initial commit of ebook 22528HEADmain

20 files changed, 6419 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/22528-8.txt b/22528-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..db52ed7
--- /dev/null
+++ b/22528-8.txt
@@ -0,0 +1,2694 @@
+The Project Gutenberg eBook, Cerddi'r Mynydd Du, by Various, Edited by W.
+Griffiths, Illustrated by Llew Morgan
+
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+
+
+
+Title: Cerddi'r Mynydd Du
+       Caneuon Hen a Diweddar
+
+
+Author: Various
+
+Editor: W. Griffiths
+
+Release Date: September 6, 2007  [eBook #22528]
+
+Language: Welsh
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+
+***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK CERDDI'R MYNYDD DU***
+
+
+E-text prepared by Al Haines
+
+
+
+Note: Project Gutenberg also has an HTML version of this
+      file which includes the original illustrations.
+      See 22528-h.htm or 22528-h.zip:
+      (https://www.gutenberg.org/dirs/2/2/5/2/22528/22528-h/22528-h.htm)
+      or
+      (https://www.gutenberg.org/dirs/2/2/5/2/22528/22528-h.zip)
+
+
+
+
+
+[Frontispiece: G. Davies, Ysw., Seattle, U.D., I'r hwn y cyflwynir y
+gyfrol hon, a thrwyddo ef i'r holl frodorion ar wasgar.]
+
+
+
+
+
+
+  Adgof dedwydd am a fu
+  Wna Fynydd Gwyn o'r Mynydd Du.
+
+
+
+CERDDI'R MYNYDD DU
+
+sef
+
+CANEUON HEN A DIWEDDAR
+
+WEDI EU CASGLU A'U TREFNU GAN Y
+
+PARCH. W. GRIFFITHS
+
+(G. AP LLEISION), YSTRADGYNLAIS.
+
+GYDA DARLUNIAU GAN
+
+MR. LLEW MORGAN.
+
+
+
+
+
+
+
+ABERHONDDU:
+Argraffwyd gan ROBT. READ,
+yn Swyddfa'r "Brecon & Radnor Express," Y Bulwark.
+1913.
+
+
+
+
+CYNWYSIAD.
+
+
+  Cyflwyniad
+  With Droed y Mynydd Du
+  Adgofion Mebyd
+  Llynau'r Giedd
+  Shon Wil Khys
+  Pen y Cribarth
+  Yn y Mawn ar ben y Mynydd
+  Bugail y Mynydd Du
+  Hela'r Twrch Trwyth
+  Afon Giedd
+  Ffaldau Moel Feity
+  Y Llynfell
+  Llyga d y Dydd ar Waen Ddolgam
+  O'r Niwl i'r Nef
+  Gwilym Shon
+  Llyn y Fan (Gwatwargerdd)
+  Ffrydiau Twrch
+  Angladd ar y Mynydd Du
+  Y Gof Bach
+  Ffynon y Brandi
+  Dafydd y Neuadd Las
+  Cyw
+  Llyn y Fan
+  Ar y Banau
+  Breuddwyd Adgof
+  Cân y Dwyfundodiaid
+
+
+
+
+Illustrations
+
+
+G. Davies, Ysw., Seattle, U.D., I'r hwn y cyflwynir y gyfrol hon, a
+thrwyddo ef i'r holl frodorion ar wasgar. . . . . . _Frontispiece_
+
+Cerfiad mewn trawst perthynol i hen amaethdy Brynygroes, yn dynodi adeg
+ei adeiladu, ac enw ei breswylydd.  Mae y lle wedi ei ddal gan yr un
+llinach am dros 400 0 flynyddoedd.
+
+Bryn-Y-Groes.
+
+Mynwent Cwmgiedd.
+
+Gored Y Giedd.
+
+Trem I'r Mynydd Du.
+
+Cwmgiedd (Rhan Isaf).
+
+Ffynon-Y-Cwar.
+
+Pont-Ynys-Twlc.
+
+Penparc.
+
+Llocior'r Defaid.
+
+Maen Derwyddol Ger LLaw Llyn-Y-Fan Fawr.
+
+LLyn-Y-Fan.
+
+
+
+
+[Illustration: Cerfiad mewn trawst perthynol i hen amaethdy Brynygroes,
+yn dynodi adeg ei adeiladu, ac ewn ei breswylydd.  Mae y lle wedi ei
+ddal gan yr un llinach am dros 400 o flynyddoedd.]
+
+
+[Illustration: Bryn-Y-Groes.]
+
+
+
+
+CYFLWYNEDIG
+
+1
+
+GRIFFITH DAVIES, Ysw.,
+
+SEATTLE, WASHINGTON, AMERICA.
+
+
+  At foneddwr--brodor glân,
+  Lyfr bychan, dos a'th gân,
+  Nid oes genyf anrheg well
+  Iddo ar Gyfandir pell
+  Na'r caneuon syml hyn--
+  Cerddi bro ei faboed gwyn.
+
+  Yma gwelodd gynta'r byd,
+  Giedd suai gwsg ei gryd,
+  Yn ei dyfroedd laslanc llon
+  Dysgodd gyntaf nofio'r don,
+  Ar ei glanau yfai ddysg,
+  Yn ei llynau daliai'r pysg.
+
+  Am flynyddau wedi hyn
+  Cerddai'r fro, a dringai'r bryn.
+  Anturiaethus fu ei daith
+  I'r pellderoedd lawer gwaith;
+  A chyfrinach anian gu
+  Glywodd ar y Mynydd Du.
+
+  Myn brodorion yr Hen Wlad
+  Adrodd beunydd mewn mwynhad
+  Am ei deithiau yma a thraw
+  Gyda'i lyfr yn ei law;
+  Hoffai wybod meddwl dyn,
+  Meddwl Duw yn fwy na'r un.
+
+  Haf a gauaf, tes a gwynt,
+  Carai fyn'd i'r Capel gynt,
+  Rhoes ei ddawn yn offrwm byw
+  Ar allorau sanctaidd Duw;
+  Casglodd yma fanna bras,
+  Canodd yma gerddi gras.
+
+  I'r cwrdd gweddi ffyddlawn bu,
+  Yn yr Ysgol, athraw cu;
+  Ei ddisgyblion dros y byd
+  Dystiant am ei wersi drud,
+  Hauodd ef ar lawer dol,
+  Tyf cynhauaf gwyn o'i ol.
+
+  Diwrnod yn y cwmwl trwm
+  Ydoedd hwnw yn y Cwm
+  Aeth a'r delfryd lanc di-ail
+  Tua gwlad machludiad haul;
+  Yn y cwmwl nid oedd gwên,
+  Wylai'r ieuanc, wylai'r hen.
+
+  Mae blynyddau maith er hyn,
+  Newid sydd ar fro a bryn;
+  Hen gyfoedion wedi myn'd,
+  Nid oes mwy ond _ambell_ ffrynd,
+  Yntau fry ar dyrau llwydd
+  Gafodd fyd a Duw yn rhwydd.
+
+  Daw hanesion dros y dón,
+  Hanes glân fel ewyn hon,
+  Hanes calon eang, hael,
+  Fedra roi mor llon a chael,
+  Hanes bywyd sydd a'i fryd
+  Beunydd i brydferthu byd.
+
+  Frodor anwyl, hoff yn awr
+  Ganddo gofio llwybrau'r wawr,
+  Mae y Mynydd Du o hyd
+  Iddo'n gyfrinachau'i gyd,
+  Salmau'r neint sydd ar ei glyw--
+  Mynydd ei Wynfydau yw.
+
+  Lyfr bychan, dos a'th gân
+  Drosodd i'r boneddwr glân;
+  Nid oes genyf anrheg well
+  Iddo ar Gyfandir pell
+  Na'r caneuon syml hyn--
+  Cerddi gwlad ei faboed gwyn.
+
+  G. AP LLEISION.
+
+
+
+
+Wrth Droed y Mynydd Du.
+
+  'Roedd blodau ar y dyffryn,
+    A Mai o dan y coed,
+  Yn chwareu gyda'r awel
+    Yn lion ac ysgafn droed:
+  Fe ganai y fwyalchen
+    Ar gangen las uwchben,
+  Heb wrando cyfrinachau serch
+    Y ddau oedd dan y pren.
+
+  Fe welsant flodau'n tyfu
+    Ar bedwar-ugain Mai,
+  Ond welodd neb er hynny,
+    Eu serch yn myn'd yn llai;
+  Adroddant wrth en gilydd
+    Adgofion blwyddi fu,
+  Pan rodient dan oleuni'r lloer
+    Hyd llethrau'r Mynydd Du.
+
+  "'Rwy'n cofio'r noson gyntaf
+    I'th welais, f'anwyl un,
+  Pan deimlais yn fy nghalon
+    Fod mellt yn llygad mun;
+  'Rwy'n cofio'th wylio'n rhedeg
+    Fel ewig dros yr allt,
+  A'r nos oedd yn dy lygad, Gwen,
+    A'r aur oedd yn dy wallt."
+
+  "Ond dofi wnaeth y fellten
+    Oedd yn dy lygad, Gwen,
+  Ac yn lle aur daeth eira
+    I aros ar dy ben:
+  Mi garaf eto'th lygad,
+    Fy nghariad, clyw fy ngair,
+  A charaf eto'r eira, Gwen,
+    Fel cerais gynt yr aur."
+
+  "'Rwy'n cofio gofyn iti,
+    O dan y bedw bren,
+  A wnaethet fy mhriodi,
+    Addewaist tithau, Gwen:
+  Ysbio rhwng y cangau
+    'Roedd goleu llwyd y lloer,
+  A ninnau rhwng ei llewyrch, Gwen,
+    Heb deimlo'r gwynt yn oer."
+
+  "'Rwy'n cofio'r boreu dedwydd,
+    A'r nef yn las uwchben,
+  Pan unwyd ein calonnau,
+    Fe gofi dithau, Gwen:
+  Ti wridaist wrth yr allor
+    Fel cwmwl cynta'r wawr;
+  A chrynu wnai fy nghalon, Gwen,
+    Fel gweli'm dwylaw'n awr."
+
+  "Fe gododd llawer storom,
+    Fe'n curwyd gan y dón,
+  Bu llawer pryder chwerw
+    Yn llechu dan ein bron;
+  Cyn hir â'r storom olaf
+    I blith y stormydd fu,
+  Ac huno gawn yn dawel, Gwen,
+    Wrth odreu'r Mynydd Du."
+
+_Abercrave._
+
+R.  BEYNOK, B.A.
+
+
+[Illustration: MYNWENT CWMGIEDD.]
+
+
+
+
+Adgofion Mebyd.
+
+  Heda meddwl i'r gorphenol,
+    I baradwys bore oes,
+  Pan oedd bywyd yn ddymunol,
+    Pryd na chwythai awel groes;
+  Cysegredig oedd y twyni
+    Lle chwareuem amser gynt,
+  Nid oedd gofid wedi'i eni,
+    Nid oedd brad yn swn y gwynt.
+
+  Yr oedd engyl ar y llwybrau,
+    'N syllu arnom hyd y ffyrdd,
+  Eden ydoedd "Penyffaldau,"
+    Lle treuliasom oriau fyrdd;
+  Oriau glân heb wag oferedd
+    I lychwino'r tymhor gwyn;
+  Darn o'r nef yn ein hedmygedd
+    Oedd y llecyn prydferth hyn.
+
+  Cynal oedfa wedi'r oedfa
+    Wnelem ni ar ben y Bryn,
+  Nid oedd neb yn gwag-rodiana
+    Y nos Suliau sanctaidd hyn;
+  Pobi ieuainc yn finteioedd
+    Dyrent yma wedi'r cwrdd,
+  Gan orfoledd naws y nefoedd,
+    O! mor anhawdd oedd myn'd ffwrdd.
+
+  Cofio'r adeg pan neillduem
+    I ryw gonglau unig iawn,
+  Yno'n fynych yr arferem,
+    Heb un "dorf," berffeithio'n dawn;
+  Adrodd darnau y "Pen Chwarter,"
+    Er eu gloewi, wnelem 'nawr,
+  Yna wedyn gan ein hyder,
+    Nid oedd neb yn tori lawr.
+
+  Ambell noson deg o'r wythnos
+    Gwelid ni dan lwyni heirdd,
+  Fel "derwyddon" yr hen oesau
+    Yn cael orig gyda'r beirdd;
+  "Oriau'r Hwyr" ac "Oriau'r Bore,"
+    "Oriau Ereill" Ceiriog Hughes,
+  A ddarllenem am y gore,
+    Cyn bod son am _football news_.
+
+  Dysgu nyddu'r "cynghaneddion,"
+    A llinellu yn ddiball,
+  A chael ffrwd o grechwen iachus
+    Wrth ddarganfod ambell wall;
+  Hyn yw'r rheswm fod fy ardal
+    Wedi codi beirdd o nod,
+  Wrth fyfyrio pethau ofer
+    Ellir byth gyrhaeddyd clod.
+
+  Wrth ymlwybro tua'r Capel
+    Dros y bryn, y waun, a'r ddol,
+  Nid oedd calon un addolydd
+    Yn dychmygu pethau ffol;
+  Gwelem Dduw yn mrig y perthi
+    'N llosgi, megys Moses gynt,
+  Caem ein dwyfol ysbrydoli,
+    A'n gweddnewid ar ein hynt.
+
+  Seiniau adar bach y llwyni
+    Dorai'n fiwsig ar ein clyw,
+  Yr oedd natur yn ein tywys
+    Tuag allor cysegr Duw;
+  Megys Enoch gynt yn rhodio
+    Rhodiai tadau dros bob rhiw;
+  Dal cymundeb â'r ysbrydol
+    Ydyw rhodio gyda Duw.
+
+GWILYM WYN.
+
+
+
+
+Llynau'r Giedd.
+
+  Hen afon hoff! dy ganmol wnaf,
+    A chanaf i dy Lynau,
+  Cyrchleoedd difyr, llon, di-loes,
+    Fu rhai'n ar hyd yr oesau;
+  Bum innau'n chwareu lawer tro,
+    A nofio yn eu dyfroedd,
+  A hel eu pysg, ddydd mebyd ter,
+    Oedd imi'n haner nefoedd.
+
+  Llyn "dysgu nofio" oedd "Llyn Scwd,"
+    A brwd oedd plant am dano,
+  Nid oedd ei debyg yn y wlad
+    I chware' tra'd a dwylo';
+  Ei waelod welodd llawer un,
+    A blin fu'r ymdrech droion
+  I ffrwyno'r lli', a dysgu'n llon
+    I farchog ton yr afon.
+
+  "Llyn Gored" sydd fel gwydr-ddrych
+    Pan fyddo sych yr afon,
+  A'r graig uwchben wrth wel'd ei llun
+    Addolai'i hun yn gyson;
+  Ond pan ddaw llif i lawr drwy'r llyn
+    Yn ewyn gwyn cynddaredd,
+  Yn synu pawb bydd dyfroedd iach
+    Niagra fach Cwmgiedd.
+
+  Nid yw "Llyn Cwar" yn fawr ei faint,
+    Er cymaint son am dano,
+  Gogoniant hwn yw'r ffynnon lon
+    Sy'n llifo'n gyson iddo;
+  Rhyw gawg yw ef i ddal ei gwin
+    Yn mhoethder hin yr hafau,
+  Pan sych yr afon yn mhob man,
+    Llyn Cwar ddiwalla'n heisiau.
+
+  "Llyn Dafydd Morgan," dyma fe,
+    Mewn creigle mae ei wely,
+  A physg yr afon dd'ont yn llon
+    O dan ei don i gysgu;
+  Mae Dafydd Morgan yn ei fedd,
+    A Giedd eto'n llifo,
+  Ond aros mae y llyn o hyd,
+    A'r byd yn myned heibio.
+
+  "Llyn Felin Fach" ar lawr y Cwm,
+    Mae heddyw'n llwm ei gylchoedd,
+  Mae'r felin gynt oedd wrth ei lif
+    Yn adfail er's canrifoedd;
+  Bu llawer rhod o dan ei don
+    Yn gyson ei throadau,
+  A holi'n segur mae o hyd--
+    Pa le mae yd y tadau?
+
+  Llyn dwfn yr "Olchfa," du ei liw,
+    Cymydog yw i'r mynydd,
+  A'r miloedd defaid yn yr ha'
+    A olchir yma'n ddedwydd;
+  Os du ei don, daw'r praidd yn wyn
+    I'r cnaif o'r llyn yn gyson,
+  A thra bo'r Mynydd Du, parhâ
+    Yr "Olchfa" yn yr afon.
+
+  Mae eto Lynau'n uwch i'r lan,
+    Ar ffordd y Fan a'r Carnau,
+  Y Cefn Mawr a'r Gareg Goch,
+    A glyw y croch raiadrau,
+  Dyfnder yn galw dyfnder sy'
+    Yn gry' ar hyd y mynydd,
+  A Giedd lama'n ewyn gwyn
+    O lyn i lyn i'r Werydd.
+
+_Cwmgiedd._
+
+RHYS POWEL (_Yorath_).
+
+
+
+
+Shon Wil Rhys.
+
+  'Rwyf yn awr mewn gwth o oedran,
+    Ac yn gwisgo'r blewyn brith,
+  Hen gymeriad hynod ydwyf,
+    Wedi'i fagu yn eich plith;
+  Nid oes neb sydd yn trigianu
+    Yn nghyffiniau afon Gwys
+  Wedi cerfio'i enw'n ddyfnach
+    Yn y wlad na Shon Wil Rhys.
+
+  Caled i mi a fu bywyd,
+    O'i gychwyniad hyd yn hyn,
+  Megys myrtwydd heb wên heulwen
+    Dan gysgodau dwfn y glyn;
+  Rhwyfo wyf mewn dyfroedd dyfnion,
+    Cyn ac wedi cym'ryd gwraig,
+  Ond 'rwyf fi a'r llong heb suddo,
+    Ac heb daro'n erbyn craig.
+
+  Os mai gwael yw'm gwedd yn fynych,
+    Os mai llwydaidd yw fy ngwisg,
+  Nid yw'n deg i neb i farnu
+    Gwerth y cnewllyn wrth y plisg;
+  Haera rhai na ches fy nghrasu'n
+    Ddigon caled, medde'n nhw,
+  Ond ni fu y rhai'n yn ngenau'r
+    Ffwrn o gwbl gwnaf fy llw.
+
+  Llawer coegyn sydd am wneuthur
+    Ffwl o honwyf lawer pryd,
+  Peidiwch chwi er hyn camsynied,
+    Y mae Shoni yma'i gyd;
+  Os yr ydwyf yn ddiniwed,
+    Nid wyf fi i gyd yn ffol,
+  Nid y fi yw'r unig berson
+    Fu fel Dafydd yn nillad Saul.
+
+  Pan yn nghryfder nerth ac iechyd
+    Teithiais lawer ar fy hynt,
+  Trwy gul gymoedd a thros fryniau
+    I gyrddau mawr yr amser gynt;
+  Yno wylo, neidio, a moli,
+    A rhoi proc i'r hen Amen,
+  Rhoddais _oil_ ar _wheel_ y bregeth
+    Ganwaith cyn y doi i'r pen.
+
+  Mae'r pregethwyr doniol hyny
+    Bron i gyd yn llwch y llawr,
+  Yn adgofio am eu haeledd
+    Y mae llawer hen got fawr;
+  Nid oedd un pregethwr enwog
+    Yn y de na'r gogledd draw
+  Na fum i ryw dro yn rhywle
+    Gyda'r brawd yn ysgwyd llaw.
+
+  Hen bregethwyr tanllyd Cymru,
+    Yn y wlad ac yn y dref,
+  Oedd y dyddiau gwlithog hyny
+    Yn gynefin iawn am llef;
+  Os pregethwyr mwy dysgedig
+    A gyfodwyd yn ein plith,
+  Hen bregethwyr cynt, er hyny,
+    I Shon Rhys am fêl a blith.
+
+  'Rwyf yn awr yn Rhosydd Moab,
+    Bron a chyrhaedd pen fy nhaith,
+  Os yw'r llwybr yn gerygog,
+    Nid yw'r siwrnai ddim yn faith;
+  Os yw cefnfor f'oes yn arw,
+    Yn ddiangol af i'r lan,
+  Daw y porthladd clyd, dymunol,
+    I fy ngolwg yn y man.
+
+Parch. D. ONLLWYN BRACE.
+
+
+
+
+Pen y Cribarth.
+
+  Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth,
+    I ben y Cribarth uchel?
+  I deg fwynhau prydnawn-ddydd mwyn,
+    Ar war y clogwyn tawel,
+  Ac yfed iechyd dros ei fin,
+    O gwpan gwin yr awel.
+
+  Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth,
+    I ben y Cribarth Talfrig?
+  I edrych ar y fywiog fro
+    Sydd dano yn weledig,
+  Ardaloedd eang hyd y môr
+    Yw'r oror estynedig.
+
+  Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth,
+    I ben y Cribarth eto?
+  I dremio draw i ben y Fan,
+    'Does dim ond anian yno--
+  Yn fynydd mawr, a defaid mân,
+    A nentydd glân yn llifo.
+
+  Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth,
+    I ben y Cribarth golau?
+  Mae hedd yn awr lle bu cyn hyn
+    Ddaeargryn yu y creigiau,
+  Cawn ddarllen ar bob careg bron
+    Hanesion o'r hen oesau.
+
+  Mae'n hyfryd myn'd ar hyd y Garth,
+    I ben y Cribarth beunydd,
+  Ac uno ym mheroriaeth lon
+    Alawon yr ehedydd;
+  Tra'r byd yn mhell, a'r nef gerllaw,
+    Pwy na ddaw yn addolydd?
+
+_Maesyderi, Abercrave._
+
+T. J. DAVIES (_Iscoed_).
+
+
+
+
+Yn y Mawn ar ben y Mynydd.
+
+  Ar y mynydd yr emynaf,
+  Ar faen sedd mewn hedd mwyneiddiaf;
+  Rhoddaf alaw ar ddu foelydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Awel bur a haul y boreu,
+  Yma geir fel am y goreu,
+  Yn rhoi yni i'r awenydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Ond, er hyny, nid yr anial
+  Mawnog hwn yw'r man i gynal
+  Hwyl y gwanwyn hael ei gynydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Ar y bryniau mawr wybrenol
+  Mae dystawrwydd mud, ystyriol,
+  Yn sobreiddio naws boreu-ddydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Ni cheir cor yn chwareu carol
+  Yn y llwyn yn llu awenol;
+  Mae cor mwyn y llwyn yn llonydd
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Chwery _un_ â chywir anian,
+  Ei grwth unig wrtho'i hunan;
+  Cu iawn ydyw cân ehedydd
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Ef yw cerddor dor y daran,
+  Difraw troedia fro y trydan;
+  Bwria'i unawd o'r wybrenydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+[Illustration: GORED Y GIEDD.]
+
+[Illustration: TREM I'R MYNYDD DU.]
+
+  O bell clywir y gog dirion,
+  Gyda'r awel o'r godreuon,
+  Efo moliant haf ymwelydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Draw ac yma drwy y cymoedd,
+  Cri a glywir o'r creigleoedd,
+  Bywiog alaw y bugeilydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Truman cribog, muriog, mawrion,
+  A'u hesgeiriau yn ysgyrion,
+  Yma wyliant uwch y moelydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Metha'r haf a'i fwynaf wenau,
+  Wyrddu llen i ben y banau;
+  Oeda'r gauaf yn dragywydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Ymherodraeth y mawr wywdra,
+  Heb eginyn bywiog wena;
+  Lle ni chawn na llwyn na chynydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Ac ar fynwes cwr y fawnog
+  Torwyd lluniau traed y llwynog,
+  Heibio hwylia yn ysbeilydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Ar y clogwyn mawr cilwgus
+  Haf awelon sydd yn felus,
+  A chael enyd fach o lonydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Mwynhau heddwch y mynyddoedd,
+  A mwynderau y mawndiroedd,
+  Sy'n baradwys iawn i brydydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+GWYDDERIG.
+
+
+
+
+Bugail y Mynydd Du.
+
+  Rhys oedd bugail y Mynydd Du,
+    A theilwng fab y wawrddydd,
+  Yn nghwmni Toss, ei hanes fu
+    Fel chwedl ar y mynydd.
+
+  Arferai godi gyda'r haul,
+    Pan ddelai 'r wawr i'r Bannau,
+  A mynai yn ei belydr glân
+    Gael bedydd tan bob borau.
+
+  Hyd Fawnen Gwys a'r Esgair Ddu
+    Fe ddeadellai'r defaid,
+  A Toss yn barod, wrth ei law,
+    I wneud ei arch a'i amnaid.
+
+  Y gauaf fel yr haf o hyd
+    Bu ef yn ffyddlon iddynt,
+  Wynebai storm Bwlch-adwy'r-gwynt,
+    A dryccin eira, drostynt.
+
+  A chalon ysgafn oedai'n hir
+    Yn awyr iach y bryniau,
+  Tra'r awel bur a'i phwyntyl llon
+    Yn lliwio'n goch ei ruddiau.
+
+  Fe garodd edrych dros y ddôl
+    Draw i bellderau'r mynydd,
+  A gwrando swn y nentydd byw
+    Yn galw ar eu gilydd.
+
+  Fe godai'i lais mewn hapus gân
+    O ddiolchiadau calon,
+  A chododd allor lawer gwaith
+    Ar ben y Cerrig Coegion.
+
+  Ar ben y mynydd--pell o'r dref,
+    Nef oedd agosaf iddo,
+  Newyddion byd a aent yn hen
+    Wrth deithio tuag ato.
+
+  Felused iddo yn yr hwyr
+    Oedd cysgod clyd ei fwthyn,
+  A Men ei briod wrth y tan
+    Ar aelwyd y Twyn Melyn.
+
+  Aeth llawer gauaf dros ei ben
+    Yn stormydd ar y bryniau,
+  Cyn iddo groesi dros y glyn
+    I wlad yr hafddydd golau.
+
+  Mae Men ac yntau yn y bedd,
+    Ac adfail yw y bwthyn,
+  Ond gwena'r haul a brefa'r praidd
+    O hyd ar ben Twyn Melyn.
+
+_Abercrave._
+
+RHYS DAVIES (_Ap Brychan_).
+
+
+
+
+
+Hela'r Twrch Trwyth.
+
+(Addawodd Olwen briodi Cilhwoh os'y llwyddai i ddwyn y gwellaif a'r
+ellyn arian oedd yn nhalcen Twrch Trwyth iddi.  Aeth Cilhwch at Arthur
+i geisio cymhorth.  Galwodd Arthur ei dywysogion ynghyd i'r helfa.
+Llwyddwyd ar ol ymdrech galed a chyfnod hir o hela o'r Iwerddon drwy
+Gymru i Cernyw i sierhau a geisiai Olwen.  Ond diangodd y Twrch a'i
+fywyd ganddo.--MABINOGION.)
+
+Croesodd yr helfa y Mynydd Du, ac oddiwrth hyn y deillia yr enw
+Cwmtwrch.
+
+  Udganodd yr helgorn ar fynydd a bryn,
+  A'i swn dros y moroedd adseiniodd yn syn,
+  A chododd y gwledydd yn llwyth ar ol llwyth,
+  Ar alwad ein Harthur i hela'r Twrch Trwyth.
+
+  Daeth gwyr Ynys Prydain ynghyd o'r tair cainc,
+  A dewrion gwyr Llydaw, a Norman a Ffrainc,
+  A'u helgwn a'u gwaedgwn yn naw cant ac wyth,
+  Yn blysio'n angerddol am waed y Twrch Trwyth.
+
+  Marchogion a groesent y tonau yn awr
+  Mewn rhwysg i'r Iwerddon a'r haf ar y llawr,
+  A bloeddiai'r Gwyddelod--"Daeth dydd talu'r pwyth,
+  Ac Arthur i'n gwared o law y Twrch Trwyth."
+
+  Yn nghraig Esgair oerfel rhoi helsain wnai'r cwn,
+  A'r Twrch a'i saith berchyll a glywent y swn.
+  A chnoi a thraflyncu y ddaear wnai'r wyth,
+  A chrynodd yr Ynys dan rhoch y Twrch Trwyth.
+
+  Dechreuodd yr helfa a hela fu'n awr
+  O foreu hyd nos ac o'r nos hyd y wawr.
+  A deuparth yr Ynys a wnaed yn ddi-ffrwyth,
+  Gan wenwyn llysnafedd o enau Twrch Trwyth.
+
+  Trwy'r mor o'r Iwerddon i Gymru ar hynt
+  Troes Twrch ei gyfeiriad a'i wrych yn y gwynt,
+  A'r helwyr yn dilvn--ni fu y fath lwyth
+  O wyn ar y tonau ag ewyn Twrch Trwyth.
+
+  Yn Aberdaugleddyf pan glaniodd y baedd,
+  Bu dychryn drwy'r dalaeth ac alaeth a gwaedd.
+  A dyn ac anifail, ac egin a ffrwyth,
+  Ddifrodwyd o'r ddaear dan ddanedd Twrch Trwyth.
+
+  O Benfro i Llwchwr y brysiodd 'rol hyn,
+  Ac helwyr a helgwn yn dilyn yn dyn.
+  Pum perchyll wrth Aman a laddwyd o'r wyth,
+  A ffroeni'n ffyrnicach a wnai y Twrch Trwyth.
+
+  Medd ef wrth ei berchyll, "awn heibio Ddolgam,
+  Llwynmoch a Chwmclyd a dialwn ein cam,
+  A thaflwn holl greigiau'r Gellie'n un llwyth,
+  Yn garnedd marwolaeth ar helwyr Twrch Trwyth."
+
+  Ofnadwy fu'r ymdrech yn nghwmwd Sarnfan,
+  Drwy'r erchyll ddyfnderau hyd fro Craig-y-Fran.
+  Dattodai y creigiau yn bwyth ar ol pwyth
+  Dan wellaif mawr miniog yn nhalcen Twrch Trwyth.
+
+[Illustration: CWMGIEDD (RHAN ISAF).]
+
+  Y bryniau ysgythrog faluriwyd i lawr,
+  (Mae'r cread yn deilchion fan hono yn awr).
+  Marchogion a helgwn a grynent gan fwyth
+  Yn swn dirgryniadau o'chneidiau Twrch Trwyth.
+
+  Yn nghraig Tyle Garw bu'r Twrch ar fin tranc,
+  A rhanwyd ei berchyll, ond ef yn ei wanc
+  A groesodd i'r Tywi--yr olaf o'r wyth,
+  A'r awyr yn wefr o hela'r Twrch Trwyth.
+
+  A misoedd a biwyddi o hela a wnaed
+  Yr ellyn a'r gwellaif o'i dalcen a gaed,
+  Ond Arthur ddilynodd a gwaddill ei lwyth,
+  O'r Hafren i Cernyw ar ol y Twrch Trwyth.
+
+  Y Twrch a ddiflanodd 'does neb wyr i ble,
+  Ac Arthur yn Nghernyw mewn cwsg byth mae e'.
+  Ond tystio drwy'r oesoedd wna pob iaith a llwyth
+  Mai helfa ddychrynllyd oedd helfa Twrch Trwyth.
+
+G. AP LLEISION.
+
+
+
+
+
+Afon Giedd.
+
+  Mae afon chwyrn y Giedd
+    Yn tarddu yn y mawn,
+  Daw ar ei phen i waered
+    Dros greigydd enbyd iawn;
+  Ar gefn ei chroch raiadrau,
+    Ddiwrnod mawr ei lli,
+  Daw darn ar ddaro o'r creigiau
+    Yn 'sglyfaeth gyda hi.
+
+  Hi dwmla bobls mawrion,
+    Dynelli o bob rhyw,
+  A chaiff ei hadgyfnerthu
+    Gan afon rymus Cyw;
+  Mae'n myn'd dan wraidd y coedydd,
+    A charia'r rhai'n drachefn,
+  A diorsedda'r pontydd,
+    Nes gwneud y lle'n ddidrefn.
+
+  Un boreu yn Gorphenaf,
+    Mi gofiaf yn ddilai,
+  Pan ddaeth ei llif dychrynllyd
+    I gym'ryd wyth o dai;
+  Y Cwm sy'n ofni'r afon
+    Byth wedyn ar y gwlaw,
+  A'r nos ni feiddia gysgu
+    Rhag arswyd llif a ddaw.
+
+  Ofnadwy ar ein clustiau
+    Yw swn ei chenllif hi,
+  A'r cerrig mawrion fflachiant
+    Yn wreichion yn ei lli';
+  Ei tharth a gwyd i fyny
+    Yn gwmwl tua'r nen,
+  A gwaedda yn gynddeiriog,
+    'Mi fynaf fod yn ben.'
+
+  Mae pawb yn cyfreithloni
+    Yr enw gafodd hi,
+  A chiaidd, ciaidd ydyw
+    O fewn ein dyddiau ni;
+  Ond Ef sy'n dal y wyntyll,
+    A'r dyfroedd yn Ei law,
+  Ostega ei chynddaredd
+    A'r gair bach hwnw, 'Taw.'
+
+  Os rhuo mae y Giedd
+    Am gael ei ffordd ei hun,
+  Da genym fod ei Harglwydd
+    Yn noddfa byth i ddyn;
+  Mae'r plant sydd ar ei glanau
+    Yn anwyl ganddo Ef,
+  A diogel yn mhob dryccin
+    Yw etholedig nef.
+
+  Wrth wel'd y gwyllt lifeiriant
+    Yn pasio drws fy nhy,
+  Mae'r wers o flaen fy llygaid,
+    'Mod inau fel ei lli',
+  Yn myn'd i'r goriwaered,
+    I'r tragwyddoldeb pell;
+  O!  Arglwydd, pan gaf orphwys,
+    Rho imi wlad sydd well.
+
+_Cwmgiedd._
+
+HOWELL POWELL.
+
+
+
+
+
+Ffaldau Moel Feity.
+
+  Wrth droed y Foel arddunol,
+    Ger murmur Tawe fwyn,
+  Mae'r Ffaldau llwyd, henafol,
+    Rhwng meini braf a brwyn;
+  O'u cylch mae'r bryniau uchel
+    Yn gwenu uwch eu pen,
+  A'r Fan yn spio arnynt
+    Drwy gymyl yn y nen.
+
+  Mor swynol ydyw canfod,
+    Ar foreu hafddydd gwyn,
+  Y defaid dirifedi
+    Yn britho'r bryniau hyn;
+  Y'mysg y cerrig garw
+    Sy'n gestyll rhag y gwynt,
+  Llochesant rhag ystormydd
+    Dramwyant ar eu hynt.
+
+  Amaethwyr Crai a Llywel,
+    Ar ddydd 'crynhoi' y Fo'l,
+  A foreugyrchant yma,
+    Mi welir neb yn ol;
+  Daw hefyd wyr Llanddeusant
+    Ar eu ceffylau bach
+  I geisio'r defaid crwydrol,
+    A'u dwyn hwy adre'n iach.
+
+  Ceir gweled gwyr Glyntawe
+    A'u gyroedd yma'n dod,
+  Ni fu y fath brysurdeb
+    Mewn unrhyw fan erio'd:
+  Pob un a'i gi a welir
+    Yn casglu'r praidd o'r bron,
+  A'u dwyn i fewn i'r Ffaldau,
+    Rhwng muriau cedyrn hon.
+
+  Ar ol eu dwyn i'r Ffaldau,
+    Bydd pawb yn brysur iawn,
+  Pob un yn dal ei eiddo
+    I'w Ffald ei hun a gawn;
+  Os digwydd ambell ddafad
+    Estronol yma ddod,
+  Bydd llawer llygad arni
+    Yn ceisio gwneud ei 'nhod.'
+
+  Wrth droi a thrafod llawer
+    Fe welir ambell un
+  O'r defaid, dros y muriau,
+    Yn cym'ryd ffordd ei hun;
+  Ac ar eu hol yn sydyn
+    Bydd tyrfa fawr o gwn,
+  A'r lle yn haleliwia
+    Byddarol gan y swn.
+
+  Doethineb cenedlaethau
+    O ffermwyr yma fu,
+  Yn traethu am hanesion
+    Helyntion Mynydd Du;
+  Adroddent am wrhydri
+    Yr hen fugeiliaid gynt,
+  Ac enwau'r cwn a glywir
+    O hyd yn myn'd drwy'r gwynt.
+
+  Mor ddedwydd ydyw bywyd
+    Cyffredin gwyr y wlad,
+  Yn heddwch y mynyddoedd
+    Mae iddynt wir fwynhad;
+  Fe gollir y bugeiliaid,
+    Rhai newydd ddaw o hyd,
+  Ond erys y mynyddoedd
+    Heb newid oesau'r byd.
+
+_Ystradgynlais._
+
+LLEWELYN JONES.
+
+
+
+
+
+Y Llynfell.
+
+  Afonig a dardd yn ffrwd gref o'r ogof gerllaw
+    Castell Craig-y-nos.
+
+  Fuoch chwi wrth Danyrogof?
+    Welsoch chwi y temlau cain?
+  Glywsoch chwi gynghanedd Llynfell
+    Fel organ gref yn llanw rhain?
+
+  Welsoch chwi wrth droed y clogwyn
+    Fel y rhuthra ffrwd mor falch
+  I oleuni o dywyllwch
+    Llwybrau cudd y cerrig calch?
+
+  Bu yn hir yn nwfn gysgodion
+    Bro y gwyll--heb wawr na rhos;
+  Feiddia neb fyn'd hyd ei llwybrau
+    Unig yn rodfeydd y nos.
+
+  Carwn wybod peth o hanes
+    Gwlad heb flodyn ynddi hi,
+  Heb un deryn bach yn canu;
+    Heb un ganghen uwch ei lli.
+
+  Ond fe geidw ei chyfrinach,
+    Ni fyn son am ddim sy'n ol;
+  'Myn'd y'mlaen' yw hanes afon;
+    'Aros' ydyw hanes dol.
+
+  Dywedir fod ei dyfroedd gloew
+    Yn newid lliw cyn delo gwlaw;
+  Dyma broffwyd llwyd y Blaenau--
+    Wêl y ddrycin cyn y daw.
+
+  Ni wyr hi ddim am dymhorau,
+    Welodd hi erioed mor ha';
+  Ni fu gauaf yn ei rhwymo
+    Yng nghadwynau oer yr ia.
+
+  Y mae rhamant yn ei hanes,
+    Cuddio wna rhag gwawrddydd dlos,
+  Dim ond ym mhrydnawn ei bywyd
+    Gwel yr haul wrth Graig-y-nos.
+
+  Afon fechan, megis tithau,
+    Minau garwn deithio'n rydd,
+  Drwy gysgodion, i oleuni
+    Pen y daith yng Ngwlad y dydd.
+
+_Corrig Haffes._
+
+MYFYR MAI.
+
+
+
+
+Llygad y Dydd ar Waen Ddolgam.
+
+  Gem y ddôl yw'r tlws flodeuyn,
+    Wisga'n fore ar ei bron,
+  Mae'n gwresawu pob pelydryn
+    Ddaw o'r haul i'w fynwes lon,
+  Natur fu yn paentio'i aeliau
+    Gyda phluen awel rydd,
+  Wrth ymolchi mewn pelydrau
+    Gwyna amrant llygad dydd.
+
+  Lygad siriol lawn cyfaredd
+    Yn agored o fy mlaen;
+  Ei fychander yw ei fawredd,
+    A'i holl rwysg yw bod yn blaen;
+  Try i ffurf a lliw yr huan
+    Wrth gwmnia gydag ef,
+  Er dadblygu'u lygad gloew-lan,
+    Aros wna yn nhês y nef.
+
+  Lygad effro, nad yw'n hepian
+    Nes yr huna anian dlos,
+  Yn ei wynder, wrtho'i hunan,
+    Gwena'r dydd a chysga'r nos;
+  Dysgwn wers y glân flodeuyn,
+    Yn y gwlith ei lygad ylch,
+  Fel na chenfydd un brycheuyn
+    Yn y llygaid sydd o'i gylch.
+
+  Lygad dydd, a chanwyll eurliw
+    Yn ei ganol, megis tân,
+  Ai nid heulrod glaswellt ydyw
+    Egyr ag ymylwe mân?
+  Er ei fod yn nghanol tyrfa
+    O'i wyn-frodyr ar y waen,
+  Wrth yr un ni chenfigena,
+    Mae ei burdeb yn ddi-staen.
+
+  Flodyn gwylaidd, byth ni ddringa
+    Ben y clawdd am sylw'r byd,
+  Mewn dinodedd y cartrefa,
+    Gyda'r blodau lleia'i gyd;
+  Hwn wrth fyw mewn gostyngeiddrwydd
+    Ddysga wersi i lawer un,
+  A ddisgynodd i ddinodedd
+    Wrth wneud duw o hono'i hun.
+
+  Dena lygad rhyw forwynig,
+    Sycha'i sendyl yn y gwlith,
+  Wrth dramwyo'r llwybr unig
+    Gyda'r wawr i gyrchu'r blith;
+  Plyga'n wylaidd i anwylo
+    Blodyn siriol 'gwaen Ddolgam,'
+  Am fod arall yn blodeuo
+    Ar hoff fedd ei thad a'i mam.
+
+  Anwyl flodyn, anhawdd cefnu,
+    Gan ei adael ar y ddôl,
+  Wrth fiarwelio, 'rwyf yn credu
+    Ei fod yn syllu ar fy ol;
+  O! am fyw ei fywyd gloew,
+    Gyda chalon onest, rydd,
+  Fel y gallwn, cyn fy marw,
+    Ddod yn wyn fel Llygad Dydd.
+
+GWILYM WYN.
+
+
+
+
+O'r Niwl i'r Nef.
+
+[Achlysurwyd y gân dyner hon gan farwolaeth llanc ieuanc o Abercraf ar
+ei flordd yn ol o Lyn-y-Fan.  Darfu iddo ef a dau lanc arall golli eu
+ffordd yn y niwl.  Cyrhaeddodd ei gyfeillion adref yn fyw, ond ar ol
+tridian o ymchwil deuwyd o hyd i'w gorph et yn ymyl afon Twrch.  Yr
+oedd ar ei berson ar y pryd Destament Cymraeg a nifer o draethodau
+crefyddol.]
+
+  Rwy'n mynd, fy nhad a mam,
+    I wlad na ddof yn ol;
+  'Rol teithio llawer cam
+    Dros lawer bryn a dôl.
+  Rwyf wedi blino'n lân,
+    Fy nerth sydd yn gwanhau,
+  Mae afon o fy mlaen,
+    A niwl o'm cylch yn cau.
+  Tuhwnt i'r Mynydd Du,
+    Rwy'n gweld rhyw hyfryd wlad,
+  A thuag atti hi
+    Rwy'n mynd, fy mam a nhad.
+
+  Rwyf wedi colli 'm ffordd,
+    Fy ffryndiau sydd ar goll,
+  A minnau yn y nos
+    Yn chwilio am danynt oll.
+  Ond nid oes un a ddaw
+    I'm cwrdd yr ochr hyn,
+  Ond mae yr ochr draw
+    Yn llawn o engyl gwyn.
+  Ac fel yn dweud i gyd,
+    Na chaf fi unrhyw gam,
+  Rwy'n mynd i'r bythol fyd,
+    Ffarwel, fy nhad a mam.
+
+  Mae afon o fy mlaen,
+    Rwy'n clywed swn y don;
+  Rwy'n gweld y rhai sy'n byw
+    Tuhwnt i ffrydiau hon.
+  Mae melus hun yn dod,
+    'Rol dydd o ludded maith,
+  A minnau 'n teimlo fod
+    Gorphwysfa ar ben y daith.
+  I groesi 'rochr draw,
+    Nid oes ond megis cam,
+  Rwy'n mynd i'r byd a ddaw,
+    Ffarwel, ffarwel fy mam.
+
+WATCYN WYN.
+
+
+
+
+
+Gwilym Shon.
+
+  Mae Gwilym Shôn yn awr yn hen,
+    Mae'r eira ar ei ben,
+  Yn araf ddisgyn dros ei en
+    Nes gwneyd ei farf yn wen;
+  Ar fin y nant mae'i fwthyn tlawd
+    Yng nghwmwd godreu'r bryn,
+  Ni wyr rhwysgfawredd pell a ffawd
+    Ddim am y bwthyn hyn.
+
+  Bob nos fe gwsg ar wely gwellt,
+    A chysgu'n esmwyth wna,
+  Hyd nes daw'r wawrddydd drwy y dellt
+    I ddywedyd "Bore da;"
+  Ac yn ei goleu daw i lawr,
+    Ac ar ei liniau trwm
+  Gweddio wna yn ngoleu'r wawr
+    Gerllaw ei wely llwm.
+
+  Un hoff o'r mynydd yw efe,
+    Bydd yno'n fore iawn
+  O olwg pobman ond y Ne',
+    Rhwng y twmpathau mawn;
+  Heb wybod am rwysgfawredd dyn,
+    Na moethau'r palas gwych,
+  Mae yno'n siarad wrtho'i hun,
+    A bwyta'i damaid sych.
+
+  Bu ef mewn gweddi lawer gwaith
+    Yng nghysgod llwyn o frwyn,
+  A bu yr awel ar ei thaith
+    Yn ewrando ar ei gwyn.
+  Fe safodd ganwaith ar y bryn
+    I gofio'r dyddiau gynt,
+  Ac mewn myfyrdod elai'n syn
+    Cyn cychwyn ar ei hynt.
+
+  Yn fore, bore, bydd ar daith
+    Yn rhodio'i lwybr cam,
+  A chadd foreufwyd lawer gwaith
+    Yn mwthyn bach fy mam;
+  Fe wyddai mam heb unrhyw gais
+    Pa bryd oedd Shôn am fwyd,
+  Hi adnabyddai wrth ei lais,
+    Ac wrth ei wyneb llwyd.
+  A phan yn bwyta'i damaid mwyn,
+    A ninnau'r plant gerllaw,
+  Murmurai Shôn mewn banner cwya
+    Am bethau'r byd a ddaw.
+
+  Wrth rodio'r caeau 'nol a blaen
+    Nid yw am gwrdd a'r un;
+  Fe groesa ef ar draws y waen
+    Er cael bod wrtho'i hun;
+  A siarad mae pan ar ei daith
+    O hyd mewn distaw dôn,
+  Nes wy'n dychmygu ambell waith
+    Fod angel gyda Shôn.
+
+  Mae'r plant yn dianc rhagddo'n syn,
+    Yn cilio tua'r pant,
+  Ac yntau dianc fry i'r bryn,
+    Yn cilio rhag y plant.
+  Diniwed yw, yn ofni'r byd
+    Ei wawdio ar ei hynt,
+  Tra'n gafael mae ei serch o hyd
+    'Nol yn yr amser gynt.
+
+  'Does ganddo awrlais yn y byd,
+    Na modd ychwaith i'w chael,
+  Ond adnabydda ef o hyd
+    Yr amser wrth yr haul;
+  Proffwydo'r tywydd teg o draw,
+    Ni fethodd ef erio'd,
+  A chanfod mae y gawod wlaw
+    Ddiwrnodau cyn ei dod.
+
+  Mae yn y capel erbyn pryd
+    Ar fore Sabboth Duw,
+  Y mae ei weddi dawel, fud,
+    Yn gwneyd ei fawl yn fyw;
+  Ac os dechreua cennad Iôn
+    Ddarlunio gwerth y gwaed,
+  Er heb Amen, canfyddir Shôn
+    Yn codi ar ei draed.
+
+  Aeth dynion ieuainc caled, hy',
+    Er cael difyrrwch ffol
+  Un hwyr i wawdio wrth ei dy,--
+    Ond troisant yn eu hol
+  A braw a gwelwder ar bob gwedd,
+    Can's torrodd ar eu clyw--
+  Swn Shôn o ymyl gwlad yr hedd
+    Yn galw ar ei Dduw.
+
+  Fry yn yr unig anial gwm
+    Dan goedydd cnau ac ynn,
+  Y mae adfeilion bwthyn llwm
+    Yng nghanol drain a chwyn;
+  A Gwilym Shôn a ddaw bob dydd
+    I'r waen uwchlaw y ty,
+  Ac edrych ar yr adfail bydd
+    A chofio'r dyddiau fu.
+
+  Ac os wyt ti, ddarllennydd mwyn,
+    Am ofyn im paham,--
+  O! gwel yn adfail dan y llwyn,--
+    Hen fwth ei dad a'i fam.
+  Bu yna'n chwareu'n blentyn llon,
+    Fe dyfodd yna'n ddyn,
+  Mae gweld y lle yn glwyf i'w fron,
+    Galara wrtho'i hun.
+
+  Mae'r danadl lle bu'r aelwyd gynt,
+    A'r drysni lle bu'r tân,
+  Bu yno'n gwrando swn y gwynt,
+    Bu yno'n canu cân,
+  A chyda'r teulu lawer gwaith
+    Bu'n plygu ar ei lin,
+  Cyn gwybod am ofidiau'r daith
+    Ar amgylchiadau blin.
+
+  Dan ormes colli wnaeth ei dad,
+    Y cartref llawn o hedd;
+  Yn fuan ei rieni mad
+    Orweddent yn y bedd.
+  Fe garai eneth dros y bryn
+    A chariad bore oes,--
+  Canfyddodd hithau'n mynd 'r glyn
+    A'i gafael yn y groes.
+
+  Ei galon dan y saethau dwys
+    A dorrai fel ei rudd,
+  Ei fywyd oll o dau y pwys
+    Ai beunydd yn fwy prudd,
+  Ond daw drwy'r storom waetha 'rioed
+    Ar fore gauaf llwm
+  I weld yr adfail dan y coed,
+    Ac wylo tua'r cwm;
+  A dyry dro i ben y bryn
+    Yn llaw clwyfedig serch,
+  I weld o draw y bwthyn gwyn,
+    Hen gartre'i gariad ferch.
+
+BEN DAVIES.
+
+
+
+
+Llyn y Fan.
+
+(GWATWARGERDD).
+
+  Mae'r ienctyd yn ffeindio anrhydedd wrth rodio,
+  'Does dim yn eu blino tra'u dwylo yn rhydd,
+  Ond dilyn eu trwynau i fyny i'r Banau
+  I weled y Llynau--dwr llonydd.
+
+  Mae yno berllanau o gwmpas y Llynau,
+  Coed lemon, coed 'falau, yn flodau i'r brig,
+  Ar dir yn y dwyrain yn ngolwg yr heulwen
+  Hwy ledan' fel Eden fawledig.
+
+  Mae'r carne fel gerddi o ddail y Dwmdili,
+  Y riw a'r rhosmari yn tyfu o'r don;
+  Pob brigyn per ogle yn rhedeg o'r hade,
+  Ac amryw o lysiau gwyrddleision.
+
+  Rhyfeddod diddarfod oedd gwel'd y gwylanod
+  Yn llusgo'r llyswenod, llwyth hynod, o'u lle;
+  A'r fulfran oedd barod i frathu'r brithyllod,
+  Wrth neidio at blufod y Blaene.
+
+  Nid dyfal ei dafod all rifo'r rhyfeddod,
+  Na'u cofio 'nol eu canfod yn nghysgod y gwlydd;
+  Yr hwyaid sydd wylltion, a'r gwyddau ni a'u gwelsom
+  Yn nofio yn nghrochan y Crychydd.
+
+  Os nad y'ch chwi'n credu ini gael y fath rali
+  Wrth dreulio ein carne drwy'r cernydd o dre,
+  Wel, codwch eich cilwg i ben y Fan amlwg,
+  Cewch wel'd yr un olwg a nine.
+
+PWY YW'R AWDWR?
+
+
+
+
+Ffrydiau Twrch.
+
+  Mae'r testyn wedi'i enwi
+      Ffrydiau Twrch,
+  A'r gronfa wedi tori
+      Ffrydiau Twrch;
+  Mae'r dyfroedd rhwng y cerig
+  Yn ffrydio'n grych berwedig
+  O rywle anweledig
+  Ym mol y bryn mynyddig
+  Uwchlaw'r Cellie hyllig,
+  A'i dwrf fel taran ffyrnig
+  Ar godiad tir rhwygedig,
+  A chreigiau maluriedig
+  Sydd yno'n rhesi unig
+  O gedyrn arfogedig
+  Yn gwylio'r dderwen dewfrig
+  Eistedda'n llwyn caeadfrig,
+  A'r pigau melldigedig,
+  A'r blodau caboledig,
+  A noda fan synedig
+      Ffrydiau Twrch.
+
+  A welsoch chwi y Ffrydiau?
+      Ffrydiau Twrch;
+  A daniwyd chwi gan donau
+      Ffrydiau Twrch?
+  Os naddo, ewch i'w gweled
+  Yn gyru dros y gwa'red
+  Yn ewyn gwyn i waered
+  Gan boeri ar eu pared,
+  A lluchio'r meini'n lluched
+  O hirbell yn ddiarbed;
+  Y cenllif gwyllt wrth fyned
+  Sy'n llamu bob yn llymed,
+  Gan rhwygo mal rhyw oged
+  Y tiroedd, gan ddweyd, Tyred
+  I'r moroedd er ymwared,
+  Fe chwala'r bryn cewch weled,
+  A'i feini ânt mor faned
+  A hoelion Tudur Aled;
+  Mac Twrch yn methu cerdded
+  O achos ei mawr syched,
+  A chwter James, er gwyched,
+  A safant oll nes yfed
+      Ffrydiau Twrch.
+
+  O'r Mynydd Du daw allan
+      Ffrydiau Twrch,
+  Yn fwrlwm gloew purlan,
+      Ffrydiau Twrch,
+  Gan rhuo, rhuo beunydd
+  A llu o ladron lledrydd
+  A'n gwlwm gyda'u gilydd
+  I chwilio am gorlenydd
+  Y defaid dofion beunydd,
+  A'u dal a'u dwyn o'r dolydd,
+  A'u crogi rhwng y creigydd,
+  A'u gwerthu er eu gwarthrudd,
+  A chuddio'u crwyn rhag cywilydd,
+  Ac arswyd yn y corsydd
+  Na ddaw eu gwir berchenydd
+  I wybod yn dragywydd
+  Am wal y drwg ymwelydd;
+  O! na bai i'r llifogydd
+  I beidio bod yn llonydd
+  Nes llifo dros eu glenydd,
+  A rhoddi pobo fedydd,
+  A boddi'r lladron llwydrudd,
+  Mi alwn hyn yn grefydd
+      Ffrydiau Twrch.
+
+[Illustration: FFYNON-Y-CWAR.]
+
+[Illustration: PONT-YNYS-TWLC.]
+
+  Parhâ i darddu'n gyson,
+      Ffrydiau Twrch,
+  Na syched byth dy ffynon,
+      Ffrydiau Twrch,
+  Ymlaen â thi, gan olchi
+  Y llygredd a'r budreddi
+  Sydd yn Nghwmtwrch yn croni,
+  Ac wrth y _George_ boed iti
+  I aros o dosturi;
+  Hen Waterlw y cewri
+  Boed iti i ddifodi
+  Hen olion gwaed oddiarni,
+  A chario byth i golli
+  Yr hen esgidiau mawrfri
+  A gawsant eu pedoli
+  Fel carnau meirch Napoli
+  I gicio llawer bwli--
+  Rhai sy'n rhy faith i'w henwi,
+  A llawer wedi tewi;
+  O ganol eu drygioni
+  Boed iti loewi a gloewi
+  Y llefydd ffordd y llifi,
+  Nes bo Cwmtwrch yn codi
+  Ar unwaith o'i drueni
+  Mor lân, mor bur a chenlli
+      Ffrydiau Twrch.
+
+PWY YW YR AWDWR?
+
+
+
+
+Angladd ar y Mynydd Du.
+
+Yn yr hon ateser pan fyddai brodor o Llanddeusant farw yn Ystradgynlais
+elai pobl yr Ystrad â'r corph dros y mynydd hyd Aberdeudwrch, a deuai
+pobl Llanddeusant i'w gyfarfod yno i'w ddwyn i ben y daith.
+
+  Droe y mynydd i Landdeusant,
+    Heibio'r Gareg Goch a'r Llwyn,
+  Araf, araf, â'r cynhebrwng
+    Hyd y llethrau rhwng y brwyn;
+  Adref dros y llwybr garw,
+    Brodor sydd yn troi yn ol,
+  Un o ddefaid iesu ydyw,
+    Ddyga angeu yn ei gol.
+
+  Myn'd dros orwel draw i orwel
+    Mae cynhebrwng prudd y sant,
+  Myn y galon wrth fyn'd heibio
+    Ddweyd ei chyni wrth bob nant;
+  Ar lechweddau unig anian,
+    O! mor dawel yw yr awr,
+  Myn'd a'r elor tua'r fynwent
+    Trwy gynteddoedd gwyn y wawr.
+
+  Dacw'r dorf yn Aberdeudwrch,
+    Lle try rhai yn ol i dref,
+  Canant yno'n iach i'w gilydd,
+    Gyda chanu mawl i'r nef;--
+  "Ffarwel, gyfeillion anwyl iawn,
+    Dros ennyd fechan ni 'madawn,
+  Henffych i'r dydd cawn eto gwrdd
+    Yn Salem fry oddeutu'r bwrdd."
+  Myn yr hedydd ar ei aden
+    Uno yn y ffarwel brudd,
+  A rhoi odlau'r wawr i'r hwyrgan
+    Efo'i delyn fechan, gudd.
+
+  Gyrr y Cerrig Coegion hwythau
+    Emyn ateb ar eu hynt,
+  Hed yr emyn uwch y cymyl
+    Tua'r nef y'nghol y gwynt;
+  Fry, i fryniau iach y Wynfa,
+    Fry, ymhell tu draw i'r glyn,
+  Fe hebryngwyd sant o oror
+    Mynydd Du i Fynydd Gwyn.
+
+_Cefnymeusydd, Abercrave._
+
+W. GWERNWY RICHARDS.
+
+
+
+
+
+Y Gof Bach.
+
+  Ar lawrdir Cwmgiedd mor fyw yn fy nghof,
+  Yn ymyi yr afon yw'r hen efail gof;
+  A'r muriau yn llwydion, a'r heiyrn yn ystor,
+  A'r enwau cerfiedig ar hyd yr hen ddor.
+
+  Dyn bach o gorpholaeth oedd William y go',
+  Ychydig droedfeddi mewn plyg ydoedd o;
+  Ond er yn grymedig i'r byd dan ei faich,
+  'Roedd tân yn ei lygad, a dur yn ei fraich.
+
+  Gwr diwyd oedd William ar hyd ei oes hir,
+  A swn ei forthwylion fel clychau drwy'r tir;
+  Llwyr weithiau ei ddiwrnod ac ambell nos fawr
+  Bu'r efail yn wreichion hyd doriad y wawr.
+
+  Ni bu diniweittiach mewn efail yn bod,
+  Na neb yn hapusach waeth sut troai'r rhod;
+  'Roedd Martha ac yntau mewn llanw a thrai,
+  A'u gwenau bob amser fel blodau mis Mai.
+
+  Os byddai anifail dihwyl yn y fro,
+  Yr unig physigwr oedd William y go';
+  'Does undyn a wyr pa sawl un wnaeth e'n iach,
+  A ffroeni gwarogaeth wnai'r rhain i'r gof bach.
+
+  Fe drefnai wibdeithiau i'r Bannau bob haf,
+  A chodai y pentre i'r boreu teg, braf;
+  'Dyw taith i'r Cyfandir yn ddim byd yn awr
+  At daith y gof bach i ben y Fan Fawr.
+
+  Fe ddeuai'r merlynod ynghyd o bob parth,
+  Rhai buain o Balleg, rhai dofion o'r Garth;
+  A Dic, asyn Dosia, yn rhwym dan ei sach,
+  A ddysgai ufydd-dod--ddydd gwyl y gof bach.
+
+  Fel cadben yn arwain ei fyddin i'r gad,
+  Neu hyf anturiaethwr yn chwilio am wlad,
+  Y dygai ei fintai drwy'r corsydd a'r mawn,
+  A'r awel yn chwerthin drwy'r nef wrth ei ddawn.
+
+  'Roedd ganddo storiau--rhai doniol bob un,
+  A llawer un daclus o'i wead ei hun,
+  Storiau ei garu â lodes y Plas
+  "Yn y got a'r gwt fain a'r siaced gron las."
+
+  Mi'i clywais yn tystio, a phwy wyddai'n well?
+  Fod merlod y wlad yn ei adwaen o bell;
+  A rhedent pan gollent bedolau'n ddibaid
+  I'r fail at William i achwyn eu traed.
+
+  'Roedd William yn Gristion, a'i enaid bob dydd
+  Yn mwg yr hen efail yn gwynu mewn ffydd;
+  A llawer i noson ystyriem hi'n fraint
+  I glywed ei weddi yn nghyrddau y saint.
+
+  Bu'n iechyd i galon ac ysbryd y lle
+  Ei ddilyn i'r mynydd a'i wrando yn nhre';
+  'Roedd llwybrau cyfiawnder o hyd dan ei draed,
+  A bendith yn stor yn ei gynghor a gaed.
+
+  Mae'r afon o hyd yn myn'd drwy y lle,
+  A'r efail ar lawr, a'r gof bach yn y ne';
+  Ond adgof sy'n gofyn yn brudd ar ei hynt--
+  Pa'm na bae'r oes nawr fel yn yr hen oesau gynt?
+
+G. AP LLEISION.
+
+
+[Illustration: PENPARC.]
+
+[Illustration: LLOCIO'R DEFAID.]
+
+
+
+
+Ffynon y Brandi.
+
+  Ar ochr bryn yn Llywel lon
+    Mae'r ffynon loyw, lonydd,
+  A'i dyfroedd pur r'ont flas a blys
+    I hwylus wyr y mynydd;
+  O'r graig fe dardd ei phurol win,
+    Ar fin y ffordd mor handi,
+  Ni pherchir ffynon yn y plwy'
+    Yn fwy na Ffynon Brandi.
+
+  Er gwres yr haul a phoethder ha',
+    O! fel yr ia mae'r ffynon,
+  A pherlau grisial ar ei grudd
+    O ddydd i ddydd yn gyson;
+  Fe fethodd haul, a methu wna,
+    Fe ddigia wrth ei hoerni,
+  A gwel'd ei llun mewn dwfr oer
+    Wna'r lloer wrth Ffynon Brandi.
+
+  Yn nhymor haf canolddydd poeth,
+    Bu'n foeth i lawer crwydryn,
+  A llawer _gipsy_ ar ei chlun
+    A wlychodd fin ei phlentyn;
+  Bugeiliaid ac ymdeithwyr sy',
+    A gweithwyr hy' Rhys Dafis,
+  Yn mon y mawn a'u bara chaws,
+    Yn lapio naws ei gwefus.
+
+  Tafarndy yw o oes i oes,
+    Heb feddwdod, _noise_, na _nonsense_,
+  Nis gall cyfreithiau Prydain Fawr
+    Fyth dori lawr y _licence_;
+  Y graig yw _counter_ cryf y _bar_,
+    Ac ar ei gwar mae'r ffynon,
+  A Duw sy'n tynu o'r _machine_
+    Y gwin i'r daearolion.
+
+  Y tarw Scotch, a'r Cymro gwych,
+    A brith-goch ych Glasfynydd,
+  Y pony wyllt, a'r lodes lân,
+    A defaid mân y mynydd,
+  A phlant boch-cochion, heblaw Toss,
+    A Rover, Moss, a Handi,
+  Pob un yn dyfod yn ei dro
+    I dapo'r faril frandi.
+
+  Pe bae masnachwyr Llundain fawr
+    Yn dyfod lawr i Gymru,
+  Ac i dafarndy'r Trianglas
+    I brofi blas y brandi,
+  Caent ruddiau fel y damasc coch,
+    Ac fel y gloch, fonwesau,
+  Ac iechyd hir i fagu mêr,
+    A chryfder yn ei lwynau.
+
+  Do, lawer gwaith am amser hir,
+    Pan yn rheoli'r heolydd,
+  Mi ddrachtiais inau wrth y _bar_,
+    Yn unig ar y mynydd;
+  Ar ol manylu ar ei min,
+    A sugno gwin o'i gwefus,
+  Ces fara brith a chlwt o gaws,
+    Drwy fyn'd ar draws Tom Harris.
+
+  Mae'r ffynon hon yn tarddu erio'd,
+    Er cyfnod creadigaeth,
+  A Duw ei Hun fu'n tapo'r graig
+    Yn ddirgel mewn rhagluniaeth;
+  Eistedda dirwest ar ei sedd
+    Yn lân ei gwedd i'n lloni,
+  Diolchwn Dduw tra fyddwn byw
+    Am Ffynon wiw y Brandi.
+
+RHYS DAVIES (_Llew Llywel_).
+
+
+
+
+Dafydd y Neuadd Las.
+
+  Mac genyf dyddyn bychan
+    Ar fron y Mynydd Du,
+  Bu'n gysgod i'm yn faban,
+    I'm tad, a thaid nhadcu.
+
+  Mi gerddais pan yn blentyn
+    Hyd lethrau'r mynydd mawr;
+  A sengais "droed yr ebol"
+    Yn llaith gan wlith y wawr.
+
+  Ar ben y Lorfa dawel
+    Chwareuwn gyda'r wyn;
+  A miwsig nant y mynydd
+    Yn llifo dros y llwyn.
+
+  Do, treuliais lawer orig
+    Ar lan yr afon iach;
+  A gwynfyd i fy nghalon
+    Oedd dal y brithyll bach.
+
+  Bum yno wedi hyny
+    Yn cael fy nal fy hun,
+  Ond er i'm gael fy nala,
+    Mi ddeliais inau un.
+
+  Ar ben y Lorfa dawel
+    Aeth Gwen a'm calon oll;
+  A gwelodd yr hen fynydd
+    Ddwy galon fach ar goll.
+
+  Ar dwyni'r Gareg Ddiddos,
+    Ac hyd y dyffryn bras,
+  Bu'r ddwy yn crwydro llawer
+    Cyn dod i'r Neuadd Las.
+
+  Aeth haner canrif heibio
+    Er daeth y rhain ynghyd,
+  Ond ieuanc yn y galon
+    Yw'r cariad cynta'i gyd.
+
+  Wrth ganu'r hen alawon
+    Ganasom gyda blas;
+  Un rhamant ydyw bywyd
+    Ar aelwyd Neuadd Las.
+
+_Cefnymeusydd, Abercraf._
+
+RHYS DAVIES (_Ap Brychan_).
+
+
+
+
+
+Cyw.
+
+  Ar ochr y Cribarth
+    Dwy afon fach sy'
+  Yn tarddu yn gyson
+    O fron Mynydd Du;
+  Cydredeg a dawnsio
+    Drwy'r ddôl mae y pâr,
+  A rhywun a'u henwodd
+    Yn geiliog a giar.
+
+  A chanu wna'r ceiliog
+    Yn llon yn y fro,
+  A'r iar sydd yn gregan
+    O hyd ar ei gro;
+  Chwareuant alawon
+    I'w gilydd heb ball,
+  A chanu a nesu
+    Mae'r naill at y llall.
+
+  'Nol caru a chanu
+    Drwy'r fawnen a'r pant,
+  Yn nghwlwm tangnefedd
+    Ymuna'r ddwy nant;
+  A ffrwyth y briodas
+    Yw'r afon fach, fyw,
+  Sy'n rhedeg i'r Giedd,
+    A'i henw yw--Cyw.
+
+
+
+
+Llyn y Fan.
+
+  Af i'r Bannau gyda'r wawrddydd,
+    Af yn llawen tua'r llyn,
+  Lle mae ysbryd hen draddodiad
+    Byth yn aros yn ei wyn:
+  Crwydraf wrth y dyfroedd grisial,
+    Yno i wrando ar y gwynt
+  Sydd yn cwyno yn hiraethus
+    Ar ol rhamant dyddiau gynt.
+
+  Lyn y Fan! pwy wyr ei hanes?
+    Pwy all ddweyd yr helynt fu
+  Ar y noson loergan gyntaf
+    Pan ddaeth ser i'r Mynydd Du
+  Pwy all ddenu'r graig i siarad
+    Am ei phrofiad, fore gwyn,
+ Pan y gwelodd hithau gyntaf
+    Arall graig yn nwr y llyn?
+
+  Ai rhyw afon fechan, unig,
+    Grwydrodd yma'n llesg a gwan,
+  Wedi colli'r ffordd i huno
+    Yn nhangnefedd craig y Fan?
+  Careg fechan yn y fynwent
+    Dd'wed am arall grwydryn cu,
+  Wedi colli'r llwybrau unig,
+    Hunodd ar y Mynydd Du.
+
+  Cân medelwyr ar y meusydd,
+    Gyda thoriad borau gwyn,
+  Ond mae'r gân o hyd yn marw
+    Wrth neshau i lan y llyn;
+  Unig, unig yw ei hanes,
+    Yma mae yn hedd i gyd,
+  Huna'n dawel yn y cysgod,
+    Wedi digio wrth y byd.
+
+  A fu adar y dryglinoedd
+    Yma'n hedfan ar eu hynt?
+  A fu'r dôn erioed yn gwynu
+    O dan fflangell lem y gwynt?
+  A fu udgorn hen y dymhestl
+    Yn adseinio ar ei lan?
+  Wyr ystormydd a chorwyntoedd
+    Am y ffordd i Lyn y Fan?
+
+  Nid oes yma swyn y lili,
+    Yma nid oes rhosyn gwiw,
+  Ond daw serch yn dirf ac iraidd,
+    Lle mae'r blodau'n methu byw;
+  Heb un llwybr ar y moelydd
+    I'w gyfeirio tua'r lan,
+  I'r unigedd a'r distawrwydd
+    Fe ddaeth serch i Lyn y Fan.
+
+  Gyda'i braidd mae'r bugail unig
+    Wrth y llyn yn rhodio'n rhydd,
+  Ond paham y ceidw'r defaid
+    Wrth y llyn ar hyd y dydd?
+  Nid yw'n clywed bref ddolefus
+    Dafad glwyfus ar y lan:
+  A fu bugail mor esgeulus
+    A Rhiwallon Llyn y Fan?
+
+  Wrth y Llyn gorwedda'r defaid,
+    Yno y breuddwydiant hwy:
+  Ond ni wyddant fod y bugail
+    Yn breuddwydio llawer mwy;
+  Beth yw'r pryder sy'n ei wyneb?
+    Fentrodd oen i'r dyfroedd glân?
+  Neu, a gollwyd un o'r defaid?
+    Pam mae'r bugail heb un gân?
+
+  'Does ond un all roi esboniad
+    Ar yr holl bryderon hyn:
+  Nis gall bugail fod yn llawen
+    Gyda'i galon yn y llyn:
+  Gwelodd yno feinir geinwen
+    Yn y dyfroedd teg, di-stwr,
+  Ac mae yntau fyth er hyny
+    Fwy na'i haner yn y dwr.
+
+  Torodd gwawr ar nos Rhiwallon,
+    Cadd ei galon eto'n ol:
+  Gwelwyd dau yn rhodio'n llawen
+    Un boreuddydd dros y ddol;
+  Ond fe wawriodd boreu arall
+    Ar Rhiwallon wedi hyn,
+  Pan y gwelwyd gwraig y bugail
+    Eto'n ol yn nwr y llyn.
+
+  Cilio 'mhell wnaeth biwyddi rhamant,
+    Cilio wnaeth y dyddiau gwyn,
+  Pan fu serch yn crynu'n ofnus
+    Wrth y dyfroedd gloewion hyn;
+  Nid oes heddyw un Rhiwallon
+    Yn bugeilio ar y lan,
+  Ond mae ysbryd hen draddodiad
+    Eto'n fyw wrth Lyn y Fan.
+
+_Abercraf._
+
+Parch. R. BEYNON, B.A.
+
+
+
+
+Ar y Banau.
+
+  Clychau'r wawr sy'n canu
+    Ar y Mynydd Du,
+  Cilia ser o'r llynoedd,
+      Loewon lu.
+
+  Fly yn mhyrth y bore
+    Clywaf hedydd bach,
+  Yn dihuno asbri'r
+      Awel iach.
+
+  Fel cawodydd arian
+    Ei felodi dyn,
+  Wna y mynydd imi'n
+      Fynydd gwyn.
+
+  Ffrydlif o hyawdledd
+    Yn y cwmwl gwyn;
+  Pe bai neb yn gwrando,
+      Canu fyn.
+
+  O! na bawn i'n hedydd,
+    Fyth yn llon fy llef,
+  Allwn ar adenydd
+      Hollti'r nef.
+
+  Blodau'r Grug sy'n gwrido
+    Yn eu cartre' cun,
+  Am fod cusan huan
+      Ar eu min.
+
+  Bu y nos yn wylo
+    Am fod tlysni nghudd,
+  Trodd y dagrau'n berlau
+      Ar eu grudd.
+
+  O! na bawn i'n flod'yn
+    Ar y mynydd pell,
+  Dal i berarogli,
+      Er yn mhell.
+
+
+[Illustration: MAEN DERWYDDOL GER LLAW LLYN-Y-FAN FAWR]
+
+[Illustration: LLYN-Y-FAN.]
+
+  Teimlaf ar y mynydd
+    Swyn yr amser gynt;
+  Clywaf Fabinogi
+      Yn y gwynt.
+
+  Clywaf rhwng y creigydd
+    Ymchwydd tonnau'r aig;
+  Gwelaf eu hysgrifen
+      Ar y graig.
+
+  Gwelaf graith y dymhestl
+    Ar y bryniau erch,
+  Clywaf hefyd furmur
+      Suon serch.
+
+  Gwelaf las y wybren,
+    Cofiaf lygad Gwen,
+  Syrthiaf i'w chyfrinedd
+      Dros ym mhen.
+
+  Gwen yn awr yw byrdwn
+    Cân yr hedydd myg;
+  Er ei mwyn y gwrida
+      Blodau'r Grug.
+
+  Sonia'r neint am dani
+    Rhwng y grug a'r brwyn;
+  Llwythog yw yr awel
+      Gan ei swyn.
+
+  Dilyn ei huloliaeth
+    Ar y bannau hyn
+  Wna y mynydd imi'n
+      Fynydd gwyn.
+
+_Ystradgynlais._
+
+W. R. WILLIAMS.
+
+
+
+
+Breuddwyd Adgof.
+
+  Rhyw noson yn fy mreuddwyd,
+    Yn esmwyth es am dro
+  Yn ol i gwmwd tawel
+    Fy ngenedigol fro,
+  A gwelwn Bontygiedd,
+    Heb fwthyn Pegi gynt,
+  A rhoes ochenaid hiraeth
+    Wrth basio yn y gwynt.
+
+  Es heibio'n brudd fy nghalon
+    I Blasycoed ar daith,
+  Ond Siams ni chefais yno,
+    Na'r dall basgedwr chwaith;
+  Gwag imi yr aneddau,
+    Heb un o'r cwmni llon,
+  A throais tua'r afon
+    I holi helynt hon.
+
+  Bu amser arni hithau
+    Yn amlwg wrth ei waith,
+  A gwelwn ol llifogydd
+    Ar hyd ei gwely llaith;
+  'Roedd hen athrofa nofio
+    Fydenwog Llyn y Sgwd,
+  Yn awr yn ynys goedig
+    Yn nghanol y ddwy ffrwd.
+
+  Es eto i Gae Ffynon,
+    Yr Arch, fu'n net ddigêl,
+  Lle'r aem i chwareu _rounders_
+    Yn ddedwydd gyda'r bel;
+  Ond, Ah! cauedig ydoedd,
+    Ac nid oedd cyfoed cu
+  Yn aros gyda'i "fando"
+    I son am bethau fu.
+
+  Mi deithiais eto i fyny
+    At efail y gof bach,
+  Lle buom lawer canwaith
+    Yn ymddigrifo'n iach;
+  Ond carnedd oedd yr efail
+    A'i bentan erbyn hyn,
+  A'r hen of bach duwiolaf
+    A aeth yn gerub gwyn.
+
+  Fe welais Craig-y-defaid,
+    'Roedd hon yr un o hyd,
+  Heb gyfnewidiad arni,
+    Er holl dreigliadau byd;
+  Y defaid arni borent
+    Yn ddifyr yn eu hedd,
+  Ond mae'r hen fugail gofiwn
+    Yn awr yn llwch y bedd.
+
+  Diosgais fy esgidiau
+    Wrth droi i'r fynwent brudd,
+  Ac hiraeth aeth yn gawod
+    O ddagrau dros fy ngrudd;
+  Darllenais ar y meini
+    Feddargraff tad a mam,
+  Ac enwau torf o ffryndiau
+    Boreuddydd mwyn, dinam.
+
+  Mi es am dro i'r capel,
+    Anwylaf yw i fil,
+  Lle dysgais fyn'd a'm hadnod
+    I'r cwrdd a'r Ysgol Sul;
+  Mi holais dan y pulpud--
+    Ble mae'r proffwydi glân
+  A welais gynt yn llosgi
+    O'i fewn yn ddwyfol dân?
+
+  Y seddau yma godent
+    Wynebau ger fy mron,
+  Hen seintiau haner canrif,
+    Colofnau'r deml hon;
+  A d'wedais wrth fy nghalon,
+    Y tadau nid y'nt mwy,
+  Y nef ar hyn agorodd,
+    A gwaeddais--Dacw hwy.
+
+  Deffroais o fy mreuddwyd,
+    A'r dydd oedd ar y wlad,
+  Dechreuais feddwl allan
+    Y freuddwyd mewn tristhad;
+  Deallais wedi hyny
+    Nad oedd y freuddwyd brudd
+  Ond gweledigaeth noswaith
+    O wrioneddau'r dydd.
+
+_Penygraig._
+
+G. JAMES.
+
+
+
+
+Cân y Dwyfundodiaid.
+
+  Rhyw fyrdd a mwy na hyny,
+    'Does neb all ddweyd ond Duw;
+  Yw haeddiant Crist yn drymach
+    Na phechod dynolryw:
+  Pe buasai yn yr arfaeth
+    I fyn'd i uffern dân,
+  Fe olch'sai'r holl gythreuliaid
+    I gyd yu berffaith lân.
+
+  Er cwrdd â geiriau newydd,
+    I roddi ei glod i ma's,
+  Ac uno â'r holl angelion,
+    Ac etifeddion gras;
+  Heb enwi dim o'r unpeth
+    Ond unwaith yn y gân,
+  Hyd eithaf tragwyddoldeb,
+    'Ddaw 'glod E' byth yn mla'n.
+
+  Pe bai angelion nefoedd
+    Bob un yn myn'd yn fil,
+  Ac enill rhyw fyrddiynau
+    Bob mynyd yn y sgil,
+  I roddi ei glod Ef allan
+    Am farw ar y pren,
+  Hyd eithaf tragwyddoldeb,
+    'Ddoi dim o'r gwaith i ben.
+
+  'Tai sant am bob glaswelltyn
+    Sydd ar y ddaear lawr,
+  A mil am bob tywodyn
+    Sy' ar fin y moroedd mawr,
+  Tafodau gan y rhei'ny
+    Fwy na rhifedi'r dail,--
+  Rhy fach i ddweyd gogoniant
+    Sy'n haeddiant _Adda'r ail_.
+
+  'Tai un o'r cor nefolaidd
+    Yn dod o'r nef i lawr
+  I rifo llwch y ddaear
+    A gwlith y borau wawr,
+  Fe allai wneuthur hyny
+    Mewn 'chydig iawn o bryd,
+  Dweyd haner haeddiant Iesu
+    Nid all y cor i gyd.
+
+  Dywedodd Duw ei Hunan
+    Wrth Abram yn ddiffael,
+  Lai lai i arbed Sodom,
+    Pe buasent yno i'w cael;
+  Ni dd'wedodd, ac ni ddywed,
+    Wrth un pechadur trist,
+  Ddim llai i gadw enaid
+    Na haeddiant Iesu Grist.
+
+  Mae dyndod glân i'w weled
+    Yn mherson Iesu hardd,
+  Pan ddaeth y milwyr ato,
+    A'i weled yn yr ardd,--
+  Eu cwympo 'ngwysg eu cefnau
+    A gair o'i enau, clyw,
+  Sy'n dangos i ni'n eglur
+    Ei fod yn gywir Dduw.
+
+  Mae 'ddoliad iddo'n perthyn,
+    'Nol dim ddeallais i,
+  Gan holl drigolion daear,
+    A lluoedd nefoedd fry:
+  Os gwir a dd'wed y Beibl,
+    Sef genau'r Ysbryd Glân,
+  Pa fodd gall Dwyfundodiaid
+    I ddwyn eu credo 'mla'n?
+
+  Fe rodd y Tad ei Hunan
+    Y cyfan yn ei law,
+  Sydd yn y nef a'r ddae'r,
+    A chymaint ag a ddaw:
+  Athrawiaeth gyfeiliornus,
+    I'w chredu nid oes llun,
+  I'r Duw anfeidrol _fentro_
+    Y rhai'n yn nwylaw dyn!
+
+  Os credai'r Dwyfundodiaid,
+    Rhaid i mi ddwyn yn mla'n
+  Ryw grefydd groes i'r Beibl,
+    A iaith yr Ysbryd Glân,
+  Sy'n dweyd mai'n enw'r Iesu
+    Y plyga pawb o'r bron,
+  Sydd yn y nef a'r ddaear,
+    A than y ddaear hon.
+
+  Os nad oedd ond creadur,
+    Mae gan iuddewon sail
+  I ddweyd yn ngwyneb Beibl
+    Na ddaeth mo _Adda'r ail_:
+  Yr achos fod y rhei'ny
+    Yn gwrthod Iesu, clyw,
+  Yw eisieu gallu credu
+    Ei fod yn berffaith Dduw.
+
+  'Dyw'r Tad o ran ei Berson
+    Yn barnu neb o'r byd;
+  Fe rodd bob barn yn gryno
+    Yn nwylaw'r Mab i gyd:
+  Os gwir dd'wed Dwyfundodiaid,
+    Nad oedd ond Dyndod, clyw,
+  Rhaid iddo farnu'r Beibl
+    Am ddweyd ei fod yn Dduw.
+
+  Mi wn i angeu gredu
+    Am Iesu ar y gro's
+  'Run peth a'r Dwyfundodiaid,
+    Mai Dyn oedd e'n ddi-os;
+  Newidiodd Hwn ei feddwl
+    Ar foreu'r trydydd dydd,--
+  Efe oedd wedi'i rwymo,
+    A'r Iesu'n rhodio'n rhydd.
+
+  Cynghora i'r Dwyfundodiaid
+    I gredu ar sicrach sail
+  Mai dyn oedd Adda'r cyntaf,
+    Duw-ddyn yw _Adda'r ail_;
+  Ei Ddyndod oedd yr aberth
+    Offrymwyd drosom ni,
+  A'i Dduwdod oedd yr allor
+    A'i daliai ar Galfari.
+
+  Nid all'sai Duw dim dyoddef,
+    'Doedd ganddo Ef ddim gwa'd,--
+  Heb ollwng gwaed, medd Beibl,
+    'Doedd dim foddlonai'r Tad;
+  Ei gyfraith lân droseddwyd,
+    A'r bai oedd ar y dyn,--
+  Cyn gwneud y rhwyg i fyny,
+    Rhaid clwyfo'r Mab ei Hun.
+
+  O credwch fod yr Iesu
+    Mor uchel Dduw a'r Tad,
+  Mor isel Ddyn a ninau,
+    Yn meddu cig a gwa'd;
+  Bydd 'rundeb yn rhyfeddod
+    I dragwyddoldeb hir,--
+  'Dall neb ei gyflawn ddirnad,
+    Ac eto mae yn wir.
+
+  'Rwy'n credu iddo ddyfod
+    O gariad lawr o'r nef,
+  'Rwy'n credu fod y Duwdod
+    Yn wastad ynddo Ef;
+  'Rwy'n credu fod e'n ddigon
+    I ateb cais y Tad,
+  A bod maddeuant cyflawn
+    I'r duaf yn ei wa'd.
+
+  Dych'mygaf wel'd angelion
+    A'u calon bron yn brudd,
+  Wrth fyn'd i uffern obry
+    I ro'i cadwynau'n rhydd,
+  I ollwng diafliaid allan,
+    Fwy na rhifedi'r dail,
+  I fynydd bach Calfaria,
+    I brofi'r _Adda'r ail_.
+
+  Dych'mygaf wei'd cyfiawnder
+    A'i filiau yno'n llawn,
+  A'r gyfraith lân droseddwyd
+    Yn gwaeddi, Rhaid cael Iawn;
+  A'r Tad yn cilio o'r golwg,
+    A'r Iesu ar y pren,--
+  Pa ryfedd bod i'r haulwen
+    Dair awr i guddio'i ben!
+
+  Dych'mygaf weli'd cythreuliaid
+    'N dynwared llawenhau,
+  Fod uffern yn agored,
+    A'r nefoedd wedi'i chau,
+  A'r Gwr a wnaeth y cyfan
+    Yn hongian ar y gro's,
+  A'r haul yn cuddio'i wyneb,
+    Nes gyru'r dydd yn nos.
+
+  Dych'mygaf wel'd ysbrydion
+    Y cyfiawn aeth i'r nef
+  Yn plygu lawr yn fynych
+    I edrych arno Ef,
+  A bron a gwaeddi allan--
+    Os Iesu gyll y dydd,
+  Cawn fyned oll i garchar
+    Na dde'wn ni byth yn rhydd.
+
+  Mae'r Gair yn dweyd i'r meini
+    I hollti fach a mawr,
+  A llen y deml rwygo
+    O fyny hyd i lawr,
+  A'r beddau ddechreu rhwygo,
+    A'r meirw neidio'n rhydd,--
+  Mae'n arwydd digon goleu
+    I angeu golli'r dydd.
+
+  A swn y gair Gorphenwyd,
+    Pan floeddiwyd ganddo Ef,
+  A gauodd ddrysau uffern,
+    Agorodd byrth y nef,
+  A dynodd o garcharau
+    Fyrddiynau i fod yn rhydd,
+  Trodd ddyffryn cysgod angeu
+    Yn hyfryd foreu ddydd.
+
+  'Does feddyg ar y ddaear,
+    Nac hefyd yn y nef,
+  'Mhlith dynion nac angelion,
+    Gyffelyb iddo Ef;
+  Gall symud pechod chwerw,
+    A chodi'r marw'n fyw,--
+  Anturiaf fy enaid arno,
+    'Rwy'n credu fod e'n fyw.
+
+  'Ddaeth barn y Dwyfundodiaid
+    Erioed i uffern, clyw,
+  Maent yno'n rhwym i gredu
+    Fod Iesu Grist yn Dduw;
+  Ac yn y nefoedd oleu
+    Diamheu nad oes un
+  Nad ydyw'n moli'n wastad
+    Y Duwdod yn y Dyn.
+
+  Cymerwch eich cynghori
+    Gan Lywydd dae'r a nef,
+  I chwilio'r Ysgrythyrau,
+    Sy'n tystio am dano Ef;
+  A pheidio credu'r diafol,
+    Peth annymunol yw,
+  Bod neb yn beiddio gwadu
+    Y peth a dd'wedodd Duw.
+
+  Y man ca'dd Satan fantais
+    Ar ddynion yn yr ardd,
+  Pan dwyllwyd Adda i fwyta
+    O'r pren oedd wedi ei wa'rdd
+  Canlyniad hyn sy'n effaith
+    Hyd yma ar gyflwr dyn,
+  Y diafol rhydd e'i gredu
+    Yr hyn ni chred ei hun.
+
+OWAIN DAFYDD.
+
+Gosodir y gân hon i fewn am fod ei hawdwr yn un o Frodorion y Mynydd Du.
+
+
+
+***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK CERDDI'R MYNYDD DU***
+
+
+******* This file should be named 22528-8.txt or 22528-8.zip *******
+
+
+This and all associated files of various formats will be found in:
+https://www.gutenberg.org/dirs/2/2/5/2/22528
+
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://www.gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.gutenberg.org/fundraising/pglaf.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://www.gutenberg.org/about/contact
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://www.gutenberg.org/fundraising/donate
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit:
+https://www.gutenberg.org/fundraising/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
diff --git a/22528-8.zip b/22528-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..e422cfe
--- /dev/null
+++ b/22528-8.zip
diff --git a/22528-h.zip b/22528-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..5d19f27
--- /dev/null
+++ b/22528-h.zip
diff --git a/22528-h/22528-h.htm b/22528-h/22528-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..cdaec5f
--- /dev/null
+++ b/22528-h/22528-h.htm
@@ -0,0 +1,3709 @@
+<!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN">
+<html>
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=ISO-8859-1">
+<title>The Project Gutenberg eBook of Cerddi'r Mynydd Du, by Various</title>
+<style type="text/css">
+BODY { color: Black;
+       background: White;
+       margin-right: 5%;
+       margin-left: 10%;
+       font-size: medium;
+       font-family: "Times New Roman", serif;
+       text-align: justify }
+
+P {text-indent: 4% }
+
+P.noindent {text-indent: 0% }
+
+P.poem {text-indent: 0%;
+        margin-left: 10%;
+        font-size: medium }
+
+P.letter {font-size: small ;
+          margin-left: 10% ;
+          margin-right: 10% }
+
+P.salutation {font-size: small ;
+              text-indent: 0%;
+              margin-left: 10% ;
+              margin-right: 10% }
+
+P.closing {font-size: small ;
+           text-indent: 0%;
+           margin-left: 10% ;
+           margin-right: 10% }
+
+P.footnote {font-size: small ;
+            text-indent: 0% ;
+            margin-left: 0% ;
+            margin-right: 0% }
+
+P.transnote {font-size: small ;
+             text-indent: 0% ;
+             margin-left: 0% ;
+             margin-right: 0% }
+
+P.index {font-size: small ;
+         text-indent: -5% ;
+         margin-left: 5% ;
+         margin-right: 0% }
+
+P.intro {font-size: medium ;
+         text-indent: -5% ;
+         margin-left: 5% ;
+         margin-right: 0% }
+
+P.dedication {text-indent: 0%;
+              margin-left: 15%;
+              text-align: justify }
+
+P.published {font-size: small ;
+             text-indent: 0% ;
+             margin-left: 15% }
+
+P.quote {font-size: small ;
+         text-indent: 4% ;
+         margin-left: 0% ;
+         margin-right: 0% }
+
+P.report {font-size: small ;
+         text-indent: 4% ;
+         margin-left: 0% ;
+         margin-right: 0% }
+
+P.report2 {font-size: small ;
+         text-indent: 4% ;
+         margin-left: 10% ;
+         margin-right: 10% }
+
+P.finis { text-align: center ;
+          text-indent: 0% ;
+          margin-left: 0% ;
+          margin-right: 0% }
+
+H3.h3left { margin-left: 0%;
+            margin-right: 1%;
+            margin-bottom: .5% ;
+            margin-top: 0;
+            float: left ;
+            clear: left ;
+            text-align: center }
+
+H3.h3right { margin-left: 1%;
+             margin-right: 0 ;
+             margin-bottom: .5% ;
+             margin-top: 0;
+             float: right ;
+             clear: right ;
+             text-align: center }
+
+H3.h3center { margin-left: 0;
+              margin-right: 0 ;
+              margin-bottom: .5% ;
+              margin-top: 0;
+              float: none ;
+              clear: both ;
+              text-align: center  }
+
+H4.h4left { margin-left: 0%;
+            margin-right: 1%;
+            margin-bottom: .5% ;
+            margin-top: 0;
+            float: left ;
+            clear: left ;
+            text-align: center }
+
+H4.h4right { margin-left: 1%;
+             margin-right: 0 ;
+             margin-bottom: .5% ;
+             margin-top: 0;
+             float: right ;
+             clear: right ;
+             text-align: center }
+
+H4.h4center { margin-left: 0;
+              margin-right: 0 ;
+              margin-bottom: .5% ;
+              margin-top: 0;
+              float: none ;
+              clear: both ;
+              text-align: center  }
+
+H5.h5left { margin-left: 0%;
+            margin-right: 1%;
+            margin-bottom: .5% ;
+            margin-top: 0;
+            float: left ;
+            clear: left ;
+            text-align: center }
+
+H5.h5right { margin-left: 1%;
+             margin-right: 0 ;
+             margin-bottom: .5% ;
+             margin-top: 0;
+             float: right ;
+             clear: right ;
+             text-align: center }
+
+H5.h5center { margin-left: 0;
+              margin-right: 0 ;
+              margin-bottom: .5% ;
+              margin-top: 0;
+              float: none ;
+              clear: both ;
+              text-align: center  }
+
+IMG.imgleft { float: left;
+              clear: left;
+              margin-left: 0;
+              margin-bottom: 0;
+              margin-top: 1%;
+              margin-right: 1%;
+              padding: 0;
+              text-align: center }
+
+IMG.imgright {float: right;
+              clear: right;
+              margin-left: 1%;
+              margin-bottom: 0;
+              margin-top: 1%;
+              margin-right: 0;
+              padding: 0;
+              text-align: center }
+
+IMG.imgcenter { margin-left: auto;
+                margin-bottom: 0;
+                margin-top: 1%;
+                margin-right: auto; }
+
+.pagenum { position: absolute;
+           left: 1%;
+           font-size: 95%;
+           text-align: left;
+           text-indent: 0;
+           font-style: normal;
+           font-weight: normal;
+           font-variant: normal; }
+
+.sidenote { left: 0%;
+            font-size: 65%;
+            text-align: left;
+            text-indent: 0%;
+            width: 17%;
+            float: left;
+            clear: left;
+            padding-left: 0%;
+            padding-right: 2%;
+            padding-top: 2%;
+            padding-bottom: 2%;
+            font-style: normal;
+            font-weight: normal;
+            font-variant: normal; }
+
+   hr.full   { width: 100%;
+               height: 5px; }
+   a:link    { color:blue;
+               text-decoration:none; }
+   link      { color:blue;
+               text-decoration:none; }
+   a:visited { color:blue;
+               text-decoration:none; }
+   a:hover   { color:red;
+               text-decoration: underline; }
+   pre       { font-size: 75%; }
+
+</style>
+</head>
+<body>
+<h1 align="center">The Project Gutenberg eBook, Cerddi'r Mynydd Du, by Various, Edited by W.
+Griffiths, Illustrated by Llew Morgan</h1>
+<pre>
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at <a href = "http://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a></pre>
+<p>Title: Cerddi'r Mynydd Du</p>
+<p>       Caneuon Hen a Diweddar</p>
+<p>Author: Various</p>
+<p>Editor: W. Griffiths</p>
+<p>Release Date: September 6, 2007  [eBook #22528]</p>
+<p>Language: Welsh</p>
+<p>Character set encoding: ISO-8859-1</p>
+<p>***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK CERDDI'R MYNYDD DU***</p>
+<br><br><center><h3>E-text prepared by Al Haines</h3></center><br><br>
+<p>&nbsp;</p>
+<hr class="full" noshade>
+<p>&nbsp;</p>
+
+<A NAME="img-front"></A>
+<CENTER>
+<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-front.jpg" ALT="G. Davies, Ysw., Seattle, U.D., I'r hwn y cyflwynir y gyfrol hon, a thrwyddo ef i'r holl frodorion ar wasgar." BORDER="2" WIDTH="350" HEIGHT="522">
+<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 350px">
+G. Davies, Ysw., Seattle, U.D., I'r hwn y cyflwynir y gyfrol hon, a thrwyddo ef i'r holl frodorion ar wasgar.
+</H4>
+</CENTER>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<P CLASS="poem">
+Adgof dedwydd am a fu<BR>
+Wna Fynydd Gwyn o'r Mynydd Du.<BR>
+</P>
+
+<BR><BR>
+
+<H1 ALIGN="center">
+CERDDI'R MYNYDD DU
+</H1>
+
+<BR>
+
+<H3 ALIGN="center">
+sef
+</H3>
+
+<H2 ALIGN="center">
+CANEUON HEN A DIWEDDAR
+</H2>
+
+<BR>
+
+<H3 ALIGN="center">
+WEDI EU CASGLU A'U TREFNU GAN Y
+<BR>
+PARCH. W. GRIFFITHS
+<BR>
+(G. AP LLEISION), YSTRADGYNLAIS.
+</H3>
+
+<BR><BR>
+
+<H3 ALIGN="center">
+GYDA DARLUNIAU GAN
+<BR>
+MR. LLEW MORGAN.
+</H3>
+
+<BR><BR>
+
+<H4 ALIGN="center">
+ABERHONDDU:
+<BR>
+Argraffwyd gan ROBT. READ,
+<BR>
+yn Swyddfa'r "Brecon &amp; Radnor Express," Y Bulwark.
+<BR><BR>
+1913.
+</H4>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<H2 ALIGN="center">
+CYNWYSIAD.<BR>
+</H2>
+
+<BR>
+
+<P CLASS="noindent">
+<A HREF="#chap007">Cyflwyniad</A><BR>
+<A HREF="#chap009">With Droed y Mynydd Du</A><BR>
+<A HREF="#chap011">Adgofion Mebyd</A><BR>
+<A HREF="#chap013">Llynau'r Giedd</A><BR>
+<A HREF="#chap015">Shon Wil Khys</A><BR>
+<A HREF="#chap017">Pen y Cribarth</A><BR>
+<A HREF="#chap018">Yn y Mawn ar ben y Mynydd</A><BR>
+<A HREF="#chap020">Bugail y Mynydd Du</A><BR>
+<A HREF="#chap021">Hela'r Twrch Trwyth</A><BR>
+<A HREF="#chap023">Afon Giedd</A><BR>
+<A HREF="#chap025">Ffaldau Moel Feity</A><BR>
+<A HREF="#chap027">Y Llynfell</A><BR>
+<A HREF="#chap029">Llyga d y Dydd ar Waen Ddolgam</A><BR>
+<A HREF="#chap031">O'r Niwl i'r Nef</A><BR>
+<A HREF="#chap032">Gwilym Shon</A><BR>
+<A HREF="#chap036">Llyn y Fan (Gwatwargerdd)</A><BR>
+<A HREF="#chap037">Ffrydiau Twrch</A><BR>
+<A HREF="#chap040">Angladd ar y Mynydd Du</A><BR>
+<A HREF="#chap041">Y Gof Bach</A><BR>
+<A HREF="#chap043">Ffynon y Brandi</A><BR>
+<A HREF="#chap045">Dafydd y Neuadd Las</A><BR>
+<A HREF="#chap046">Cyw</A><BR>
+<A HREF="#chap047">Llyn y Fan</A><BR>
+<A HREF="#chap050">Ar y Banau</A><BR>
+<A HREF="#chap052">Breuddwyd Adgof</A><BR>
+<A HREF="#chap055">Cân y Dwyfundodiaid</A><BR>
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<H2 ALIGN="center">
+Illustrations
+</H2>
+
+<BR>
+
+<H3>
+<A HREF="#img-front">
+G. Davies, Ysw., Seattle, U.D., I'r hwn y cyflwynir y gyfrol hon, a
+thrwyddo ef i'r holl frodorion ar wasgar.&nbsp;.&nbsp;.&nbsp;.&nbsp;.&nbsp;. <I>Frontispiece</I>
+</A>
+</H3>
+
+<H3>
+<A HREF="#img-006a">
+Cerfiad mewn trawst perthynol i hen amaethdy Brynygroes, yn dynodi adeg
+ei adeiladu, ac enw ei breswylydd.  Mae y lle wedi ei ddal gan yr un
+llinach am dros 400 0 flynyddoedd.
+</A>
+</H3>
+
+<H3>
+<A HREF="#img-006b">
+Bryn-Y-Groes.
+</A>
+</H3>
+
+<H3>
+<A HREF="#img-010">
+Mynwent Cwmgiedd.
+</A>
+</H3>
+
+<H3>
+<A HREF="#img-018a">
+Gored Y Giedd.
+</A>
+</H3>
+
+<H3>
+<A HREF="#img-018b">
+Trem I'r Mynydd Du.
+</A>
+</H3>
+
+<H3>
+<A HREF="#img-022">
+Cwmgiedd (Rhan Isaf).
+</A>
+</H3>
+
+<H3>
+<A HREF="#img-038a">
+Ffynon-Y-Cwar.
+</A>
+</H3>
+
+<H3>
+<A HREF="#img-038b">
+Pont-Ynys-Twlc.
+</A>
+</H3>
+
+<H3>
+<A HREF="#img-042a">
+Penparc.
+</A>
+</H3>
+
+<H3>
+<A HREF="#img-042b">
+Llocior'r Defaid.
+</A>
+</H3>
+
+<H3>
+<A HREF="#img-050a">
+Maen Derwyddol Ger LLaw Llyn-Y-Fan Fawr.
+</A>
+</H3>
+
+<H3>
+<A HREF="#img-050b">
+LLyn-Y-Fan.
+</A>
+</H3>
+
+<BR><BR><BR>
+
+
+<A NAME="img-006a"></A>
+<CENTER>
+<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-006a.jpg" ALT="Cerfiad mewn trawst perthynol i hen amaethdy Brynygroes, yn dynodi adeg ei adeiladu, ac ewn ei breswylydd.  Mae y lle wedi ei ddal gan yr un llinach am dros 400 o flynyddoedd." BORDER="2" WIDTH="432" HEIGHT="218">
+<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 432px">
+Cerfiad mewn trawst perthynol i hen amaethdy Brynygroes, yn dynodi adeg ei adeiladu, ac ewn ei breswylydd.  Mae y lle wedi ei ddal gan yr un llinach am dros 400 o flynyddoedd.
+</H4>
+</CENTER>
+
+<BR><BR>
+
+<A NAME="img-006b"></A>
+<CENTER>
+<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-006b.jpg" ALT="Bryn-Y-Groes." BORDER="2" WIDTH="333" HEIGHT="466">
+<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 333px">
+Bryn-Y-Groes.
+</H4>
+</CENTER>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap007"></A>
+
+<H2 ALIGN="center">
+CYFLWYNEDIG
+</H2>
+
+<H3 ALIGN="center">
+1
+</H3>
+
+<H3 ALIGN="center">
+GRIFFITH DAVIES, Ysw.,
+</H3>
+
+<H3 ALIGN="center">
+SEATTLE, WASHINGTON, AMERICA.
+</H3>
+
+<BR>
+
+<P CLASS="poem">
+At foneddwr&mdash;brodor glân,<BR>
+Lyfr bychan, dos a'th gân,<BR>
+Nid oes genyf anrheg well<BR>
+Iddo ar Gyfandir pell<BR>
+Na'r caneuon syml hyn&mdash;<BR>
+Cerddi bro ei faboed gwyn.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Yma gwelodd gynta'r byd,<BR>
+Giedd suai gwsg ei gryd,<BR>
+Yn ei dyfroedd laslanc llon<BR>
+Dysgodd gyntaf nofio'r don,<BR>
+Ar ei glanau yfai ddysg,<BR>
+Yn ei llynau daliai'r pysg.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Am flynyddau wedi hyn<BR>
+Cerddai'r fro, a dringai'r bryn.<BR>
+Anturiaethus fu ei daith<BR>
+I'r pellderoedd lawer gwaith;<BR>
+A chyfrinach anian gu<BR>
+Glywodd ar y Mynydd Du.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Myn brodorion yr Hen Wlad<BR>
+Adrodd beunydd mewn mwynhad<BR>
+Am ei deithiau yma a thraw<BR>
+Gyda'i lyfr yn ei law;<BR>
+Hoffai wybod meddwl dyn,<BR>
+Meddwl Duw yn fwy na'r un.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Haf a gauaf, tes a gwynt,<BR>
+Carai fyn'd i'r Capel gynt,<BR>
+Rhoes ei ddawn yn offrwm byw<BR>
+Ar allorau sanctaidd Duw;<BR>
+Casglodd yma fanna bras,<BR>
+Canodd yma gerddi gras.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+I'r cwrdd gweddi ffyddlawn bu,<BR>
+Yn yr Ysgol, athraw cu;<BR>
+Ei ddisgyblion dros y byd<BR>
+Dystiant am ei wersi drud,<BR>
+Hauodd ef ar lawer dol,<BR>
+Tyf cynhauaf gwyn o'i ol.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Diwrnod yn y cwmwl trwm<BR>
+Ydoedd hwnw yn y Cwm<BR>
+Aeth a'r delfryd lanc di-ail<BR>
+Tua gwlad machludiad haul;<BR>
+Yn y cwmwl nid oedd gwên,<BR>
+Wylai'r ieuanc, wylai'r hen.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mae blynyddau maith er hyn,<BR>
+Newid sydd ar fro a bryn;<BR>
+Hen gyfoedion wedi myn'd,<BR>
+Nid oes mwy ond <I>ambell</I> ffrynd,<BR>
+Yntau fry ar dyrau llwydd<BR>
+Gafodd fyd a Duw yn rhwydd.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Daw hanesion dros y dón,<BR>
+Hanes glân fel ewyn hon,<BR>
+Hanes calon eang, hael,<BR>
+Fedra roi mor llon a chael,<BR>
+Hanes bywyd sydd a'i fryd<BR>
+Beunydd i brydferthu byd.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Frodor anwyl, hoff yn awr<BR>
+Ganddo gofio llwybrau'r wawr,<BR>
+Mae y Mynydd Du o hyd<BR>
+Iddo'n gyfrinachau'i gyd,<BR>
+Salmau'r neint sydd ar ei glyw&mdash;<BR>
+Mynydd ei Wynfydau yw.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Lyfr bychan, dos a'th gân<BR>
+Drosodd i'r boneddwr glân;<BR>
+Nid oes genyf anrheg well<BR>
+Iddo ar Gyfandir pell<BR>
+Na'r caneuon syml hyn&mdash;<BR>
+Cerddi gwlad ei faboed gwyn.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+G. AP LLEISION.<BR>
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap009"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Wrth Droed y Mynydd Du.
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+'Roedd blodau ar y dyffryn,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A Mai o dan y coed,</SPAN><BR>
+Yn chwareu gyda'r awel<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn lion ac ysgafn droed:</SPAN><BR>
+Fe ganai y fwyalchen<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar gangen las uwchben,</SPAN><BR>
+Heb wrando cyfrinachau serch<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y ddau oedd dan y pren.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Fe welsant flodau'n tyfu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar bedwar-ugain Mai,</SPAN><BR>
+Ond welodd neb er hynny,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Eu serch yn myn'd yn llai;</SPAN><BR>
+Adroddant wrth en gilydd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Adgofion blwyddi fu,</SPAN><BR>
+Pan rodient dan oleuni'r lloer<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Hyd llethrau'r Mynydd Du.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+"'Rwy'n cofio'r noson gyntaf<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'th welais, f'anwyl un,</SPAN><BR>
+Pan deimlais yn fy nghalon<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fod mellt yn llygad mun;</SPAN><BR>
+'Rwy'n cofio'th wylio'n rhedeg<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fel ewig dros yr allt,</SPAN><BR>
+A'r nos oedd yn dy lygad, Gwen,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r aur oedd yn dy wallt."</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+"Ond dofi wnaeth y fellten<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Oedd yn dy lygad, Gwen,</SPAN><BR>
+Ac yn lle aur daeth eira<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I aros ar dy ben:</SPAN><BR>
+Mi garaf eto'th lygad,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fy nghariad, clyw fy ngair,</SPAN><BR>
+A charaf eto'r eira, Gwen,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fel cerais gynt yr aur."</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+"'Rwy'n cofio gofyn iti,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O dan y bedw bren,</SPAN><BR>
+A wnaethet fy mhriodi,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Addewaist tithau, Gwen:</SPAN><BR>
+Ysbio rhwng y cangau<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Roedd goleu llwyd y lloer,</SPAN><BR>
+A ninnau rhwng ei llewyrch, Gwen,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Heb deimlo'r gwynt yn oer."</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+"'Rwy'n cofio'r boreu dedwydd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r nef yn las uwchben,</SPAN><BR>
+Pan unwyd ein calonnau,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fe gofi dithau, Gwen:</SPAN><BR>
+Ti wridaist wrth yr allor<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fel cwmwl cynta'r wawr;</SPAN><BR>
+A chrynu wnai fy nghalon, Gwen,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fel gweli'm dwylaw'n awr."</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+"Fe gododd llawer storom,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fe'n curwyd gan y dón,</SPAN><BR>
+Bu llawer pryder chwerw<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn llechu dan ein bron;</SPAN><BR>
+Cyn hir â'r storom olaf<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I blith y stormydd fu,</SPAN><BR>
+Ac huno gawn yn dawel, Gwen,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth odreu'r Mynydd Du."</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+<I>Abercrave.</I>
+<BR>
+R.  BEYNOK, B.A.
+</P>
+
+<BR><BR>
+
+<A NAME="img-010"></A>
+<CENTER>
+<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-010.jpg" ALT="MYNWENT CWMGIEDD." BORDER="2" WIDTH="434" HEIGHT="371">
+<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 434px">
+MYNWENT CWMGIEDD.
+</H4>
+</CENTER>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap011"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Adgofion Mebyd.
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+Heda meddwl i'r gorphenol,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I baradwys bore oes,</SPAN><BR>
+Pan oedd bywyd yn ddymunol,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pryd na chwythai awel groes;</SPAN><BR>
+Cysegredig oedd y twyni<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Lle chwareuem amser gynt,</SPAN><BR>
+Nid oedd gofid wedi'i eni,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nid oedd brad yn swn y gwynt.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Yr oedd engyl ar y llwybrau,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'N syllu arnom hyd y ffyrdd,</SPAN><BR>
+Eden ydoedd "Penyffaldau,"<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Lle treuliasom oriau fyrdd;</SPAN><BR>
+Oriau glân heb wag oferedd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I lychwino'r tymhor gwyn;</SPAN><BR>
+Darn o'r nef yn ein hedmygedd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Oedd y llecyn prydferth hyn.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Cynal oedfa wedi'r oedfa<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wnelem ni ar ben y Bryn,</SPAN><BR>
+Nid oedd neb yn gwag-rodiana<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y nos Suliau sanctaidd hyn;</SPAN><BR>
+Pobi ieuainc yn finteioedd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dyrent yma wedi'r cwrdd,</SPAN><BR>
+Gan orfoledd naws y nefoedd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O! mor anhawdd oedd myn'd ffwrdd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Cofio'r adeg pan neillduem<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I ryw gonglau unig iawn,</SPAN><BR>
+Yno'n fynych yr arferem,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Heb un "dorf," berffeithio'n dawn;</SPAN><BR>
+Adrodd darnau y "Pen Chwarter,"<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Er eu gloewi, wnelem 'nawr,</SPAN><BR>
+Yna wedyn gan ein hyder,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nid oedd neb yn tori lawr.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ambell noson deg o'r wythnos<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gwelid ni dan lwyni heirdd,</SPAN><BR>
+Fel "derwyddon" yr hen oesau<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn cael orig gyda'r beirdd;</SPAN><BR>
+"Oriau'r Hwyr" ac "Oriau'r Bore,"<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">"Oriau Ereill" Ceiriog Hughes,</SPAN><BR>
+A ddarllenem am y gore,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cyn bod son am <I>football news</I>.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Dysgu nyddu'r "cynghaneddion,"<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A llinellu yn ddiball,</SPAN><BR>
+A chael ffrwd o grechwen iachus<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth ddarganfod ambell wall;</SPAN><BR>
+Hyn yw'r rheswm fod fy ardal<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wedi codi beirdd o nod,</SPAN><BR>
+Wrth fyfyrio pethau ofer<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ellir byth gyrhaeddyd clod.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Wrth ymlwybro tua'r Capel<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dros y bryn, y waun, a'r ddol,</SPAN><BR>
+Nid oedd calon un addolydd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn dychmygu pethau ffol;</SPAN><BR>
+Gwelem Dduw yn mrig y perthi<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'N llosgi, megys Moses gynt,</SPAN><BR>
+Caem ein dwyfol ysbrydoli,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'n gweddnewid ar ein hynt.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Seiniau adar bach y llwyni<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dorai'n fiwsig ar ein clyw,</SPAN><BR>
+Yr oedd natur yn ein tywys<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Tuag allor cysegr Duw;</SPAN><BR>
+Megys Enoch gynt yn rhodio<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rhodiai tadau dros bob rhiw;</SPAN><BR>
+Dal cymundeb â'r ysbrydol<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ydyw rhodio gyda Duw.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+GWILYM WYN.
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap013"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Llynau'r Giedd.
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+Hen afon hoff! dy ganmol wnaf,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A chanaf i dy Lynau,</SPAN><BR>
+Cyrchleoedd difyr, llon, di-loes,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fu rhai'n ar hyd yr oesau;</SPAN><BR>
+Bum innau'n chwareu lawer tro,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A nofio yn eu dyfroedd,</SPAN><BR>
+A hel eu pysg, ddydd mebyd ter,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Oedd imi'n haner nefoedd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Llyn "dysgu nofio" oedd "Llyn Scwd,"<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A brwd oedd plant am dano,</SPAN><BR>
+Nid oedd ei debyg yn y wlad<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I chware' tra'd a dwylo';</SPAN><BR>
+Ei waelod welodd llawer un,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A blin fu'r ymdrech droion</SPAN><BR>
+I ffrwyno'r lli', a dysgu'n llon<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I farchog ton yr afon.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+"Llyn Gored" sydd fel gwydr-ddrych<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pan fyddo sych yr afon,</SPAN><BR>
+A'r graig uwchben wrth wel'd ei llun<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Addolai'i hun yn gyson;</SPAN><BR>
+Ond pan ddaw llif i lawr drwy'r llyn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn ewyn gwyn cynddaredd,</SPAN><BR>
+Yn synu pawb bydd dyfroedd iach<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Niagra fach Cwmgiedd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Nid yw "Llyn Cwar" yn fawr ei faint,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Er cymaint son am dano,</SPAN><BR>
+Gogoniant hwn yw'r ffynnon lon<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Sy'n llifo'n gyson iddo;</SPAN><BR>
+Rhyw gawg yw ef i ddal ei gwin<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn mhoethder hin yr hafau,</SPAN><BR>
+Pan sych yr afon yn mhob man,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Llyn Cwar ddiwalla'n heisiau.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+"Llyn Dafydd Morgan," dyma fe,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mewn creigle mae ei wely,</SPAN><BR>
+A physg yr afon dd'ont yn llon<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O dan ei don i gysgu;</SPAN><BR>
+Mae Dafydd Morgan yn ei fedd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A Giedd eto'n llifo,</SPAN><BR>
+Ond aros mae y llyn o hyd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r byd yn myned heibio.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+"Llyn Felin Fach" ar lawr y Cwm,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mae heddyw'n llwm ei gylchoedd,</SPAN><BR>
+Mae'r felin gynt oedd wrth ei lif<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn adfail er's canrifoedd;</SPAN><BR>
+Bu llawer rhod o dan ei don<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn gyson ei throadau,</SPAN><BR>
+A holi'n segur mae o hyd&mdash;<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pa le mae yd y tadau?</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Llyn dwfn yr "Olchfa," du ei liw,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cymydog yw i'r mynydd,</SPAN><BR>
+A'r miloedd defaid yn yr ha'<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A olchir yma'n ddedwydd;</SPAN><BR>
+Os du ei don, daw'r praidd yn wyn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'r cnaif o'r llyn yn gyson,</SPAN><BR>
+A thra bo'r Mynydd Du, parhâ<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yr "Olchfa" yn yr afon.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P>
+Mae eto Lynau'n uwch i'r lan,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar ffordd y Fan a'r Carnau,</SPAN><BR>
+Y Cefn Mawr a'r Gareg Goch,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A glyw y croch raiadrau,</SPAN><BR>
+Dyfnder yn galw dyfnder sy'<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn gry' ar hyd y mynydd,</SPAN><BR>
+A Giedd lama'n ewyn gwyn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O lyn i lyn i'r Werydd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+<I>Cwmgiedd.</I>
+<BR>
+RHYS POWEL (<I>Yorath</I>).
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap015"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Shon Wil Rhys.
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+'Rwyf yn awr mewn gwth o oedran,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac yn gwisgo'r blewyn brith,</SPAN><BR>
+Hen gymeriad hynod ydwyf,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wedi'i fagu yn eich plith;</SPAN><BR>
+Nid oes neb sydd yn trigianu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn nghyffiniau afon Gwys</SPAN><BR>
+Wedi cerfio'i enw'n ddyfnach<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn y wlad na Shon Wil Rhys.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Caled i mi a fu bywyd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O'i gychwyniad hyd yn hyn,</SPAN><BR>
+Megys myrtwydd heb wên heulwen<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dan gysgodau dwfn y glyn;</SPAN><BR>
+Rhwyfo wyf mewn dyfroedd dyfnion,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cyn ac wedi cym'ryd gwraig,</SPAN><BR>
+Ond 'rwyf fi a'r llong heb suddo,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac heb daro'n erbyn craig.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Os mai gwael yw'm gwedd yn fynych,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Os mai llwydaidd yw fy ngwisg,</SPAN><BR>
+Nid yw'n deg i neb i farnu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gwerth y cnewllyn wrth y plisg;</SPAN><BR>
+Haera rhai na ches fy nghrasu'n<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddigon caled, medde'n nhw,</SPAN><BR>
+Ond ni fu y rhai'n yn ngenau'r<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ffwrn o gwbl gwnaf fy llw.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Llawer coegyn sydd am wneuthur<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ffwl o honwyf lawer pryd,</SPAN><BR>
+Peidiwch chwi er hyn camsynied,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y mae Shoni yma'i gyd;</SPAN><BR>
+Os yr ydwyf yn ddiniwed,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nid wyf fi i gyd yn ffol,</SPAN><BR>
+Nid y fi yw'r unig berson<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fu fel Dafydd yn nillad Saul.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Pan yn nghryfder nerth ac iechyd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Teithiais lawer ar fy hynt,</SPAN><BR>
+Trwy gul gymoedd a thros fryniau<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I gyrddau mawr yr amser gynt;</SPAN><BR>
+Yno wylo, neidio, a moli,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A rhoi proc i'r hen Amen,</SPAN><BR>
+Rhoddais <I>oil</I> ar <I>wheel</I> y bregeth<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ganwaith cyn y doi i'r pen.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mae'r pregethwyr doniol hyny<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bron i gyd yn llwch y llawr,</SPAN><BR>
+Yn adgofio am eu haeledd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y mae llawer hen got fawr;</SPAN><BR>
+Nid oedd un pregethwr enwog<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn y de na'r gogledd draw</SPAN><BR>
+Na fum i ryw dro yn rhywle<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gyda'r brawd yn ysgwyd llaw.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Hen bregethwyr tanllyd Cymru,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn y wlad ac yn y dref,</SPAN><BR>
+Oedd y dyddiau gwlithog hyny<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn gynefin iawn am llef;</SPAN><BR>
+Os pregethwyr mwy dysgedig<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A gyfodwyd yn ein plith,</SPAN><BR>
+Hen bregethwyr cynt, er hyny,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I Shon Rhys am fêl a blith.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+'Rwyf yn awr yn Rhosydd Moab,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bron a chyrhaedd pen fy nhaith,</SPAN><BR>
+Os yw'r llwybr yn gerygog,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nid yw'r siwrnai ddim yn faith;</SPAN><BR>
+Os yw cefnfor f'oes yn arw,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn ddiangol af i'r lan,</SPAN><BR>
+Daw y porthladd clyd, dymunol,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I fy ngolwg yn y man.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Parch. D. ONLLWYN BRACE.
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap017"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Pen y Cribarth.
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I ben y Cribarth uchel?</SPAN><BR>
+I deg fwynhau prydnawn-ddydd mwyn,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar war y clogwyn tawel,</SPAN><BR>
+Ac yfed iechyd dros ei fin,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O gwpan gwin yr awel.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I ben y Cribarth Talfrig?</SPAN><BR>
+I edrych ar y fywiog fro<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Sydd dano yn weledig,</SPAN><BR>
+Ardaloedd eang hyd y môr<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yw'r oror estynedig.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I ben y Cribarth eto?</SPAN><BR>
+I dremio draw i ben y Fan,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Does dim ond anian yno&mdash;</SPAN><BR>
+Yn fynydd mawr, a defaid mân,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A nentydd glân yn llifo.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I ben y Cribarth golau?</SPAN><BR>
+Mae hedd yn awr lle bu cyn hyn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddaeargryn yu y creigiau,</SPAN><BR>
+Cawn ddarllen ar bob careg bron<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Hanesion o'r hen oesau.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mae'n hyfryd myn'd ar hyd y Garth,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I ben y Cribarth beunydd,</SPAN><BR>
+Ac uno ym mheroriaeth lon<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Alawon yr ehedydd;</SPAN><BR>
+Tra'r byd yn mhell, a'r nef gerllaw,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pwy na ddaw yn addolydd?</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+<I>Maesyderi, Abercrave.</I>
+<BR>
+T. J. DAVIES (<I>Iscoed</I>).
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap018"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Yn y Mawn ar ben y Mynydd.
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+Ar y mynydd yr emynaf,<BR>
+Ar faen sedd mewn hedd mwyneiddiaf;<BR>
+Rhoddaf alaw ar ddu foelydd,<BR>
+Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Awel bur a haul y boreu,<BR>
+Yma geir fel am y goreu,<BR>
+Yn rhoi yni i'r awenydd,<BR>
+Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ond, er hyny, nid yr anial<BR>
+Mawnog hwn yw'r man i gynal<BR>
+Hwyl y gwanwyn hael ei gynydd,<BR>
+Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ar y bryniau mawr wybrenol<BR>
+Mae dystawrwydd mud, ystyriol,<BR>
+Yn sobreiddio naws boreu-ddydd,<BR>
+Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ni cheir cor yn chwareu carol<BR>
+Yn y llwyn yn llu awenol;<BR>
+Mae cor mwyn y llwyn yn llonydd<BR>
+Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Chwery <I>un</I> â chywir anian,<BR>
+Ei grwth unig wrtho'i hunan;<BR>
+Cu iawn ydyw cân ehedydd<BR>
+Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ef yw cerddor dor y daran,<BR>
+Difraw troedia fro y trydan;<BR>
+Bwria'i unawd o'r wybrenydd,<BR>
+Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR>
+</P>
+
+<A NAME="img-018a"></A>
+<CENTER>
+<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-018a.jpg" ALT="GORED Y GIEDD." BORDER="2" WIDTH="422" HEIGHT="356">
+<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 422px">
+GORED Y GIEDD.
+</H4>
+</CENTER>
+
+<BR>
+
+<A NAME="img-018b"></A>
+<CENTER>
+<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-018b.jpg" ALT="TREM I'R MYNYDD DU." BORDER="2" WIDTH="429" HEIGHT="311">
+<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 429px">
+TREM I'R MYNYDD DU.
+</H4>
+</CENTER>
+
+<P CLASS="poem">
+O bell clywir y gog dirion,<BR>
+Gyda'r awel o'r godreuon,<BR>
+Efo moliant haf ymwelydd,<BR>
+Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Draw ac yma drwy y cymoedd,<BR>
+Cri a glywir o'r creigleoedd,<BR>
+Bywiog alaw y bugeilydd,<BR>
+Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Truman cribog, muriog, mawrion,<BR>
+A'u hesgeiriau yn ysgyrion,<BR>
+Yma wyliant uwch y moelydd,<BR>
+Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Metha'r haf a'i fwynaf wenau,<BR>
+Wyrddu llen i ben y banau;<BR>
+Oeda'r gauaf yn dragywydd,<BR>
+Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ymherodraeth y mawr wywdra,<BR>
+Heb eginyn bywiog wena;<BR>
+Lle ni chawn na llwyn na chynydd,<BR>
+Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ac ar fynwes cwr y fawnog<BR>
+Torwyd lluniau traed y llwynog,<BR>
+Heibio hwylia yn ysbeilydd,<BR>
+Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ar y clogwyn mawr cilwgus<BR>
+Haf awelon sydd yn felus,<BR>
+A chael enyd fach o lonydd,<BR>
+Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mwynhau heddwch y mynyddoedd,<BR>
+A mwynderau y mawndiroedd,<BR>
+Sy'n baradwys iawn i brydydd,<BR>
+Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+GWYDDERIG.
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap020"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Bugail y Mynydd Du.
