diff options
Diffstat (limited to '21283-8.txt')
| -rw-r--r-- | 21283-8.txt | 2345 |
1 files changed, 2345 insertions, 0 deletions
diff --git a/21283-8.txt b/21283-8.txt new file mode 100644 index 0000000..b78ed89 --- /dev/null +++ b/21283-8.txt @@ -0,0 +1,2345 @@ +The Project Gutenberg EBook of Santarenaida: poema eroi-comico, by +Francisco de Paula de Figueiredo + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Santarenaida: poema eroi-comico + +Author: Francisco de Paula de Figueiredo + +Release Date: May 4, 2007 [EBook #21283] + +Language: Portuguese + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK SANTARENAIDA: POEMA EROI-COMICO *** + + + + +Produced by Pedro Saborano. Para comentários à transcrição +visite http://pt-scriba.blogspot.com/ (This book was +produced from scanned images of public domain material +from the Google Print project.) + + + + + + + +SANTARENAIDA + +POEMA + +EROI-COMICO + +DE + +FRANCISCO DE PAULA DE FIGUEIREDO. + + * * * * * + + _Dignum laude virum Musa vetut mori._ + + Horat. l. 4. O. 7. + + * * * * * + +COIMBRA. + +Na Regia Officina Typografica. + + +ANNO M.DCC.LXXXXII. + +_Com licença da Real Meza da Commissaõ Geral sobre o Exame e Censura dos +Livros._ + + + + +ARGUMENTO. + + +Ouve em Coimbra um Taverneiro celebre, chamado Joze Rodrigues Santareno. +Este em uma funsão que costuma fazerse pela Pascoa do Espirito Santo em +Santo Antonio dos Olivais, estando muito suado pelo cansaso do caminho, +fartouse de agua, com quem andava divorciado, avia largos anos, e dahi a +poucos minutos caiu morto. Revestem-se estas circumstancias Poeticamente, +e cantase a sua morte. + + + + +SANTARENAIDA. + + + + +*CANTO I.* + + + Pois me pedes, ó Muza, instantemente, + Que emboque a Eroica tuba altisonante, + Que a cego Marte impele os peitos fortes; + Eu que sem forsas teu carater serio + Em versos graves sustentar naõ poso, + Revestido da lépida Talia + C'o a máscara atrevida, para ensaio + + Cantarei o Varaõ famijerado, + Que de Baco na guerra com Neptuno + Arvorando do vinho os estandartes, + Depois de ser trovaõ, ser raio acezo, + Que espalhava terror no campo inteiro, + Victima infausta foi por fims de contas + Da vingansa cruel do Rei das aguas. + + Axavase em tremendo consistorio + Com toda sua Corte o undozo Jove. + Nas intimas entranhas asoprado + Pela Raiva vorás o consumia + Um fogo abrazador: eraõ com ele + As furias de Acheronte, e os vastos mares + Ao som de sua vós mudos tremiaõ. + Quando depois de longos improperios + Com que a insana paixaõ dezabafára, + De sima do alto solio adamantino + Que sustentaõ seis Doricas colunas + De maculado marmore brilhante + Com bazes de oiro, e capiteis de prata, + Esta fala do peito amargurado + Soltou com grave acento aos seus Magnates. + + Sempre eu, Vasalos nobres, de máo grado, + Com justa indignasaõ olhei bramando, + Que ouvese sobre a terra um petulante + Que ouzase de meu povo impunemente + Atacar os direitos mais antigos; + Pois sendo desde muito autorizadas + As nosas dôces aguas para entrarem + As umanas guelas, e os arcanos + Dos buxos penetrar dos omems grandes, + Oje a termos as vêdes reduzidas + De serem so de aprêso aos brutos rudes, + E a despeito de minha autoridade + Condenadas (oh dor!) das esterqueiras, + Das imundas alfujas, das cloacas + Á baixa vergonhoza lavadura. + Conterme já naõ poso; este atrevido + Provar do meu tridente as forsas deve. + Este atrevido he Baco: eu pois pertendo + Punir a sua audacia, guerrealo. + Naõ ade este invazor protervo, e altivo + Zombar ja mais de mim: torsese a verga + Em quanto naõ he tronco: uma faisca + Pasa a incendio vorás, se naõ se apaga. + Mas vós aconselhaime, que eu naõ quero + Que a paixaõ me alucine: o fim he este + Porque oje vos xamei: dos boms conselhos + Quazi sempre saõ filhos os acertos. + + Bem como de um enxame susurrante + O inquieto zumbido, se ouve n'aula + O confuzo rumor dos Optimátes. + Escutaõse discursos encontrados, + Diferentes razoins, pensar diverso. + Nisto o Padre Oceano revestido + De Regia Magestade se levanta, + E abrazado em furôr desta arte rompe. + + Qual será de vós outros, que arrojado + Se atreva a sustentar nesta asembleia, + Á face do seu Rei, de toda a Corte, + Que a meditada guerra naõ he justa? + Se aqui algum está, se enfatuado + Algum medir comigo as forsas tenta, + A campo saia; os ultimos alentos + C'os golpes da razaõ tirarlhe quero. + + Quais mudos troncos Oceano vendo + Pasmados da asembleia os membros todos, + Com mais vivo calor prosegue irado. + + Apague as negras axas acendidas + A severa Nemézis: ja naõ devem + Ser punidos os máos: ouzado tale + O iniquo uzurpador o campo alheio: + Perturbemse os direitos... Oh Justisa! + Oh Deuzes imortais!... Eu penso, ó Padre, + Que altercasaõ não sofre o teu projeto. + Deve a guerra fazerse, a guerra he justa. + Porem naõ será máo, reflexiono + Eu agora taõbem, que tu primeiro + Vejas se a boa pás quer antes Baco + Estas coizas compor, largando a pose + Dos direitos que audás nos uzurpára. + Por tanto uma Embaixada mandar deves + Expondolhe as razoins que te estimulão; + E no cazo que a pás ele naõ queira + A guerra se lhe intime em continente. + + Asim dise, e aprazendo ao consistorio + Rezolvese Neptuno, e o Tritaõ xama. + _Tritaõ que de ser filho se gloria + Do Rei, e da Salacia veneranda:_ + Mansebo tal, e qual, nem mais nem menos + Como o pinta Camoins no canto seisto. + + Vai tu da minha parte ao Rei dos vinhos + Levar esta Embaixada, dis Neptuno; + Que o dezaforo vil sendo notorio + Com que da antiga pose as doces aguas + Esbulhadas tem sido por seus vinhos: + Que sendo esta irrupsaõ sobre dominios + De mim das aguas Rei, que sempre hei sido + Justo mantenedor de meus direitos; + A recta observasaõ do jus das jentes + Com vergonha infrinjida nesta parte, + Exije que taõ barbaras afrontas, + Por melhor se atalharem fims funestos, + Sejaõ severamente castigadas. + Mas que lembrado da clemencia inata + Com que as minhas asoins adornei sempre, + Perdoandolhe o mais, sómente quero, + Que enfreando do vinho a audacia suma, + De oje em diante perturbar naõ venha + Tranquilidades publicas; que a escolha + Em sua maõ está de pás, ou guerra. + Se guerra pois quizer, logo em meu nome + Entaõ a ferro, e sangue lha declara. + + Atento o feio Moso esteve á fala, + E cortando lijeiro as altas ondas + Da grande Niza em fim surjiu na praia. + Aqui tres vezes a torcida conxa, + Que os gigantes na guerra amedrentára + Altamente tocou: do som terrivel + Feridas as montanhas se abalárão: + Tremeraõ da Cidade os abitantes; + E dando agudos guinxos, para os colos + Das mãis os filhos pavidos fujiraõ. + O nobre Fundador de susto cheio + C'o a estranheza do cazo, saber manda + O que he. Eis a Palacio conduzido + Por entre a multidão que concorria + Atonita, e turbada o Tritaõ chega. + A Embaixada repete, e carrancudo + Pela resposta taciturno aguarda. + O nobre Fundador da alegre Niza + Turbado um pouco esteve; mas sem medo + Ao Trombeta falou desta maneira. + + Ja mais no que o teu Rei oje me argúe + Eu tenho consentido, sem que um uzo, + Um costume geral das Nasoins cultas + Com razaõ m'o abone: eu não pertendo + Defraudar cada um de seus direitos. + O costume fas lei: tenha Neptuno + O mesmo a seu favor, será contente. + Nem cuide ele talvês, que seus caprixos + Me faraõ aterrar: naõ sei ser fraco. + Amease, guerreie: eu inda o mesmo + Sou, o conquistador das Indias vastas. + He verdade que a pás em muito prézo; + Porem se haõ de perderse os meus direitos, + Ou a guerra aceitar, a guerra aceito. + + Com esta decizaõ partindo torna + O filho de Neptuno aos Thetios campos. + A seu Pai a repete; o Velho brama, + E jura pela Stigie tenebroza + Com toda sua Corte respeitavel + Fazer perpetua guerra ao Rei soberbo. + Tocar manda a rebate; a Oceano imcumbe + O governo do exercito, tentando + Os vinhos atacar em toda a parte. + Com tudo porque sabe que entre os Luzos + Do inimigo poder o centro existe, + Aqui a mira poim, aqui rezolve + Fazer primeiro arder da guerra o fogo. + + + + +*CANTO II.