diff options
Diffstat (limited to '22528-8.txt')
| -rw-r--r-- | 22528-8.txt | 2694 |
1 files changed, 2694 insertions, 0 deletions
diff --git a/22528-8.txt b/22528-8.txt new file mode 100644 index 0000000..db52ed7 --- /dev/null +++ b/22528-8.txt @@ -0,0 +1,2694 @@ +The Project Gutenberg eBook, Cerddi'r Mynydd Du, by Various, Edited by W. +Griffiths, Illustrated by Llew Morgan + + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + + + + +Title: Cerddi'r Mynydd Du + Caneuon Hen a Diweddar + + +Author: Various + +Editor: W. Griffiths + +Release Date: September 6, 2007 [eBook #22528] + +Language: Welsh + +Character set encoding: ISO-8859-1 + + +***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK CERDDI'R MYNYDD DU*** + + +E-text prepared by Al Haines + + + +Note: Project Gutenberg also has an HTML version of this + file which includes the original illustrations. + See 22528-h.htm or 22528-h.zip: + (https://www.gutenberg.org/dirs/2/2/5/2/22528/22528-h/22528-h.htm) + or + (https://www.gutenberg.org/dirs/2/2/5/2/22528/22528-h.zip) + + + + + +[Frontispiece: G. Davies, Ysw., Seattle, U.D., I'r hwn y cyflwynir y +gyfrol hon, a thrwyddo ef i'r holl frodorion ar wasgar.] + + + + + + + Adgof dedwydd am a fu + Wna Fynydd Gwyn o'r Mynydd Du. + + + +CERDDI'R MYNYDD DU + +sef + +CANEUON HEN A DIWEDDAR + +WEDI EU CASGLU A'U TREFNU GAN Y + +PARCH. W. GRIFFITHS + +(G. AP LLEISION), YSTRADGYNLAIS. + +GYDA DARLUNIAU GAN + +MR. LLEW MORGAN. + + + + + + + +ABERHONDDU: +Argraffwyd gan ROBT. READ, +yn Swyddfa'r "Brecon & Radnor Express," Y Bulwark. +1913. + + + + +CYNWYSIAD. + + + Cyflwyniad + With Droed y Mynydd Du + Adgofion Mebyd + Llynau'r Giedd + Shon Wil Khys + Pen y Cribarth + Yn y Mawn ar ben y Mynydd + Bugail y Mynydd Du + Hela'r Twrch Trwyth + Afon Giedd + Ffaldau Moel Feity + Y Llynfell + Llyga d y Dydd ar Waen Ddolgam + O'r Niwl i'r Nef + Gwilym Shon + Llyn y Fan (Gwatwargerdd) + Ffrydiau Twrch + Angladd ar y Mynydd Du + Y Gof Bach + Ffynon y Brandi + Dafydd y Neuadd Las + Cyw + Llyn y Fan + Ar y Banau + Breuddwyd Adgof + Cân y Dwyfundodiaid + + + + +Illustrations + + +G. Davies, Ysw., Seattle, U.D., I'r hwn y cyflwynir y gyfrol hon, a +thrwyddo ef i'r holl frodorion ar wasgar. . . . . . _Frontispiece_ + +Cerfiad mewn trawst perthynol i hen amaethdy Brynygroes, yn dynodi adeg +ei adeiladu, ac enw ei breswylydd. Mae y lle wedi ei ddal gan yr un +llinach am dros 400 0 flynyddoedd. + +Bryn-Y-Groes. + +Mynwent Cwmgiedd. + +Gored Y Giedd. + +Trem I'r Mynydd Du. + +Cwmgiedd (Rhan Isaf). + +Ffynon-Y-Cwar. + +Pont-Ynys-Twlc. + +Penparc. + +Llocior'r Defaid. + +Maen Derwyddol Ger LLaw Llyn-Y-Fan Fawr. + +LLyn-Y-Fan. + + + + +[Illustration: Cerfiad mewn trawst perthynol i hen amaethdy Brynygroes, +yn dynodi adeg ei adeiladu, ac ewn ei breswylydd. Mae y lle wedi ei +ddal gan yr un llinach am dros 400 o flynyddoedd.] + + +[Illustration: Bryn-Y-Groes.] + + + + +CYFLWYNEDIG + +1 + +GRIFFITH DAVIES, Ysw., + +SEATTLE, WASHINGTON, AMERICA. + + + At foneddwr--brodor glân, + Lyfr bychan, dos a'th gân, + Nid oes genyf anrheg well + Iddo ar Gyfandir pell + Na'r caneuon syml hyn-- + Cerddi bro ei faboed gwyn. + + Yma gwelodd gynta'r byd, + Giedd suai gwsg ei gryd, + Yn ei dyfroedd laslanc llon + Dysgodd gyntaf nofio'r don, + Ar ei glanau yfai ddysg, + Yn ei llynau daliai'r pysg. + + Am flynyddau wedi hyn + Cerddai'r fro, a dringai'r bryn. + Anturiaethus fu ei daith + I'r pellderoedd lawer gwaith; + A chyfrinach anian gu + Glywodd ar y Mynydd Du. + + Myn brodorion yr Hen Wlad + Adrodd beunydd mewn mwynhad + Am ei deithiau yma a thraw + Gyda'i lyfr yn ei law; + Hoffai wybod meddwl dyn, + Meddwl Duw yn fwy na'r un. + + Haf a gauaf, tes a gwynt, + Carai fyn'd i'r Capel gynt, + Rhoes ei ddawn yn offrwm byw + Ar allorau sanctaidd Duw; + Casglodd yma fanna bras, + Canodd yma gerddi gras. + + I'r cwrdd gweddi ffyddlawn bu, + Yn yr Ysgol, athraw cu; + Ei ddisgyblion dros y byd + Dystiant am ei wersi drud, + Hauodd ef ar lawer dol, + Tyf cynhauaf gwyn o'i ol. + + Diwrnod yn y cwmwl trwm + Ydoedd hwnw yn y Cwm + Aeth a'r delfryd lanc di-ail + Tua gwlad machludiad haul; + Yn y cwmwl nid oedd gwên, + Wylai'r ieuanc, wylai'r hen. + + Mae blynyddau maith er hyn, + Newid sydd ar fro a bryn; + Hen gyfoedion wedi myn'd, + Nid oes mwy ond _ambell_ ffrynd, + Yntau fry ar dyrau llwydd + Gafodd fyd a Duw yn rhwydd. + + Daw hanesion dros y dón, + Hanes glân fel ewyn hon, + Hanes calon eang, hael, + Fedra roi mor llon a chael, + Hanes bywyd sydd a'i fryd + Beunydd i brydferthu byd. + + Frodor anwyl, hoff yn awr + Ganddo gofio llwybrau'r wawr, + Mae y Mynydd Du o hyd + Iddo'n gyfrinachau'i gyd, + Salmau'r neint sydd ar ei glyw-- + Mynydd ei Wynfydau yw. + + Lyfr bychan, dos a'th gân + Drosodd i'r boneddwr glân; + Nid oes genyf anrheg well + Iddo ar Gyfandir pell + Na'r caneuon syml hyn-- + Cerddi gwlad ei faboed gwyn. + + G. AP LLEISION. + + + + +Wrth Droed y Mynydd Du. + + 'Roedd blodau ar y dyffryn, + A Mai o dan y coed, + Yn chwareu gyda'r awel + Yn lion ac ysgafn droed: + Fe ganai y fwyalchen + Ar gangen las uwchben, + Heb wrando cyfrinachau serch + Y ddau oedd dan y pren. + + Fe welsant flodau'n tyfu + Ar bedwar-ugain Mai, + Ond welodd neb er hynny, + Eu serch yn myn'd yn llai; + Adroddant wrth en gilydd + Adgofion blwyddi fu, + Pan rodient dan oleuni'r lloer + Hyd llethrau'r Mynydd Du. + + "'Rwy'n cofio'r noson gyntaf + I'th welais, f'anwyl un, + Pan deimlais yn fy nghalon + Fod mellt yn llygad mun; + 'Rwy'n cofio'th wylio'n rhedeg + Fel ewig dros yr allt, + A'r nos oedd yn dy lygad, Gwen, + A'r aur oedd yn dy wallt." + + "Ond dofi wnaeth y fellten + Oedd yn dy lygad, Gwen, + Ac yn lle aur daeth eira + I aros ar dy ben: + Mi garaf eto'th lygad, + Fy nghariad, clyw fy ngair, + A charaf eto'r eira, Gwen, + Fel cerais gynt yr aur." + + "'Rwy'n cofio gofyn iti, + O dan y bedw bren, + A wnaethet fy mhriodi, + Addewaist tithau, Gwen: + Ysbio rhwng y cangau + 'Roedd goleu llwyd y lloer, + A ninnau rhwng ei llewyrch, Gwen, + Heb deimlo'r gwynt yn oer." + + "'Rwy'n cofio'r boreu dedwydd, + A'r nef yn las uwchben, + Pan unwyd ein calonnau, + Fe gofi dithau, Gwen: + Ti wridaist wrth yr allor + Fel cwmwl cynta'r wawr; + A chrynu wnai fy nghalon, Gwen, + Fel gweli'm dwylaw'n awr." + + "Fe gododd llawer storom, + Fe'n curwyd gan y dón, + Bu llawer pryder chwerw + Yn llechu dan ein bron; + Cyn hir â'r storom olaf + I blith y stormydd fu, + Ac huno gawn yn dawel, Gwen, + Wrth odreu'r Mynydd Du." + +_Abercrave._ + +R. BEYNOK, B.A. + + +[Illustration: MYNWENT CWMGIEDD.] + + + + +Adgofion Mebyd. + + Heda meddwl i'r gorphenol, + I baradwys bore oes, + Pan oedd bywyd yn ddymunol, + Pryd na chwythai awel groes; + Cysegredig oedd y twyni + Lle chwareuem amser gynt, + Nid oedd gofid wedi'i eni, + Nid oedd brad yn swn y gwynt. + + Yr oedd engyl ar y llwybrau, + 'N syllu arnom hyd y ffyrdd, + Eden ydoedd "Penyffaldau," + Lle treuliasom oriau fyrdd; + Oriau glân heb wag oferedd + I lychwino'r tymhor gwyn; + Darn o'r nef yn ein hedmygedd + Oedd y llecyn prydferth hyn. + + Cynal oedfa wedi'r oedfa + Wnelem ni ar ben y Bryn, + Nid oedd neb yn gwag-rodiana + Y nos Suliau sanctaidd hyn; + Pobi ieuainc yn finteioedd + Dyrent yma wedi'r cwrdd, + Gan orfoledd naws y nefoedd, + O! mor anhawdd oedd myn'd ffwrdd. + + Cofio'r adeg pan neillduem + I ryw gonglau unig iawn, + Yno'n fynych yr arferem, + Heb un "dorf," berffeithio'n dawn; + Adrodd darnau y "Pen Chwarter," + Er eu gloewi, wnelem 'nawr, + Yna wedyn gan ein hyder, + Nid oedd neb yn tori lawr. + + Ambell noson deg o'r wythnos + Gwelid ni dan lwyni heirdd, + Fel "derwyddon" yr hen oesau + Yn cael orig gyda'r beirdd; + "Oriau'r Hwyr" ac "Oriau'r Bore," + "Oriau Ereill" Ceiriog Hughes, + A ddarllenem am y gore, + Cyn bod son am _football news_. + + Dysgu nyddu'r "cynghaneddion," + A llinellu yn ddiball, + A chael ffrwd o grechwen iachus + Wrth ddarganfod ambell wall; + Hyn yw'r rheswm fod fy ardal + Wedi codi beirdd o nod, + Wrth fyfyrio pethau ofer + Ellir byth gyrhaeddyd clod. + + Wrth ymlwybro tua'r Capel + Dros y bryn, y waun, a'r ddol, + Nid oedd calon un addolydd + Yn dychmygu pethau ffol; + Gwelem Dduw yn mrig y perthi + 'N llosgi, megys Moses gynt, + Caem ein dwyfol ysbrydoli, + A'n gweddnewid ar ein hynt. + + Seiniau adar bach y llwyni + Dorai'n fiwsig ar ein clyw, + Yr oedd natur yn ein tywys + Tuag allor cysegr Duw; + Megys Enoch gynt yn rhodio + Rhodiai tadau dros bob rhiw; + Dal cymundeb â'r ysbrydol + Ydyw rhodio gyda Duw. + +GWILYM WYN. + + + + +Llynau'r Giedd. + + Hen afon hoff! dy ganmol wnaf, + A chanaf i dy Lynau, + Cyrchleoedd difyr, llon, di-loes, + Fu rhai'n ar hyd yr oesau; + Bum innau'n chwareu lawer tro, + A nofio yn eu dyfroedd, + A hel eu pysg, ddydd mebyd ter, + Oedd imi'n haner nefoedd. + + Llyn "dysgu nofio" oedd "Llyn Scwd," + A brwd oedd plant am dano, + Nid oedd ei debyg yn y wlad + I chware' tra'd a dwylo'; + Ei waelod welodd llawer un, + A blin fu'r ymdrech droion + I ffrwyno'r lli', a dysgu'n llon + I farchog ton yr afon. + + "Llyn Gored" sydd fel gwydr-ddrych + Pan fyddo sych yr afon, + A'r graig uwchben wrth wel'd ei llun + Addolai'i hun yn gyson; + Ond pan ddaw llif i lawr drwy'r llyn + Yn ewyn gwyn cynddaredd, + Yn synu pawb bydd dyfroedd iach + Niagra fach Cwmgiedd. + + Nid yw "Llyn Cwar" yn fawr ei faint, + Er cymaint son am dano, + Gogoniant hwn yw'r ffynnon lon + Sy'n llifo'n gyson iddo; + Rhyw gawg yw ef i ddal ei gwin + Yn mhoethder hin yr hafau, + Pan sych yr afon yn mhob man, + Llyn Cwar ddiwalla'n heisiau. + + "Llyn Dafydd Morgan," dyma fe, + Mewn creigle mae ei wely, + A physg yr afon dd'ont yn llon + O dan ei don i gysgu; + Mae Dafydd Morgan yn ei fedd, + A Giedd eto'n llifo, + Ond aros mae y llyn o hyd, + A'r byd yn myned heibio. + + "Llyn Felin Fach" ar lawr y Cwm, + Mae heddyw'n llwm ei gylchoedd, + Mae'r felin gynt oedd wrth ei lif + Yn adfail er's canrifoedd; + Bu llawer rhod o dan ei don + Yn gyson ei throadau, + A holi'n segur mae o hyd-- + Pa le mae yd y tadau? + + Llyn dwfn yr "Olchfa," du ei liw, + Cymydog yw i'r mynydd, + A'r miloedd defaid yn yr ha' + A olchir yma'n ddedwydd; + Os du ei don, daw'r praidd yn wyn + I'r cnaif o'r llyn yn gyson, + A thra bo'r Mynydd Du, parhâ + Yr "Olchfa" yn yr afon. + + Mae eto Lynau'n uwch i'r lan, + Ar ffordd y Fan a'r Carnau, + Y Cefn Mawr a'r Gareg Goch, + A glyw y croch raiadrau, + Dyfnder yn galw dyfnder sy' + Yn gry' ar hyd y mynydd, + A Giedd lama'n ewyn gwyn + O lyn i lyn i'r Werydd. + +_Cwmgiedd._ + +RHYS POWEL (_Yorath_). + + + + +Shon Wil Rhys. + + 'Rwyf yn awr mewn gwth o oedran, + Ac yn gwisgo'r blewyn brith, + Hen gymeriad hynod ydwyf, + Wedi'i fagu yn eich plith; + Nid oes neb sydd yn trigianu + Yn nghyffiniau afon Gwys + Wedi cerfio'i enw'n ddyfnach + Yn y wlad na Shon Wil Rhys. + + Caled i mi a fu bywyd, + O'i gychwyniad hyd yn hyn, + Megys myrtwydd heb wên heulwen + Dan gysgodau dwfn y glyn; + Rhwyfo wyf mewn dyfroedd dyfnion, + Cyn ac wedi cym'ryd gwraig, + Ond 'rwyf fi a'r llong heb suddo, + Ac heb daro'n erbyn craig. + + Os mai gwael yw'm gwedd yn fynych, + Os mai llwydaidd yw fy ngwisg, + Nid yw'n deg i neb i farnu + Gwerth y cnewllyn wrth y plisg; + Haera rhai na ches fy nghrasu'n + Ddigon caled, medde'n nhw, + Ond ni fu y rhai'n yn ngenau'r + Ffwrn o gwbl gwnaf fy llw. + + Llawer coegyn sydd am wneuthur + Ffwl o honwyf lawer pryd, + Peidiwch chwi er hyn camsynied, + Y mae Shoni yma'i gyd; + Os yr ydwyf yn ddiniwed, + Nid wyf fi i gyd yn ffol, + Nid y fi yw'r unig berson + Fu fel Dafydd yn nillad Saul. + + Pan yn nghryfder nerth ac iechyd + Teithiais lawer ar fy hynt, + Trwy gul gymoedd a thros fryniau + I gyrddau mawr yr amser gynt; + Yno wylo, neidio, a moli, + A rhoi proc i'r hen Amen, + Rhoddais _oil_ ar _wheel_ y bregeth + Ganwaith cyn y doi i'r pen. + + Mae'r pregethwyr doniol hyny + Bron i gyd yn llwch y llawr, + Yn adgofio am eu haeledd + Y mae llawer hen got fawr; + Nid oedd un pregethwr enwog + Yn y de na'r gogledd draw + Na fum i ryw dro yn rhywle + Gyda'r brawd yn ysgwyd llaw. + + Hen bregethwyr tanllyd Cymru, + Yn y wlad ac yn y dref, + Oedd y dyddiau gwlithog hyny + Yn gynefin iawn am llef; + Os pregethwyr mwy dysgedig + A gyfodwyd yn ein plith, + Hen bregethwyr cynt, er hyny, + I Shon Rhys am fêl a blith. + + 'Rwyf yn awr yn Rhosydd Moab, + Bron a chyrhaedd pen fy nhaith, + Os yw'r llwybr yn gerygog, + Nid yw'r siwrnai ddim yn faith; + Os yw cefnfor f'oes yn arw, + Yn ddiangol af i'r lan, + Daw y porthladd clyd, dymunol, + I fy ngolwg yn y man. + +Parch. D. ONLLWYN BRACE. + + + + +Pen y Cribarth. + + Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth, + I ben y Cribarth uchel? + I deg fwynhau prydnawn-ddydd mwyn, + Ar war y clogwyn tawel, + Ac yfed iechyd dros ei fin, + O gwpan gwin yr awel. + + Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth, + I ben y Cribarth Talfrig? + I edrych ar y fywiog fro + Sydd dano yn weledig, + Ardaloedd eang hyd y môr + Yw'r oror estynedig. + + Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth, + I ben y Cribarth eto? + I dremio draw i ben y Fan, + 'Does dim ond anian yno-- + Yn fynydd mawr, a defaid mân, + A nentydd glân yn llifo. + + Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth, + I ben y Cribarth golau? + Mae hedd yn awr lle bu cyn hyn + Ddaeargryn yu y creigiau, + Cawn ddarllen ar bob careg bron + Hanesion o'r hen oesau. + + Mae'n hyfryd myn'd ar hyd y Garth, + I ben y Cribarth beunydd, + Ac uno ym mheroriaeth lon + Alawon yr ehedydd; + Tra'r byd yn mhell, a'r nef gerllaw, + Pwy na ddaw yn addolydd? + +_Maesyderi, Abercrave._ + +T. J. DAVIES (_Iscoed_). + + + + +Yn y Mawn ar ben y Mynydd. + + Ar y mynydd yr emynaf, + Ar faen sedd mewn hedd mwyneiddiaf; + Rhoddaf alaw ar ddu foelydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Awel bur a haul y boreu, + Yma geir fel am y goreu, + Yn rhoi yni i'r awenydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Ond, er hyny, nid yr anial + Mawnog hwn yw'r man i gynal + Hwyl y gwanwyn hael ei gynydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Ar y bryniau mawr wybrenol + Mae dystawrwydd mud, ystyriol, + Yn sobreiddio naws boreu-ddydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Ni cheir cor yn chwareu carol + Yn y llwyn yn llu awenol; + Mae cor mwyn y llwyn yn llonydd + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Chwery _un_ â chywir anian, + Ei grwth unig wrtho'i hunan; + Cu iawn ydyw cân ehedydd + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Ef yw cerddor dor y daran, + Difraw troedia fro y trydan; + Bwria'i unawd o'r wybrenydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + +[Illustration: GORED Y GIEDD.] + +[Illustration: TREM I'R MYNYDD DU.] + + O bell clywir y gog dirion, + Gyda'r awel o'r godreuon, + Efo moliant haf ymwelydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Draw ac yma drwy y cymoedd, + Cri a glywir o'r creigleoedd, + Bywiog alaw y bugeilydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Truman cribog, muriog, mawrion, + A'u hesgeiriau yn ysgyrion, + Yma wyliant uwch y moelydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Metha'r haf a'i fwynaf wenau, + Wyrddu llen i ben y banau; + Oeda'r gauaf yn dragywydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Ymherodraeth y mawr wywdra, + Heb eginyn bywiog wena; + Lle ni chawn na llwyn na chynydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Ac ar fynwes cwr y fawnog + Torwyd lluniau traed y llwynog, + Heibio hwylia yn ysbeilydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Ar y clogwyn mawr cilwgus + Haf awelon sydd yn felus, + A chael enyd fach o lonydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Mwynhau heddwch y mynyddoedd, + A mwynderau y mawndiroedd, + Sy'n baradwys iawn i brydydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + +GWYDDERIG. + + + + +Bugail y Mynydd Du. + + Rhys oedd bugail y Mynydd Du, + A theilwng fab y wawrddydd, + Yn nghwmni Toss, ei hanes fu + Fel chwedl ar y mynydd. + + Arferai godi gyda'r haul, + Pan ddelai 'r wawr i'r Bannau, + A mynai yn ei belydr glân + Gael bedydd tan bob borau. + + Hyd Fawnen Gwys a'r Esgair Ddu + Fe ddeadellai'r defaid, + A Toss yn barod, wrth ei law, + I wneud ei arch a'i amnaid. + + Y gauaf fel yr haf o hyd + Bu ef yn ffyddlon iddynt, + Wynebai storm Bwlch-adwy'r-gwynt, + A dryccin eira, drostynt. + + A chalon ysgafn oedai'n hir + Yn awyr iach y bryniau, + Tra'r awel bur a'i phwyntyl llon + Yn lliwio'n goch ei ruddiau. + + Fe garodd edrych dros y ddôl + Draw i bellderau'r mynydd, + A gwrando swn y nentydd byw + Yn galw ar eu gilydd. + + Fe godai'i lais mewn hapus gân + O ddiolchiadau calon, + A chododd allor lawer gwaith + Ar ben y Cerrig Coegion. + + Ar ben y mynydd--pell o'r dref, + Nef oedd agosaf iddo, + Newyddion byd a aent yn hen + Wrth deithio tuag ato. + + Felused iddo yn yr hwyr + Oedd cysgod clyd ei fwthyn, + A Men ei briod wrth y tan + Ar aelwyd y Twyn Melyn. + + Aeth llawer gauaf dros ei ben + Yn stormydd ar y bryniau, + Cyn iddo groesi dros y glyn + I wlad yr hafddydd golau. + + Mae Men ac yntau yn y bedd, + Ac adfail yw y bwthyn, + Ond gwena'r haul a brefa'r praidd + O hyd ar ben Twyn Melyn. + +_Abercrave._ + +RHYS DAVIES (_Ap Brychan_). + + + + + +Hela'r Twrch Trwyth. + +(Addawodd Olwen briodi Cilhwoh os'y llwyddai i ddwyn y gwellaif a'r +ellyn arian oedd yn nhalcen Twrch Trwyth iddi. Aeth Cilhwch at Arthur +i geisio cymhorth. Galwodd Arthur ei dywysogion ynghyd i'r helfa. +Llwyddwyd ar ol ymdrech galed a chyfnod hir o hela o'r Iwerddon drwy +Gymru i Cernyw i sierhau a geisiai Olwen. Ond diangodd y Twrch a'i +fywyd ganddo.--MABINOGION.) + +Croesodd yr helfa y Mynydd Du, ac oddiwrth hyn y deillia yr enw +Cwmtwrch. + + Udganodd yr helgorn ar fynydd a bryn, + A'i swn dros y moroedd adseiniodd yn syn, + A chododd y gwledydd yn llwyth ar ol llwyth, + Ar alwad ein Harthur i hela'r Twrch Trwyth. + + Daeth gwyr Ynys Prydain ynghyd o'r tair cainc, + A dewrion gwyr Llydaw, a Norman a Ffrainc, + A'u helgwn a'u gwaedgwn yn naw cant ac wyth, + Yn blysio'n angerddol am waed y Twrch Trwyth. + + Marchogion a groesent y tonau yn awr + Mewn rhwysg i'r Iwerddon a'r haf ar y llawr, + A bloeddiai'r Gwyddelod--"Daeth dydd talu'r pwyth, + Ac Arthur i'n gwared o law y Twrch Trwyth." + + Yn nghraig Esgair oerfel rhoi helsain wnai'r cwn, + A'r Twrch a'i saith berchyll a glywent y swn. + A chnoi a thraflyncu y ddaear wnai'r wyth, + A chrynodd yr Ynys dan rhoch y Twrch Trwyth. + + Dechreuodd yr helfa a hela fu'n awr + O foreu hyd nos ac o'r nos hyd y wawr. + A deuparth yr Ynys a wnaed yn ddi-ffrwyth, + Gan wenwyn llysnafedd o enau Twrch Trwyth. + + Trwy'r mor o'r Iwerddon i Gymru ar hynt + Troes Twrch ei gyfeiriad a'i wrych yn y gwynt, + A'r helwyr yn dilvn--ni fu y fath lwyth + O wyn ar y tonau ag ewyn Twrch Trwyth. + + Yn Aberdaugleddyf pan glaniodd y baedd, + Bu dychryn drwy'r dalaeth ac alaeth a gwaedd. + A dyn ac anifail, ac egin a ffrwyth, + Ddifrodwyd o'r ddaear dan ddanedd Twrch Trwyth. + + O Benfro i Llwchwr y brysiodd 'rol hyn, + Ac helwyr a helgwn yn dilyn yn dyn. + Pum perchyll wrth Aman a laddwyd o'r wyth, + A ffroeni'n ffyrnicach a wnai y Twrch Trwyth. + + Medd ef wrth ei berchyll, "awn heibio Ddolgam, + Llwynmoch a Chwmclyd a dialwn ein cam, + A thaflwn holl greigiau'r Gellie'n un llwyth, + Yn garnedd marwolaeth ar helwyr Twrch Trwyth." + + Ofnadwy fu'r ymdrech yn nghwmwd Sarnfan, + Drwy'r erchyll ddyfnderau hyd fro Craig-y-Fran. + Dattodai y creigiau yn bwyth ar ol pwyth + Dan wellaif mawr miniog yn nhalcen Twrch Trwyth. + +[Illustration: CWMGIEDD (RHAN ISAF).] + + Y bryniau ysgythrog faluriwyd i lawr, + (Mae'r cread yn deilchion fan hono yn awr). + Marchogion a helgwn a grynent gan fwyth + Yn swn dirgryniadau o'chneidiau Twrch Trwyth. + + Yn nghraig Tyle Garw bu'r Twrch ar fin tranc, + A rhanwyd ei berchyll, ond ef yn ei wanc + A groesodd i'r Tywi--yr olaf o'r wyth, + A'r awyr yn wefr o hela'r Twrch Trwyth. + + A misoedd a biwyddi o hela a wnaed + Yr ellyn a'r gwellaif o'i dalcen a gaed, + Ond Arthur ddilynodd a gwaddill ei lwyth, + O'r Hafren i Cernyw ar ol y Twrch Trwyth. + + Y Twrch a ddiflanodd 'does neb wyr i ble, + Ac Arthur yn Nghernyw mewn cwsg byth mae e'. + Ond tystio drwy'r oesoedd wna pob iaith a llwyth + Mai helfa ddychrynllyd oedd helfa Twrch Trwyth. + +G. AP LLEISION. + + + + + +Afon Giedd. + + Mae afon chwyrn y Giedd + Yn tarddu yn y mawn, + Daw ar ei phen i waered + Dros greigydd enbyd iawn; + Ar gefn ei chroch raiadrau, + Ddiwrnod mawr ei lli, + Daw darn ar ddaro o'r creigiau + Yn 'sglyfaeth gyda hi. + + Hi dwmla bobls mawrion, + Dynelli o bob rhyw, + A chaiff ei hadgyfnerthu + Gan afon rymus Cyw; + Mae'n myn'd dan wraidd y coedydd, + A charia'r rhai'n drachefn, + A diorsedda'r pontydd, + Nes gwneud y lle'n ddidrefn. + + Un boreu yn Gorphenaf, + Mi gofiaf yn ddilai, + Pan ddaeth ei llif dychrynllyd + I gym'ryd wyth o dai; + Y Cwm sy'n ofni'r afon + Byth wedyn ar y gwlaw, + A'r nos ni feiddia gysgu + Rhag arswyd llif a ddaw. + + Ofnadwy ar ein clustiau + Yw swn ei chenllif hi, + A'r cerrig mawrion fflachiant + Yn wreichion yn ei lli'; + Ei tharth a gwyd i fyny + Yn gwmwl tua'r nen, + A gwaedda yn gynddeiriog, + 'Mi fynaf fod yn ben.' + + Mae pawb yn cyfreithloni + Yr enw gafodd hi, + A chiaidd, ciaidd ydyw + O fewn ein dyddiau ni; + Ond Ef sy'n dal y wyntyll, + A'r dyfroedd yn Ei law, + Ostega ei chynddaredd + A'r gair bach hwnw, 'Taw.' + + Os rhuo mae y Giedd + Am gael ei ffordd ei hun, + Da genym fod ei Harglwydd + Yn noddfa byth i ddyn; + Mae'r plant sydd ar ei glanau + Yn anwyl ganddo Ef, + A diogel yn mhob dryccin + Yw etholedig nef. + + Wrth wel'd y gwyllt lifeiriant + Yn pasio drws fy nhy, + Mae'r wers o flaen fy llygaid, + 'Mod inau fel ei lli', + Yn myn'd i'r goriwaered, + I'r tragwyddoldeb pell; + O! Arglwydd, pan gaf orphwys, + Rho imi wlad sydd well. + +_Cwmgiedd._ + +HOWELL POWELL. + + + + + +Ffaldau Moel Feity. + + Wrth droed y Foel arddunol, + Ger murmur Tawe fwyn, + Mae'r Ffaldau llwyd, henafol, + Rhwng meini braf a brwyn; + O'u cylch mae'r bryniau uchel + Yn gwenu uwch eu pen, + A'r Fan yn spio arnynt + Drwy gymyl yn y nen. + + Mor swynol ydyw canfod, + Ar foreu hafddydd gwyn, + Y defaid dirifedi + Yn britho'r bryniau hyn; + Y'mysg y cerrig garw + Sy'n gestyll rhag y gwynt, + Llochesant rhag ystormydd + Dramwyant ar eu hynt. + + Amaethwyr Crai a Llywel, + Ar ddydd 'crynhoi' y Fo'l, + A foreugyrchant yma, + Mi welir neb yn ol; + Daw hefyd wyr Llanddeusant + Ar eu ceffylau bach + I geisio'r defaid crwydrol, + A'u dwyn hwy adre'n iach. + + Ceir gweled gwyr Glyntawe + A'u gyroedd yma'n dod, + Ni fu y fath brysurdeb + Mewn unrhyw fan erio'd: + Pob un a'i gi a welir + Yn casglu'r praidd o'r bron, + A'u dwyn i fewn i'r Ffaldau, + Rhwng muriau cedyrn hon. + + Ar ol eu dwyn i'r Ffaldau, + Bydd pawb yn brysur iawn, + Pob un yn dal ei eiddo + I'w Ffald ei hun a gawn; + Os digwydd ambell ddafad + Estronol yma ddod, + Bydd llawer llygad arni + Yn ceisio gwneud ei 'nhod.' + + Wrth droi a thrafod llawer + Fe welir ambell un + O'r defaid, dros y muriau, + Yn cym'ryd ffordd ei hun; + Ac ar eu hol yn sydyn + Bydd tyrfa fawr o gwn, + A'r lle yn haleliwia + Byddarol gan y swn. + + Doethineb cenedlaethau + O ffermwyr yma fu, + Yn traethu am hanesion + Helyntion Mynydd Du; + Adroddent am wrhydri + Yr hen fugeiliaid gynt, + Ac enwau'r cwn a glywir + O hyd yn myn'd drwy'r gwynt. + + Mor ddedwydd ydyw bywyd + Cyffredin gwyr y wlad, + Yn heddwch y mynyddoedd + Mae iddynt wir fwynhad; + Fe gollir y bugeiliaid, + Rhai newydd ddaw o hyd, + Ond erys y mynyddoedd + Heb newid oesau'r byd. + +_Ystradgynlais._ + +LLEWELYN JONES. + + + + + +Y Llynfell. + + Afonig a dardd yn ffrwd gref o'r ogof gerllaw + Castell Craig-y-nos. + + Fuoch chwi wrth Danyrogof? + Welsoch chwi y temlau cain? + Glywsoch chwi gynghanedd Llynfell + Fel organ gref yn llanw rhain? + + Welsoch chwi wrth droed y clogwyn + Fel y rhuthra ffrwd mor falch + I oleuni o dywyllwch + Llwybrau cudd y cerrig calch? + + Bu yn hir yn nwfn gysgodion + Bro y gwyll--heb wawr na rhos; + Feiddia neb fyn'd hyd ei llwybrau + Unig yn rodfeydd y nos. + + Carwn wybod peth o hanes + Gwlad heb flodyn ynddi hi, + Heb un deryn bach yn canu; + Heb un ganghen uwch ei lli. + + Ond fe geidw ei chyfrinach, + Ni fyn son am ddim sy'n ol; + 'Myn'd y'mlaen' yw hanes afon; + 'Aros' ydyw hanes dol. + + Dywedir fod ei dyfroedd gloew + Yn newid lliw cyn delo gwlaw; + Dyma broffwyd llwyd y Blaenau-- + Wêl y ddrycin cyn y daw. + + Ni wyr hi ddim am dymhorau, + Welodd hi erioed mor ha'; + Ni fu gauaf yn ei rhwymo + Yng nghadwynau oer yr ia. + + Y mae rhamant yn ei hanes, + Cuddio wna rhag gwawrddydd dlos, + Dim ond ym mhrydnawn ei bywyd + Gwel yr haul wrth Graig-y-nos. + + Afon fechan, megis tithau, + Minau garwn deithio'n rydd, + Drwy gysgodion, i oleuni + Pen y daith yng Ngwlad y dydd. + +_Corrig Haffes._ + +MYFYR MAI. + + + + +Llygad y Dydd ar Waen Ddolgam. + + Gem y ddôl yw'r tlws flodeuyn, + Wisga'n fore ar ei bron, + Mae'n gwresawu pob pelydryn + Ddaw o'r haul i'w fynwes lon, + Natur fu yn paentio'i aeliau + Gyda phluen awel rydd, + Wrth ymolchi mewn pelydrau + Gwyna amrant llygad dydd. + + Lygad siriol lawn cyfaredd + Yn agored o fy mlaen; + Ei fychander yw ei fawredd, + A'i holl rwysg yw bod yn blaen; + Try i ffurf a lliw yr huan + Wrth gwmnia gydag ef, + Er dadblygu'u lygad gloew-lan, + Aros wna yn nhês y nef. + + Lygad effro, nad yw'n hepian + Nes yr huna anian dlos, + Yn ei wynder, wrtho'i hunan, + Gwena'r dydd a chysga'r nos; + Dysgwn wers y glân flodeuyn, + Yn y gwlith ei lygad ylch, + Fel na chenfydd un brycheuyn + Yn y llygaid sydd o'i gylch. + + Lygad dydd, a chanwyll eurliw + Yn ei ganol, megis tân, + Ai nid heulrod glaswellt ydyw + Egyr ag ymylwe mân? + Er ei fod yn nghanol tyrfa + O'i wyn-frodyr ar y waen, + Wrth yr un ni chenfigena, + Mae ei burdeb yn ddi-staen. + + Flodyn gwylaidd, byth ni ddringa + Ben y clawdd am sylw'r byd, + Mewn dinodedd y cartrefa, + Gyda'r blodau lleia'i gyd; + Hwn wrth fyw mewn gostyngeiddrwydd + Ddysga wersi i lawer un, + A ddisgynodd i ddinodedd + Wrth wneud duw o hono'i hun. + + Dena lygad rhyw forwynig, + Sycha'i sendyl yn y gwlith, + Wrth dramwyo'r llwybr unig + Gyda'r wawr i gyrchu'r blith; + Plyga'n wylaidd i anwylo + Blodyn siriol 'gwaen Ddolgam,' + Am fod arall yn blodeuo + Ar hoff fedd ei thad a'i mam. + + Anwyl flodyn, anhawdd cefnu, + Gan ei adael ar y ddôl, + Wrth fiarwelio, 'rwyf yn credu + Ei fod yn syllu ar fy ol; + O! am fyw ei fywyd gloew, + Gyda chalon onest, rydd, + Fel y gallwn, cyn fy marw, + Ddod yn wyn fel Llygad Dydd. + +GWILYM WYN. + + + + +O'r Niwl i'r Nef. + +[Achlysurwyd y gân dyner hon gan farwolaeth llanc ieuanc o Abercraf ar +ei flordd yn ol o Lyn-y-Fan. Darfu iddo ef a dau lanc arall golli eu +ffordd yn y niwl. Cyrhaeddodd ei gyfeillion adref yn fyw, ond ar ol +tridian o ymchwil deuwyd o hyd i'w gorph et yn ymyl afon Twrch. Yr +oedd ar ei berson ar y pryd Destament Cymraeg a nifer o draethodau +crefyddol.] + + Rwy'n mynd, fy nhad a mam, + I wlad na ddof yn ol; + 'Rol teithio llawer cam + Dros lawer bryn a dôl. + Rwyf wedi blino'n lân, + Fy nerth sydd yn gwanhau, + Mae afon o fy mlaen, + A niwl o'm cylch yn cau. + Tuhwnt i'r Mynydd Du, + Rwy'n gweld rhyw hyfryd wlad, + A thuag atti hi + Rwy'n mynd, fy mam a nhad. + + Rwyf wedi colli 'm ffordd, + Fy ffryndiau sydd ar goll, + A minnau yn y nos + Yn chwilio am danynt oll. + Ond nid oes un a ddaw + I'm cwrdd yr ochr hyn, + Ond mae yr ochr draw + Yn llawn o engyl gwyn. + Ac fel yn dweud i gyd, + Na chaf fi unrhyw gam, + Rwy'n mynd i'r bythol fyd, + Ffarwel, fy nhad a mam. + + Mae afon o fy mlaen, + Rwy'n clywed swn y don; + Rwy'n gweld y rhai sy'n byw + Tuhwnt i ffrydiau hon. + Mae melus hun yn dod, + 'Rol dydd o ludded maith, + A minnau 'n teimlo fod + Gorphwysfa ar ben y daith. + I groesi 'rochr draw, + Nid oes ond megis cam, + Rwy'n mynd i'r byd a ddaw, + Ffarwel, ffarwel fy mam. + +WATCYN WYN. + + + + + +Gwilym Shon. + + Mae Gwilym Shôn yn awr yn hen, + Mae'r eira ar ei ben, + Yn araf ddisgyn dros ei en + Nes gwneyd ei farf yn wen; + Ar fin y nant mae'i fwthyn tlawd + Yng nghwmwd godreu'r bryn, + Ni wyr rhwysgfawredd pell a ffawd + Ddim am y bwthyn hyn. + + Bob nos fe gwsg ar wely gwellt, + A chysgu'n esmwyth wna, + Hyd nes daw'r wawrddydd drwy y dellt + I ddywedyd "Bore da;" + Ac yn ei goleu daw i lawr, + Ac ar ei liniau trwm + Gweddio wna yn ngoleu'r wawr + Gerllaw ei wely llwm. + + Un hoff o'r mynydd yw efe, + Bydd yno'n fore iawn + O olwg pobman ond y Ne', + Rhwng y twmpathau mawn; + Heb wybod am rwysgfawredd dyn, + Na moethau'r palas gwych, + Mae yno'n siarad wrtho'i hun, + A bwyta'i damaid sych. + + Bu ef mewn gweddi lawer gwaith + Yng nghysgod llwyn o frwyn, + A bu yr awel ar ei thaith + Yn ewrando ar ei gwyn. + Fe safodd ganwaith ar y bryn + I gofio'r dyddiau gynt, + Ac mewn myfyrdod elai'n syn + Cyn cychwyn ar ei hynt. + + Yn fore, bore, bydd ar daith + Yn rhodio'i lwybr cam, + A chadd foreufwyd lawer gwaith + Yn mwthyn bach fy mam; + Fe wyddai mam heb unrhyw gais + Pa bryd oedd Shôn am fwyd, + Hi adnabyddai wrth ei lais, + Ac wrth ei wyneb llwyd. + A phan yn bwyta'i damaid mwyn, + A ninnau'r plant gerllaw, + Murmurai Shôn mewn banner cwya + Am bethau'r byd a ddaw. + + Wrth rodio'r caeau 'nol a blaen + Nid yw am gwrdd a'r un; + Fe groesa ef ar draws y waen + Er cael bod wrtho'i hun; + A siarad mae pan ar ei daith + O hyd mewn distaw dôn, + Nes wy'n dychmygu ambell waith + Fod angel gyda Shôn. + + Mae'r plant yn dianc rhagddo'n syn, + Yn cilio tua'r pant, + Ac yntau dianc fry i'r bryn, + Yn cilio rhag y plant. + Diniwed yw, yn ofni'r byd + Ei wawdio ar ei hynt, + Tra'n gafael mae ei serch o hyd + 'Nol yn yr amser gynt. + + 'Does ganddo awrlais yn y byd, + Na modd ychwaith i'w chael, + Ond adnabydda ef o hyd + Yr amser wrth yr haul; + Proffwydo'r tywydd teg o draw, + Ni fethodd ef erio'd, + A chanfod mae y gawod wlaw + Ddiwrnodau cyn ei dod. + + Mae yn y capel erbyn pryd + Ar fore Sabboth Duw, + Y mae ei weddi dawel, fud, + Yn gwneyd ei fawl yn fyw; + Ac os dechreua cennad Iôn + Ddarlunio gwerth y gwaed, + Er heb Amen, canfyddir Shôn + Yn codi ar ei draed. + + Aeth dynion ieuainc caled, hy', + Er cael difyrrwch ffol + Un hwyr i wawdio wrth ei dy,-- + Ond troisant yn eu hol + A braw a gwelwder ar bob gwedd, + Can's torrodd ar eu clyw-- + Swn Shôn o ymyl gwlad yr hedd + Yn galw ar ei Dduw. + + Fry yn yr unig anial gwm + Dan goedydd cnau ac ynn, + Y mae adfeilion bwthyn llwm + Yng nghanol drain a chwyn; + A Gwilym Shôn a ddaw bob dydd + I'r waen uwchlaw y ty, + Ac edrych ar yr adfail bydd + A chofio'r dyddiau fu. + + Ac os wyt ti, ddarllennydd mwyn, + Am ofyn im paham,-- + O! gwel yn adfail dan y llwyn,-- + Hen fwth ei dad a'i fam. + Bu yna'n chwareu'n blentyn llon, + Fe dyfodd yna'n ddyn, + Mae gweld y lle yn glwyf i'w fron, + Galara wrtho'i hun. + + Mae'r danadl lle bu'r aelwyd gynt, + A'r drysni lle bu'r tân, + Bu yno'n gwrando swn y gwynt, + Bu yno'n canu cân, + A chyda'r teulu lawer gwaith + Bu'n plygu ar ei lin, + Cyn gwybod am ofidiau'r daith + Ar amgylchiadau blin. + + Dan ormes colli wnaeth ei dad, + Y cartref llawn o hedd; + Yn fuan ei rieni mad + Orweddent yn y bedd. + Fe garai eneth dros y bryn + A chariad bore oes,-- + Canfyddodd hithau'n mynd 'r glyn + A'i gafael yn y groes. + + Ei galon dan y saethau dwys + A dorrai fel ei rudd, + Ei fywyd oll o dau y pwys + Ai beunydd yn fwy prudd, + Ond daw drwy'r storom waetha 'rioed + Ar fore gauaf llwm + I weld yr adfail dan y coed, + Ac wylo tua'r cwm; + A dyry dro i ben y bryn + Yn llaw clwyfedig serch, + I weld o draw y bwthyn gwyn, + Hen gartre'i gariad ferch. + +BEN DAVIES. + + + + +Llyn y Fan. + +(GWATWARGERDD). + + Mae'r ienctyd yn ffeindio anrhydedd wrth rodio, + 'Does dim yn eu blino tra'u dwylo yn rhydd, + Ond dilyn eu trwynau i fyny i'r Banau + I weled y Llynau--dwr llonydd. + + Mae yno berllanau o gwmpas y Llynau, + Coed lemon, coed 'falau, yn flodau i'r brig, + Ar dir yn y dwyrain yn ngolwg yr heulwen + Hwy ledan' fel Eden fawledig. + + Mae'r carne fel gerddi o ddail y Dwmdili, + Y riw a'r rhosmari yn tyfu o'r don; + Pob brigyn per ogle yn rhedeg o'r hade, + Ac amryw o lysiau gwyrddleision. + + Rhyfeddod diddarfod oedd gwel'd y gwylanod + Yn llusgo'r llyswenod, llwyth hynod, o'u lle; + A'r fulfran oedd barod i frathu'r brithyllod, + Wrth neidio at blufod y Blaene. + + Nid dyfal ei dafod all rifo'r rhyfeddod, + Na'u cofio 'nol eu canfod yn nghysgod y gwlydd; + Yr hwyaid sydd wylltion, a'r gwyddau ni a'u gwelsom + Yn nofio yn nghrochan y Crychydd. + + Os nad y'ch chwi'n credu ini gael y fath rali + Wrth dreulio ein carne drwy'r cernydd o dre, + Wel, codwch eich cilwg i ben y Fan amlwg, + Cewch wel'd yr un olwg a nine. + +PWY YW'R AWDWR? + + + + +Ffrydiau Twrch. + + Mae'r testyn wedi'i enwi + Ffrydiau Twrch, + A'r gronfa wedi tori + Ffrydiau Twrch; + Mae'r dyfroedd rhwng y cerig + Yn ffrydio'n grych berwedig + O rywle anweledig + Ym mol y bryn mynyddig + Uwchlaw'r Cellie hyllig, + A'i dwrf fel taran ffyrnig + Ar godiad tir rhwygedig, + A chreigiau maluriedig + Sydd yno'n rhesi unig + O gedyrn arfogedig + Yn gwylio'r dderwen dewfrig + Eistedda'n llwyn caeadfrig, + A'r pigau melldigedig, + A'r blodau caboledig, + A noda fan synedig + Ffrydiau Twrch. + + A welsoch chwi y Ffrydiau? + Ffrydiau Twrch; + A daniwyd chwi gan donau + Ffrydiau Twrch? + Os naddo, ewch i'w gweled + Yn gyru dros y gwa'red + Yn ewyn gwyn i waered + Gan boeri ar eu pared, + A lluchio'r meini'n lluched + O hirbell yn ddiarbed; + Y cenllif gwyllt wrth fyned + Sy'n llamu bob yn llymed, + Gan rhwygo mal rhyw oged + Y tiroedd, gan ddweyd, Tyred + I'r moroedd er ymwared, + Fe chwala'r bryn cewch weled, + A'i feini ânt mor faned + A hoelion Tudur Aled; + Mac Twrch yn methu cerdded + O achos ei mawr syched, + A chwter James, er gwyched, + A safant oll nes yfed + Ffrydiau Twrch. + + O'r Mynydd Du daw allan + Ffrydiau Twrch, + Yn fwrlwm gloew purlan, + Ffrydiau Twrch, + Gan rhuo, rhuo beunydd + A llu o ladron lledrydd + A'n gwlwm gyda'u gilydd + I chwilio am gorlenydd + Y defaid dofion beunydd, + A'u dal a'u dwyn o'r dolydd, + A'u crogi rhwng y creigydd, + A'u gwerthu er eu gwarthrudd, + A chuddio'u crwyn rhag cywilydd, + Ac arswyd yn y corsydd + Na ddaw eu gwir berchenydd + I wybod yn dragywydd + Am wal y drwg ymwelydd; + O! na bai i'r llifogydd + I beidio bod yn llonydd + Nes llifo dros eu glenydd, + A rhoddi pobo fedydd, + A boddi'r lladron llwydrudd, + Mi alwn hyn yn grefydd + Ffrydiau Twrch. + +[Illustration: FFYNON-Y-CWAR.] + +[Illustration: PONT-YNYS-TWLC.] + + Parhâ i darddu'n gyson, + Ffrydiau Twrch, + Na syched byth dy ffynon, + Ffrydiau Twrch, + Ymlaen â thi, gan olchi + Y llygredd a'r budreddi + Sydd yn Nghwmtwrch yn