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+Rhys oedd bugail y Mynydd Du,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A theilwng fab y wawrddydd,</SPAN><BR>
+Yn nghwmni Toss, ei hanes fu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fel chwedl ar y mynydd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Arferai godi gyda'r haul,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pan ddelai 'r wawr i'r Bannau,</SPAN><BR>
+A mynai yn ei belydr glân<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gael bedydd tan bob borau.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Hyd Fawnen Gwys a'r Esgair Ddu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fe ddeadellai'r defaid,</SPAN><BR>
+A Toss yn barod, wrth ei law,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I wneud ei arch a'i amnaid.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Y gauaf fel yr haf o hyd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bu ef yn ffyddlon iddynt,</SPAN><BR>
+Wynebai storm Bwlch-adwy'r-gwynt,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A dryccin eira, drostynt.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+A chalon ysgafn oedai'n hir<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn awyr iach y bryniau,</SPAN><BR>
+Tra'r awel bur a'i phwyntyl llon<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn lliwio'n goch ei ruddiau.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Fe garodd edrych dros y ddôl<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Draw i bellderau'r mynydd,</SPAN><BR>
+A gwrando swn y nentydd byw<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn galw ar eu gilydd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Fe godai'i lais mewn hapus gân<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O ddiolchiadau calon,</SPAN><BR>
+A chododd allor lawer gwaith<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar ben y Cerrig Coegion.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ar ben y mynydd&mdash;pell o'r dref,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nef oedd agosaf iddo,</SPAN><BR>
+Newyddion byd a aent yn hen<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth deithio tuag ato.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Felused iddo yn yr hwyr<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Oedd cysgod clyd ei fwthyn,</SPAN><BR>
+A Men ei briod wrth y tan<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar aelwyd y Twyn Melyn.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Aeth llawer gauaf dros ei ben<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn stormydd ar y bryniau,</SPAN><BR>
+Cyn iddo groesi dros y glyn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I wlad yr hafddydd golau.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mae Men ac yntau yn y bedd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac adfail yw y bwthyn,</SPAN><BR>
+Ond gwena'r haul a brefa'r praidd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O hyd ar ben Twyn Melyn.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+<I>Abercrave.</I>
+<BR>
+RHYS DAVIES (<I>Ap Brychan</I>).
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap021"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Hela'r Twrch Trwyth.
+</H3>
+
+<P>
+(Addawodd Olwen briodi Cilhwoh os'y llwyddai i ddwyn y gwellaif a'r
+ellyn arian oedd yn nhalcen Twrch Trwyth iddi.  Aeth Cilhwch at Arthur
+i geisio cymhorth.  Galwodd Arthur ei dywysogion ynghyd i'r helfa.
+Llwyddwyd ar ol ymdrech galed a chyfnod hir o hela o'r Iwerddon drwy
+Gymru i Cernyw i sierhau a geisiai Olwen.  Ond diangodd y Twrch a'i
+fywyd ganddo.&mdash;MABINOGION.)
+</P>
+
+<P>
+Croesodd yr helfa y Mynydd Du, ac oddiwrth hyn y deillia yr enw
+Cwmtwrch.
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Udganodd yr helgorn ar fynydd a bryn,<BR>
+A'i swn dros y moroedd adseiniodd yn syn,<BR>
+A chododd y gwledydd yn llwyth ar ol llwyth,<BR>
+Ar alwad ein Harthur i hela'r Twrch Trwyth.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Daeth gwyr Ynys Prydain ynghyd o'r tair cainc,<BR>
+A dewrion gwyr Llydaw, a Norman a Ffrainc,<BR>
+A'u helgwn a'u gwaedgwn yn naw cant ac wyth,<BR>
+Yn blysio'n angerddol am waed y Twrch Trwyth.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Marchogion a groesent y tonau yn awr<BR>
+Mewn rhwysg i'r Iwerddon a'r haf ar y llawr,<BR>
+A bloeddiai'r Gwyddelod&mdash;"Daeth dydd talu'r pwyth,<BR>
+Ac Arthur i'n gwared o law y Twrch Trwyth."<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Yn nghraig Esgair oerfel rhoi helsain wnai'r cwn,<BR>
+A'r Twrch a'i saith berchyll a glywent y swn.<BR>
+A chnoi a thraflyncu y ddaear wnai'r wyth,<BR>
+A chrynodd yr Ynys dan rhoch y Twrch Trwyth.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Dechreuodd yr helfa a hela fu'n awr<BR>
+O foreu hyd nos ac o'r nos hyd y wawr.<BR>
+A deuparth yr Ynys a wnaed yn ddi-ffrwyth,<BR>
+Gan wenwyn llysnafedd o enau Twrch Trwyth.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Trwy'r mor o'r Iwerddon i Gymru ar hynt<BR>
+Troes Twrch ei gyfeiriad a'i wrych yn y gwynt,<BR>
+A'r helwyr yn dilvn&mdash;ni fu y fath lwyth<BR>
+O wyn ar y tonau ag ewyn Twrch Trwyth.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Yn Aberdaugleddyf pan glaniodd y baedd,<BR>
+Bu dychryn drwy'r dalaeth ac alaeth a gwaedd.<BR>
+A dyn ac anifail, ac egin a ffrwyth,<BR>
+Ddifrodwyd o'r ddaear dan ddanedd Twrch Trwyth.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+O Benfro i Llwchwr y brysiodd 'rol hyn,<BR>
+Ac helwyr a helgwn yn dilyn yn dyn.<BR>
+Pum perchyll wrth Aman a laddwyd o'r wyth,<BR>
+A ffroeni'n ffyrnicach a wnai y Twrch Trwyth.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Medd ef wrth ei berchyll, "awn heibio Ddolgam,<BR>
+Llwynmoch a Chwmclyd a dialwn ein cam,<BR>
+A thaflwn holl greigiau'r Gellie'n un llwyth,<BR>
+Yn garnedd marwolaeth ar helwyr Twrch Trwyth."<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ofnadwy fu'r ymdrech yn nghwmwd Sarnfan,<BR>
+Drwy'r erchyll ddyfnderau hyd fro Craig-y-Fran.<BR>
+Dattodai y creigiau yn bwyth ar ol pwyth<BR>
+Dan wellaif mawr miniog yn nhalcen Twrch Trwyth.<BR>
+</P>
+
+<A NAME="img-022"></A>
+<CENTER>
+<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-022.jpg" ALT="CWMGIEDD (RHAN ISAF)." BORDER="2" WIDTH="434" HEIGHT="356">
+<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 434px">
+CWMGIEDD (RHAN ISAF).
+</H4>
+</CENTER>
+
+<P CLASS="poem">
+Y bryniau ysgythrog faluriwyd i lawr,<BR>
+(Mae'r cread yn deilchion fan hono yn awr).<BR>
+Marchogion a helgwn a grynent gan fwyth<BR>
+Yn swn dirgryniadau o'chneidiau Twrch Trwyth.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Yn nghraig Tyle Garw bu'r Twrch ar fin tranc,<BR>
+A rhanwyd ei berchyll, ond ef yn ei wanc<BR>
+A groesodd i'r Tywi&mdash;yr olaf o'r wyth,<BR>
+A'r awyr yn wefr o hela'r Twrch Trwyth.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+A misoedd a biwyddi o hela a wnaed<BR>
+Yr ellyn a'r gwellaif o'i dalcen a gaed,<BR>
+Ond Arthur ddilynodd a gwaddill ei lwyth,<BR>
+O'r Hafren i Cernyw ar ol y Twrch Trwyth.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Y Twrch a ddiflanodd 'does neb wyr i ble,<BR>
+Ac Arthur yn Nghernyw mewn cwsg byth mae e'.<BR>
+Ond tystio drwy'r oesoedd wna pob iaith a llwyth<BR>
+Mai helfa ddychrynllyd oedd helfa Twrch Trwyth.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+G. AP LLEISION.
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap023"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Afon Giedd.
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+Mae afon chwyrn y Giedd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn tarddu yn y mawn,</SPAN><BR>
+Daw ar ei phen i waered<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dros greigydd enbyd iawn;</SPAN><BR>
+Ar gefn ei chroch raiadrau,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddiwrnod mawr ei lli,</SPAN><BR>
+Daw darn ar ddaro o'r creigiau<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn 'sglyfaeth gyda hi.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Hi dwmla bobls mawrion,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dynelli o bob rhyw,</SPAN><BR>
+A chaiff ei hadgyfnerthu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gan afon rymus Cyw;</SPAN><BR>
+Mae'n myn'd dan wraidd y coedydd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A charia'r rhai'n drachefn,</SPAN><BR>
+A diorsedda'r pontydd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nes gwneud y lle'n ddidrefn.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Un boreu yn Gorphenaf,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mi gofiaf yn ddilai,</SPAN><BR>
+Pan ddaeth ei llif dychrynllyd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I gym'ryd wyth o dai;</SPAN><BR>
+Y Cwm sy'n ofni'r afon<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Byth wedyn ar y gwlaw,</SPAN><BR>
+A'r nos ni feiddia gysgu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rhag arswyd llif a ddaw.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ofnadwy ar ein clustiau<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yw swn ei chenllif hi,</SPAN><BR>
+A'r cerrig mawrion fflachiant<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn wreichion yn ei lli';</SPAN><BR>
+Ei tharth a gwyd i fyny<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn gwmwl tua'r nen,</SPAN><BR>
+A gwaedda yn gynddeiriog,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Mi fynaf fod yn ben.'</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mae pawb yn cyfreithloni<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yr enw gafodd hi,</SPAN><BR>
+A chiaidd, ciaidd ydyw<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O fewn ein dyddiau ni;</SPAN><BR>
+Ond Ef sy'n dal y wyntyll,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r dyfroedd yn Ei law,</SPAN><BR>
+Ostega ei chynddaredd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r gair bach hwnw, 'Taw.'</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Os rhuo mae y Giedd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Am gael ei ffordd ei hun,</SPAN><BR>
+Da genym fod ei Harglwydd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn noddfa byth i ddyn;</SPAN><BR>
+Mae'r plant sydd ar ei glanau<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn anwyl ganddo Ef,</SPAN><BR>
+A diogel yn mhob dryccin<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yw etholedig nef.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Wrth wel'd y gwyllt lifeiriant<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn pasio drws fy nhy,</SPAN><BR>
+Mae'r wers o flaen fy llygaid,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Mod inau fel ei lli',</SPAN><BR>
+Yn myn'd i'r goriwaered,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'r tragwyddoldeb pell;</SPAN><BR>
+O!  Arglwydd, pan gaf orphwys,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rho imi wlad sydd well.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+<I>Cwmgiedd.</I>
+<BR>
+HOWELL POWELL.
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap025"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Ffaldau Moel Feity.
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+Wrth droed y Foel arddunol,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ger murmur Tawe fwyn,</SPAN><BR>
+Mae'r Ffaldau llwyd, henafol,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rhwng meini braf a brwyn;</SPAN><BR>
+O'u cylch mae'r bryniau uchel<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn gwenu uwch eu pen,</SPAN><BR>
+A'r Fan yn spio arnynt<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Drwy gymyl yn y nen.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mor swynol ydyw canfod,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar foreu hafddydd gwyn,</SPAN><BR>
+Y defaid dirifedi<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn britho'r bryniau hyn;</SPAN><BR>
+Y'mysg y cerrig garw<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Sy'n gestyll rhag y gwynt,</SPAN><BR>
+Llochesant rhag ystormydd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dramwyant ar eu hynt.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Amaethwyr Crai a Llywel,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar ddydd 'crynhoi' y Fo'l,</SPAN><BR>
+A foreugyrchant yma,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mi welir neb yn ol;</SPAN><BR>
+Daw hefyd wyr Llanddeusant<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar eu ceffylau bach</SPAN><BR>
+I geisio'r defaid crwydrol,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'u dwyn hwy adre'n iach.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ceir gweled gwyr Glyntawe<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'u gyroedd yma'n dod,</SPAN><BR>
+Ni fu y fath brysurdeb<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mewn unrhyw fan erio'd:</SPAN><BR>
+Pob un a'i gi a welir<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn casglu'r praidd o'r bron,</SPAN><BR>
+A'u dwyn i fewn i'r Ffaldau,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rhwng muriau cedyrn hon.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ar ol eu dwyn i'r Ffaldau,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bydd pawb yn brysur iawn,</SPAN><BR>
+Pob un yn dal ei eiddo<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'w Ffald ei hun a gawn;</SPAN><BR>
+Os digwydd ambell ddafad<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Estronol yma ddod,</SPAN><BR>
+Bydd llawer llygad arni<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn ceisio gwneud ei 'nhod.'</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Wrth droi a thrafod llawer<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fe welir ambell un</SPAN><BR>
+O'r defaid, dros y muriau,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn cym'ryd ffordd ei hun;</SPAN><BR>
+Ac ar eu hol yn sydyn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bydd tyrfa fawr o gwn,</SPAN><BR>
+A'r lle yn haleliwia<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Byddarol gan y swn.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Doethineb cenedlaethau<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O ffermwyr yma fu,</SPAN><BR>
+Yn traethu am hanesion<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Helyntion Mynydd Du;</SPAN><BR>
+Adroddent am wrhydri<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yr hen fugeiliaid gynt,</SPAN><BR>
+Ac enwau'r cwn a glywir<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O hyd yn myn'd drwy'r gwynt.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mor ddedwydd ydyw bywyd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cyffredin gwyr y wlad,</SPAN><BR>
+Yn heddwch y mynyddoedd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mae iddynt wir fwynhad;</SPAN><BR>
+Fe gollir y bugeiliaid,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rhai newydd ddaw o hyd,</SPAN><BR>
+Ond erys y mynyddoedd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Heb newid oesau'r byd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+<I>Ystradgynlais.</I>
+<BR>
+LLEWELYN JONES.
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap027"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Y Llynfell.
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+Afonig a dardd yn ffrwd gref o'r ogof gerllaw<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Castell Craig-y-nos.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Fuoch chwi wrth Danyrogof?<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Welsoch chwi y temlau cain?</SPAN><BR>
+Glywsoch chwi gynghanedd Llynfell<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fel organ gref yn llanw rhain?</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Welsoch chwi wrth droed y clogwyn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fel y rhuthra ffrwd mor falch</SPAN><BR>
+I oleuni o dywyllwch<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Llwybrau cudd y cerrig calch?</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Bu yn hir yn nwfn gysgodion<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bro y gwyll&mdash;heb wawr na rhos;</SPAN><BR>
+Feiddia neb fyn'd hyd ei llwybrau<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Unig yn rodfeydd y nos.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Carwn wybod peth o hanes<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gwlad heb flodyn ynddi hi,</SPAN><BR>
+Heb un deryn bach yn canu;<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Heb un ganghen uwch ei lli.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ond fe geidw ei chyfrinach,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ni fyn son am ddim sy'n ol;</SPAN><BR>
+'Myn'd y'mlaen' yw hanes afon;<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Aros' ydyw hanes dol.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Dywedir fod ei dyfroedd gloew<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn newid lliw cyn delo gwlaw;</SPAN><BR>
+Dyma broffwyd llwyd y Blaenau&mdash;<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wêl y ddrycin cyn y daw.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ni wyr hi ddim am dymhorau,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Welodd hi erioed mor ha';</SPAN><BR>
+Ni fu gauaf yn ei rhwymo<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yng nghadwynau oer yr ia.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Y mae rhamant yn ei hanes,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cuddio wna rhag gwawrddydd dlos,</SPAN><BR>
+Dim ond ym mhrydnawn ei bywyd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gwel yr haul wrth Graig-y-nos.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Afon fechan, megis tithau,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Minau garwn deithio'n rydd,</SPAN><BR>
+Drwy gysgodion, i oleuni<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pen y daith yng Ngwlad y dydd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+<I>Corrig Haffes.</I>
+<BR>
+MYFYR MAI.
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap029"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Llygad y Dydd ar Waen Ddolgam.
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+Gem y ddôl yw'r tlws flodeuyn,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wisga'n fore ar ei bron,</SPAN><BR>
+Mae'n gwresawu pob pelydryn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddaw o'r haul i'w fynwes lon,</SPAN><BR>
+Natur fu yn paentio'i aeliau<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gyda phluen awel rydd,</SPAN><BR>
+Wrth ymolchi mewn pelydrau<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gwyna amrant llygad dydd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Lygad siriol lawn cyfaredd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn agored o fy mlaen;</SPAN><BR>
+Ei fychander yw ei fawredd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'i holl rwysg yw bod yn blaen;</SPAN><BR>
+Try i ffurf a lliw yr huan<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth gwmnia gydag ef,</SPAN><BR>
+Er dadblygu'u lygad gloew-lan,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Aros wna yn nhês y nef.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Lygad effro, nad yw'n hepian<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nes yr huna anian dlos,</SPAN><BR>
+Yn ei wynder, wrtho'i hunan,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gwena'r dydd a chysga'r nos;</SPAN><BR>
+Dysgwn wers y glân flodeuyn,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn y gwlith ei lygad ylch,</SPAN><BR>
+Fel na chenfydd un brycheuyn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn y llygaid sydd o'i gylch.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Lygad dydd, a chanwyll eurliw<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn ei ganol, megis tân,</SPAN><BR>
+Ai nid heulrod glaswellt ydyw<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Egyr ag ymylwe mân?</SPAN><BR>
+Er ei fod yn nghanol tyrfa<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O'i wyn-frodyr ar y waen,</SPAN><BR>
+Wrth yr un ni chenfigena,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mae ei burdeb yn ddi-staen.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Flodyn gwylaidd, byth ni ddringa<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ben y clawdd am sylw'r byd,</SPAN><BR>
+Mewn dinodedd y cartrefa,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gyda'r blodau lleia'i gyd;</SPAN><BR>
+Hwn wrth fyw mewn gostyngeiddrwydd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddysga wersi i lawer un,</SPAN><BR>
+A ddisgynodd i ddinodedd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth wneud duw o hono'i hun.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Dena lygad rhyw forwynig,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Sycha'i sendyl yn y gwlith,</SPAN><BR>
+Wrth dramwyo'r llwybr unig<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gyda'r wawr i gyrchu'r blith;</SPAN><BR>
+Plyga'n wylaidd i anwylo<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Blodyn siriol 'gwaen Ddolgam,'</SPAN><BR>
+Am fod arall yn blodeuo<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar hoff fedd ei thad a'i mam.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Anwyl flodyn, anhawdd cefnu,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gan ei adael ar y ddôl,</SPAN><BR>
+Wrth fiarwelio, 'rwyf yn credu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ei fod yn syllu ar fy ol;</SPAN><BR>
+O! am fyw ei fywyd gloew,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gyda chalon onest, rydd,</SPAN><BR>
+Fel y gallwn, cyn fy marw,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddod yn wyn fel Llygad Dydd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+GWILYM WYN.
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap031"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+O'r Niwl i'r Nef.
+</H3>
+
+<P>
+[Achlysurwyd y gân dyner hon gan farwolaeth llanc ieuanc o Abercraf ar
+ei flordd yn ol o Lyn-y-Fan.  Darfu iddo ef a dau lanc arall golli eu
+ffordd yn y niwl.  Cyrhaeddodd ei gyfeillion adref yn fyw, ond ar ol
+tridian o ymchwil deuwyd o hyd i'w gorph et yn ymyl afon Twrch.  Yr
+oedd ar ei berson ar y pryd Destament Cymraeg a nifer o draethodau
+crefyddol.]
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Rwy'n mynd, fy nhad a mam,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I wlad na ddof yn ol;</SPAN><BR>
+'Rol teithio llawer cam<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dros lawer bryn a dôl.</SPAN><BR>
+Rwyf wedi blino'n lân,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fy nerth sydd yn gwanhau,</SPAN><BR>
+Mae afon o fy mlaen,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A niwl o'm cylch yn cau.</SPAN><BR>
+Tuhwnt i'r Mynydd Du,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rwy'n gweld rhyw hyfryd wlad,</SPAN><BR>
+A thuag atti hi<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rwy'n mynd, fy mam a nhad.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Rwyf wedi colli 'm ffordd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fy ffryndiau sydd ar goll,</SPAN><BR>
+A minnau yn y nos<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn chwilio am danynt oll.</SPAN><BR>
+Ond nid oes un a ddaw<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'm cwrdd yr ochr hyn,</SPAN><BR>
+Ond mae yr ochr draw<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn llawn o engyl gwyn.</SPAN><BR>
+Ac fel yn dweud i gyd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Na chaf fi unrhyw gam,</SPAN><BR>
+Rwy'n mynd i'r bythol fyd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ffarwel, fy nhad a mam.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mae afon o fy mlaen,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rwy'n clywed swn y don;</SPAN><BR>
+Rwy'n gweld y rhai sy'n byw<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Tuhwnt i ffrydiau hon.</SPAN><BR>
+Mae melus hun yn dod,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Rol dydd o ludded maith,</SPAN><BR>
+A minnau 'n teimlo fod<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gorphwysfa ar ben y daith.</SPAN><BR>
+I groesi 'rochr draw,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nid oes ond megis cam,</SPAN><BR>
+Rwy'n mynd i'r byd a ddaw,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ffarwel, ffarwel fy mam.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+WATCYN WYN.
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap032"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Gwilym Shon.
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+Mae Gwilym Shôn yn awr yn hen,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mae'r eira ar ei ben,</SPAN><BR>
+Yn araf ddisgyn dros ei en<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nes gwneyd ei farf yn wen;</SPAN><BR>
+Ar fin y nant mae'i fwthyn tlawd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yng nghwmwd godreu'r bryn,</SPAN><BR>
+Ni wyr rhwysgfawredd pell a ffawd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddim am y bwthyn hyn.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Bob nos fe gwsg ar wely gwellt,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A chysgu'n esmwyth wna,</SPAN><BR>
+Hyd nes daw'r wawrddydd drwy y dellt<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I ddywedyd "Bore da;"</SPAN><BR>
+Ac yn ei goleu daw i lawr,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac ar ei liniau trwm</SPAN><BR>
+Gweddio wna yn ngoleu'r wawr<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gerllaw ei wely llwm.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Un hoff o'r mynydd yw efe,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bydd yno'n fore iawn</SPAN><BR>
+O olwg pobman ond y Ne',<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rhwng y twmpathau mawn;</SPAN><BR>
+Heb wybod am rwysgfawredd dyn,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Na moethau'r palas gwych,</SPAN><BR>
+Mae yno'n siarad wrtho'i hun,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A bwyta'i damaid sych.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Bu ef mewn gweddi lawer gwaith<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yng nghysgod llwyn o frwyn,</SPAN><BR>
+A bu yr awel ar ei thaith<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn ewrando ar ei gwyn.</SPAN><BR>
+Fe safodd ganwaith ar y bryn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I gofio'r dyddiau gynt,</SPAN><BR>
+Ac mewn myfyrdod elai'n syn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cyn cychwyn ar ei hynt.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Yn fore, bore, bydd ar daith<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn rhodio'i lwybr cam,</SPAN><BR>
+A chadd foreufwyd lawer gwaith<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn mwthyn bach fy mam;</SPAN><BR>
+Fe wyddai mam heb unrhyw gais<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pa bryd oedd Shôn am fwyd,</SPAN><BR>
+Hi adnabyddai wrth ei lais,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac wrth ei wyneb llwyd.</SPAN><BR>
+A phan yn bwyta'i damaid mwyn,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A ninnau'r plant gerllaw,</SPAN><BR>
+Murmurai Shôn mewn banner cwya<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Am bethau'r byd a ddaw.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Wrth rodio'r caeau 'nol a blaen<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nid yw am gwrdd a'r un;</SPAN><BR>
+Fe groesa ef ar draws y waen<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Er cael bod wrtho'i hun;</SPAN><BR>
+A siarad mae pan ar ei daith<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O hyd mewn distaw dôn,</SPAN><BR>
+Nes wy'n dychmygu ambell waith<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fod angel gyda Shôn.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mae'r plant yn dianc rhagddo'n syn,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn cilio tua'r pant,</SPAN><BR>
+Ac yntau dianc fry i'r bryn,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn cilio rhag y plant.</SPAN><BR>
+Diniwed yw, yn ofni'r byd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ei wawdio ar ei hynt,</SPAN><BR>
+Tra'n gafael mae ei serch o hyd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Nol yn yr amser gynt.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+'Does ganddo awrlais yn y byd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Na modd ychwaith i'w chael,</SPAN><BR>
+Ond adnabydda ef o hyd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yr amser wrth yr haul;</SPAN><BR>
+Proffwydo'r tywydd teg o draw,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ni fethodd ef erio'd,</SPAN><BR>
+A chanfod mae y gawod wlaw<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddiwrnodau cyn ei dod.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mae yn y capel erbyn pryd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar fore Sabboth Duw,</SPAN><BR>
+Y mae ei weddi dawel, fud,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn gwneyd ei fawl yn fyw;</SPAN><BR>
+Ac os dechreua cennad Iôn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddarlunio gwerth y gwaed,</SPAN><BR>
+Er heb Amen, canfyddir Shôn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn codi ar ei draed.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Aeth dynion ieuainc caled, hy',<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Er cael difyrrwch ffol</SPAN><BR>
+Un hwyr i wawdio wrth ei dy,&mdash;<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ond troisant yn eu hol</SPAN><BR>
+A braw a gwelwder ar bob gwedd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Can's torrodd ar eu clyw&mdash;</SPAN><BR>
+Swn Shôn o ymyl gwlad yr hedd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn galw ar ei Dduw.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Fry yn yr unig anial gwm<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dan goedydd cnau ac ynn,</SPAN><BR>
+Y mae adfeilion bwthyn llwm<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yng nghanol drain a chwyn;</SPAN><BR>
+A Gwilym Shôn a ddaw bob dydd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'r waen uwchlaw y ty,</SPAN><BR>
+Ac edrych ar yr adfail bydd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A chofio'r dyddiau fu.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ac os wyt ti, ddarllennydd mwyn,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Am ofyn im paham,&mdash;</SPAN><BR>
+O! gwel yn adfail dan y llwyn,&mdash;<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Hen fwth ei dad a'i fam.</SPAN><BR>
+Bu yna'n chwareu'n blentyn llon,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fe dyfodd yna'n ddyn,</SPAN><BR>
+Mae gweld y lle yn glwyf i'w fron,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Galara wrtho'i hun.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mae'r danadl lle bu'r aelwyd gynt,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r drysni lle bu'r tân,</SPAN><BR>
+Bu yno'n gwrando swn y gwynt,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bu yno'n canu cân,</SPAN><BR>
+A chyda'r teulu lawer gwaith<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bu'n plygu ar ei lin,</SPAN><BR>
+Cyn gwybod am ofidiau'r daith<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar amgylchiadau blin.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Dan ormes colli wnaeth ei dad,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y cartref llawn o hedd;</SPAN><BR>
+Yn fuan ei rieni mad<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Orweddent yn y bedd.</SPAN><BR>
+Fe garai eneth dros y bryn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A chariad bore oes,&mdash;</SPAN><BR>
+Canfyddodd hithau'n mynd 'r glyn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'i gafael yn y groes.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ei galon dan y saethau dwys<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A dorrai fel ei rudd,</SPAN><BR>
+Ei fywyd oll o dau y pwys<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ai beunydd yn fwy prudd,</SPAN><BR>
+Ond daw drwy'r storom waetha 'rioed<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar fore gauaf llwm</SPAN><BR>
+I weld yr adfail dan y coed,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac wylo tua'r cwm;</SPAN><BR>
+A dyry dro i ben y bryn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn llaw clwyfedig serch,</SPAN><BR>
+I weld o draw y bwthyn gwyn,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Hen gartre'i gariad ferch.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+BEN DAVIES.
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap036"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Llyn y Fan.
+<BR>
+(GWATWARGERDD).
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+Mae'r ienctyd yn ffeindio anrhydedd wrth rodio,<BR>
+'Does dim yn eu blino tra'u dwylo yn rhydd,<BR>
+Ond dilyn eu trwynau i fyny i'r Banau<BR>
+I weled y Llynau&mdash;dwr llonydd.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mae yno berllanau o gwmpas y Llynau,<BR>
+Coed lemon, coed 'falau, yn flodau i'r brig,<BR>
+Ar dir yn y dwyrain yn ngolwg yr heulwen<BR>
+Hwy ledan' fel Eden fawledig.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mae'r carne fel gerddi o ddail y Dwmdili,<BR>
+Y riw a'r rhosmari yn tyfu o'r don;<BR>
+Pob brigyn per ogle yn rhedeg o'r hade,<BR>
+Ac amryw o lysiau gwyrddleision.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Rhyfeddod diddarfod oedd gwel'd y gwylanod<BR>
+Yn llusgo'r llyswenod, llwyth hynod, o'u lle;<BR>
+A'r fulfran oedd barod i frathu'r brithyllod,<BR>
+Wrth neidio at blufod y Blaene.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Nid dyfal ei dafod all rifo'r rhyfeddod,<BR>
+Na'u cofio 'nol eu canfod yn nghysgod y gwlydd;<BR>
+Yr hwyaid sydd wylltion, a'r gwyddau ni a'u gwelsom<BR>
+Yn nofio yn nghrochan y Crychydd.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Os nad y'ch chwi'n credu ini gael y fath rali<BR>
+Wrth dreulio ein carne drwy'r cernydd o dre,<BR>
+Wel, codwch eich cilwg i ben y Fan amlwg,<BR>
+Cewch wel'd yr un olwg a nine.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+PWY YW'R AWDWR?
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap037"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Ffrydiau Twrch.
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+Mae'r testyn wedi'i enwi<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch,</SPAN><BR>
+A'r gronfa wedi tori<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch;</SPAN><BR>
+Mae'r dyfroedd rhwng y cerig<BR>
+Yn ffrydio'n grych berwedig<BR>
+O rywle anweledig<BR>
+Ym mol y bryn mynyddig<BR>
+Uwchlaw'r Cellie hyllig,<BR>
+A'i dwrf fel taran ffyrnig<BR>
+Ar godiad tir rhwygedig,<BR>
+A chreigiau maluriedig<BR>
+Sydd yno'n rhesi unig<BR>
+O gedyrn arfogedig<BR>
+Yn gwylio'r dderwen dewfrig<BR>
+Eistedda'n llwyn caeadfrig,<BR>
+A'r pigau melldigedig,<BR>
+A'r blodau caboledig,<BR>
+A noda fan synedig<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+A welsoch chwi y Ffrydiau?<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch;</SPAN><BR>
+A daniwyd chwi gan donau<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch?</SPAN><BR>
+Os naddo, ewch i'w gweled<BR>
+Yn gyru dros y gwa'red<BR>
+Yn ewyn gwyn i waered<BR>
+Gan boeri ar eu pared,<BR>
+A lluchio'r meini'n lluched<BR>
+O hirbell yn ddiarbed;<BR>
+Y cenllif gwyllt wrth fyned<BR>
+Sy'n llamu bob yn llymed,<BR>
+Gan rhwygo mal rhyw oged<BR>
+Y tiroedd, gan ddweyd, Tyred<BR>
+I'r moroedd er ymwared,<BR>
+Fe chwala'r bryn cewch weled,<BR>
+A'i feini ânt mor faned<BR>
+A hoelion Tudur Aled;<BR>
+Mac Twrch yn methu cerdded<BR>
+O achos ei mawr syched,<BR>
+A chwter James, er gwyched,<BR>
+A safant oll nes yfed<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+O'r Mynydd Du daw allan<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch,</SPAN><BR>
+Yn fwrlwm gloew purlan,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch,</SPAN><BR>
+Gan rhuo, rhuo beunydd<BR>
+A llu o ladron lledrydd<BR>
+A'n gwlwm gyda'u gilydd<BR>
+I chwilio am gorlenydd<BR>
+Y defaid dofion beunydd,<BR>
+A'u dal a'u dwyn o'r dolydd,<BR>
+A'u crogi rhwng y creigydd,<BR>
+A'u gwerthu er eu gwarthrudd,<BR>
+A chuddio'u crwyn rhag cywilydd,<BR>
+Ac arswyd yn y corsydd<BR>
+Na ddaw eu gwir berchenydd<BR>
+I wybod yn dragywydd<BR>
+Am wal y drwg ymwelydd;<BR>
+O! na bai i'r llifogydd<BR>
+I beidio bod yn llonydd<BR>
+Nes llifo dros eu glenydd,<BR>
+A rhoddi pobo fedydd,<BR>
+A boddi'r lladron llwydrudd,<BR>
+Mi alwn hyn yn grefydd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<A NAME="img-038a"></A>
+<CENTER>
+<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-038a.jpg" ALT="FFYNON-Y-CWAR." BORDER="2" WIDTH="433" HEIGHT="334">
+<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 433px">
+FFYNON-Y-CWAR.
+</H4>
+</CENTER>
+
+<BR>
+
+<A NAME="img-038b"></A>
+<CENTER>
+<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-038b.jpg" ALT="PONT-YNYS-TWLC." BORDER="2" WIDTH="440" HEIGHT="296">
+<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 440px">
+PONT-YNYS-TWLC.
+</H4>
+</CENTER>
+
+<P CLASS="poem">
+Parhâ i darddu'n gyson,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch,</SPAN><BR>
+Na syched byth dy ffynon,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch,</SPAN><BR>
+Ymlaen â thi, gan olchi<BR>
+Y llygredd a'r budreddi<BR>
+Sydd yn Nghwmtwrch yn croni,<BR>
+Ac wrth y <I>George</I> boed iti<BR>
+I aros o dosturi;<BR>
+Hen Waterlw y cewri<BR>
+Boed iti i ddifodi<BR>
+Hen olion gwaed oddiarni,<BR>
+A chario byth i golli<BR>
+Yr hen esgidiau mawrfri<BR>
+A gawsant eu pedoli<BR>
+Fel carnau meirch Napoli<BR>
+I gicio llawer bwli&mdash;<BR>
+Rhai sy'n rhy faith i'w henwi,<BR>
+A llawer wedi tewi;<BR>
+O ganol eu drygioni<BR>
+Boed iti loewi a gloewi<BR>
+Y llefydd ffordd y llifi,<BR>
+Nes bo Cwmtwrch yn codi<BR>
+Ar unwaith o'i drueni<BR>
+Mor lân, mor bur a chenlli<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+PWY YW YR AWDWR?
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap040"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Angladd ar y Mynydd Du.
+</H3>
+
+<P>
+Yn yr hon ateser pan fyddai brodor o Llanddeusant farw yn Ystradgynlais
+elai pobl yr Ystrad â'r corph dros y mynydd hyd Aberdeudwrch, a deuai
+pobl Llanddeusant i'w gyfarfod yno i'w ddwyn i ben y daith.
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Droe y mynydd i Landdeusant,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Heibio'r Gareg Goch a'r Llwyn,</SPAN><BR>
+Araf, araf, â'r cynhebrwng<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Hyd y llethrau rhwng y brwyn;</SPAN><BR>
+Adref dros y llwybr garw,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Brodor sydd yn troi yn ol,</SPAN><BR>
+Un o ddefaid iesu ydyw,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddyga angeu yn ei gol.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Myn'd dros orwel draw i orwel<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mae cynhebrwng prudd y sant,</SPAN><BR>
+Myn y galon wrth fyn'd heibio<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddweyd ei chyni wrth bob nant;</SPAN><BR>
+Ar lechweddau unig anian,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O! mor dawel yw yr awr,</SPAN><BR>
+Myn'd a'r elor tua'r fynwent<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Trwy gynteddoedd gwyn y wawr.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Dacw'r dorf yn Aberdeudwrch,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Lle try rhai yn ol i dref,</SPAN><BR>
+Canant yno'n iach i'w gilydd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gyda chanu mawl i'r nef;&mdash;</SPAN><BR>
+"Ffarwel, gyfeillion anwyl iawn,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dros ennyd fechan ni 'madawn,</SPAN><BR>
+Henffych i'r dydd cawn eto gwrdd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn Salem fry oddeutu'r bwrdd."</SPAN><BR>
+Myn yr hedydd ar ei aden<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Uno yn y ffarwel brudd,</SPAN><BR>
+A rhoi odlau'r wawr i'r hwyrgan<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Efo'i delyn fechan, gudd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Gyrr y Cerrig Coegion hwythau<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Emyn ateb ar eu hynt,</SPAN><BR>
+Hed yr emyn uwch y cymyl<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Tua'r nef y'nghol y gwynt;</SPAN><BR>
+Fry, i fryniau iach y Wynfa,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fry, ymhell tu draw i'r glyn,</SPAN><BR>
+Fe hebryngwyd sant o oror<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mynydd Du i Fynydd Gwyn.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+<I>Cefnymeusydd, Abercrave.</I>
+<BR>
+W. GWERNWY RICHARDS.
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap041"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Y Gof Bach.
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+Ar lawrdir Cwmgiedd mor fyw yn fy nghof,<BR>
+Yn ymyi yr afon yw'r hen efail gof;<BR>
+A'r muriau yn llwydion, a'r heiyrn yn ystor,<BR>
+A'r enwau cerfiedig ar hyd yr hen ddor.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Dyn bach o gorpholaeth oedd William y go',<BR>
+Ychydig droedfeddi mewn plyg ydoedd o;<BR>
+Ond er yn grymedig i'r byd dan ei faich,<BR>
+'Roedd tân yn ei lygad, a dur yn ei fraich.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Gwr diwyd oedd William ar hyd ei oes hir,<BR>
+A swn ei forthwylion fel clychau drwy'r tir;<BR>
+Llwyr weithiau ei ddiwrnod ac ambell nos fawr<BR>
+Bu'r efail yn wreichion hyd doriad y wawr.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ni bu diniweittiach mewn efail yn bod,<BR>
+Na neb yn hapusach waeth sut troai'r rhod;<BR>
+'Roedd Martha ac yntau mewn llanw a thrai,<BR>
+A'u gwenau bob amser fel blodau mis Mai.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Os byddai anifail dihwyl yn y fro,<BR>
+Yr unig physigwr oedd William y go';<BR>
+'Does undyn a wyr pa sawl un wnaeth e'n iach,<BR>
+A ffroeni gwarogaeth wnai'r rhain i'r gof bach.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Fe drefnai wibdeithiau i'r Bannau bob haf,<BR>
+A chodai y pentre i'r boreu teg, braf;<BR>
+'Dyw taith i'r Cyfandir yn ddim byd yn awr<BR>
+At daith y gof bach i ben y Fan Fawr.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Fe ddeuai'r merlynod ynghyd o bob parth,<BR>
+Rhai buain o Balleg, rhai dofion o'r Garth;<BR>
+A Dic, asyn Dosia, yn rhwym dan ei sach,<BR>
+A ddysgai ufydd-dod&mdash;ddydd gwyl y gof bach.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Fel cadben yn arwain ei fyddin i'r gad,<BR>
+Neu hyf anturiaethwr yn chwilio am wlad,<BR>
+Y dygai ei fintai drwy'r corsydd a'r mawn,<BR>
+A'r awel yn chwerthin drwy'r nef wrth ei ddawn.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+'Roedd ganddo storiau&mdash;rhai doniol bob un,<BR>
+A llawer un daclus o'i wead ei hun,<BR>
+Storiau ei garu â lodes y Plas<BR>
+"Yn y got a'r gwt fain a'r siaced gron las."<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mi'i clywais yn tystio, a phwy wyddai'n well?<BR>
+Fod merlod y wlad yn ei adwaen o bell;<BR>
+A rhedent pan gollent bedolau'n ddibaid<BR>
+I'r fail at William i achwyn eu traed.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+'Roedd William yn Gristion, a'i enaid bob dydd<BR>
+Yn mwg yr hen efail yn gwynu mewn ffydd;<BR>
+A llawer i noson ystyriem hi'n fraint<BR>
+I glywed ei weddi yn nghyrddau y saint.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Bu'n iechyd i galon ac ysbryd y lle<BR>
+Ei ddilyn i'r mynydd a'i wrando yn nhre';<BR>
+'Roedd llwybrau cyfiawnder o hyd dan ei draed,<BR>
+A bendith yn stor yn ei gynghor a gaed.<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mae'r afon o hyd yn myn'd drwy y lle,<BR>
+A'r efail ar lawr, a'r gof bach yn y ne';<BR>
+Ond adgof sy'n gofyn yn brudd ar ei hynt&mdash;<BR>
+Pa'm na bae'r oes nawr fel yn yr hen oesau gynt?<BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+G. AP LLEISION.
+</P>
+
+<A NAME="img-042a"></A>
+<CENTER>
+<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-042a.jpg" ALT="PENPARC." BORDER="2" WIDTH="433" HEIGHT="353">
+<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 433px">
+PENPARC.
+</H4>
+</CENTER>
+
+<BR>
+
+<A NAME="img-042b"></A>
+<CENTER>
+<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-042b.jpg" ALT="LLOCIO'R DEFAID." BORDER="2" WIDTH="425" HEIGHT="316">
+<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 425px">
+LLOCIO'R DEFAID.
+</H4>
+</CENTER>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap043"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Ffynon y Brandi.
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+Ar ochr bryn yn Llywel lon<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mae'r ffynon loyw, lonydd,</SPAN><BR>
+A'i dyfroedd pur r'ont flas a blys<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I hwylus wyr y mynydd;</SPAN><BR>
+O'r graig fe dardd ei phurol win,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar fin y ffordd mor handi,</SPAN><BR>
+Ni pherchir ffynon yn y plwy'<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn fwy na Ffynon Brandi.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Er gwres yr haul a phoethder ha',<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O! fel yr ia mae'r ffynon,</SPAN><BR>
+A pherlau grisial ar ei grudd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O ddydd i ddydd yn gyson;</SPAN><BR>
+Fe fethodd haul, a methu wna,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fe ddigia wrth ei hoerni,</SPAN><BR>
+A gwel'd ei llun mewn dwfr oer<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wna'r lloer wrth Ffynon Brandi.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Yn nhymor haf canolddydd poeth,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bu'n foeth i lawer crwydryn,</SPAN><BR>
+A llawer <I>gipsy</I> ar ei chlun<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A wlychodd fin ei phlentyn;</SPAN><BR>
+Bugeiliaid ac ymdeithwyr sy',<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A gweithwyr hy' Rhys Dafis,</SPAN><BR>
+Yn mon y mawn a'u bara chaws,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn lapio naws ei gwefus.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Tafarndy yw o oes i oes,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Heb feddwdod, <I>noise</I>, na <I>nonsense</I>,</SPAN><BR>
+Nis gall cyfreithiau Prydain Fawr<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fyth dori lawr y <I>licence</I>;</SPAN><BR>
+Y graig yw <I>counter</I> cryf y <I>bar</I>,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac ar ei gwar mae'r ffynon,</SPAN><BR>
+A Duw sy'n tynu o'r <I>machine</I><BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y gwin i'r daearolion.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Y tarw Scotch, a'r Cymro gwych,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A brith-goch ych Glasfynydd,</SPAN><BR>
+Y pony wyllt, a'r lodes lân,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A defaid mân y mynydd,</SPAN><BR>
+A phlant boch-cochion, heblaw Toss,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A Rover, Moss, a Handi,</SPAN><BR>
+Pob un yn dyfod yn ei dro<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I dapo'r faril frandi.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Pe bae masnachwyr Llundain fawr<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn dyfod lawr i Gymru,</SPAN><BR>
+Ac i dafarndy'r Trianglas<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I brofi blas y brandi,</SPAN><BR>
+Caent ruddiau fel y damasc coch,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac fel y gloch, fonwesau,</SPAN><BR>
+Ac iechyd hir i fagu mêr,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A chryfder yn ei lwynau.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Do, lawer gwaith am amser hir,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pan yn rheoli'r heolydd,</SPAN><BR>
+Mi ddrachtiais inau wrth y <I>bar</I>,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn unig ar y mynydd;</SPAN><BR>
+Ar ol manylu ar ei min,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A sugno gwin o'i gwefus,</SPAN><BR>
+Ces fara brith a chlwt o gaws,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Drwy fyn'd ar draws Tom Harris.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mae'r ffynon hon yn tarddu erio'd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Er cyfnod creadigaeth,</SPAN><BR>
+A Duw ei Hun fu'n tapo'r graig<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn ddirgel mewn rhagluniaeth;</SPAN><BR>
+Eistedda dirwest ar ei sedd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn lân ei gwedd i'n lloni,</SPAN><BR>
+Diolchwn Dduw tra fyddwn byw<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Am Ffynon wiw y Brandi.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+RHYS DAVIES (<I>Llew Llywel</I>).
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap045"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Dafydd y Neuadd Las.
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+Mac genyf dyddyn bychan<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar fron y Mynydd Du,</SPAN><BR>
+Bu'n gysgod i'm yn faban,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'm tad, a thaid nhadcu.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mi gerddais pan yn blentyn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Hyd lethrau'r mynydd mawr;</SPAN><BR>
+A sengais "droed yr ebol"<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn llaith gan wlith y wawr.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ar ben y Lorfa dawel<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Chwareuwn gyda'r wyn;</SPAN><BR>
+A miwsig nant y mynydd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn llifo dros y llwyn.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Do, treuliais lawer orig<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar lan yr afon iach;</SPAN><BR>
+A gwynfyd i fy nghalon<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Oedd dal y brithyll bach.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Bum yno wedi hyny<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn cael fy nal fy hun,</SPAN><BR>
+Ond er i'm gael fy nala,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mi ddeliais inau un.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ar ben y Lorfa dawel<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Aeth Gwen a'm calon oll;</SPAN><BR>
+A gwelodd yr hen fynydd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddwy galon fach ar goll.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ar dwyni'r Gareg Ddiddos,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac hyd y dyffryn bras,</SPAN><BR>
+Bu'r ddwy yn crwydro llawer<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cyn dod i'r Neuadd Las.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Aeth haner canrif heibio<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Er daeth y rhain ynghyd,</SPAN><BR>
+Ond ieuanc yn y galon<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yw'r cariad cynta'i gyd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Wrth ganu'r hen alawon<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ganasom gyda blas;</SPAN><BR>
+Un rhamant ydyw bywyd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar aelwyd Neuadd Las.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+<I>Cefnymeusydd, Abercraf.</I>
+<BR>
+RHYS DAVIES (<I>Ap Brychan</I>).
+</P>
+
+<BR><BR>
+
+<A NAME="chap046"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Cyw.
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+Ar ochr y Cribarth<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dwy afon fach sy'</SPAN><BR>
+Yn tarddu yn gyson<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O fron Mynydd Du;</SPAN><BR>
+Cydredeg a dawnsio<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Drwy'r ddôl mae y pâr,</SPAN><BR>
+A rhywun a'u henwodd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn geiliog a giar.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+A chanu wna'r ceiliog<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn llon yn y fro,</SPAN><BR>
+A'r iar sydd yn gregan<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O hyd ar ei gro;</SPAN><BR>
+Chwareuant alawon<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'w gilydd heb ball,</SPAN><BR>
+A chanu a nesu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mae'r naill at y llall.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+'Nol caru a chanu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Drwy'r fawnen a'r pant,</SPAN><BR>
+Yn nghwlwm tangnefedd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ymuna'r ddwy nant;</SPAN><BR>
+A ffrwyth y briodas<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yw'r afon fach, fyw,</SPAN><BR>
+Sy'n rhedeg i'r Giedd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'i henw yw&mdash;Cyw.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap047"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Llyn y Fan.
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+Af i'r Bannau gyda'r wawrddydd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Af yn llawen tua'r llyn,</SPAN><BR>
+Lle mae ysbryd hen draddodiad<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Byth yn aros yn ei wyn:</SPAN><BR>
+Crwydraf wrth y dyfroedd grisial,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yno i wrando ar y gwynt</SPAN><BR>
+Sydd yn cwyno yn hiraethus<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar ol rhamant dyddiau gynt.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Lyn y Fan! pwy wyr ei hanes?<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pwy all ddweyd yr helynt fu</SPAN><BR>
+Ar y noson loergan gyntaf<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pan ddaeth ser i'r Mynydd Du</SPAN><BR>
+Pwy all ddenu'r graig i siarad<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Am ei phrofiad, fore gwyn,</SPAN><BR>
+an y gwelodd hithau gyntaf<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Arall graig yn nwr y llyn?</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ai rhyw afon fechan, unig,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Grwydrodd yma'n llesg a gwan,</SPAN><BR>
+Wedi colli'r ffordd i huno<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn nhangnefedd craig y Fan?</SPAN><BR>
+Careg fechan yn y fynwent<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dd'wed am arall grwydryn cu,</SPAN><BR>
+Wedi colli'r llwybrau unig,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Hunodd ar y Mynydd Du.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Cân medelwyr ar y meusydd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gyda thoriad borau gwyn,</SPAN><BR>
+Ond mae'r gân o hyd yn marw<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth neshau i lan y llyn;</SPAN><BR>
+Unig, unig yw ei hanes,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yma mae yn hedd i gyd,</SPAN><BR>
+Huna'n dawel yn y cysgod,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wedi digio wrth y byd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+A fu adar y dryglinoedd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yma'n hedfan ar eu hynt?</SPAN><BR>
+A fu'r dôn erioed yn gwynu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O dan fflangell lem y gwynt?</SPAN><BR>
+A fu udgorn hen y dymhestl<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn adseinio ar ei lan?</SPAN><BR>
+Wyr ystormydd a chorwyntoedd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Am y ffordd i Lyn y Fan?</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Nid oes yma swyn y lili,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yma nid oes rhosyn gwiw,</SPAN><BR>
+Ond daw serch yn dirf ac iraidd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Lle mae'r blodau'n methu byw;</SPAN><BR>
+Heb un llwybr ar y moelydd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'w gyfeirio tua'r lan,</SPAN><BR>
+I'r unigedd a'r distawrwydd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fe ddaeth serch i Lyn y Fan.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Gyda'i braidd mae'r bugail unig<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth y llyn yn rhodio'n rhydd,</SPAN><BR>
+Ond paham y ceidw'r defaid<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth y llyn ar hyd y dydd?</SPAN><BR>
+Nid yw'n clywed bref ddolefus<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dafad glwyfus ar y lan:</SPAN><BR>
+A fu bugail mor esgeulus<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A Rhiwallon Llyn y Fan?</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Wrth y Llyn gorwedda'r defaid,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yno y breuddwydiant hwy:</SPAN><BR>
+Ond ni wyddant fod y bugail<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn breuddwydio llawer mwy;</SPAN><BR>
+Beth yw'r pryder sy'n ei wyneb?<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fentrodd oen i'r dyfroedd glân?</SPAN><BR>
+Neu, a gollwyd un o'r defaid?<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pam mae'r bugail heb un gân?</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+'Does ond un all roi esboniad<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar yr holl bryderon hyn:</SPAN><BR>
+Nis gall bugail fod yn llawen<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gyda'i galon yn y llyn:</SPAN><BR>
+Gwelodd yno feinir geinwen<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn y dyfroedd teg, di-stwr,</SPAN><BR>
+Ac mae yntau fyth er hyny<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fwy na'i haner yn y dwr.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Torodd gwawr ar nos Rhiwallon,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cadd ei galon eto'n ol:</SPAN><BR>
+Gwelwyd dau yn rhodio'n llawen<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Un boreuddydd dros y ddol;</SPAN><BR>
+Ond fe wawriodd boreu arall<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar Rhiwallon wedi hyn,</SPAN><BR>
+Pan y gwelwyd gwraig y bugail<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Eto'n ol yn nwr y llyn.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Cilio 'mhell wnaeth biwyddi rhamant,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cilio wnaeth y dyddiau gwyn,</SPAN><BR>
+Pan fu serch yn crynu'n ofnus<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth y dyfroedd gloewion hyn;</SPAN><BR>
+Nid oes heddyw un Rhiwallon<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn bugeilio ar y lan,</SPAN><BR>
+Ond mae ysbryd hen draddodiad<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Eto'n fyw wrth Lyn y Fan.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+<I>Abercraf.</I>
+<BR>
+Parch. R. BEYNON, B.A.
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap050"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Ar y Banau.
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+Clychau'r wawr sy'n canu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar y Mynydd Du,</SPAN><BR>
+Cilia ser o'r llynoedd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Loewon lu.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Fly yn mhyrth y bore<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Clywaf hedydd bach,</SPAN><BR>
+Yn dihuno asbri'r<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Awel iach.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Fel cawodydd arian<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ei felodi dyn,</SPAN><BR>
+Wna y mynydd imi'n<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Fynydd gwyn.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Ffrydlif o hyawdledd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn y cwmwl gwyn;</SPAN><BR>
+Pe bai neb yn gwrando,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Canu fyn.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+O! na bawn i'n hedydd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fyth yn llon fy llef,</SPAN><BR>
+Allwn ar adenydd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Hollti'r nef.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Blodau'r Grug sy'n gwrido<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn eu cartre' cun,</SPAN><BR>
+Am fod cusan huan<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ar eu min.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Bu y nos yn wylo<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Am fod tlysni nghudd,</SPAN><BR>
+Trodd y dagrau'n berlau<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ar eu grudd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+O! na bawn i'n flod'yn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar y mynydd pell,</SPAN><BR>
+Dal i berarogli,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Er yn mhell.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<A NAME="img-050a"></A>
+<CENTER>
+<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-050a.jpg" ALT="MAEN DERWYDDOL GER LLAW LLYN-Y-FAN FAWR" BORDER="2" WIDTH="433" HEIGHT="314">
+<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 433px">
+MAEN DERWYDDOL GER LLAW LLYN-Y-FAN FAWR
+</H4>
+</CENTER>
+
+<BR>
+
+<A NAME="img-050b"></A>
+<CENTER>
+<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-050b.jpg" ALT="LLYN-Y-FAN." BORDER="2" WIDTH="427" HEIGHT="336">
+<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 427px">
+LLYN-Y-FAN.
+</H4>
+</CENTER>
+
+<P CLASS="poem">
+Teimlaf ar y mynydd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Swyn yr amser gynt;</SPAN><BR>
+Clywaf Fabinogi<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Yn y gwynt.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Clywaf rhwng y creigydd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ymchwydd tonnau'r aig;</SPAN><BR>
+Gwelaf eu hysgrifen<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ar y graig.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Gwelaf graith y dymhestl<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar y bryniau erch,</SPAN><BR>
+Clywaf hefyd furmur<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Suon serch.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Gwelaf las y wybren,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cofiaf lygad Gwen,</SPAN><BR>
+Syrthiaf i'w chyfrinedd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Dros ym mhen.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Gwen yn awr yw byrdwn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cân yr hedydd myg;</SPAN><BR>
+Er ei mwyn y gwrida<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Blodau'r Grug.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Sonia'r neint am dani<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rhwng y grug a'r brwyn;</SPAN><BR>
+Llwythog yw yr awel<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Gan ei swyn.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Dilyn ei huloliaeth<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar y bannau hyn</SPAN><BR>
+Wna y mynydd imi'n<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Fynydd gwyn.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+<I>Ystradgynlais.</I>
+<BR>
+W. R. WILLIAMS.
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap052"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Breuddwyd Adgof.
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+Rhyw noson yn fy mreuddwyd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn esmwyth es am dro</SPAN><BR>
+Yn ol i gwmwd tawel<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fy ngenedigol fro,</SPAN><BR>
+A gwelwn Bontygiedd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Heb fwthyn Pegi gynt,</SPAN><BR>
+A rhoes ochenaid hiraeth<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth basio yn y gwynt.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Es heibio'n brudd fy nghalon<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I Blasycoed ar daith,</SPAN><BR>
+Ond Siams ni chefais yno,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Na'r dall basgedwr chwaith;</SPAN><BR>
+Gwag imi yr aneddau,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Heb un o'r cwmni llon,</SPAN><BR>
+A throais tua'r afon<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I holi helynt hon.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Bu amser arni hithau<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn amlwg wrth ei waith,</SPAN><BR>
+A gwelwn ol llifogydd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar hyd ei gwely llaith;</SPAN><BR>
+'Roedd hen athrofa nofio<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fydenwog Llyn y Sgwd,</SPAN><BR>
+Yn awr yn ynys goedig<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn nghanol y ddwy ffrwd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Es eto i Gae Ffynon,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yr Arch, fu'n net ddigêl,</SPAN><BR>
+Lle'r aem i chwareu <I>rounders</I><BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn ddedwydd gyda'r bel;</SPAN><BR>
+Ond, Ah! cauedig ydoedd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac nid oedd cyfoed cu</SPAN><BR>
+Yn aros gyda'i "fando"<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I son am bethau fu.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mi deithiais eto i fyny<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">At efail y gof bach,</SPAN><BR>
+Lle buom lawer canwaith<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn ymddigrifo'n iach;</SPAN><BR>
+Ond carnedd oedd yr efail<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'i bentan erbyn hyn,</SPAN><BR>
+A'r hen of bach duwiolaf<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A aeth yn gerub gwyn.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Fe welais Craig-y-defaid,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Roedd hon yr un o hyd,</SPAN><BR>
+Heb gyfnewidiad arni,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Er holl dreigliadau byd;</SPAN><BR>
+Y defaid arni borent<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn ddifyr yn eu hedd,</SPAN><BR>
+Ond mae'r hen fugail gofiwn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn awr yn llwch y bedd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Diosgais fy esgidiau<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth droi i'r fynwent brudd,</SPAN><BR>
+Ac hiraeth aeth yn gawod<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O ddagrau dros fy ngrudd;</SPAN><BR>
+Darllenais ar y meini<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Feddargraff tad a mam,</SPAN><BR>
+Ac enwau torf o ffryndiau<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Boreuddydd mwyn, dinam.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mi es am dro i'r capel,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Anwylaf yw i fil,</SPAN><BR>
+Lle dysgais fyn'd a'm hadnod<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'r cwrdd a'r Ysgol Sul;</SPAN><BR>
+Mi holais dan y pulpud&mdash;<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ble mae'r proffwydi glân</SPAN><BR>
+A welais gynt yn llosgi<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O'i fewn yn ddwyfol dân?</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Y seddau yma godent<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wynebau ger fy mron,</SPAN><BR>
+Hen seintiau haner canrif,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Colofnau'r deml hon;</SPAN><BR>
+A d'wedais wrth fy nghalon,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y tadau nid y'nt mwy,</SPAN><BR>
+Y nef ar hyn agorodd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A gwaeddais&mdash;Dacw hwy.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Deffroais o fy mreuddwyd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r dydd oedd ar y wlad,</SPAN><BR>
+Dechreuais feddwl allan<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y freuddwyd mewn tristhad;</SPAN><BR>
+Deallais wedi hyny<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nad oedd y freuddwyd brudd</SPAN><BR>
+Ond gweledigaeth noswaith<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O wrioneddau'r dydd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+<I>Penygraig.</I>
+<BR>
+G. JAMES.
+</P>
+
+<BR><BR><BR>
+
+<A NAME="chap055"></A>
+
+<H3 ALIGN="center">
+Cân y Dwyfundodiaid.
+</H3>
+
+<P CLASS="poem">
+Rhyw fyrdd a mwy na hyny,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Does neb all ddweyd ond Duw;</SPAN><BR>
+Yw haeddiant Crist yn drymach<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Na phechod dynolryw:</SPAN><BR>
+Pe buasai yn yr arfaeth<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I fyn'd i uffern dân,</SPAN><BR>
+Fe olch'sai'r holl gythreuliaid<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I gyd yu berffaith lân.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Er cwrdd â geiriau newydd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I roddi ei glod i ma's,</SPAN><BR>
+Ac uno â'r holl angelion,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac etifeddion gras;</SPAN><BR>
+Heb enwi dim o'r unpeth<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ond unwaith yn y gân,</SPAN><BR>
+Hyd eithaf tragwyddoldeb,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Ddaw 'glod E' byth yn mla'n.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Pe bai angelion nefoedd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bob un yn myn'd yn fil,</SPAN><BR>
+Ac enill rhyw fyrddiynau<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bob mynyd yn y sgil,</SPAN><BR>
+I roddi ei glod Ef allan<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Am farw ar y pren,</SPAN><BR>
+Hyd eithaf tragwyddoldeb,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Ddoi dim o'r gwaith i ben.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+'Tai sant am bob glaswelltyn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Sydd ar y ddaear lawr,</SPAN><BR>
+A mil am bob tywodyn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Sy' ar fin y moroedd mawr,</SPAN><BR>
+Tafodau gan y rhei'ny<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fwy na rhifedi'r dail,&mdash;</SPAN><BR>
+Rhy fach i ddweyd gogoniant<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Sy'n haeddiant <I>Adda'r ail</I>.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+'Tai un o'r cor nefolaidd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn dod o'r nef i lawr</SPAN><BR>
+I rifo llwch y ddaear<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A gwlith y borau wawr,</SPAN><BR>
+Fe allai wneuthur hyny<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mewn 'chydig iawn o bryd,</SPAN><BR>
+Dweyd haner haeddiant Iesu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nid all y cor i gyd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Dywedodd Duw ei Hunan<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth Abram yn ddiffael,</SPAN><BR>
+Lai lai i arbed Sodom,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pe buasent yno i'w cael;</SPAN><BR>
+Ni dd'wedodd, ac ni ddywed,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth un pechadur trist,</SPAN><BR>
+Ddim llai i gadw enaid<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Na haeddiant Iesu Grist.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mae dyndod glân i'w weled<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn mherson Iesu hardd,</SPAN><BR>
+Pan ddaeth y milwyr ato,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'i weled yn yr ardd,&mdash;</SPAN><BR>
+Eu cwympo 'ngwysg eu cefnau<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A gair o'i enau, clyw,</SPAN><BR>
+Sy'n dangos i ni'n eglur<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ei fod yn gywir Dduw.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mae 'ddoliad iddo'n perthyn,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Nol dim ddeallais i,</SPAN><BR>
+Gan holl drigolion daear,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A lluoedd nefoedd fry:</SPAN><BR>
+Os gwir a dd'wed y Beibl,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Sef genau'r Ysbryd Glân,</SPAN><BR>
+Pa fodd gall Dwyfundodiaid<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I ddwyn eu credo 'mla'n?</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Fe rodd y Tad ei Hunan<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y cyfan yn ei law,</SPAN><BR>
+Sydd yn y nef a'r ddae'r,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A chymaint ag a ddaw:</SPAN><BR>
+Athrawiaeth gyfeiliornus,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'w chredu nid oes llun,</SPAN><BR>
+I'r Duw anfeidrol <I>fentro</I><BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y rhai'n yn nwylaw dyn!</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Os credai'r Dwyfundodiaid,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rhaid i mi ddwyn yn mla'n</SPAN><BR>
+Ryw grefydd groes i'r Beibl,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A iaith yr Ysbryd Glân,</SPAN><BR>
+Sy'n dweyd mai'n enw'r Iesu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y plyga pawb o'r bron,</SPAN><BR>
+Sydd yn y nef a'r ddaear,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A than y ddaear hon.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Os nad oedd ond creadur,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mae gan iuddewon sail</SPAN><BR>
+I ddweyd yn ngwyneb Beibl<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Na ddaeth mo <I>Adda'r ail</I>:</SPAN><BR>
+Yr achos fod y rhei'ny<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn gwrthod Iesu, clyw,</SPAN><BR>
+Yw eisieu gallu credu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ei fod yn berffaith Dduw.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+'Dyw'r Tad o ran ei Berson<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn barnu neb o'r byd;</SPAN><BR>
+Fe rodd bob barn yn gryno<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn nwylaw'r Mab i gyd:</SPAN><BR>
+Os gwir dd'wed Dwyfundodiaid,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nad oedd ond Dyndod, clyw,</SPAN><BR>
+Rhaid iddo farnu'r Beibl<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Am ddweyd ei fod yn Dduw.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mi wn i angeu gredu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Am Iesu ar y gro's</SPAN><BR>
+'Run peth a'r Dwyfundodiaid,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mai Dyn oedd e'n ddi-os;</SPAN><BR>
+Newidiodd Hwn ei feddwl<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar foreu'r trydydd dydd,&mdash;</SPAN><BR>
+Efe oedd wedi'i rwymo,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r Iesu'n rhodio'n rhydd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Cynghora i'r Dwyfundodiaid<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I gredu ar sicrach sail</SPAN><BR>
+Mai dyn oedd Adda'r cyntaf,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Duw-ddyn yw <I>Adda'r ail</I>;</SPAN><BR>
+Ei Ddyndod oedd yr aberth<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Offrymwyd drosom ni,</SPAN><BR>
+A'i Dduwdod oedd yr allor<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'i daliai ar Galfari.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Nid all'sai Duw dim dyoddef,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Doedd ganddo Ef ddim gwa'd,&mdash;</SPAN><BR>
+Heb ollwng gwaed, medd Beibl,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Doedd dim foddlonai'r Tad;</SPAN><BR>
+Ei gyfraith lân droseddwyd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r bai oedd ar y dyn,&mdash;</SPAN><BR>
+Cyn gwneud y rhwyg i fyny,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rhaid clwyfo'r Mab ei Hun.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+O credwch fod yr Iesu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mor uchel Dduw a'r Tad,</SPAN><BR>
+Mor isel Ddyn a ninau,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn meddu cig a gwa'd;</SPAN><BR>
+Bydd 'rundeb yn rhyfeddod<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I dragwyddoldeb hir,&mdash;</SPAN><BR>
+'Dall neb ei gyflawn ddirnad,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac eto mae yn wir.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+'Rwy'n credu iddo ddyfod<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O gariad lawr o'r nef,</SPAN><BR>
+'Rwy'n credu fod y Duwdod<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn wastad ynddo Ef;</SPAN><BR>
+'Rwy'n credu fod e'n ddigon<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I ateb cais y Tad,</SPAN><BR>
+A bod maddeuant cyflawn<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'r duaf yn ei wa'd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Dych'mygaf wel'd angelion<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'u calon bron yn brudd,</SPAN><BR>
+Wrth fyn'd i uffern obry<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I ro'i cadwynau'n rhydd,</SPAN><BR>
+I ollwng diafliaid allan,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fwy na rhifedi'r dail,</SPAN><BR>
+I fynydd bach Calfaria,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I brofi'r <I>Adda'r ail</I>.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Dych'mygaf wei'd cyfiawnder<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'i filiau yno'n llawn,</SPAN><BR>
+A'r gyfraith lân droseddwyd<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn gwaeddi, Rhaid cael Iawn;</SPAN><BR>
+A'r Tad yn cilio o'r golwg,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r Iesu ar y pren,&mdash;</SPAN><BR>
+Pa ryfedd bod i'r haulwen<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dair awr i guddio'i ben!</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Dych'mygaf weli'd cythreuliaid<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'N dynwared llawenhau,</SPAN><BR>
+Fod uffern yn agored,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r nefoedd wedi'i chau,</SPAN><BR>
+A'r Gwr a wnaeth y cyfan<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn hongian ar y gro's,</SPAN><BR>
+A'r haul yn cuddio'i wyneb,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nes gyru'r dydd yn nos.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Dych'mygaf wel'd ysbrydion<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y cyfiawn aeth i'r nef</SPAN><BR>
+Yn plygu lawr yn fynych<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I edrych arno Ef,</SPAN><BR>
+A bron a gwaeddi allan&mdash;<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Os Iesu gyll y dydd,</SPAN><BR>
+Cawn fyned oll i garchar<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Na dde'wn ni byth yn rhydd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Mae'r Gair yn dweyd i'r meini<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I hollti fach a mawr,</SPAN><BR>
+A llen y deml rwygo<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O fyny hyd i lawr,</SPAN><BR>
+A'r beddau ddechreu rhwygo,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r meirw neidio'n rhydd,&mdash;</SPAN><BR>
+Mae'n arwydd digon goleu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I angeu golli'r dydd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+A swn y gair Gorphenwyd,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pan floeddiwyd ganddo Ef,</SPAN><BR>
+A gauodd ddrysau uffern,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Agorodd byrth y nef,</SPAN><BR>
+A dynodd o garcharau<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fyrddiynau i fod yn rhydd,</SPAN><BR>
+Trodd ddyffryn cysgod angeu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn hyfryd foreu ddydd.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+'Does feddyg ar y ddaear,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nac hefyd yn y nef,</SPAN><BR>
+'Mhlith dynion nac angelion,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gyffelyb iddo Ef;</SPAN><BR>
+Gall symud pechod chwerw,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A chodi'r marw'n fyw,&mdash;</SPAN><BR>
+Anturiaf fy enaid arno,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Rwy'n credu fod e'n fyw.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+'Ddaeth barn y Dwyfundodiaid<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Erioed i uffern, clyw,</SPAN><BR>
+Maent yno'n rhwym i gredu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fod Iesu Grist yn Dduw;</SPAN><BR>
+Ac yn y nefoedd oleu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Diamheu nad oes un</SPAN><BR>
+Nad ydyw'n moli'n wastad<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y Duwdod yn y Dyn.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Cymerwch eich cynghori<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gan Lywydd dae'r a nef,</SPAN><BR>
+I chwilio'r Ysgrythyrau,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Sy'n tystio am dano Ef;</SPAN><BR>
+A pheidio credu'r diafol,<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Peth annymunol yw,</SPAN><BR>
+Bod neb yn beiddio gwadu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y peth a dd'wedodd Duw.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+Y man ca'dd Satan fantais<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar ddynion yn yr ardd,</SPAN><BR>
+Pan dwyllwyd Adda i fwyta<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O'r pren oedd wedi ei wa'rdd</SPAN><BR>
+Canlyniad hyn sy'n effaith<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Hyd yma ar gyflwr dyn,</SPAN><BR>
+Y diafol rhydd e'i gredu<BR>
+<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yr hyn ni chred ei hun.</SPAN><BR>
+</P>
+
+<P CLASS="poem">
+OWAIN DAFYDD.
+</P>
+
+<P>
+Gosodir y gân hon i fewn am fod ei hawdwr yn un o
+Frodorion y Mynydd Du.
+</P>
+
+<BR><BR><BR><BR>
+<hr class="full" noshade>
+
+<p>***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK CERDDI'R MYNYDD DU***</p>
+<p>******* This file should be named 22528-h.txt or 22528-h.zip *******</p>
+<p>This and all associated files of various formats will be found in:<br />
+<a href="http://www.gutenberg.org/dirs/2/2/5/2/22528">http://www.gutenberg.org/2/2/5/2/22528</a></p>
+<p>Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.</p>
+
+<p>Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.</p>
+
+
+
+<pre>
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+<a href="http://www.gutenberg.org/license">http://www.gutenberg.org/license)</a>.
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS,' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.gutenberg.org/fundraising/pglaf.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://www.gutenberg.org/about/contact
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://www.gutenberg.org/fundraising/pglaf
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://www.gutenberg.org/fundraising/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Each eBook is in a subdirectory of the same number as the eBook's
+eBook number, often in several formats including plain vanilla ASCII,
+compressed (zipped), HTML and others.
+
+Corrected EDITIONS of our eBooks replace the old file and take over
+the old filename and etext number.  The replaced older file is renamed.
+VERSIONS based on separate sources are treated as new eBooks receiving
+new filenames and etext numbers.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+<a href="http://www.gutenberg.org">http://www.gutenberg.org</a>
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+EBooks posted prior to November 2003, with eBook numbers BELOW #10000,
+are filed in directories based on their release date.  If you want to
+download any of these eBooks directly, rather than using the regular
+search system you may utilize the following addresses and just
+download by the etext year.
+
+<a href="http://www.gutenberg.org/dirs/etext06/">http://www.gutenberg.org/dirs/etext06/</a>
+
+    (Or /etext 05, 04, 03, 02, 01, 00, 99,
+     98, 97, 96, 95, 94, 93, 92, 92, 91 or 90)
+
+EBooks posted since November 2003, with etext numbers OVER #10000, are
+filed in a different way.  The year of a release date is no longer part
+of the directory path.  The path is based on the etext number (which is
+identical to the filename).  The path to the file is made up of single
+digits corresponding to all but the last digit in the filename.  For
+example an eBook of filename 10234 would be found at:
+
+http://www.gutenberg.org/dirs/1/0/2/3/10234
+
+or filename 24689 would be found at:
+http://www.gutenberg.org/dirs/2/4/6/8/24689
+
+An alternative method of locating eBooks:
+<a href="http://www.gutenberg.org/dirs/GUTINDEX.ALL">http://www.gutenberg.org/dirs/GUTINDEX.ALL</a>
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+</pre>
+</body>
+</html>
diff --git a/22528-h/images/img-006a.jpg b/22528-h/images/img-006a.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ef273aa
--- /dev/null
+++ b/22528-h/images/img-006a.jpg
diff --git a/22528-h/images/img-006b.jpg b/22528-h/images/img-006b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..379d456
--- /dev/null
+++ b/22528-h/images/img-006b.jpg
diff --git a/22528-h/images/img-010.jpg b/22528-h/images/img-010.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3404512
--- /dev/null
+++ b/22528-h/images/img-010.jpg
diff --git a/22528-h/images/img-018a.jpg b/22528-h/images/img-018a.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4037963
--- /dev/null
+++ b/22528-h/images/img-018a.jpg
diff --git a/22528-h/images/img-018b.jpg b/22528-h/images/img-018b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0b51093
--- /dev/null
+++ b/22528-h/images/img-018b.jpg
diff --git a/22528-h/images/img-022.jpg b/22528-h/images/img-022.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0a5bbdf
--- /dev/null
+++ b/22528-h/images/img-022.jpg
diff --git a/22528-h/images/img-038a.jpg b/22528-h/images/img-038a.jpg
new file mode 100644
index 0000000..6fe39ba
--- /dev/null
+++ b/22528-h/images/img-038a.jpg
diff --git a/22528-h/images/img-038b.jpg b/22528-h/images/img-038b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..af02fd4
--- /dev/null
+++ b/22528-h/images/img-038b.jpg
diff --git a/22528-h/images/img-042a.jpg b/22528-h/images/img-042a.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8ff676c
--- /dev/null
+++ b/22528-h/images/img-042a.jpg
diff --git a/22528-h/images/img-042b.jpg b/22528-h/images/img-042b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f434e2d
--- /dev/null
+++ b/22528-h/images/img-042b.jpg
diff --git a/22528-h/images/img-050a.jpg b/22528-h/images/img-050a.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8120588
--- /dev/null
+++ b/22528-h/images/img-050a.jpg
diff --git a/22528-h/images/img-050b.jpg b/22528-h/images/img-050b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f2a0f8e
--- /dev/null
+++ b/22528-h/images/img-050b.jpg
diff --git a/22528-h/images/img-front.jpg b/22528-h/images/img-front.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ab24c8c
--- /dev/null
+++ b/22528-h/images/img-front.jpg
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..515007e
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #22528 (https://www.gutenberg.org/ebooks/22528)