* + + + Com um taõ importante rompimento + Revolvendo mil coizas na lembransa + Largos dias andou atrapalhado + Da infelice Semele o imberbe filho. + A pacifica inercia deleixada + Que em descanso puzera este Rei forte + O tinha desprovido. O sangue seco + Nas pasadas batalhas derramado + Se via inda nas lansas nas espadas + Ja da negra ferruje carcomidas. + Tinhaõ teias de aranha os peitos d'aso, + Eraõ ninhos de rato os capasetes. + Mas vendo dos aprestos a manobra + De seus adversarios, ganha o fogo + Que pela longa pás perdido avia. + Prestes pasa depois a fazer gente; + O imperio se revolve, e os vinheos povos + Á vós de seu Senhor ás armas velaõ. + Dobraõ-se sentinelas; os avizos + Voando se despedem; e he precizo + Ter de acordo na asaõ os mais famozos + Insignes Generais em cada Reino. + + Daqui, bom Santareno, de teus dias + Comesou a estreitarse a larga teia. + Este o principio foi, estas as cauzas + Da tua nunca asás xorada perda. + + Avia em Portugal um Xefe experto + Na sordida Coimbra acastelado: + Diziase Joze, mas poucas vezes, + Que o brado de seu nome mais notorio + Da terra lhe provinha aonde os lasos + De Himineu ternamente o tinhaõ prezo. + Contase que saindo n'outro tempo + Este novo Quixote aventureiro + Pelo mundo a ganhar glorioza fama + No serviso do Rei dos bravos vinhos, + E querendo a uma nova Dulcinea + O governo entregar de seus morgados, + Ja que a Parca cruel lhe avia feito + A vês primeira o tálamo dezerto; + Axára em Santarem uma Matrona + So digna de um Eroi, so digna dele. + Na linhaje do sangue descendia + D'onrados Campioins, d'Erois de pinga. + Inda nos altos porticos pendentes + Conservavaõ-se os ramos de loireiro + Sem ter interrupsaõ por brazoins d'armas, + Era ela bem talhada, o seu costado + Capás era da carga mais enorme. + Eraõ as suas faces dois prezuntos, + Seu garbo majestozo, o paso grave. + Tinha o traje mais simples, mais modesto + Das modestas matronas do seu tempo. + De baeta um jibaõ de longas abas + Lhe cobria a bojuda umanidade. + Dos grosos cotovelos lhe pendiaõ + Alarves punhos de groseira estopa. + Cingialhe em tres voltas ensebado + O carnudo caxaso um cordaõ d'oiro, + D'onde so nos Domingos pendurado + Se via um rocicler lonjevo, e vasto, + Que pela antiguidade que inculcava, + Nas ricas enxurradas do diluvio + Se asenta ser axado _in illo tempore_. + + Namorouse o Varaõ, namorouse ela. + Uniraõse c'o vinculo sagrado, + E sendo sua Consorte Santarena + Quis taõbem Santareno apelidarse. + + He pois precizo a este mandar ordems, + Baco perante si fás vir Cilenio, + E ufano asim lhe dis com rosto inteiro. + + Eu tenho neste mundo um vasto imperio: + Meu nome em toda a parte, ou mais, ou menos + He venerado; mas na Luzitania + Tenho o pezo maior de minhas forsas. + Em Coimbra he o centro; ahi rezide + O Cabo principal de meus exercitos, + O insigne Santareno. Nestes termos + Desta guerra he forsozo darlhe parte. + Tu pois asim lhe dize: Que abalados + Do sopro da Discordia os Povos Áqueos + Nos tem guerra jurado, e alta vingansa: + Que cumpre rezistirlhes: boms soldados + Prezentar em campanha; e dar conserva + Ao uzo introduzido, á grata pose + De ser somente o vinho quem nas mezas + A sede satisfasa; porque he esta + A cauza principal de seus rancores. + Que eu dele a empreza fio; que entre os Luzos + Eu quero que ele só sustente a guerra. + Depois um giro faze, e aos meus Soldados + De toda a Luzitania que em Coimbra + Axarse devaõ logo intíma as ordems. + + Dise, e partiu voando o mensajeiro, + Até que as pandas azas encolhendo, + Das letras, e das lamas sobre a Terra + Os talares pouzou bordados d'oiro. + + Era dia d'Entrudo, e nas baiúcas + O sujo canjirão vazando as pipas + Aos freguezes enxia os grandes copos. + Avia um confuzisimo barulho: + Ferviaõ da janela as laranjadas: + Surriadas, apupos, algazarras, + Os esguixos, os pós, o rabo-leva + Tudo em dezordem poim. Vendo Cilenio + Extravagancias tais pasmado fica. + Pensa naõ de Coimbra ver os montes, + Sim da fertil Beocia o graõ Citéron + Retumbando medonho em noite d'Orgias. + + Entaõ do incomparavel Santareno + Na surtida taverna entre a balburda + Da fumoza vinhasa ardia o fogo. + _Mais meia canadinha_ de uma parte + Caído o beiso, e os carregados olhos + A custo abrindo, c'uma vos fanhoza + Pedia um dos da corja amotinada. + D'outra parte fazendo uma carranca + Sobre tres azeitonas apostava + Outro que tal que xuparia um frasco. + Qual aos murros andava; qual seis copos + Tendo ja feito em cacos, com nos'ama + Ateimava furiozo em naõ pagarlhos. + Daqui aos encontroins ums vinhaõ vindo + Afétando de serios; esbarravaõ + Comsigo nas esquinas dali outros. + + Mas o Filho de Maia cautelozo + Opurtuna monsaõ de entrar espreita. + Em fim axa uma aberta, lestes rompe, + Dá sinal, tem lisensa, á sala sobe, + E d'ambos os Espozos poinse á face, + Declaralhes quem he, de quem mandado, + E da sua Embaixada o fim precizo. + + Sem saber o que fasaõ, largo espaso + Ficárão um e outro embasbacados. + Ele indo com as mãos logo á cabesa + Cosávase, e na sordida poltrona + Aflito _stare loco nesciebat_: + Ela está feito, la melhor compunha + O seu recado. Finalmente o tempo + Ja fazia dar oras ás barrigas, + E devia jantarse. A Liberdade + Entaõ dezempesando as linguas rudes + A terreiro os tirou, e mais ouzados + Entrárão a seu modo a perguntarlhe + Alegres sobre Baco muitas coizas, + Muitas sobre Sileno. Dos guizados + Da meza o xeiro ja neste comenos + Consolava os narizes circumstantes. + Pedida a taõ grande ospede lisensa + Subito se arregasa o Santareno, + E rogando o onráse, á cabeseira + Da bem provida meza, instanciozo + Para um pouco comer fes asentalo. + + Ja no vidro dos pratos retiniaõ + Resaltadas da carne as trinxadelas. + (Podiaõse na gula encarnisados + Ver os gordos Consortes dando aos buxos + Tasalhos de prezunto tremendisimos!) + Mastigando apresados resmungavaõ, + E do ospede em onra mil saudes + Uma apos outra sem sesar faziaõ. + + Mercurio da franqueza naõ pensada + O fausto aparatozo em tal albergue + Naõ podia admirar quanto era justo, + Porque alem das perguntas enfadonhas + A que cortês com présa respondia, + De um pouco reparar deixar naõ pôde + Nos vetustos paineis enfarruscados + Que adornavaõ em roda a estreita sala. + + Em um deles se via inda no berso + Entregue a Ino o pequenino Baco + Tendo as Nimfas em torno, e juntamente + As Hiadas, e as Horas. Logo n'outro + Ja crescido plantava o bom bacelo, + Ja o campo baldio agricultava. + Viase mais n'um majestozo quadro + O severo rigor de seus castigos. + Estava de Licurgo o cazo infando; + Mas ja com negra côr, ja roto o pano. + Com tudo ao natural se devizava + Golpeando ele mesmo as pernas suas. + Aqui o filho de Echion Tebano + Pela sua familia enfurecida + Se via cruelmente espedasado. + Ali de Meduline o parricidio, + Mais abaixo Penthêo ás Furias dado. + Sobre tudo a fatal metamorfoze + Se admirava em leaõ fulvi-comado + Nos gigantes cevando ávida sanha. + + Mas ja baixando o Sol, surgia a Noite. + Trata Mercurio de partirse prestes; + Dos gordos Santarenos se despede, + Que falando ambos juntos, em confuzo + So deixaõ perseber, que descansado + Seu Rei pode ficar, que em quanto aos brasos + O valor asistir, naõ aõde as Aguas + Como pensaõ, levar a sua avante. + E como ja nos cascos lhes fervia + Em violentos caxoins o ardente sumo + A cabesa fazendolhes pezada + Dar c'o a barba no peito, e sobre os olhos + Carregar importuno o grave sono, + Na mal mexida cama empanturrados + Ambos foraõ jazer como dois odres. + + Dormirão toda a noite os boms Alarves + Rezupinos roncando a sono solto. + Eis lá sobre a manhan um se espreguisa, + E fazendo tres cruzes sobre a boca + Enormemente aberta o outro acorda. + + Saõ oras, dis o Eroi roufenhamente, + Trazeime eses calsoins, daime ca a vestia. + Fora c'o a noite! ha muitos tempos nunca + Dormi noite pior! Tudo eraõ pulgas, + Tudo sonhos, em fim tudo Diabos, + Até, por mais sentir, a Mosazinha + No quarto me deixou fexado o gato, + Que toda a santa noite andou miando. + Eu naõ persenti nada, dis Madama, + Pois foi tal a quebreira, tal o sono, + Que bem podiaõ arrombar as portas, + E sem que eu dése fé. Bem, pois que queres, + O marido replíca, se tais sonhos + Eu tive, que por mais que quis pôr olho + Logo eles me espertavaõ: eu te conto. + Sonhei que estava eu na nosa quinta + Debaixo da nogueira ao pé da fonte + Sobre a relva dormindo a minha sésta: + Eis senaõ quando d'uma vala surde + Correndo em torcicolos uma cobra, + E me entra pela boca: aqui um pulo + Dei eu, naõ persebeste? Eu naõ, dis ela. + Pois dei um grande pulo, e depois diso + Um pouco despertando, em sonolencia + Fui tornando a cair. E sonhei muitas + Outras grandes desgrasas que me esquesem. + Tornou ela a dizer: iso he verdade + Ás vezes taõbem tenho tantos sonhos, + Que me fazem doer bem a cabêsa. + Porem vaite vestindo, anda deprésa + Se queres almosar, que ja he tempo. + + Tais réplicas, e tréplicas pasadas + Em fim a muito custo pos se fora, + E na larga cadeira escarranxado + Asim dezalojando, á Mulher dise. + + Ora sabes mui bem, Consorte amada, + O onrado avizo que tivemos ontem. + O noso Imperador axase aflito + C'o a guerra declarada por Neptuno. + Eu sou um de seus xefes; e a minh'alma + Aspira a coizas grandes. Desta sorte + Na dansa estou metido: vou agora + As ordems expedir que saõ precizas, + Fazer gente com forsa: paciencia! + Nós para trabalhar nascemos todos. + Dáme cá qualquer coiza; um lombo bonda + Bastaõ dois pains, duas canadas bastaõ. + + Fes-se bem como um Padre, e muito fresco + Saiu a averiguar os seus negocios. + + + + +*CANTO III.