croni, + Ac wrth y _George_ boed iti + I aros o dosturi; + Hen Waterlw y cewri + Boed iti i ddifodi + Hen olion gwaed oddiarni, + A chario byth i golli + Yr hen esgidiau mawrfri + A gawsant eu pedoli + Fel carnau meirch Napoli + I gicio llawer bwli-- + Rhai sy'n rhy faith i'w henwi, + A llawer wedi tewi; + O ganol eu drygioni + Boed iti loewi a gloewi + Y llefydd ffordd y llifi, + Nes bo Cwmtwrch yn codi + Ar unwaith o'i drueni + Mor lân, mor bur a chenlli + Ffrydiau Twrch. + +PWY YW YR AWDWR? + + + + +Angladd ar y Mynydd Du. + +Yn yr hon ateser pan fyddai brodor o Llanddeusant farw yn Ystradgynlais +elai pobl yr Ystrad â'r corph dros y mynydd hyd Aberdeudwrch, a deuai +pobl Llanddeusant i'w gyfarfod yno i'w ddwyn i ben y daith. + + Droe y mynydd i Landdeusant, + Heibio'r Gareg Goch a'r Llwyn, + Araf, araf, â'r cynhebrwng + Hyd y llethrau rhwng y brwyn; + Adref dros y llwybr garw, + Brodor sydd yn troi yn ol, + Un o ddefaid iesu ydyw, + Ddyga angeu yn ei gol. + + Myn'd dros orwel draw i orwel + Mae cynhebrwng prudd y sant, + Myn y galon wrth fyn'd heibio + Ddweyd ei chyni wrth bob nant; + Ar lechweddau unig anian, + O! mor dawel yw yr awr, + Myn'd a'r elor tua'r fynwent + Trwy gynteddoedd gwyn y wawr. + + Dacw'r dorf yn Aberdeudwrch, + Lle try rhai yn ol i dref, + Canant yno'n iach i'w gilydd, + Gyda chanu mawl i'r nef;-- + "Ffarwel, gyfeillion anwyl iawn, + Dros ennyd fechan ni 'madawn, + Henffych i'r dydd cawn eto gwrdd + Yn Salem fry oddeutu'r bwrdd." + Myn yr hedydd ar ei aden + Uno yn y ffarwel brudd, + A rhoi odlau'r wawr i'r hwyrgan + Efo'i delyn fechan, gudd. + + Gyrr y Cerrig Coegion hwythau + Emyn ateb ar eu hynt, + Hed yr emyn uwch y cymyl + Tua'r nef y'nghol y gwynt; + Fry, i fryniau iach y Wynfa, + Fry, ymhell tu draw i'r glyn, + Fe hebryngwyd sant o oror + Mynydd Du i Fynydd Gwyn. + +_Cefnymeusydd, Abercrave._ + +W. GWERNWY RICHARDS. + + + + + +Y Gof Bach. + + Ar lawrdir Cwmgiedd mor fyw yn fy nghof, + Yn ymyi yr afon yw'r hen efail gof; + A'r muriau yn llwydion, a'r heiyrn yn ystor, + A'r enwau cerfiedig ar hyd yr hen ddor. + + Dyn bach o gorpholaeth oedd William y go', + Ychydig droedfeddi mewn plyg ydoedd o; + Ond er yn grymedig i'r byd dan ei faich, + 'Roedd tân yn ei lygad, a dur yn ei fraich. + + Gwr diwyd oedd William ar hyd ei oes hir, + A swn ei forthwylion fel clychau drwy'r tir; + Llwyr weithiau ei ddiwrnod ac ambell nos fawr + Bu'r efail yn wreichion hyd doriad y wawr. + + Ni bu diniweittiach mewn efail yn bod, + Na neb yn hapusach waeth sut troai'r rhod; + 'Roedd Martha ac yntau mewn llanw a thrai, + A'u gwenau bob amser fel blodau mis Mai. + + Os byddai anifail dihwyl yn y fro, + Yr unig physigwr oedd William y go'; + 'Does undyn a wyr pa sawl un wnaeth e'n iach, + A ffroeni gwarogaeth wnai'r rhain i'r gof bach. + + Fe drefnai wibdeithiau i'r Bannau bob haf, + A chodai y pentre i'r boreu teg, braf; + 'Dyw taith i'r Cyfandir yn ddim byd yn awr + At daith y gof bach i ben y Fan Fawr. + + Fe ddeuai'r merlynod ynghyd o bob parth, + Rhai buain o Balleg, rhai dofion o'r Garth; + A Dic, asyn Dosia, yn rhwym dan ei sach, + A ddysgai ufydd-dod--ddydd gwyl y gof bach. + + Fel cadben yn arwain ei fyddin i'r gad, + Neu hyf anturiaethwr yn chwilio am wlad, + Y dygai ei fintai drwy'r corsydd a'r mawn, + A'r awel yn chwerthin drwy'r nef wrth ei ddawn. + + 'Roedd ganddo storiau--rhai doniol bob un, + A llawer un daclus o'i wead ei hun, + Storiau ei garu â lodes y Plas + "Yn y got a'r gwt fain a'r siaced gron las." + + Mi'i clywais yn tystio, a phwy wyddai'n well? + Fod merlod y wlad yn ei adwaen o bell; + A rhedent pan gollent bedolau'n ddibaid + I'r fail at William i achwyn eu traed. + + 'Roedd William yn Gristion, a'i enaid bob dydd + Yn mwg yr hen efail yn gwynu mewn ffydd; + A llawer i noson ystyriem hi'n fraint + I glywed ei weddi yn nghyrddau y saint. + + Bu'n iechyd i galon ac ysbryd y lle + Ei ddilyn i'r mynydd a'i wrando yn nhre'; + 'Roedd llwybrau cyfiawnder o hyd dan ei draed, + A bendith yn stor yn ei gynghor a gaed. + + Mae'r afon o hyd yn myn'd drwy y lle, + A'r efail ar lawr, a'r gof bach yn y ne'; + Ond adgof sy'n gofyn yn brudd ar ei hynt-- + Pa'm na bae'r oes nawr fel yn yr hen oesau gynt? + +G. AP LLEISION. + + +[Illustration: PENPARC.] + +[Illustration: LLOCIO'R DEFAID.] + + + + +Ffynon y Brandi. + + Ar ochr bryn yn Llywel lon + Mae'r ffynon loyw, lonydd, + A'i dyfroedd pur r'ont flas a blys + I hwylus wyr y mynydd; + O'r graig fe dardd ei phurol win, + Ar fin y ffordd mor handi, + Ni pherchir ffynon yn y plwy' + Yn fwy na Ffynon Brandi. + + Er gwres yr haul a phoethder ha', + O! fel yr ia mae'r ffynon, + A pherlau grisial ar ei grudd + O ddydd i ddydd yn gyson; + Fe fethodd haul, a methu wna, + Fe ddigia wrth ei hoerni, + A gwel'd ei llun mewn dwfr oer + Wna'r lloer wrth Ffynon Brandi. + + Yn nhymor haf canolddydd poeth, + Bu'n foeth i lawer crwydryn, + A llawer _gipsy_ ar ei chlun + A wlychodd fin ei phlentyn; + Bugeiliaid ac ymdeithwyr sy', + A gweithwyr hy' Rhys Dafis, + Yn mon y mawn a'u bara chaws, + Yn lapio naws ei gwefus. + + Tafarndy yw o oes i oes, + Heb feddwdod, _noise_, na _nonsense_, + Nis gall cyfreithiau Prydain Fawr + Fyth dori lawr y _licence_; + Y graig yw _counter_ cryf y _bar_, + Ac ar ei gwar mae'r ffynon, + A Duw sy'n tynu o'r _machine_ + Y gwin i'r daearolion. + + Y tarw Scotch, a'r Cymro gwych, + A brith-goch ych Glasfynydd, + Y pony wyllt, a'r lodes lân, + A defaid mân y mynydd, + A phlant boch-cochion, heblaw Toss, + A Rover, Moss, a Handi, + Pob un yn dyfod yn ei dro + I dapo'r faril frandi. + + Pe bae masnachwyr Llundain fawr + Yn dyfod lawr i Gymru, + Ac i dafarndy'r Trianglas + I brofi blas y brandi, + Caent ruddiau fel y damasc coch, + Ac fel y gloch, fonwesau, + Ac iechyd hir i fagu mêr, + A chryfder yn ei lwynau. + + Do, lawer gwaith am amser hir, + Pan yn rheoli'r heolydd, + Mi ddrachtiais inau wrth y _bar_, + Yn unig ar y mynydd; + Ar ol manylu ar ei min, + A sugno gwin o'i gwefus, + Ces fara brith a chlwt o gaws, + Drwy fyn'd ar draws Tom Harris. + + Mae'r ffynon hon yn tarddu erio'd, + Er cyfnod creadigaeth, + A Duw ei Hun fu'n tapo'r graig + Yn ddirgel mewn rhagluniaeth; + Eistedda dirwest ar ei sedd + Yn lân ei gwedd i'n lloni, + Diolchwn Dduw tra fyddwn byw + Am Ffynon wiw y Brandi. + +RHYS DAVIES (_Llew Llywel_). + + + + +Dafydd y Neuadd Las. + + Mac genyf dyddyn bychan + Ar fron y Mynydd Du, + Bu'n gysgod i'm yn faban, + I'm tad, a thaid nhadcu. + + Mi gerddais pan yn blentyn + Hyd lethrau'r mynydd mawr; + A sengais "droed yr ebol" + Yn llaith gan wlith y wawr. + + Ar ben y Lorfa dawel + Chwareuwn gyda'r wyn; + A miwsig nant y mynydd + Yn llifo dros y llwyn. + + Do, treuliais lawer orig + Ar lan yr afon iach; + A gwynfyd i fy nghalon + Oedd dal y brithyll bach. + + Bum yno wedi hyny + Yn cael fy nal fy hun, + Ond er i'm gael fy nala, + Mi ddeliais inau un. + + Ar ben y Lorfa dawel + Aeth Gwen a'm calon oll; + A gwelodd yr hen fynydd + Ddwy galon fach ar goll. + + Ar dwyni'r Gareg Ddiddos, + Ac hyd y dyffryn bras, + Bu'r ddwy yn crwydro llawer + Cyn dod i'r Neuadd Las. + + Aeth haner canrif heibio + Er daeth y rhain ynghyd, + Ond ieuanc yn y galon + Yw'r cariad cynta'i gyd. + + Wrth ganu'r hen alawon + Ganasom gyda blas; + Un rhamant ydyw bywyd + Ar aelwyd Neuadd Las. + +_Cefnymeusydd, Abercraf._ + +RHYS DAVIES (_Ap Brychan_). + + + + + +Cyw. + + Ar ochr y Cribarth + Dwy afon fach sy' + Yn tarddu yn gyson + O fron Mynydd Du; + Cydredeg a dawnsio + Drwy'r ddôl mae y pâr, + A rhywun a'u henwodd + Yn geiliog a giar. + + A chanu wna'r ceiliog + Yn llon yn y fro, + A'r iar sydd yn gregan + O hyd ar ei gro; + Chwareuant alawon + I'w gilydd heb ball, + A chanu a nesu + Mae'r naill at y llall. + + 'Nol caru a chanu + Drwy'r fawnen a'r pant, + Yn nghwlwm tangnefedd + Ymuna'r ddwy nant; + A ffrwyth y briodas + Yw'r afon fach, fyw, + Sy'n rhedeg i'r Giedd, + A'i henw yw--Cyw. + + + + +Llyn y Fan. + + Af i'r Bannau gyda'r wawrddydd, + Af yn llawen tua'r llyn, + Lle mae ysbryd hen draddodiad + Byth yn aros yn ei wyn: + Crwydraf wrth y dyfroedd grisial, + Yno i wrando ar y gwynt + Sydd yn cwyno yn hiraethus + Ar ol rhamant dyddiau gynt. + + Lyn y Fan! pwy wyr ei hanes? + Pwy all ddweyd yr helynt fu + Ar y noson loergan gyntaf + Pan ddaeth ser i'r Mynydd Du + Pwy all ddenu'r graig i siarad + Am ei phrofiad, fore gwyn, + Pan y gwelodd hithau gyntaf + Arall graig yn nwr y llyn? + + Ai rhyw afon fechan, unig, + Grwydrodd yma'n llesg a gwan, + Wedi colli'r ffordd i huno + Yn nhangnefedd craig y Fan? + Careg fechan yn y fynwent + Dd'wed am arall grwydryn cu, + Wedi colli'r llwybrau unig, + Hunodd ar y Mynydd Du. + + Cân medelwyr ar y meusydd, + Gyda thoriad borau gwyn, + Ond mae'r gân o hyd yn marw + Wrth neshau i lan y llyn; + Unig, unig yw ei hanes, + Yma mae yn hedd i gyd, + Huna'n dawel yn y cysgod, + Wedi digio wrth y byd. + + A fu adar y dryglinoedd + Yma'n hedfan ar eu hynt? + A fu'r dôn erioed yn gwynu + O dan fflangell lem y gwynt? + A fu udgorn hen y dymhestl + Yn adseinio ar ei lan? + Wyr ystormydd a chorwyntoedd + Am y ffordd i Lyn y Fan? + + Nid oes yma swyn y lili, + Yma nid oes rhosyn gwiw, + Ond daw serch yn dirf ac iraidd, + Lle mae'r blodau'n methu byw; + Heb un llwybr ar y moelydd + I'w gyfeirio tua'r lan, + I'r unigedd a'r distawrwydd + Fe ddaeth serch i Lyn y Fan. + + Gyda'i braidd mae'r bugail unig + Wrth y llyn yn rhodio'n rhydd, + Ond paham y ceidw'r defaid + Wrth y llyn ar hyd y dydd? + Nid yw'n clywed bref ddolefus + Dafad glwyfus ar y lan: + A fu bugail mor esgeulus + A Rhiwallon Llyn y Fan? + + Wrth y Llyn gorwedda'r defaid, + Yno y breuddwydiant hwy: + Ond ni wyddant fod y bugail + Yn breuddwydio llawer mwy; + Beth yw'r pryder sy'n ei wyneb? + Fentrodd oen i'r dyfroedd glân? + Neu, a gollwyd un o'r defaid? + Pam mae'r bugail heb un gân? + + 'Does ond un all roi esboniad + Ar yr holl bryderon hyn: + Nis gall bugail fod yn llawen + Gyda'i galon yn y llyn: + Gwelodd yno feinir geinwen + Yn y dyfroedd teg, di-stwr, + Ac mae yntau fyth er hyny + Fwy na'i haner yn y dwr. + + Torodd gwawr ar nos Rhiwallon, + Cadd ei galon eto'n ol: + Gwelwyd dau yn rhodio'n llawen + Un boreuddydd dros y ddol; + Ond fe wawriodd boreu arall + Ar Rhiwallon wedi hyn, + Pan y gwelwyd gwraig y bugail + Eto'n ol yn nwr y llyn. + + Cilio 'mhell wnaeth biwyddi rhamant, + Cilio wnaeth y dyddiau gwyn, + Pan fu serch yn crynu'n ofnus + Wrth y dyfroedd gloewion hyn; + Nid oes heddyw un Rhiwallon + Yn bugeilio ar y lan, + Ond mae ysbryd hen draddodiad + Eto'n fyw wrth Lyn y Fan. + +_Abercraf._ + +Parch. R. BEYNON, B.A. + + + + +Ar y Banau. + + Clychau'r wawr sy'n canu + Ar y Mynydd Du, + Cilia ser o'r llynoedd, + Loewon lu. + + Fly yn mhyrth y bore + Clywaf hedydd bach, + Yn dihuno asbri'r + Awel iach. + + Fel cawodydd arian + Ei felodi dyn, + Wna y mynydd imi'n + Fynydd gwyn. + + Ffrydlif o hyawdledd + Yn y cwmwl gwyn; + Pe bai neb yn gwrando, + Canu fyn. + + O! na bawn i'n hedydd, + Fyth yn llon fy llef, + Allwn ar adenydd + Hollti'r nef. + + Blodau'r Grug sy'n gwrido + Yn eu cartre' cun, + Am fod cusan huan + Ar eu min. + + Bu y nos yn wylo + Am fod tlysni nghudd, + Trodd y dagrau'n berlau + Ar eu grudd. + + O! na bawn i'n flod'yn + Ar y mynydd pell, + Dal i berarogli, + Er yn mhell. + + +[Illustration: MAEN DERWYDDOL GER LLAW LLYN-Y-FAN FAWR] + +[Illustration: LLYN-Y-FAN.] + + Teimlaf ar y mynydd + Swyn yr amser gynt; + Clywaf Fabinogi + Yn y gwynt. + + Clywaf rhwng y creigydd + Ymchwydd tonnau'r aig; + Gwelaf eu hysgrifen + Ar y graig. + + Gwelaf graith y dymhestl + Ar y bryniau erch, + Clywaf hefyd furmur + Suon serch. + + Gwelaf las y wybren, + Cofiaf lygad Gwen, + Syrthiaf i'w chyfrinedd + Dros ym mhen. + + Gwen yn awr yw byrdwn + Cân yr hedydd myg; + Er ei mwyn y gwrida + Blodau'r Grug. + + Sonia'r neint am dani + Rhwng y grug a'r brwyn; + Llwythog yw yr awel + Gan ei swyn. + + Dilyn ei huloliaeth + Ar y bannau hyn + Wna y mynydd imi'n + Fynydd gwyn. + +_Ystradgynlais._ + +W. R. WILLIAMS. + + + + +Breuddwyd Adgof. + + Rhyw noson yn fy mreuddwyd, + Yn esmwyth es am dro + Yn ol i gwmwd tawel + Fy ngenedigol fro, + A gwelwn Bontygiedd, + Heb fwthyn Pegi gynt, + A rhoes ochenaid hiraeth + Wrth basio yn y gwynt. + + Es heibio'n brudd fy nghalon + I Blasycoed ar daith, + Ond Siams ni chefais yno, + Na'r dall basgedwr chwaith; + Gwag imi yr aneddau, + Heb un o'r cwmni llon, + A throais tua'r afon + I holi helynt hon. + + Bu amser arni hithau + Yn amlwg wrth ei waith, + A gwelwn ol llifogydd + Ar hyd ei gwely llaith; + 'Roedd hen athrofa nofio + Fydenwog Llyn y Sgwd, + Yn awr yn ynys goedig + Yn nghanol y ddwy ffrwd. + + Es eto i Gae Ffynon, + Yr Arch, fu'n net ddigêl, + Lle'r aem i chwareu _rounders_ + Yn ddedwydd gyda'r bel; + Ond, Ah! cauedig ydoedd, + Ac nid oedd cyfoed cu + Yn aros gyda'i "fando" + I son am bethau fu. + + Mi deithiais eto i fyny + At efail y gof bach, + Lle buom lawer canwaith + Yn ymddigrifo'n iach; + Ond carnedd oedd yr efail + A'i bentan erbyn hyn, + A'r hen of bach duwiolaf + A aeth yn gerub gwyn. + + Fe welais Craig-y-defaid, + 'Roedd hon yr un o hyd, + Heb gyfnewidiad arni, + Er holl dreigliadau byd; + Y defaid arni borent + Yn ddifyr yn eu hedd, + Ond mae'r hen fugail gofiwn + Yn awr yn llwch y bedd. + + Diosgais fy esgidiau + Wrth droi i'r fynwent brudd, + Ac hiraeth aeth yn gawod + O ddagrau dros fy ngrudd; + Darllenais ar y meini + Feddargraff tad a mam, + Ac enwau torf o ffryndiau + Boreuddydd mwyn, dinam. + + Mi es am dro i'r capel, + Anwylaf yw i fil, + Lle dysgais fyn'd a'm hadnod + I'r cwrdd a'r Ysgol Sul; + Mi holais dan y pulpud-- + Ble mae'r proffwydi glân + A welais gynt yn llosgi + O'i fewn yn ddwyfol dân? + + Y seddau yma godent + Wynebau ger fy mron, + Hen seintiau haner canrif, + Colofnau'r deml hon; + A d'wedais wrth fy nghalon, + Y tadau nid y'nt mwy, + Y nef ar hyn agorodd, + A gwaeddais--Dacw hwy. + + Deffroais o fy mreuddwyd, + A'r dydd oedd ar y wlad, + Dechreuais feddwl allan + Y freuddwyd mewn tristhad; + Deallais wedi hyny + Nad oedd y freuddwyd brudd + Ond gweledigaeth noswaith + O wrioneddau'r dydd. + +_Penygraig._ + +G. JAMES. + + + + +Cân y Dwyfundodiaid. + + Rhyw fyrdd a mwy na hyny, + 'Does neb all ddweyd ond Duw; + Yw haeddiant Crist yn drymach + Na phechod dynolryw: + Pe buasai yn yr arfaeth + I fyn'd i uffern dân, + Fe olch'sai'r holl gythreuliaid + I gyd yu berffaith lân. + + Er cwrdd â geiriau newydd, + I roddi ei glod i ma's, + Ac uno â'r holl angelion, + Ac etifeddion gras; + Heb enwi dim o'r unpeth + Ond unwaith yn y gân, + Hyd eithaf tragwyddoldeb, + 'Ddaw 'glod E' byth yn mla'n. + + Pe bai angelion nefoedd + Bob un yn myn'd yn fil, + Ac enill rhyw fyrddiynau + Bob mynyd yn y sgil, + I roddi ei glod Ef allan + Am farw ar y pren, + Hyd eithaf tragwyddoldeb, + 'Ddoi dim o'r gwaith i ben. + + 'Tai sant am bob glaswelltyn + Sydd ar y ddaear lawr, + A mil am bob tywodyn + Sy' ar fin y moroedd mawr, + Tafodau gan y rhei'ny + Fwy na rhifedi'r dail,-- + Rhy fach i ddweyd gogoniant + Sy'n haeddiant _Adda'r ail_. + + 'Tai un o'r cor nefolaidd + Yn dod o'r nef i lawr + I rifo llwch y ddaear + A gwlith y borau wawr, + Fe allai wneuthur hyny + Mewn 'chydig iawn o bryd, + Dweyd haner haeddiant Iesu + Nid all y cor i gyd. + + Dywedodd Duw ei Hunan + Wrth Abram yn ddiffael, + Lai lai i arbed Sodom, + Pe buasent yno i'w cael; + Ni dd'wedodd, ac ni ddywed, + Wrth un pechadur trist, + Ddim llai i gadw enaid + Na haeddiant Iesu Grist. + + Mae dyndod glân i'w weled + Yn mherson Iesu hardd, + Pan ddaeth y milwyr ato, + A'i weled yn yr ardd,-- + Eu cwympo 'ngwysg eu cefnau + A gair o'i enau, clyw, + Sy'n dangos i ni'n eglur + Ei fod yn gywir Dduw. + + Mae 'ddoliad iddo'n perthyn, + 'Nol dim ddeallais i, + Gan holl drigolion daear, + A lluoedd nefoedd fry: + Os gwir a dd'wed y Beibl, + Sef genau'r Ysbryd Glân, + Pa fodd gall Dwyfundodiaid + I ddwyn eu credo 'mla'n? + + Fe rodd y Tad ei Hunan + Y cyfan yn ei law, + Sydd yn y nef a'r ddae'r, + A chymaint ag a ddaw: + Athrawiaeth gyfeiliornus, + I'w chredu nid oes llun, + I'r Duw anfeidrol _fentro_ + Y rhai'n yn nwylaw dyn! + + Os credai'r Dwyfundodiaid, + Rhaid i mi ddwyn yn mla'n + Ryw grefydd groes i'r Beibl, + A iaith yr Ysbryd Glân, + Sy'n dweyd mai'n enw'r Iesu + Y plyga pawb o'r bron, + Sydd yn y nef a'r ddaear, + A than y ddaear hon. + + Os nad oedd ond creadur, + Mae gan iuddewon sail + I ddweyd yn ngwyneb Beibl + Na ddaeth mo _Adda'r ail_: + Yr achos fod y rhei'ny + Yn gwrthod Iesu, clyw, + Yw eisieu gallu credu + Ei fod yn berffaith Dduw. + + 'Dyw'r Tad o ran ei Berson + Yn barnu neb o'r byd; + Fe rodd bob barn yn gryno + Yn nwylaw'r Mab i gyd: + Os gwir dd'wed Dwyfundodiaid, + Nad oedd ond Dyndod, clyw, + Rhaid iddo farnu'r Beibl + Am ddweyd ei fod yn Dduw. + + Mi wn i angeu gredu + Am Iesu ar y gro's + 'Run peth a'r Dwyfundodiaid, + Mai Dyn oedd e'n ddi-os; + Newidiodd Hwn ei feddwl + Ar foreu'r trydydd dydd,-- + Efe oedd wedi'i rwymo, + A'r Iesu'n rhodio'n rhydd. + + Cynghora i'r Dwyfundodiaid + I gredu ar sicrach sail + Mai dyn oedd Adda'r cyntaf, + Duw-ddyn yw _Adda'r ail_; + Ei Ddyndod oedd yr aberth + Offrymwyd drosom ni, + A'i Dduwdod oedd yr allor + A'i daliai ar Galfari. + + Nid all'sai Duw dim dyoddef, + 'Doedd ganddo Ef ddim gwa'd,-- + Heb ollwng gwaed, medd Beibl, + 'Doedd dim foddlonai'r Tad; + Ei gyfraith lân droseddwyd, + A'r bai oedd ar y dyn,-- + Cyn gwneud y rhwyg i fyny, + Rhaid clwyfo'r Mab ei Hun. + + O credwch fod yr Iesu + Mor uchel Dduw a'r Tad, + Mor isel Ddyn a ninau, + Yn meddu cig a gwa'd; + Bydd 'rundeb yn rhyfeddod + I dragwyddoldeb hir,-- + 'Dall neb ei gyflawn ddirnad, + Ac eto mae yn wir. + + 'Rwy'n credu iddo ddyfod + O gariad lawr o'r nef, + 'Rwy'n credu fod y Duwdod + Yn wastad ynddo Ef; + 'Rwy'n credu fod e'n ddigon + I ateb cais y Tad, + A bod maddeuant cyflawn + I'r duaf yn ei wa'd. + + Dych'mygaf wel'd angelion + A'u calon bron yn brudd, + Wrth fyn'd i uffern obry + I ro'i cadwynau'n rhydd, + I ollwng diafliaid allan, + Fwy na rhifedi'r dail, + I fynydd bach Calfaria, + I brofi'r _Adda'r ail_. + + Dych'mygaf wei'd cyfiawnder + A'i filiau yno'n llawn, + A'r gyfraith lân droseddwyd + Yn gwaeddi, Rhaid cael Iawn; + A'r Tad yn cilio o'r golwg, + A'r Iesu ar y pren,-- + Pa ryfedd bod i'r haulwen + Dair awr i guddio'i ben! + + Dych'mygaf weli'd cythreuliaid + 'N dynwared llawenhau, + Fod uffern yn agored, + A'r nefoedd wedi'i chau, + A'r Gwr a wnaeth y cyfan + Yn hongian ar y gro's, + A'r haul yn cuddio'i wyneb, + Nes gyru'r dydd yn nos. + + Dych'mygaf wel'd ysbrydion + Y cyfiawn aeth i'r nef + Yn plygu lawr yn fynych + I edrych arno Ef, + A bron a gwaeddi allan-- + Os Iesu gyll y dydd, + Cawn fyned oll i garchar + Na dde'wn ni byth yn rhydd. + + Mae'r Gair yn dweyd i'r meini + I hollti fach a mawr, + A llen y deml rwygo + O fyny hyd i lawr, + A'r beddau ddechreu rhwygo, + A'r meirw neidio'n rhydd,-- + Mae'n arwydd digon goleu + I angeu golli'r dydd. + + A swn y gair Gorphenwyd, + Pan floeddiwyd ganddo Ef, + A gauodd ddrysau uffern, + Agorodd byrth y nef, + A dynodd o garcharau + Fyrddiynau i fod yn rhydd, + Trodd ddyffryn cysgod angeu + Yn hyfryd foreu ddydd. + + 'Does feddyg ar y ddaear, + Nac hefyd yn y nef, + 'Mhlith dynion nac angelion, + Gyffelyb iddo Ef; + Gall symud pechod chwerw, + A chodi'r marw'n fyw,-- + Anturiaf fy enaid arno, + 'Rwy'n credu fod e'n fyw. + + 'Ddaeth barn y Dwyfundodiaid + Erioed i uffern, clyw, + Maent yno'n rhwym i gredu + Fod Iesu Grist yn Dduw; + Ac yn y nefoedd oleu + Diamheu nad oes un + Nad ydyw'n moli'n wastad + Y Duwdod yn y Dyn. + + Cymerwch eich cynghori + Gan Lywydd dae'r a nef, + I chwilio'r Ysgrythyrau, + Sy'n tystio am dano Ef; + A pheidio credu'r diafol, + Peth annymunol yw, + Bod neb yn beiddio gwadu + Y peth a dd'wedodd Duw. + + Y man ca'dd Satan fantais + Ar ddynion yn yr ardd, + Pan dwyllwyd Adda i fwyta + O'r pren oedd wedi ei wa'rdd + Canlyniad hyn sy'n effaith + Hyd yma ar gyflwr dyn, + Y diafol rhydd e'i gredu + Yr hyn ni chred ei hun. + +OWAIN DAFYDD. + +Gosodir y gân hon i fewn am fod ei hawdwr yn un o Frodorion y Mynydd Du. + + + +***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK CERDDI'R MYNYDD DU*** + + +******* This file should be named 22528-8.txt or 22528-8.zip ******* + + +This and all associated files of various formats will be found in: +https://www.gutenberg.org/dirs/2/2/5/2/22528 + + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://www.gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.gutenberg.org/fundraising/pglaf. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://www.gutenberg.org/about/contact + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://www.gutenberg.org/fundraising/donate + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: +https://www.gutenberg.org/fundraising/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + |