diff options
| -rw-r--r-- | .gitattributes | 3 | ||||
| -rw-r--r-- | 22528-8.txt | 2694 | ||||
| -rw-r--r-- | 22528-8.zip | bin | 0 -> 30665 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 22528-h.zip | bin | 0 -> 471295 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 22528-h/22528-h.htm | 3709 | ||||
| -rw-r--r-- | 22528-h/images/img-006a.jpg | bin | 0 -> 22345 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 22528-h/images/img-006b.jpg | bin | 0 -> 41239 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 22528-h/images/img-010.jpg | bin | 0 -> 46090 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 22528-h/images/img-018a.jpg | bin | 0 -> 38232 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 22528-h/images/img-018b.jpg | bin | 0 -> 21013 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 22528-h/images/img-022.jpg | bin | 0 -> 32874 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 22528-h/images/img-038a.jpg | bin | 0 -> 39643 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 22528-h/images/img-038b.jpg | bin | 0 -> 34605 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 22528-h/images/img-042a.jpg | bin | 0 -> 40029 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 22528-h/images/img-042b.jpg | bin | 0 -> 30309 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 22528-h/images/img-050a.jpg | bin | 0 -> 27344 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 22528-h/images/img-050b.jpg | bin | 0 -> 25829 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 22528-h/images/img-front.jpg | bin | 0 -> 35119 bytes | |||
| -rw-r--r-- | LICENSE.txt | 11 | ||||
| -rw-r--r-- | README.md | 2 |
20 files changed, 6419 insertions, 0 deletions
diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes new file mode 100644 index 0000000..6833f05 --- /dev/null +++ b/.gitattributes @@ -0,0 +1,3 @@ +* text=auto +*.txt text +*.md text diff --git a/22528-8.txt b/22528-8.txt new file mode 100644 index 0000000..db52ed7 --- /dev/null +++ b/22528-8.txt @@ -0,0 +1,2694 @@ +The Project Gutenberg eBook, Cerddi'r Mynydd Du, by Various, Edited by W. +Griffiths, Illustrated by Llew Morgan + + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + + + + +Title: Cerddi'r Mynydd Du + Caneuon Hen a Diweddar + + +Author: Various + +Editor: W. Griffiths + +Release Date: September 6, 2007 [eBook #22528] + +Language: Welsh + +Character set encoding: ISO-8859-1 + + +***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK CERDDI'R MYNYDD DU*** + + +E-text prepared by Al Haines + + + +Note: Project Gutenberg also has an HTML version of this + file which includes the original illustrations. + See 22528-h.htm or 22528-h.zip: + (https://www.gutenberg.org/dirs/2/2/5/2/22528/22528-h/22528-h.htm) + or + (https://www.gutenberg.org/dirs/2/2/5/2/22528/22528-h.zip) + + + + + +[Frontispiece: G. Davies, Ysw., Seattle, U.D., I'r hwn y cyflwynir y +gyfrol hon, a thrwyddo ef i'r holl frodorion ar wasgar.] + + + + + + + Adgof dedwydd am a fu + Wna Fynydd Gwyn o'r Mynydd Du. + + + +CERDDI'R MYNYDD DU + +sef + +CANEUON HEN A DIWEDDAR + +WEDI EU CASGLU A'U TREFNU GAN Y + +PARCH. W. GRIFFITHS + +(G. AP LLEISION), YSTRADGYNLAIS. + +GYDA DARLUNIAU GAN + +MR. LLEW MORGAN. + + + + + + + +ABERHONDDU: +Argraffwyd gan ROBT. READ, +yn Swyddfa'r "Brecon & Radnor Express," Y Bulwark. +1913. + + + + +CYNWYSIAD. + + + Cyflwyniad + With Droed y Mynydd Du + Adgofion Mebyd + Llynau'r Giedd + Shon Wil Khys + Pen y Cribarth + Yn y Mawn ar ben y Mynydd + Bugail y Mynydd Du + Hela'r Twrch Trwyth + Afon Giedd + Ffaldau Moel Feity + Y Llynfell + Llyga d y Dydd ar Waen Ddolgam + O'r Niwl i'r Nef + Gwilym Shon + Llyn y Fan (Gwatwargerdd) + Ffrydiau Twrch + Angladd ar y Mynydd Du + Y Gof Bach + Ffynon y Brandi + Dafydd y Neuadd Las + Cyw + Llyn y Fan + Ar y Banau + Breuddwyd Adgof + Cân y Dwyfundodiaid + + + + +Illustrations + + +G. Davies, Ysw., Seattle, U.D., I'r hwn y cyflwynir y gyfrol hon, a +thrwyddo ef i'r holl frodorion ar wasgar. . . . . . _Frontispiece_ + +Cerfiad mewn trawst perthynol i hen amaethdy Brynygroes, yn dynodi adeg +ei adeiladu, ac enw ei breswylydd. Mae y lle wedi ei ddal gan yr un +llinach am dros 400 0 flynyddoedd. + +Bryn-Y-Groes. + +Mynwent Cwmgiedd. + +Gored Y Giedd. + +Trem I'r Mynydd Du. + +Cwmgiedd (Rhan Isaf). + +Ffynon-Y-Cwar. + +Pont-Ynys-Twlc. + +Penparc. + +Llocior'r Defaid. + +Maen Derwyddol Ger LLaw Llyn-Y-Fan Fawr. + +LLyn-Y-Fan. + + + + +[Illustration: Cerfiad mewn trawst perthynol i hen amaethdy Brynygroes, +yn dynodi adeg ei adeiladu, ac ewn ei breswylydd. Mae y lle wedi ei +ddal gan yr un llinach am dros 400 o flynyddoedd.] + + +[Illustration: Bryn-Y-Groes.] + + + + +CYFLWYNEDIG + +1 + +GRIFFITH DAVIES, Ysw., + +SEATTLE, WASHINGTON, AMERICA. + + + At foneddwr--brodor glân, + Lyfr bychan, dos a'th gân, + Nid oes genyf anrheg well + Iddo ar Gyfandir pell + Na'r caneuon syml hyn-- + Cerddi bro ei faboed gwyn. + + Yma gwelodd gynta'r byd, + Giedd suai gwsg ei gryd, + Yn ei dyfroedd laslanc llon + Dysgodd gyntaf nofio'r don, + Ar ei glanau yfai ddysg, + Yn ei llynau daliai'r pysg. + + Am flynyddau wedi hyn + Cerddai'r fro, a dringai'r bryn. + Anturiaethus fu ei daith + I'r pellderoedd lawer gwaith; + A chyfrinach anian gu + Glywodd ar y Mynydd Du. + + Myn brodorion yr Hen Wlad + Adrodd beunydd mewn mwynhad + Am ei deithiau yma a thraw + Gyda'i lyfr yn ei law; + Hoffai wybod meddwl dyn, + Meddwl Duw yn fwy na'r un. + + Haf a gauaf, tes a gwynt, + Carai fyn'd i'r Capel gynt, + Rhoes ei ddawn yn offrwm byw + Ar allorau sanctaidd Duw; + Casglodd yma fanna bras, + Canodd yma gerddi gras. + + I'r cwrdd gweddi ffyddlawn bu, + Yn yr Ysgol, athraw cu; + Ei ddisgyblion dros y byd + Dystiant am ei wersi drud, + Hauodd ef ar lawer dol, + Tyf cynhauaf gwyn o'i ol. + + Diwrnod yn y cwmwl trwm + Ydoedd hwnw yn y Cwm + Aeth a'r delfryd lanc di-ail + Tua gwlad machludiad haul; + Yn y cwmwl nid oedd gwên, + Wylai'r ieuanc, wylai'r hen. + + Mae blynyddau maith er hyn, + Newid sydd ar fro a bryn; + Hen gyfoedion wedi myn'd, + Nid oes mwy ond _ambell_ ffrynd, + Yntau fry ar dyrau llwydd + Gafodd fyd a Duw yn rhwydd. + + Daw hanesion dros y dón, + Hanes glân fel ewyn hon, + Hanes calon eang, hael, + Fedra roi mor llon a chael, + Hanes bywyd sydd a'i fryd + Beunydd i brydferthu byd. + + Frodor anwyl, hoff yn awr + Ganddo gofio llwybrau'r wawr, + Mae y Mynydd Du o hyd + Iddo'n gyfrinachau'i gyd, + Salmau'r neint sydd ar ei glyw-- + Mynydd ei Wynfydau yw. + + Lyfr bychan, dos a'th gân + Drosodd i'r boneddwr glân; + Nid oes genyf anrheg well + Iddo ar Gyfandir pell + Na'r caneuon syml hyn-- + Cerddi gwlad ei faboed gwyn. + + G. AP LLEISION. + + + + +Wrth Droed y Mynydd Du. + + 'Roedd blodau ar y dyffryn, + A Mai o dan y coed, + Yn chwareu gyda'r awel + Yn lion ac ysgafn droed: + Fe ganai y fwyalchen + Ar gangen las uwchben, + Heb wrando cyfrinachau serch + Y ddau oedd dan y pren. + + Fe welsant flodau'n tyfu + Ar bedwar-ugain Mai, + Ond welodd neb er hynny, + Eu serch yn myn'd yn llai; + Adroddant wrth en gilydd + Adgofion blwyddi fu, + Pan rodient dan oleuni'r lloer + Hyd llethrau'r Mynydd Du. + + "'Rwy'n cofio'r noson gyntaf + I'th welais, f'anwyl un, + Pan deimlais yn fy nghalon + Fod mellt yn llygad mun; + 'Rwy'n cofio'th wylio'n rhedeg + Fel ewig dros yr allt, + A'r nos oedd yn dy lygad, Gwen, + A'r aur oedd yn dy wallt." + + "Ond dofi wnaeth y fellten + Oedd yn dy lygad, Gwen, + Ac yn lle aur daeth eira + I aros ar dy ben: + Mi garaf eto'th lygad, + Fy nghariad, clyw fy ngair, + A charaf eto'r eira, Gwen, + Fel cerais gynt yr aur." + + "'Rwy'n cofio gofyn iti, + O dan y bedw bren, + A wnaethet fy mhriodi, + Addewaist tithau, Gwen: + Ysbio rhwng y cangau + 'Roedd goleu llwyd y lloer, + A ninnau rhwng ei llewyrch, Gwen, + Heb deimlo'r gwynt yn oer." + + "'Rwy'n cofio'r boreu dedwydd, + A'r nef yn las uwchben, + Pan unwyd ein calonnau, + Fe gofi dithau, Gwen: + Ti wridaist wrth yr allor + Fel cwmwl cynta'r wawr; + A chrynu wnai fy nghalon, Gwen, + Fel gweli'm dwylaw'n awr." + + "Fe gododd llawer storom, + Fe'n curwyd gan y dón, + Bu llawer pryder chwerw + Yn llechu dan ein bron; + Cyn hir â'r storom olaf + I blith y stormydd fu, + Ac huno gawn yn dawel, Gwen, + Wrth odreu'r Mynydd Du." + +_Abercrave._ + +R. BEYNOK, B.A. + + +[Illustration: MYNWENT CWMGIEDD.] + + + + +Adgofion Mebyd. + + Heda meddwl i'r gorphenol, + I baradwys bore oes, + Pan oedd bywyd yn ddymunol, + Pryd na chwythai awel groes; + Cysegredig oedd y twyni + Lle chwareuem amser gynt, + Nid oedd gofid wedi'i eni, + Nid oedd brad yn swn y gwynt. + + Yr oedd engyl ar y llwybrau, + 'N syllu arnom hyd y ffyrdd, + Eden ydoedd "Penyffaldau," + Lle treuliasom oriau fyrdd; + Oriau glân heb wag oferedd + I lychwino'r tymhor gwyn; + Darn o'r nef yn ein hedmygedd + Oedd y llecyn prydferth hyn. + + Cynal oedfa wedi'r oedfa + Wnelem ni ar ben y Bryn, + Nid oedd neb yn gwag-rodiana + Y nos Suliau sanctaidd hyn; + Pobi ieuainc yn finteioedd + Dyrent yma wedi'r cwrdd, + Gan orfoledd naws y nefoedd, + O! mor anhawdd oedd myn'd ffwrdd. + + Cofio'r adeg pan neillduem + I ryw gonglau unig iawn, + Yno'n fynych yr arferem, + Heb un "dorf," berffeithio'n dawn; + Adrodd darnau y "Pen Chwarter," + Er eu gloewi, wnelem 'nawr, + Yna wedyn gan ein hyder, + Nid oedd neb yn tori lawr. + + Ambell noson deg o'r wythnos + Gwelid ni dan lwyni heirdd, + Fel "derwyddon" yr hen oesau + Yn cael orig gyda'r beirdd; + "Oriau'r Hwyr" ac "Oriau'r Bore," + "Oriau Ereill" Ceiriog Hughes, + A ddarllenem am y gore, + Cyn bod son am _football news_. + + Dysgu nyddu'r "cynghaneddion," + A llinellu yn ddiball, + A chael ffrwd o grechwen iachus + Wrth ddarganfod ambell wall; + Hyn yw'r rheswm fod fy ardal + Wedi codi beirdd o nod, + Wrth fyfyrio pethau ofer + Ellir byth gyrhaeddyd clod. + + Wrth ymlwybro tua'r Capel + Dros y bryn, y waun, a'r ddol, + Nid oedd calon un addolydd + Yn dychmygu pethau ffol; + Gwelem Dduw yn mrig y perthi + 'N llosgi, megys Moses gynt, + Caem ein dwyfol ysbrydoli, + A'n gweddnewid ar ein hynt. + + Seiniau adar bach y llwyni + Dorai'n fiwsig ar ein clyw, + Yr oedd natur yn ein tywys + Tuag allor cysegr Duw; + Megys Enoch gynt yn rhodio + Rhodiai tadau dros bob rhiw; + Dal cymundeb â'r ysbrydol + Ydyw rhodio gyda Duw. + +GWILYM WYN. + + + + +Llynau'r Giedd. + + Hen afon hoff! dy ganmol wnaf, + A chanaf i dy Lynau, + Cyrchleoedd difyr, llon, di-loes, + Fu rhai'n ar hyd yr oesau; + Bum innau'n chwareu lawer tro, + A nofio yn eu dyfroedd, + A hel eu pysg, ddydd mebyd ter, + Oedd imi'n haner nefoedd. + + Llyn "dysgu nofio" oedd "Llyn Scwd," + A brwd oedd plant am dano, + Nid oedd ei debyg yn y wlad + I chware' tra'd a dwylo'; + Ei waelod welodd llawer un, + A blin fu'r ymdrech droion + I ffrwyno'r lli', a dysgu'n llon + I farchog ton yr afon. + + "Llyn Gored" sydd fel gwydr-ddrych + Pan fyddo sych yr afon, + A'r graig uwchben wrth wel'd ei llun + Addolai'i hun yn gyson; + Ond pan ddaw llif i lawr drwy'r llyn + Yn ewyn gwyn cynddaredd, + Yn synu pawb bydd dyfroedd iach + Niagra fach Cwmgiedd. + + Nid yw "Llyn Cwar" yn fawr ei faint, + Er cymaint son am dano, + Gogoniant hwn yw'r ffynnon lon + Sy'n llifo'n gyson iddo; + Rhyw gawg yw ef i ddal ei gwin + Yn mhoethder hin yr hafau, + Pan sych yr afon yn mhob man, + Llyn Cwar ddiwalla'n heisiau. + + "Llyn Dafydd Morgan," dyma fe, + Mewn creigle mae ei wely, + A physg yr afon dd'ont yn llon + O dan ei don i gysgu; + Mae Dafydd Morgan yn ei fedd, + A Giedd eto'n llifo, + Ond aros mae y llyn o hyd, + A'r byd yn myned heibio. + + "Llyn Felin Fach" ar lawr y Cwm, + Mae heddyw'n llwm ei gylchoedd, + Mae'r felin gynt oedd wrth ei lif + Yn adfail er's canrifoedd; + Bu llawer rhod o dan ei don + Yn gyson ei throadau, + A holi'n segur mae o hyd-- + Pa le mae yd y tadau? + + Llyn dwfn yr "Olchfa," du ei liw, + Cymydog yw i'r mynydd, + A'r miloedd defaid yn yr ha' + A olchir yma'n ddedwydd; + Os du ei don, daw'r praidd yn wyn + I'r cnaif o'r llyn yn gyson, + A thra bo'r Mynydd Du, parhâ + Yr "Olchfa" yn yr afon. + + Mae eto Lynau'n uwch i'r lan, + Ar ffordd y Fan a'r Carnau, + Y Cefn Mawr a'r Gareg Goch, + A glyw y croch raiadrau, + Dyfnder yn galw dyfnder sy' + Yn gry' ar hyd y mynydd, + A Giedd lama'n ewyn gwyn + O lyn i lyn i'r Werydd. + +_Cwmgiedd._ + +RHYS POWEL (_Yorath_). + + + + +Shon Wil Rhys. + + 'Rwyf yn awr mewn gwth o oedran, + Ac yn gwisgo'r blewyn brith, + Hen gymeriad hynod ydwyf, + Wedi'i fagu yn eich plith; + Nid oes neb sydd yn trigianu + Yn nghyffiniau afon Gwys + Wedi cerfio'i enw'n ddyfnach + Yn y wlad na Shon Wil Rhys. + + Caled i mi a fu bywyd, + O'i gychwyniad hyd yn hyn, + Megys myrtwydd heb wên heulwen + Dan gysgodau dwfn y glyn; + Rhwyfo wyf mewn dyfroedd dyfnion, + Cyn ac wedi cym'ryd gwraig, + Ond 'rwyf fi a'r llong heb suddo, + Ac heb daro'n erbyn craig. + + Os mai gwael yw'm gwedd yn fynych, + Os mai llwydaidd yw fy ngwisg, + Nid yw'n deg i neb i farnu + Gwerth y cnewllyn wrth y plisg; + Haera rhai na ches fy nghrasu'n + Ddigon caled, medde'n nhw, + Ond ni fu y rhai'n yn ngenau'r + Ffwrn o gwbl gwnaf fy llw. + + Llawer coegyn sydd am wneuthur + Ffwl o honwyf lawer pryd, + Peidiwch chwi er hyn camsynied, + Y mae Shoni yma'i gyd; + Os yr ydwyf yn ddiniwed, + Nid wyf fi i gyd yn ffol, + Nid y fi yw'r unig berson + Fu fel Dafydd yn nillad Saul. + + Pan yn nghryfder nerth ac iechyd + Teithiais lawer ar fy hynt, + Trwy gul gymoedd a thros fryniau + I gyrddau mawr yr amser gynt; + Yno wylo, neidio, a moli, + A rhoi proc i'r hen Amen, + Rhoddais _oil_ ar _wheel_ y bregeth + Ganwaith cyn y doi i'r pen. + + Mae'r pregethwyr doniol hyny + Bron i gyd yn llwch y llawr, + Yn adgofio am eu haeledd + Y mae llawer hen got fawr; + Nid oedd un pregethwr enwog + Yn y de na'r gogledd draw + Na fum i ryw dro yn rhywle + Gyda'r brawd yn ysgwyd llaw. + + Hen bregethwyr tanllyd Cymru, + Yn y wlad ac yn y dref, + Oedd y dyddiau gwlithog hyny + Yn gynefin iawn am llef; + Os pregethwyr mwy dysgedig + A gyfodwyd yn ein plith, + Hen bregethwyr cynt, er hyny, + I Shon Rhys am fêl a blith. + + 'Rwyf yn awr yn Rhosydd Moab, + Bron a chyrhaedd pen fy nhaith, + Os yw'r llwybr yn gerygog, + Nid yw'r siwrnai ddim yn faith; + Os yw cefnfor f'oes yn arw, + Yn ddiangol af i'r lan, + Daw y porthladd clyd, dymunol, + I fy ngolwg yn y man. + +Parch. D. ONLLWYN BRACE. + + + + +Pen y Cribarth. + + Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth, + I ben y Cribarth uchel? + I deg fwynhau prydnawn-ddydd mwyn, + Ar war y clogwyn tawel, + Ac yfed iechyd dros ei fin, + O gwpan gwin yr awel. + + Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth, + I ben y Cribarth Talfrig? + I edrych ar y fywiog fro + Sydd dano yn weledig, + Ardaloedd eang hyd y môr + Yw'r oror estynedig. + + Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth, + I ben y Cribarth eto? + I dremio draw i ben y Fan, + 'Does dim ond anian yno-- + Yn fynydd mawr, a defaid mân, + A nentydd glân yn llifo. + + Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth, + I ben y Cribarth golau? + Mae hedd yn awr lle bu cyn hyn + Ddaeargryn yu y creigiau, + Cawn ddarllen ar bob careg bron + Hanesion o'r hen oesau. + + Mae'n hyfryd myn'd ar hyd y Garth, + I ben y Cribarth beunydd, + Ac uno ym mheroriaeth lon + Alawon yr ehedydd; + Tra'r byd yn mhell, a'r nef gerllaw, + Pwy na ddaw yn addolydd? + +_Maesyderi, Abercrave._ + +T. J. DAVIES (_Iscoed_). + + + + +Yn y Mawn ar ben y Mynydd. + + Ar y mynydd yr emynaf, + Ar faen sedd mewn hedd mwyneiddiaf; + Rhoddaf alaw ar ddu foelydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Awel bur a haul y boreu, + Yma geir fel am y goreu, + Yn rhoi yni i'r awenydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Ond, er hyny, nid yr anial + Mawnog hwn yw'r man i gynal + Hwyl y gwanwyn hael ei gynydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Ar y bryniau mawr wybrenol + Mae dystawrwydd mud, ystyriol, + Yn sobreiddio naws boreu-ddydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Ni cheir cor yn chwareu carol + Yn y llwyn yn llu awenol; + Mae cor mwyn y llwyn yn llonydd + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Chwery _un_ â chywir anian, + Ei grwth unig wrtho'i hunan; + Cu iawn ydyw cân ehedydd + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Ef yw cerddor dor y daran, + Difraw troedia fro y trydan; + Bwria'i unawd o'r wybrenydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + +[Illustration: GORED Y GIEDD.] + +[Illustration: TREM I'R MYNYDD DU.] + + O bell clywir y gog dirion, + Gyda'r awel o'r godreuon, + Efo moliant haf ymwelydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Draw ac yma drwy y cymoedd, + Cri a glywir o'r creigleoedd, + Bywiog alaw y bugeilydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Truman cribog, muriog, mawrion, + A'u hesgeiriau yn ysgyrion, + Yma wyliant uwch y moelydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Metha'r haf a'i fwynaf wenau, + Wyrddu llen i ben y banau; + Oeda'r gauaf yn dragywydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Ymherodraeth y mawr wywdra, + Heb eginyn bywiog wena; + Lle ni chawn na llwyn na chynydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Ac ar fynwes cwr y fawnog + Torwyd lluniau traed y llwynog, + Heibio hwylia yn ysbeilydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Ar y clogwyn mawr cilwgus + Haf awelon sydd yn felus, + A chael enyd fach o lonydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + + Mwynhau heddwch y mynyddoedd, + A mwynderau y mawndiroedd, + Sy'n baradwys iawn i brydydd, + Yn y mawn ar ben y mynydd. + +GWYDDERIG. + + + + +Bugail y Mynydd Du. + + Rhys oedd bugail y Mynydd Du, + A theilwng fab y wawrddydd, + Yn nghwmni Toss, ei hanes fu + Fel chwedl ar y mynydd. + + Arferai godi gyda'r haul, + Pan ddelai 'r wawr i'r Bannau, + A mynai yn ei belydr glân + Gael bedydd tan bob borau. + + Hyd Fawnen Gwys a'r Esgair Ddu + Fe ddeadellai'r defaid, + A Toss yn barod, wrth ei law, + I wneud ei arch a'i amnaid. + + Y gauaf fel yr haf o hyd + Bu ef yn ffyddlon iddynt, + Wynebai storm Bwlch-adwy'r-gwynt, + A dryccin eira, drostynt. + + A chalon ysgafn oedai'n hir + Yn awyr iach y bryniau, + Tra'r awel bur a'i phwyntyl llon + Yn lliwio'n goch ei ruddiau. + + Fe garodd edrych dros y ddôl + Draw i bellderau'r mynydd, + A gwrando swn y nentydd byw + Yn galw ar eu gilydd. + + Fe godai'i lais mewn hapus gân + O ddiolchiadau calon, + A chododd allor lawer gwaith + Ar ben y Cerrig Coegion. + + Ar ben y mynydd--pell o'r dref, + Nef oedd agosaf iddo, + Newyddion byd a aent yn hen + Wrth deithio tuag ato. + + Felused iddo yn yr hwyr + Oedd cysgod clyd ei fwthyn, + A Men ei briod wrth y tan + Ar aelwyd y Twyn Melyn. + + Aeth llawer gauaf dros ei ben + Yn stormydd ar y bryniau, + Cyn iddo groesi dros y glyn + I wlad yr hafddydd golau. + + Mae Men ac yntau yn y bedd, + Ac adfail yw y bwthyn, + Ond gwena'r haul a brefa'r praidd + O hyd ar ben Twyn Melyn. + +_Abercrave._ + +RHYS DAVIES (_Ap Brychan_). + + + + + +Hela'r Twrch Trwyth. + +(Addawodd Olwen briodi Cilhwoh os'y llwyddai i ddwyn y gwellaif a'r +ellyn arian oedd yn nhalcen Twrch Trwyth iddi. Aeth Cilhwch at Arthur +i geisio cymhorth. Galwodd Arthur ei dywysogion ynghyd i'r helfa. +Llwyddwyd ar ol ymdrech galed a chyfnod hir o hela o'r Iwerddon drwy +Gymru i Cernyw i sierhau a geisiai Olwen. Ond diangodd y Twrch a'i +fywyd ganddo.--MABINOGION.) + +Croesodd yr helfa y Mynydd Du, ac oddiwrth hyn y deillia yr enw +Cwmtwrch. + + Udganodd yr helgorn ar fynydd a bryn, + A'i swn dros y moroedd adseiniodd yn syn, + A chododd y gwledydd yn llwyth ar ol llwyth, + Ar alwad ein Harthur i hela'r Twrch Trwyth. + + Daeth gwyr Ynys Prydain ynghyd o'r tair cainc, + A dewrion gwyr Llydaw, a Norman a Ffrainc, + A'u helgwn a'u gwaedgwn yn naw cant ac wyth, + Yn blysio'n angerddol am waed y Twrch Trwyth. + + Marchogion a groesent y tonau yn awr + Mewn rhwysg i'r Iwerddon a'r haf ar y llawr, + A bloeddiai'r Gwyddelod--"Daeth dydd talu'r pwyth, + Ac Arthur i'n gwared o law y Twrch Trwyth." + + Yn nghraig Esgair oerfel rhoi helsain wnai'r cwn, + A'r Twrch a'i saith berchyll a glywent y swn. + A chnoi a thraflyncu y ddaear wnai'r wyth, + A chrynodd yr Ynys dan rhoch y Twrch Trwyth. + + Dechreuodd yr helfa a hela fu'n awr + O foreu hyd nos ac o'r nos hyd y wawr. + A deuparth yr Ynys a wnaed yn ddi-ffrwyth, + Gan wenwyn llysnafedd o enau Twrch Trwyth. + + Trwy'r mor o'r Iwerddon i Gymru ar hynt + Troes Twrch ei gyfeiriad a'i wrych yn y gwynt, + A'r helwyr yn dilvn--ni fu y fath lwyth + O wyn ar y tonau ag ewyn Twrch Trwyth. + + Yn Aberdaugleddyf pan glaniodd y baedd, + Bu dychryn drwy'r dalaeth ac alaeth a gwaedd. + A dyn ac anifail, ac egin a ffrwyth, + Ddifrodwyd o'r ddaear dan ddanedd Twrch Trwyth. + + O Benfro i Llwchwr y brysiodd 'rol hyn, + Ac helwyr a helgwn yn dilyn yn dyn. + Pum perchyll wrth Aman a laddwyd o'r wyth, + A ffroeni'n ffyrnicach a wnai y Twrch Trwyth. + + Medd ef wrth ei berchyll, "awn heibio Ddolgam, + Llwynmoch a Chwmclyd a dialwn ein cam, + A thaflwn holl greigiau'r Gellie'n un llwyth, + Yn garnedd marwolaeth ar helwyr Twrch Trwyth." + + Ofnadwy fu'r ymdrech yn nghwmwd Sarnfan, + Drwy'r erchyll ddyfnderau hyd fro Craig-y-Fran. + Dattodai y creigiau yn bwyth ar ol pwyth + Dan wellaif mawr miniog yn nhalcen Twrch Trwyth. + +[Illustration: CWMGIEDD (RHAN ISAF).] + + Y bryniau ysgythrog faluriwyd i lawr, + (Mae'r cread yn deilchion fan hono yn awr). + Marchogion a helgwn a grynent gan fwyth + Yn swn dirgryniadau o'chneidiau Twrch Trwyth. + + Yn nghraig Tyle Garw bu'r Twrch ar fin tranc, + A rhanwyd ei berchyll, ond ef yn ei wanc + A groesodd i'r Tywi--yr olaf o'r wyth, + A'r awyr yn wefr o hela'r Twrch Trwyth. + + A misoedd a biwyddi o hela a wnaed + Yr ellyn a'r gwellaif o'i dalcen a gaed, + Ond Arthur ddilynodd a gwaddill ei lwyth, + O'r Hafren i Cernyw ar ol y Twrch Trwyth. + + Y Twrch a ddiflanodd 'does neb wyr i ble, + Ac Arthur yn Nghernyw mewn cwsg byth mae e'. + Ond tystio drwy'r oesoedd wna pob iaith a llwyth + Mai helfa ddychrynllyd oedd helfa Twrch Trwyth. + +G. AP LLEISION. + + + + + +Afon Giedd. + + Mae afon chwyrn y Giedd + Yn tarddu yn y mawn, + Daw ar ei phen i waered + Dros greigydd enbyd iawn; + Ar gefn ei chroch raiadrau, + Ddiwrnod mawr ei lli, + Daw darn ar ddaro o'r creigiau + Yn 'sglyfaeth gyda hi. + + Hi dwmla bobls mawrion, + Dynelli o bob rhyw, + A chaiff ei hadgyfnerthu + Gan afon rymus Cyw; + Mae'n myn'd dan wraidd y coedydd, + A charia'r rhai'n drachefn, + A diorsedda'r pontydd, + Nes gwneud y lle'n ddidrefn. + + Un boreu yn Gorphenaf, + Mi gofiaf yn ddilai, + Pan ddaeth ei llif dychrynllyd + I gym'ryd wyth o dai; + Y Cwm sy'n ofni'r afon + Byth wedyn ar y gwlaw, + A'r nos ni feiddia gysgu + Rhag arswyd llif a ddaw. + + Ofnadwy ar ein clustiau + Yw swn ei chenllif hi, + A'r cerrig mawrion fflachiant + Yn wreichion yn ei lli'; + Ei tharth a gwyd i fyny + Yn gwmwl tua'r nen, + A gwaedda yn gynddeiriog, + 'Mi fynaf fod yn ben.' + + Mae pawb yn cyfreithloni + Yr enw gafodd hi, + A chiaidd, ciaidd ydyw + O fewn ein dyddiau ni; + Ond Ef sy'n dal y wyntyll, + A'r dyfroedd yn Ei law, + Ostega ei chynddaredd + A'r gair bach hwnw, 'Taw.' + + Os rhuo mae y Giedd + Am gael ei ffordd ei hun, + Da genym fod ei Harglwydd + Yn noddfa byth i ddyn; + Mae'r plant sydd ar ei glanau + Yn anwyl ganddo Ef, + A diogel yn mhob dryccin + Yw etholedig nef. + + Wrth wel'd y gwyllt lifeiriant + Yn pasio drws fy nhy, + Mae'r wers o flaen fy llygaid, + 'Mod inau fel ei lli', + Yn myn'd i'r goriwaered, + I'r tragwyddoldeb pell; + O! Arglwydd, pan gaf orphwys, + Rho imi wlad sydd well. + +_Cwmgiedd._ + +HOWELL POWELL. + + + + + +Ffaldau Moel Feity. + + Wrth droed y Foel arddunol, + Ger murmur Tawe fwyn, + Mae'r Ffaldau llwyd, henafol, + Rhwng meini braf a brwyn; + O'u cylch mae'r bryniau uchel + Yn gwenu uwch eu pen, + A'r Fan yn spio arnynt + Drwy gymyl yn y nen. + + Mor swynol ydyw canfod, + Ar foreu hafddydd gwyn, + Y defaid dirifedi + Yn britho'r bryniau hyn; + Y'mysg y cerrig garw + Sy'n gestyll rhag y gwynt, + Llochesant rhag ystormydd + Dramwyant ar eu hynt. + + Amaethwyr Crai a Llywel, + Ar ddydd 'crynhoi' y Fo'l, + A foreugyrchant yma, + Mi welir neb yn ol; + Daw hefyd wyr Llanddeusant + Ar eu ceffylau bach + I geisio'r defaid crwydrol, + A'u dwyn hwy adre'n iach. + + Ceir gweled gwyr Glyntawe + A'u gyroedd yma'n dod, + Ni fu y fath brysurdeb + Mewn unrhyw fan erio'd: + Pob un a'i gi a welir + Yn casglu'r praidd o'r bron, + A'u dwyn i fewn i'r Ffaldau, + Rhwng muriau cedyrn hon. + + Ar ol eu dwyn i'r Ffaldau, + Bydd pawb yn brysur iawn, + Pob un yn dal ei eiddo + I'w Ffald ei hun a gawn; + Os digwydd ambell ddafad + Estronol yma ddod, + Bydd llawer llygad arni + Yn ceisio gwneud ei 'nhod.' + + Wrth droi a thrafod llawer + Fe welir ambell un + O'r defaid, dros y muriau, + Yn cym'ryd ffordd ei hun; + Ac ar eu hol yn sydyn + Bydd tyrfa fawr o gwn, + A'r lle yn haleliwia + Byddarol gan y swn. + + Doethineb cenedlaethau + O ffermwyr yma fu, + Yn traethu am hanesion + Helyntion Mynydd Du; + Adroddent am wrhydri + Yr hen fugeiliaid gynt, + Ac enwau'r cwn a glywir + O hyd yn myn'd drwy'r gwynt. + + Mor ddedwydd ydyw bywyd + Cyffredin gwyr y wlad, + Yn heddwch y mynyddoedd + Mae iddynt wir fwynhad; + Fe gollir y bugeiliaid, + Rhai newydd ddaw o hyd, + Ond erys y mynyddoedd + Heb newid oesau'r byd. + +_Ystradgynlais._ + +LLEWELYN JONES. + + + + + +Y Llynfell. + + Afonig a dardd yn ffrwd gref o'r ogof gerllaw + Castell Craig-y-nos. + + Fuoch chwi wrth Danyrogof? + Welsoch chwi y temlau cain? + Glywsoch chwi gynghanedd Llynfell + Fel organ gref yn llanw rhain? + + Welsoch chwi wrth droed y clogwyn + Fel y rhuthra ffrwd mor falch + I oleuni o dywyllwch + Llwybrau cudd y cerrig calch? + + Bu yn hir yn nwfn gysgodion + Bro y gwyll--heb wawr na rhos; + Feiddia neb fyn'd hyd ei llwybrau + Unig yn rodfeydd y nos. + + Carwn wybod peth o hanes + Gwlad heb flodyn ynddi hi, + Heb un deryn bach yn canu; + Heb un ganghen uwch ei lli. + + Ond fe geidw ei chyfrinach, + Ni fyn son am ddim sy'n ol; + 'Myn'd y'mlaen' yw hanes afon; + 'Aros' ydyw hanes dol. + + Dywedir fod ei dyfroedd gloew + Yn newid lliw cyn delo gwlaw; + Dyma broffwyd llwyd y Blaenau-- + Wêl y ddrycin cyn y daw. + + Ni wyr hi ddim am dymhorau, + Welodd hi erioed mor ha'; + Ni fu gauaf yn ei rhwymo + Yng nghadwynau oer yr ia. + + Y mae rhamant yn ei hanes, + Cuddio wna rhag gwawrddydd dlos, + Dim ond ym mhrydnawn ei bywyd + Gwel yr haul wrth Graig-y-nos. + + Afon fechan, megis tithau, + Minau garwn deithio'n rydd, + Drwy gysgodion, i oleuni + Pen y daith yng Ngwlad y dydd. + +_Corrig Haffes._ + +MYFYR MAI. + + + + +Llygad y Dydd ar Waen Ddolgam. + + Gem y ddôl yw'r tlws flodeuyn, + Wisga'n fore ar ei bron, + Mae'n gwresawu pob pelydryn + Ddaw o'r haul i'w fynwes lon, + Natur fu yn paentio'i aeliau + Gyda phluen awel rydd, + Wrth ymolchi mewn pelydrau + Gwyna amrant llygad dydd. + + Lygad siriol lawn cyfaredd + Yn agored o fy mlaen; + Ei fychander yw ei fawredd, + A'i holl rwysg yw bod yn blaen; + Try i ffurf a lliw yr huan + Wrth gwmnia gydag ef, + Er dadblygu'u lygad gloew-lan, + Aros wna yn nhês y nef. + + Lygad effro, nad yw'n hepian + Nes yr huna anian dlos, + Yn ei wynder, wrtho'i hunan, + Gwena'r dydd a chysga'r nos; + Dysgwn wers y glân flodeuyn, + Yn y gwlith ei lygad ylch, + Fel na chenfydd un brycheuyn + Yn y llygaid sydd o'i gylch. + + Lygad dydd, a chanwyll eurliw + Yn ei ganol, megis tân, + Ai nid heulrod glaswellt ydyw + Egyr ag ymylwe mân? + Er ei fod yn nghanol tyrfa + O'i wyn-frodyr ar y waen, + Wrth yr un ni chenfigena, + Mae ei burdeb yn ddi-staen. + + Flodyn gwylaidd, byth ni ddringa + Ben y clawdd am sylw'r byd, + Mewn dinodedd y cartrefa, + Gyda'r blodau lleia'i gyd; + Hwn wrth fyw mewn gostyngeiddrwydd + Ddysga wersi i lawer un, + A ddisgynodd i ddinodedd + Wrth wneud duw o hono'i hun. + + Dena lygad rhyw forwynig, + Sycha'i sendyl yn y gwlith, + Wrth dramwyo'r llwybr unig + Gyda'r wawr i gyrchu'r blith; + Plyga'n wylaidd i anwylo + Blodyn siriol 'gwaen Ddolgam,' + Am fod arall yn blodeuo + Ar hoff fedd ei thad a'i mam. + + Anwyl flodyn, anhawdd cefnu, + Gan ei adael ar y ddôl, + Wrth fiarwelio, 'rwyf yn credu + Ei fod yn syllu ar fy ol; + O! am fyw ei fywyd gloew, + Gyda chalon onest, rydd, + Fel y gallwn, cyn fy marw, + Ddod yn wyn fel Llygad Dydd. + +GWILYM WYN. + + + + +O'r Niwl i'r Nef. + +[Achlysurwyd y gân dyner hon gan farwolaeth llanc ieuanc o Abercraf ar +ei flordd yn ol o Lyn-y-Fan. Darfu iddo ef a dau lanc arall golli eu +ffordd yn y niwl. Cyrhaeddodd ei gyfeillion adref yn fyw, ond ar ol +tridian o ymchwil deuwyd o hyd i'w gorph et yn ymyl afon Twrch. Yr +oedd ar ei berson ar y pryd Destament Cymraeg a nifer o draethodau +crefyddol.] + + Rwy'n mynd, fy nhad a mam, + I wlad na ddof yn ol; + 'Rol teithio llawer cam + Dros lawer bryn a dôl. + Rwyf wedi blino'n lân, + Fy nerth sydd yn gwanhau, + Mae afon o fy mlaen, + A niwl o'm cylch yn cau. + Tuhwnt i'r Mynydd Du, + Rwy'n gweld rhyw hyfryd wlad, + A thuag atti hi + Rwy'n mynd, fy mam a nhad. + + Rwyf wedi colli 'm ffordd, + Fy ffryndiau sydd ar goll, + A minnau yn y nos + Yn chwilio am danynt oll. + Ond nid oes un a ddaw + I'm cwrdd yr ochr hyn, + Ond mae yr ochr draw + Yn llawn o engyl gwyn. + Ac fel yn dweud i gyd, + Na chaf fi unrhyw gam, + Rwy'n mynd i'r bythol fyd, + Ffarwel, fy nhad a mam. + + Mae afon o fy mlaen, + Rwy'n clywed swn y don; + Rwy'n gweld y rhai sy'n byw + Tuhwnt i ffrydiau hon. + Mae melus hun yn dod, + 'Rol dydd o ludded maith, + A minnau 'n teimlo fod + Gorphwysfa ar ben y daith. + I groesi 'rochr draw, + Nid oes ond megis cam, + Rwy'n mynd i'r byd a ddaw, + Ffarwel, ffarwel fy mam. + +WATCYN WYN. + + + + + +Gwilym Shon. + + Mae Gwilym Shôn yn awr yn hen, + Mae'r eira ar ei ben, + Yn araf ddisgyn dros ei en + Nes gwneyd ei farf yn wen; + Ar fin y nant mae'i fwthyn tlawd + Yng nghwmwd godreu'r bryn, + Ni wyr rhwysgfawredd pell a ffawd + Ddim am y bwthyn hyn. + + Bob nos fe gwsg ar wely gwellt, + A chysgu'n esmwyth wna, + Hyd nes daw'r wawrddydd drwy y dellt + I ddywedyd "Bore da;" + Ac yn ei goleu daw i lawr, + Ac ar ei liniau trwm + Gweddio wna yn ngoleu'r wawr + Gerllaw ei wely llwm. + + Un hoff o'r mynydd yw efe, + Bydd yno'n fore iawn + O olwg pobman ond y Ne', + Rhwng y twmpathau mawn; + Heb wybod am rwysgfawredd dyn, + Na moethau'r palas gwych, + Mae yno'n siarad wrtho'i hun, + A bwyta'i damaid sych. + + Bu ef mewn gweddi lawer gwaith + Yng nghysgod llwyn o frwyn, + A bu yr awel ar ei thaith + Yn ewrando ar ei gwyn. + Fe safodd ganwaith ar y bryn + I gofio'r dyddiau gynt, + Ac mewn myfyrdod elai'n syn + Cyn cychwyn ar ei hynt. + + Yn fore, bore, bydd ar daith + Yn rhodio'i lwybr cam, + A chadd foreufwyd lawer gwaith + Yn mwthyn bach fy mam; + Fe wyddai mam heb unrhyw gais + Pa bryd oedd Shôn am fwyd, + Hi adnabyddai wrth ei lais, + Ac wrth ei wyneb llwyd. + A phan yn bwyta'i damaid mwyn, + A ninnau'r plant gerllaw, + Murmurai Shôn mewn banner cwya + Am bethau'r byd a ddaw. + + Wrth rodio'r caeau 'nol a blaen + Nid yw am gwrdd a'r un; + Fe groesa ef ar draws y waen + Er cael bod wrtho'i hun; + A siarad mae pan ar ei daith + O hyd mewn distaw dôn, + Nes wy'n dychmygu ambell waith + Fod angel gyda Shôn. + + Mae'r plant yn dianc rhagddo'n syn, + Yn cilio tua'r pant, + Ac yntau dianc fry i'r bryn, + Yn cilio rhag y plant. + Diniwed yw, yn ofni'r byd + Ei wawdio ar ei hynt, + Tra'n gafael mae ei serch o hyd + 'Nol yn yr amser gynt. + + 'Does ganddo awrlais yn y byd, + Na modd ychwaith i'w chael, + Ond adnabydda ef o hyd + Yr amser wrth yr haul; + Proffwydo'r tywydd teg o draw, + Ni fethodd ef erio'd, + A chanfod mae y gawod wlaw + Ddiwrnodau cyn ei dod. + + Mae yn y capel erbyn pryd + Ar fore Sabboth Duw, + Y mae ei weddi dawel, fud, + Yn gwneyd ei fawl yn fyw; + Ac os dechreua cennad Iôn + Ddarlunio gwerth y gwaed, + Er heb Amen, canfyddir Shôn + Yn codi ar ei draed. + + Aeth dynion ieuainc caled, hy', + Er cael difyrrwch ffol + Un hwyr i wawdio wrth ei dy,-- + Ond troisant yn eu hol + A braw a gwelwder ar bob gwedd, + Can's torrodd ar eu clyw-- + Swn Shôn o ymyl gwlad yr hedd + Yn galw ar ei Dduw. + + Fry yn yr unig anial gwm + Dan goedydd cnau ac ynn, + Y mae adfeilion bwthyn llwm + Yng nghanol drain a chwyn; + A Gwilym Shôn a ddaw bob dydd + I'r waen uwchlaw y ty, + Ac edrych ar yr adfail bydd + A chofio'r dyddiau fu. + + Ac os wyt ti, ddarllennydd mwyn, + Am ofyn im paham,-- + O! gwel yn adfail dan y llwyn,-- + Hen fwth ei dad a'i fam. + Bu yna'n chwareu'n blentyn llon, + Fe dyfodd yna'n ddyn, + Mae gweld y lle yn glwyf i'w fron, + Galara wrtho'i hun. + + Mae'r danadl lle bu'r aelwyd gynt, + A'r drysni lle bu'r tân, + Bu yno'n gwrando swn y gwynt, + Bu yno'n canu cân, + A chyda'r teulu lawer gwaith + Bu'n plygu ar ei lin, + Cyn gwybod am ofidiau'r daith + Ar amgylchiadau blin. + + Dan ormes colli wnaeth ei dad, + Y cartref llawn o hedd; + Yn fuan ei rieni mad + Orweddent yn y bedd. + Fe garai eneth dros y bryn + A chariad bore oes,-- + Canfyddodd hithau'n mynd 'r glyn + A'i gafael yn y groes. + + Ei galon dan y saethau dwys + A dorrai fel ei rudd, + Ei fywyd oll o dau y pwys + Ai beunydd yn fwy prudd, + Ond daw drwy'r storom waetha 'rioed + Ar fore gauaf llwm + I weld yr adfail dan y coed, + Ac wylo tua'r cwm; + A dyry dro i ben y bryn + Yn llaw clwyfedig serch, + I weld o draw y bwthyn gwyn, + Hen gartre'i gariad ferch. + +BEN DAVIES. + + + + +Llyn y Fan. + +(GWATWARGERDD). + + Mae'r ienctyd yn ffeindio anrhydedd wrth rodio, + 'Does dim yn eu blino tra'u dwylo yn rhydd, + Ond dilyn eu trwynau i fyny i'r Banau + I weled y Llynau--dwr llonydd. + + Mae yno berllanau o gwmpas y Llynau, + Coed lemon, coed 'falau, yn flodau i'r brig, + Ar dir yn y dwyrain yn ngolwg yr heulwen + Hwy ledan' fel Eden fawledig. + + Mae'r carne fel gerddi o ddail y Dwmdili, + Y riw a'r rhosmari yn tyfu o'r don; + Pob brigyn per ogle yn rhedeg o'r hade, + Ac amryw o lysiau gwyrddleision. + + Rhyfeddod diddarfod oedd gwel'd y gwylanod + Yn llusgo'r llyswenod, llwyth hynod, o'u lle; + A'r fulfran oedd barod i frathu'r brithyllod, + Wrth neidio at blufod y Blaene. + + Nid dyfal ei dafod all rifo'r rhyfeddod, + Na'u cofio 'nol eu canfod yn nghysgod y gwlydd; + Yr hwyaid sydd wylltion, a'r gwyddau ni a'u gwelsom + Yn nofio yn nghrochan y Crychydd. + + Os nad y'ch chwi'n credu ini gael y fath rali + Wrth dreulio ein carne drwy'r cernydd o dre, + Wel, codwch eich cilwg i ben y Fan amlwg, + Cewch wel'd yr un olwg a nine. + +PWY YW'R AWDWR? + + + + +Ffrydiau Twrch. + + Mae'r testyn wedi'i enwi + Ffrydiau Twrch, + A'r gronfa wedi tori + Ffrydiau Twrch; + Mae'r dyfroedd rhwng y cerig + Yn ffrydio'n grych berwedig + O rywle anweledig + Ym mol y bryn mynyddig + Uwchlaw'r Cellie hyllig, + A'i dwrf fel taran ffyrnig + Ar godiad tir rhwygedig, + A chreigiau maluriedig + Sydd yno'n rhesi unig + O gedyrn arfogedig + Yn gwylio'r dderwen dewfrig + Eistedda'n llwyn caeadfrig, + A'r pigau melldigedig, + A'r blodau caboledig, + A noda fan synedig + Ffrydiau Twrch. + + A welsoch chwi y Ffrydiau? + Ffrydiau Twrch; + A daniwyd chwi gan donau + Ffrydiau Twrch? + Os naddo, ewch i'w gweled + Yn gyru dros y gwa'red + Yn ewyn gwyn i waered + Gan boeri ar eu pared, + A lluchio'r meini'n lluched + O hirbell yn ddiarbed; + Y cenllif gwyllt wrth fyned + Sy'n llamu bob yn llymed, + Gan rhwygo mal rhyw oged + Y tiroedd, gan ddweyd, Tyred + I'r moroedd er ymwared, + Fe chwala'r bryn cewch weled, + A'i feini ânt mor faned + A hoelion Tudur Aled; + Mac Twrch yn methu cerdded + O achos ei mawr syched, + A chwter James, er gwyched, + A safant oll nes yfed + Ffrydiau Twrch. + + O'r Mynydd Du daw allan + Ffrydiau Twrch, + Yn fwrlwm gloew purlan, + Ffrydiau Twrch, + Gan rhuo, rhuo beunydd + A llu o ladron lledrydd + A'n gwlwm gyda'u gilydd + I chwilio am gorlenydd + Y defaid dofion beunydd, + A'u dal a'u dwyn o'r dolydd, + A'u crogi rhwng y creigydd, + A'u gwerthu er eu gwarthrudd, + A chuddio'u crwyn rhag cywilydd, + Ac arswyd yn y corsydd + Na ddaw eu gwir berchenydd + I wybod yn dragywydd + Am wal y drwg ymwelydd; + O! na bai i'r llifogydd + I beidio bod yn llonydd + Nes llifo dros eu glenydd, + A rhoddi pobo fedydd, + A boddi'r lladron llwydrudd, + Mi alwn hyn yn grefydd + Ffrydiau Twrch. + +[Illustration: FFYNON-Y-CWAR.] + +[Illustration: PONT-YNYS-TWLC.] + + Parhâ i darddu'n gyson, + Ffrydiau Twrch, + Na syched byth dy ffynon, + Ffrydiau Twrch, + Ymlaen â thi, gan olchi + Y llygredd a'r budreddi + Sydd yn Nghwmtwrch yn croni, + Ac wrth y _George_ boed iti + I aros o dosturi; + Hen Waterlw y cewri + Boed iti i ddifodi + Hen olion gwaed oddiarni, + A chario byth i golli + Yr hen esgidiau mawrfri + A gawsant eu pedoli + Fel carnau meirch Napoli + I gicio llawer bwli-- + Rhai sy'n rhy faith i'w henwi, + A llawer wedi tewi; + O ganol eu drygioni + Boed iti loewi a gloewi + Y llefydd ffordd y llifi, + Nes bo Cwmtwrch yn codi + Ar unwaith o'i drueni + Mor lân, mor bur a chenlli + Ffrydiau Twrch. + +PWY YW YR AWDWR? + + + + +Angladd ar y Mynydd Du. + +Yn yr hon ateser pan fyddai brodor o Llanddeusant farw yn Ystradgynlais +elai pobl yr Ystrad â'r corph dros y mynydd hyd Aberdeudwrch, a deuai +pobl Llanddeusant i'w gyfarfod yno i'w ddwyn i ben y daith. + + Droe y mynydd i Landdeusant, + Heibio'r Gareg Goch a'r Llwyn, + Araf, araf, â'r cynhebrwng + Hyd y llethrau rhwng y brwyn; + Adref dros y llwybr garw, + Brodor sydd yn troi yn ol, + Un o ddefaid iesu ydyw, + Ddyga angeu yn ei gol. + + Myn'd dros orwel draw i orwel + Mae cynhebrwng prudd y sant, + Myn y galon wrth fyn'd heibio + Ddweyd ei chyni wrth bob nant; + Ar lechweddau unig anian, + O! mor dawel yw yr awr, + Myn'd a'r elor tua'r fynwent + Trwy gynteddoedd gwyn y wawr. + + Dacw'r dorf yn Aberdeudwrch, + Lle try rhai yn ol i dref, + Canant yno'n iach i'w gilydd, + Gyda chanu mawl i'r nef;-- + "Ffarwel, gyfeillion anwyl iawn, + Dros ennyd fechan ni 'madawn, + Henffych i'r dydd cawn eto gwrdd + Yn Salem fry oddeutu'r bwrdd." + Myn yr hedydd ar ei aden + Uno yn y ffarwel brudd, + A rhoi odlau'r wawr i'r hwyrgan + Efo'i delyn fechan, gudd. + + Gyrr y Cerrig Coegion hwythau + Emyn ateb ar eu hynt, + Hed yr emyn uwch y cymyl + Tua'r nef y'nghol y gwynt; + Fry, i fryniau iach y Wynfa, + Fry, ymhell tu draw i'r glyn, + Fe hebryngwyd sant o oror + Mynydd Du i Fynydd Gwyn. + +_Cefnymeusydd, Abercrave._ + +W. GWERNWY RICHARDS. + + + + + +Y Gof Bach. + + Ar lawrdir Cwmgiedd mor fyw yn fy nghof, + Yn ymyi yr afon yw'r hen efail gof; + A'r muriau yn llwydion, a'r heiyrn yn ystor, + A'r enwau cerfiedig ar hyd yr hen ddor. + + Dyn bach o gorpholaeth oedd William y go', + Ychydig droedfeddi mewn plyg ydoedd o; + Ond er yn grymedig i'r byd dan ei faich, + 'Roedd tân yn ei lygad, a dur yn ei fraich. + + Gwr diwyd oedd William ar hyd ei oes hir, + A swn ei forthwylion fel clychau drwy'r tir; + Llwyr weithiau ei ddiwrnod ac ambell nos fawr + Bu'r efail yn wreichion hyd doriad y wawr. + + Ni bu diniweittiach mewn efail yn bod, + Na neb yn hapusach waeth sut troai'r rhod; + 'Roedd Martha ac yntau mewn llanw a thrai, + A'u gwenau bob amser fel blodau mis Mai. + + Os byddai anifail dihwyl yn y fro, + Yr unig physigwr oedd William y go'; + 'Does undyn a wyr pa sawl un wnaeth e'n iach, + A ffroeni gwarogaeth wnai'r rhain i'r gof bach. + + Fe drefnai wibdeithiau i'r Bannau bob haf, + A chodai y pentre i'r boreu teg, braf; + 'Dyw taith i'r Cyfandir yn ddim byd yn awr + At daith y gof bach i ben y Fan Fawr. + + Fe ddeuai'r merlynod ynghyd o bob parth, + Rhai buain o Balleg, rhai dofion o'r Garth; + A Dic, asyn Dosia, yn rhwym dan ei sach, + A ddysgai ufydd-dod--ddydd gwyl y gof bach. + + Fel cadben yn arwain ei fyddin i'r gad, + Neu hyf anturiaethwr yn chwilio am wlad, + Y dygai ei fintai drwy'r corsydd a'r mawn, + A'r awel yn chwerthin drwy'r nef wrth ei ddawn. + + 'Roedd ganddo storiau--rhai doniol bob un, + A llawer un daclus o'i wead ei hun, + Storiau ei garu â lodes y Plas + "Yn y got a'r gwt fain a'r siaced gron las." + + Mi'i clywais yn tystio, a phwy wyddai'n well? + Fod merlod y wlad yn ei adwaen o bell; + A rhedent pan gollent bedolau'n ddibaid + I'r fail at William i achwyn eu traed. + + 'Roedd William yn Gristion, a'i enaid bob dydd + Yn mwg yr hen efail yn gwynu mewn ffydd; + A llawer i noson ystyriem hi'n fraint + I glywed ei weddi yn nghyrddau y saint. + + Bu'n iechyd i galon ac ysbryd y lle + Ei ddilyn i'r mynydd a'i wrando yn nhre'; + 'Roedd llwybrau cyfiawnder o hyd dan ei draed, + A bendith yn stor yn ei gynghor a gaed. + + Mae'r afon o hyd yn myn'd drwy y lle, + A'r efail ar lawr, a'r gof bach yn y ne'; + Ond adgof sy'n gofyn yn brudd ar ei hynt-- + Pa'm na bae'r oes nawr fel yn yr hen oesau gynt? + +G. AP LLEISION. + + +[Illustration: PENPARC.] + +[Illustration: LLOCIO'R DEFAID.] + + + + +Ffynon y Brandi. + + Ar ochr bryn yn Llywel lon + Mae'r ffynon loyw, lonydd, + A'i dyfroedd pur r'ont flas a blys + I hwylus wyr y mynydd; + O'r graig fe dardd ei phurol win, + Ar fin y ffordd mor handi, + Ni pherchir ffynon yn y plwy' + Yn fwy na Ffynon Brandi. + + Er gwres yr haul a phoethder ha', + O! fel yr ia mae'r ffynon, + A pherlau grisial ar ei grudd + O ddydd i ddydd yn gyson; + Fe fethodd haul, a methu wna, + Fe ddigia wrth ei hoerni, + A gwel'd ei llun mewn dwfr oer + Wna'r lloer wrth Ffynon Brandi. + + Yn nhymor haf canolddydd poeth, + Bu'n foeth i lawer crwydryn, + A llawer _gipsy_ ar ei chlun + A wlychodd fin ei phlentyn; + Bugeiliaid ac ymdeithwyr sy', + A gweithwyr hy' Rhys Dafis, + Yn mon y mawn a'u bara chaws, + Yn lapio naws ei gwefus. + + Tafarndy yw o oes i oes, + Heb feddwdod, _noise_, na _nonsense_, + Nis gall cyfreithiau Prydain Fawr + Fyth dori lawr y _licence_; + Y graig yw _counter_ cryf y _bar_, + Ac ar ei gwar mae'r ffynon, + A Duw sy'n tynu o'r _machine_ + Y gwin i'r daearolion. + + Y tarw Scotch, a'r Cymro gwych, + A brith-goch ych Glasfynydd, + Y pony wyllt, a'r lodes lân, + A defaid mân y mynydd, + A phlant boch-cochion, heblaw Toss, + A Rover, Moss, a Handi, + Pob un yn dyfod yn ei dro + I dapo'r faril frandi. + + Pe bae masnachwyr Llundain fawr + Yn dyfod lawr i Gymru, + Ac i dafarndy'r Trianglas + I brofi blas y brandi, + Caent ruddiau fel y damasc coch, + Ac fel y gloch, fonwesau, + Ac iechyd hir i fagu mêr, + A chryfder yn ei lwynau. + + Do, lawer gwaith am amser hir, + Pan yn rheoli'r heolydd, + Mi ddrachtiais inau wrth y _bar_, + Yn unig ar y mynydd; + Ar ol manylu ar ei min, + A sugno gwin o'i gwefus, + Ces fara brith a chlwt o gaws, + Drwy fyn'd ar draws Tom Harris. + + Mae'r ffynon hon yn tarddu erio'd, + Er cyfnod creadigaeth, + A Duw ei Hun fu'n tapo'r graig + Yn ddirgel mewn rhagluniaeth; + Eistedda dirwest ar ei sedd + Yn lân ei gwedd i'n lloni, + Diolchwn Dduw tra fyddwn byw + Am Ffynon wiw y Brandi. + +RHYS DAVIES (_Llew Llywel_). + + + + +Dafydd y Neuadd Las. + + Mac genyf dyddyn bychan + Ar fron y Mynydd Du, + Bu'n gysgod i'm yn faban, + I'm tad, a thaid nhadcu. + + Mi gerddais pan yn blentyn + Hyd lethrau'r mynydd mawr; + A sengais "droed yr ebol" + Yn llaith gan wlith y wawr. + + Ar ben y Lorfa dawel + Chwareuwn gyda'r wyn; + A miwsig nant y mynydd + Yn llifo dros y llwyn. + + Do, treuliais lawer orig + Ar lan yr afon iach; + A gwynfyd i fy nghalon + Oedd dal y brithyll bach. + + Bum yno wedi hyny + Yn cael fy nal fy hun, + Ond er i'm gael fy nala, + Mi ddeliais inau un. + + Ar ben y Lorfa dawel + Aeth Gwen a'm calon oll; + A gwelodd yr hen fynydd + Ddwy galon fach ar goll. + + Ar dwyni'r Gareg Ddiddos, + Ac hyd y dyffryn bras, + Bu'r ddwy yn crwydro llawer + Cyn dod i'r Neuadd Las. + + Aeth haner canrif heibio + Er daeth y rhain ynghyd, + Ond ieuanc yn y galon + Yw'r cariad cynta'i gyd. + + Wrth ganu'r hen alawon + Ganasom gyda blas; + Un rhamant ydyw bywyd + Ar aelwyd Neuadd Las. + +_Cefnymeusydd, Abercraf._ + +RHYS DAVIES (_Ap Brychan_). + + + + + +Cyw. + + Ar ochr y Cribarth + Dwy afon fach sy' + Yn tarddu yn gyson + O fron Mynydd Du; + Cydredeg a dawnsio + Drwy'r ddôl mae y pâr, + A rhywun a'u henwodd + Yn geiliog a giar. + + A chanu wna'r ceiliog + Yn llon yn y fro, + A'r iar sydd yn gregan + O hyd ar ei gro; + Chwareuant alawon + I'w gilydd heb ball, + A chanu a nesu + Mae'r naill at y llall. + + 'Nol caru a chanu + Drwy'r fawnen a'r pant, + Yn nghwlwm tangnefedd + Ymuna'r ddwy nant; + A ffrwyth y briodas + Yw'r afon fach, fyw, + Sy'n rhedeg i'r Giedd, + A'i henw yw--Cyw. + + + + +Llyn y Fan. + + Af i'r Bannau gyda'r wawrddydd, + Af yn llawen tua'r llyn, + Lle mae ysbryd hen draddodiad + Byth yn aros yn ei wyn: + Crwydraf wrth y dyfroedd grisial, + Yno i wrando ar y gwynt + Sydd yn cwyno yn hiraethus + Ar ol rhamant dyddiau gynt. + + Lyn y Fan! pwy wyr ei hanes? + Pwy all ddweyd yr helynt fu + Ar y noson loergan gyntaf + Pan ddaeth ser i'r Mynydd Du + Pwy all ddenu'r graig i siarad + Am ei phrofiad, fore gwyn, + Pan y gwelodd hithau gyntaf + Arall graig yn nwr y llyn? + + Ai rhyw afon fechan, unig, + Grwydrodd yma'n llesg a gwan, + Wedi colli'r ffordd i huno + Yn nhangnefedd craig y Fan? + Careg fechan yn y fynwent + Dd'wed am arall grwydryn cu, + Wedi colli'r llwybrau unig, + Hunodd ar y Mynydd Du. + + Cân medelwyr ar y meusydd, + Gyda thoriad borau gwyn, + Ond mae'r gân o hyd yn marw + Wrth neshau i lan y llyn; + Unig, unig yw ei hanes, + Yma mae yn hedd i gyd, + Huna'n dawel yn y cysgod, + Wedi digio wrth y byd. + + A fu adar y dryglinoedd + Yma'n hedfan ar eu hynt? + A fu'r dôn erioed yn gwynu + O dan fflangell lem y gwynt? + A fu udgorn hen y dymhestl + Yn adseinio ar ei lan? + Wyr ystormydd a chorwyntoedd + Am y ffordd i Lyn y Fan? + + Nid oes yma swyn y lili, + Yma nid oes rhosyn gwiw, + Ond daw serch yn dirf ac iraidd, + Lle mae'r blodau'n methu byw; + Heb un llwybr ar y moelydd + I'w gyfeirio tua'r lan, + I'r unigedd a'r distawrwydd + Fe ddaeth serch i Lyn y Fan. + + Gyda'i braidd mae'r bugail unig + Wrth y llyn yn rhodio'n rhydd, + Ond paham y ceidw'r defaid + Wrth y llyn ar hyd y dydd? + Nid yw'n clywed bref ddolefus + Dafad glwyfus ar y lan: + A fu bugail mor esgeulus + A Rhiwallon Llyn y Fan? + + Wrth y Llyn gorwedda'r defaid, + Yno y breuddwydiant hwy: + Ond ni wyddant fod y bugail + Yn breuddwydio llawer mwy; + Beth yw'r pryder sy'n ei wyneb? + Fentrodd oen i'r dyfroedd glân? + Neu, a gollwyd un o'r defaid? + Pam mae'r bugail heb un gân? + + 'Does ond un all roi esboniad + Ar yr holl bryderon hyn: + Nis gall bugail fod yn llawen + Gyda'i galon yn y llyn: + Gwelodd yno feinir geinwen + Yn y dyfroedd teg, di-stwr, + Ac mae yntau fyth er hyny + Fwy na'i haner yn y dwr. + + Torodd gwawr ar nos Rhiwallon, + Cadd ei galon eto'n ol: + Gwelwyd dau yn rhodio'n llawen + Un boreuddydd dros y ddol; + Ond fe wawriodd boreu arall + Ar Rhiwallon wedi hyn, + Pan y gwelwyd gwraig y bugail + Eto'n ol yn nwr y llyn. + + Cilio 'mhell wnaeth biwyddi rhamant, + Cilio wnaeth y dyddiau gwyn, + Pan fu serch yn crynu'n ofnus + Wrth y dyfroedd gloewion hyn; + Nid oes heddyw un Rhiwallon + Yn bugeilio ar y lan, + Ond mae ysbryd hen draddodiad + Eto'n fyw wrth Lyn y Fan. + +_Abercraf._ + +Parch. R. BEYNON, B.A. + + + + +Ar y Banau. + + Clychau'r wawr sy'n canu + Ar y Mynydd Du, + Cilia ser o'r llynoedd, + Loewon lu. + + Fly yn mhyrth y bore + Clywaf hedydd bach, + Yn dihuno asbri'r + Awel iach. + + Fel cawodydd arian + Ei felodi dyn, + Wna y mynydd imi'n + Fynydd gwyn. + + Ffrydlif o hyawdledd + Yn y cwmwl gwyn; + Pe bai neb yn gwrando, + Canu fyn. + + O! na bawn i'n hedydd, + Fyth yn llon fy llef, + Allwn ar adenydd + Hollti'r nef. + + Blodau'r Grug sy'n gwrido + Yn eu cartre' cun, + Am fod cusan huan + Ar eu min. + + Bu y nos yn wylo + Am fod tlysni nghudd, + Trodd y dagrau'n berlau + Ar eu grudd. + + O! na bawn i'n flod'yn + Ar y mynydd pell, + Dal i berarogli, + Er yn mhell. + + +[Illustration: MAEN DERWYDDOL GER LLAW LLYN-Y-FAN FAWR] + +[Illustration: LLYN-Y-FAN.] + + Teimlaf ar y mynydd + Swyn yr amser gynt; + Clywaf Fabinogi + Yn y gwynt. + + Clywaf rhwng y creigydd + Ymchwydd tonnau'r aig; + Gwelaf eu hysgrifen + Ar y graig. + + Gwelaf graith y dymhestl + Ar y bryniau erch, + Clywaf hefyd furmur + Suon serch. + + Gwelaf las y wybren, + Cofiaf lygad Gwen, + Syrthiaf i'w chyfrinedd + Dros ym mhen. + + Gwen yn awr yw byrdwn + Cân yr hedydd myg; + Er ei mwyn y gwrida + Blodau'r Grug. + + Sonia'r neint am dani + Rhwng y grug a'r brwyn; + Llwythog yw yr awel + Gan ei swyn. + + Dilyn ei huloliaeth + Ar y bannau hyn + Wna y mynydd imi'n + Fynydd gwyn. + +_Ystradgynlais._ + +W. R. WILLIAMS. + + + + +Breuddwyd Adgof. + + Rhyw noson yn fy mreuddwyd, + Yn esmwyth es am dro + Yn ol i gwmwd tawel + Fy ngenedigol fro, + A gwelwn Bontygiedd, + Heb fwthyn Pegi gynt, + A rhoes ochenaid hiraeth + Wrth basio yn y gwynt. + + Es heibio'n brudd fy nghalon + I Blasycoed ar daith, + Ond Siams ni chefais yno, + Na'r dall basgedwr chwaith; + Gwag imi yr aneddau, + Heb un o'r cwmni llon, + A throais tua'r afon + I holi helynt hon. + + Bu amser arni hithau + Yn amlwg wrth ei waith, + A gwelwn ol llifogydd + Ar hyd ei gwely llaith; + 'Roedd hen athrofa nofio + Fydenwog Llyn y Sgwd, + Yn awr yn ynys goedig + Yn nghanol y ddwy ffrwd. + + Es eto i Gae Ffynon, + Yr Arch, fu'n net ddigêl, + Lle'r aem i chwareu _rounders_ + Yn ddedwydd gyda'r bel; + Ond, Ah! cauedig ydoedd, + Ac nid oedd cyfoed cu + Yn aros gyda'i "fando" + I son am bethau fu. + + Mi deithiais eto i fyny + At efail y gof bach, + Lle buom lawer canwaith + Yn ymddigrifo'n iach; + Ond carnedd oedd yr efail + A'i bentan erbyn hyn, + A'r hen of bach duwiolaf + A aeth yn gerub gwyn. + + Fe welais Craig-y-defaid, + 'Roedd hon yr un o hyd, + Heb gyfnewidiad arni, + Er holl dreigliadau byd; + Y defaid arni borent + Yn ddifyr yn eu hedd, + Ond mae'r hen fugail gofiwn + Yn awr yn llwch y bedd. + + Diosgais fy esgidiau + Wrth droi i'r fynwent brudd, + Ac hiraeth aeth yn gawod + O ddagrau dros fy ngrudd; + Darllenais ar y meini + Feddargraff tad a mam, + Ac enwau torf o ffryndiau + Boreuddydd mwyn, dinam. + + Mi es am dro i'r capel, + Anwylaf yw i fil, + Lle dysgais fyn'd a'm hadnod + I'r cwrdd a'r Ysgol Sul; + Mi holais dan y pulpud-- + Ble mae'r proffwydi glân + A welais gynt yn llosgi + O'i fewn yn ddwyfol dân? + + Y seddau yma godent + Wynebau ger fy mron, + Hen seintiau haner canrif, + Colofnau'r deml hon; + A d'wedais wrth fy nghalon, + Y tadau nid y'nt mwy, + Y nef ar hyn agorodd, + A gwaeddais--Dacw hwy. + + Deffroais o fy mreuddwyd, + A'r dydd oedd ar y wlad, + Dechreuais feddwl allan + Y freuddwyd mewn tristhad; + Deallais wedi hyny + Nad oedd y freuddwyd brudd + Ond gweledigaeth noswaith + O wrioneddau'r dydd. + +_Penygraig._ + +G. JAMES. + + + + +Cân y Dwyfundodiaid. + + Rhyw fyrdd a mwy na hyny, + 'Does neb all ddweyd ond Duw; + Yw haeddiant Crist yn drymach + Na phechod dynolryw: + Pe buasai yn yr arfaeth + I fyn'd i uffern dân, + Fe olch'sai'r holl gythreuliaid + I gyd yu berffaith lân. + + Er cwrdd â geiriau newydd, + I roddi ei glod i ma's, + Ac uno â'r holl angelion, + Ac etifeddion gras; + Heb enwi dim o'r unpeth + Ond unwaith yn y gân, + Hyd eithaf tragwyddoldeb, + 'Ddaw 'glod E' byth yn mla'n. + + Pe bai angelion nefoedd + Bob un yn myn'd yn fil, + Ac enill rhyw fyrddiynau + Bob mynyd yn y sgil, + I roddi ei glod Ef allan + Am farw ar y pren, + Hyd eithaf tragwyddoldeb, + 'Ddoi dim o'r gwaith i ben. + + 'Tai sant am bob glaswelltyn + Sydd ar y ddaear lawr, + A mil am bob tywodyn + Sy' ar fin y moroedd mawr, + Tafodau gan y rhei'ny + Fwy na rhifedi'r dail,-- + Rhy fach i ddweyd gogoniant + Sy'n haeddiant _Adda'r ail_. + + 'Tai un o'r cor nefolaidd + Yn dod o'r nef i lawr + I rifo llwch y ddaear + A gwlith y borau wawr, + Fe allai wneuthur hyny + Mewn 'chydig iawn o bryd, + Dweyd haner haeddiant Iesu + Nid all y cor i gyd. + + Dywedodd Duw ei Hunan + Wrth Abram yn ddiffael, + Lai lai i arbed Sodom, + Pe buasent yno i'w cael; + Ni dd'wedodd, ac ni ddywed, + Wrth un pechadur trist, + Ddim llai i gadw enaid + Na haeddiant Iesu Grist. + + Mae dyndod glân i'w weled + Yn mherson Iesu hardd, + Pan ddaeth y milwyr ato, + A'i weled yn yr ardd,-- + Eu cwympo 'ngwysg eu cefnau + A gair o'i enau, clyw, + Sy'n dangos i ni'n eglur + Ei fod yn gywir Dduw. + + Mae 'ddoliad iddo'n perthyn, + 'Nol dim ddeallais i, + Gan holl drigolion daear, + A lluoedd nefoedd fry: + Os gwir a dd'wed y Beibl, + Sef genau'r Ysbryd Glân, + Pa fodd gall Dwyfundodiaid + I ddwyn eu credo 'mla'n? + + Fe rodd y Tad ei Hunan + Y cyfan yn ei law, + Sydd yn y nef a'r ddae'r, + A chymaint ag a ddaw: + Athrawiaeth gyfeiliornus, + I'w chredu nid oes llun, + I'r Duw anfeidrol _fentro_ + Y rhai'n yn nwylaw dyn! + + Os credai'r Dwyfundodiaid, + Rhaid i mi ddwyn yn mla'n + Ryw grefydd groes i'r Beibl, + A iaith yr Ysbryd Glân, + Sy'n dweyd mai'n enw'r Iesu + Y plyga pawb o'r bron, + Sydd yn y nef a'r ddaear, + A than y ddaear hon. + + Os nad oedd ond creadur, + Mae gan iuddewon sail + I ddweyd yn ngwyneb Beibl + Na ddaeth mo _Adda'r ail_: + Yr achos fod y rhei'ny + Yn gwrthod Iesu, clyw, + Yw eisieu gallu credu + Ei fod yn berffaith Dduw. + + 'Dyw'r Tad o ran ei Berson + Yn barnu neb o'r byd; + Fe rodd bob barn yn gryno + Yn nwylaw'r Mab i gyd: + Os gwir dd'wed Dwyfundodiaid, + Nad oedd ond Dyndod, clyw, + Rhaid iddo farnu'r Beibl + Am ddweyd ei fod yn Dduw. + + Mi wn i angeu gredu + Am Iesu ar y gro's + 'Run peth a'r Dwyfundodiaid, + Mai Dyn oedd e'n ddi-os; + Newidiodd Hwn ei feddwl + Ar foreu'r trydydd dydd,-- + Efe oedd wedi'i rwymo, + A'r Iesu'n rhodio'n rhydd. + + Cynghora i'r Dwyfundodiaid + I gredu ar sicrach sail + Mai dyn oedd Adda'r cyntaf, + Duw-ddyn yw _Adda'r ail_; + Ei Ddyndod oedd yr aberth + Offrymwyd drosom ni, + A'i Dduwdod oedd yr allor + A'i daliai ar Galfari. + + Nid all'sai Duw dim dyoddef, + 'Doedd ganddo Ef ddim gwa'd,-- + Heb ollwng gwaed, medd Beibl, + 'Doedd dim foddlonai'r Tad; + Ei gyfraith lân droseddwyd, + A'r bai oedd ar y dyn,-- + Cyn gwneud y rhwyg i fyny, + Rhaid clwyfo'r Mab ei Hun. + + O credwch fod yr Iesu + Mor uchel Dduw a'r Tad, + Mor isel Ddyn a ninau, + Yn meddu cig a gwa'd; + Bydd 'rundeb yn rhyfeddod + I dragwyddoldeb hir,-- + 'Dall neb ei gyflawn ddirnad, + Ac eto mae yn wir. + + 'Rwy'n credu iddo ddyfod + O gariad lawr o'r nef, + 'Rwy'n credu fod y Duwdod + Yn wastad ynddo Ef; + 'Rwy'n credu fod e'n ddigon + I ateb cais y Tad, + A bod maddeuant cyflawn + I'r duaf yn ei wa'd. + + Dych'mygaf wel'd angelion + A'u calon bron yn brudd, + Wrth fyn'd i uffern obry + I ro'i cadwynau'n rhydd, + I ollwng diafliaid allan, + Fwy na rhifedi'r dail, + I fynydd bach Calfaria, + I brofi'r _Adda'r ail_. + + Dych'mygaf wei'd cyfiawnder + A'i filiau yno'n llawn, + A'r gyfraith lân droseddwyd + Yn gwaeddi, Rhaid cael Iawn; + A'r Tad yn cilio o'r golwg, + A'r Iesu ar y pren,-- + Pa ryfedd bod i'r haulwen + Dair awr i guddio'i ben! + + Dych'mygaf weli'd cythreuliaid + 'N dynwared llawenhau, + Fod uffern yn agored, + A'r nefoedd wedi'i chau, + A'r Gwr a wnaeth y cyfan + Yn hongian ar y gro's, + A'r haul yn cuddio'i wyneb, + Nes gyru'r dydd yn nos. + + Dych'mygaf wel'd ysbrydion + Y cyfiawn aeth i'r nef + Yn plygu lawr yn fynych + I edrych arno Ef, + A bron a gwaeddi allan-- + Os Iesu gyll y dydd, + Cawn fyned oll i garchar + Na dde'wn ni byth yn rhydd. + + Mae'r Gair yn dweyd i'r meini + I hollti fach a mawr, + A llen y deml rwygo + O fyny hyd i lawr, + A'r beddau ddechreu rhwygo, + A'r meirw neidio'n rhydd,-- + Mae'n arwydd digon goleu + I angeu golli'r dydd. + + A swn y gair Gorphenwyd, + Pan floeddiwyd ganddo Ef, + A gauodd ddrysau uffern, + Agorodd byrth y nef, + A dynodd o garcharau + Fyrddiynau i fod yn rhydd, + Trodd ddyffryn cysgod angeu + Yn hyfryd foreu ddydd. + + 'Does feddyg ar y ddaear, + Nac hefyd yn y nef, + 'Mhlith dynion nac angelion, + Gyffelyb iddo Ef; + Gall symud pechod chwerw, + A chodi'r marw'n fyw,-- + Anturiaf fy enaid arno, + 'Rwy'n credu fod e'n fyw. + + 'Ddaeth barn y Dwyfundodiaid + Erioed i uffern, clyw, + Maent yno'n rhwym i gredu + Fod Iesu Grist yn Dduw; + Ac yn y nefoedd oleu + Diamheu nad oes un + Nad ydyw'n moli'n wastad + Y Duwdod yn y Dyn. + + Cymerwch eich cynghori + Gan Lywydd dae'r a nef, + I chwilio'r Ysgrythyrau, + Sy'n tystio am dano Ef; + A pheidio credu'r diafol, + Peth annymunol yw, + Bod neb yn beiddio gwadu + Y peth a dd'wedodd Duw. + + Y man ca'dd Satan fantais + Ar ddynion yn yr ardd, + Pan dwyllwyd Adda i fwyta + O'r pren oedd wedi ei wa'rdd + Canlyniad hyn sy'n effaith + Hyd yma ar gyflwr dyn, + Y diafol rhydd e'i gredu + Yr hyn ni chred ei hun. + +OWAIN DAFYDD. + +Gosodir y gân hon i fewn am fod ei hawdwr yn un o Frodorion y Mynydd Du. + + + +***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK CERDDI'R MYNYDD DU*** + + +******* This file should be named 22528-8.txt or 22528-8.zip ******* + + +This and all associated files of various formats will be found in: +https://www.gutenberg.org/dirs/2/2/5/2/22528 + + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://www.gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.gutenberg.org/fundraising/pglaf. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://www.gutenberg.org/about/contact + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://www.gutenberg.org/fundraising/donate + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: +https://www.gutenberg.org/fundraising/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + diff --git a/22528-8.zip b/22528-8.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..e422cfe --- /dev/null +++ b/22528-8.zip diff --git a/22528-h.zip b/22528-h.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..5d19f27 --- /dev/null +++ b/22528-h.zip diff --git a/22528-h/22528-h.htm b/22528-h/22528-h.htm new file mode 100644 index 0000000..cdaec5f --- /dev/null +++ b/22528-h/22528-h.htm @@ -0,0 +1,3709 @@ +<!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN"> +<html> +<head> +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=ISO-8859-1"> +<title>The Project Gutenberg eBook of Cerddi'r Mynydd Du, by Various</title> +<style type="text/css"> +BODY { color: Black; + background: White; + margin-right: 5%; + margin-left: 10%; + font-size: medium; + font-family: "Times New Roman", serif; + text-align: justify } + +P {text-indent: 4% } + +P.noindent {text-indent: 0% } + +P.poem {text-indent: 0%; + margin-left: 10%; + font-size: medium } + +P.letter {font-size: small ; + margin-left: 10% ; + margin-right: 10% } + +P.salutation {font-size: small ; + text-indent: 0%; + margin-left: 10% ; + margin-right: 10% } + +P.closing {font-size: small ; + text-indent: 0%; + margin-left: 10% ; + margin-right: 10% } + +P.footnote {font-size: small ; + text-indent: 0% ; + margin-left: 0% ; + margin-right: 0% } + +P.transnote {font-size: small ; + text-indent: 0% ; + margin-left: 0% ; + margin-right: 0% } + +P.index {font-size: small ; + text-indent: -5% ; + margin-left: 5% ; + margin-right: 0% } + +P.intro {font-size: medium ; + text-indent: -5% ; + margin-left: 5% ; + margin-right: 0% } + +P.dedication {text-indent: 0%; + margin-left: 15%; + text-align: justify } + +P.published {font-size: small ; + text-indent: 0% ; + margin-left: 15% } + +P.quote {font-size: small ; + text-indent: 4% ; + margin-left: 0% ; + margin-right: 0% } + +P.report {font-size: small ; + text-indent: 4% ; + margin-left: 0% ; + margin-right: 0% } + +P.report2 {font-size: small ; + text-indent: 4% ; + margin-left: 10% ; + margin-right: 10% } + +P.finis { text-align: center ; + text-indent: 0% ; + margin-left: 0% ; + margin-right: 0% } + +H3.h3left { margin-left: 0%; + margin-right: 1%; + margin-bottom: .5% ; + margin-top: 0; + float: left ; + clear: left ; + text-align: center } + +H3.h3right { margin-left: 1%; + margin-right: 0 ; + margin-bottom: .5% ; + margin-top: 0; + float: right ; + clear: right ; + text-align: center } + +H3.h3center { margin-left: 0; + margin-right: 0 ; + margin-bottom: .5% ; + margin-top: 0; + float: none ; + clear: both ; + text-align: center } + +H4.h4left { margin-left: 0%; + margin-right: 1%; + margin-bottom: .5% ; + margin-top: 0; + float: left ; + clear: left ; + text-align: center } + +H4.h4right { margin-left: 1%; + margin-right: 0 ; + margin-bottom: .5% ; + margin-top: 0; + float: right ; + clear: right ; + text-align: center } + +H4.h4center { margin-left: 0; + margin-right: 0 ; + margin-bottom: .5% ; + margin-top: 0; + float: none ; + clear: both ; + text-align: center } + +H5.h5left { margin-left: 0%; + margin-right: 1%; + margin-bottom: .5% ; + margin-top: 0; + float: left ; + clear: left ; + text-align: center } + +H5.h5right { margin-left: 1%; + margin-right: 0 ; + margin-bottom: .5% ; + margin-top: 0; + float: right ; + clear: right ; + text-align: center } + +H5.h5center { margin-left: 0; + margin-right: 0 ; + margin-bottom: .5% ; + margin-top: 0; + float: none ; + clear: both ; + text-align: center } + +IMG.imgleft { float: left; + clear: left; + margin-left: 0; + margin-bottom: 0; + margin-top: 1%; + margin-right: 1%; + padding: 0; + text-align: center } + +IMG.imgright {float: right; + clear: right; + margin-left: 1%; + margin-bottom: 0; + margin-top: 1%; + margin-right: 0; + padding: 0; + text-align: center } + +IMG.imgcenter { margin-left: auto; + margin-bottom: 0; + margin-top: 1%; + margin-right: auto; } + +.pagenum { position: absolute; + left: 1%; + font-size: 95%; + text-align: left; + text-indent: 0; + font-style: normal; + font-weight: normal; + font-variant: normal; } + +.sidenote { left: 0%; + font-size: 65%; + text-align: left; + text-indent: 0%; + width: 17%; + float: left; + clear: left; + padding-left: 0%; + padding-right: 2%; + padding-top: 2%; + padding-bottom: 2%; + font-style: normal; + font-weight: normal; + font-variant: normal; } + + hr.full { width: 100%; + height: 5px; } + a:link { color:blue; + text-decoration:none; } + link { color:blue; + text-decoration:none; } + a:visited { color:blue; + text-decoration:none; } + a:hover { color:red; + text-decoration: underline; } + pre { font-size: 75%; } + +</style> +</head> +<body> +<h1 align="center">The Project Gutenberg eBook, Cerddi'r Mynydd Du, by Various, Edited by W. +Griffiths, Illustrated by Llew Morgan</h1> +<pre> +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at <a href = "http://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a></pre> +<p>Title: Cerddi'r Mynydd Du</p> +<p> Caneuon Hen a Diweddar</p> +<p>Author: Various</p> +<p>Editor: W. Griffiths</p> +<p>Release Date: September 6, 2007 [eBook #22528]</p> +<p>Language: Welsh</p> +<p>Character set encoding: ISO-8859-1</p> +<p>***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK CERDDI'R MYNYDD DU***</p> +<br><br><center><h3>E-text prepared by Al Haines</h3></center><br><br> +<p> </p> +<hr class="full" noshade> +<p> </p> + +<A NAME="img-front"></A> +<CENTER> +<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-front.jpg" ALT="G. Davies, Ysw., Seattle, U.D., I'r hwn y cyflwynir y gyfrol hon, a thrwyddo ef i'r holl frodorion ar wasgar." BORDER="2" WIDTH="350" HEIGHT="522"> +<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 350px"> +G. Davies, Ysw., Seattle, U.D., I'r hwn y cyflwynir y gyfrol hon, a thrwyddo ef i'r holl frodorion ar wasgar. +</H4> +</CENTER> + +<BR><BR><BR> + +<P CLASS="poem"> +Adgof dedwydd am a fu<BR> +Wna Fynydd Gwyn o'r Mynydd Du.<BR> +</P> + +<BR><BR> + +<H1 ALIGN="center"> +CERDDI'R MYNYDD DU +</H1> + +<BR> + +<H3 ALIGN="center"> +sef +</H3> + +<H2 ALIGN="center"> +CANEUON HEN A DIWEDDAR +</H2> + +<BR> + +<H3 ALIGN="center"> +WEDI EU CASGLU A'U TREFNU GAN Y +<BR> +PARCH. W. GRIFFITHS +<BR> +(G. AP LLEISION), YSTRADGYNLAIS. +</H3> + +<BR><BR> + +<H3 ALIGN="center"> +GYDA DARLUNIAU GAN +<BR> +MR. LLEW MORGAN. +</H3> + +<BR><BR> + +<H4 ALIGN="center"> +ABERHONDDU: +<BR> +Argraffwyd gan ROBT. READ, +<BR> +yn Swyddfa'r "Brecon & Radnor Express," Y Bulwark. +<BR><BR> +1913. +</H4> + +<BR><BR><BR> + +<H2 ALIGN="center"> +CYNWYSIAD.<BR> +</H2> + +<BR> + +<P CLASS="noindent"> +<A HREF="#chap007">Cyflwyniad</A><BR> +<A HREF="#chap009">With Droed y Mynydd Du</A><BR> +<A HREF="#chap011">Adgofion Mebyd</A><BR> +<A HREF="#chap013">Llynau'r Giedd</A><BR> +<A HREF="#chap015">Shon Wil Khys</A><BR> +<A HREF="#chap017">Pen y Cribarth</A><BR> +<A HREF="#chap018">Yn y Mawn ar ben y Mynydd</A><BR> +<A HREF="#chap020">Bugail y Mynydd Du</A><BR> +<A HREF="#chap021">Hela'r Twrch Trwyth</A><BR> +<A HREF="#chap023">Afon Giedd</A><BR> +<A HREF="#chap025">Ffaldau Moel Feity</A><BR> +<A HREF="#chap027">Y Llynfell</A><BR> +<A HREF="#chap029">Llyga d y Dydd ar Waen Ddolgam</A><BR> +<A HREF="#chap031">O'r Niwl i'r Nef</A><BR> +<A HREF="#chap032">Gwilym Shon</A><BR> +<A HREF="#chap036">Llyn y Fan (Gwatwargerdd)</A><BR> +<A HREF="#chap037">Ffrydiau Twrch</A><BR> +<A HREF="#chap040">Angladd ar y Mynydd Du</A><BR> +<A HREF="#chap041">Y Gof Bach</A><BR> +<A HREF="#chap043">Ffynon y Brandi</A><BR> +<A HREF="#chap045">Dafydd y Neuadd Las</A><BR> +<A HREF="#chap046">Cyw</A><BR> +<A HREF="#chap047">Llyn y Fan</A><BR> +<A HREF="#chap050">Ar y Banau</A><BR> +<A HREF="#chap052">Breuddwyd Adgof</A><BR> +<A HREF="#chap055">Cân y Dwyfundodiaid</A><BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<H2 ALIGN="center"> +Illustrations +</H2> + +<BR> + +<H3> +<A HREF="#img-front"> +G. Davies, Ysw., Seattle, U.D., I'r hwn y cyflwynir y gyfrol hon, a +thrwyddo ef i'r holl frodorion ar wasgar. . . . . . <I>Frontispiece</I> +</A> +</H3> + +<H3> +<A HREF="#img-006a"> +Cerfiad mewn trawst perthynol i hen amaethdy Brynygroes, yn dynodi adeg +ei adeiladu, ac enw ei breswylydd. Mae y lle wedi ei ddal gan yr un +llinach am dros 400 0 flynyddoedd. +</A> +</H3> + +<H3> +<A HREF="#img-006b"> +Bryn-Y-Groes. +</A> +</H3> + +<H3> +<A HREF="#img-010"> +Mynwent Cwmgiedd. +</A> +</H3> + +<H3> +<A HREF="#img-018a"> +Gored Y Giedd. +</A> +</H3> + +<H3> +<A HREF="#img-018b"> +Trem I'r Mynydd Du. +</A> +</H3> + +<H3> +<A HREF="#img-022"> +Cwmgiedd (Rhan Isaf). +</A> +</H3> + +<H3> +<A HREF="#img-038a"> +Ffynon-Y-Cwar. +</A> +</H3> + +<H3> +<A HREF="#img-038b"> +Pont-Ynys-Twlc. +</A> +</H3> + +<H3> +<A HREF="#img-042a"> +Penparc. +</A> +</H3> + +<H3> +<A HREF="#img-042b"> +Llocior'r Defaid. +</A> +</H3> + +<H3> +<A HREF="#img-050a"> +Maen Derwyddol Ger LLaw Llyn-Y-Fan Fawr. +</A> +</H3> + +<H3> +<A HREF="#img-050b"> +LLyn-Y-Fan. +</A> +</H3> + +<BR><BR><BR> + + +<A NAME="img-006a"></A> +<CENTER> +<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-006a.jpg" ALT="Cerfiad mewn trawst perthynol i hen amaethdy Brynygroes, yn dynodi adeg ei adeiladu, ac ewn ei breswylydd. Mae y lle wedi ei ddal gan yr un llinach am dros 400 o flynyddoedd." BORDER="2" WIDTH="432" HEIGHT="218"> +<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 432px"> +Cerfiad mewn trawst perthynol i hen amaethdy Brynygroes, yn dynodi adeg ei adeiladu, ac ewn ei breswylydd. Mae y lle wedi ei ddal gan yr un llinach am dros 400 o flynyddoedd. +</H4> +</CENTER> + +<BR><BR> + +<A NAME="img-006b"></A> +<CENTER> +<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-006b.jpg" ALT="Bryn-Y-Groes." BORDER="2" WIDTH="333" HEIGHT="466"> +<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 333px"> +Bryn-Y-Groes. +</H4> +</CENTER> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap007"></A> + +<H2 ALIGN="center"> +CYFLWYNEDIG +</H2> + +<H3 ALIGN="center"> +1 +</H3> + +<H3 ALIGN="center"> +GRIFFITH DAVIES, Ysw., +</H3> + +<H3 ALIGN="center"> +SEATTLE, WASHINGTON, AMERICA. +</H3> + +<BR> + +<P CLASS="poem"> +At foneddwr—brodor glân,<BR> +Lyfr bychan, dos a'th gân,<BR> +Nid oes genyf anrheg well<BR> +Iddo ar Gyfandir pell<BR> +Na'r caneuon syml hyn—<BR> +Cerddi bro ei faboed gwyn.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Yma gwelodd gynta'r byd,<BR> +Giedd suai gwsg ei gryd,<BR> +Yn ei dyfroedd laslanc llon<BR> +Dysgodd gyntaf nofio'r don,<BR> +Ar ei glanau yfai ddysg,<BR> +Yn ei llynau daliai'r pysg.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Am flynyddau wedi hyn<BR> +Cerddai'r fro, a dringai'r bryn.<BR> +Anturiaethus fu ei daith<BR> +I'r pellderoedd lawer gwaith;<BR> +A chyfrinach anian gu<BR> +Glywodd ar y Mynydd Du.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Myn brodorion yr Hen Wlad<BR> +Adrodd beunydd mewn mwynhad<BR> +Am ei deithiau yma a thraw<BR> +Gyda'i lyfr yn ei law;<BR> +Hoffai wybod meddwl dyn,<BR> +Meddwl Duw yn fwy na'r un.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Haf a gauaf, tes a gwynt,<BR> +Carai fyn'd i'r Capel gynt,<BR> +Rhoes ei ddawn yn offrwm byw<BR> +Ar allorau sanctaidd Duw;<BR> +Casglodd yma fanna bras,<BR> +Canodd yma gerddi gras.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +I'r cwrdd gweddi ffyddlawn bu,<BR> +Yn yr Ysgol, athraw cu;<BR> +Ei ddisgyblion dros y byd<BR> +Dystiant am ei wersi drud,<BR> +Hauodd ef ar lawer dol,<BR> +Tyf cynhauaf gwyn o'i ol.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Diwrnod yn y cwmwl trwm<BR> +Ydoedd hwnw yn y Cwm<BR> +Aeth a'r delfryd lanc di-ail<BR> +Tua gwlad machludiad haul;<BR> +Yn y cwmwl nid oedd gwên,<BR> +Wylai'r ieuanc, wylai'r hen.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mae blynyddau maith er hyn,<BR> +Newid sydd ar fro a bryn;<BR> +Hen gyfoedion wedi myn'd,<BR> +Nid oes mwy ond <I>ambell</I> ffrynd,<BR> +Yntau fry ar dyrau llwydd<BR> +Gafodd fyd a Duw yn rhwydd.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Daw hanesion dros y dón,<BR> +Hanes glân fel ewyn hon,<BR> +Hanes calon eang, hael,<BR> +Fedra roi mor llon a chael,<BR> +Hanes bywyd sydd a'i fryd<BR> +Beunydd i brydferthu byd.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Frodor anwyl, hoff yn awr<BR> +Ganddo gofio llwybrau'r wawr,<BR> +Mae y Mynydd Du o hyd<BR> +Iddo'n gyfrinachau'i gyd,<BR> +Salmau'r neint sydd ar ei glyw—<BR> +Mynydd ei Wynfydau yw.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Lyfr bychan, dos a'th gân<BR> +Drosodd i'r boneddwr glân;<BR> +Nid oes genyf anrheg well<BR> +Iddo ar Gyfandir pell<BR> +Na'r caneuon syml hyn—<BR> +Cerddi gwlad ei faboed gwyn.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +G. AP LLEISION.<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap009"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Wrth Droed y Mynydd Du. +</H3> + +<P CLASS="poem"> +'Roedd blodau ar y dyffryn,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A Mai o dan y coed,</SPAN><BR> +Yn chwareu gyda'r awel<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn lion ac ysgafn droed:</SPAN><BR> +Fe ganai y fwyalchen<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar gangen las uwchben,</SPAN><BR> +Heb wrando cyfrinachau serch<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y ddau oedd dan y pren.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Fe welsant flodau'n tyfu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar bedwar-ugain Mai,</SPAN><BR> +Ond welodd neb er hynny,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Eu serch yn myn'd yn llai;</SPAN><BR> +Adroddant wrth en gilydd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Adgofion blwyddi fu,</SPAN><BR> +Pan rodient dan oleuni'r lloer<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Hyd llethrau'r Mynydd Du.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +"'Rwy'n cofio'r noson gyntaf<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'th welais, f'anwyl un,</SPAN><BR> +Pan deimlais yn fy nghalon<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fod mellt yn llygad mun;</SPAN><BR> +'Rwy'n cofio'th wylio'n rhedeg<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fel ewig dros yr allt,</SPAN><BR> +A'r nos oedd yn dy lygad, Gwen,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r aur oedd yn dy wallt."</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +"Ond dofi wnaeth y fellten<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Oedd yn dy lygad, Gwen,</SPAN><BR> +Ac yn lle aur daeth eira<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I aros ar dy ben:</SPAN><BR> +Mi garaf eto'th lygad,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fy nghariad, clyw fy ngair,</SPAN><BR> +A charaf eto'r eira, Gwen,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fel cerais gynt yr aur."</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +"'Rwy'n cofio gofyn iti,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O dan y bedw bren,</SPAN><BR> +A wnaethet fy mhriodi,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Addewaist tithau, Gwen:</SPAN><BR> +Ysbio rhwng y cangau<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Roedd goleu llwyd y lloer,</SPAN><BR> +A ninnau rhwng ei llewyrch, Gwen,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Heb deimlo'r gwynt yn oer."</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +"'Rwy'n cofio'r boreu dedwydd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r nef yn las uwchben,</SPAN><BR> +Pan unwyd ein calonnau,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fe gofi dithau, Gwen:</SPAN><BR> +Ti wridaist wrth yr allor<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fel cwmwl cynta'r wawr;</SPAN><BR> +A chrynu wnai fy nghalon, Gwen,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fel gweli'm dwylaw'n awr."</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +"Fe gododd llawer storom,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fe'n curwyd gan y dón,</SPAN><BR> +Bu llawer pryder chwerw<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn llechu dan ein bron;</SPAN><BR> +Cyn hir â'r storom olaf<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I blith y stormydd fu,</SPAN><BR> +Ac huno gawn yn dawel, Gwen,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth odreu'r Mynydd Du."</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +<I>Abercrave.</I> +<BR> +R. BEYNOK, B.A. +</P> + +<BR><BR> + +<A NAME="img-010"></A> +<CENTER> +<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-010.jpg" ALT="MYNWENT CWMGIEDD." BORDER="2" WIDTH="434" HEIGHT="371"> +<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 434px"> +MYNWENT CWMGIEDD. +</H4> +</CENTER> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap011"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Adgofion Mebyd. +</H3> + +<P CLASS="poem"> +Heda meddwl i'r gorphenol,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I baradwys bore oes,</SPAN><BR> +Pan oedd bywyd yn ddymunol,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pryd na chwythai awel groes;</SPAN><BR> +Cysegredig oedd y twyni<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Lle chwareuem amser gynt,</SPAN><BR> +Nid oedd gofid wedi'i eni,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nid oedd brad yn swn y gwynt.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Yr oedd engyl ar y llwybrau,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'N syllu arnom hyd y ffyrdd,</SPAN><BR> +Eden ydoedd "Penyffaldau,"<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Lle treuliasom oriau fyrdd;</SPAN><BR> +Oriau glân heb wag oferedd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I lychwino'r tymhor gwyn;</SPAN><BR> +Darn o'r nef yn ein hedmygedd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Oedd y llecyn prydferth hyn.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Cynal oedfa wedi'r oedfa<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wnelem ni ar ben y Bryn,</SPAN><BR> +Nid oedd neb yn gwag-rodiana<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y nos Suliau sanctaidd hyn;</SPAN><BR> +Pobi ieuainc yn finteioedd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dyrent yma wedi'r cwrdd,</SPAN><BR> +Gan orfoledd naws y nefoedd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O! mor anhawdd oedd myn'd ffwrdd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Cofio'r adeg pan neillduem<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I ryw gonglau unig iawn,</SPAN><BR> +Yno'n fynych yr arferem,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Heb un "dorf," berffeithio'n dawn;</SPAN><BR> +Adrodd darnau y "Pen Chwarter,"<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Er eu gloewi, wnelem 'nawr,</SPAN><BR> +Yna wedyn gan ein hyder,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nid oedd neb yn tori lawr.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ambell noson deg o'r wythnos<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gwelid ni dan lwyni heirdd,</SPAN><BR> +Fel "derwyddon" yr hen oesau<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn cael orig gyda'r beirdd;</SPAN><BR> +"Oriau'r Hwyr" ac "Oriau'r Bore,"<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">"Oriau Ereill" Ceiriog Hughes,</SPAN><BR> +A ddarllenem am y gore,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cyn bod son am <I>football news</I>.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Dysgu nyddu'r "cynghaneddion,"<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A llinellu yn ddiball,</SPAN><BR> +A chael ffrwd o grechwen iachus<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth ddarganfod ambell wall;</SPAN><BR> +Hyn yw'r rheswm fod fy ardal<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wedi codi beirdd o nod,</SPAN><BR> +Wrth fyfyrio pethau ofer<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ellir byth gyrhaeddyd clod.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Wrth ymlwybro tua'r Capel<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dros y bryn, y waun, a'r ddol,</SPAN><BR> +Nid oedd calon un addolydd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn dychmygu pethau ffol;</SPAN><BR> +Gwelem Dduw yn mrig y perthi<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'N llosgi, megys Moses gynt,</SPAN><BR> +Caem ein dwyfol ysbrydoli,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'n gweddnewid ar ein hynt.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Seiniau adar bach y llwyni<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dorai'n fiwsig ar ein clyw,</SPAN><BR> +Yr oedd natur yn ein tywys<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Tuag allor cysegr Duw;</SPAN><BR> +Megys Enoch gynt yn rhodio<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rhodiai tadau dros bob rhiw;</SPAN><BR> +Dal cymundeb â'r ysbrydol<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ydyw rhodio gyda Duw.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +GWILYM WYN. +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap013"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Llynau'r Giedd. +</H3> + +<P CLASS="poem"> +Hen afon hoff! dy ganmol wnaf,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A chanaf i dy Lynau,</SPAN><BR> +Cyrchleoedd difyr, llon, di-loes,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fu rhai'n ar hyd yr oesau;</SPAN><BR> +Bum innau'n chwareu lawer tro,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A nofio yn eu dyfroedd,</SPAN><BR> +A hel eu pysg, ddydd mebyd ter,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Oedd imi'n haner nefoedd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Llyn "dysgu nofio" oedd "Llyn Scwd,"<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A brwd oedd plant am dano,</SPAN><BR> +Nid oedd ei debyg yn y wlad<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I chware' tra'd a dwylo';</SPAN><BR> +Ei waelod welodd llawer un,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A blin fu'r ymdrech droion</SPAN><BR> +I ffrwyno'r lli', a dysgu'n llon<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I farchog ton yr afon.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +"Llyn Gored" sydd fel gwydr-ddrych<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pan fyddo sych yr afon,</SPAN><BR> +A'r graig uwchben wrth wel'd ei llun<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Addolai'i hun yn gyson;</SPAN><BR> +Ond pan ddaw llif i lawr drwy'r llyn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn ewyn gwyn cynddaredd,</SPAN><BR> +Yn synu pawb bydd dyfroedd iach<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Niagra fach Cwmgiedd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Nid yw "Llyn Cwar" yn fawr ei faint,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Er cymaint son am dano,</SPAN><BR> +Gogoniant hwn yw'r ffynnon lon<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Sy'n llifo'n gyson iddo;</SPAN><BR> +Rhyw gawg yw ef i ddal ei gwin<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn mhoethder hin yr hafau,</SPAN><BR> +Pan sych yr afon yn mhob man,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Llyn Cwar ddiwalla'n heisiau.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +"Llyn Dafydd Morgan," dyma fe,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mewn creigle mae ei wely,</SPAN><BR> +A physg yr afon dd'ont yn llon<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O dan ei don i gysgu;</SPAN><BR> +Mae Dafydd Morgan yn ei fedd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A Giedd eto'n llifo,</SPAN><BR> +Ond aros mae y llyn o hyd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r byd yn myned heibio.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +"Llyn Felin Fach" ar lawr y Cwm,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mae heddyw'n llwm ei gylchoedd,</SPAN><BR> +Mae'r felin gynt oedd wrth ei lif<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn adfail er's canrifoedd;</SPAN><BR> +Bu llawer rhod o dan ei don<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn gyson ei throadau,</SPAN><BR> +A holi'n segur mae o hyd—<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pa le mae yd y tadau?</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Llyn dwfn yr "Olchfa," du ei liw,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cymydog yw i'r mynydd,</SPAN><BR> +A'r miloedd defaid yn yr ha'<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A olchir yma'n ddedwydd;</SPAN><BR> +Os du ei don, daw'r praidd yn wyn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'r cnaif o'r llyn yn gyson,</SPAN><BR> +A thra bo'r Mynydd Du, parhâ<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yr "Olchfa" yn yr afon.</SPAN><BR> +</P> + +<P> +Mae eto Lynau'n uwch i'r lan,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar ffordd y Fan a'r Carnau,</SPAN><BR> +Y Cefn Mawr a'r Gareg Goch,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A glyw y croch raiadrau,</SPAN><BR> +Dyfnder yn galw dyfnder sy'<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn gry' ar hyd y mynydd,</SPAN><BR> +A Giedd lama'n ewyn gwyn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O lyn i lyn i'r Werydd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +<I>Cwmgiedd.</I> +<BR> +RHYS POWEL (<I>Yorath</I>). +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap015"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Shon Wil Rhys. +</H3> + +<P CLASS="poem"> +'Rwyf yn awr mewn gwth o oedran,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac yn gwisgo'r blewyn brith,</SPAN><BR> +Hen gymeriad hynod ydwyf,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wedi'i fagu yn eich plith;</SPAN><BR> +Nid oes neb sydd yn trigianu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn nghyffiniau afon Gwys</SPAN><BR> +Wedi cerfio'i enw'n ddyfnach<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn y wlad na Shon Wil Rhys.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Caled i mi a fu bywyd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O'i gychwyniad hyd yn hyn,</SPAN><BR> +Megys myrtwydd heb wên heulwen<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dan gysgodau dwfn y glyn;</SPAN><BR> +Rhwyfo wyf mewn dyfroedd dyfnion,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cyn ac wedi cym'ryd gwraig,</SPAN><BR> +Ond 'rwyf fi a'r llong heb suddo,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac heb daro'n erbyn craig.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Os mai gwael yw'm gwedd yn fynych,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Os mai llwydaidd yw fy ngwisg,</SPAN><BR> +Nid yw'n deg i neb i farnu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gwerth y cnewllyn wrth y plisg;</SPAN><BR> +Haera rhai na ches fy nghrasu'n<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddigon caled, medde'n nhw,</SPAN><BR> +Ond ni fu y rhai'n yn ngenau'r<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ffwrn o gwbl gwnaf fy llw.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Llawer coegyn sydd am wneuthur<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ffwl o honwyf lawer pryd,</SPAN><BR> +Peidiwch chwi er hyn camsynied,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y mae Shoni yma'i gyd;</SPAN><BR> +Os yr ydwyf yn ddiniwed,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nid wyf fi i gyd yn ffol,</SPAN><BR> +Nid y fi yw'r unig berson<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fu fel Dafydd yn nillad Saul.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Pan yn nghryfder nerth ac iechyd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Teithiais lawer ar fy hynt,</SPAN><BR> +Trwy gul gymoedd a thros fryniau<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I gyrddau mawr yr amser gynt;</SPAN><BR> +Yno wylo, neidio, a moli,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A rhoi proc i'r hen Amen,</SPAN><BR> +Rhoddais <I>oil</I> ar <I>wheel</I> y bregeth<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ganwaith cyn y doi i'r pen.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mae'r pregethwyr doniol hyny<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bron i gyd yn llwch y llawr,</SPAN><BR> +Yn adgofio am eu haeledd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y mae llawer hen got fawr;</SPAN><BR> +Nid oedd un pregethwr enwog<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn y de na'r gogledd draw</SPAN><BR> +Na fum i ryw dro yn rhywle<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gyda'r brawd yn ysgwyd llaw.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Hen bregethwyr tanllyd Cymru,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn y wlad ac yn y dref,</SPAN><BR> +Oedd y dyddiau gwlithog hyny<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn gynefin iawn am llef;</SPAN><BR> +Os pregethwyr mwy dysgedig<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A gyfodwyd yn ein plith,</SPAN><BR> +Hen bregethwyr cynt, er hyny,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I Shon Rhys am fêl a blith.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +'Rwyf yn awr yn Rhosydd Moab,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bron a chyrhaedd pen fy nhaith,</SPAN><BR> +Os yw'r llwybr yn gerygog,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nid yw'r siwrnai ddim yn faith;</SPAN><BR> +Os yw cefnfor f'oes yn arw,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn ddiangol af i'r lan,</SPAN><BR> +Daw y porthladd clyd, dymunol,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I fy ngolwg yn y man.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Parch. D. ONLLWYN BRACE. +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap017"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Pen y Cribarth. +</H3> + +<P CLASS="poem"> +Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I ben y Cribarth uchel?</SPAN><BR> +I deg fwynhau prydnawn-ddydd mwyn,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar war y clogwyn tawel,</SPAN><BR> +Ac yfed iechyd dros ei fin,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O gwpan gwin yr awel.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I ben y Cribarth Talfrig?</SPAN><BR> +I edrych ar y fywiog fro<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Sydd dano yn weledig,</SPAN><BR> +Ardaloedd eang hyd y môr<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yw'r oror estynedig.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I ben y Cribarth eto?</SPAN><BR> +I dremio draw i ben y Fan,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Does dim ond anian yno—</SPAN><BR> +Yn fynydd mawr, a defaid mân,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A nentydd glân yn llifo.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I ben y Cribarth golau?</SPAN><BR> +Mae hedd yn awr lle bu cyn hyn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddaeargryn yu y creigiau,</SPAN><BR> +Cawn ddarllen ar bob careg bron<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Hanesion o'r hen oesau.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mae'n hyfryd myn'd ar hyd y Garth,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I ben y Cribarth beunydd,</SPAN><BR> +Ac uno ym mheroriaeth lon<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Alawon yr ehedydd;</SPAN><BR> +Tra'r byd yn mhell, a'r nef gerllaw,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pwy na ddaw yn addolydd?</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +<I>Maesyderi, Abercrave.</I> +<BR> +T. J. DAVIES (<I>Iscoed</I>). +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap018"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Yn y Mawn ar ben y Mynydd. +</H3> + +<P CLASS="poem"> +Ar y mynydd yr emynaf,<BR> +Ar faen sedd mewn hedd mwyneiddiaf;<BR> +Rhoddaf alaw ar ddu foelydd,<BR> +Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Awel bur a haul y boreu,<BR> +Yma geir fel am y goreu,<BR> +Yn rhoi yni i'r awenydd,<BR> +Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ond, er hyny, nid yr anial<BR> +Mawnog hwn yw'r man i gynal<BR> +Hwyl y gwanwyn hael ei gynydd,<BR> +Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ar y bryniau mawr wybrenol<BR> +Mae dystawrwydd mud, ystyriol,<BR> +Yn sobreiddio naws boreu-ddydd,<BR> +Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ni cheir cor yn chwareu carol<BR> +Yn y llwyn yn llu awenol;<BR> +Mae cor mwyn y llwyn yn llonydd<BR> +Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Chwery <I>un</I> â chywir anian,<BR> +Ei grwth unig wrtho'i hunan;<BR> +Cu iawn ydyw cân ehedydd<BR> +Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ef yw cerddor dor y daran,<BR> +Difraw troedia fro y trydan;<BR> +Bwria'i unawd o'r wybrenydd,<BR> +Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR> +</P> + +<A NAME="img-018a"></A> +<CENTER> +<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-018a.jpg" ALT="GORED Y GIEDD." BORDER="2" WIDTH="422" HEIGHT="356"> +<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 422px"> +GORED Y GIEDD. +</H4> +</CENTER> + +<BR> + +<A NAME="img-018b"></A> +<CENTER> +<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-018b.jpg" ALT="TREM I'R MYNYDD DU." BORDER="2" WIDTH="429" HEIGHT="311"> +<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 429px"> +TREM I'R MYNYDD DU. +</H4> +</CENTER> + +<P CLASS="poem"> +O bell clywir y gog dirion,<BR> +Gyda'r awel o'r godreuon,<BR> +Efo moliant haf ymwelydd,<BR> +Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Draw ac yma drwy y cymoedd,<BR> +Cri a glywir o'r creigleoedd,<BR> +Bywiog alaw y bugeilydd,<BR> +Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Truman cribog, muriog, mawrion,<BR> +A'u hesgeiriau yn ysgyrion,<BR> +Yma wyliant uwch y moelydd,<BR> +Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Metha'r haf a'i fwynaf wenau,<BR> +Wyrddu llen i ben y banau;<BR> +Oeda'r gauaf yn dragywydd,<BR> +Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ymherodraeth y mawr wywdra,<BR> +Heb eginyn bywiog wena;<BR> +Lle ni chawn na llwyn na chynydd,<BR> +Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ac ar fynwes cwr y fawnog<BR> +Torwyd lluniau traed y llwynog,<BR> +Heibio hwylia yn ysbeilydd,<BR> +Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ar y clogwyn mawr cilwgus<BR> +Haf awelon sydd yn felus,<BR> +A chael enyd fach o lonydd,<BR> +Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mwynhau heddwch y mynyddoedd,<BR> +A mwynderau y mawndiroedd,<BR> +Sy'n baradwys iawn i brydydd,<BR> +Yn y mawn ar ben y mynydd.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +GWYDDERIG. +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap020"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Bugail y Mynydd Du. +</H3> + +<P CLASS="poem"> +Rhys oedd bugail y Mynydd Du,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A theilwng fab y wawrddydd,</SPAN><BR> +Yn nghwmni Toss, ei hanes fu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fel chwedl ar y mynydd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Arferai godi gyda'r haul,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pan ddelai 'r wawr i'r Bannau,</SPAN><BR> +A mynai yn ei belydr glân<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gael bedydd tan bob borau.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Hyd Fawnen Gwys a'r Esgair Ddu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fe ddeadellai'r defaid,</SPAN><BR> +A Toss yn barod, wrth ei law,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I wneud ei arch a'i amnaid.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Y gauaf fel yr haf o hyd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bu ef yn ffyddlon iddynt,</SPAN><BR> +Wynebai storm Bwlch-adwy'r-gwynt,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A dryccin eira, drostynt.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +A chalon ysgafn oedai'n hir<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn awyr iach y bryniau,</SPAN><BR> +Tra'r awel bur a'i phwyntyl llon<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn lliwio'n goch ei ruddiau.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Fe garodd edrych dros y ddôl<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Draw i bellderau'r mynydd,</SPAN><BR> +A gwrando swn y nentydd byw<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn galw ar eu gilydd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Fe godai'i lais mewn hapus gân<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O ddiolchiadau calon,</SPAN><BR> +A chododd allor lawer gwaith<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar ben y Cerrig Coegion.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ar ben y mynydd—pell o'r dref,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nef oedd agosaf iddo,</SPAN><BR> +Newyddion byd a aent yn hen<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth deithio tuag ato.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Felused iddo yn yr hwyr<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Oedd cysgod clyd ei fwthyn,</SPAN><BR> +A Men ei briod wrth y tan<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar aelwyd y Twyn Melyn.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Aeth llawer gauaf dros ei ben<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn stormydd ar y bryniau,</SPAN><BR> +Cyn iddo groesi dros y glyn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I wlad yr hafddydd golau.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mae Men ac yntau yn y bedd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac adfail yw y bwthyn,</SPAN><BR> +Ond gwena'r haul a brefa'r praidd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O hyd ar ben Twyn Melyn.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +<I>Abercrave.</I> +<BR> +RHYS DAVIES (<I>Ap Brychan</I>). +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap021"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Hela'r Twrch Trwyth. +</H3> + +<P> +(Addawodd Olwen briodi Cilhwoh os'y llwyddai i ddwyn y gwellaif a'r +ellyn arian oedd yn nhalcen Twrch Trwyth iddi. Aeth Cilhwch at Arthur +i geisio cymhorth. Galwodd Arthur ei dywysogion ynghyd i'r helfa. +Llwyddwyd ar ol ymdrech galed a chyfnod hir o hela o'r Iwerddon drwy +Gymru i Cernyw i sierhau a geisiai Olwen. Ond diangodd y Twrch a'i +fywyd ganddo.—MABINOGION.) +</P> + +<P> +Croesodd yr helfa y Mynydd Du, ac oddiwrth hyn y deillia yr enw +Cwmtwrch. +</P> + +<P CLASS="poem"> +Udganodd yr helgorn ar fynydd a bryn,<BR> +A'i swn dros y moroedd adseiniodd yn syn,<BR> +A chododd y gwledydd yn llwyth ar ol llwyth,<BR> +Ar alwad ein Harthur i hela'r Twrch Trwyth.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Daeth gwyr Ynys Prydain ynghyd o'r tair cainc,<BR> +A dewrion gwyr Llydaw, a Norman a Ffrainc,<BR> +A'u helgwn a'u gwaedgwn yn naw cant ac wyth,<BR> +Yn blysio'n angerddol am waed y Twrch Trwyth.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Marchogion a groesent y tonau yn awr<BR> +Mewn rhwysg i'r Iwerddon a'r haf ar y llawr,<BR> +A bloeddiai'r Gwyddelod—"Daeth dydd talu'r pwyth,<BR> +Ac Arthur i'n gwared o law y Twrch Trwyth."<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Yn nghraig Esgair oerfel rhoi helsain wnai'r cwn,<BR> +A'r Twrch a'i saith berchyll a glywent y swn.<BR> +A chnoi a thraflyncu y ddaear wnai'r wyth,<BR> +A chrynodd yr Ynys dan rhoch y Twrch Trwyth.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Dechreuodd yr helfa a hela fu'n awr<BR> +O foreu hyd nos ac o'r nos hyd y wawr.<BR> +A deuparth yr Ynys a wnaed yn ddi-ffrwyth,<BR> +Gan wenwyn llysnafedd o enau Twrch Trwyth.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Trwy'r mor o'r Iwerddon i Gymru ar hynt<BR> +Troes Twrch ei gyfeiriad a'i wrych yn y gwynt,<BR> +A'r helwyr yn dilvn—ni fu y fath lwyth<BR> +O wyn ar y tonau ag ewyn Twrch Trwyth.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Yn Aberdaugleddyf pan glaniodd y baedd,<BR> +Bu dychryn drwy'r dalaeth ac alaeth a gwaedd.<BR> +A dyn ac anifail, ac egin a ffrwyth,<BR> +Ddifrodwyd o'r ddaear dan ddanedd Twrch Trwyth.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +O Benfro i Llwchwr y brysiodd 'rol hyn,<BR> +Ac helwyr a helgwn yn dilyn yn dyn.<BR> +Pum perchyll wrth Aman a laddwyd o'r wyth,<BR> +A ffroeni'n ffyrnicach a wnai y Twrch Trwyth.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Medd ef wrth ei berchyll, "awn heibio Ddolgam,<BR> +Llwynmoch a Chwmclyd a dialwn ein cam,<BR> +A thaflwn holl greigiau'r Gellie'n un llwyth,<BR> +Yn garnedd marwolaeth ar helwyr Twrch Trwyth."<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ofnadwy fu'r ymdrech yn nghwmwd Sarnfan,<BR> +Drwy'r erchyll ddyfnderau hyd fro Craig-y-Fran.<BR> +Dattodai y creigiau yn bwyth ar ol pwyth<BR> +Dan wellaif mawr miniog yn nhalcen Twrch Trwyth.<BR> +</P> + +<A NAME="img-022"></A> +<CENTER> +<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-022.jpg" ALT="CWMGIEDD (RHAN ISAF)." BORDER="2" WIDTH="434" HEIGHT="356"> +<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 434px"> +CWMGIEDD (RHAN ISAF). +</H4> +</CENTER> + +<P CLASS="poem"> +Y bryniau ysgythrog faluriwyd i lawr,<BR> +(Mae'r cread yn deilchion fan hono yn awr).<BR> +Marchogion a helgwn a grynent gan fwyth<BR> +Yn swn dirgryniadau o'chneidiau Twrch Trwyth.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Yn nghraig Tyle Garw bu'r Twrch ar fin tranc,<BR> +A rhanwyd ei berchyll, ond ef yn ei wanc<BR> +A groesodd i'r Tywi—yr olaf o'r wyth,<BR> +A'r awyr yn wefr o hela'r Twrch Trwyth.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +A misoedd a biwyddi o hela a wnaed<BR> +Yr ellyn a'r gwellaif o'i dalcen a gaed,<BR> +Ond Arthur ddilynodd a gwaddill ei lwyth,<BR> +O'r Hafren i Cernyw ar ol y Twrch Trwyth.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Y Twrch a ddiflanodd 'does neb wyr i ble,<BR> +Ac Arthur yn Nghernyw mewn cwsg byth mae e'.<BR> +Ond tystio drwy'r oesoedd wna pob iaith a llwyth<BR> +Mai helfa ddychrynllyd oedd helfa Twrch Trwyth.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +G. AP LLEISION. +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap023"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Afon Giedd. +</H3> + +<P CLASS="poem"> +Mae afon chwyrn y Giedd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn tarddu yn y mawn,</SPAN><BR> +Daw ar ei phen i waered<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dros greigydd enbyd iawn;</SPAN><BR> +Ar gefn ei chroch raiadrau,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddiwrnod mawr ei lli,</SPAN><BR> +Daw darn ar ddaro o'r creigiau<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn 'sglyfaeth gyda hi.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Hi dwmla bobls mawrion,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dynelli o bob rhyw,</SPAN><BR> +A chaiff ei hadgyfnerthu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gan afon rymus Cyw;</SPAN><BR> +Mae'n myn'd dan wraidd y coedydd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A charia'r rhai'n drachefn,</SPAN><BR> +A diorsedda'r pontydd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nes gwneud y lle'n ddidrefn.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Un boreu yn Gorphenaf,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mi gofiaf yn ddilai,</SPAN><BR> +Pan ddaeth ei llif dychrynllyd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I gym'ryd wyth o dai;</SPAN><BR> +Y Cwm sy'n ofni'r afon<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Byth wedyn ar y gwlaw,</SPAN><BR> +A'r nos ni feiddia gysgu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rhag arswyd llif a ddaw.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ofnadwy ar ein clustiau<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yw swn ei chenllif hi,</SPAN><BR> +A'r cerrig mawrion fflachiant<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn wreichion yn ei lli';</SPAN><BR> +Ei tharth a gwyd i fyny<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn gwmwl tua'r nen,</SPAN><BR> +A gwaedda yn gynddeiriog,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Mi fynaf fod yn ben.'</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mae pawb yn cyfreithloni<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yr enw gafodd hi,</SPAN><BR> +A chiaidd, ciaidd ydyw<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O fewn ein dyddiau ni;</SPAN><BR> +Ond Ef sy'n dal y wyntyll,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r dyfroedd yn Ei law,</SPAN><BR> +Ostega ei chynddaredd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r gair bach hwnw, 'Taw.'</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Os rhuo mae y Giedd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Am gael ei ffordd ei hun,</SPAN><BR> +Da genym fod ei Harglwydd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn noddfa byth i ddyn;</SPAN><BR> +Mae'r plant sydd ar ei glanau<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn anwyl ganddo Ef,</SPAN><BR> +A diogel yn mhob dryccin<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yw etholedig nef.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Wrth wel'd y gwyllt lifeiriant<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn pasio drws fy nhy,</SPAN><BR> +Mae'r wers o flaen fy llygaid,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Mod inau fel ei lli',</SPAN><BR> +Yn myn'd i'r goriwaered,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'r tragwyddoldeb pell;</SPAN><BR> +O! Arglwydd, pan gaf orphwys,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rho imi wlad sydd well.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +<I>Cwmgiedd.</I> +<BR> +HOWELL POWELL. +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap025"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Ffaldau Moel Feity. +</H3> + +<P CLASS="poem"> +Wrth droed y Foel arddunol,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ger murmur Tawe fwyn,</SPAN><BR> +Mae'r Ffaldau llwyd, henafol,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rhwng meini braf a brwyn;</SPAN><BR> +O'u cylch mae'r bryniau uchel<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn gwenu uwch eu pen,</SPAN><BR> +A'r Fan yn spio arnynt<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Drwy gymyl yn y nen.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mor swynol ydyw canfod,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar foreu hafddydd gwyn,</SPAN><BR> +Y defaid dirifedi<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn britho'r bryniau hyn;</SPAN><BR> +Y'mysg y cerrig garw<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Sy'n gestyll rhag y gwynt,</SPAN><BR> +Llochesant rhag ystormydd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dramwyant ar eu hynt.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Amaethwyr Crai a Llywel,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar ddydd 'crynhoi' y Fo'l,</SPAN><BR> +A foreugyrchant yma,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mi welir neb yn ol;</SPAN><BR> +Daw hefyd wyr Llanddeusant<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar eu ceffylau bach</SPAN><BR> +I geisio'r defaid crwydrol,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'u dwyn hwy adre'n iach.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ceir gweled gwyr Glyntawe<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'u gyroedd yma'n dod,</SPAN><BR> +Ni fu y fath brysurdeb<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mewn unrhyw fan erio'd:</SPAN><BR> +Pob un a'i gi a welir<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn casglu'r praidd o'r bron,</SPAN><BR> +A'u dwyn i fewn i'r Ffaldau,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rhwng muriau cedyrn hon.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ar ol eu dwyn i'r Ffaldau,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bydd pawb yn brysur iawn,</SPAN><BR> +Pob un yn dal ei eiddo<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'w Ffald ei hun a gawn;</SPAN><BR> +Os digwydd ambell ddafad<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Estronol yma ddod,</SPAN><BR> +Bydd llawer llygad arni<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn ceisio gwneud ei 'nhod.'</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Wrth droi a thrafod llawer<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fe welir ambell un</SPAN><BR> +O'r defaid, dros y muriau,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn cym'ryd ffordd ei hun;</SPAN><BR> +Ac ar eu hol yn sydyn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bydd tyrfa fawr o gwn,</SPAN><BR> +A'r lle yn haleliwia<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Byddarol gan y swn.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Doethineb cenedlaethau<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O ffermwyr yma fu,</SPAN><BR> +Yn traethu am hanesion<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Helyntion Mynydd Du;</SPAN><BR> +Adroddent am wrhydri<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yr hen fugeiliaid gynt,</SPAN><BR> +Ac enwau'r cwn a glywir<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O hyd yn myn'd drwy'r gwynt.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mor ddedwydd ydyw bywyd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cyffredin gwyr y wlad,</SPAN><BR> +Yn heddwch y mynyddoedd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mae iddynt wir fwynhad;</SPAN><BR> +Fe gollir y bugeiliaid,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rhai newydd ddaw o hyd,</SPAN><BR> +Ond erys y mynyddoedd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Heb newid oesau'r byd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +<I>Ystradgynlais.</I> +<BR> +LLEWELYN JONES. +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap027"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Y Llynfell. +</H3> + +<P CLASS="poem"> +Afonig a dardd yn ffrwd gref o'r ogof gerllaw<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Castell Craig-y-nos.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Fuoch chwi wrth Danyrogof?<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Welsoch chwi y temlau cain?</SPAN><BR> +Glywsoch chwi gynghanedd Llynfell<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fel organ gref yn llanw rhain?</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Welsoch chwi wrth droed y clogwyn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fel y rhuthra ffrwd mor falch</SPAN><BR> +I oleuni o dywyllwch<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Llwybrau cudd y cerrig calch?</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Bu yn hir yn nwfn gysgodion<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bro y gwyll—heb wawr na rhos;</SPAN><BR> +Feiddia neb fyn'd hyd ei llwybrau<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Unig yn rodfeydd y nos.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Carwn wybod peth o hanes<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gwlad heb flodyn ynddi hi,</SPAN><BR> +Heb un deryn bach yn canu;<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Heb un ganghen uwch ei lli.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ond fe geidw ei chyfrinach,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ni fyn son am ddim sy'n ol;</SPAN><BR> +'Myn'd y'mlaen' yw hanes afon;<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Aros' ydyw hanes dol.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Dywedir fod ei dyfroedd gloew<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn newid lliw cyn delo gwlaw;</SPAN><BR> +Dyma broffwyd llwyd y Blaenau—<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wêl y ddrycin cyn y daw.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ni wyr hi ddim am dymhorau,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Welodd hi erioed mor ha';</SPAN><BR> +Ni fu gauaf yn ei rhwymo<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yng nghadwynau oer yr ia.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Y mae rhamant yn ei hanes,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cuddio wna rhag gwawrddydd dlos,</SPAN><BR> +Dim ond ym mhrydnawn ei bywyd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gwel yr haul wrth Graig-y-nos.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Afon fechan, megis tithau,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Minau garwn deithio'n rydd,</SPAN><BR> +Drwy gysgodion, i oleuni<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pen y daith yng Ngwlad y dydd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +<I>Corrig Haffes.</I> +<BR> +MYFYR MAI. +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap029"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Llygad y Dydd ar Waen Ddolgam. +</H3> + +<P CLASS="poem"> +Gem y ddôl yw'r tlws flodeuyn,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wisga'n fore ar ei bron,</SPAN><BR> +Mae'n gwresawu pob pelydryn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddaw o'r haul i'w fynwes lon,</SPAN><BR> +Natur fu yn paentio'i aeliau<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gyda phluen awel rydd,</SPAN><BR> +Wrth ymolchi mewn pelydrau<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gwyna amrant llygad dydd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Lygad siriol lawn cyfaredd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn agored o fy mlaen;</SPAN><BR> +Ei fychander yw ei fawredd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'i holl rwysg yw bod yn blaen;</SPAN><BR> +Try i ffurf a lliw yr huan<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth gwmnia gydag ef,</SPAN><BR> +Er dadblygu'u lygad gloew-lan,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Aros wna yn nhês y nef.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Lygad effro, nad yw'n hepian<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nes yr huna anian dlos,</SPAN><BR> +Yn ei wynder, wrtho'i hunan,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gwena'r dydd a chysga'r nos;</SPAN><BR> +Dysgwn wers y glân flodeuyn,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn y gwlith ei lygad ylch,</SPAN><BR> +Fel na chenfydd un brycheuyn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn y llygaid sydd o'i gylch.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Lygad dydd, a chanwyll eurliw<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn ei ganol, megis tân,</SPAN><BR> +Ai nid heulrod glaswellt ydyw<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Egyr ag ymylwe mân?</SPAN><BR> +Er ei fod yn nghanol tyrfa<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O'i wyn-frodyr ar y waen,</SPAN><BR> +Wrth yr un ni chenfigena,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mae ei burdeb yn ddi-staen.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Flodyn gwylaidd, byth ni ddringa<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ben y clawdd am sylw'r byd,</SPAN><BR> +Mewn dinodedd y cartrefa,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gyda'r blodau lleia'i gyd;</SPAN><BR> +Hwn wrth fyw mewn gostyngeiddrwydd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddysga wersi i lawer un,</SPAN><BR> +A ddisgynodd i ddinodedd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth wneud duw o hono'i hun.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Dena lygad rhyw forwynig,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Sycha'i sendyl yn y gwlith,</SPAN><BR> +Wrth dramwyo'r llwybr unig<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gyda'r wawr i gyrchu'r blith;</SPAN><BR> +Plyga'n wylaidd i anwylo<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Blodyn siriol 'gwaen Ddolgam,'</SPAN><BR> +Am fod arall yn blodeuo<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar hoff fedd ei thad a'i mam.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Anwyl flodyn, anhawdd cefnu,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gan ei adael ar y ddôl,</SPAN><BR> +Wrth fiarwelio, 'rwyf yn credu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ei fod yn syllu ar fy ol;</SPAN><BR> +O! am fyw ei fywyd gloew,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gyda chalon onest, rydd,</SPAN><BR> +Fel y gallwn, cyn fy marw,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddod yn wyn fel Llygad Dydd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +GWILYM WYN. +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap031"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +O'r Niwl i'r Nef. +</H3> + +<P> +[Achlysurwyd y gân dyner hon gan farwolaeth llanc ieuanc o Abercraf ar +ei flordd yn ol o Lyn-y-Fan. Darfu iddo ef a dau lanc arall golli eu +ffordd yn y niwl. Cyrhaeddodd ei gyfeillion adref yn fyw, ond ar ol +tridian o ymchwil deuwyd o hyd i'w gorph et yn ymyl afon Twrch. Yr +oedd ar ei berson ar y pryd Destament Cymraeg a nifer o draethodau +crefyddol.] +</P> + +<P CLASS="poem"> +Rwy'n mynd, fy nhad a mam,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I wlad na ddof yn ol;</SPAN><BR> +'Rol teithio llawer cam<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dros lawer bryn a dôl.</SPAN><BR> +Rwyf wedi blino'n lân,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fy nerth sydd yn gwanhau,</SPAN><BR> +Mae afon o fy mlaen,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A niwl o'm cylch yn cau.</SPAN><BR> +Tuhwnt i'r Mynydd Du,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rwy'n gweld rhyw hyfryd wlad,</SPAN><BR> +A thuag atti hi<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rwy'n mynd, fy mam a nhad.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Rwyf wedi colli 'm ffordd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fy ffryndiau sydd ar goll,</SPAN><BR> +A minnau yn y nos<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn chwilio am danynt oll.</SPAN><BR> +Ond nid oes un a ddaw<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'm cwrdd yr ochr hyn,</SPAN><BR> +Ond mae yr ochr draw<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn llawn o engyl gwyn.</SPAN><BR> +Ac fel yn dweud i gyd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Na chaf fi unrhyw gam,</SPAN><BR> +Rwy'n mynd i'r bythol fyd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ffarwel, fy nhad a mam.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mae afon o fy mlaen,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rwy'n clywed swn y don;</SPAN><BR> +Rwy'n gweld y rhai sy'n byw<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Tuhwnt i ffrydiau hon.</SPAN><BR> +Mae melus hun yn dod,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Rol dydd o ludded maith,</SPAN><BR> +A minnau 'n teimlo fod<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gorphwysfa ar ben y daith.</SPAN><BR> +I groesi 'rochr draw,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nid oes ond megis cam,</SPAN><BR> +Rwy'n mynd i'r byd a ddaw,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ffarwel, ffarwel fy mam.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +WATCYN WYN. +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap032"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Gwilym Shon. +</H3> + +<P CLASS="poem"> +Mae Gwilym Shôn yn awr yn hen,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mae'r eira ar ei ben,</SPAN><BR> +Yn araf ddisgyn dros ei en<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nes gwneyd ei farf yn wen;</SPAN><BR> +Ar fin y nant mae'i fwthyn tlawd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yng nghwmwd godreu'r bryn,</SPAN><BR> +Ni wyr rhwysgfawredd pell a ffawd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddim am y bwthyn hyn.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Bob nos fe gwsg ar wely gwellt,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A chysgu'n esmwyth wna,</SPAN><BR> +Hyd nes daw'r wawrddydd drwy y dellt<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I ddywedyd "Bore da;"</SPAN><BR> +Ac yn ei goleu daw i lawr,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac ar ei liniau trwm</SPAN><BR> +Gweddio wna yn ngoleu'r wawr<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gerllaw ei wely llwm.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Un hoff o'r mynydd yw efe,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bydd yno'n fore iawn</SPAN><BR> +O olwg pobman ond y Ne',<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rhwng y twmpathau mawn;</SPAN><BR> +Heb wybod am rwysgfawredd dyn,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Na moethau'r palas gwych,</SPAN><BR> +Mae yno'n siarad wrtho'i hun,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A bwyta'i damaid sych.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Bu ef mewn gweddi lawer gwaith<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yng nghysgod llwyn o frwyn,</SPAN><BR> +A bu yr awel ar ei thaith<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn ewrando ar ei gwyn.</SPAN><BR> +Fe safodd ganwaith ar y bryn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I gofio'r dyddiau gynt,</SPAN><BR> +Ac mewn myfyrdod elai'n syn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cyn cychwyn ar ei hynt.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Yn fore, bore, bydd ar daith<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn rhodio'i lwybr cam,</SPAN><BR> +A chadd foreufwyd lawer gwaith<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn mwthyn bach fy mam;</SPAN><BR> +Fe wyddai mam heb unrhyw gais<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pa bryd oedd Shôn am fwyd,</SPAN><BR> +Hi adnabyddai wrth ei lais,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac wrth ei wyneb llwyd.</SPAN><BR> +A phan yn bwyta'i damaid mwyn,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A ninnau'r plant gerllaw,</SPAN><BR> +Murmurai Shôn mewn banner cwya<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Am bethau'r byd a ddaw.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Wrth rodio'r caeau 'nol a blaen<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nid yw am gwrdd a'r un;</SPAN><BR> +Fe groesa ef ar draws y waen<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Er cael bod wrtho'i hun;</SPAN><BR> +A siarad mae pan ar ei daith<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O hyd mewn distaw dôn,</SPAN><BR> +Nes wy'n dychmygu ambell waith<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fod angel gyda Shôn.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mae'r plant yn dianc rhagddo'n syn,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn cilio tua'r pant,</SPAN><BR> +Ac yntau dianc fry i'r bryn,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn cilio rhag y plant.</SPAN><BR> +Diniwed yw, yn ofni'r byd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ei wawdio ar ei hynt,</SPAN><BR> +Tra'n gafael mae ei serch o hyd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Nol yn yr amser gynt.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +'Does ganddo awrlais yn y byd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Na modd ychwaith i'w chael,</SPAN><BR> +Ond adnabydda ef o hyd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yr amser wrth yr haul;</SPAN><BR> +Proffwydo'r tywydd teg o draw,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ni fethodd ef erio'd,</SPAN><BR> +A chanfod mae y gawod wlaw<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddiwrnodau cyn ei dod.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mae yn y capel erbyn pryd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar fore Sabboth Duw,</SPAN><BR> +Y mae ei weddi dawel, fud,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn gwneyd ei fawl yn fyw;</SPAN><BR> +Ac os dechreua cennad Iôn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddarlunio gwerth y gwaed,</SPAN><BR> +Er heb Amen, canfyddir Shôn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn codi ar ei draed.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Aeth dynion ieuainc caled, hy',<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Er cael difyrrwch ffol</SPAN><BR> +Un hwyr i wawdio wrth ei dy,—<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ond troisant yn eu hol</SPAN><BR> +A braw a gwelwder ar bob gwedd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Can's torrodd ar eu clyw—</SPAN><BR> +Swn Shôn o ymyl gwlad yr hedd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn galw ar ei Dduw.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Fry yn yr unig anial gwm<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dan goedydd cnau ac ynn,</SPAN><BR> +Y mae adfeilion bwthyn llwm<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yng nghanol drain a chwyn;</SPAN><BR> +A Gwilym Shôn a ddaw bob dydd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'r waen uwchlaw y ty,</SPAN><BR> +Ac edrych ar yr adfail bydd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A chofio'r dyddiau fu.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ac os wyt ti, ddarllennydd mwyn,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Am ofyn im paham,—</SPAN><BR> +O! gwel yn adfail dan y llwyn,—<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Hen fwth ei dad a'i fam.</SPAN><BR> +Bu yna'n chwareu'n blentyn llon,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fe dyfodd yna'n ddyn,</SPAN><BR> +Mae gweld y lle yn glwyf i'w fron,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Galara wrtho'i hun.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mae'r danadl lle bu'r aelwyd gynt,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r drysni lle bu'r tân,</SPAN><BR> +Bu yno'n gwrando swn y gwynt,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bu yno'n canu cân,</SPAN><BR> +A chyda'r teulu lawer gwaith<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bu'n plygu ar ei lin,</SPAN><BR> +Cyn gwybod am ofidiau'r daith<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar amgylchiadau blin.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Dan ormes colli wnaeth ei dad,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y cartref llawn o hedd;</SPAN><BR> +Yn fuan ei rieni mad<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Orweddent yn y bedd.</SPAN><BR> +Fe garai eneth dros y bryn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A chariad bore oes,—</SPAN><BR> +Canfyddodd hithau'n mynd 'r glyn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'i gafael yn y groes.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ei galon dan y saethau dwys<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A dorrai fel ei rudd,</SPAN><BR> +Ei fywyd oll o dau y pwys<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ai beunydd yn fwy prudd,</SPAN><BR> +Ond daw drwy'r storom waetha 'rioed<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar fore gauaf llwm</SPAN><BR> +I weld yr adfail dan y coed,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac wylo tua'r cwm;</SPAN><BR> +A dyry dro i ben y bryn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn llaw clwyfedig serch,</SPAN><BR> +I weld o draw y bwthyn gwyn,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Hen gartre'i gariad ferch.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +BEN DAVIES. +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap036"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Llyn y Fan. +<BR> +(GWATWARGERDD). +</H3> + +<P CLASS="poem"> +Mae'r ienctyd yn ffeindio anrhydedd wrth rodio,<BR> +'Does dim yn eu blino tra'u dwylo yn rhydd,<BR> +Ond dilyn eu trwynau i fyny i'r Banau<BR> +I weled y Llynau—dwr llonydd.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mae yno berllanau o gwmpas y Llynau,<BR> +Coed lemon, coed 'falau, yn flodau i'r brig,<BR> +Ar dir yn y dwyrain yn ngolwg yr heulwen<BR> +Hwy ledan' fel Eden fawledig.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mae'r carne fel gerddi o ddail y Dwmdili,<BR> +Y riw a'r rhosmari yn tyfu o'r don;<BR> +Pob brigyn per ogle yn rhedeg o'r hade,<BR> +Ac amryw o lysiau gwyrddleision.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Rhyfeddod diddarfod oedd gwel'd y gwylanod<BR> +Yn llusgo'r llyswenod, llwyth hynod, o'u lle;<BR> +A'r fulfran oedd barod i frathu'r brithyllod,<BR> +Wrth neidio at blufod y Blaene.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Nid dyfal ei dafod all rifo'r rhyfeddod,<BR> +Na'u cofio 'nol eu canfod yn nghysgod y gwlydd;<BR> +Yr hwyaid sydd wylltion, a'r gwyddau ni a'u gwelsom<BR> +Yn nofio yn nghrochan y Crychydd.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Os nad y'ch chwi'n credu ini gael y fath rali<BR> +Wrth dreulio ein carne drwy'r cernydd o dre,<BR> +Wel, codwch eich cilwg i ben y Fan amlwg,<BR> +Cewch wel'd yr un olwg a nine.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +PWY YW'R AWDWR? +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap037"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Ffrydiau Twrch. +</H3> + +<P CLASS="poem"> +Mae'r testyn wedi'i enwi<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch,</SPAN><BR> +A'r gronfa wedi tori<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch;</SPAN><BR> +Mae'r dyfroedd rhwng y cerig<BR> +Yn ffrydio'n grych berwedig<BR> +O rywle anweledig<BR> +Ym mol y bryn mynyddig<BR> +Uwchlaw'r Cellie hyllig,<BR> +A'i dwrf fel taran ffyrnig<BR> +Ar godiad tir rhwygedig,<BR> +A chreigiau maluriedig<BR> +Sydd yno'n rhesi unig<BR> +O gedyrn arfogedig<BR> +Yn gwylio'r dderwen dewfrig<BR> +Eistedda'n llwyn caeadfrig,<BR> +A'r pigau melldigedig,<BR> +A'r blodau caboledig,<BR> +A noda fan synedig<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +A welsoch chwi y Ffrydiau?<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch;</SPAN><BR> +A daniwyd chwi gan donau<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch?</SPAN><BR> +Os naddo, ewch i'w gweled<BR> +Yn gyru dros y gwa'red<BR> +Yn ewyn gwyn i waered<BR> +Gan boeri ar eu pared,<BR> +A lluchio'r meini'n lluched<BR> +O hirbell yn ddiarbed;<BR> +Y cenllif gwyllt wrth fyned<BR> +Sy'n llamu bob yn llymed,<BR> +Gan rhwygo mal rhyw oged<BR> +Y tiroedd, gan ddweyd, Tyred<BR> +I'r moroedd er ymwared,<BR> +Fe chwala'r bryn cewch weled,<BR> +A'i feini ânt mor faned<BR> +A hoelion Tudur Aled;<BR> +Mac Twrch yn methu cerdded<BR> +O achos ei mawr syched,<BR> +A chwter James, er gwyched,<BR> +A safant oll nes yfed<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +O'r Mynydd Du daw allan<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch,</SPAN><BR> +Yn fwrlwm gloew purlan,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch,</SPAN><BR> +Gan rhuo, rhuo beunydd<BR> +A llu o ladron lledrydd<BR> +A'n gwlwm gyda'u gilydd<BR> +I chwilio am gorlenydd<BR> +Y defaid dofion beunydd,<BR> +A'u dal a'u dwyn o'r dolydd,<BR> +A'u crogi rhwng y creigydd,<BR> +A'u gwerthu er eu gwarthrudd,<BR> +A chuddio'u crwyn rhag cywilydd,<BR> +Ac arswyd yn y corsydd<BR> +Na ddaw eu gwir berchenydd<BR> +I wybod yn dragywydd<BR> +Am wal y drwg ymwelydd;<BR> +O! na bai i'r llifogydd<BR> +I beidio bod yn llonydd<BR> +Nes llifo dros eu glenydd,<BR> +A rhoddi pobo fedydd,<BR> +A boddi'r lladron llwydrudd,<BR> +Mi alwn hyn yn grefydd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch.</SPAN><BR> +</P> + +<A NAME="img-038a"></A> +<CENTER> +<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-038a.jpg" ALT="FFYNON-Y-CWAR." BORDER="2" WIDTH="433" HEIGHT="334"> +<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 433px"> +FFYNON-Y-CWAR. +</H4> +</CENTER> + +<BR> + +<A NAME="img-038b"></A> +<CENTER> +<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-038b.jpg" ALT="PONT-YNYS-TWLC." BORDER="2" WIDTH="440" HEIGHT="296"> +<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 440px"> +PONT-YNYS-TWLC. +</H4> +</CENTER> + +<P CLASS="poem"> +Parhâ i darddu'n gyson,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch,</SPAN><BR> +Na syched byth dy ffynon,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch,</SPAN><BR> +Ymlaen â thi, gan olchi<BR> +Y llygredd a'r budreddi<BR> +Sydd yn Nghwmtwrch yn croni,<BR> +Ac wrth y <I>George</I> boed iti<BR> +I aros o dosturi;<BR> +Hen Waterlw y cewri<BR> +Boed iti i ddifodi<BR> +Hen olion gwaed oddiarni,<BR> +A chario byth i golli<BR> +Yr hen esgidiau mawrfri<BR> +A gawsant eu pedoli<BR> +Fel carnau meirch Napoli<BR> +I gicio llawer bwli—<BR> +Rhai sy'n rhy faith i'w henwi,<BR> +A llawer wedi tewi;<BR> +O ganol eu drygioni<BR> +Boed iti loewi a gloewi<BR> +Y llefydd ffordd y llifi,<BR> +Nes bo Cwmtwrch yn codi<BR> +Ar unwaith o'i drueni<BR> +Mor lân, mor bur a chenlli<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ffrydiau Twrch.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +PWY YW YR AWDWR? +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap040"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Angladd ar y Mynydd Du. +</H3> + +<P> +Yn yr hon ateser pan fyddai brodor o Llanddeusant farw yn Ystradgynlais +elai pobl yr Ystrad â'r corph dros y mynydd hyd Aberdeudwrch, a deuai +pobl Llanddeusant i'w gyfarfod yno i'w ddwyn i ben y daith. +</P> + +<P CLASS="poem"> +Droe y mynydd i Landdeusant,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Heibio'r Gareg Goch a'r Llwyn,</SPAN><BR> +Araf, araf, â'r cynhebrwng<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Hyd y llethrau rhwng y brwyn;</SPAN><BR> +Adref dros y llwybr garw,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Brodor sydd yn troi yn ol,</SPAN><BR> +Un o ddefaid iesu ydyw,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddyga angeu yn ei gol.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Myn'd dros orwel draw i orwel<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mae cynhebrwng prudd y sant,</SPAN><BR> +Myn y galon wrth fyn'd heibio<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddweyd ei chyni wrth bob nant;</SPAN><BR> +Ar lechweddau unig anian,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O! mor dawel yw yr awr,</SPAN><BR> +Myn'd a'r elor tua'r fynwent<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Trwy gynteddoedd gwyn y wawr.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Dacw'r dorf yn Aberdeudwrch,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Lle try rhai yn ol i dref,</SPAN><BR> +Canant yno'n iach i'w gilydd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gyda chanu mawl i'r nef;—</SPAN><BR> +"Ffarwel, gyfeillion anwyl iawn,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dros ennyd fechan ni 'madawn,</SPAN><BR> +Henffych i'r dydd cawn eto gwrdd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn Salem fry oddeutu'r bwrdd."</SPAN><BR> +Myn yr hedydd ar ei aden<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Uno yn y ffarwel brudd,</SPAN><BR> +A rhoi odlau'r wawr i'r hwyrgan<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Efo'i delyn fechan, gudd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Gyrr y Cerrig Coegion hwythau<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Emyn ateb ar eu hynt,</SPAN><BR> +Hed yr emyn uwch y cymyl<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Tua'r nef y'nghol y gwynt;</SPAN><BR> +Fry, i fryniau iach y Wynfa,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fry, ymhell tu draw i'r glyn,</SPAN><BR> +Fe hebryngwyd sant o oror<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mynydd Du i Fynydd Gwyn.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +<I>Cefnymeusydd, Abercrave.</I> +<BR> +W. GWERNWY RICHARDS. +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap041"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Y Gof Bach. +</H3> + +<P CLASS="poem"> +Ar lawrdir Cwmgiedd mor fyw yn fy nghof,<BR> +Yn ymyi yr afon yw'r hen efail gof;<BR> +A'r muriau yn llwydion, a'r heiyrn yn ystor,<BR> +A'r enwau cerfiedig ar hyd yr hen ddor.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Dyn bach o gorpholaeth oedd William y go',<BR> +Ychydig droedfeddi mewn plyg ydoedd o;<BR> +Ond er yn grymedig i'r byd dan ei faich,<BR> +'Roedd tân yn ei lygad, a dur yn ei fraich.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Gwr diwyd oedd William ar hyd ei oes hir,<BR> +A swn ei forthwylion fel clychau drwy'r tir;<BR> +Llwyr weithiau ei ddiwrnod ac ambell nos fawr<BR> +Bu'r efail yn wreichion hyd doriad y wawr.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ni bu diniweittiach mewn efail yn bod,<BR> +Na neb yn hapusach waeth sut troai'r rhod;<BR> +'Roedd Martha ac yntau mewn llanw a thrai,<BR> +A'u gwenau bob amser fel blodau mis Mai.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Os byddai anifail dihwyl yn y fro,<BR> +Yr unig physigwr oedd William y go';<BR> +'Does undyn a wyr pa sawl un wnaeth e'n iach,<BR> +A ffroeni gwarogaeth wnai'r rhain i'r gof bach.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Fe drefnai wibdeithiau i'r Bannau bob haf,<BR> +A chodai y pentre i'r boreu teg, braf;<BR> +'Dyw taith i'r Cyfandir yn ddim byd yn awr<BR> +At daith y gof bach i ben y Fan Fawr.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Fe ddeuai'r merlynod ynghyd o bob parth,<BR> +Rhai buain o Balleg, rhai dofion o'r Garth;<BR> +A Dic, asyn Dosia, yn rhwym dan ei sach,<BR> +A ddysgai ufydd-dod—ddydd gwyl y gof bach.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Fel cadben yn arwain ei fyddin i'r gad,<BR> +Neu hyf anturiaethwr yn chwilio am wlad,<BR> +Y dygai ei fintai drwy'r corsydd a'r mawn,<BR> +A'r awel yn chwerthin drwy'r nef wrth ei ddawn.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +'Roedd ganddo storiau—rhai doniol bob un,<BR> +A llawer un daclus o'i wead ei hun,<BR> +Storiau ei garu â lodes y Plas<BR> +"Yn y got a'r gwt fain a'r siaced gron las."<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mi'i clywais yn tystio, a phwy wyddai'n well?<BR> +Fod merlod y wlad yn ei adwaen o bell;<BR> +A rhedent pan gollent bedolau'n ddibaid<BR> +I'r fail at William i achwyn eu traed.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +'Roedd William yn Gristion, a'i enaid bob dydd<BR> +Yn mwg yr hen efail yn gwynu mewn ffydd;<BR> +A llawer i noson ystyriem hi'n fraint<BR> +I glywed ei weddi yn nghyrddau y saint.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Bu'n iechyd i galon ac ysbryd y lle<BR> +Ei ddilyn i'r mynydd a'i wrando yn nhre';<BR> +'Roedd llwybrau cyfiawnder o hyd dan ei draed,<BR> +A bendith yn stor yn ei gynghor a gaed.<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mae'r afon o hyd yn myn'd drwy y lle,<BR> +A'r efail ar lawr, a'r gof bach yn y ne';<BR> +Ond adgof sy'n gofyn yn brudd ar ei hynt—<BR> +Pa'm na bae'r oes nawr fel yn yr hen oesau gynt?<BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +G. AP LLEISION. +</P> + +<A NAME="img-042a"></A> +<CENTER> +<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-042a.jpg" ALT="PENPARC." BORDER="2" WIDTH="433" HEIGHT="353"> +<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 433px"> +PENPARC. +</H4> +</CENTER> + +<BR> + +<A NAME="img-042b"></A> +<CENTER> +<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-042b.jpg" ALT="LLOCIO'R DEFAID." BORDER="2" WIDTH="425" HEIGHT="316"> +<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 425px"> +LLOCIO'R DEFAID. +</H4> +</CENTER> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap043"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Ffynon y Brandi. +</H3> + +<P CLASS="poem"> +Ar ochr bryn yn Llywel lon<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mae'r ffynon loyw, lonydd,</SPAN><BR> +A'i dyfroedd pur r'ont flas a blys<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I hwylus wyr y mynydd;</SPAN><BR> +O'r graig fe dardd ei phurol win,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar fin y ffordd mor handi,</SPAN><BR> +Ni pherchir ffynon yn y plwy'<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn fwy na Ffynon Brandi.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Er gwres yr haul a phoethder ha',<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O! fel yr ia mae'r ffynon,</SPAN><BR> +A pherlau grisial ar ei grudd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O ddydd i ddydd yn gyson;</SPAN><BR> +Fe fethodd haul, a methu wna,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fe ddigia wrth ei hoerni,</SPAN><BR> +A gwel'd ei llun mewn dwfr oer<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wna'r lloer wrth Ffynon Brandi.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Yn nhymor haf canolddydd poeth,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bu'n foeth i lawer crwydryn,</SPAN><BR> +A llawer <I>gipsy</I> ar ei chlun<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A wlychodd fin ei phlentyn;</SPAN><BR> +Bugeiliaid ac ymdeithwyr sy',<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A gweithwyr hy' Rhys Dafis,</SPAN><BR> +Yn mon y mawn a'u bara chaws,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn lapio naws ei gwefus.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Tafarndy yw o oes i oes,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Heb feddwdod, <I>noise</I>, na <I>nonsense</I>,</SPAN><BR> +Nis gall cyfreithiau Prydain Fawr<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fyth dori lawr y <I>licence</I>;</SPAN><BR> +Y graig yw <I>counter</I> cryf y <I>bar</I>,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac ar ei gwar mae'r ffynon,</SPAN><BR> +A Duw sy'n tynu o'r <I>machine</I><BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y gwin i'r daearolion.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Y tarw Scotch, a'r Cymro gwych,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A brith-goch ych Glasfynydd,</SPAN><BR> +Y pony wyllt, a'r lodes lân,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A defaid mân y mynydd,</SPAN><BR> +A phlant boch-cochion, heblaw Toss,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A Rover, Moss, a Handi,</SPAN><BR> +Pob un yn dyfod yn ei dro<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I dapo'r faril frandi.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Pe bae masnachwyr Llundain fawr<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn dyfod lawr i Gymru,</SPAN><BR> +Ac i dafarndy'r Trianglas<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I brofi blas y brandi,</SPAN><BR> +Caent ruddiau fel y damasc coch,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac fel y gloch, fonwesau,</SPAN><BR> +Ac iechyd hir i fagu mêr,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A chryfder yn ei lwynau.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Do, lawer gwaith am amser hir,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pan yn rheoli'r heolydd,</SPAN><BR> +Mi ddrachtiais inau wrth y <I>bar</I>,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn unig ar y mynydd;</SPAN><BR> +Ar ol manylu ar ei min,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A sugno gwin o'i gwefus,</SPAN><BR> +Ces fara brith a chlwt o gaws,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Drwy fyn'd ar draws Tom Harris.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mae'r ffynon hon yn tarddu erio'd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Er cyfnod creadigaeth,</SPAN><BR> +A Duw ei Hun fu'n tapo'r graig<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn ddirgel mewn rhagluniaeth;</SPAN><BR> +Eistedda dirwest ar ei sedd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn lân ei gwedd i'n lloni,</SPAN><BR> +Diolchwn Dduw tra fyddwn byw<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Am Ffynon wiw y Brandi.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +RHYS DAVIES (<I>Llew Llywel</I>). +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap045"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Dafydd y Neuadd Las. +</H3> + +<P CLASS="poem"> +Mac genyf dyddyn bychan<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar fron y Mynydd Du,</SPAN><BR> +Bu'n gysgod i'm yn faban,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'm tad, a thaid nhadcu.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mi gerddais pan yn blentyn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Hyd lethrau'r mynydd mawr;</SPAN><BR> +A sengais "droed yr ebol"<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn llaith gan wlith y wawr.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ar ben y Lorfa dawel<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Chwareuwn gyda'r wyn;</SPAN><BR> +A miwsig nant y mynydd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn llifo dros y llwyn.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Do, treuliais lawer orig<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar lan yr afon iach;</SPAN><BR> +A gwynfyd i fy nghalon<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Oedd dal y brithyll bach.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Bum yno wedi hyny<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn cael fy nal fy hun,</SPAN><BR> +Ond er i'm gael fy nala,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mi ddeliais inau un.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ar ben y Lorfa dawel<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Aeth Gwen a'm calon oll;</SPAN><BR> +A gwelodd yr hen fynydd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ddwy galon fach ar goll.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ar dwyni'r Gareg Ddiddos,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac hyd y dyffryn bras,</SPAN><BR> +Bu'r ddwy yn crwydro llawer<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cyn dod i'r Neuadd Las.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Aeth haner canrif heibio<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Er daeth y rhain ynghyd,</SPAN><BR> +Ond ieuanc yn y galon<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yw'r cariad cynta'i gyd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Wrth ganu'r hen alawon<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ganasom gyda blas;</SPAN><BR> +Un rhamant ydyw bywyd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar aelwyd Neuadd Las.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +<I>Cefnymeusydd, Abercraf.</I> +<BR> +RHYS DAVIES (<I>Ap Brychan</I>). +</P> + +<BR><BR> + +<A NAME="chap046"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Cyw. +</H3> + +<P CLASS="poem"> +Ar ochr y Cribarth<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dwy afon fach sy'</SPAN><BR> +Yn tarddu yn gyson<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O fron Mynydd Du;</SPAN><BR> +Cydredeg a dawnsio<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Drwy'r ddôl mae y pâr,</SPAN><BR> +A rhywun a'u henwodd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn geiliog a giar.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +A chanu wna'r ceiliog<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn llon yn y fro,</SPAN><BR> +A'r iar sydd yn gregan<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O hyd ar ei gro;</SPAN><BR> +Chwareuant alawon<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'w gilydd heb ball,</SPAN><BR> +A chanu a nesu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mae'r naill at y llall.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +'Nol caru a chanu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Drwy'r fawnen a'r pant,</SPAN><BR> +Yn nghwlwm tangnefedd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ymuna'r ddwy nant;</SPAN><BR> +A ffrwyth y briodas<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yw'r afon fach, fyw,</SPAN><BR> +Sy'n rhedeg i'r Giedd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'i henw yw—Cyw.</SPAN><BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap047"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Llyn y Fan. +</H3> + +<P CLASS="poem"> +Af i'r Bannau gyda'r wawrddydd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Af yn llawen tua'r llyn,</SPAN><BR> +Lle mae ysbryd hen draddodiad<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Byth yn aros yn ei wyn:</SPAN><BR> +Crwydraf wrth y dyfroedd grisial,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yno i wrando ar y gwynt</SPAN><BR> +Sydd yn cwyno yn hiraethus<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar ol rhamant dyddiau gynt.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Lyn y Fan! pwy wyr ei hanes?<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pwy all ddweyd yr helynt fu</SPAN><BR> +Ar y noson loergan gyntaf<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pan ddaeth ser i'r Mynydd Du</SPAN><BR> +Pwy all ddenu'r graig i siarad<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Am ei phrofiad, fore gwyn,</SPAN><BR> +an y gwelodd hithau gyntaf<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Arall graig yn nwr y llyn?</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ai rhyw afon fechan, unig,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Grwydrodd yma'n llesg a gwan,</SPAN><BR> +Wedi colli'r ffordd i huno<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn nhangnefedd craig y Fan?</SPAN><BR> +Careg fechan yn y fynwent<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dd'wed am arall grwydryn cu,</SPAN><BR> +Wedi colli'r llwybrau unig,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Hunodd ar y Mynydd Du.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Cân medelwyr ar y meusydd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gyda thoriad borau gwyn,</SPAN><BR> +Ond mae'r gân o hyd yn marw<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth neshau i lan y llyn;</SPAN><BR> +Unig, unig yw ei hanes,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yma mae yn hedd i gyd,</SPAN><BR> +Huna'n dawel yn y cysgod,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wedi digio wrth y byd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +A fu adar y dryglinoedd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yma'n hedfan ar eu hynt?</SPAN><BR> +A fu'r dôn erioed yn gwynu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O dan fflangell lem y gwynt?</SPAN><BR> +A fu udgorn hen y dymhestl<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn adseinio ar ei lan?</SPAN><BR> +Wyr ystormydd a chorwyntoedd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Am y ffordd i Lyn y Fan?</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Nid oes yma swyn y lili,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yma nid oes rhosyn gwiw,</SPAN><BR> +Ond daw serch yn dirf ac iraidd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Lle mae'r blodau'n methu byw;</SPAN><BR> +Heb un llwybr ar y moelydd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'w gyfeirio tua'r lan,</SPAN><BR> +I'r unigedd a'r distawrwydd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fe ddaeth serch i Lyn y Fan.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Gyda'i braidd mae'r bugail unig<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth y llyn yn rhodio'n rhydd,</SPAN><BR> +Ond paham y ceidw'r defaid<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth y llyn ar hyd y dydd?</SPAN><BR> +Nid yw'n clywed bref ddolefus<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dafad glwyfus ar y lan:</SPAN><BR> +A fu bugail mor esgeulus<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A Rhiwallon Llyn y Fan?</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Wrth y Llyn gorwedda'r defaid,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yno y breuddwydiant hwy:</SPAN><BR> +Ond ni wyddant fod y bugail<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn breuddwydio llawer mwy;</SPAN><BR> +Beth yw'r pryder sy'n ei wyneb?<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fentrodd oen i'r dyfroedd glân?</SPAN><BR> +Neu, a gollwyd un o'r defaid?<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pam mae'r bugail heb un gân?</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +'Does ond un all roi esboniad<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar yr holl bryderon hyn:</SPAN><BR> +Nis gall bugail fod yn llawen<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gyda'i galon yn y llyn:</SPAN><BR> +Gwelodd yno feinir geinwen<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn y dyfroedd teg, di-stwr,</SPAN><BR> +Ac mae yntau fyth er hyny<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fwy na'i haner yn y dwr.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Torodd gwawr ar nos Rhiwallon,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cadd ei galon eto'n ol:</SPAN><BR> +Gwelwyd dau yn rhodio'n llawen<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Un boreuddydd dros y ddol;</SPAN><BR> +Ond fe wawriodd boreu arall<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar Rhiwallon wedi hyn,</SPAN><BR> +Pan y gwelwyd gwraig y bugail<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Eto'n ol yn nwr y llyn.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Cilio 'mhell wnaeth biwyddi rhamant,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cilio wnaeth y dyddiau gwyn,</SPAN><BR> +Pan fu serch yn crynu'n ofnus<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth y dyfroedd gloewion hyn;</SPAN><BR> +Nid oes heddyw un Rhiwallon<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn bugeilio ar y lan,</SPAN><BR> +Ond mae ysbryd hen draddodiad<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Eto'n fyw wrth Lyn y Fan.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +<I>Abercraf.</I> +<BR> +Parch. R. BEYNON, B.A. +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap050"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Ar y Banau. +</H3> + +<P CLASS="poem"> +Clychau'r wawr sy'n canu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar y Mynydd Du,</SPAN><BR> +Cilia ser o'r llynoedd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Loewon lu.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Fly yn mhyrth y bore<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Clywaf hedydd bach,</SPAN><BR> +Yn dihuno asbri'r<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Awel iach.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Fel cawodydd arian<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ei felodi dyn,</SPAN><BR> +Wna y mynydd imi'n<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Fynydd gwyn.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Ffrydlif o hyawdledd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn y cwmwl gwyn;</SPAN><BR> +Pe bai neb yn gwrando,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Canu fyn.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +O! na bawn i'n hedydd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fyth yn llon fy llef,</SPAN><BR> +Allwn ar adenydd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Hollti'r nef.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Blodau'r Grug sy'n gwrido<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn eu cartre' cun,</SPAN><BR> +Am fod cusan huan<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ar eu min.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Bu y nos yn wylo<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Am fod tlysni nghudd,</SPAN><BR> +Trodd y dagrau'n berlau<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ar eu grudd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +O! na bawn i'n flod'yn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar y mynydd pell,</SPAN><BR> +Dal i berarogli,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Er yn mhell.</SPAN><BR> +</P> + +<A NAME="img-050a"></A> +<CENTER> +<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-050a.jpg" ALT="MAEN DERWYDDOL GER LLAW LLYN-Y-FAN FAWR" BORDER="2" WIDTH="433" HEIGHT="314"> +<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 433px"> +MAEN DERWYDDOL GER LLAW LLYN-Y-FAN FAWR +</H4> +</CENTER> + +<BR> + +<A NAME="img-050b"></A> +<CENTER> +<IMG CLASS="imgcenter" SRC="images/img-050b.jpg" ALT="LLYN-Y-FAN." BORDER="2" WIDTH="427" HEIGHT="336"> +<H4 CLASS="h3center" STYLE="width: 427px"> +LLYN-Y-FAN. +</H4> +</CENTER> + +<P CLASS="poem"> +Teimlaf ar y mynydd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Swyn yr amser gynt;</SPAN><BR> +Clywaf Fabinogi<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Yn y gwynt.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Clywaf rhwng y creigydd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ymchwydd tonnau'r aig;</SPAN><BR> +Gwelaf eu hysgrifen<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Ar y graig.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Gwelaf graith y dymhestl<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar y bryniau erch,</SPAN><BR> +Clywaf hefyd furmur<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Suon serch.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Gwelaf las y wybren,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cofiaf lygad Gwen,</SPAN><BR> +Syrthiaf i'w chyfrinedd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Dros ym mhen.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Gwen yn awr yw byrdwn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Cân yr hedydd myg;</SPAN><BR> +Er ei mwyn y gwrida<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Blodau'r Grug.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Sonia'r neint am dani<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rhwng y grug a'r brwyn;</SPAN><BR> +Llwythog yw yr awel<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Gan ei swyn.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Dilyn ei huloliaeth<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar y bannau hyn</SPAN><BR> +Wna y mynydd imi'n<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 2em">Fynydd gwyn.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +<I>Ystradgynlais.</I> +<BR> +W. R. WILLIAMS. +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap052"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Breuddwyd Adgof. +</H3> + +<P CLASS="poem"> +Rhyw noson yn fy mreuddwyd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn esmwyth es am dro</SPAN><BR> +Yn ol i gwmwd tawel<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fy ngenedigol fro,</SPAN><BR> +A gwelwn Bontygiedd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Heb fwthyn Pegi gynt,</SPAN><BR> +A rhoes ochenaid hiraeth<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth basio yn y gwynt.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Es heibio'n brudd fy nghalon<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I Blasycoed ar daith,</SPAN><BR> +Ond Siams ni chefais yno,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Na'r dall basgedwr chwaith;</SPAN><BR> +Gwag imi yr aneddau,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Heb un o'r cwmni llon,</SPAN><BR> +A throais tua'r afon<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I holi helynt hon.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Bu amser arni hithau<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn amlwg wrth ei waith,</SPAN><BR> +A gwelwn ol llifogydd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar hyd ei gwely llaith;</SPAN><BR> +'Roedd hen athrofa nofio<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fydenwog Llyn y Sgwd,</SPAN><BR> +Yn awr yn ynys goedig<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn nghanol y ddwy ffrwd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Es eto i Gae Ffynon,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yr Arch, fu'n net ddigêl,</SPAN><BR> +Lle'r aem i chwareu <I>rounders</I><BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn ddedwydd gyda'r bel;</SPAN><BR> +Ond, Ah! cauedig ydoedd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac nid oedd cyfoed cu</SPAN><BR> +Yn aros gyda'i "fando"<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I son am bethau fu.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mi deithiais eto i fyny<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">At efail y gof bach,</SPAN><BR> +Lle buom lawer canwaith<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn ymddigrifo'n iach;</SPAN><BR> +Ond carnedd oedd yr efail<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'i bentan erbyn hyn,</SPAN><BR> +A'r hen of bach duwiolaf<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A aeth yn gerub gwyn.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Fe welais Craig-y-defaid,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Roedd hon yr un o hyd,</SPAN><BR> +Heb gyfnewidiad arni,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Er holl dreigliadau byd;</SPAN><BR> +Y defaid arni borent<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn ddifyr yn eu hedd,</SPAN><BR> +Ond mae'r hen fugail gofiwn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn awr yn llwch y bedd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Diosgais fy esgidiau<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth droi i'r fynwent brudd,</SPAN><BR> +Ac hiraeth aeth yn gawod<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O ddagrau dros fy ngrudd;</SPAN><BR> +Darllenais ar y meini<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Feddargraff tad a mam,</SPAN><BR> +Ac enwau torf o ffryndiau<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Boreuddydd mwyn, dinam.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mi es am dro i'r capel,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Anwylaf yw i fil,</SPAN><BR> +Lle dysgais fyn'd a'm hadnod<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'r cwrdd a'r Ysgol Sul;</SPAN><BR> +Mi holais dan y pulpud—<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ble mae'r proffwydi glân</SPAN><BR> +A welais gynt yn llosgi<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O'i fewn yn ddwyfol dân?</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Y seddau yma godent<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wynebau ger fy mron,</SPAN><BR> +Hen seintiau haner canrif,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Colofnau'r deml hon;</SPAN><BR> +A d'wedais wrth fy nghalon,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y tadau nid y'nt mwy,</SPAN><BR> +Y nef ar hyn agorodd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A gwaeddais—Dacw hwy.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Deffroais o fy mreuddwyd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r dydd oedd ar y wlad,</SPAN><BR> +Dechreuais feddwl allan<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y freuddwyd mewn tristhad;</SPAN><BR> +Deallais wedi hyny<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nad oedd y freuddwyd brudd</SPAN><BR> +Ond gweledigaeth noswaith<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O wrioneddau'r dydd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +<I>Penygraig.</I> +<BR> +G. JAMES. +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="chap055"></A> + +<H3 ALIGN="center"> +Cân y Dwyfundodiaid. +</H3> + +<P CLASS="poem"> +Rhyw fyrdd a mwy na hyny,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Does neb all ddweyd ond Duw;</SPAN><BR> +Yw haeddiant Crist yn drymach<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Na phechod dynolryw:</SPAN><BR> +Pe buasai yn yr arfaeth<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I fyn'd i uffern dân,</SPAN><BR> +Fe olch'sai'r holl gythreuliaid<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I gyd yu berffaith lân.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Er cwrdd â geiriau newydd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I roddi ei glod i ma's,</SPAN><BR> +Ac uno â'r holl angelion,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac etifeddion gras;</SPAN><BR> +Heb enwi dim o'r unpeth<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ond unwaith yn y gân,</SPAN><BR> +Hyd eithaf tragwyddoldeb,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Ddaw 'glod E' byth yn mla'n.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Pe bai angelion nefoedd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bob un yn myn'd yn fil,</SPAN><BR> +Ac enill rhyw fyrddiynau<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Bob mynyd yn y sgil,</SPAN><BR> +I roddi ei glod Ef allan<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Am farw ar y pren,</SPAN><BR> +Hyd eithaf tragwyddoldeb,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Ddoi dim o'r gwaith i ben.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +'Tai sant am bob glaswelltyn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Sydd ar y ddaear lawr,</SPAN><BR> +A mil am bob tywodyn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Sy' ar fin y moroedd mawr,</SPAN><BR> +Tafodau gan y rhei'ny<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fwy na rhifedi'r dail,—</SPAN><BR> +Rhy fach i ddweyd gogoniant<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Sy'n haeddiant <I>Adda'r ail</I>.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +'Tai un o'r cor nefolaidd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn dod o'r nef i lawr</SPAN><BR> +I rifo llwch y ddaear<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A gwlith y borau wawr,</SPAN><BR> +Fe allai wneuthur hyny<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mewn 'chydig iawn o bryd,</SPAN><BR> +Dweyd haner haeddiant Iesu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nid all y cor i gyd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Dywedodd Duw ei Hunan<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth Abram yn ddiffael,</SPAN><BR> +Lai lai i arbed Sodom,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pe buasent yno i'w cael;</SPAN><BR> +Ni dd'wedodd, ac ni ddywed,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Wrth un pechadur trist,</SPAN><BR> +Ddim llai i gadw enaid<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Na haeddiant Iesu Grist.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mae dyndod glân i'w weled<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn mherson Iesu hardd,</SPAN><BR> +Pan ddaeth y milwyr ato,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'i weled yn yr ardd,—</SPAN><BR> +Eu cwympo 'ngwysg eu cefnau<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A gair o'i enau, clyw,</SPAN><BR> +Sy'n dangos i ni'n eglur<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ei fod yn gywir Dduw.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mae 'ddoliad iddo'n perthyn,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Nol dim ddeallais i,</SPAN><BR> +Gan holl drigolion daear,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A lluoedd nefoedd fry:</SPAN><BR> +Os gwir a dd'wed y Beibl,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Sef genau'r Ysbryd Glân,</SPAN><BR> +Pa fodd gall Dwyfundodiaid<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I ddwyn eu credo 'mla'n?</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Fe rodd y Tad ei Hunan<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y cyfan yn ei law,</SPAN><BR> +Sydd yn y nef a'r ddae'r,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A chymaint ag a ddaw:</SPAN><BR> +Athrawiaeth gyfeiliornus,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'w chredu nid oes llun,</SPAN><BR> +I'r Duw anfeidrol <I>fentro</I><BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y rhai'n yn nwylaw dyn!</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Os credai'r Dwyfundodiaid,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rhaid i mi ddwyn yn mla'n</SPAN><BR> +Ryw grefydd groes i'r Beibl,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A iaith yr Ysbryd Glân,</SPAN><BR> +Sy'n dweyd mai'n enw'r Iesu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y plyga pawb o'r bron,</SPAN><BR> +Sydd yn y nef a'r ddaear,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A than y ddaear hon.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Os nad oedd ond creadur,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mae gan iuddewon sail</SPAN><BR> +I ddweyd yn ngwyneb Beibl<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Na ddaeth mo <I>Adda'r ail</I>:</SPAN><BR> +Yr achos fod y rhei'ny<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn gwrthod Iesu, clyw,</SPAN><BR> +Yw eisieu gallu credu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ei fod yn berffaith Dduw.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +'Dyw'r Tad o ran ei Berson<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn barnu neb o'r byd;</SPAN><BR> +Fe rodd bob barn yn gryno<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn nwylaw'r Mab i gyd:</SPAN><BR> +Os gwir dd'wed Dwyfundodiaid,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nad oedd ond Dyndod, clyw,</SPAN><BR> +Rhaid iddo farnu'r Beibl<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Am ddweyd ei fod yn Dduw.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mi wn i angeu gredu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Am Iesu ar y gro's</SPAN><BR> +'Run peth a'r Dwyfundodiaid,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mai Dyn oedd e'n ddi-os;</SPAN><BR> +Newidiodd Hwn ei feddwl<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar foreu'r trydydd dydd,—</SPAN><BR> +Efe oedd wedi'i rwymo,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r Iesu'n rhodio'n rhydd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Cynghora i'r Dwyfundodiaid<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I gredu ar sicrach sail</SPAN><BR> +Mai dyn oedd Adda'r cyntaf,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Duw-ddyn yw <I>Adda'r ail</I>;</SPAN><BR> +Ei Ddyndod oedd yr aberth<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Offrymwyd drosom ni,</SPAN><BR> +A'i Dduwdod oedd yr allor<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'i daliai ar Galfari.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Nid all'sai Duw dim dyoddef,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Doedd ganddo Ef ddim gwa'd,—</SPAN><BR> +Heb ollwng gwaed, medd Beibl,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Doedd dim foddlonai'r Tad;</SPAN><BR> +Ei gyfraith lân droseddwyd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r bai oedd ar y dyn,—</SPAN><BR> +Cyn gwneud y rhwyg i fyny,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Rhaid clwyfo'r Mab ei Hun.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +O credwch fod yr Iesu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Mor uchel Dduw a'r Tad,</SPAN><BR> +Mor isel Ddyn a ninau,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn meddu cig a gwa'd;</SPAN><BR> +Bydd 'rundeb yn rhyfeddod<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I dragwyddoldeb hir,—</SPAN><BR> +'Dall neb ei gyflawn ddirnad,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ac eto mae yn wir.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +'Rwy'n credu iddo ddyfod<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O gariad lawr o'r nef,</SPAN><BR> +'Rwy'n credu fod y Duwdod<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn wastad ynddo Ef;</SPAN><BR> +'Rwy'n credu fod e'n ddigon<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I ateb cais y Tad,</SPAN><BR> +A bod maddeuant cyflawn<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I'r duaf yn ei wa'd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Dych'mygaf wel'd angelion<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'u calon bron yn brudd,</SPAN><BR> +Wrth fyn'd i uffern obry<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I ro'i cadwynau'n rhydd,</SPAN><BR> +I ollwng diafliaid allan,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fwy na rhifedi'r dail,</SPAN><BR> +I fynydd bach Calfaria,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I brofi'r <I>Adda'r ail</I>.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Dych'mygaf wei'd cyfiawnder<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'i filiau yno'n llawn,</SPAN><BR> +A'r gyfraith lân droseddwyd<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn gwaeddi, Rhaid cael Iawn;</SPAN><BR> +A'r Tad yn cilio o'r golwg,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r Iesu ar y pren,—</SPAN><BR> +Pa ryfedd bod i'r haulwen<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Dair awr i guddio'i ben!</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Dych'mygaf weli'd cythreuliaid<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'N dynwared llawenhau,</SPAN><BR> +Fod uffern yn agored,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r nefoedd wedi'i chau,</SPAN><BR> +A'r Gwr a wnaeth y cyfan<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn hongian ar y gro's,</SPAN><BR> +A'r haul yn cuddio'i wyneb,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nes gyru'r dydd yn nos.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Dych'mygaf wel'd ysbrydion<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y cyfiawn aeth i'r nef</SPAN><BR> +Yn plygu lawr yn fynych<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I edrych arno Ef,</SPAN><BR> +A bron a gwaeddi allan—<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Os Iesu gyll y dydd,</SPAN><BR> +Cawn fyned oll i garchar<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Na dde'wn ni byth yn rhydd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Mae'r Gair yn dweyd i'r meini<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I hollti fach a mawr,</SPAN><BR> +A llen y deml rwygo<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O fyny hyd i lawr,</SPAN><BR> +A'r beddau ddechreu rhwygo,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A'r meirw neidio'n rhydd,—</SPAN><BR> +Mae'n arwydd digon goleu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">I angeu golli'r dydd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +A swn y gair Gorphenwyd,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Pan floeddiwyd ganddo Ef,</SPAN><BR> +A gauodd ddrysau uffern,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Agorodd byrth y nef,</SPAN><BR> +A dynodd o garcharau<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fyrddiynau i fod yn rhydd,</SPAN><BR> +Trodd ddyffryn cysgod angeu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yn hyfryd foreu ddydd.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +'Does feddyg ar y ddaear,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Nac hefyd yn y nef,</SPAN><BR> +'Mhlith dynion nac angelion,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gyffelyb iddo Ef;</SPAN><BR> +Gall symud pechod chwerw,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">A chodi'r marw'n fyw,—</SPAN><BR> +Anturiaf fy enaid arno,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">'Rwy'n credu fod e'n fyw.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +'Ddaeth barn y Dwyfundodiaid<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Erioed i uffern, clyw,</SPAN><BR> +Maent yno'n rhwym i gredu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Fod Iesu Grist yn Dduw;</SPAN><BR> +Ac yn y nefoedd oleu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Diamheu nad oes un</SPAN><BR> +Nad ydyw'n moli'n wastad<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y Duwdod yn y Dyn.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Cymerwch eich cynghori<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Gan Lywydd dae'r a nef,</SPAN><BR> +I chwilio'r Ysgrythyrau,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Sy'n tystio am dano Ef;</SPAN><BR> +A pheidio credu'r diafol,<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Peth annymunol yw,</SPAN><BR> +Bod neb yn beiddio gwadu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Y peth a dd'wedodd Duw.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +Y man ca'dd Satan fantais<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Ar ddynion yn yr ardd,</SPAN><BR> +Pan dwyllwyd Adda i fwyta<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">O'r pren oedd wedi ei wa'rdd</SPAN><BR> +Canlyniad hyn sy'n effaith<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Hyd yma ar gyflwr dyn,</SPAN><BR> +Y diafol rhydd e'i gredu<BR> +<SPAN STYLE="margin-left: 1em">Yr hyn ni chred ei hun.</SPAN><BR> +</P> + +<P CLASS="poem"> +OWAIN DAFYDD. +</P> + +<P> +Gosodir y gân hon i fewn am fod ei hawdwr yn un o +Frodorion y Mynydd Du. +</P> + +<BR><BR><BR><BR> +<hr class="full" noshade> + +<p>***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK CERDDI'R MYNYDD DU***</p> +<p>******* This file should be named 22528-h.txt or 22528-h.zip *******</p> +<p>This and all associated files of various formats will be found in:<br /> +<a href="http://www.gutenberg.org/dirs/2/2/5/2/22528">http://www.gutenberg.org/2/2/5/2/22528</a></p> +<p>Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed.</p> + +<p>Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution.</p> + + + +<pre> +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +<a href="http://www.gutenberg.org/license">http://www.gutenberg.org/license)</a>. + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS,' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.gutenberg.org/fundraising/pglaf. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://www.gutenberg.org/about/contact + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://www.gutenberg.org/fundraising/pglaf + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://www.gutenberg.org/fundraising/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Each eBook is in a subdirectory of the same number as the eBook's +eBook number, often in several formats including plain vanilla ASCII, +compressed (zipped), HTML and others. + +Corrected EDITIONS of our eBooks replace the old file and take over +the old filename and etext number. The replaced older file is renamed. +VERSIONS based on separate sources are treated as new eBooks receiving +new filenames and etext numbers. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + +<a href="http://www.gutenberg.org">http://www.gutenberg.org</a> + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +EBooks posted prior to November 2003, with eBook numbers BELOW #10000, +are filed in directories based on their release date. If you want to +download any of these eBooks directly, rather than using the regular +search system you may utilize the following addresses and just +download by the etext year. + +<a href="http://www.gutenberg.org/dirs/etext06/">http://www.gutenberg.org/dirs/etext06/</a> + + (Or /etext 05, 04, 03, 02, 01, 00, 99, + 98, 97, 96, 95, 94, 93, 92, 92, 91 or 90) + +EBooks posted since November 2003, with etext numbers OVER #10000, are +filed in a different way. The year of a release date is no longer part +of the directory path. The path is based on the etext number (which is +identical to the filename). The path to the file is made up of single +digits corresponding to all but the last digit in the filename. For +example an eBook of filename 10234 would be found at: + +http://www.gutenberg.org/dirs/1/0/2/3/10234 + +or filename 24689 would be found at: +http://www.gutenberg.org/dirs/2/4/6/8/24689 + +An alternative method of locating eBooks: +<a href="http://www.gutenberg.org/dirs/GUTINDEX.ALL">http://www.gutenberg.org/dirs/GUTINDEX.ALL</a> + +*** END: FULL LICENSE *** +</pre> +</body> +</html> diff --git a/22528-h/images/img-006a.jpg b/22528-h/images/img-006a.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..ef273aa --- /dev/null +++ b/22528-h/images/img-006a.jpg diff --git a/22528-h/images/img-006b.jpg b/22528-h/images/img-006b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..379d456 --- /dev/null +++ b/22528-h/images/img-006b.jpg diff --git a/22528-h/images/img-010.jpg b/22528-h/images/img-010.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..3404512 --- /dev/null +++ b/22528-h/images/img-010.jpg diff --git a/22528-h/images/img-018a.jpg b/22528-h/images/img-018a.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..4037963 --- /dev/null +++ b/22528-h/images/img-018a.jpg diff --git a/22528-h/images/img-018b.jpg b/22528-h/images/img-018b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..0b51093 --- /dev/null +++ b/22528-h/images/img-018b.jpg diff --git a/22528-h/images/img-022.jpg b/22528-h/images/img-022.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..0a5bbdf --- /dev/null +++ b/22528-h/images/img-022.jpg diff --git a/22528-h/images/img-038a.jpg b/22528-h/images/img-038a.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..6fe39ba --- /dev/null +++ b/22528-h/images/img-038a.jpg diff --git a/22528-h/images/img-038b.jpg b/22528-h/images/img-038b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..af02fd4 --- /dev/null +++ b/22528-h/images/img-038b.jpg diff --git a/22528-h/images/img-042a.jpg b/22528-h/images/img-042a.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..8ff676c --- /dev/null +++ b/22528-h/images/img-042a.jpg diff --git a/22528-h/images/img-042b.jpg b/22528-h/images/img-042b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..f434e2d --- /dev/null +++ b/22528-h/images/img-042b.jpg diff --git a/22528-h/images/img-050a.jpg b/22528-h/images/img-050a.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..8120588 --- /dev/null +++ b/22528-h/images/img-050a.jpg diff --git a/22528-h/images/img-050b.jpg b/22528-h/images/img-050b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..f2a0f8e --- /dev/null +++ b/22528-h/images/img-050b.jpg diff --git a/22528-h/images/img-front.jpg b/22528-h/images/img-front.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..ab24c8c --- /dev/null +++ b/22528-h/images/img-front.jpg diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt new file mode 100644 index 0000000..6312041 --- /dev/null +++ b/LICENSE.txt @@ -0,0 +1,11 @@ +This eBook, including all associated images, markup, improvements, +metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be +in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES. + +Procedures for determining public domain status are described in +the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org. + +No investigation has been made concerning possible copyrights in +jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize +this eBook outside of the United States should confirm copyright +status under the laws that apply to them. diff --git a/README.md b/README.md new file mode 100644 index 0000000..515007e --- /dev/null +++ b/README.md @@ -0,0 +1,2 @@ +Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for +eBook #22528 (https://www.gutenberg.org/ebooks/22528) |