* + + + Neste tempo no imperio de Neptuno + Ja com todo o calor fervia a obra. + Os fortes Generais debaixo d'armas + Ja tinhaõ toda a jente, e á Luzitania + Os vastos esquadroins marxando vinhaõ. + Aqui de remotisimos Paízes, + De diversas Nasoins, diversas linguas + Vinhaõ mandando Capitains diversos, + Aqui vinhaõ Varoins destes pixozos + A quem tudo lhe fede, e que somente, + Por cauza das corrutas baforadas, + C'o vinho em odio eterno andáraõ sempre, + Aqui de mal Francês, e de almorreimas + Um sem numero vinha de axacados: + Naõ faltando dos cálidos a turba + A quem fizera sempre o vinho empôlas. + Era em tres batalhoins formada a Tropa, + Guiava um batalhaõ Periclimeno[1] + Arrogante, e temido: outro Achelóo,[2] + E o terceiro puxava á retaguarda + O velho Espozo da cerulea Doris.[3] + Aqui vinha Protêo dos grandes Focas[4] + Regendo a tremendisima caterva. + Talhando as curvas ondas na vanguarda + Iaõ nadando cem Tritoins desformes + Fazendo rebombar os buzios grandes. + E o Padre Oceano comandante + Supremo deste exercito temivel + Girava dando as ordems amontado + N'uma negra baleia monstruoza. + + Xegáraõ do aureo Tejo em fim ás marjems, + Mas antes que o exercito alojase, + Desta nova xegada em tom de guerra + Lhe foraõ dois Trombetas a dar parte. + + No centro d'uma gruta penhascoza, + Cujas ricas paredes eraõ d'oiro, + E branca madrepérola ondeante, + Sentado sobre a urna, respeitavel + C'o tridente na mão, e c'uma c'roa + De verdes limos na rugoza fronte + A embaixada resebe o Padre Tejo. + Quando asim dos Trombetas um comesa. + + Ja, Padre venerando, aos teus ouvidos + Xegaria talvês a novidade + Da guerra que entre nós, e o Rei dos vinhos + Pouco ha se declarou. Naõ me pertense + Os motivos da asaõ esmiunsarte: + Taõ somente a dizerte sou mandado, + Que para dar principio á grande empreza + Para esta Capital do imperio Luzo + Das Tropas Oceano á testa marxa. + Deves pois vir falarlhe; que eu asento + Que tem primeiro aqui seu bico d'obra. + + Subia pelo rosto ao velho Tejo + Ao tempo desta fala uma alegria, + Que ja mais asomára ao seu semblante. + Levantase, o Palacio se alvorósa, + E para ir esperar taõ grande xefe + As mais galhardas Nimfas a si xama. + + Duzentas niveas, engrasadas Naides + De lindos olhos, que em prazer trasbordaõ, + Solto o negro cabelo gotejante + Presto ali se aprezentaõ caprixozas. + Ao carro sóbe o Tejo, ao carro d'oiro + Que guapos, e das muito-abertas ventas + Brotando soberboins torrentes d'agua, + Seis cavalos marinhos vaõ tirando. + Em malhados golfinhos brincadores + Asentadas as Naiades o cercaõ. + O mar fas-se banzeiro, e longa esteira + Mansamente deixando a turba marxa. + + Xegados que os dois Reis á fala foraõ + O Tejo rompe asim: Princepe excelso, + Se um pobre feudatario, bem que indigno, + Qual eu sou, gozar pode a onra eximia + De darte albergaria em seu palacio, + As demoras desprende, e á minha gruta + Dignase vir a descansar um pouco, + Aonde a noso comodo sentados + Da sorte dos Imperios trataremos. + + Oceano aseitou condescendente + Do Padre Tejo a simples rogativa, + E acolhendose á gruta majestoza, + + Indignado meu Pai, dise Oceano, + Pela iniqua extorsão de seus direitos, + Que dos vinhos o Rei dezaforado + Das jentes com escândalo lhe ha feito, + Intenta guerrealo. Ele em pesoa + Viria á expedisaõ, se de seus anos + O pezo desta glória o naõ priváse. + Por tanto eu me incumbi das suas vezes: + E como de sua Corte na asembleia + Para isto convocada se asentase, + Que o comêso em teu Reino ser devia, + Visto que o General dos inimigos + Em Coimbra rezide; pareseume, + Por levarmos as coizas com mais ordem, + Que nesta Capital sem perder tempo + A primeira faxina se fizese: + Depois, de meu poder com todo o pezo + Em Coimbra caísemos. Aprouve + Ao Tejo este discurso; e entaõ tratáraõ + De mais ponderasaõ quantos negocios + Para aquele respeito mais tendiaõ, + Saõ xamados os Cabos a conselho, + E com acordo unânime se adía + A seguinte manhan para o combate. + + He contra um grande Cabo que se devem + Tomar as armas: naõ he Jan Fernandes, + Nem Manel das Atacas o inimigo: + He contra o fasanhozo Talaveiras[5] + Tortulho enorme de invejada fama, + Do vinho na milicia experto, e vasto. + + Tanto que alvoreseu, logo no campo + As trombetas orrísonas bramáraõ; + Cujo som de mistura c'o alarido, + E roucos atabales largo espaso + Os muros fes tremer, e a gran Cidade + Soberba fundasaõ do Grego errante. + Ja promto o Talaveiras aguardava + De Cilenio o preseito a pôr por obra. + Na frente de seus bebados soldados + Corajozo se avansa: róxa altiva + Que as vagas sem pavor mujindo escuta. + Marxando vaõ as filas a compaso, + E d'uma, e d'outra parte embravecido + O gradivo Mavorte asende os peitos. + As caixas daõ final, travase a guerra; + De poeira uma nuve os ares turba; + Levantase um clamor mais tezamente; + Redobraõse as pancadas, corre o sangue... + Nada ha mais lamentavel que uma guerra! + + Foi renhida a peleja: longas oras + Pendeu a decizaõ n'ambas as partes. + Finalmente naõ sei que infausto cazo + Pôs dos vinhos o exercito em dezordem, + Que naõ pôde aguentar sobre seus brasos + Dos aquozos dragoins o carregume. + Perdem todos a côr, as armas largaõ. + (Entradas de leaõ, saídas d'asno!) + Cae aqui, cae ali, ums sobre os outros + Vaõ indo aos trambolhoins. O Talaveiras + Reunilos intenta, mas de balde. + He de balde bradar: diques naõ sofre + Torrente por pavor precipitada. + + No campo ficou so inteiro e forte. + O golpe universal caíu sobre ele. + Das setas, e das lansas acravado + Parecia um pinhal o grande escudo. + Nimguem ouzou xegarlhe, que da terra + Naõ fizese vermelha a superfice. + + E que mais fês d'Olimpias o esforsado + Filho, o devastador do mundo invicto, + Junto ao tronco, dos seus destituido, + Quando o muro saltou dos Oxidracas? + + Mas a Morte d'Erois sempre avarenta + Metida n'uma bala fulminante + As pernas lhe atravesa, e despedasa. + Acurva a grosa máquina tremendo, + E em terra baqueando he maxucada + Do violento tropel dos inimigos. + C'o este lanse _vitoria_ o Tejo brada: + Vitoria, respondeu a xusma ovante, + Vitoria pelas aguas, viva, viva. + +[1] Periclimeno: Neto de Neptuno, de quem recebeu o poder de se +metamorfozear. + +[2] Achelóo: filho de Oceano. Namorouse de Dejanira amante de Hercules. +Hercules combateu com ele metamorfozeado em toiro, arrancoulhe um corno, e +venseu-o. + +[3] O Velho, &c. Nerêo, filho de Oceano, e pai das Nereides. + +[4] Protêo: vej. Virg. Georg. I. 4. v. 429. + +[5] Um dos Taverneiros de grande conta que Lisboa teve. Na dilatada teia +de seus louvores saõ estes meus versos um romendinho. + + + + +*CANTO IIII.* + + + Foise em folias a seguinte noite. + Mas asim que a lus alma avermelhando + No orizonte as globozas nuvemzinhas + Comesou a doirar o cume aos montes, + A vensedora jente enfurecida + Respirando outra ves carnajem, sangue, + Vai de rota batida, e compasada + Ao som dos belicozos instrumentos + Demandar do Mondego as marjems frescas. + + A seu salvo xegando se alojárão. + Fas-se conselho, e por comum acórdaõ + Para a um tempo levar ao Porto, e Aveiro + O terror, e a vitoria Nerêo parte. + + Em quanto isto asim pasa, ja Coimbra + Bem como um formigueiro fervelhava + Atonita bradando. Eis muito conxo + Correndo á présa contra seu costume, + Vem um cambaio tutelar das aguas, + O gago Vitorino, e o Santareno[6] + Fanfarrão desta sorte dezafia. + + Cá-cá fora me'amigo, cu na rua; + Á de ir aqui tu-udo c'o a maleita. + E ve-ve-ve veremos, e veremos + Quem-quem leva a melhor: xê-xegá'gora + Um nunca visto inzercito de jente; + Saõ co-como mosquitos: se tem barbas, + S'hé-s'hé-s'hé-s'hé capás ponhase em campo. + + Qual grande Ferrabrás no xaõ deitado + Desprezando do garrulo Oliveiros + O louco dezafio, o Eroi prestante + Do Rino desprezou o stultiloquio. + Naõ se altera; em seu rubido semblante + Naõ poim o Mêdo as cores da fraqueza. + Lijeiro, quanto sofre a corpulencia, + Á trapeira alta sobe onde vijia; + E axando ser serta a guerra em caza, + + Maõs perdidas, dis ele, saõ: ja'gora + Ou venser, ou morrer. Xamase ás armas, + E toda a jente sua acode prestes. + Acodem d'Alemtejo, e Estremadura + Bizarros Campioins: da Vidigueira, + Vila de Frades, Borba, de Vilalva, + Setubal, e Palmela. De Lisboa + Axaõ-se os Carcavélicos mansebos + De furibundo senho. Estaõ do Algarve + Mil Soldados d'embarque destemidos, + Mil de sima do Doiro, e das Bairradas; + E saõ mais de dés mil Coimbricenses. + + Toda esta Soldadesca, he bem verdade, + Cavaleiros naõ saõ d'aureas esporas: + Saõ rotos, bandalhoins, babozos, porcos; + Mas qualquer deles um Eroi xapado + De inaudito valor, corajem suma, + Capás de se avansar ao mesmo Alcides. + N'uma palavra bebados eternos. + + Entrase a rezenhar: cazo estupendo! + Inda a mais d'um milhaõ monta a rezenha. + Formarse vaõ da Feira ao grande largo.[7] + A linda variedade em farda, e armas + Os olhos encantava: grande parte + Em cambudos capotes romendados + A trouxe mouxe postos se rebusa: + Parte em mangas, e pernas, sem sombreiro, + Xeia de impavidês caminha aos tombos. + Este trás um pixel, este trás quatro + No alforje a tiracolo: um tres borraxas + De admiravel grandeza, e tudo xeio. + Armados todos vem muito á lijeira: + Nada de arnezes, peito descuberto; + Á excesaõ dos rompentes granadeiros + Que feitos vaõ ali cabides d'armas. + Com grevas, bacinetes, e lorigas + Bem poucos se embarasaõ: a rodela, + A talhante farrusca colubrina, + A adaga, o varapáo, a masa, o xuso, + Comforme cada um melhor se ajeita, + He tudo quanto importa á mais da tropa. + Nas pezadas carretas rexinantes + Temivel ali vai das bocas negras + A ignívoma tormenta: até naõ falta + Quem leve junto a si seu caõ de fila. + + Entaõ sobre um jumento de atafona + Ricamente ajaezado, o Santareno + As odreas pernas escarranxa a custo. + Veste de bode um tresdobrado coiro; + Poim um elmo de vides enlasadas + Na caveira d'um tigre tremebundo + Que lhe a grande carranca asombra, e adorna, + E empunhando na dextra uma tarasca + De dilatada folha, vai bizarro + Puxando os batalhoins para o combate. + + Tanto que do lugar alcanse ouveraõ, + E os raivozos imigos avistaraõ, + Fas alto o Santareno, expede as ordems, + As fileiras divide, o campo asenta. + Depois entre um salseiro procelozo + De perdigotos que da boca xove, + Da sua jente á testa asim troveja: + + Lembrar-vos, generozos Camaradas, + O que ides a fazer, fôra esqueserme + Até de quem vós fois: eu sei que o brio + A cada um de vós outros alentados + Na ponta do naris brilhando salta. + Ou morrer, ou venser: a cauza he nosa. + As Aguas de bazofia em vaõ naõ se enxaõ, + Custelhes caro se venser quizerem. + Corajem, meus amigos, oje a gloria + Q'ate'qui se ganhou naõ vá perder-se. + + Nos animos calou vinhi-potentes + De tal sorte a razaõ destas palavras, + Que cada um deles se reputa um raio, + E ja para envestir as trélas roem. + + Agora, ó Muzas, naõ falteis ao Vate, + Asopraime no peito o extinto fogo, + Que he precizo cantar melhor que nunca + O combate maior que os evos viraõ. + + Deu sinal a trombeta Neptunina + Aspero, forte, atrós, e formidavel: + Nas cabesas as grenhas se arripiaõ, + Bate mais forte o corasaõ nos peitos. + Comesaõ-se a mover as longas alas; + O medonho alarido se levanta; + Daõ fogo os mosqueteiros; da descarga + Sobe rapido aos Ceos enovelado + O denso negro fumo; c'o estampido + Os cavernozos montes retumbando + Enxem tudo de orror. Dos grandes eixos + Parecia que a máquina do mundo + Sacodida, em pedasos se fazia. + C'um asoite na maõ de duro ferro + Os cruentos cavalos instigando + Girava a impia Guerra o campo todo. + Os Soldados que a viaõ se animavaõ. + A Dezesperasaõ á redea solta + Corria furibunda, e sem maneira. + As incendidas balas estridentes, + As mortíferas xusas enristadas, + Gemidos arrancando aos mizeraveis, + Um inferno faziaõ. Alastrado + De sangue viu-se em breve, e corpos mortos + Da orroroza batalha o sitio extenso.[8] + + Rocio, que em razaõ de vizinhansa + O nome erdado tems de Santa Clara, + Se gloria ganhas oje em ser teatro + De taõ sanguinolenta brava guerra, + O nome mudarás, e dos vindoiros + Virás a ser xamado o campo Marcio. + + De forsa neste dia altos prodijios + A gente Bacanal fes mais que nunca. + Qual, semelhante ao gato entre podengos + Que o lombo em arco tendo enxorisado + Fas provar velosmente em pulos destro + Aos audazes fucinhos circumstantes + Das curvas fisgas os lembrados golpes, + Para um, e outro lado dezenvolto + Murros, e pontapés fervendo atira: + Qual d'um talho c'o a espada aos dentes xega: + Qual d'uma vês c'o a xusa quatro enfia. + + Mas ja um Foca enorme e gueludo, + De dente anavalhado, unha rompente, + Cujo coiro entezado e verde-negro + Se ria das mais fortes cutiladas, + Um vinheo Capitaõ tragando estava, + Quando o intrepido Andrade irozo acode.[9] + Aqui ainda viu do mizeravel + Engolir os restantes calcanhares. + Da vingansa o furor lhe sobe aos olhos, + Avansa ao monstro, e sobre o craneo rijo + Da inimiga cabesa vensedora + Com um buxo roliso (arma cazeira) + Mil golpes fulminando, o quebra, e esmaga. + Tremeu convulso o monstro; e o bruto sprito + Aos ares se soltou envolto em sangue. + Acodem muitos Focas, o Eroi cercaõ. + Os aquozos Soldados trepidantes + De fila cem membrudos cains lhe asulaõ; + E, quais sobre a bigorna os malhos batem, + As dentadas sobre ele a miudo fervem. + Andrade volta a um tempo a todas partes + O braso vingador: destróe, derruba, + Atropela, maxuca, abola, mata. + Mas sendo ja sem conto os inimigos, + Depois de longo espaso de conflito, + Falto de forsas vai beijar a santa. + Aqui (quem crerá tal?) a todo o trance + Com mais de quatro mil inda combate. + Grandemente bufando aflito espuma, + Revolvese, braseja, e o xaõ mordendo + Pasmozos coices enraivado atira. + Forma mil carantonhas formidaveis, + Qual trovaõ rujidor medonho berra. + Das dentadas a orrivel tempestade + Ja quazi o sosobrava; eis dando um pinxo + Em pé se torna a pôr, e a brava xusma. + Em fanicos desfás c'o a masa dura. + + Naõ te déraõ da fonte as alimarias, + Valente Palmeirim, tanto trabalho; + Bem que viste o broquel feito em pedasos + C'o as leoninas unhas; bem que o tigre, + Que a mal cortada perna inda arrojava, + Te fes afucinhar c'o a garra ardente. + + N'outra banda com obra azafamado + O ferós Damiaõ como um corisco[10] + Cae sobre o inimigo: aqui o atacaõ, + Aqui destro acomete, rompe, asola. + Cada pedra que solta he uma granada + Onde vai desfarsada a orrenda morte. + Destrosa seis Delfims mesmo a pé quedo: + Fas rosto a dés varoins dos tais pixozos, + E do primeiro encontro os desbarata. + Xovem nele os pelouros abrazados + Dos áqueos Soldados impelidos, + Como sobre os telhados em Janeiro + A saltante saraiva que Euro impele. + + Ante os muros de Pérgamo mais bravo + O filho naõ pugnou da branca Thétis. + + Nem eu te calarei, Caetano ilustre,[11] + Asombro de valor, peito de Marte. + Tu ali sobre a terra o pé batendo, + Pancraciasta acérrimo, insofrivel + Mais de mil desqueixaste a murro sêco. + Mesmo o Duque Nemé famozo em murros + De deitar-te agua ás maõs capás naõ era. + + Mas naõ soprava a pérfida Fortuna + Com ventos de servir á gente aquatil; + E sendo ja sensivel a derrota + Tocar a recolher manda Oceano. + + +[6] Vitorino, ou Rino: Aguadeiro de mal semeadas barbas, de gambias +escanxadisimas, de gaguês inexplicavel, e de uma paxôrra inata na condusaõ +de seus carretos. + +[7] Ao grande largo. Tudo vai das ipotezes. + +[8] O sitio extenso. Repito o cavaco que dei respetivamente ao largo da +Feira. + +[9] Andrade. Uma afetada doudice, ou uma continua bebedeira, um tezaõ +arrogante, uma catadura tôrva, e uma eterna bandalhise, saõ os caratéres +que fazem sempre formidavel este fasanhozo Sapateiro. + +[10] Damiaõ. Ha tres especes de embriaguês; de leaõ, de galo, e de porco. +A +1.ª pare os disturbios: a 2.ª as galhofas: a 3.ª o deleixamento. A deste +Pedreiro he da 1.ª espese; e conseguintemente funestos os seus efeitos. + +[11] Caetano. He um _quidam_ sexagenario, bebado da 2.ª espese, cujas +dezencaixadas xocarrises nos fazem ver, que he um daqueles genios que +sempre estaõ de caninha n'agua. + + + + +*CANTO V.* + + + Tanto que a Mãi das trevas taciturna + Desdobrou sobre a terra o manto negro, + C'o a palma da vitoria ufano e alegre + Dar a seus Cabos um convite lauto + Determina o Eroi pantafasudo. + + Quem contar as galhofas desta noite + Ouzado poderá com versos dignos? + Foi entaõ quando o lépido Caetano[12] + Cambaleando em meio do congréso + Fes com rizo estalar os circumstantes, + Abrindo francamente de seus doutos + Jocozos anexims o aureo tezoiro. + Foi quando o Doutor Rito, sobre os ombros[13] + Tendo ums calsoins de riso por capelo, + _Ex cáthedra_ asentado, sobre pontos + De guerra longas oras disertando, + Escarrou discrisoins, mijou conselhos. + Sobre os bicos dos pés alevantado + Aqui foi que o tacaõ, gárrulo Xaves[14] + Lodozo ganso que a Castalia turba, + Batendo as sujas palmas na asembleia + As Muzas invocou, e esta perlenga, + No modo que lhe he proprio, d'improvizo + Recitou com torrente entuziasmado: + + Nobilisimos Xefes respeitaveis, + A quem, naõ sem razaõ, Lieu potente + Fes de sua justisa defensores; + Vós outros tendes oje ao mundo dado + Um raro exemplo de virtude eroica. + Nimguem de pôr na cara uma navalha + He mais digno que vós. Oh se os meus labios + Podesem proferir, se a minha lingua + Podefe articular quanto alma sente! + Vós tendes os xibantes destrosado + Com o mesmo valor com que eu destróso + Carangos nos calfoins, e na camiza. + Sim, vós os filhos sois abensoados + Do invicto Basareu que onrais a Patria. + Naõ dezistais da empreza comesada: + Depois do que pasou, ja'gora o resto + Val tanto como escarro de tabaco. + E tu, graõ Jeneral, que o orbe asombras; + Tu, em cuja cabesa mioluda + Minerva, e o loiro Apolo influxos largaõ, + Es digno de rejer um grande Imperio. + O noso amado Rei entre o seu povo + Naõ póde igual ao teu axar um caco + Aonde os seus dezignios se acomodem, + Suas trasas se entend$õ. Os dezastres + Naõ axaõ no teu buxo o estreito aperto, + Que no de um bigorrilhas: o teu buxo + Sem inda rebentar, tres mil dezastres + Calado e sofredor alojar pode, + Porque he muito mais vasto que uma adega. + As tres velhas Irmans doirados dias + Ainda te conservem: muitos anos + Ainda, ainda sejas no teu mando + Franco dispensador destes obzequios. + + Asim clamava o Vate, quando atende + Que estava _vox clamantis in deserto_, + Porque em sono os ouvintes sepultados + Resonando a barraca atormentavaõ. + Por tanto pauza fes; uma canéca + Presto escorropixou; e c'os Anginhos + Paresendolhe estar, fes sucia aos outros. + + Mas nas tendas a jente estropeada + Ja cuidava em curarse, e refazerse, + Quando um grande alarido ao lonje se ouve. + Alegraõse os vencidos, novas forsas + Nos animos cobrando, porque pensaõ + Ser xegado o soccorro que esperavaõ. + + Asim era: Nerêo galhardo, e ovante + Seguido de invenciveis combatentes + Trazia de refresco o Doiro, e Vouga, + Capitains, que a derrota fomentáraõ + Dos dois vinheos Erois de seus destritos. + Dadas as salvas d'uma, e d'outra parte, + Entaõ ele contou como em Aveiro + Antonio do Ministro, Cabo astuto,[15] + Soldado veterano, omem temivel, + Forte se lhe opuzera em campo aberto: + Os manhozos ardis que escogitára, + Os xoques que tivera, e seus encontros, + Do noso Vouga, que prezente estava, + Os inclitos servisos referindo. + Depois pasa a contar quanto no Porto + Lhe dera que fazer uma Matrona[16] + Do que a Velha de Diu mais guerreira, + Mais fera que as do antigo Thermodonte, + Que deraõ tanto lustre á Capadocia. + E não menos do Doiro ás nuvems alsa + A parte que na asaõ tivera onroza. + Em fim conclúe, dando a ver os modos + Como d'ambos os dois desbaratados + Os olhos entregára ao sono eterno. + + Oceano um pouco entaõ mais branda a pena + Da perdida peleja, aos vensedores + Amostrando um Real comprazimento, + Comesou a tratar quanto era justo + Porse por obra na manhan seguinte. + + Asentase em tentar novo combate + Jeral, e decizivo. As transas loiras + No vermelho orizonte ao vento dadas + Mal que a Aurora amostrou madrugadora; + Mal que os frajeis fugazes pasarinhos + Com a lus matutina comesaraõ + Nos verdes salgueirais a espenujarse, + Um xirlando, outro em módulos gorjeios + Enxendo de alegria a selva amena, + Tudo se perturbou. Ergue do abismo + A terrifica fronte angui-comada + Outra ves a maldita a negra Guerra. + Salpicadas de sangue as azas bate, + E os longos arraiais tres vezes cérca. + As buzinas, e os pifanos se tocaõ, + Arrusaõ-se os tambores, treme a terra, + E os marinhos pendoins dezenrolados + Vaõ no imperio dos ventos tremulando. + Aprestaõ-se os Soldados vensedores, + E se vaõ encontrar c'os inimigos, + Ums ainda arrotando a ovos xócos + Vaõ enxendo as boxexas, e asoprando; + Outros se queixaõ que a xixelo velho + Muito a boca lhes sabe: em cuja arenga + Entretidos em fim o imigo arróstaõ. + + Está'li Santareno altivo, e guapo + Sopezando na dextra a espada injente; + Qual atacada mina que promete + Ruinas vomitar de imensa mole. + De seus olhos pasmado está pendendo + Seu exercito em pezo, aonde espreita, + Como os ventos em grimpa, da batalha + O escondido suseso. A bateria + Entaõ comesa com fragor medonho + Da parte dos Neptunios combatentes. + Foi uma das descargas mais funestas. + Muitos dos mais valentes bebedores + Do saborozo xá das tortas parras + O derradeiro A Deus aos copos deraõ. + Encarnisa-se a jente, ferve a guerra, + Reina a Desolasaõ, a Morte, as Furias. + + Apoucando no campo os inimigos + Avia longo tempo que bradava + Para um nobre duelo decizivo + Pelo Padre Oceano, um Serralheiro.[17] + Monstro injente, desforme, aspéto orrivel, + A quem bravo, e colérico nas forsas + A um toiro igualára a Natureza. + Eis que ao lonje do Padre entre as falanjes + O brilhante pavês de tartaruga + Orlado c'uma pel' de crocodilo + Os olhos anelantes lhe deslumbra. + Na grande maõ sopeza firme, ufano + Uma lansa fatal de largo ferro; + E brandindo-a valente, rexinando + Despedida a fes ir rompendo os ares. + O golpe resaltou do rijo escudo, + E a ástea espedasada em terra cae. + O Padre embravecido o imigo busca; + O imigo c'um montante se defende + Briozo pelejando: mas o Padre + Por tempo entaõ poupar, de romania + Cerrou com ele, e o esmagou nos brasos. + + Do mesmo vensedor ultimos golpes + Contra sua vontade onradamente + Sofreraõ dezasete Sapateiros, + E algums trinta Alfaiates neste dia. + + Unidos os d'Embarque denodados + Aqui Górgones eraõ: nada em campo, + Ante seus forsozisimos revézes, + Que folgo respirase, em pé ficava. + Nada menos fazia o Alemtejano, + O Minhoto, e o Beiraõ. Naquele dia + Com eterno desdoiro se encobriraõ + Os feitos que nos Gregos cadafalsos + Em torneio cruel outr'ora obráraõ + Rozuel, Estrelante, e Belizarte. + + Ali Nereo andava incontrastavel, + Ali Periclimeno em forsas grande, + Ali o Padre Tejo, o Doiro, o Vouga + As mais descomedidas tridentadas, + Que o mundo ha visto dar, ao imigo dando. + Destroncava Achelóo mais cabesas, + Cerceava sanhudo mais orelhas, + Do que o fertil Brazil macacos cria. + Mas vendo que sua ira inda sedenta + Mais estragos dezeja, o arrojo toma, + O temerario arrojo de encontrar-se + C'o grande Santareno. Este montado + No asno, ao som de zurros espantozos, + Com guerreiro valor tempesteando + Entre seus inimigos, como um rio + De caudaloza enxente, que insofrivel + Na alagada campina arranca, e arraza + Quanto lhe estorva á turbulenta marxa, + Levava a toda a parte o orror, e a morte. + Acomete Achelóo em manhas ábil, + Fáslhe cara o Eroi; quebraõse as lansas, + E dos brutos c'o a furia abalroados + Pinxaõ das selas pelas ancas fóra. + Postos a pé aqui he que saõ elas: + Arrancaõ das espadas, talhaõ, cortaõ, + Estoqueiaõ, desmalhaõ: nasce fogo + Dos asos petiscado; ora se curvaõ, + Ora em bicos de pés raivozos se erguem. + Os golpes se amiudaõ, giraõ destras + As talhantes catanas: um sobre outro + Vantajem naõ conhese um'ora inteira. + Transforma-se Achelóo d'improvizo + N'um dragaõ feio de farpada lingua: + Espanta-se o Eroi, mas destemido + Sobre as azas um córte lhe aprezenta, + Que o fas baquear em terra. Novamente + Em majestozo toiro convertido + Impetuozo avansa: entaõ por terra + C'o a forsa do boléo o Eroi caindo + Aos cornos se lhe agarra, e novo Alcides + O faria em pedasos desta feita, + Se em mosca transformado, n'um momento + Lhe naõ foje futil, cobarde, e fraco. + + Entretanto a carnajem sanguinoza + Voando devastava o campo todo, + E d'ambos os exercitos provavaõ + Os nobres Capitains dezasombrados + De valor naõ comum, naõ vulgar fama. + + Mas a gente marinha desangrada + Do ferro Bacanal ja naõ podia + De brutos taõ indomitos a sanha + Nas filas sustentar. Entra a dezordem, + E toca a retirar. Ja de Anfitrite + Aos palacios Reais se encaminhava + O férvido Titán palido, e triste + A darlhe a infausta nova da derrota, + Que em sua gente a seu máo grado vira. + Caindo as sombras vem dos altos montes, + E d'uma, e d'outra banda sepultura + Se entra a dar aos cadáveres que alastraõ + O campo da batalha, e daõ aos olhos + O orrorozo matís que a Guerra estende. + +[12] Caetano. O mencionado no Canto antesedente. + +[13] Doutor Rito. Um dos papeloins mais celebres que o ocio nutre. Ainda +que nunca lhe lembrou seguir os estudos, andou nos primeiros tempos de +batina; foi Doutorado por seus mesmos Pais, e na sua propria caza, +servindolhe ums calsoins de riso azul da insignia de capelo. Palra sempre +de autoridade; he sorumbatico de natureza, e quazi sempre anda com +tericia. A sua caza he de orates. + +[14] Xaves. Bebado da 2.ª espece: he de um notavel dezembaraso, de uma +verbozidade pasmoza, e de uma mania de fazer trovas insofrivel. + +[15] Antonio do Ministro. Foi em Aveiro um dos Taverneiros principais. + +[16] Matrona. Uma _ejusdem furfuria_ bem conhecida no Porto pela +alcunha de Rainha. + +[17] Serralheiro. Irmaõ do Gigante Dramuziando, filhos do Entuziasmo, e da +Fantazia. + + + + +*CANTO VI.* + + + Geme o Padre Oceano inconsolavel + No fundo de seu peito, e mais aguda + Comesa a renovarse a dôr antiga. + O malogrado fim de seus dezenhos + He um dardo punjente, que as entranhas + Lhe pica, e despedasa; e quem naõ soube + Dos purpureos Erois ceder ás forsas, + Em fim cede á mortal melancolia. + Tanto póde a paixaõ n'uma alma grande! + + Fexase triste no tentorio Regio; + Nimguem ouza falarlhe; solitario + Só quer por companhia o pensamento. + + Pasadas oito oras em silencio + Manda entrar os seus Cabos: pensativo + Sobre a meza encostado o cotovelo + Na maõ esquerda descansava o rosto, + Gotejandolhe em lagrimas banhadas + As venerandas cans da longa barba. + + Amados filhos (vagarozamente + Tendo erguido o semblante macilento + Asim lhes dis) Amados filhos, nunca + Taõ fera atasalhou meu peito forte + A tirana Paixaõ! Nunca minh'alma + Tanto vi afracar!... Fatal derrota + Foi esta que no livro do Destino + Lavrada estava em caratéres negros + Pela férrea maõ da atrós Desgrasa! + Nosas forsas (as forsas invenciveis + Que tem amedrentado o mundo inteiro!) + Abatidas as vedes, destrosadas + Por barbaros Salvajems, por ums brutos + Que nada por si tem mais que fortuna. + He pois tempo, surjâmos acordados + Deste pelago vil de cobardia + Onde a triste vergonha nos asoita. + Para o imigo venser quem se embarasa + Que aja esforso, e valor, ou que aja dolo? + O que forsas naõ daõ, ardís alcansem. + Todo aquele que vir que melhor póde + Ao exito xegar do que intentamos + Meta maõs ao trabalho, dêse présa + E reduza a pedasos esta canga + Que tanto no caxaso nos carrega. + + Levantase do asento entaõ pacato + O Velho guardador dos grandes Focas, + E no meio do cónclave luzido + Dest'arte descarrega a consciencia. + + Até'gora eu naõ quis a colherada + Nestas coizas meter; vós tendes feito, + Tendes acontecido, sem quererdes + Pedirme, nem ouvir os meus concelhos, + Porem quando a tortura a tal extremo + As coizas vai levando, oporme devo, + E servir a meu Rei, qual poso, e valho. + Os Deuzes, caro Pai, tem-me ensinado + As coizas do por-vir caliginozo, + Eu antevi estes dezastres feios, + Mas eu sem ser forsado naõ predigo. + Por castigo talvês dos Deuzes fose + Ao voso dezacordo.... Porem basta, + Ja tudo se pasou, agora eu mesmo + Tomar á minha conta a empreza quero. + Socega, amado Pai, o Eroi da pinga + De meus tiros o alvo a ser comesa. + + Recobrou novos animos o Padre, + E do filho nos ombros sempre firmes + O pezo descansou da grande guerra. + + Proteo, que nos ardís exp'rimentado + Fôra sempre instrumento a mil fasanhas; + E cuja calva frente laureada + De importantes facsoins sempre saíra, + Um pouco sobre o cazo consid'rando, + Este acordo felis contente abrasa. + Vaise ter com a Astucia enganadora. + He esta uma rolisa Mosatona, + Que vestida de peles de rapoza, + E empunhando na dextra um rico cetro + Domina sobre os omems; manda, impera + Os indomitos tigres, quais cordeiros. + + Em quanto pois bulindo dezenvolta + Lhe xamejaõ os olhos inquietos + Por ouvir o que quer dizerlhe o Velho, + + Eu quero, lhe dis ele, que te empenhes + Agora em socorrerme quanto pódes. + De Baco um General meu inimigo, + Xamado por alcunha o Santareno, + Do esforso ou da fortuna socorrido + Tem triumfado das aguas. Oceano + Ja derrotada a flor de sua jente + Suspira inconsolavel. Mas dos livros + Do tremendo Destino irrevogavel + Eu sei que o Santareno ao ferro ao fogo + Naõ tem de dar a vida nas batalhas; + Pois uma pouca d'agua em ora infausta + Bebida, ha de arrancarlhe ao corpo o sprito. + O buzilis porem consiste agora + Em fazerlha beber sem que ele o saiba, + Por quanto este animal temlhe odio eterno. + Todavia a este laso que lhe tramo + Fugir naõ poderá. N'um arrabalde + Naõ lonje da Cidade, brevemente + Farsehá uma funsaõ que ele naõ perde. + Aqui pela canseira do caminho + Moído xegará, suado, e laso. + Forsozo he pedir vinho, isto naõ falha. + Tu pois, que és marralheira, ásde mui prestes + Em sua mesma Môsa transformarte; + E eu tornado em agua facilmente + Na vazilha entrarei que tu lhe deves + Lampeira ministrar. Ele sedento + Nem se he vinho, ou se he agua reparando + A enfuza vazará no grande buxo. + Deste modo a meu salvo os intestinos + Ávido devorando o darei morto, + E terei concluido a grande empreza. + Vamos pois sem demora vem comigo. + + Vamos onde quizeres; insofrida + A Astucia respondeu. E logo promptos + Metidos n'uma nuvem negrejante + Tirada por seis Euros rujidores, + Despejando coriscos sentelhantes + Ao orrorozo som d'um trovaõ grande + Sobre a airoza Coimbra em fim baixáraõ. + Mas como do Deleite o Santareno + Estava no país, ordena Próteo + Que a Astucia dali sacar o fasa, + E á Cidade o conduza aonde a trama + Para o pobre cair armar pertende. + + Entre os longos Estados da Mentira + Infame Imperatris da maior parte + Da terráquea mole, junto ás fraldas + D'uma verde colina alcantilada, + Sobre um campo espasozo, plano, ameno + A que regaõ d'um rio as mansas aguas, + A galante Cidade encantadora + Do vaidozo Deleite está plantada, + A pálida Doensa, os Desprazeres, + Os Remorsos crueis, a orrivel Morte + O cume senhoreiaõ do alto monte. + Mas o Engano traidor, c'um tolde espêso + Tudo isto ávido encobre á gran Cidade. + Nela tudo he prazer, tudo he descanso. + O povo abitador ao ocio dado + Só cuida em divertirse: o Baile, o Jogo, + Os Cantos, a Luxuria, os Boms-bocados + Aqui abítaõ ledos: pelas ruas + Amplas Satisfasoins andaõ jirando + Ministros de seu Rei: seu Rei parese, + C'o as fraudolentas côres que a Mentira + Arteira sobre modo o tem pintado, + Um rapás mui lousaõ de afavel jesto. + + Aqui de toda a parte os povos correm + De seus serios deveres deslembrados + A pedir a este Rei, quais seus dezejos, + Tais as Satisfasoins, que outorga facil. + Aqui a avía vindo o Santareno, + E a meiga sua Espoza a Santarena, + A pasar algums dias satisfeito + Do fim da grande asaõ com que ultimando + A mais árdua vitoria felismente, + Tinha a um nome de impávida memoria + Por entre o ferro, e o fogo alcanse dado. + + Mas a doloza Astucia que naõ sabe + Desvelada perder monsaõ de efeito, + Por Próteo instigada, em continente + As cambiantes azas solta aos ares, + Dá nele d'improvizo, e asim o ataca: + Dos remorsos se val acuzadores; + E por uma maneira extravagante + De seu alto saber somente propria, + C'o as cores da razaõ na triste ideia + Seu vil procedimento lhe debuxa. + Faslhe ver com a mesma consciencia + Como he mais justo que um Eroi constante, + Que as desgrasas tratou de bagatela, + Em as prosperidades naõ se infune. + Que naõ dê que falar ao povo rude, + Que murmurante na Cidade o acuza + Pelo ver aos prazeres taõ sensivel. + Que deve a sua caza retirarse, + Tirar do vencimento util proveito, + Naõ confiarse em si, porque inda as Aguas + Estancado naõ tem as forsas vastas. + Aqui do astuto Anibal traslhe á mente + E do Magno Pompeo exemplos vivos, + Que ja devem fazelo escarmentado. + + Em fim estas solicitas lembransas + De tal sorte do Eroi fervelhaõ n'alma, + Que em si caindo parte rezoluto. + + + + +*CANTO VII.* + + + Entretanto em Coimbra amotinada + Era inda o pasmatorio inexplicavel + Por cauza do trovaõ medonho, e orrivel, + Que desde os fundamentos abalára + As altas cazas, e fizera aos sinos + Por si mesmos tocar nos campanarios. + Soava Saõ Jeronimo inda em partes, + E em outras Santa Barbara bemdita + Com espantozos berros; e a vizinha + Á timida vizinha inda contava + Das viboras de fogo côr de enxofre, + Que tortuozas rápidas caíraõ. + + Os dois obézos vultos, que sozinhos + Pelas sombras da noite caminhavaõ + Vinhaõ asustadisimos: em bica + Lhes corria o suor, e sem falarem + Só vinhaõ nas camandolas sebentas + Ave Marias mil, e Padre Nosos + Ums apôs outros engolindo a medo. + A caza em fim xegáraõ, e por terra + Depois de averem dado aos Ceos as grasas + Pelos ter dos perigos defendido, + Entaõ uma Sobrinha por miudo + As coizas lhes contou que se pasavaõ. + Diselhes, que depois que eles se foraõ + Ao seu divertimento, na Cidade + Em nenhuma outra coiza se falava + Senaõ no grande risco a que seu Tio + Tinha ficado exposto; que entre dentes + Naõ sei que se rosnava; pois que o Xefe + Inimigo tentava armar ocultas, + Fraudolentas traisoins; que era precizo + Cautela, e mais cautela: acrescentando + Que teve ums sonhos (de que Deos nos livre) + Mesmo áquele respeito asás funestos. + No que naõ creu o Eroi; porem Madama + C'o a noticia em extremo intimidada, + Asentando que ali avía agoiro, + Fês que viese a caza no outro dia + Uma ábil Franxinota a lerlhe a sina. + + Asim foi: uma veio asás jocoza + De cabasa, e bordaõ, trincos nas repas + Formados em torcidos papelotes, + Pálidas maõs, agaloadas unhas, + Altas as saias com franjoins de lama, + Mursa nos ombros de ensebado coiro + Com redondas conxinhas matizada, + E um de languidas ábas xapeo ruso + Com varios em redor Santiaguinhos + No alto da cabesa côr de estriga. + + Era esta sagacisima, adestrada, + Mestra no ultimo ponto em Chiromancias. + Olhou, examinou, tomou medidas, + Mas viu mil cruzes na polpuda palma + Do magnanimo Eroi, mil entrelinhas + Cortando inteiras linhas, mil figuras, + Mil indicios em fim de agoiro aziago, + + De caza em todos toma pose o susto: + Parese cada cara uma laranja. + + Porem o Santareno que prezume + Ser em materias tais dezabuzado, + Que nunca em Bruxas creu, ou Lobizomes, + Deita estas coizas para trás das costas. + Trata de divertirse, e em mais naõ pensa. + + Ai de quem da memoria o adagio varre + _Quem inimigos tem dormir naõ deve!_ + + Xegada estava entaõ uma romajem + Dia de Pentecoste, onde Coimbra + Em pezo aos Olivais sair costuma. + He esta uma funsaõ das mais luzidas + Daqueles arrabaldes; ali entra + Tudo o bom, e bonito; ali se encontra + Todo o recreio de qualquer espece. + Veemse ali jocozisimas Comedias + No amplo teatro do arraial vistozo. + Veemse as Trajedias de orrorozo aspéto + A sena ensanguentarem. D'uma parte + Esgrimese com ansia a espada preta, + D'outra em jogo de páo soa a lambada. + Aqui n'umas mezinhas enfeitadas + Mosas de arromba, que os tafuis arrastaõ, + Vendem d'envolta c'o as xulises torpes + Sédiso doce de mil castas feito. + Ali nas asadeiras xia a carne: + Esta freje a sardinha, aquela os ovos, + Uma vende agua ardente, outra beijinhos. + A fresca como neve limonada + De resto ali se trata: ali triumfante, + Como em brilhante trono, sobre um carro + De cana, parra, e loiros enramado, + Adoradores mil em torno tendo, + Vêse a _sine-qua-non_ excelsa Pinga. + + E que peito de páo, que alma de palha + Poderá insensivel n'um tal dia + Ao recreio negar entrada franca? + Um omem de bom senso, e que se préza + Ser da onra, e do respeito alumno serio + Ha neste dia de trancar insano + Em masmorra domestica o seu gosto? + + Naõ era, o noso Eroi naõ era filho + De pai que tal fizese. Espoza cara, + Dis ele, he nesesario naõ perdermos + Os uzos, e costumes: he xegada + A minha romaria: resta veres + O que eide merendar; pois tu bem sabes + Que nisto da funsaõ consiste o todo. + + Mas a crédula Espoza, a quem agoiros + Sempre grande impresaõ fizeraõ n'alma + Aflita com exceso asim lhe argúe: + + Onde queres tu ir? Tu serás doido? + Credo! Apelo eu! Lenho da Crus Santa! + Naõ vês, alma de Deus, como danados + Andaõ teus inimigos de alcateia + A ver se te devoraõ? Tu naõ queres + Inda acabar de crer? Eu bem te avizo. + Se queres merendar, merenda em caza, + Deixa lá ir quem vai á romaria. + Bem viste a Franxinota o que te dise + Quando lendo te esteve a _buena dicha_. + + Ai, temos conversado, a Deus Senhora; + Quero ir á romaria, tenho dito + (Replíca ele agastado) vá dar ordem + A um fardel em termos: ca por ora + As Aguas nunca me fizeraõ papo: + Naõ temo de nimguem, só de Deus temo. + + Com efeito apromtouse uma merenda, + Que para outro qualquer fôra um banquete. + Era uma perna de vitela tenra + Com Anjelico molho temperada + Segundo os boms preseitos que arte ensina; + (Ele a tinha aprendido com boms Mestres) + De prezunto era um grande pratarrazio, + De porco quatro pés, seis orelheiras, + Uma lebre, um leitaõ, sete coelhos, + Ou láparos talvês; afóra o lombo + Que estivera ate'li de vinho d'alhos + Iaõ sinco ou seis pains de imensa mole; + Coroando por fim a obra toda + Xeia de vinho a pel'd'um bode d'ampla + Desmedida grandeza: odre admiravel, + Qual nunca em seus opíparos banquetes + Teve de Bromio o orelhudo Socio. + + Mas vem a cada porco um S. Martinho. + Em fim he tempo, os duros Fados instaõ, + E Lachesis da roca por momentos + Vai tirar ao Eroi o ultimo fio. + + Da partida se trata: a carga opíma + Da profuza merenda em dois alforjes + Um burro fas vergar: na maõ c'o as contas, + E c'o a borraxa á cinta, o Santareno + A maguada Espoza prende, e abrasa; + E entre doces coloquios até a noite + Seguro se despede. Mizerando + Que ignora que esta noite ao prazo dada + He por ordem dos Ceos a noite eterna! + Entaõ tres vezes que dirije os pasos + Da porta ao lumiar, tres vezes dentro + Se torna perturbado, inquieto, mudo. + Preságo o corasaõ dentro no peito + Agitado lhe bate: mil lembransas + De montaõ o atacaõ: anda, pára, + Nem sabe a decizaõ que tomar deva. + Mas se o que tem de ser, tem muita forsa, + Com eroico valor tanto imbecilho + Rompendo finalmente a estrada avansa. + + + + +*CANTO VIII.* + + + Vai a ultimarse a empreza. Numen terno, + Que os influxos nos lúgubres cantares + Da Heliconia montanha aos Vates mandas, + Para oje acompanhar meu canto triste + A minha lira d'évano tempéra, + E nas cordas me ensaia os dedos broncos, + Q'a impreterivel ordem dos susésos; + Ja me fas o sinal de pôr aos olhos + A lastimoza sena em que a Desgrasa + Deixou que á vergonhoza cobardia + Cedese o alto valor d'um peito nobre. + O estro se me afraca, o pulso treme... + Eu quizera esquivarme ao pezo enorme... + Ó Muzas ajudaime. Ja sentado + Sobre a relva do campo verdejante + Onde da romaria a jente estava + Noso Eroi dezabotoava impando + Os graúdos botoins da imensa vestia. + Ja mais em ano algum ele sentira + Em funsaõ semelhante entre folgares + Taõ grande desprazer dentro em si mesmo. + + Ui lá! q'inda este burro naõ xegase! + Valhame Deus, forte tardansa he esta, + (Dizia ele lá comsigo mesmo) + Nem moso, nem dinheiro, nem garrafa; + Máo está o negocio... E asim rosnando. + Sentado cada vês mais se aflijia. + Levantase, o capote aos ombros puxa, + E gozando do fresco deleitozo, + Que o zefiro das azas sacodia + C'os olhos do concurso em torno gira. + + A precavida Astucia, que d'um alto + Todos seus movimentos atalaia, + Entaõ em Môsa feita, de tal sorte + Que a sua em carne, e oso ser parese, + Sae d'entre o barulho, e contra o Amo + Os concertados pasos endireita. + + Ora grasas a Deus! Pois inda'gora + He que tu la de vir oras axaste? + (Lhe dis ele agastado) Morto á sede + Ha mais de duas oras aqui posto + Sem xegar inda o vinho! Irra c'o a festa! + Por onde tems andado? Q'he do burro? + + Como quem d'um perigo ilezo escapa, + Que fica longo tempo, em dezabafo + Do aflito corasaõ que á présa bate, + Cansado respirando, e da garganta + A fala desprender livre naõ pode; + Asim depois de um pouco estar ant'ele + Descansando arquejante, e fadigada, + D'est'arte entre ipotéticos enfados + Zangada a Mosa apócrifa responde: + + Ah Senhor! que me dis? Sabe os trabalhos + Q'ese burro nos deu? Olhe a empreitada + Melhor naõ pôde ser. Mais de oito vezes + Tem caído c'o a carga: eu e o Fernando + Temo-nos visto Gregos: os alforjes + Vem todos lameados; as casoilas, + E frejideiras todas se quebráraõ: + (Cada palavra destas piamente + Creio que era no Eroi uma facada + Segundo as cores mil que ao rosto dava) + Os molhos se verteraõ; finalmente + Caminhando adiante eu vim mais prestes + Somente por pensar que esta tardansa + Lhe daria cuidado. E naõ pequeno, + (Torna ele) esa está boa! Esta somente + A mim he que susede... Paciencia: + Que lhe avemos fazer? Eide matarme? + Naõ; matese o Diabo. Vai depresa, + Que eu tenho muita sede, e estou suado, + Buscar meia canada n'uma enfuza, + Que eu naõ poso esperar que o odre xegue. + E traze do melhor, anda deprésa. + + A Astucia mais naõ quis ouvir; e dentro + Do barulho sumindose contente, + O fatidico Vate que a aguardava + No aprazado lugar buscando encontra, + Mutuos parabems ambos se prestaõ, + E sem que dois minutos se esperdisem + Em agua o ávido Velho se transforma, + E na enfuza se mete. Corre, voa + A fatal Portadora. O Santareno + Tanto que a enfuza enxérga, ja sem tino + As guelas abriu voraginozas, + E, sem fazer no gosto algum reparo, + Alambazado, e sofrego d'um trago + Em vês de vinho foi beber a morte. + Dominante entra Próteo. D'improvizo + As entranhas do Eroi rujindo estalaõ: + Com orrorozas vascas treme o corpo: + Os brasos se lhe estrixaõ; torce a boca; + Revirados os olhos se lhe vidraõ, + Os dedos fexa, estende as pernas, morre. + + Ah barbaro traidor! Que gloria, ou fama + Defeito taõ atrós, de asaõ taõ crua + Pertendes alcansar? Sempre em meus versos, + Se versos os meus versos sempre forem, + Notado tems de ser de vil, de infame. + + Morreu o Santareno. As longas azas + Batendo logo a xocalheira Fama + O boato espalhou por toda a parte. + Alvorósase o Povo, corre, inquire, + E cercaõlhe o cadaver. Escumava, + Ainda quente o corpo; e a Morte pálida + Ja lhe tinha das faces desbotado + O vivo vermelhaõ. Ceos! que terrores, + Que frios sustos, que orrorozos pasmos + Esta morte naõ cauza á gente toda! + Eis uma tumba a multidaõ rompendo + Lá o condús em si levando fitos + Os tristes olhos da pasmada jente, + A funsão se desfás, tudo se abala; + E o jeral sentimento nos semblantes + Dos calados Romeiros vem pintado. + Tal se tira lisaõ destes exemplos! + + A caza a tumba xega: o povo a porta + Rodeia em turbilhoins: toda a familia + Frenética rebenta em pranto amargo. + Da caza que resoa sem maneira + Fere as aureas estrelas o alarido. + + Ja mais aparesêra em nosos dias + De dezordems taõ funebre um teatro! + + Mas na Espoza infeliz que alma ferida + Ja tinha desde muito, entaõ se acaba + De cravar o punhal sangui-sedento. + A fala se lhe toma, as cores perde, + Suspira, desfalese, em fim desmaia. + + So a linda Sobrinha, linda mesmo + Como Deus a criou, largando as redeas + Da violenta paixaõ que sofreava, + Insana fere as boxexudas faces, + Fórma gritos d'espanto, e as maõs fexando + Uma n'outra, indizivel xoradeira + Fas nestes termos pouco mais ou menos. + + Ai Tio da minh'alma! Bem dizía + Bem diziamos nós que naõ saíse! + Que negra romaria nos foi esta! + E que áde ser de mim?... Oh Ceos, eu morro. + Ai de mim! Ja (quem tanto me queria) + Naõ me ouve aqui xorar mesmo ao pe dele! + Ja naõ fala, morreu... Forte desgrasa, + Senhor, forte desgrasa! Quem diria + Que n'um pouco de vinho fose a morte? + Mas ah! que a mim do sonho inda me lembra + Que ele os tempos atrás de noite teve! + Oh mal-aventurado, triste dia! + Nunca tu... E asim continuava + Abrindo, e com furor fexando as portas. + + Em tanto a si tornando a Espoza Eroica + O amortalhado corpo apenas pôde + Só ver, e abrasar, porque fexada + Quis dar á sua magua o dezafogo + Que a todos nos ensina a Natureza. + + Naõ ouve caõ nem gato a quem deixase + De custar quatro lagrimas tal perda. + Todos, bom Santareno, te xoráraõ: + Nas mesmas sentidisimas adegas + Ainda oje se veem lagrimejando + Os bojudos toneis, as gordas cubas. + + Mas que ternura em mim!... Ah! vinde, vinde + Minhas lagrimas ternas, que tributo + Melhor naõ pagareis á sua memoria. + Oh mal aja o primeiro, que das guerras + A praga fes cair no pobre mundo: + Nefanda praga dos mortais verdugo, + Donde veio a dezordem, donde os roubos, + Donde a desolasaõ, a mortandade. + Ditoza Pás, dos Ceos abitadora, + Serena filha da Ventura eterna, + Que os mizeros umanos tanto alegras; + Se fora mais privado o teu imperio, + Se a execranda Discordia naõ ouzára + Entrar com maõ armada os teus limites, + Lansar neles o orror, destronizarte; + Ainda o meu Eroi de glorias xeio + Alegrára vivendo os nosos dias. + Mas naõ susede asim: est'alma nobre + Foi do sosego seu dezaposada + No melhor de seus anos: os trabalhos + Mais as consumisoins, que de rezerva + Dispostos a atacalo andavaõ juntos, + Fizeraõ nele o tiro; e o bem-fazejo, + O braso liberal que no regaso + Da esfaimada Pobreza amplos tezoiros + Franquear costumava viu-se a ponto + De pegar da espada. Mas que forsa + Naõ era a de seu braso? Que grandeza + A de seu corasaõ robusto, e forte? + Ah! e que Átropos cega, e sem acordo + Condene ao mesmo golpe o poltraõ baixo, + E o magnanimo Eroi, que a Patria onra! + + Amigos deste Amigo, se inda o zelo + Vos aquese as asoins, eia xoremos, + Naõ sejamos ingratos, indolentes: + O luto se conhesa, banhe as faces + Um saudozo pranto. Quem mais facil + Satisfês algum dia, que este Amigo + As nosas precizoins? Quando caía + Das nuvems gêlo aspérrimo que o sangue + Nas veias encalhava, quando a negra + Mortal Melancolia o peito inerme + Cruel nos abafava, elle benigno + Naõ nos dava o remedio, apenas via + Junto á porta asomar nosos garotos? + A quem mais beneficios, mais louvores + Poderemos dever, telhas abaixo? + Ai de mim, que naõ poso, ó grande Amigo, + Xorar a tua perda incomparavel + Com pranto de ti digno! Oh s'eu podera + Gastar agora umor de Carpideira, + Noite, e dia regára o teu sepulcro. + Tu es digno de lagrimas eternas. + Eroi sempre invensivel, que fizeste + Notar teus aleivozos inimigos, + Se venserte quizeraõ, c'o a infame, + C'o a dezonroza marca de cobardes; + Varaõ constante, que arrostaste os lanses, + Qual aguia majestoza arrosta os ventos. + + Arrepele os cabelos sibilantes, + Que a fronte negra esquálida lhe arreiaõ; + Raivoza a lingua morda, dê bramidos + Maiores que trovoins a magra Inveja; + Tu cantado serás: teu nome egregio + Na letárgica veia entre cardumes + De populares deslembrados nomes + Naufragio naõ fará: em pás descansa, + Seja-te leve a terra que te cobre, + De teus osos a pás nimguem perturbe. + Deixese ao Tempo revolver a roda: + Tems sempre de ser celebre no mundo, + Sem que a fama de Heitor te fasa sombra, + _Sem á dita de Achiles ter inveja._ + + +FIM. + + * * * * * + + _Pascitur in vivis livor: post fata quiescit, + Cum sùus ex merito quemque tuetur honos._ + + Ovid. Am. l. I. E. 15. + + * * * * * + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Santarenaida: poema eroi-comico, by +Francisco de Paula de Figueiredo + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK SANTARENAIDA: POEMA EROI-COMICO *** + +***** This file should be named 21283-8.txt or 21283-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/2/1/2/8/21283/ + +Produced by Pedro Saborano. Para comentários à transcrição +visite http://pt-scriba.blogspot.com/ (This book was +produced from scanned images of public domain material +from the Google Print project.) + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |
