onvruchtbare roode grondsoort, welke op Celebes zoo veel +voorkomt. De vegetatie was hier dan ook vrij armoedig, alang-alang +en hier en daar struikgewas en wat laag geboomte. + +Menschelijke woonsteden behoefde men hier niet te zoeken en veel +voor de jacht beloofde het land ook niet, gelet op de toch al zoo +armelijke fauna van het eiland Celebes. Evenwel, een maaltje zouden +onze naarstige pogingen toch opleveren. Na eenigen tijd den weg +naar Tyro gevolgd te zijn, sloegen we een voetpad rechts af en gingen +verder in oostelijke richting, de zee, welke over de klappertuinen heen +zichtbaar was, steeds rechts van ons houdende. Het eene boschje na het +andere werd nu afgespeurd. Het duurde niet lang of we zaten een zwerm +grijze duiven op de hielen, die zich in de struiken en boomen aan onze +blikken trachtten te onttrekken en telkens bij onze nadering opvlogen +en een eind verder weer neerstreken. We stelden ons daarop verdekt op +bij een boschje terwijl een onzer behoedzaam eene omtrekkende beweging +uitvoerde, zoodat hij de duiven van de andere zijde kon naderen. Het +duurde nu niet lang of we hoorden een schot vallen. De dieren, +van die zijde geen gevaar duchtende, hadden zich laten verrassen en +vlogen nu in hunne verbouwereerdheid in onze richting terug, waar +de meesten zich vlak in onze nabijheid in de boomen neerzetten. Nu +was het vonnis van eenige hunner geveld, een paar bijna tegelijk +vallende schoten deed een viertal duiven als rijpe vruchten op den +grond vallen. Later gelukte dezelfde truc wederom vrijwel. Op een +beschaduwd plekje even vertoevende, maakte onze gids ons opmerkzaam +op het ver verwijderde geroep van een boschhaan. Hoewel het geluid +kwam uit een boschje; dat niet in onze richting lag, besloten we toch +eene poging te wagen dit uiterst smakelijke boutje te bemachtigen. We +begaven ons dus dien kant uit. Bij nadering van het boschje, waarin +een paar hooge boomen stonden, waaruit we met zekerheid constateerden +dat het gekraai vandaan kwam, begonnen we reeds onze maatregelen te +nemen om niet gezien te worden, want zulke dieren zijn buitengewoon +schuw. Besloten werd dat slechts een onzer, de beste schutter, +zou probeeren het dier onder schot te krijgen, terwijl de anderen +in eene inzinking van den bodem zouden blijven wachten en loeren, +waarheen de haan bij eventueele mislukking zou vliegen. + +Gebruik makende van elke dekking, die het terrein bood, sloop de +jager als een indiaan naar de boomen toe en weldra was hij uit het +oog verdwenen. Het roepen van den vogel ging geregeld door, waaruit +opgemaakt kon worden, dat het dier nog geen onraad bespeurd had. In +spanning werd afgewacht hoe het verder gaan zou. + +Eindelijk viel een schot, waarna het kraaien onmiddelijk +verstomde. Daar niemand iets had zien wegvliegen, was de +waarschijnlijkheid groot, dat de jacht gelukt was. Inderdaad kwam +onze makker ons dan ook al spoedig tegemoet met zijn buit, een fraai +exemplaar. + +Van habitus verschilt een boschhaan niet meer van een gewonen haan +dan een wild konijn van een tamme soortgenoot, alleen vliegen de +wilde hoenders veel beter dan onze huiskippen. + +Zoo werd de jacht voortgezet en hoewel de buit niet zeer rijk was, +kwamen we in den namiddag toch met een dozijn duiven, waarbij ook +een paar van die fraaie groene exemplaren, mitsgaders onzen haan, +te Lemoe-Lemoe aan. + +We vonden hier alles reeds op ons wachtende. De aanblik van de kleine +baroega, vervallen en vervuild als het gebouwtje eruit zag, beloofde +ons geen al te aangenaam verblijf. Dadelijk werd daarom last gegeven +de medegenomen veldtent op te zetten, we konden dan tenminste daarin +zitten en eten en behoefden slechts in de baroega te slapen. + +Het plaatsje Lemoe-Lemoe zag er ook al zoo droevig en armoedig uit. Het +bezat toch nog een monument, bestaande uit een vervallen Boegineesche +benting. Het voornamelijk uit groote stukken karang opgebouwde muurwerk +moet in vroeger tijden de inwoners beveiligd hebben tegen overval +van zeeroovers. Toen moet er dus te Lemoe-Lemoe meer te halen zijn +gegeweest dan nu. Eenige prauwen lagen op stapel, waren in aanbouw. Met +scheepsbouw moet de bevolking hoofdzakelijk in haar onderhoud voorzien. + +Onze kok zorgde intusschen voor den pot, wij zorgden voor of +hadden reeds gezorgd voor voldoende eetlust. Het boschhoen stelde +onze verwachtingen niet te leur. We zochten dien avond vroeg onze +slaapplaatsen op. Den volgenden dag zouden we de reis vervolgen naar +Bira, dat juist aan den anderen kant van Kaap Bira, dus aan de Golf +van Boni ligt en waar de Regent zijne woning heeft. Dit traject zou +te paard worden afgelegd. + +Toen we den volgenden morgen uit de veeren kwamen, zag het weder er +zeer triestig uit. Spoedig vielen de eerste regendruppels voorboden +van het waterballet, dat ons dien dag wachtte. Het vertrek stelden +we nog eenigen tijd uit in de hoop, dat het regenen zou ophouden, +doch toen de kans daarop niet beter werd, besloten we maar te gaan. + +Al de barang moest nu verder per koelie over land vervoerd worden. Het +opbreken hield nogal eenigen tijd op en we wilden niet eer vertrekken, +voordat de karavaan ook kon afmarcheeren. Eindelijk was het dan toch +zoo ver en kon de stoet zich in beweging stellen. Het is niet prettig +al met regen op weg te gaan, maar er was niets aan te doen. We waren +spoedig doornat en onze toestand zou ellendig geweest zijn, als +het vooruitzicht, dat ons te Bira een van de beste baroega's van de +geheele streek wachtte, ons niet in een goed humeur had gehouden. Het +bleef steeds doorregenen alsof het ging in aangenomen werk, den weg +veranderende in bergstroompjes. De hoeven der paarden verdwenen in +het wild stroomende water. Toen we eenmaal den bergrug, welke eene +voortzetting schijnt te zijn van het gebergte van het eiland Saleyer +en dien we moesten overtrekken, beklommen hadden, ging het beter. + +We hadden toen ten minste niet meer aanhoudend het idee, dat we door +een kali waadden. Maar troosteloos was het. + +Geen honderd meter konden we voor ons uit zien. Er was trouwens +niet veel anders te zien dan laag geboomte, hier en daar een eenzame +eucalyptus en struikgewas, dat met moeite het leven scheen te rekken +op de barre rotsen. + +Eigenaardig hol klonken soms de stappen van de paardenhoeven op den +harden grond, waaronder zich wie weet hoe groote holen en spelonken +uitstrekten, want deze geheele bergrug is buitengewoon rijk aan +grotten, waarvan het bezoeken ook een der doeleinden van onzen tocht +was. Het rotsachtige hooge terrein hier leent zich niet bijzonder +voor den akkerbouw. De dun bezaaide bevolking, welke haar woonstêe +voornamelijk beneden langs de kust heeft gezocht, kapt hout in de +bosschen, waarvan in de kleine strandplaatsjes prauwen en prauwtjes +van allerlei slag gebouwd worden. + +Zwaar van regen kwamen we vroeg in den middag in het gezicht van de +Bonische Golf, daar lag, een honderd meter beneden voor ons, Bira. Een +kleine missigit op een heuvel, een paar andere gebouwen tusschen +het groen, wazig door den regen de blauwe zee, waarop de branding +een heldere witte streep trok; genoeg om ons te doen gevoelen wat we +misten door het ongunstige weer. Voorzichtig glibberden we naar beneden +langs een zeer steil pad, dat geplaveid bleek met ..... pijpaarde, +die hier voor het grijpen lag. Onze baroega was een flink gebouw +met vier vertrekken, een groote voorgalerij, goed onderhouden dak +en wanden, nieuwe britsen. Zoodra we ons behaaglijk gevoelden in +droge kleeren, besloten we, terwijl de regen nog maar steeds op het +sirappen dak kletterde, hier minstens een paar dagen te blijven. Dit +was aanbevelenswaard met het oog op de interessante streek, waarin +we ons nu bevonden, maar ook gewenscht met het oog op onze doorweekte +vuile plunje. We nestelden ons dus met meer vertrouwen in ons nieuwe +bivouak, pakten meer uit. Het wild ontbrak dezen keer op onze tafel, +doch de Regent had voor een mooie visch, een kakap, gezorgd. Goed +toebereid door onzen kok, smaakte hij overheerlijk en geplengd met een +dietschen dronk, monterde het stevige maal ons heelemaal op. En toen +we, behaaglijk droog en heerlijk verzadigd onze beenen onder de tafel +staken, droeg een pijpje portorico extra bij tot de huiselijkheid. We +boomden zwaar, maar nochtans niet zoo zwaar, of, toen het carillon van +de Birasche Notre-Dame kinderbedtijd speelde, waren we reeds ter ruste. + +Toen we den volgenden morgen opstonden, was het gelukkig weer droog en +scheen de zon aan een blauwen hemel. We namen een bad in het prachtige +heldere water van een aardig zwembassin, dat, door de natuur gevormd, +door menschenhanden wat verbeterd, door een klare bron gevoed, eene +onweerstaanbare aantrekkingskracht op ons uitoefende. Het duurde +evenwel niet lang of op het pad, dat boven ons langs den heuvel +leidde, verdrong zich een heele rij Birasche schoonen, varieerend in +leeftijd, maar allen vol nieuwsgierige belangstelling voor de blanke +kerels in het water. Ze waren voorzien van aarden potten, waaruit we +begrepen, dat onze aanwezigheid bij de bron, die het heele plaatsje +van water voorzag, stagnatie dreigde te veroorzaken in het dagelijksch +gebeuren van menig huisgezin. Dies zochten we het verder maar weer +op het droge. Nog voor het ontbijt beklommen we den heuvel achter de +pasanggrahan. Midden op de helling stond een armzalige missigit. De +heuvel bleek een harde rots te zijn van een zeer eigenaardige formatie, +overal vertoonde hij in zijn gesteente openingen, als in een slechte +spons of in een stolksche kaas, waarvan dan vele zóó groot waren, +dat een hand, een voet er met gemak in schuil konden gaan. Op den top +genoten we een panorama over de kust en over de Golf van Boni, zelfs de +eilandjes voor Balangnipa waren heel duidelijk te zien, een panorama, +dat deed denken aan de schoone kusten van de Middellandsche Zee. De +olijven en oranjeappels vervangen door wildhout en klappers, maar +de rotspartijen niet minder interessant, de zee niet minder blauw, +het groen niet minder weelderig en bovendien op sommige plaatsen +een prachtig wit en breed strand, dat onze Hollandsche harten deed +opspringen. Het dorp met verscheidene flinke huizen lag aan onze +voeten in de schaduw van hoog geboomte. Eigenaardig die pannen daken +van sommige woningen, nergens zagen we dat op Zuid-Celebes. Men +vertelde ons dat die pannen van Java waren aangevoerd, wel een +bewijs dat er hier veel scheepvaart is. We gingen niet heen voordat +de zon, die op onze ongedekte kruinen begon te branden, ons tot den +aftocht dwong. Na het ontbijt zouden we de uiterste ZO. punt van +ons schiereiland, Kaap Bira (Oedjoeng Lassowa) bezoeken. Natuurlijk +werden de geweren niet vergeten. Eerst moesten we langs een voetpad +naar beneden afdalen om aan het strand van de baai van Bira te +komen. We wandelden over een rotsig terrein. Er deden zich hier op +geologisch gebied interessante verschijnselen voor, die erop wezen, +dat de kust periodiek sterk gerezen was. In den rotswand aan onze +rechterhand was zeer duidelijk afgeteekend 't oude zeeniveau. Door +verwering en door den golfslag was over grooten afstand in den +rotsmuur een diepe groef ontstaan, door hare afmetingen hier en +daar het idee van holen wekkende. Een vijftig meter lager zouden we +hetzelfde verschijnsel zien, maar met de zee en de lucht nog steeds +in werking. De formatie aan het tegenwoordige en aan het oude strand +waren zoo treffend gelijk, dat ieder, die niet geheel vreemd staat +tegenover natuurkundige verschijnselen, terstond tot de conclusie +moet komen, dat de natuur ons hier een kijk gaf in haar werk van +eeuwen en eeuwen. Een Aeonen-kalender, aan de hand van welken wij het +niet onderstaan berekeningen te maken. Beneden aan het fraaie breede +strand, waar dit ook nog breed genoeg was voor eene klapperaanplant, +vonden we verschillende bantilangs of scheepstimmerwerven. Hier werd +door eenvoudige inlanders, evenals te Lemoe-Lemoe, het eerzaam beroep +van scheepsbouwer uitgeoefend. De Biraneezen zijn van ouds wijd en +zijd beroemd om die kunst. Verschillende flinke zeilschepen, die hier +op stapel stonden, vertoonden het onmiskenbare oudeuropeesche type +van de "Halve Maen"; ook het tuig van deze prauw-pelari's vertoont, +in tegenstelling met de andere, in groote trekken het europeesche +type. De vaartuigen zijn dikwijls niet alleen zeer fraai beschilderd, +maar ook van snijwerk voorzien, vooral de ambing of stuurstoel. De +wijze van werken, door den scheepstimmerman gevolgd, verschilt +echter nogal wat van de europeesche. Het gaat hier klaarblijkelijk +zooals met zooveel werk van inlanders, dan een greep, dan een ruk, +dan een geweldige pauze. De aanwezige voorraad hout, waarvoor het +meest gezocht is katondeng, ook wel genaamd nanassa of golassa, was +ook veel te gering om een geregeld doorwerken mogelijk te maken. Maar +men moet toch respect hebben voor den hoofddoek van Batjo, waaronder +een uitstekende voorstelling van het geheel en de onderdeelen blijkt +te bestaan, want zoo'n prauw wordt in elkaar gezet zonder eenige +teekening en zonder dat er wiskunde aan te pas komt. + +Op het blanke zand van het strand vonden we sponsen, koraal, puimsteen +en vreemdsoortig gevormde, fraaie schelpen. We volgden nu eerst +een wijle het strand in zuidelijke richting, doch weldra naderde de +rotswand zoo dicht de zee, dat er zelfs bij laag water nauwelijks +mogelijkheid bestond over den hier steenachtig geworden oever te +loopen. Eigenaardig zooals op sommige plaatsen de rotsen door den +golfslag waren uitgehold en in de grilligste vormen uitstaken. We +verlieten dan ook het strand en gingen meer binnenwaarts over een +plateau, dat ten slotte uitliep in den steilen scherpen hoek van +Kaap Bira, door de inlanders de Oedjoeng Lassowa genoemd. Op den +achtergrond verhief zich een steile, ongeveer 120 M. hooge heuvel, +de Djanggo genaamd, typisch wegens den platten vorm, die de uitlooper +is van het hooge heuvelland, dat in noordelijke richting langs de +kust van Bira loopt. Een fraai uitzicht hadden we hier over de 9 mijl +breede Straat van Saleyer met de eilandjes Lyoekang Lowe en Sarontang, +benevens in de verte, wazig, het groote eiland Saleyer. Rechts een +onbeperkt uitzicht over de Soendazee en de zuidkust van Celebes, links +over de Bonische Golf. Geen wonder dat de zeeroovers dit vroeger een +uitgezocht punt vonden om zich te nestelen. Een uitgestrekt vergezicht +hebbende over de nabijliggende zeeën, konden zij de vreemde vaartuigen, +zoowel aan de oost- als aan de zuidkust van Zuid-Celebes bespieden, +terwijl de eigen vaartuigen de terecht gevreesde kaap niet behoefden +om te varen, daar de baai van Bira en die aan den anderen kant van +Kolong met hare strandvlakten zeer veilige schuilplaatsen aanboden. + +Voor den steil uit zee oprijzenden hoek steken eenige losse steenen +uit, die altijd boven water blijven. Hier ziet men een paar maal +in de maand de booten van de Koninklijke Paketvaart Maatschappij, +passeeren op hun weg naar de Molukken en de Golf van Boni, voor welke +schepen dit 300 à 400 vadem diepe vaarwater een uitstekende doorvaart +aanbiedt. Voor kleine vaartuigen maken de hier dikwijls voorkomende +hevige winden en stroomen het tot een gevaarlijk vaarwater; eenige +jaren geleden verging op deze plaats nog een kruisboot, die de Landraad +van Sindjai aan boord had. De zeer felle stroomen, welke men hier kan +aantreffen en die sterke draaikolken kunnen doen ontstaan, veroorzaken, +zoodra wind en stroom tegen elkaar intrekken, zoodanige rafelingen, dat +men zou meenen branding te zien op een veel minder diepe plaats. Boven +op de Kaap staat een eenvoudig huisje van houten steilen en met atap +gedekt, waar de inlanders offers plegen te brengen aan den "Sétang", +die over deze zoozeer gevreesde kusten en wateren heerscht. Aangezien +de zon reeds de middaghoogte bereikt had, aanvaardden we, na een +laatsten blik van de uiterste punt der Kaap over de watervlakten +geworpen te hebben, den terugtocht. Als herinnering aan ons bezoek +lieten we eenige rechte takken afsnijden van een ebbenhoutboom, +die hier stond en in deze streken eene groote zeldzaamheid is, om +die mede te nemen om er wandelstokken van te laten maken. Op onzen +terugweg merkten we in den steilen bergwand nog een paar holen op, +die we na een kleine klimpartij konden bereiken. Daar we geen toortsen +bij ons hadden waagden we ons niet diep in de kronkelende, zich spoedig +vernauwende donkere gangen en vonden hier dan ook niets bijzonders. De +jacht leverde dien dag niets eetbaars op, doch dat was niet zoo erg, +want thuis gekomen kregen we weer heerlijke visch op tafel. De avond +bracht ons in ons "vorstelijk verblijf" nog eene aardige verrassing. De +Regent liet namelijk voor ons zijne pakaréna's optreden, dansmeisjes, +uitgezocht uit de mooiste en bevalligste meisjes van 10 à 12 jarigen +leeftijd, die daarvoor speciaal zijn opgeleid. + +Bij bezoeken van den besturenden ambtenaar, dan wel andere europeanen +of aanzienlijke inlanders, treden zij, fraai uitgedost, op. In de +groote voorgalerij waren eenige matten op den grond uitgespreid. + +Hierop vlijde zich het "koor" neer, bestaande uit een half dozijn +vrouwen, terwijl een paar mannen, waarvan de een de ganrang bespeelde +en de andere op een gong sloeg, het "orkest" vormden. In het midden +plaatsten zich de vier danseresjes met kleurige sarongs te voeten +uit. Op het bloote bovenlijf rijkelijk gouden sieraden, halskettingen, +armbanden, oorbellen, alles met de voor een Boeginees in statiegewaad +onontbeerlijke aanhangsels. Elk voorzien van een waaiertje en een +kleurig doekje. Het dansen bestond in het aannemen van de meest +verschillende en bevallige, vaak schilderachtige standen en werd +begeleid door het met een doordringend neusgeluid zingen van een +lied door de vrouwen, terwijl het orkest dit met de instrumenten +accompagneerde. De ganrang is een soort trommel, ongeveer 3/4 M. lang, +de vorm hebbende van een afgeknotten kegel. Het bespelen geschiedt +met de hand, zittende, waartoe het instrument om den hals wordt +gehangen. Hoe vaardig ook bespeeld, klinkt het buitengemeen eentonig +voor europeesche ooren. De gong schijnt hoofdzakelijk te dienen om +de maat aan te geven. + +Eene eigenaardige bekoring ging er uit van 't geheel: de vier +kleine slanken, die in gracieuse beweging haar kleurige doekjes of +waaiertjes hanteerden, 't gezang der vrouwen, de droomerige en toch +zoo hartstochtelijke muziek. Het speet ons dat we de strekking van +het spel, de beteekenis van het gezang niet beter vatten konden. We +begrepen er alleen van dat het betrekking had op het leven van den +zeeman. Toen we ons dien avond ter ruste begaven, klonken ons die +vreemdsoortige tonen nog na in de ooren en het duurde eenigen tijd +voordat Morpheus ons met dat gezang in zijn armen had gelokt. + +Den volgenden morgen was er weer heldere zonneschijn. Op 't programma +stond een bezoek aan de merkwaardige doodengrotten, welke hier in de +nabijheid lagen. Na een heerlijk bad in de zwemkom en een goed ontbijt, +begaven we ons al spoedig op weg. We volgden nu een voetpad, dat in +zuidelijke richting door en langs tuinen van de bevolking liep en +dat ons na ongeveer een half uur gaans bracht bij de Liijang-tattara, +de meest bekende doodengrot in deze streek. Voor onze voeten opende +zich een groote kuil,ongeveer 4 M. diep, waarin we ons langs een +afgebrokkelden wand konden neerlaten. Vier holen of spelonken kwamen +op deze gemeenschappelijke, gedeeltelijk overwelfde ruimte uit. Het +gewelf was hier blijkbaar ingestort evenals op nog eene andere +plaats, waar op den grond een menigte rotsblokken lagen, waaromheen +gewone teelaarde, waarop eenige boomen en struiken zich ontwikkeld +hadden. De grootste der spelonken had ongeveer een diepte van 20 +M. en een breedte van 12 M., terwijl de andere, die in elkaar liepen, +gezamenlijk wel een 70 M. diep gingen, doch veel kleiner waren en +niet meer dan 4 M. breed en 3 M. hoog waren. De wanden, die uiteraard +zeer onregelmatig gevormd waren en waarin zich diepe nissen bevonden, +bleken uit kalkgesteente opgebouwd te zijn. Druipsteenformaties werden +nagenoeg niet aangetroffen. Achter in de verste onderaardsche gang, +waarin we slechts achter elkaar in gebogen houding gaande konden +doordringen, terwijl de vleermuizen, verschrikt door de flambouwen, +ons in het gezicht fladderden, gaapte een griezelige diepe put, in +welks zwarte duisternis het licht der toortsen niet tot den bodem +vermocht door te dringen. Bij peiling met een eind touw bleek de +schacht ongeveer 10 M. diep te zijn. Geen onzer had lust bij het +gebrekkige licht zich daarin af te laten zakken. Een acetyleenlamp +zou ons hier goede diensten hebben kunnen bewijzen. De bodem was +overal met een dikke laag grof poeder en in het diepste gedeelte ook +met excrementen van vleermuizen bedekt. De eerste ruimte, waarin we +waren afgedaald, was als bezaaid met knekels van menschen en dieren in +verschillende stadiën van verwering, alsmede met een legio scherven +en gebroken stukken aardewerk van verschillende vorm, grootte en +bewerking. Hoewel gansche geraamten niet meer voorhanden waren, lagen +er nog tal van overblijfselen van kisten of daartoe behoord hebbende +planken, sommige geheel vergaan, anderen vermolmd. Vele voorwerpen +uit deze grot waren vroeger reeds weggehaald en bevinden zich thans +in het Museum van het Bataviaasch Genootschap. + +Omtrent de herkomst dier doodkisten is evenmin als omtrent de daarbij +gevonden voorwerpen iets met zekerheid bekend, niemand der bevolking +kan daarover eenige inlichting verschaffen, trouwens schijnt zij zelve +daaraan zeer, weinig waarde te hechten, hetgeen zeker wèl het geval +zoude zijn, indien hare voorouders hunne dooden hier op deze wijze +bezorgd hadden. In 't algemeen toch koestert de inlander veel eerbied +voor de graven zijner voorouders. Wie het geweest zijn, die aldus hun +dooden gedeponeerd hebben in holen en spelonken, waarvan sommige zoo +ongenaakbaar, dat men zich moeilijk daarvan een denkbeeld kan vormen +en inlanders er zelfs voor terugdeinzen om ze binnen te gaan, is nog +een onopgelost raadsel. Zeker is het echter dat het geen aanhangers +van den Islam waren, want bij geen der kaakbeenderen, waarvan er zoo +tallooze over den grond verspreid lagen, waren de tanden geslepen, +noch in de onder, noch in de bovenkaak. Of er eenig verband gezocht +kan worden tusschen deze geheimzinnige doodengrotten en het thans nog +bij de heidensche Toradja's van Centraal-Celebes bestaande gebruik +om hunne dooden te leggen in holen op zeer ontoegankelijke plaatsen +zooals in steile bergwanden, wagen wij niet te onderstellen. + +Op grond van sommige overwegingen is ook wel het vermoeden geuit, dat +vreemde kolonisten uit de Molukken komende, zich in vroegere tijden +hier en op Saleyer, waar ook eenige doodengrotten worden aangetroffen, +hebben opgehouden om zeeroof uit te oefenen en later weer vertrokken +zijn of zich geheel in de bevolking hebben opgelost. Hoe het zij, het +is vreemd, dat hoegenaamd niets daarvan in het geheugen der bevolking +is bewaard gebleven. De aanwezigheid van beenderen van buffels, +varkens en honden is niet anders te verklaren, dan dat die dieren +er als offerande zijn ingebracht of in de grot zijn neergestort en +daar een gruwelijken dood hebben gevonden. Na weer naar boven te zijn +geklauterd, bezochten we nog een in de nabijheid gelegen doodengrot, +bij de bevolking de "Sépé" genoemd. Hier wilde geen inlander met ons +afdalen, omdat, naar zij beweerden, deze grot vroeger gediend had als +oubliette, waar ter dood veroordeelden ingeworpen werden en werkelijk +lagen aan de oppervlakte enkele schedels, waarbij de voortanden waren +afgeslepen. Het was een groot gewelf van ongeveer 6 M diepte en met +een chaos van kolossale rotsblokken, waartusschen nog overblijfselen +van deels vergane, deels versplinterde deelen van lijkkisten werden +aangetroffen. Blijkbaar had deze grot dus voor hetzelfde doel gediend +als de Liijang-tattara, totdat eene instorting daaraan een einde +maakte. Tusschen de rotsblokken gaapten eenige donkere gaten en +spleten, waarvan het niet mogelijk was de diepte te peilen, hetgeen +eene aanmaning voor ons was om hier voorzichtig te zijn. + +We lieten het dan ook maar hierbij en gingen verder nog wat in den +omtrek jagen. Wel moesten er in de buurt nog meer doodengrotten zijn +zooals aan den voet van den Djanggo, waar we den vorigen dag geweest +waren en die nog nimmer onderzocht zijn, doch we beschikten tot onze +spijt niet over de noodige hulpmiddelen om ons in de spelonken diep +te wagen en de aanwezigheid van slangen, waarvan we reeds een paar +van een gevaarlijke soort gezien hadden en die zich bij voorkeur in +holen en gaten verbergen, schrikte ons daar ook wel wat van af. + +We brachten van onze jacht eenige duiven mede, welke aan de goede +zorgen van den kok werden toevertrouwd. + +Als gewoonlijk liepen we, voordat de duisternis inviel, nog wat +rond in de kampong. Als men het leven der menschen in die afgelegen +kampongs zoo van nabij gadeslaat, wordt men wel getroffen door de +eentonigheid en het emotielooze dat hun bestaan moet hebben. Uiterst +zelden bezoek krijgende van vreemdelingen, schijnen de Boegineezen de +gezelligheid ook weinig of niet onder elkaar te zoeken, getuige het +verspreid uit elkander wonen, waardoor groote kampongs zeldzaam worden +aangetroffen. Eene verzameling van 7 of 8 huizen wordt in deze streken +al een flinke kampong genoemd en hoe het bestuur ook tracht de menschen +te bewegen meer bijeen te gaan wonen, wat uit een oogpunt van orde en +veiligheid zoo gewenscht is, lukt dit in de binnenlanden nog volstrekt +niet. En toch, bij feestelijkheden, waaronder de Celebesiaan eigenlijk +alleen dobbelpartijen en hanengevechten verstaat, kan hij niet genoeg +krijgen van de "gezelligheid" en staat men werkelijk verbaasd over +zijn ausdauer, bij dat dag en nacht voortdurende genieten ten toon +gespreid. En als men op de vele "perkara's" let, welke de inlandsche +rechtbanken te behandelen krijgen, dan zou men toch ook weer niet +zeggen, dat het leven der menschen hier zoo emotieloos voortvliedt +als het uiterlijk wel schijnt. + +Dien avond gingen we een bezoek bij den Regent brengen. Aangezien +we onze komst tijdig van tevoren hadden aangekondigd, was +alles ten huize van den Regent voor onze ontvangst in gereedheid +gebracht. Hij zelf stond ons beneden aan de trap van zijne woning op te +wachten. Eigenaardig, zoo'n huis van een Boegineeschen Regent; hoog op +palen gebouwd, onderscheidt het zich in vorm weinig van de huizen van +gewone gegoede inlanders. Alleen aan de grootte en den bouw van den +voorgevel kan men den hoogen rang van den bewoner onderkennen. Een +houten trap met een afdak leidde ons in het groote ontvangvertrek, +dat het geheele voorste gedeelte van het huis innam. + +Hier ontving ons de vrouw van den Regent, gekleed in een lange +kleurige zijden boegineesche kabaja, waaronder zij een fraaie +sarong droeg. Midden in het vertrek, dat door een petroleumlamp +schaars verlicht werd, stond een langwerpig vierkante gedekte tafel, +beladen met schoteltjes, welke zeker wel een 20 soorten van gebak +bevatten. Achter in het duisterste gedeelte van het vertrek, dichtbij +en in de deuropening, die toegang gaf naar het achterhuis, zaten de +overige bewoners van het huis, uit de familieleden en volgelingen +van den Regent bestaande, bij elkander op den grond ons met groote +belangstelling te "beobachten", geen beweging die hun ontging. Toen +we gezeten waren, werd ons een groote kop zwarte koffie ingeschonken +en werden we genood om toe te tasten. Het was een moeilijke keus want +de eene lekkernij zag er al oneetbaarder uit dan de andere en het +zou dus een zware taak zijn de tafel eer aan te doen. We kozen ten +slotte maar iets dat er wat droog uitzag en den minsten smaak beloofde +te hebben. Nadat we met ongelooflijk veel moeite de zwarte koffie +naar binnen hadden gewerkt, werd ons zonder mankeeren een groote kop +thee opgediend. Ook deze lijdensbeker konden we fatsoenshalve niet +aan ons voorbij laten gaan. Het gesprek liep uiteraard over gewone +dagelijksche dingen en werd gevoerd in den trant als bij een bezoek bij +eenvoudige boeren in Drente, trouwens het geheel deed, uitgezonderd +dan de entourage, wel wat denken aan zoo'n boerenvisite. Toen we zoo +zaten te smullen, zette eensklaps een klein kind in den donkeren hoek +een keel op van belang. Op onze vraag waarom het kind zoo schreeuwde, +deelde men ons mede, dat het niet langer al die lekkernijen op tafel +kon aanzien en nog niet voldoende getraind was zijne begeerten naar +behooren te bedwingen. Natuurlijk dat het toen met kwistige hand door +ons bedeeld werd, blij als we waren dat dit intermezzo eenigszins +de aandacht van onzen eigen geringen eetlust afleidde. Voordat ons +bezoek eindigde, dat we ongeveer een anderhalf uur gerekt hadden, +werd elk van ons volgens landsgebruik op een presenteerblad een fraaie +Bira'sche sarong aangeboden, welke weefsels terecht een goeden naam +hebben. De etikette bij de Boegineezen eischt, dat men een dergelijk +geschenk niet in handen neemt en bekijkt, dit zou hoogst onbeleefd +gevonden worden, want het zou den schijn hebben of men het voorwerp +critiseerde. We bedankten dus zonder meer en keken er verder niet naar +om, zelfs namen we het bij ons vertrek niet mede, want het gebruik +is, dat het geschenk den bezoeker naar huis wordt nagedragen. Den +volgenden morgen reciproceerden wij die beleefdheid door aan de vrouw +van den Regent een paar doozen zeep en een flesch odeur te zenden. + +Thuis gekomen spoelden we den naren smaak weg met een glaasje bier +en ondanks al die "kwade vochten" sliepen we dien nacht uitstekend. + +Het plan was om den volgenden dag de reis door het regentschap +voort te zetten en onze tenten op te slaan te Tyro, aan de baai +van dien naam gelegen, ongeveer 10 paal benoorden Bira. Het was 's +morgens een drukte van belang voor ons vertrek. De koelies, die ons +"gepäck" zouden vervoeren, waren al vroeg aanwezig en wachtten op +het voorerf tot onze bedienden alles hadden ingepakt, hetgeen eerst +na het ontbijt geheel kon geschieden. Toen dit afgeloopen was en +de stoet vertrekken kon, maakten we ons gereed om op te stijgen. De +paarden, weelderig geworden door de lange rust en het goede voer, +moesten met beleid genomen worden, want hun ongeduld liet het niet +toe kalm den voet in den stijgbeugel te zetten. Het was ongeveer 9 uur +geworden toen we het poortje voor de pasanggrahan uitreden. Hevig was +de belangstelling van de bewoners voor onzen uittocht; achter elke +vensteropening verdrongen zich de bruine gezichten en de geheele +Bira'sche jeugd deed ons een eindweegs uitgeleide. Eerst gingen we +hetzelfde steile pad naar boven, waarlangs we gekomen waren, maar +nu was het gelukkig niet glibberig, want sindsdien had het niet +meer geregend. Op het hoogste punt gekomen, sloegen we den weg in +die in noordelijke richting de heuvelketen volgt, welke tot Sindjai +evenwijdig aan de kust van de Bonische golf loopt. We hielden de zee +dus aan onze rechterhand en hadden af en toe een prachtig uitzicht +over het in het felle zonlicht schitterende blauwe watervlak. In de +heldere morgenlucht teekende zich aan de andere zijde in de verte +het geweldige bergmassief van den Lompo-Battang duidelijk af. De weg +ging over een harden kalksteenbodem, waaruit scherpe koraalpunten +uitstaken, waarop onze paarden spoedig dreigden kreupel te loopenen +wederom klonken op sommige plaatsen de voetstappen hol, alsof daar +de grond ondermijnd was. Zoo genoten we gedurende eenige uren van +de mooie panorama's. Bijzonder schoon vooral was het gezicht op de +baai van Tyro van de zuidzijde gezien. Kort na den middag kwamen we +daar aan. De baroega was klein en primitief, doch toen de barang was +aangekomen, installeerden we ons zoo goed mogelijk, want we dachten +hier een dag over te blijven om den omtrek te verkennen. + +Nadat de middaghitte wat over was en we gegeten hadden, gingen we een +heerlijk bad nemen in een kristalheldere bron dicht bij de baroega. De +geheele streek tusschen Bira en Tyro schijnt rijk aan bronnen te zijn +want we waren er al meerdere gepasseerd. We wandelden daarna nog wat +rond om de naaste omgeving van de baroega op te nemen. De kampong lag +aan het strand dicht bij onze baroega op korten afstand van de monding +van de Tyro-rivier. De moerassige vallei van deze rivier onderbreekt +hier den hoogen heuvelrug, welke zich aan de overzijde weer verder +noordwaarts voortzet. Op het strand lagen een paar prauwen in aanbouw, +ook hier werd dus de scheepsbouw beoefend. 's Avonds in de baroega +werden we heftig geattaqueerd door wolken giftig stekende muskieten +die zich door geen tabaksrook lieten verdrijven. In arren moede +liepen we maar eens naar buiten naar het strand waar een eigenaardig +schouwspel onze aandacht trok. Duizende dwaallichtjes bewogen zich +langs de kust van de baai. Het was namelijk lage ebbe, zooals in de +maanden Augustus, September en October dikwijls voorkomt, waardoor +het gansche strand op een paar honderd meter droog loopt. Bij avond +wordt dan met fakkellicht overal, tot zelfs laat in den nacht, naar +allerhande zeedieren, zoo visschen als schelpdieren gezocht, die in +de plassen of tusschen de steenen zijn achtergebleven. De aanblik, +dien de kust dan oplevert, met zijn ontelbare bewegende lichtjes, +tot in myriaden vermenigvuldigd door hunne terugkaatsing in het +weinig overgebleven water, is in de hoogste mate tooverachtig. We +bleven dan ook geruimen tijd dit eigenaardige schouwspel gadeslaan, +totdat de muskieten, die ons evenmin hier met rust lieten, ons noopten +bescherming te zoeken achter onze klamboe. Den volgenden morgen namen +we voor het ontbijt een kijkje op de passer, waar het al aardig druk +begon te worden. + +Eens in de vijf dagen was het hier marktdag, een heel evenement voor +het plaatsje. + +Er zijn zeker weinig dingen waar het belang van de bevolking meer +mee gemoeid is dan met een goed geregeld marktwezen, de geheele +binnenlandsche kleinhandel is op de passers aangewezen. Van heinde +en ver komen de menschen hunne producten brengen om die meestal in te +ruilen tegen katoentjes, tabak en andere benoodigdheden. Het is altijd +een aardige levendigheid op zoo'n passer. Na het ontbijt maakten +we in een lichte prauw een tochtje over de baai naar Kaap Tyro. We +bezochten hier een klein strandhol, Samboang geheeten, iets bezuiden +de kaap. De opening was ongeveer 6 M. boven den grond, zoodat we langs +een bamboeladdertje naar boven moesten klimmen. Het was slechts eene +kleine ruimte, waarin we niet rechtop konden staan en waarvan de bodem +maar weinige vierkante meters besloeg. Op den grond lagen vermolmde +overblijfselen van doodkisten en evenals in de doodengrotten van Bira +een menigte losse fragmenten van menschelijke skeletten en scherven +van porseleinen vaatwerk. De ongeslepen tanden in de bekkeneelen wezen +ook hier op den vóór-mohammedaanschen oorsprong van deze doodenplaats. + +Vervolgens voeren we nog verder zuidwaarts langs de kust om de +merkwaardige strandliniën, die ook hier zoo duidelijk aan den dag +komen, te bezichtigen. Er lieten zich niet minder dan vijf van zulke +lijnen boven elkaar onderscheiden, de onderste uitholling door het +tegenwoordige zeeniveau medegerekend, waarvan de hoogstgelegene naar +schatting wel een 100 M. boven de zee lag. Op eenigen afstand van +de kust was het verloop dier strandliniën in horizontale richting +duidelijk te onderkennen. We voeren daarna terug naar de baai met de +bedoeling de Tyro-rivier nog een eindje op te varen in de hoop hier +een kaaiman te kunnen schieten. De rivier is bij de monding ca. 30 +M. breed en bij hoog water ongeveer 3 mijl bevaarbaar voor lichte +vaartuigen. De modderige oevers zijn dicht begroeid met nipahpalmen, +een uitgezocht terrein dus voor die ongure amphibieën, waarvan het hier +dan ook volgens de menschen moet wemelen. Werkelijk werden we, nadat +we even de rivier waren ingevaren, opmerkzaam gemaakt op een kaaiman, +die zich op een uitstekende modderbank aan den oever in de zon lag te +koesteren. Het is merkwaardig hoeveel eerder een inlander zoo'n dier +opmerkt dan een europeaan; wij zouden stellig het doodstil liggende +monster met zijne op de modderige omgeving gelijkende kleur niet zoo +spoedig gezien hebben. Heel behoedzaam werd naar de plaats, waar het +dier lag, heengeroeid. Het sliep klaarblijkelijk, want we konden het +tot op ongeveer 30 pas naderen zonder dat het ons opmerkte. Aangezien +we slechts jachtgeweren bij ons hadden met ronde kogels geladen, +hadden we afgesproken tegelijk te schieten, om tenminste eenige +kans te hebben het dier zoo te treffen dat het bleef liggen. Nadat +we het goed op de korrel hadden genomen, had op het gegeven teeken +eene nagenoeg gelijktijdige losbranding van drie geweren plaats. Op +hetzelfde oogenblik maakte het dier een vervaarlijke luchtsprong en +plompte dicht bij onze boot in het water neer, waarin nog even eene +hevige beroering ontstond, die spoedig ophield, waarna er niets meer te +zien was. Of het beest getroffen was had niemand van ons kunnen zien, +zoo snel was alles in zijn werk gegaan, doch gelet op de geweldige +beweging die het dier gemaakt had, was het wel waarschijnlijk dat +dit niet alleen door den schrik veroorzaakt was. Hoe het zij, weg was +het en als het getroffen was zou het dagen kunnen duren, voordat het +cadaver boven zou komen drijven. Men zegt dat elke verwonding een +kaaiman het leven kost tengevolge van infectie, veroorzaakt door +lagere organismen, welke in het lauwe modderige water natuurlijk +rijkelijk aanwezig zijn. + +Aangezien het al vrij laat was geworden en de middagzon op het water +ondraaglijk heet was, besloten we naar de baroega terug te keeren, waar +we tegen 2 uur aankwamen. Hier troffen we den Regent van Kadjang aan, +die van onze komst verwittigd, ons tot hier tegemoet gekomen was. We +zouden namelijk den volgenden dag den tocht voortzetten naar Kadjang, +ongeveer 10 paal noordelijker gelegen aan de Bonische Golf. We gingen +dien namiddag weer verrukkelijk baden in de bron en brachten een +door muskieten hevig geplaagden avond door. We namen den volgenden +morgen bij het pontje aan de rivier afscheid van den Regent van Bira, +wiens grondgebied we hier verlieten. De weg volgde aanvankelijk den +linkeroever van de Tyro-rivier doch zwenkte spoedig noordwaarts af +het heuvelterrein op. + +Het geheele traject naar Kadjang was nogal geaccidenteerd doch de +grond was niet meer zoo steenachtig, hetgeen van merkbaren invloed was +op de vegetatie. Veel hoog geboomte en talrijke tegen de hellingen +aangelegde tuinen van de bevolking gaven aan de landstreek een +bekoorlijk aspect. Slechts nu en dan was door het groen de blauwe zee +zichtbaar. Zwermen witte kakatoe's droegen met hun wanluidend gekrijsch +het hunne bij het landschap te verlevendigen. Eigenaardig waren hier +de door de menschen in de boomen gebouwde huisjes, welke moesten +dienen als wachthuisjes om 's nachts de tuinen te bewaken. Primitieve +bamboeladders, bestaande uit een enkelen bamboestok, waarin houten +pennen als sporten waren geslagen, maakten het beklimmen voor +de wakers gemakkelijk. Soms waren het slechts platvormen zonder +afdakje als groote kraaienesten, gemaakt van naastelkander gelegde +stokken, maar allen waren zoo hoog in de boomen gebouwd, dat ze een +ruim uitzicht boden over de tuinen en de bewoners behoedden voor +eventueele lanssteken van onderen toegebracht, eene moordmethode, +welke in Zuid-Celebes zeer in zwang is en "soloro" genoemd wordt. + +Dichtbij Kadjang passeerden we nog eene oude vorstenbegraafplaats, +bestaande uit eenige groote gebeeldhouwde grafsteenen, welke door de +bevolking als een heilige plaats wordt aangemerkt. + +Tegen den middag kwamen we te Kadjang aan. In de netjes ingerichte +pasanggrahan, welke vroeger Controleurswoning was geweest toen +Kadjang nog de standplaats van een bestuursambtenaar was, vonden +we een goed onderkomen. Voor het eerst konden we ons weer in een +behoorlijke badkamer verfrisschen en in ledikanten slapen. De +pasanggrahan was van servies en keukengerij naar behooren voorzien +zoodal niet alles uitgepakt behoefde te worden. De europeesche +collecteur, die in een paviljoen zijn kantoor hield, kwam ons +spoedig verwelkomen en was ons behulpzaam bij het doen inkoopen van +rijst en kippen en dergelijke benoodigdheden, waarvan onze voorraad +uitgeput raakte. Vanuit de voorgalerij, welke tevens diende voor +Landraadzaal als er rechtszittingen werden gehouden, hadden we een +ruim uitzicht over een uitgestrekt moeras en de heuvelen aan de +overzijde daarvan. Daar de pasanggrahan tegen den heuvelrug ligt +waar deze door de terreinplooiing plotseling wordt onderbroken, +was de zee slechts zichtbaar door een nauwe passage, welke de ingang +van den voormaligen zeeboezem vormt. Het lijkt namelijk wel of deze +inzinking van het land vroeger een soort fjord is geweest waarvan de +bodem helaas gerezen is, waardoor een uitgestrekt moeras is ontstaan +dat zich ver landwaarts voortzet en nog met de zee in verbinding staat +door evengenoemde smalle doch diepe kloof. De hoogstgelegen gronden +worden gebruikt als moerassawah's, doch het grootste gedeelte is +begroeid met nipah en bako-bako en loopt periodiek onder. Indien de +bodem 10 à 15 M lager lag, zou men hier de mooiste natuurlijke haven +hebben welke men zich denken kan, nu is het een triestig moeras, dat +de plaats tot een ellendig malaria-oord maakt. Natuurlijk verzuimden +we niet onze traditioneele avondwandeling te doen, waarvoor we den +weg kozen welke door de kampong naar het strand voert. Een smalle +weg, een paal ver bijna langs den voet van het heuvelterrein gaande, +bracht ons aan een klein hoofd van koraalsteenen, even buiten den +zuidhoek van den ingang van het fjord. Bij dit landhoofd, dat als +aanlegplaats was uitgebouwd, lagen eenige handelsprauwen voor anker, +waar zij achter het uitstekende kustrif eene goede beschutting tegen de +oostelijke winden vonden. Ofschoon hier meestal eenige handelsprauwen +aangetroffen worden, beteekent Kadjang toch als handelsplaats zeer +weinig omdat het geen achterland heeft. Op het landhoofd bleven we +eenigen tijd genieten van het gezicht op de spiegelgladde zee welke +door geen rimpeltje bewogen werd, de voor anker liggende prauwen +bijna bewegingloos. Het kegelvormige eiland Borongloe voor de kust van +Balangnipa, door de ondergaande zon goud belicht, leek daardoor veel +dichterbij dan werkelijk het geval was. Een paar huiswaarts keerende +visschers voeren in hunne ranke vaartuigen naar binnen om hun vangst +den volgenden morgen op de passer te brengen. Het begon onder de +klapperboomen reeds te schemeren toen we denzelfden weg naar huis +terugkeerden. Het moeras leek nu nog somberder en dreigender dan bij +vol daglicht, eene echte woonplaats van demonen, die met hun giftigen +adem dood en verderf onder het menschdom verspreidden. De bewoners +hadden zich reeds in hunne huisjes teruggetrokken; behalve op het +passerterrein, waar nog eenige lieden bijeen waren, die waarschijnlijk +van elders komende den nacht onder de passerloodsen zouden doorbrengen, +zagen we niemand meer buiten. De enkele tokotjes van Chineezen hadden +hun luiken reeds gesloten; het flauwe licht van een pelita, dat door +de reten naar buiten drong en het geluid van stemmen binnenshuis +bewezen ons echter, dat de menschen zich nog niet ter ruste hadden +begeven. De weinige flinke huizen en het armoedige doodsche uiterlijk +van het onaanzienlijke plaatsje geven Kadjang wel het voorkomen van +een "ville morte". De reorganisatie, waarbij Kadjang als standplaats +van een europeesche bestuursambtenaar werd opgeheven, is niet +bevorderlijk geweest voor den bloei van deze streek. Het samenvoegen +van bestuursressorten tot ééne grootere administratieve eenheid kan +alleen dan zonder nadeel geschieden, indien goede verbindingswegen +eene snelle gemeenschap met het bestuurscentrum mogelijk maken en +wanneer de inlandsche hoofden en ambtenaren op een zoo hoog peil van +beschaving zijn gekomen dat zij zelfstandig op kunnen treden. Waar +dit hier nog gansch niet het geval was en daarbij de ontwikkeling van +het land algeheel op eigen kracht en initiatief van de bevolking is +aangewezen en de impuls van westersche energie en europeesch kapitaal +ook totaal ontbreekt, behoeft het geen verwondering te wekken dat er +van eenigen vooruitgang niets te bespeuren is. + +We hadden dien avond weinig last van muskieten, hetgeen hier bij +uitzondering wel eens het geval is, en konden dus zonder voortdurende +afweermaatregelen den tijd vóór het naar bed gaan gezellig pratende +doorbrengen. We moesten nu langzamerhand aan de terugreis gaan +denken, want onze gewone bezigheden lieten eene langere afwezigheid +niet toe. We konden in twee dagmarschen het uitgangspunt van onze +tournee bereiken door den weg over Tanette, een plaats ongeveer 20 +paal in het binnenland aan den postweg gelegen, te kiezen, waartoe +we dan ook besloten. Doordat er nog eenige zaken met den Collecteur +en den Regent moesten worden afgedaan, konden we den volgenden morgen +eerst tegen 11 uur vertrekken. De paarden zoowel als wijzelven hadden +een goede rust genoten zoodat we tegen de vermoeinissen van den dag +bestand zouden zijn. Het was anders geen genoeglijk vooruitzicht 20 +paal door een bijna boomlooze streek op het heetst van den dag af +te leggen. De eerste tien paal kunnen nog aangenaam genoemd worden, +de volgende vijf paal begint de aardigheid er al af te gaan en de +laatste palen zijn min of meer een kwelling. + +Men weet dan haast niet meer hoe op het zadel te zitten, iedere +houding is pijnlijk en vermoeiend, waarbij dan nog komt het gevoel van +afmatting tengevolge van het groote vochtverlies door transpiratie. De +koelies waren 's morgens vroeg reeds vertrokken zoodat we konden +verwachten dat bij onze aankomst te Tanette de barang er reeds zou +zijn en we ons dadelijk zouden kunnen verfrisschen. + +De weg voerde in westelijke richting het binnenland in. Toen we door +het moeras waren kwamen we in het hooge terrein, dat de oude zeeboezem +geheel omringt. In den beginne passeerden we nog enkele alleenstaande +woningen en eenige bebouwde gronden, doch allengs kwamen we in +een onbewoonde streek en kreeg het land hier het typische savannen +aspect van Celebes' binnenland, d. w. z. golvend terrein bedekt met +alang-alang, waarvan de eentonigheid hier en daar onderbroken wordt +door donker groene boschjes die het oog weldadig aandoen. Recht voor +ons uit in de wazige verte, verhief zich het Lompo-Battanggebergte +en meer naar het noorden de hooge muur van de Bonglangi-keten, welke +de grens vormt tusschen Boni en de Gouvernementslanden. Op sommige +plaatsen groeiden verspreid in het alang-alang-veld lage boompjes +met kromme stammetjes, een boomsoort, behoorende tot de familie +der euphorbiaceeën, waarvan het hout de merkwaardige eigenschap +bezit spoedig te versteenen en dan het aanzien krijgt van marmer +of kwarts. De bodem bestond uit een onvruchtbare harde tufachtige +grondsoort, welke men in Zuid-Celebes zooveel aantreft in de zône +tusschen de kustvlakte en het bergland. Na 10 paal afgelegd te +hebben hielden we een korte rust op een beschaduwde plek bij een +klein gehucht, Djodjolo genaamd, een plaats genoemd in bijna alle +processtukken in zaken van veediefstallen. Hier namen we afscheid van +den Regent van Kadjang, die ons tot zoover vergezeld had; we waren +namelijk aangekomen in het regentschap Oud-Boeloekoemba. Toen we dit +beruchte oord voorbij waren begon de weg weer te stijgen en maakte +het savannen gebied plaats voor een boschrijker streek terwijl de +grond ook vruchtbaarder werd. + +De gesprekken van het gezelschap werden van lieverlede minder +geanimeerd, de afmattende invloed van de hitte begon zich bij mensch +en dier te doen gevoelen en daarbij kwam het vermoeiende van het +meer geaccidenteerde terrein. Na een paal of vijf werd wederom rust +gehouden om de spieren weer eens te ontspannen en een dronk uit de +veldflesschen te nemen. We kwamen daarna weer in een meer bewoonde +streek en de laatste palen voerde de weg langs en door uitgestrekte +rijstvelden die kunstig terrasgewijze tegen de hellingen waren +aangelegd. We naderden de bergstreken; de snelvlietende beekjes, +waaruit de sawah's hun water ontvangen door primitief aangelegde +leidingen, drogen hier nooit geheel uit. De meeste rijstvelden waren +nog in bewerking of werden reeds beplant, doch zooals gewoonlijk +in streken, waar de bevolking het geheele jaar door over "levend" +water voor hare sawah's kan beschikken, heerschte ook hier de grootst +mogelijke stelselloosheid in het cultiveeren van die gronden, zoodat +we ook wel plaatsen aantroffen waar nog geoogst moest worden. Hier +zagen we een aardig voorbeeld hoe vernuftig de inlander kan zijn, +wanneer het iets betreft, waardoor hij het zich gemakkelijker kan +maken, namelijk een automatisch werkend toestel om de vogels van de +rijstvelden te verjagen. Een ongeveer 2 M. lange, holle, van onderen +afgesloten bamboe, is nabij het midden bevestigd aan een horizontale +draaibare as, welke op een paar bamboeschragen rust. Het kortste +gesloten gedeelte van de bamboe is met een steen bezwaard, waardoor +deze in nagenoeg verticalen stand wordt gehouden. Door een bamboegootje +wordt water uit een leiding afgetapt en boven de opening van de bamboe +gevoerd. Als deze vol water is geloopen verplaatst zich het evenwicht +naar het bovenste langste gedeelte en kiepert de bamboe om waardoor +het water er weer uitloopt. Zoodra de bamboe is leeggeloopen, zwaait +ze door het gewicht van den steen weer in haar vorigen stand terug en +slaat dan met de onderkant tegen een dwarsstang, waaraan een menigte +rottantouwen zijn bevestigd, die in verschillende richtingen over het +veld zijn gespannen en waaraan kleppers en andere vogelverschrikkende +voorwerpen zijn verbonden, die in beweging worden gebracht door den +schok, welken de dwarsstang krijgt. + +Eindelijk bereikten we den grooten weg van Boeloekoemba naar Sindjai +en waren nu spoedig te Tanette, waar eene kleine pasanggrahan ons een +gastvrij onderkomen bood. Gelukkig waren de koelies reeds aangekomen, +zoodat we dadelijk konden gaan baden en ons verkleeden en toen we +daarmee gereed waren en onze leden op gemakkelijke stoelen in het +voorgalerijtje uitstrekten, neeg de zon reeds ter kimme en hulde het +ravijn naast de pasanggrahan zich in de schaduwen van den naderenden +nacht. Het begon nu heerlijk koel te worden want we waren op ongeveer +430 M. hoogte boven het zeeoppervlak en de bergwind, die spoedig +doorkwam, dreef de warme lucht naar de zee. Het was een genot, +die frissche temperatuur na onze reis langs die heete kuststreken, +en dan géén muskieten. De lange rit had ons hongerig gemaakt en +ongeduldig werd al eens gevraagd of het eten nog niet klaar was. Toen +het eindelijk zoover was lieten we ons dan ook niet onbetuigd, temeer +niet daar de Regent ons aangenaam verrast had met een paar wilde eenden +die hij in de sawah's had laten schieten. Later kwam de Regent zelf +zijne opwachting maken en rapport uitbrengen. Het was een nog jonge +man met een energiek uiterlijk, een Boeginees waar ras in zat, die nog +veel beloofde voor zijn uitgestrekt district, dat altijd een slechten +naam had gehad. Jammer dat dergelijke jonge Hoofden naderhand niet +altijd aan de gestelde verwachtingen voldoen, wat meestal moet worden +toegeschreven aan de gebrekkige leiding, welke zij van de elkaar snel +afwisselende europeesche bestuursambtenaren ontvangen, wier inzichten +natuurlijk niet altijd dezelfde zijn, waardoor hun ondergeschikten +wel eens de kluts kwijt raken en de ambitie verliezen. We vernamen +van hem dat er meermalen wilde buffels op den postweg werden gezien +en deze dieren, hoewel schuw, toch wel gevaarlijk konden zijn, vooral +als men nagenoeg weerloos in een bendy zit. In de bosschen van het +district Oedjoenloe, waar de groote weg gedeeltelijk doorheen loopt, +komen deze waarschijnlijk verwilderde runderen vrij veel voor. + +We zouden 's nachts met die aangename temperatuur heerlijk geslapen +hebben als we niet zoo lastig gevallen waren door de ratten. Telkens +werden we verontrust door die brutale rakkers, die niet schroomden +verkenningstochten te maken over onze beenen en zelfs over ons hoofd +en zich slechts voor korten tijd lieten verjagen door een hun woedend +nageworpen schoen en kwalijk onderdrukte verwensching. Den volgenden +morgen merkten we, dat onze zeep het had moeten ontgelden. De deksels +der zeepbakjes waren er netjes afgewerkt en de afgeknaagde stukjes +zeep vonden we hier en daar op den grond liggen. Het was maar goed +dat onze tocht ten einde liep. + +Vóórdat we in de bendy's stapten, welke we hier hadden laten komen, +gingen we nog even een kijkje op de passer nemen. Het was juist +marktdag en ofschoon het slechts een kleine binnenlandsche passer was, +waren er toch vrij veel bezoekers uit den omtrek en uit de nabije +bergstreken en natuurlijk ontbraken ook hier de beroepskooplieden +niet, die geregeld de passers in het binnenland afreizen. Deze slaan +hun koopwaren, meestal manufacturen, gedroogde visch of zout, in te +Bonthain of Balangnipa en trekken daarmede van de eene passer naar de +andere; overal ontmoet men ze met hunne draagpaardjes op de wegen in +het binnenland. Eenige typen van bergbewoners, die in tegenstelling +met de Boegineezen van de kuststreken een lange wilde haardos dragen +en in meerdere opzichten daarvan afwijken, waren bereid voor onze +lens te poseeren. + +Tegen een uur of tien waren we gereed om te vertrekken. De +landschappen, door welke onze weg voerde, vertoonden een soortgelijk +aspect als die welke we den vorigen dag waren doorgetrokken, alleen +moesten we eenige diepe ravijnen passeeren, waar de weg niet altijd +even goed getraceerd was en soms zoo steil dat we het geraden achtten +uit onze bendy's te stappen en er naast te loopen. Aangezien we in +een dalende lijn gingen, hadden onze paardjes het overigens niet al +te zwaar, ook al was de weg op verscheidene plaatsen door de wilde +zwijnen omgewoeld en niet overal al te best onderhouden. Toch was +de afstand te groot om het geheele traject met dezelfde paarden af +te leggen zoodat we halverwege moesten verspannen, waartoe ons van +Boeloekoemba uit versche paarden waren tegemoetgezonden. + +Op de plaats, waar we van paarden verwisselden, ontmoetten we den +Waterstaatsopzichter met zijne vrouw, die in een bendy op reis waren +naar Balangnipa. Zij vergezelde haar man dikwijls op zijne tournees, +hoe bezwaarlijk deze ook voor eene vrouw konden zijn; ze was eene van +die moedige vrouwtjes, die niet schromen hunne echtgenooten naar de +verste oorden te vergezellen en blijmoedig de moeilijkheden en gevaren +van het rimboeleven met hen deelen, zoodoende een onwaardeerbare +steun zijn voor die pioniers der beschaving. + +Over ons verblijf te Tanette sprekende, vertelde ze ons, dat ze +zich daar altijd genoodzaakt zag 's nachts een doek om het hoofd +te wikkelen om haar haren te beschermen tegen de ratten, die het in +'t bijzonder daarop voorzien schenen te hebben. + +De verdere reis leverde geen bijzonderheden meer op, het land +vertoonde slechts hier en daar sporen van eenige cultuur en de +sporadisch voorkomende huisjes bevestigden de aanwezigheid van +menschelijk leven; overigens zagen we niet anders dan wilde varkens, +die bezig waren den weg te bewerken om de wortelknolletjes van een +zeker kruid te bemachtigen, dat veel op de wegen voorkomt, en die +slechts noode hiervan konden scheiden, wanneer het geluid van onze +voertuigen tot hen doordrong. Soms ook, op plaatsen waar de weg +langs bosschages ging, vluchtten bij onze nadering troepen zwarte +Celebesapen onder veel misbaar weg om een veiliger plaatsje boven +in de boomen te zoeken. Het was twee uur in den middag toen we van +het laatste terras afdaalden in de vlakte van Boeloekoemba en weldra +reden we onder de hooge klapperboomen langs de kust. Verscholen in +het groen, zooals de meeste indische plaatsen zijn, ontwaart men +gewoonlijk eerst iets van de kotta, wanneer men de laatste bocht van +den weg gepasseerd is en dan zijn de witte muren van de gevangenis in +den regel de eerste symptomen, welke men van de beschaving ziet. Zoo +ook hier. Na weinige oogenblikken waren we nu aan het uitgangspunt van +onzen tocht gearriveerd, waar het reisgezelschap, wel een beetje gaar +van den langen rit doch in eene voldane stemming, uit elkander ging. + + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Reisherinneringen van een +bestuursambtenaar in Zuid-Celebes, by L. M. van Klaveren + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ZUID-CELEBES *** + +***** This file should be named 20706-8.txt or 20706-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/2/0/7/0/20706/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |