diff options
Diffstat (limited to '23018-h')
| -rw-r--r-- | 23018-h/23018-h.htm | 3693 | ||||
| -rw-r--r-- | 23018-h/images/book.png | bin | 0 -> 364 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 23018-h/images/card.png | bin | 0 -> 249 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 23018-h/images/cover.jpg | bin | 0 -> 92764 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 23018-h/images/external.png | bin | 0 -> 172 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 23018-h/images/id.gif | bin | 0 -> 3927 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 23018-h/images/id.png | bin | 0 -> 3927 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 23018-h/images/if.gif | bin | 0 -> 4111 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 23018-h/images/if.png | bin | 0 -> 4111 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 23018-h/images/ig.gif | bin | 0 -> 4047 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 23018-h/images/ig.png | bin | 0 -> 4047 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 23018-h/images/in.gif | bin | 0 -> 4149 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 23018-h/images/in.png | bin | 0 -> 4149 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 23018-h/images/iz.gif | bin | 0 -> 4026 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 23018-h/images/iz.png | bin | 0 -> 4026 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 23018-h/images/titlepage1.gif | bin | 0 -> 49407 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 23018-h/images/titlepage1.png | bin | 0 -> 49407 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 23018-h/images/titlepage2.gif | bin | 0 -> 44980 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 23018-h/images/titlepage2.png | bin | 0 -> 44980 bytes |
19 files changed, 3693 insertions, 0 deletions
diff --git a/23018-h/23018-h.htm b/23018-h/23018-h.htm new file mode 100644 index 0000000..23a6c53 --- /dev/null +++ b/23018-h/23018-h.htm @@ -0,0 +1,3693 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" +"http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd"> +<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source on 2010-09-19T21:33:38.087+02:00. --> +<html lang="nl-1900"> +<head> +<meta name="generator" content= +"HTML Tidy for Windows (vers 25 March 2009), see www.w3.org"> +<title>Goethe’s Faust</title> +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=us-ascii"> +<meta name="generator" content= +"tei2html.xsl, see http://code.google.com/p/tei2html/"> +<meta name="author" content="J. D. Bierens de Haan"> +<link rel="schema.DC" href= +"http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/"> +<meta name="DC.Creator" content="J. D. Bierens de Haan"> +<meta name="DC.Title" content="Goethe’s Faust"> +<meta name="DC.Date" content="2007-10-12"> +<meta name="DC.Language" content="nl-1900"> +<meta name="DC.Format" content="text/html"> +<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg"> +<meta name="DC.Rights" content= +"Dit boek is vrij van auteursrechten in de Verenigde Staten. Als u elders woont, controleer dan de wetgeving in uw land voordat u dit boek download."> +<meta name="DC.Identifier" content= +"https://www.gutenberg.org/etext/23018"> +<style type="text/css"> +body +{ +font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif; +margin: 1.58em 16%; +text-align: left; +} +/***** Titlepage *****************************************************/ +.titlePage +{ +border: #DDDDDD 2px solid; +margin: 3em 0% 7em 0%; +padding: 5em 10% 6em 10%; +text-align: center; +} +.titlePage .docTitle +{ +line-height: 3.5em; +margin: 2em 0% 2em 0%; +font-weight: bold; +} +.titlePage .docTitle .mainTitle +{ +font-size: 1.8em; +} +.titlePage .docTitle .subTitle, .titlePage .docTitle .seriesTitle, .titlePage .docTitle .volumeTitle +{ +font-size: 1.44em; +} +.titlePage .byline +{ +margin: 2em 0% 2em 0%; +font-size:1.2em; +line-height:1.72em; +} +.titlePage .byline .docAuthor +{ +font-size: 1.2em; +font-weight: bold; +} +.titlePage .figure +{ +margin: 2em 0% 2em 0%; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.titlePage .docImprint +{ +margin: 4em 0% 0em 0%; +font-size: 1.2em; +line-height: 1.72em; +} +.titlePage .docImprint .docDate +{ +font-size: 1.2em; +font-weight: bold; +} +/***** End Titlepage *****/ +.transcribernote +{ +background-color:#DDE; +border:black 1px dotted; +color:#000; +font-family:sans-serif; +font-size:80%; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} +.advertisment +{ +background-color:#FFFEE0; +border:black 1px dotted; +color:#000; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} +.width20 +{ +width: 20%; +} +.width40 +{ +width: 40%; +} +.indextoc +{ +text-align: center; +} +.div0 +{ +padding-top: 5.6em; +} +.div1 +{ +padding-top: 4.8em; +} +.index +{ +font-size: 80%; +} +.div2 +{ +padding-top: 3.6em; +} +.div3, .div4, .div5 +{ +padding-top: 2.4em; +} +.footnotes .body, +.footnotes .div1 +{ +padding: 0; +} +.apparatusnote +{ +text-decoration: none; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .pseudoh1, .pseudoh2, .pseudoh3, pseudoh4 +{ +clear: both; +font-style: normal; +text-transform: none; +} +h3, .pseudoh3 +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +} +h3.label +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} +h4, pseudoh4 +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +} +.alignleft +{ +text-align:left; +} +.alignright +{ +text-align:right; +} +.alignblock +{ +text-align:justify; +} +p.tb, hr.tb +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +text-align: center; +} +p.argument, p.note, p.tocArgument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +text-indent:0; +} +p.argument, p.tocArgument +{ +margin:1.58em 10%; +} +p.tocChapter +{ +margin:1.58em 0%; +} +p.tocSection +{ +margin:0.7em 5%; +} +p.dateline +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +} +p.signed +{ +margin-top: 1.6em; +margin-left: 3.58em; +text-indent: -2em; +} +.epigraph +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +width: 60%; +margin-left: auto; +} +.epigraph span.bibl +{ +display: block; +text-align: right; +} +.trailer +{ +clear: both; +padding-top: 2.4em; +padding-bottom: 1.6em; +} +.figure +{ +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.floatLeft +{ +float:left; +margin:10px 10px 10px 0; +} +.floatRight +{ +float:right; +margin:10px 0 10px 10px; +} +p.figureHead +{ +font-size:100%; +text-align:center; +} +.figAnnotation +{ +font-size:80%; +position:relative; +margin: 0 auto; /* center this */ +} +.figTopLeft, .figBottomLeft +{ +float: left; +} +.figTop, .figBottom +{ +} +.figTopRight, .figBottomRight +{ +float: right; +} +.figure p +{ +font-size:80%; +margin-top:0; +text-align:center; +} +img +{ +border-width:0; +} +p.smallprint,li.smallprint +{ +color:#666666; +font-size:80%; +} +span.parnum +{ +font-weight: bold; +} +.marginnote +{ +font-size:0.8em; +height:0; +left:1%; +line-height:1.2em; +position:absolute; +text-indent:0; +width:14%; +} +.pagenum +{ +display:inline; +font-size:70%; +font-style:normal; +margin:0; +padding:0; +position:absolute; +right:1%; +text-align:right; +} +a.noteref, a.pseudonoteref +{ +font-size: 80%; +text-decoration: none; +vertical-align: 0.25em; +} +.displayfootnote +{ +display: none; +} +div.footnotes +{ +font-size: 80%; +margin-top: 1em; +padding: 0; +} +hr.fnsep +{ +margin-left: 0; +margin-right: 0; +text-align: left; +width: 25%; +} +p.footnote +{ +margin-bottom: 0.5em; +margin-top: 0.5em; +} +p.footnote .label +{ +float:left; +width:2em; +height:12pt; +display:block; +} +/****** Tables ******/ +td.sum +{ +padding-top: 2px; border-top: solid black 1px; +} +/****** Poetry ******/ +.lgouter +{ +margin-left: auto; +margin-right: auto; +display:table; /* used to make the block shrink to the actual size */ +} +.lg +{ +text-align: left; +} +.lg h4, .lgouter h4 +{ +font-weight: normal; +} +.lg .linenum, .sp .linenum +{ +color:#777; +font-size:90%; +left: 16%; +margin:0; +position:absolute; +text-align:center; +text-indent:0; +top:auto; +width:1.75em; +} +p.line +{ +margin: 0 0% 0 0%; +} +span.hemistich /* invisible text to achieve visual effect of hemistich indentation. */ +{ +color: white; +} +.versenum +{ +font-weight:bold; +} +/***** Drama *****/ +.speaker +{ +font-weight: bold; +margin-bottom: 0.4em; +} +.sp .line +{ +margin: 0 10%; +text-align: left; +} +/***** End Drama *****/ +/* right aligned page number in table of contents */ +.tocPagenum, .flushright +{ +position: absolute; +right: 16%; +top: auto; +} +span.corr +{ +border-bottom:1px dotted red; +} +span.abbr +{ +border-bottom:1px dotted gray; +} +span.measure +{ +border-bottom:1px dotted green; +} +/****** Font Styles and Colors *****/ +.ex +{ +letter-spacing: 0.2em; +} +.sc +{ +font-variant: small-caps; +} +.uc +{ +text-transform: uppercase; +} +/* overline is actually a bit too high; overtilde is approximated with overline */ +.overline, .overtilde +{ +text-decoration: overline; +} +.rm +{ +font-style: normal; +} +.red +{ +color: red; +} +/***** End Font Styles and Colors *****/ +hr +{ +clear:both; +height:1px; +margin-left:auto; +margin-right:auto; +margin-top:1em; +text-align:center; +width:45%; +} +.aligncenter, div.figure +{ +text-align:center; +} +h1, h2 +{ +font-size:1.44em; +line-height:1.5em; +} +h1.label, h2.label +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} +h5, h6 +{ +font-size:1em; +font-style:italic; +line-height:1em; +} +p +{ +text-indent:0; +} +p.firstlinecaps:first-line +{ +text-transform: uppercase; +} +p.dropcap:first-letter +{ +float: left; +clear: left; +margin: 0em 0.05em 0 0; +padding: 0px; +line-height: 0.8em; +font-size: 420%; +vertical-align:super; +} +.lg +{ +padding: .5em 0% .5em 0%; +} +p.quote,div.blockquote, div.argument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +margin:1.58em 5%; +} +.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden +{ +text-decoration:none; +} +ul { list-style-type: none; } +.castlist, .castitem { list-style-type: none; } +/***** External Links *****/ +.pglink +{ +background: url(images/book.png) center right no-repeat; +padding-right: 18px; +} +.catlink +{ +background: url(images/card.png) center right no-repeat; +padding-right: 17px; +} +.exlink +{ +background: url(images/external.png) center right no-repeat; +padding-right: 13px; +} +.pglink:hover +{ +background-color: #DCFFDC; +} +.catlink:hover +{ +background-color: #FFFFDC; +} +.exlink:hover +{ +background-color: #FFDCDC; +} +body +{ +background: #FFFFFF; +font-family: "Times New Roman", Times, serif; +} +body, a.hidden +{ +color: black; +} +.titlePage +{ +color: #001FA4; +font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .pseudoh1, .pseudoh2, .pseudoh3, .pseudoh4 +{ +color: #001FA4; +font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; +} +p.byline +{ +font-style: italic; +margin-bottom: 2em; +} +.figureHead, .noteref, .pseudonoteref, .marginnote, p.legend, .versenum, .stage +{ +color: #001FA4; +} +.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a +{ +color: #AAAAAA; +} +a.hidden:hover, a.noteref:hover +{ +color: red; +} +p.dropcap:first-letter +{ +color: #001FA4; +font-weight: bold; +} +sub, sup +{ +line-height: 0; +} +.pagenum, .linenum +{ +speak: none; +} +</style> + +<style type="text/css"> +.xd20e85width +{ +width:480px; +} +.xd20e90 +{ +text-align:center; +} +.xd20e95width +{ +width:501px; +} +.xd20e110width +{ +width:498px; +} +.xd20e132 +{ +background: url(images/ig.png) no-repeat top left; +} +.xd20e132init +{ +float: left; +width: 115px; +height: 115px; +background: url(images/ig.png) no-repeat; +text-align: right; +color: white; +font-size: 1px; +} +.xd20e148 +{ +background: url(images/in.png) no-repeat top left; +} +.xd20e148init +{ +float: left; +width: 115px; +height: 115px; +background: url(images/in.png) no-repeat; +text-align: right; +color: white; +font-size: 1px; +} +.xd20e409 +{ +background: url(images/id.png) no-repeat top left; +} +.xd20e409init +{ +float: left; +width: 115px; +height: 115px; +background: url(images/id.png) no-repeat; +text-align: right; +color: white; +font-size: 1px; +} +.xd20e557 +{ +background: url(images/if.png) no-repeat top left; +} +.xd20e557init +{ +float: left; +width: 115px; +height: 115px; +background: url(images/if.png) no-repeat; +text-align: right; +color: white; +font-size: 1px; +} +.xd20e632 +{ +background: url(images/iz.png) no-repeat top left; +} +.xd20e632init +{ +float: left; +width: 115px; +height: 115px; +background: url(images/iz.png) no-repeat; +text-align: right; +color: white; +font-size: 1px; +} +</style> +</head> +<body> + +<p style='text-align:center; font-size:1.2em; font-weight:bold'>The Project Gutenberg eBook of Goethe's Faust, by Johannes Diderik Bierens de Haan</p> +<div style='display:block; margin:1em 0'> +This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and +most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions +whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms +of the Project Gutenberg License included with this eBook or online +at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you +are not located in the United States, you will have to check the laws of the +country where you are located before using this eBook. +</div> + +<div style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:1em; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Title: Goethe's Faust</div> +<div style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:1em; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Author: Johannes Diderik Bierens de Haan</div> +<p style='display:block; text-indent:0; margin:1em 0'>Release Date: October 12, 2007 [eBook #23018]<br> +[Most recently updated: November 22, 2022]</p> +<p style='display:block; text-indent:0; margin:1em 0'>Language: Dutch</p> + <p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:0; margin-left:2em; text-indent:-2em; text-align:left'>Produced by: Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ for Project Gutenberg.</p> +<div style='margin-top:2em; margin-bottom:4em'>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK GOETHE'S FAUST ***</div> + +<div class="front"> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<p class="firstpar"></p> +<div class="figure xd20e85width"><img src="images/cover.jpg" alt= +"Oorspronkelijke voorkant." width="480" height="720"></div> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<p class="firstpar xd20e90">Goethe’s Faust</p> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<p class="firstpar"></p> +<div class="figure xd20e95width"><img src="images/titlepage1.png" alt= +"Oorspronkelijke titelpagina." width="501" height="720"></div> +</div> +<div class="titlePage"> +<div class="docTitle"> +<div class="mainTitle">Handboekjes Elck ’t Beste</div> +</div> +<div class="byline">Onder leiding van L. Simons</div> +<div class="docImprint">Uitgegeven door de Maatschappij voor Goede en +Goedkoope Lectuur Amsterdam</div> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<p class="firstpar"></p> +<div class="figure xd20e110width"><img src="images/titlepage2.png" alt= +"Oorspronkelijke titelpagina." width="498" height="720"></div> +</div> +<div class="titlePage"> +<div class="docTitle"> +<div class="mainTitle">Goethe’s Faust</div> +</div> +<div class="byline">Studie door<br> +<span class="docAuthor">Dr. J. D. Bierens de Haan</span></div> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<p class="firstpar xd20e90">Gedrukt ter drukkerij “De +Degel”, Amsterdam.</p> +</div> +<div id="pre" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="main">Woord vooraf</h2> +<p class="xd20e132"><span class="xd20e132init">G</span>oethe heeft in +de twee gedeelten van den Faust aan zijn lezers het beeld voor oogen +gesteld van den mensch en zijn hoogste streven. Niet een historisch +bepaalden persoon, gelijk in menig drama, noch een zielkundig +merkwaardig wezen, als genie of “Uebermensch” heeft hij +geschilderd; maar den mensch, die wij allen zijn. Al het fantastisch +eigenaardige van het Faust-gedicht is dichterlijke verbeeldingswijze. +Het zal ons, die over de Faust-figuur gaan filosofeeren te doen zijn, +om het menschelijke in dezen mensch, en om niets anders.</p> +<p class="signed">B. de H.</p> +<p class="signed"><span class="ex">Aerdenhout</span>, Oktober 1914. +<span class="pagenum">[<a id="pb1" href="#pb1" name= +"pb1">1</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div class="body"> +<div id="ch1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="main">I De klacht van Faust</h2> +<div class="div2" id="ch1.1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">1. De famulus Wagner, de begrensde mensch.</h3> +<p class="xd20e148"><span class="xd20e148init">N</span>auwelijks +verschijnt ons de figuur van Faust of wij vernemen zijn klacht, een +klacht zoo zeer uit de geheele persoonlijkheid opgeweld, dat wij Faust +niet kennen, zoolang wij de klacht niet verstaan. En door in haar te +verwijlen, zoodat de snaren onzer ziel meetrillen, verstaan wij haar. +Niet slechts muziek of roman willen genoten worden door medeleving, +maar ook de wijsheid, en ook datgene wat aan de wijsheid +voorafgaat.</p> +<p>Terwijl wij nu de klacht van Faust zullen uitspreken, en bepeinzen +wat zij inhoudt—zie daar ontmoeten wij een mensch in +Faust’s omgeving en met wien hij elken dag verkeert: zijn eigen +famulus, den helper bij zijn natuurkundige proeven, Wagner. Hij is een +mensch (of zeggen wij: hij is “de” mensch) die de klacht +van Faust niet kent en haar niet begrijpt en die te dezen opzichte het +niet verder brengt dan tot een schamele verzuchting. Het is langs den +famulus Wagner, dat wij tot Faust naderen; het is door tegenstelling +dat wij de beteekenis van Faust’s klacht duidelijk maken.</p> +<p class="tb"></p> +<p>“Reeds weet ik veel doch gaarne wist ik alles” +(<span lang="de">Zwar weiss ich viel, doch möcht ich alles +wissen</span>). Met deze woorden treedt de famulus Wagner uit +<span class="pagenum">[<a id="pb2" href="#pb2" name= +"pb2">2</a>]</span>Faust’s studeercel af; zij zijn kort en wel de +prachtigste karakteristiek van een benepen mensch. De man wien deze +woorden in den mond gelegd zijn, is voorgoed belachelijk en met hem het +heele ras der zijnen; de kordate weetvastheid van zoo’n schepsel, +zijn beslist voornemen om de weterij van dag tot dag te vermeerderen, +en de volkomen argeloosheid van zulk gemoed zijn zoo heerlijk +bijeengebracht in dat ééne volzinnetje, dat wij Goethe +den oprechten dank onzer harten schuldig zijn, die zoo treffend de +heele bent van weetwijzen heeft gekarakteriseerd.</p> +<p>Deze menschen hebben éen eerbied, en die is groot, voor +degenen die nog meer weten dan zij; zij hebben één +verlangen en dat is groot: hun medewetenden voorbij te streven of +althans in te halen; hoe gaarne zouden ze twee honderd jaren oud +worden, wanneer dat hun hielp om alles te weten. Zij zijn het die de +opstapeling der leervakken hebben uitgevonden en de vergelijkende +examens.</p> +<p>Wagner is de <i>begrensde</i> mensch. Maar waarin bestaat dan wel +zijn begrensdheid, terwijl toch zijn verlangen zóo ver reikt? +Tevreden met halve maatregelen vinden wij hem niet en de hoeveelheid +weten, door hem verzameld, is hem nooit genoeg, daar hij immers tot de +al-wetendheid toe zou willen voortwerken. Respektabel is de kennis der +Wagners, en zij gelijken in hoeveelheid van opgezamelde wetenschap op +musea. Hun vatbaarheid schijnt onbegrensd. Zijn zij niettegenstaande +dit een begrensd type van menschen, waarin ligt deze begrensdheid +dan?</p> +<p>Zij ligt in een eigenschap huns geestes waardoor zij den zin en +beteekenis van hun eigen weten misverstaan. In een misverstand ligt hun +begrensdheid; en het misverstand is van dien aard, dat hij die het +opeens inziet, tot de klacht van Faust vervalt. Maar ook van dien aard +is het misverstand dat men slechts krachtens geestelijke beperktheid +daarbij blijven kan <span class="pagenum">[<a id="pb3" href="#pb3" +name="pb3">3</a>]</span>en dat de ware, ruime en diepe geest niet +anders kan dan het misverstand ontsluieren en dus komen moet tot de +klacht van Faust. En deze klacht verwoest de vorige vreugde en spreekt +het vonnis uit over de schoone illusie van voorheen.</p> +<p>Wat de famulus Wagner niet verstaat is: dat al deze kennis een +nadering is tot het Onbegrepene. Ja: de diepere <i>waarheid</i> der +kennis ligt hierin—een waarheid die vooralsnog verbijstert en +verblindt, zooals ze aan Faust doet, maar die later wordt verstaan, +wanneer het Onbegrepene niet zonder meer on-begrepen blijft. De Wagners +echter verstaan niets van dezen geestelijken zin en wonderbare waarde +der menschelijke kennis: hun is het te doen om de verzameling der +weetzaken. Zij kloppen begeerig aan de deur van Faust’s +denkvertrek “om met hem te treden in geleerde overweging,” +maar niet om wijsheid. De vrees, die hen een enkelen maal bij hun +wetenschap overvalt, is niet de vrees of ook al het weten de +toenadering is tot een ontzaglijk geheim, te groot voor menschenhart. +Maar hun vrees is dat het korte leven niet genoeg zij om de hoeveelheid +der weetbaarheden te verzamelen: “de kunst is lang en kort het +leven” “eer de halve weg is afgelegd moet een arme drommel +misschien sterven.” De <i>kwantiteit</i> van het weetbare +verontrust hen soms; en zoo ze ooit over de begrensdheid onzer kennis +hebben nagedacht, dan is het om deze grenzen verkeerd te stellen: de +begrensdheid onzer zintuigen en van ons geheugen en der werktuigen die +wij aanwenden, de kwantitatieve onvolmaaktheid van het menschelijk +verstand is de eenige grens, die zij zich indenken: maar dat mogelijk +het verstand zelf (ook het ver-reikendste) niet levert wat wij ons +inbeelden, dat het verstand zelf <i>voert tot het onbegrepene</i>; dat +aldus het verstand eindigt niet bij het doel, waarvoor wij ’t +inspanden, maar bij de ontkenning des doels—dàt te +verstaan is verre <span class="pagenum">[<a id="pb4" href="#pb4" name= +"pb4">4</a>]</span>buiten het vermogen der famuli Wagner. Zoo verstaan +zij ook niet wat wèl de zin der verstandswerking mag zijn. In +hun mond past de volgende lofspraak:</p> +<p>Wij hebben met nauwlettendheid de bewegingen van gemoed en verstand +gadegeslagen, geklassificeerd en ingedeeld onder psychische wet. Wij +hebben de bronnen der historie van volken en geslachten geopend en +bestudeerd. Wij hebben de aarde opgegraven en daar de archieven +aangetroffen voor de prae-historische geschiedenis der menschheid; wij +hebben door geologische onderzoekingen den ouderdom van onze aardsche +woonplaats berekend en een algemeene voorstelling harer wordingsfazen +verkregen; de afstanden vastgesteld in het stelsel der planeten; onze +blik reikt tot eindlooze verten heen; de richting is aangewezen waarin +het menschelijk verstand nog jaren en jaren zijn onderzoekingswerk kan +voortzetten: <span lang="de">zwar weiss ich viel, doch möcht ich +alles wissen!</span></p> +<p>Oefent de verrukking der Wagners niet zekere verlokking uit en zou +men haar uitspraak niet liever aanhooren dan de klacht van Faust, de +bittere en doodelijke klacht: “Ik zie dat wij niets kunnen +weten” (<span lang="de">ich sehe dass wir nichts wissen +können</span>)?</p> +<p>“Nu heb ik, ach, filosofie, rechtswetenschap en medicijnen, en +ook helaas theologie met vurigen ijver bestudeerd. Daar sta ik nu, een +arme dwaas en ben zoo wijs als bij ’t begin. Ik heet Magister, +Doctor zelfs en trek nu al een tiental jaren, omhoog omlaag en scheef +en krom scholieren bij hun neuzen rond en zie dat wij niets weten +kunnen: dat brandt mijn hart met felle pijnen.”</p> +<p>Aldus luidt de klacht, waarmeê Fausts nachtelijke alleenspraak +in de studeercel aanvangt en waarvan geen famulus Wagner iets +verstaat.</p> +<p>Voor dezen is wetenschap nog niets anders dan lofwaardige +geleerdheid, streelend voor het menschelijk gevoel van eigenwaarde. Dat +wereld en leven <span class="pagenum">[<a id="pb5" href="#pb5" name= +"pb5">5</a>]</span><i>raadsel</i> zijn vermoedt hij niet. Tegenover de +klacht van Faust klinkt zijn tevredenheid als onbewuste bespotting van +zichzelf: “het is een groot genot zich in den geest der tijden te +verplaatsen, toeziende hoe voorheen een wijs man heeft gedacht, hoe +heerlijk ver ten laatste wij gekomen zijn.”</p> +</div> +<div class="div2" id="ch1.2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">2. Wetenschap is herleiding tot het Onbegrepene.</h3> +<p class="firstpar">De klacht van Faust betreft niet de kwantiteit van +het weten: het te weinig aan kennis. Deze kwaal ware wellicht door den +arbeid van duizend jaren te verhelpen, waarna de klacht kon worden te +boek gesteld als bewijs van het te kort in een voorafgaand stadium der +menschelijke ontwikkeling.</p> +<p>De klacht van Faust houdt in dat de kennis een nadering is tot het +Onbegrepene. Dit is het wat hem kwelt: hoemeer deze schipper zijn vaart +bespoedigt, zoo dichter nabij den kolk wordt hij gedreven, waarin elk +vaartuig vergaat. Juist het tegenovergestelde van wat hij wenscht +bereikt hij; het licht waarnaar hij versmacht blijkt duisternis. +Tevoren, toen hij als onwetende door het leven liep, was hij niet +ongelukkig; zijn behoefte aan kennis hield nog de belofte in eener +toekomstige vervulling. Thans echter is hij de kennis deelachtig en +ziet: het kennen drijft hem ijlings in de ellende: het Onbegrepene is +voor zijn oog verrezen. Het is alsof nevels den horizont onzichtbaar +maken zoodat wie kunnen leven zonder horizont, tevreden zijn met het +beperkte bestaan hun gegund. Maar zij, wie de beperktheid het leven +benauwt, doorwaden de nevelen en wat zien zij? <span class="corr" id= +"xd20e213" title="Bron: monsters">Monsters</span> die het bestaan +bedreigen.</p> +<p>Wij willen uit het begrip der wetenschap, de wetenschap van natuur +en zielsleven, nagaan waardoor Faust tot zijn klacht gedreven is. +<span class="pagenum">[<a id="pb6" href="#pb6" name= +"pb6">6</a>]</span></p> +<p>Faust heeft op alle gebied van het menschelijk weten zijn kennis +uitgebreid: wat wil het zeggen: de uitbreiding der kennis? Het wil +zeggen dat de waargenomen stof, die eerst een voorwerp was voor de +tuchtlooze fantasie, al meer onder algemeene gezichtspunten des +verstands gebracht wordt: de zonnekar met de vurige rossen en den +kloeken menner, die eertijds de fantastische behoefte der jeugdige +volken bevredigde, heeft de plaats geruimd voor een mechanische wet van +beweging naar de eischen van het tucht-lievend verstand. Nu zijn wij +verstandiger en wij zijn vooruit gegaan; wij hebben voldaan aan den +eisch onzer eigen bewustheid. Maar <i>begrijpen</i> wij nu? Het +voorbarig “ja” als antwoord op deze vraag past in den mond +der famuli Wagner.</p> +<p>Ons verstand leert ons de bizondere gevallen begrijpen uit het +algemeene; den val van een steen begrijpen we uit de algemeene wet der +aantrekking; het ontkiemen van een zaad begrijpen wij uit de algemeene +wet der organische ontwikkeling. In zoover kan men zeggen dat wij door +het verstand iets begrijpen. Maar zal dit begrijpen volledig zijn en +niet een verwijzing naar het onbegrijpbare, dan moeten wij ook het +Algemeene begrijpen—en dat kunnen wij niet. Zoo is er dan deze +reden, om welke ons verstand niet in staat is tot wezenlijk begrijpen: +dat het verstand de waargenomen wereld der bizondere gevallen +(verschijnselen, gebeurtenissen) herleidt tot het Algemeene (algemeene +wetten) en het Algemeene is voor hem onbegrijpelijk.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Voorbeeldig in ijver werkt het verstand voort aan zijn matelooze +taak, om de veelvormige en veelvervige stof der waarneming te brengen +onder de tucht van het Algemeene. Maar bij nadere bepeinzing wordt ons +duidelijk dat wij niet vermogen raadsels op te lossen, doch te +klassificeeren. Wij herleiden de raadseltjes tot <span class= +"pagenum">[<a id="pb7" href="#pb7" name="pb7">7</a>]</span>raadsels; de +bizondere raadseltjes tot algemeene raadsels; het bizondere raadseltje +van het vallen eener steen tot het algemeene raadsel der +aantrekkingskracht. Ons verstand is de ondernemer van een dierentuin, +die zijn kooien in regelmatige orde bouwt naast elkaar en geleidelijk +den toeschouwer door de opklimmende rang-orde der dierenwereld +voortleidt; elke kooi draagt een welgeschilderd opschrift, waar +geslacht en soort van het vertoonde schepsel te lezen staat. Maar het +wezen zelf dat als representant der soort zich hier voordoet, is een +onoplosbaar raadsel. Hier is de tijger, felis tigris, gevaarlijk +roofdier, exemplaar der katten-familie; orde: roofdieren (carnivora); +onderklasse: eigenlijke zoogdieren (monodelphia); klasse der zoogdieren +(mammalia) en behoorend tot de eerste type van het dierenrijk: de +gewervelde (animalia vertebrata.) Maar ik vraag u: wat loert in dat +oog? <span class="corr" id="xd20e232" title="Bron: zoo">Zoo</span> gij +mij dat dier wilt vertoonen, bij de goden leg mij uit wat de natuur is, +dat zij zulke wezens schiep en wat de <i>zin</i> der schepping is, +waarin dit dier zijn plaats heeft en: wat beteekent de tijger in de +rangorde der wezens die gij mij zoo keurig benaamdet? Of zie dien +dommen papegaai, bij welken de uil waard is vogel van Athene te zijn: +wat wil de natuur dat zij dezen papegaai in haar bosschen laat. Zonder +raadsels kwam ik in uw dierentuin, waarin ge mij de wereld zoudt +vertoonen gekatalogiseerd: ik zou uitgaan als een begrijpende; maar gij +hebt mij alleen vertoond geklassificeerde raadselen.</p> +<p>Ons verstand is de ondernemer van dien dierentuin. Het heeft een +tweeledigen arbeid: <i>vooreerst</i> de klassifikatie (schematisatie) +der waargenomen voorwerpen naar hun eigenschappen. Wanneer wij een +slak, een olifant en een nijlpaard beschouwen, blijkt al dadelijk, dat +de eigenschappen der laatste twee meer onderling overeenstemmend zijn +dan der eerste twee. Zoo ontstaat een indeeling der waargenomen wereld +in verscheidene <span class="pagenum">[<a id="pb8" href="#pb8" name= +"pb8">8</a>]</span>rangen: de anorganische wereld; de organische +(plantenrijk), de bewuste wereld (dierenrijk) en de wereld der +redelijke wezens. De <i>tweede</i> taak van het verstand is: het leven +der voorwerpen van elke klasse na te sporen; herleidend het verschil +der eigenschappen tot verschil van levensfunktie: in de anorganische +wereld is dit leven tweeërlei<span class="corr" id="xd20e248" +title="Bron: ;">:</span> chemische verbinding en ontbinding der stoffen +èn mechanische beweging; in de organische wereld is dit leven: +groei (voeding, procreatie, sterven); in de bewuste wereld: +bewust-zijn; in de redelijke wereld: denken en wil.</p> +<p>En wanneer wij nu de gekompliceerde verschijnselen, die zich overal +voordoen, herleid hebben tot de <i>enkelvoudige algemeene gevallen</i> +(wetten) van het leven eener toebehoorende klasse, dan mag ons verstand +even voldaan zijn als de famulus Wagner.</p> +<p>Maar nu begint de klacht van Faust: want, het algemeene geval der +aantrekkingskracht of van den groei of van het bewust-zijn of van den +wil: dat is juist het onbegrepene.</p> +<p>In het eerste zijn wij voldaan. Zoolang wij de waarnemingswereld +voor oogen hebben zijn wij voldaan met de wetenschap, dat de +veelvuldige werkingen, elk met hun eigen aanschijn, berusten op een +zelfde algemeenheid; de groei van deze lelie gaat evenzoo als de groei +van honderd andere planten, die gij reeds kent; bevruchting en voeding +hier geschieden gelijk als daar. Herkennen wij in het aanschouwde +natuurverschijnsel een algemeene wet, dan bevinden wij ons in een +aangename situatie daar tegenover; wij zijn niet verbijsterd als +tegenover het ongewone; wij weten heel wel het verschijnsel te +plaatsen. Te zijnen opzichte zijn wij voldaan als Wagner.... Totdat we +gaan peinzen over dat Algemeene! <span class="corr" id="xd20e260" +title="Bron: over">Over</span> den groei zelf; over ontstaan en +bevruchting en voeding en sterven. En nu niet meer over een bepaald +geval ervan, maar over deze dingen zelf; hier helpt geen analogie noch +verwijzing <span class="pagenum">[<a id="pb9" href="#pb9" name= +"pb9">9</a>]</span>naar iets anders, tenzij naar een hooger Algemeene, +dat alsdan aan uw verbijsterd oog zich vertoont. Staat ge nu niet met +uw aangezicht voor het Onbegrepene? Een steen valt.... ziedaar de +bizondere verschijning van het algemeen geval: de (wet der) +aantrekking. Ge noemt het algemeene: de aantrekkings<i>kracht</i>. +Kracht beteekent mysterie.</p> +<p>Wilt ge u verwonderen? Aanschouw gindsche pompoenstruik; voor drie +maanden ging een nietig zaad in de aarde. Thans staat daar een plant +van vollen en schoonen vorm; de groene hoekige stengels dragen fraaie +en breede bladeren, sierlijk generfd en zacht-behaard; oranje +bloemkelken pronken tusschen het groen en reeds begint zich een geel en +groen gevlekte vrucht te ronden. Bedenk nu niet de analogie met andere +gevallen van gelijken aard: bedenk het Algemeene,—den groei; de +verbandstelling tusschen het nietig ovaalvormig zaadje, dat gij +nederwierpt èn deze schoone volle plant; er is niet +één overeenkomst; het is even wonderlijk als dat een +krokodil een eikeboom werd of een paddestoel veranderde in een mensch. +Wij zijn er aan <i>gewoon</i>; maar het gewone is even groot wonder als +het ongewone; het Algemeene is puur mysterie en ondoordringbaar voor +ons wetenschappelijk verstand.</p> +<p>In het Algemeene (de algemeene wet) is niets geschied dan de +vereenvoudiging van het bizondere; het verwarde beeld, dat door de +aanschouwing voor onze oogen komt, is er tot zijn enkelvoudigen vorm, +<span class="abbr" title="dat is"><abbr title="dat is">d. +i.</abbr></span> tot denkbeeld, gereinigd. Het verstand, tot zijn grens +genaderd, heeft principieel en duidelijk het onkenbare voor den dag +gebracht, dat zich bij de onoverwogen aanschouwing der dingen alsnog +verborgen hield.</p> +<p>Wetenschap is een herleiding tot het Onbegrepene. Vandaar de klacht +van Faust: Zij die van haar de openbaring der waarheid verwacht hadden +en teleurgesteld <span class="pagenum">[<a id="pb10" href="#pb10" name= +"pb10">10</a>]</span>uitkwamen, hebben gesproken van haar bankroet. +Volkomen ten onrechte; wat zij ondervonden hebben is het bankroet +hunner verwachting. Het positivisme heeft zijn belofte niet gehouden +waar het de wetenschap tot een religie maakte. Maar de menschheid, van +welke Faust lid is, behoeft de verheldering van het innerlijk en deze +is het die zij op den moeilijken weg der wetenschap heeft gezocht.</p> +<p>Konden nu maar de Fausten inzien dat het Algemeene een poort is, wel +gesloten, maar aan den ingang van het rijk der Waarheid gebouwd, dan +zouden zij, op den weg van hun nadenken voortgeschreden hun klacht +uiten met berusting, maar nu ten einde raad, klagen zij “dat wij +niets kunnen weten.”</p> +<p>De scepticus houdt bij dit inzicht halt, en acht het +<i>wijsheid</i>. Zijn karakter brengt den eisch van intellektueele +zekerheid niet voort; het negatieve besluit is hem te meer welkom, +omdat hij nu met handhaving zijner verstandelijke reputatie het deel +des gemaks kan kiezen in het leven. En zeker: de klacht van Faust +klinkt als wijsheid tegenover de wetenswaan der Wagners; maar toch is +zij op die wijze niet bedoeld. In den mond der kleinere geesten is +Faust’s klacht de uitspraak van het zelftevreden intellekt, dat +nu met zijne wetenschap van het niet-weten een eindpunt heeft bereikt. +“<span lang="fr">Que sais-je</span>” vraagt Montaigne en +wordt door zijn onwetendheid niet verontrust. Hij was een verstandig +mensch en een elegante geest, niet zonder bekoring; maar hij was geen +Faust.</p> +<p>Ook de groote zoekers van ons geslacht, <span class="corr" id= +"xd20e295" title="Bron: Sokrates">Socrates</span> zoowel als Paulus, +hebben beleden dat de kennis waarop een menigte van halfwetenden zich +verhoovaardigt, voor den dóórschouwer een oorzaak der +vertwijfeling zou zijn, zoo hij niet tot nog hooger gezichtspunt klom. +Van Paulus is de uitspraak: zoo iemand meent iets te weten, die heeft +nog niets gekend gelijk men behoort te kennen. En Socrates zegt: +<span class="pagenum">[<a id="pb11" href="#pb11" name= +"pb11">11</a>]</span>ik, daar ik niets weet, zoo meen ik ook niet te +weten. Doch de God is wel in waarheid wijs en meent dat de menschelijke +wetenschap weinig waard is, als zeide hij: Deze o menschen is de wijste +van u, die, gelijk Socrates heeft ingezien, dat hij niets waard is in +wetenschap.</p> +<p>Faust is geen scepticus, geen twijfelaar tevreden met zijn +twijfelkunst. Het hoogere gezichtspunt, waarin de waarheid opengaat, is +hem alsnog gesluierd. Zijn klacht klinkt tegen het gewelf van zijn +studeercel in deze nacht van onderzoek en versmachting. Hoe zal deze +man aan zijn klacht ontkomen?</p> +<p class="tb"></p> +<p>Een weg der ontkoming is er en die niet maar de vlucht is van een +moedelooze. De tot twijfel en vertwijfeling vervallene kan vluchten in +den schoot der moederkerk; maar een echte ontkoming ware dat niet: +veeleer een insluimering, het moede hoofd op zijden kussen neergelegd, +terwijl de groote klokken der beschermende kathedraal de gedachten +bedwelmen en het gelijkmatig rythme den slaap begeleidt. Maar de vlucht +is voor Faust de weg der ontkoming niet. Hij zal niet ontkomen, maar te +boven komen.</p> +<p>De weg, dien men niet aanstonds vindt is deze: het leven zelf +samenvatten en verheffen tot zedelijke daad en op die wijze van binnen +uit met nieuwe energie het denken sterken. Het denken, door de +zedelijke daad des levens tot redelijkheid verdiept, heeft het +richtsnoer der waarheid in zich. Is de beschouwing over de wereld, +natuur, en historie uitgeloopen in de klacht der onwetendheid, dan zal +nu de aandacht, van deze “buiten”-wereld afgeleid, zich tot +den denkenden mensch zelf bepalen en binnen-in-zich zal men +werkelijkheid vinden en een geestelijke levensbeschouwing wordt +gewonnen. De wereld blijft dan het kleurig gordijn, waarvoor zich het +leven afspeelt. In eigen boezem wordt werkelijkheid wat daarbuiten tot +tastlooze <span class="pagenum">[<a id="pb12" href="#pb12" name= +"pb12">12</a>]</span>onzekerheid versplinterd is: “gij hebt haar +verwoest de schoone wereld, in eigen boezem bouw haar op”. Zoo +komt de geest zijn twijfel te boven en vestigt zijne zekerheid; hij +komend tot de innerlijkheid des levens, komt tot de redelijkheid van +het denken en de klacht wordt omgezet in gejuich. Er is noodig een +omzetting des levens, die niet in éen moment, maar in een +innerlijke geschiedenis zich voltrekt. Niet een “bekeering” +maar een verdieping en bevinding onzer innerlijke waarde.</p> +</div> +<div class="div2" id="ch1.3"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">3. Faust zoekt ontkoming bij de magische +fantasie.</h3> +<p class="firstpar">Maar zoover is Faust nog niet, en juist de pogingen +om tot waarheid te geraken éer hij zich in het leven werpt, +zoekend naar zijne daad—juist zijn voorafgaande pogingen hebben +een enorme bekoring. Want daarin komen groote en zinvolle vermoedens +van het menschenhart tot uitspraak. De waarheid, door het verstand niet +bereikt, wordt misschien bereikt door.... de fantasie? En ziehier de +gedachte vleugelen aandoen om fantastisch in de geestelijke waarheid +der wereld op te stijgen. Mogelijk wordt het mysterie der natuur aldus +geopend? Mogelijk heeft de fantasie den gouden sleutel der poort, +waarvan ’t verstand niet anders vermag dan de konstruktie te +bestudeeren.</p> +<p>De vooruitgang der kennis is geweest een gaan van de fantasie tot +het verstand. De oude mythologische verbeelding verklaart de +natuurverschijnselen door goden en nimfen, terwijl het latere verstand +de natuurverschijnselen verklaart door het algemeene (de algemeene +natuurwetten). Het in de aarde geworpen zaad ontkiemt volgens een +algemeene wet van organischen groei, zoo leert het verstand; maar de +mythologische fantasie houdt het daarvoor, dat een fee des nachts met +haar tooverstaf de zaden aanroert en het <span class="pagenum">[<a id= +"pb13" href="#pb13" name="pb13">13</a>]</span>leven eruit opwekt, +zoodat ze ontkiemen. Wanneer dan de mensch, ten einde des verstands en +uitgekomen bij de klacht der onwetendheid, eens vàn het verstand +tót de fantasie terugkeerde? <span class="corr" id="xd20e319" +title="Bron: of">Of</span> neen niet terugkeerde, maar +vóórtging: een nieuwe mythologie, een natuurfilosofische +mythologie uitvond, waarin de resultaten der wetenschap omgewerkt +werden in mythologischen zin? Het algemeene des verstands omgezet in +het persoons-beeld der fantasie? De algemeene werkingen der natuur +toegeschreven aan de energie van geesten?....</p> +<p>Ziehier een weg, die schijnt een weg der ontkoming aan de +klacht.</p> +<p>Het onpersoonlijk-Algemeene was de troostelooze uitkomst van het +overdenken der natuur; tegenover het Algemeene staat de mensch als +tegenover het steenen aangezicht der Sfinx. Maar deze uitkomst wordt +blij-eindig omgezet, indien het Algemeene niet meer het troostelooze +einde onzer gedachten is, doch daarin een verwantschap aan onzen eigen +geest wordt vermoed.</p> +<p>Heeft ook Schiller niet in zijn gedicht “<span lang="de">Die +Götter Griechenlands</span>” met weemoed deze orde der +fantasie verheerlijkt en uitgeroepen: <span class="corr" id="xd20e331" +title="Niet in bron">“</span>Schoone wereld, waar zijt Gij? Keer +terug o bloeiende jeugd der natuur! <span class="corr" id="xd20e334" +title="Bron: ach">Ach</span> slechts in het <span class="corr" id= +"xd20e337" title="Bron: feëenland">feeënland</span> der +dichtkunst is uw fabelachtig spoor thans te herkennen. Uitgestorven +treurt het zaadveld en aan mijn blik vertoont zich geen godheid +meer” ....wanneer zich nu wèl in het zaadveld een god +vertoonde en de wereldkrachten geestelijke machten waren, die mijn +voetspoor omringden....</p> +<p>Gij weet wat het is.... magie? Zij is niet hetzelfde als de +mythologische fantasie en wanneer misschien aan den Faustischen mensch +de dichterlijke en mythologische fantasie een oogenblik het brein +doorkruist, dan wijst hij haar toch af voor die andere: de +<i>magische</i>, zooveel zinvoller dan haar zuster. De <span class= +"pagenum">[<a id="pb14" href="#pb14" name= +"pb14">14</a>]</span>mythologische fantasie zingt, maar de magische +fluistert; de dichterlijke fantasie speelt, maar de magische werkt. Zij +verheft zich, belooft, bezweert en dreigt. Zij is vol angst en vol +belofte, geheimzinnig als de slaap en majestueus als de dood.</p> +<p>Verzeker dat de aantrekkingskracht liefde is, en noem de +electriciteit ijver; blijf niet bij deze verklaringen in het algemeen, +maar vat alle natuurwerking op als streven van geestelijke oer-wezens. +Zeg dat de liefde een liefde is van elementen-geesten en dat een +geheimzinnig huwelijk de tegengestelde krachten verbindt.... Zeg deze +inzichten tot uzelf in het half-duister van den maannacht, in uw +studeercel. Zeg ze tot uzelf, o Faust, te midden der oude perkamenten, +retorten en instrumenten, terwijl ge onrustig in vergeten geschriften +bladert.... en bevind dan de uitwerking uwer gedachten, terwijl de +smeulende lamp knettert en de nachtwind door het geopende hooge venster +steunt. Om u heen bewegen de ritselingen van opgeroepen geesten.</p> +<p>Het is de Neo-Platonische en -Pythagoreische mystiek, die aldus het +geheim der natuur wilde lezen. In de eerste eeuwen onzer jaartelling, +toen de menschelijke gedachte een bewegelijkheid had als nooit tevoren +en op alle wegen uitging om waarheid te zoeken, vond ook de magie +grooten aanhang. Jamblichus (± 300) had een beroemden naam als +filosoof, maar ook als wonderdoener en bezweerder der geesten en van +hem vertelde men, dat hij Eros en Anteros, geesten van liefde en +wederliefde, in levende gestalten uit twee bronnen van zijn syrisch +vaderland te voorschijn riep. In den tijd der Renaissance<span class= +"corr" id="xd20e351" title="Bron: ,,">,</span> toen het kerkelijk +systeem was losgemaakt en het denken ongehinderd op vrije wegen ging, +was ook aanstonds de geesten-theorie gevonden als middel tot +doorgronding van het bestaande. Heel de natuur is een werk van +geestelijke machten welke men kan leeren kennen en <span class= +"pagenum">[<a id="pb15" href="#pb15" name="pb15">15</a>]</span>op welke +men kan invloed oefenen door de magie. De naam Paracelsus zegt genoeg: +maar er is een andere naam, die in verband met Faust meer zegt: Agrippa +von Nettesheim († 1535), want deze man is niet slechts een +belijder der natuurmystiek, maar is ertoe gekomen langs den weg van +Faust. En terwijl zijn eene geschrift den titel draagt: “over de +onzekerheid en ijdelheid der wetenschappen” heet het andere +“okkulte filosofie”; de weg dóór het verstand +tot de klacht “ik zie dat ik niets weet” en vàn de +klacht tot de fantasie.</p> +<p>Nu is voor Faust de wereld veranderd en de kennis geen herleiding +meer tot het Onbegrepene. Ons eigen streven begrijpen wij: tenminste is +het feit onzer eigen strevende natuur ons zóó vertrouwd, +dat wij hier geen geheimenis achter zoeken, dan welke wij rechtstreeks +verstaan. Hetgeen aan ons streven verwant is en tot vorm van streven +kan herleid worden, achten wij ook begrijpelijk. Welke nieuwe +zienswijs, wanneer op eens de geheele natuur met haar werkingen wordt +voorgesteld als aan ons streven verwant!</p> +<p>“Wanneer de natuur u onderwijst, dan gaat de zielenkracht voor +u open en verstaat ge hoe de eene geest tot den andere spreekt”; +“de geestenwereld is niet toegesloten; uw verstand is toe en dood +uw hart. Rijs op leerling! <span class="corr" id="xd20e360" title= +"Bron: en">En</span> baad onbezwaard uw aardsche borst in het +geestes-morgenrood.” Bij de aanschouwing der magische teekens, +waardoor de beschouwer in rechtstreeksche aanraking komt met de +aangeduide geestelijke kracht, vloeit zaligheid door alle zintuigen, +een jong en vernieuwd levensgeluk stroomt nieuwgloeiend door +Faust’s zenuwen. Is het een God die in het magisch teeken die +macht heeft neergelegd? Is hij, Faust, zelf een godheid? Hem wordt het +tot licht van binnen en de werkende natuur ligt voor zijn ziel geopend! +<span class="pagenum">[<a id="pb16" href="#pb16" name= +"pb16">16</a>]</span></p> +</div> +<div class="div2" id="ch1.4"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">4. Faust’s klacht herhaald (verschijning van den +Aardegeest).</h3> +<p class="firstpar">Deze toenadering tot het wezen der natuur, en +waarbij de magiër niet slechts de natuur bedoelt, maar het hart +der wereld en der werkelijkheid zelve, heeft het kenmerk der +voorbarigheid. Wat Faust van het daglicht der wetenschap verzekert, kan +ook van het nachtlicht der magie gelden: “De geheimenvolle natuur +laat in het licht des daags zich van haar sluier niet ontdoen en wat +zij niet verkiest aan uw geest te openbaren, dat ontwringt gij haar +niet met hevels en met schroeven”. Ook voor de magische fantasie +opent zij haar geheim niet.</p> +<p>De geestesverrukking van Faust, als hij uitroept “o welke +weelde welt in dezen aanblik” is begrijpelijk. “Welke +weelde vloeit door al mijn zinnen! Ik gevoel jong en heilig levensgeluk +gloeiend door zenuwen en aderen stroomen. Was het een God, die deze +teekens schreef, die mijn innerlijke bruising bedaren, mijn arme hart +vervullen met vreugde, en met geheimzinnigen drang de krachten der +natuur rondom ontsluieren? Ben ik een God? ik gevoel mij zoo +licht!” De geestesverrukking van Faust is begrijpelijk, omdat zij +de opstijging der ziel is uit de neerslachtigheid tot de hoop. Terwijl +plotseling de klacht staakt en een nieuw vergezicht geopend wordt, +trilt de aandoening door alle zenuwen en wordt de gang der gedachten +rythmisch; de ziel is alreeds door het nieuwe licht +omstraald—zoolang de opwekking duurt. Weldra zal de weg der +fantasie een pad van vergissing blijken, wanneer het spiedend oog ook +daar de richting kwijt raakt. De denker Faust zal ontwaren, dat deze +wereld niet de gelijke is van den menschegeest en dat het Onbegrepene +ook hier mensch en wereld uit elkaar scheidt. De droomen der magie +voeren eerst recht het <span class="pagenum">[<a id="pb17" href="#pb17" +name="pb17">17</a>]</span>Onbegrepene tot vlak nabij en ontstellen den +geest, die waarheid zoekt.</p> +<p>Het was de vraag om wereld en natuur te begrijpen uit verwantschap +met den menschengeest: dan zou hun zin ontsluierd zijn en het geheim +der dingen openbaar. Maar het spreekt vanzelf, dat deze verwantschap, +al bestaat ze ook, dieper ligt dan ons <i>bewustzijn</i>. Maar zou er +sprake zijn om wereld en natuur te begrijpen uit verwantschap met den +menschengeest, dan zou deze verwantschap bestaan moeten juist met ons +<i>bewuste</i> zieleleven. Wat hielp het, zoo de natuur verwantschap +aanwees met de <i>onbewuste</i> gronden van ons menschelijk wezen? Maar +zie: het kleine gebied van ons innerlijk leven, dat met onze eigen +lantaren wordt toegelicht, is niet meer dan een oppervlakte: afgronden +liggen in ons en berghoogten verrijzen, waarvan nu en dan een vermoeden +en zelfs een innerlijke ervaring in ons ontwaakt. Wij die onszelf niet +kennen, ontberen die zelfkennis, waarbij het heelal wordt toegelicht, +en waardoor God, wereld en natuur voor ons kenbaar zijn. Uit +verwantschap met onzen onbewusten en diepen geest zou de groote wereld +door ons begrepen worden.... zoo wij niet beperkt waren tot het kleine +land van ons eigen bewustzijn. Hier blijkt de magie met haar +verbeelding van mensch-gelijke krachten in de natuur, een fantasie van +kinderlijke dwazen en gevaarlijk misbruik onzer krachten. De volledige +zelfkenner zou de ware Magiër zijn, die alsdan de magie zou +verachten en in de spiegel zijns eigenen geestes de eeuwige wereld +kennen zou zonder toovermiddel. Maar <i>deze</i> zelfkenner is onder de +menschen niet te vinden, en met de groote teleurstelling staat Faust +voor het Onbegrepene.</p> +<p>“Hoe voel ik mij u nabij” durft Faust den Aardegeest +toeroepen, die het leven en den zin der historie van aarde en +menschheid in zijn werking samenvat. “Uw gelijke ben +ik!”—maar deze moed is overmoed, <span class= +"pagenum">[<a id="pb18" href="#pb18" name="pb18">18</a>]</span>of het +is de moed der wanhoop die op dit ééne oogenblik alles te +winnen of alles te verliezen heeft. Het antwoord is verpletterend +“gij gelijkt den geest <i>dien gij begrijpt</i>, niet +mij”.... en de geest verdwijnt.</p> +<p>Zoo eindigt de eerste weg van Faust, waar hij begon, hij eindigt bij +de klacht; en het einde is smartelijker dan het begin; de tweede klacht +overtreft de eerste; zij is roerender en dieper; zij heeft geen +melancholie en geen droefheidshumor; zij heeft alleen verschrikking: +“Ik gelijk niet u? Wien dan? Ik, evenbeeld der Godheid.... ik +gelijk niet eens op u!”</p> +<p class="tb"></p> +<p>In diepe neerslachtigheid blijft Faust achter, wanneer de geest der +aarde, door zijne magische fantasie opgeroepen, hem verlaat.... +“o gelukkig wie nog hopen kan aan deze zee van dwaling te +ontkomen. Wat men niet weet, dat juist kan men ontberen, en wat men +weet is overbodig.”—Zoo spreekt hij tot zijn famulus +Wagner, die tot geen hooger gezichtspunt stijgt dan van het +interessante. De onbewust-komische kracht van deze Wagners is een +troost, waaraan de Fausten zich laven een kortstondig oogenblik. +<span class="pagenum">[<a id="pb19" href="#pb19" name= +"pb19">19</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="main">II Faust en Mefistofeles</h2> +<div class="div2" id="ch2.1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">1. Het eeuwige in den mensch (de proloog in den +Hemel)<span class="corr" id="xd20e407" title= +"Niet in bron">.</span></h3> +<p class="xd20e409"><span class="xd20e409init">D</span>e denker Faust +wil een kennis van het absolute. Met niets minder is hij voldaan, want +wat in hem leeft en beweegt is de <i>oneindige drang</i>. Faust is +eeuwigheidsmensch. De oneindige drang is het wezen zijner +menschelijkheid.</p> +<p>Hiermede is Faust niet “Uebermensch” maar <i>mensch</i>. +Hij is, zoo ge wilt, de geniale mensch. Maar het genie is niet een +menschensoort, die, buiten de kondities van het menschelijke bestaan +levend, een eigene roeping vervult en eigen karakter heeft. Het genie +is de mensch in zijn volheid, en bestaat in een zuiverder uitdrukking +van het mensch-zijn. Het genie is zich op dieper wijze van het algemeen +en waar menschelijke bewust. Zoo ook Faust: hij is zich bewust van den +oneindigen drang, die ongeweten ook in Wagner werkt. Hij is zich bewust +van de eeuwigheid in hem en daardoor streeft zijn denkerschap naar het +allerhoogste.</p> +<p>In dit opzicht zijn wij aan Faust verwant. Waarlijk, noch Faust, +noch zijn streven zouden ons belang inboezemen, zoo wij ons niet aan +hem verwant wisten en zoo niet in zijn lot een beeld van het onze +geschilderd was, hoewel in blinkender kleuren. Het loutere verhaal +boeit slechts kinderen; de geschiedenis van <span class= +"pagenum">[<a id="pb20" href="#pb20" name="pb20">20</a>]</span>iemands +worstelingen zonder meer houdt ons eenige uren bezig; maar wat in het +Faust-gedicht een eeuw lang de lezende en denkende menschheid geboeid +en verwonderd heeft, is de aanschouwing van haar eigen streven en haar +eigen levensdrang in dichterlijk beeld. Zoo is de oneindige drang het +wezen ook onzer menschlijkheid.</p> +<p>Tot het begrijpen van de Faustfiguur dalen wij af naar de +<i>gronden</i> onzer menschelijkheid; de dichter zelf heeft ons dezen +weg gewezen door aan het optreden van zijn figuur een “proloog in +den hemel” te doen voorafgaan.</p> +<p>Hier zien wij God op den hemelschen troon gezeten en door engelen +omringd. Wij hooren het gezang der aartsengelen, verheerlijkend de +werken der natuur, den omloop der zon, die instemt in den reizang der +planeten en haar dagreis met donderslag voltooit. De engelen ontvangen +sterkte uit dezen aanblik en de onbegrijpelijk verhevene werken Gods +zijn heerlijk als op den eersten scheppingsdag. Ook de aarde wentelt in +de ruimte met haar pracht in snelle beweging om en de helderheid als +van het paradijs wisselt af met diepe huiveringwekkende nacht; de zee +schuimt met haar breede vloeden; rots en zee bewegen mede in de +omwenteling der planeet, en stormen bruisen, een verband van +ingrijpende werkingen uitoefenend en bliksemende verwoesting vlamt +vooruit op het pad des donders. Maar Gods boden verheerlijken het +zachte wandelen van den dag.</p> +<p>Terwijl aldus de Aartsengelen als wereldmachten de kosmische +werkzaamheid Gods verkondigen, verschijnt Mefistofeles met zijn +ironisch beklag over den mensch. Hij kent ze de menschen, wezens die +zich aftobben, bedeeld met de rede, die een valsche schijn is van het +hemelsche licht en waarvan ze niet anders kunnen dan misbruik maken. +Een hunner is de doctor Faust, die in zijn onbevredigd zoeken de +schoonste <span class="pagenum">[<a id="pb21" href="#pb21" name= +"pb21">21</a>]</span>ster van den hemel vordert en de hoogste lust van +de aarde. Al het verhevene, dat God in dien mensch ziet, is niet anders +dan dwaze waan: zoo Mefistofeles hem maar eens mocht meenemen op +zìjne wegen, zou hij volgaarne afstand doen van zijn dusgewaande +hoogere natuur.</p> +<p>Welaan! zoo spreekt de goddelijke wijsheid over dezen mensch: hij +zij overgegeven aan Mefistofeles om van zijn oorsprong te worden +afgerukt; hij worde omlaag gevoerd op Mefistofeles’ weg: +eindelijk zal de verleider beschaamd staan wanneer hij moet erkennen: +een goede mensch blijft in het duistere gedrang zich van den rechten +weg welbewust.</p> +<p>En hieraan voegt de goddelijke wijsheid toe: al te licht verslapt +des menschen werkkracht en bemint hij de onbepaalde rust; daarom geef +ik hem den medgezel, die aanspoort en drijft en die als duivel zijn +moet in gestadige werking.</p> +<p>In dezen “proloog in den hemel” wordt dus Faust genoemd +in een ander verband dan van zijn studeercel. Eerst worden ons het +kosmisch leven en de groote werkingen der wereldmachten voor oogen +gevoerd en aanstonds daarna wordt de mensch herdacht als lid in dit +wereldgeheel. Het is God zelf, die na het gezang der aartsengelen den +naam van Faust uitspreekt. In de groote werkingen des heelals is hij +ingedacht; hij heet onafscheidbaar van zijn eeuwigen oorsprong en +treedt ons dus voor oogen als eeuwigheidswezen. Niet maar een +vergankelijk deel der aardsche verschijning is hij, maar een door God +met hoogeren inhoud toegeruste; en terwijl Mefistofeles hem vatbaar +waant voor verderf en ondergang, weet God, dat in hem een kracht woont, +door geen verderf aantastbaar. In den mensch is het oneindige; +krachtens den onuitputtelijken, oneindigen drang is hij <i>mensch</i>. +In iederen mensch is het <i>bovenpersoonlijke</i>, algemeene en +kosmische. Het wereldgeheel is in hem vertegenwoordigd, <span class= +"pagenum">[<a id="pb22" href="#pb22" name="pb22">22</a>]</span>zooals +de val van een voorwerp de aantrekkingskracht in het algemeen beduidt, +en zooals in een enkele plant de geheele natuur werkzaam is.</p> +</div> +<div class="div2" id="ch2.2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">2. De verstorende macht.</h3> +<p class="firstpar">Faust dan is vergezeld door <i>Mefistofeles</i>. +Reeds in den proloog is deze figuur toegelicht; te duidelijker blijkt +zijn wezen waar hij zich aan Faust onthult in de studeercel en in den +omgang, dien hij met zijn geleider pleegt.</p> +<p>De inkleeding der Mefisto-gedachte is evenals het Gods- en +hemelbegrip in den proloog aan de Middeleeuwsche voorstelling ontleend; +maar de gedachte zelf is mijlen ver van het Middeleeuwsche geloof +verwijderd.</p> +<p>Het Middeleeuwsche geeft hier zijn magisch-dichterlijken glans af: +de booze geest in een zwarten poedel geïnkarneerd, loopt op Faust, +die met Wagner langs de velden wandelt, in al nauwer kring toe, een +vuurspoor achterlatend. Daarna in de studeercel van Faust meegekomen en +door magische spreuken gedwongen, onthult hij zich als Mefistofeles in +de gedaante van een reizend scholier, zooals de Middeleeuwen ze bij +menigte telde en aan wier reputatie vaak een geheimzinnig verdachte +bijsmaak was.</p> +<p>Welke nu is de beteekenis van Mefistofeles in het Faustgedicht? Want +deze figuur heeft een zeer bepaalde beteekenis voor Faust. De dichter +heeft in het Middeleeuwsche beeld de Middeleeuwsche gedachte verlaten, +niet bedoeld een persoonlijken duivel, boozen geest of zelfstandig +wezen, maar een faktor van Faust’s menschelijkheid zelf, een +element <i>in</i> den menschegeest. Geen wezen naast Faust maar een +wezen in Faust.</p> +<p>In Faust vindt, gelijk ieder mensch, de goddelijke geest (die het +menschelijk <i>wezen</i> zelf is in zijn hoogere <span class= +"pagenum">[<a id="pb23" href="#pb23" name= +"pb23">23</a>]</span>Algemeenheid) eene belichaming, en Faust is zich +hiervan als van een oneindigen drang bewust. Dit hoogere en algemeene +wezen is in ons een aanleg, die zich moet verwerkelijken. Niet in eens +zijn wij die wij <i>zijn</i>. De majesteit van ons wezen is nog omhuld. +Het is nog niet openbaar wat wij zijn zullen, zegt de apostel Paulus. +Dit beteekent dat de bepaalde persoonlijkheid, die wij zijn, een grond +en diepte verbergt, die eerst in de voltooiing des levens tot volle +verschijning komt.</p> +<p>Deze oneindige drang nu verwerkelijkt zich door eerst zijn +<i>tegendeel</i> te stellen en in zich zijn tegendeel te overwinnen. Is +niet de mannelijke wijsheid veroverd op de dwaasheid der jeugd en wordt +niet de innerlijke vrijheid gewonnen na het bewustzijn van benauwing en +onmacht, zoodat alle schoonheid en waarheid onzes geestes tot stand +komen door een overwicht over het leelijke en over de leugen? Het licht +schept de duisternis, die niet anders is dan een tegenstelling des +lichts, maar daarna zal het licht de duisternis overwinnen. Daar nu de +mensch een kosmisch wezen is, doorleeft hij dezen wereldstrijd in +zichzelf; zijn oneindige drang, een werkende en scheppende macht, roept +zijn eigen tegendeel, het begrenzend en verstorend element te +voorschijn. In de triomf over dit zal de oneindige natuur zich +verwerkelijken. Faust brengt zijn Mefistofeles voort om over hem te +triomfeeren. Bij de onthulling in de studeercel verklaart Mefisto, dat +hij is een deel van die kracht, die steeds het booze wil en het goede +voortbrengt. Hij is het Faustisch deel van deze; de kracht zelve is het +duister element dat de Goddelijke scheppingsdrang voortbrengt uit +zichzelf, afscheidt en overwint; deze wil ten kwade wordt tot het goede +aangewend. In de menschelijkheid van Faust heeft hetzelfde plaats. +Faust’s titanisch wezen, werpt een duistere schaduw van zich af, +gelijk iedere mensch zijn schaduw heeft. En gelijk een schaduw met +<span class="pagenum">[<a id="pb24" href="#pb24" name= +"pb24">24</a>]</span>ons is totdat ze verbleekt, zoo is Mefisto de +reisgezel van Faust. Mefisto is de negatieve zijde van Faust’s +wezen.</p> +<p>Ook het denken van Faust is een kamp tegen Mefistofeles. En hier is +Mefisto de ontkenner van de waarheid. Tegenover den wil tot waarheid, +stelt hij de ironie en den twijfel. De twijfel is zijn beginsel omdat +daarin de oneindige waarheidsdrang is verloochend en om den +waarheidsdrang te fnuiken leert hij tevens een pedante voldaanheid met +het beetje ordinaire wetenschap, alreeds verzameld.... bij welke +voldaanheid het hooggestemd gemoed zal inslapen en ten gronde gaan.</p> +<p>De verstandsheld is met zijn wetenschap tevreden en bemerkt niet +eens, dat het denken zijn grenzen heeft. De famulus Wagner met zijn +beperkten geestesaard is nog steeds aan het verzamelen van feiten. De +grazende koeien zijn zich niet bewust, dat de natuur, die hen van gras +voorziet, mysteries in haar schoot omvat. Wie chemische formules +toepast op de stof vindt werk en bemerkt van geen grond des geheims in +deze formules zelf omsloten. Maar de eeuwigheidsmensch die ook den lust +kent van het nijvere weten, en de verleiding om zich daaraan te +vergasten, onbekommerd over diepte, hoogte en mysterie—de +eeuwigheidsmensch heeft toch verkozen de klacht over de onkenbaarheid +der wereld en wil worstelend naar de verborgen waarheid zoeken. +Voldaanheid met minder dan het volstrekte zou voor hem een +<i>ontkenning</i> van de waarheid zijn, een verderving van zijn hoogste +verlangen, een Mefistofelische leugen. Zijn eigen hoogere wezen ware +daardoor getroffen en te gronde gericht. De titanische natuur van Faust +verlangt geen gemakkelijke voldaanheid, maar streven.</p> +<p>De onvoldaanheid van Faust, die een bewustzijn is van onze +oneindigheid, wie heeft haar niet op eigen wijze nagevoeld? Zelfs de +famulus Wagner zuchtte <span class="pagenum">[<a id="pb25" href="#pb25" +name="pb25">25</a>]</span>eens: ach God, de kunst is lang en kort is +ons leven, ook hij besefte de ons opgelegde taak te groot voor +verwerkelijking. Als wij teleurgesteld zijn om het onbereikbare, of +mismoedigd ons werktuig neerleggen, over het werk ontevreden, dat wij +toch niet opgeven; als onze hoop met vreeze is vervuld.... telkens +weder schrijnt de onvoldaanheid onze worstelende natuur. Zooals een +laat-zomer-avond ons met zijn melancholie overvalt, zoo stort het leven +een droefheid om het oneindige in ons uit. Ons bepalen bij de genoegens +en voldoeningen, die het menschelijk bestaan meebrengt kunnen wij niet. +Zoo wij onszelven toestonden voldaan te zijn, het ware een onderwerping +aan Mefistofeles.</p> +<p>Mefistofeles is een verleider, die ons poogt af te leiden van onze +hooge menscheroeping; maar zijn oogmerk ligt verder dan een verleiding +zonder meer; de verleiding is niet meer dan middel en het doel, +waarheen hij streeft is <i>verstoring</i>. Hij wil verderven, te niet +doen. Hij wil den waren levensdrang vernietigen.</p> +<p>“Ik ben de geest die steeds ontkent” roept hij tot +Faust. Wel is waar is het onmogelijk om louter ontkennend te zijn en +niet anders dan ontkennend en verstorend te werken; want de ontkenning +staat in dienst van een erkenning (<span class="abbr" title= +"namelijk"><abbr title="namelijk">nl.</abbr></span> de erkenning van +het tegenovergestelde)—maar dit is bewijs te meer, dat Mefisto +niet als zelfstandige grootheid bedoeld is, maar als een deel van +Faust’s persoonlijkheid. Van zijn standpunt uit “is alles +wat bestaat waard om te gronde te gaan”. Immers al wat bestaat, +bestaat krachtens een drang van leven, en deze drang zelf wordt door +Mefisto verstoord. Hij, die in allen menschelijken arbeid het teeken +ziet van den drang ten leven, acht het beter dat niets ontstond; en +daar het booze de verwoesting is van het levensgeluk, noemt hij het +booze zijn eigenlijke element. Let wel: niet om <span class= +"pagenum">[<a id="pb26" href="#pb26" name="pb26">26</a>]</span>het +kwaad als zoodanig, maar om de verstorende uitwerking daarvan.</p> +<p>Met plechtiger gebaar dan men van dezen ironischen verwoester +verwachten zou, redeneert hij tot Faust: “Ik ben een deel des +deels, dat in den aanvang het al was: een deel der duisternis, waaruit +het licht geboren werd, het trotsche licht, dat nu aan zijn moeder de +nacht den ouden rang en plaats misgunt.” Ja<span class="corr" id= +"xd20e508" title="Niet in bron">,</span> Mefistofeles is het tegendeel +der goddelijke scheppingskracht, en waar deze uit den chaos het licht +als levenskracht doet verrijzen, daar zal eens, gelijk hij hoopt, het +licht tot den duisteren chaos terugkeeren en alle schepping des lichts +zal zijn vergaan.</p> +</div> +<div class="div2" id="ch2.3"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">3. Mefistofeles: ontkenning en ironie.</h3> +<p class="firstpar">Wij komen hier nog eenmaal terug op onze bewering, +dat Mefistofeles een deel is van Faust zelf. De oneindige levensdrang +stelt zijn tegendeel om in de overwinning hierover zichzelf te +bevestigen, en aldus het oneindige en eeuwige in ons te verwerkelijken. +De zin tot hoogste waarheid moet eerst den twijfel doorleven en deze +komt niet van elders, maar is een voortbrengsel van ons eigen wezen. +Worstelend met haar eigen negatie komt onze diepe menschelijkheid tot +de overwinning.</p> +<p>Is het raadselachtig, dat Faust-zelf zijn Mefistofeles voortbrengt? +Zeker niet, wanneer wij bedenken dat in de wereld tegenstrijdige +beginselen noodwendiglijk met elkaar verbonden zijn, en dat het eene de +ontkenning is van het andere. De oneindigheid is ons wezen en wij leven +onder eindige voorwaarden: zoo moeten deze laatste zich tegen ons +keeren. Wij bestaan uit eindige faktoren, al onze daden zijn pogingen, +onze liefde is maar betrekkelijk en ons kunnen is begrensd; geen +kunstenaar die in eigen werk meer ziet dan de halfgeslaagde uitdrukking +zijner idee. Het werk keert <span class="pagenum">[<a id="pb27" href= +"#pb27" name="pb27">27</a>]</span>zich tegen hem en al onze pogingen +verschijnen ons als een ontkenning onzer oneindigheid.</p> +<p>Op hoeveel hooger trap onze levensuitingen bedoeld zijn, zooveel te +meer zijn ze mislukt: is er één godsdienstige vorm, die +niet jammerlijk achterblijft bij de religieuze idee? Zoo ooit dan treft +ons hier de Mefistofelische ironie, die onze hoogste bedoelingen +verstoort. De menschegeest is een oceaan, die moet omvat worden in een +vijver: de eindigheid onzer levensvoering keert zich als een verstorend +geweld tegen ons hooger ik.</p> +<p>Dat in onze levensvoering een ontkenning schuilt tegenover ons +hoogere wezen, is voor iedereen ondervindbaar, die niet, als de +heroën, alle verleiding te boven is. Maar wij menschen pogen het +eindige met het oneindige te verzoenen; wij regelen voorloopig onzen +wil naar ons vermogen, aldus den oneindigen levensdrang niet +ontkennend, maar hem tijd gevende en een toekomst belovend, om zijn +vollen aanleg te verwerkelijken. Daarbij komt, dat de geestelijke +verrichtingen, die het meest dien drang aanzetten, natuurbewondering, +kunst, wijsbegeerte, godsdienst, dezelfde zijn, die hem bevredigen, +zoodat een geleidelijk te vervullen taak, die zich tot in verre +verschieten verlengt, de gelukkige afleiding is voor een al te hevig +innerlijk konflikt.</p> +<p>Maar toch blijft de tegenstelling bestaan en zoo ons eeuwige wezen +zich bedreigd weet door de Mefistofelische verleiding, rijst het op en +keert zich tegen Mefistofeles en zijn arglistige ontkenning, ja keert +zich tegen alle zinnelijke voldaanheid, als waarin zich Mefistofeles +met de bedoeling om het oneindige te belagen, vermomd heeft. De +Indische leer der begoocheling, die de geheele zichtbare wereld als +onware schijnwerkelijkheid verwerpt; de Neo-platonische leer, dat de +ziel zich in deze wereld bevindt als in een gevangenschap; het +christelijke ascetisme, dat alle zingenot <span class="pagenum">[<a id= +"pb28" href="#pb28" name="pb28">28</a>]</span>verwerpt; de mystische +versmachting van een heilige Theresia; het oneindigheidsverlangen der +duitsche Romantiek en niet het minst de wijsgeerige benadering van het +Absolute, waarbij de menschegeest zich van de eindigheid der ervaarbare +wereld bevrijdt—zij alle zijn de poging van den +oneindigheidsdrang om de aardsche begrenzing omver te stooten. Zij zijn +een tebovenstijging boven de aardsche voldaanheid, door Mefistofeles +aangepraat en waarmeê hij ons innerlijke wezen verstoren wil. De +hooggestegen geesteskracht getuigt alsdan tegen maatschappij, +bestaanden godsdienstvorm, overlevering, zede, instelling, kerk, +eigendom, huisgezin, zinnenschoon. Alle voorwaarden der gewone +levensvreugd moeten het ontgelden, omdat Mefistofeles zich in hen heeft +vermomd als vijand onzer oneindigheid. De oneindigheidsdrang zegeviert; +verscheurt de begoocheling, bevrijdt de ziel en verzaakt de wereld, met +alle historisch gegroeide en betrekkelijke werkelijkheid in botsing. +Het absolute bevestigt zich door het nietige en betrekkelijke te +verstoren. Zoo overwint de oneindigheid in ons den Mefistofeles.</p> +<p>Maar voorloopig is de verhouding nog andersom en kant zich Mefisto +met verstorende bedoeling tegen Faust, Meesterlijk hanteert hij de +ironie, dit ideëele middel om de waarheid omver te loopen; de +ironie rukt alles uit zijn hooge verband en brengt het verhevene tot +het alledaagsche terug. Zij is het vuur van den wereldbrand, de +verwoestende vlam, dienaresse van het Niet. Mefisto zegt, na zijn +uitspraak dat uit alle wereldelementen het leven ontspringt: “had +ik mij niet de vlam voorbehouden, er ware niets eigens voor mij +overgebleven.” Dat echter de ironie wondt, maar niet kan dooden +wat leeft, dat zij geen macht is, maar een onmacht, is niet aan +Mefistofeles, maar wel aan Faust bekend. Op juiste wijze karakteriseert +Faust het vergeefsche werk van zijn tegenstander: “Zoo heft gij +<span class="pagenum">[<a id="pb29" href="#pb29" name= +"pb29">29</a>]</span>tegen de eeuwig werkzame heilzaam-scheppende macht +de koude duivelsvuist op, die gij boosaardig balt, doch +vergeefs”.</p> +</div> +<div class="div2" id="ch2.4"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">4. De weddenschap van Faust en +Mefistofeles<span class="corr" id="xd20e535" title= +"Niet in bron">.</span></h3> +<p class="firstpar">Maar Faust zal eerst gaan op den weg van +Mefistofeles, alvorens hij zijn tegenstander overwint. Hij die in het +zoeken naar de absolute kennis is teleurgesteld en geschokt is in het +bewustzijn van zijn oneindige menschewaarde, is te meer vatbaar voor de +Mefistofelische verleiding. Mefisto acht dat Faust op dit oogenblik +gaarne een weinig zinnenroes als surrogaat voor zijn +oneindigheidsverlangen zal aanvaarden en dat dan de oneindigheidsdrang +wel bezwijken zal. Inderdaad is Faust, ook al zal hij met Mefisto +meegaan, zich van de onverstoorbaarheid zijner hoogere natuur bewust, +zooals in den proloog verklaard werd: een goede mensch is in het +duistere gedrang toch zich van den rechten weg bewust. Nooit zal Faust +bevredigd bij den zinnenlust, die de negatie zijns wezens +is<span class="corr" id="xd20e539" title="Niet in bron">,</span> +verwijlen. Nooit zal hij de oneindigheid vergeten. Werd hij inderdaad +bevredigd, dan zou hij verzinken in de macht van het onwezen, dat tot +hem sprak: al wat ontstaat is waard om te gronde te gaan.</p> +<p>Hier ligt de beteekenis der weddenschap tusschen Faust en Mefisto. +Uit Mefisto’s oogpunt schijnt het mogelijk den levensdrang van +Faust in de ontkenning te doen ondergaan. Immers zoodra hij met +bevrediging in het betrekkelijke en in den zinnenlust verwijlt, doet +Faust afstand van zijn ware menschelijkheid. Mefisto, de negatieve, +acht dit mogelijk, daar hij den inhoud van het menschelijk wezen niet +begrijpt. Indien maar Faust’s geest zich een weinig beperken wil, +meent hij, is het geen reuzenwerk hem te voeren tot die zelfvoldaanheid +waarmee hij ten ondergaat. Met verleidende woorden poogt Mefisto den +oneindigen <span class="pagenum">[<a id="pb30" href="#pb30" name= +"pb30">30</a>]</span>drang te binden. “Wat gij wilt, zoo spreekt +hij tot Faust, het al-tegelijk, dat is slechts voor een God gemaakt. +Gij zijt tenslotte.... wat gij zijt, ook al zet ge u een pruik van +millioen lokken op het hoofd en zet uw voet op hakken van meters +hoog.”</p> +<p>Faust daarentegen ontkent bij zichzelf de mogelijkheid van +vernietiging; hij weet dat de oceaan niet in een drinkbeker kan +geledigd worden en dat het oneindige bewustzijn niet bevredigd wordt in +een oogenblik van zinnenlust. Daarom durft hij zonder aarzeling de +weddenschap met Mefisto aan: “wanneer ik ooit bevredigd mij op +het bed der traagheid neerleg, zoo zij het met mij gedaan; kunt gij mij +door vleierij beliegen en mij bedriegen door het genot, zoodat ik +mijzelf behaag, dan zij mijn laatste dag aangebroken. Wanneer ik tot +het oogenblik zeg: blijf, want gij waart schoon genoeg, sla mij dan in +boeien, want dan mag ik te gronde gaan. Deze weddenschap ga ik aan met +u!”</p> +<p>De zinnelijkheid, eensdeels het uitingsmiddel onzer geestelijke +natuur, is anderzijds een ontkenning onzer hoogste waarde. De mensch +als geestelijk wezen is zich van de ontoereikendheid en onmacht der +zinnelijke natuur bewust. Krachtens dit hooge besef durft Faust de +weddenschap met Mefistofeles aan. <span class="pagenum">[<a id="pb31" +href="#pb31" name="pb31">31</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="main">III Faust in de wildernis</h2> +<div class="div2" id="ch3.1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">1. Zelfverlies in den zinnenlust</h3> +<p class="xd20e557"><span class="xd20e557init">F</span>aust heeft door +zijn klacht om het hoogere weten het geloof betoond aan zijn oneindige +wezenheid. En toen zelfs de magie hem niet tot het inzicht der waarheid +leidde, heeft hij waarheid gezocht bij den dood. Faust wil sterven +opdat de dood hem wijs make: hij wil dat duister ingaan, dat bij het +binnendringen misschien zich als het geopenbaarde geheim onthullen zal. +Door den dood heen grijpen naar het absolute. Vandaar dat hij +plotseling in jubel uitbreekt: de aardgeest heeft hem verbijsterd, maar +desniettegenstaande heeft hij zelf den weg der waarheid gevonden. En +waarlijk niet in wanhoop, maar in den triomf begroet hij den giftbeker: +“ik groet u gij kristallen schaal, die ik nu met eerbied aanvat; +in u vereer ik menschelijk vernuft en kunst. Gij samenvatting der zoete +sluimersappen, uittreksel aller doodelijke krachten, bewijs thans uw +gunst aan den meester! Ik zie u, de smart verzacht; ik vat u aan: ik +voel mijn jacht verminderen; de vloed des geestes gaat over in eb en +wijst mij naar de volle zee henen; het spiegelende water glanst aan +mijne voeten en tot nieuwe oevers lokt een nieuwe dag.... bereid gevoel +ik mij op nieuwe baan het luchtruim te doordringen naar sferen van +nieuwe werkzaamheid. O hooge leven, <span class="pagenum">[<a id="pb32" +href="#pb32" name="pb32">32</a>]</span>o godenweelde! Te voren nog een +worm en nu reeds verdien ik deze. Keer vastbesloten den rug toe aan de +aardsche zon; vermeet u slechts de poort te openen langs welke ieder +mensch het liefst voorbijsluipt! Hier is het oogenblik gekomen om door +daden te bewijzen, dat mannenwaarde niet voor godenhoogte +terugwijkt!”</p> +<p>Nochtans bezwijkt dit doodsenthousiasme voor den zang des levens, +die stroomend van de Paaschklokken in Faust’s studeercel +binnendringt. De weg door den dood tot het mysterie is op eens +versperd. Een andere weg moet zich openen. Deze ligt van de studeercel +in de <i>menschelijke samenleving</i>. De oneindige drang, welke +Faust’s natuur is, zal hier niet ondergaan, slechts anders +gericht worden. In het leven waar hij nu ingaat, geldt zijn weddenschap +met Mefistofeles.</p> +<p>In de menschenwereld, waarin Faust door Mefisto geleid wordt, had +zijn oneindigheidsdrang zich kunnen voordoen als een Napoleontische +heerschzucht of als de zucht naar apotheose, zooals der Romeinsche +Caesaren; zelfs had hij naar het wonderbaarlijke kunnen streven gelijk +Apollonius en Cagliostro. Immers op deze wijze kon Mefisto gepoogd +hebben aan zijn hevige verlangen te gemoet te komen. Maar de +oneindigheidsdrang onder Mefisto’s leiding openbaart zich in een +<i>onstuimige zinnelijkheid</i>: “de draad van het denken is +doorgebroken; van alle wetenschap walg ik: laat ons in de diepte der +zinlijkheid gloeiende hartstochten stillen! Storten wij ons in den roes +des tijds en in de wenteling der gebeurtenissen!” Meen echter +niet dat Faust in deze razernij een voldoening zoekt en zich aan +Mefistofeles zal gevangen geven. Veeleer zal hij als een stormwind alle +geluk en geluksvoorwerp uiteen blazen en eerste stort hij zich in het +niets dan zich te vleien met begoocheling. Vandaar ook zijn +schrikwekkend woord: “ik vervloek alles wat de ziel omspant met +lokwerk van begoocheling! vervloekt zij de hooge <span class="corr" id= +"xd20e571" title="Bron: illuzie">illusie</span> van den menschelijken +geest, vervloekt <span class="pagenum">[<a id="pb33" href="#pb33" name= +"pb33">33</a>]</span>de verblindende schijn; vervloekt de bedriegelijke +droom van roem en bezit, van vrouw en kind en knecht en heer; vervloekt +het balsemsap der druiven en vervloekt de zaligheid der min; vloek over +de hoop en over het geloof en vloek voor alles over het +geduld!”</p> +<p>De zinnenbegeerte van Faust is geheel anders dan Mefistofeles +bedoelt. Zij stamt uit den oneindigen drang naar zielsverzadiging en +kenmerkt zich door voorbijstreving van haar doel. Zij wil niet +genieten, maar zich verliezen. Tevoren was Faust’s leven +ontbering<span class="corr" id="xd20e578" title="Bron: :">;</span> nu +wil hij niet-ontberen en zijn geweldig streven tot het uiterste der +gevoels-spanning voortzetten en in zielsverrukking sterven. +“Zalig wien de dood in den glans der overwinning de bloedige +lauwers om de slapen windt; zalig wien hij na de razernij van den dans +in de armen van een meisje aantreft.” Of anders verkiest hij een +snerpende ontgoocheling, die met zijn geestesaard beter overeenstemt +dan de voldoening welke Mefisto belooft: “Hebt gij spijs die niet +verzadigt, rood goud dat als kwikzilver mij in de hand ontloopt; een +spel waarbij men nimmer wint; een meisje dat aan mijn borst gelegen, +zich reeds met het wenken der oogen aan mijn nabuur verbindt; de +godenlust der eer die als een meteoor verdwijnt—geef ze mij! Toon +mij de vrucht die verrot eer men haar plukt!” Faust wijdt zich +aan de dronkenheid en het genot dat met smarten zegent, aan den haat +der liefde, aan het verdriet, dat de ziel verkwikt. Voor geen smart +gesloten, wil hij genieten wat toebedeeld is aan de gansche menschheid, +haar vreugd èn jammer; zijn eigen zelf tot het zelf der +menschheid verbreeden, en met haar wil hij ten onder gaan.</p> +<p>Ziehier de zinnenbegeerte van dezen titanischen mensch. Het is geen +genot dat hij zoekt. “Gij hoort toch: om vreugd is het mij niet +te doen.” Het is zelf-verlies; <span class="pagenum">[<a id= +"pb34" href="#pb34" name="pb34">34</a>]</span>gelijk hij door een teug +uit den giftbeker zichzelven gewelddadig wou inslingeren in het +mysterie des doods, zoo werpt hij zich thans in de zinnelijkheid met de +onstuimigheid van zijn rusteloos gemoed. Hoe zou het mogelijk zijn dat +Mefistofeles dezen stormenman in zijne bedwelming ving! Onder de +leiding echter van zijn verstorende macht is het voor Faust niet anders +mogelijk dan te vertoeven in een wildernis.</p> +<p>Het omslaan uit den weetdrang naar den zinnenlust heeft vele lezers +van Goethe’s gedicht verwonderd; het kwam hun voor dat de Faust +van den eersten monoloog, de uitspreker van de klacht, èn de +Faust, die Gretchen verleidt niet meer gemeen hebben dan den naam, en +dat wij in waarheid een geheel ander karakter voor oogen hebben hier en +daar. Bij deze beoordeeling vergeet men echter dat de Faust geen +psychologisch persoonsdrama is, gelijk in de school der Fransche +klassieke gegeven werd; maar een symbolisch gedicht. Racine had zeker +van den Faust niets begrepen en hem uit een oogpunt van dramatische +kompositie dubbel en dwars afgekeurd. De eenheid van gedrag des +hoofdpersoons is ver te zoeken. Faust is geen bepaalde persoon; maar +hij is de <i>mensch</i> en de mensch in verscheidene fasen van het +oneindigheidsbewustzijn; de tafereelen van het dichtstuk hangen niet +samen als voorvallen uit het leven eener bepaalde <span class="corr" +id="xd20e590" title="Bron: menschefiguur">menschenfiguur</span>. Het +geestelijk leven kan zich verjeugdigen. Het kan zijn dat een grijsaard +voller idealist is dan een jonkman, die zijn levenslust verloor; men +kan eerst oud zijn naar den geest en daarna jong. Zoo verschijnt Faust +in het begin als bejaard man en in de Gretchen-episode als een jeugdig +kavalier. Hier zijn geestelijke fasen in beeld gebracht. De +verjongingsdrank, dien de dichter aan zijn held in de heksenkeuken te +genieten geeft, is niet anders dan de aanwijzing van overgang tot +nieuwe <span class="pagenum">[<a id="pb35" href="#pb35" name= +"pb35">35</a>]</span>geestesfase. Moge hierdoor het Faust-drama een +onwaarschijnlijkheid hebben en verwarring stichten voor een uitwendigen +verstaander, de inwendige toedracht is zoo geheel waar en de inwendige +eenheid des poeëems zoo onbestrijdbaar, dat de verbazing over +verschillende gestalten van Faust allen grond verliest.</p> +</div> +<div class="div2" id="ch3.2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">2. De onmacht van Mefistofeles (Faust in +Mefisto’s leiding)</h3> +<p class="firstpar">De wildernis waarin Mefistofeles Faust vergezelt +heeft verschillende gebieden; Faust vertoeft tusschen de drinkende +boeren in Auerbachs wijnkelder, bezoekt de heksenkeuken, verwijlt in de +zoete vreugde van Gretchens liefde en komt te gast met de heksen in +Walpurgisnacht. Alleenlijk het verkeer met Gretchen oefent een schoone +verleiding uit en daarin schijnt het soms als zal Faust de weddenschap +verliezen door tot het oogenblik te zeggen: houd stand, want gij zijt +schoon genoeg. Voor Gretchen misschien zal hij den oneindigheidsdrang +verloochenen. Is zij niet het toonbeeld der lieve onschuld van het +aardsche geluk? In haar is de wereld op haar schoonst, gelijk in den +bloei der vruchtboomen op een zonnigen Meimorgen. Zoo er onbetwist +geluk is en zijn mag, en zoo wij met de wereld en het leven ons +verzoenen, en de vraag naar het oneindige met reden tot zwijgen +gebracht wordt—het is bij de aanschouwing eener zoo landelijke en +vredige lieflijkheid, als wij in hare verschijning belichaamd zien.</p> +<p>Maar ach, nu Faust’s oneindigheidsdrang in Mefistofeles’ +leiding tot een verstorend geweld werd en nu zijn begeerte zoo hevig +brandt als te voren zijn drang naar kennis, nu kan het niet anders of +het geheele geluk van Faust en van Gretchen moet als tot een wildernis +vergaan.</p> +<p>Het meisje, wier leven door den storm van Faust’s <span class= +"pagenum">[<a id="pb36" href="#pb36" name= +"pb36">36</a>]</span>hartstocht verwoest wordt, staat niet als een +vreemdeling buiten Faust, maar houdt verband met de aardsch-nederige en +tevredene zijde van Faust’s eigen karakter. Het levensproces eens +menschen is een proces in de ziel en de dichter stelt het in beelden +voor en laat het dus buiten den mensch voorvallen. Maar in deze beelden +ligt de aanduiding van de worstelingen des karakters. Faust’s +karakter heeft de lieflijke, humane zijde evenzeer als de titanische, +maar zij is geen hoofdeigenschap en zal dus door den oneindigen drang +worden aangestormd. De behoefte aan levensgeluk is hem gelijk allen +menschen eigen. Hoe vrij heeft hij geademd in de voorjaarsnatuur van +den Paaschmorgen, terwijl de vroolijke menigte de wegen vult. Te midden +van deze heeft hij zich mensch gevoeld en zijn recht op het leven +erkend. In de liefde voor Gretchen eindelijk werden de teerste snaren +van het menschelijk gemoed aangeslagen. Het konflikt tusschen den +oneindigen drang en den aardschen vrede, is een konflikt, waarmede wel +de bestaande orde der maatschappij wordt aangetast, maar dat ten slotte +in de ziel van dien titanischen mensch zelf wordt uitgestreden. De +woede der titanische zinnelijkheid komt aldus Faust, in het beeld van +Gretchen, op een ondergang van alle aardsche vreugd te staan; hij +verstoort zijn aardsche bestaan door den drang der oneindigheid en +eindigt hier met nog heviger klacht, dan welke hij ophief na de +verschijning van den aardgeest; een klacht welke ditmaal een aanklacht +is tegen de macht der verstoring: “Hond, afschuwelijk ondier, +word o slang veranderd in de hondgestalte waarin gij mij verscheent; +verander in uw lievelingsbeeld en kruip op den buik in het stof, en ik +trap u met den voet, verworpeling. Ellende, door geen menschenziel te +vatten, dat meer dan éen ziel in de diepte van zulken jammer +verzinken moest....” “O ware ik nimmer geboren.” +<span class="pagenum">[<a id="pb37" href="#pb37" name= +"pb37">37</a>]</span></p> +<p>Het einde van dezen weg in de wildernis van het leven bereikt Faust +in zijn wilden dans met de heksen op den Blocksberg in Walpurgisnacht. +Alleenlijk deze fantastische spookwereld blijft nog over, nu Faust in +Gretchens omgang het verlangde oogenblik der voldaanheid niet heeft +beleefd. Mefisto zal hier hem tot het laagste punt des levens +heenvoeren. Mogelijk dat het walgelijke aan zijn titanischen drang +voldoet, nu hij het bekoorlijke verwierp. Aan den heksendans is +tenminste een diabolisch genot te beleven, en daar niets anders +overblijft zal misschien Faust zich hier gewonnen geven. Bereidwillig +laat hij zich meevoeren. Door een dwaallicht geleid, schrijden Faust en +Mefisto de tooversfeer binnen, de rotsen hebben menschen-neuzen, +spookvogel, kievit en ekster zijn wakker gebleven en de hagedissen +kruipen met de muizen door het struikenbosch, terwijl boomwortels uit +den bodem steken en glimwormen een verwarrend geleide geven. Onderwijl +draait het geheele landschap en is het alsof rots en boomen gezichten +trekken; vuurgloed en lichtstrepen maken de wereld geheimzinnig; vonken +storten zich uit als fonteinstralen en de geheele rotswand is verlicht. +Onderwijl steekt de storm op en schudden de denneboomen, wier takken +afbreken al krakend; gegier, gesis en geraas doorblaast de lucht en +langs den geheelen berg stroomt woedend een tooverzang. Een menigte van +heksen nadert door de lucht varende, zoodat Mefisto voor Faust +<span class="corr" id="xd20e609" title="Bron: moet ruimte maken">ruimte +moet maken</span> opdat hij niet worde omvergeworpen. Zij wijken ter +zijde en terwijl bij uitgegloeide kolen een klein gezelschap van oude +heeren zitten, vinden zij weldra twee heksen, een oude en een jonge; en +terwijl Mefisto de oude grijpt voor den dans dwingt hij Faust om met de +jonge om te springen.</p> +<p>Dit oogenblik is het dieptepunt der leidingen van Mefistofeles. Hij +meene echter niet, dat de Faustische geest hier iets anders zal +beseffen dan afkeer. Reeds <span class="pagenum">[<a id="pb38" href= +"#pb38" name="pb38">38</a>]</span>zoovele malen is Mefisto’s +onmacht gebleken om Faust te verderven. Elke periode zijner werking +eindigt met een zelfbevrijding. In den wijnkelder van Auerbach, heeft +Faust het gansche schouwspel met onverschilligheid bijgewoond, en +wanneer ten slotte de lustige drinkers uitroepen “wij voelen ons +heelemaal kanibalisch lekker gelijk aan vijfhonderd varkens” +heeft hij nog slechts éen wensch te uiten: ik verlang nu heen te +gaan. In de heksenkeuken wordt Faust geboeid door het in den spiegel +aanschouwde beeld van Helena: een nieuw verlangen wordt in hem levend, +maar voor het overige vindt hij in al het gedoe dezer onsympathieke +wezens niets dan smakeloos bedrog. Daarop volgt de Gretchen-episode. +Ongekende gevoelens van teedere bekoring stillen de machtige +levensdorst van Faust; en misschien zou hij hier het gevaarlijk +oogenblik bereiken, zoo niet een geheimzinnige aantrekkingskracht hem +uit de oase naar de woestijn terugtrok. Deze vreugde moet eindigen in +wanhoop; ook terwijl Gretchen zijn gemoed en zinnen bevredigt, verkeert +Faust in de wildernis, die weldra zich in groot onheil openbaren zal. +De scala der aandoeningen van <span class="corr" id="xd20e616" title= +"Bron: Gretchen’s">Gretchens</span> gemoed teekent deze afzinking +naar het jammer, waarin Faust aan Mefisto ontkomt; terwijl de +genotsbevrediging hem aan Mefisto zou hebben overgeleverd. Bezorgdheid +is de grondtoon van haar liefde, sedert haar ontboezeming “mijn +rust is henen, mijn hart is bezwaard” en het klagende lied voor +het beeld der Mater Dolorosa is zóo van leed vervuld, dat wij +hier het ergste voorzien: “help en red mij van smaad en dood! ach +buig gij smartenrijke genadig uw aangezicht tot mijn ellende +neer!” Het leed van Gretchen zal het leed van Faust blijken; het +is niet anders dan de afspiegeling van zijn titanische natuur, die alle +aardsche verhoudingen verbreekt en wiens geluk vanzelf in ongeluk +omslaat. Wanneer dan Gretchens broeder Valentin in een <span class= +"pagenum">[<a id="pb39" href="#pb39" name= +"pb39">39</a>]</span>tweegevecht met Faust is omgekomen, nadat ook haar +moeder, niet zonder schuld der gelieven, gestorven is en bij den +lijkdienst in de domkerk het dreunend orgel den donkeren choorzang +begeleidt, den zang van het goddelijk oordeel—dan is niets meer +te wachten van levenslust of liefdevreugd en aan Mefistofeles zal zeker +de macht over Faust ontgaan: in déze wildernis des gemoeds weet +geen Mefisto den weg.</p> +<p>Maar nu de Walpurgisnacht op den Blocksberg: terwijl Faust zijn +tijdelijke laagten doorwaadt in vergetelheid van Gretchens liefde en +haar ongeluk, wordt hij plotseling door de gedachte aan haar +opgeschrikt. Weelde en wanhoop doorkruisen zijn gemoed en terwijl hij +van de bepeinzing niet scheiden kan doorflikkert de gedachte aan dood +en straf zijn overdenking. “Een in lange niet gevoelde afschuw, +de gansche ellende der menschheid grijpt mij aan. Hier toeft zij achter +vochtige muren”, roept hij uit, staande voor de gevangenis, +waarin zij om den in waanzin gepleegden moord op haar kind geworpen is; +“haar misdaad was het verkeeren in zoeten waan. Gij aarzelt tot +haar te gaan? Gij vreest haar weder te zien! Voort! uw talmen brengt +haar dood naderbij!”</p> +<p>Zoo verscheurt Faust het net dat Mefisto over hem heenwerpt. Het +woord uit den proloog in den hemel wordt bewaarheid: de goede mensch +blijft in het duister gedrang zich van den rechten weg bewust. Bij alle +omdwaling in de wildernis blijft Faust de ware richting des levens +beseffen en zijn verheven menschelijkheid gaat niet ten onder. +<span class="pagenum">[<a id="pb40" href="#pb40" name= +"pb40">40</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="main">IV De weg van Faust</h2> +<div class="div2" id="ch4.1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">1. De nacht van uitrusten voor den nieuwen morgen</h3> +<p class="xd20e632"><span class="xd20e632init">Z</span>oo Goethe aan +zijn Faust-drama den ondertitel “een tragedie” heeft +toegevoegd, is deze benaming toch niet in eigenlijken zin aangewend. De +onmogelijkheid om dit gedicht bij een der bestaande dichtsoorten in te +deelen, verontschuldigt de halftoepasselijke aanwijzing. In een +tragedie traden van oudsher figuren op van grootscher bouw dan die van +het dagelijksch leven; de beweegkrachten en ondervindingen waren eer +heroisch dan gewoon en het levenslot dier “helden” was het +lot der enkelen die naar het uiterste streefden. In zoover kan Faust +een tragische figuur heeten. Maar in de tragedie is de held tot den +ondergang geroepen: zijn grootsche aanleg, grootsch in deugd of +ondeugd, bestemt hem tot een lijden, dat zich niet meer te zijnen +gunste wenden laat. Van den beginne af hangt over zijn leven het +noodlot. In dit opzicht waarin juist het tragische der tragedie +bestaat, kon het Faust-drama niet bij deze dichtsoort worden gerekend; +wat niet voor den tragischen lijder, maar wel voor Faust bestaat is: de +weg der ontkoming aan de wildernis. Evenmin als om de helsche +ondervindingen van Dante de Divina Commedia een tragedie is, evenmin is +Faust zulks om het eerste deel des gedichts; en het tweede deel, dat +“den <span class="pagenum">[<a id="pb41" href="#pb41" name= +"pb41">41</a>]</span>weg van Faust” bezingt, is niet maar een +toevoegsel, waarin de oorspronkelijke opzet van het poeem verloochend +wordt, maar een van den aanvang af bedoelde voortzetting en de +uitwerking der grondgedachte waarmee het gedicht opent: een goed mensch +blijft in het duister gedrang zich van den rechten weg bewust. De +kontinuïteit der beide gedeelten is onmiskenbaar.</p> +<p>Toch is het verschil tusschen den tweeden Faust en den eerste op +vele manieren groot: een andere toon wordt vernomen, een andere +omgeving geschapen, andere figuren treden op. Een veel meer bedachte +kompositie, een verstandelijker konstruktie kenmerkt het tweede +gedeelte tegenover het eerste. Terwijl de eerste Faust den indruk maakt +van een gedicht uit des levens bloeitijd, schijnt de tweede een gedicht +van den ouderdom. Is het ook niet begrijpelijk, dat ouder wijsheid den +<i>weg</i> vindt, terwijl de jeugd avontuurt in de <i>wildernis</i>? +Faust II heeft kunstmatigheid waar het eerste gedicht vrijheid +heeft.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Faust II is een heden na het gisteren van Faust I. Tusschen beide +gedeelten van het Faust-poeem ligt een <i>nacht</i>, een nacht van +vergetelheid en diepen slaap. Het geheele Eerste Deel kan beschouwd +worden als een avondgebeurtenis na een voorafgeganen dag van zware +inspanning en overladen werk. De monoloog, waarmede het eerste +Faustgedicht aanvangt, geeft aanstonds een blik op dezen voltooiden en +vermoeienden werkdag: “nu heb ik ach, filosofie, rechtswetenschap +en medicijnen en helaas ook theologie grondig bestudeerd met vurigen +ijver.” Ziehier de al te zware dagtaak, welke Faust achter zich +heeft, wanneer wij met hem kennismaken. Op dit oogenblik gaat zijn +geest den avond in, den avond met zijn geheimzinnige aanspraak tot het +menschelijk gemoed, een avond reeds aangekondigd in den +“proloog” met de schildering <span class="pagenum">[<a id= +"pb42" href="#pb42" name="pb42">42</a>]</span>van de zon, die haar +voorgeschreven dagreis met donderslag voltooit. In dien zielsavond +neigt hij tot de wereld der geesten met hun duistere wetenschap en +verlangt hij naar den dood, die een hooger licht dan het aardsche +daglicht over hem zal uitgieten. De dood wenkt hem verlokkend toe uit +kristallen schaal. De magische heksenkeuken, het spiegelbeeld van +Helena zijn verschrikkende en verteederende avondfantasieën. De +zucht naar weelde en genot herleeft: de zinlijkheid bekoort met haar +schaduwzwarte diepten; Faust verlangt het al der wereld te doorleven en +zijn ziel daarin te laten vervloeien. <span class="corr" id="xd20e653" +title="Bron: Gretchen’s">Gretchens</span> liefde is zijn +avondweelde en avondtroost en in haar nabijheid verdoezelt zich zijn +godsdienstig gevoel tot pantheïsme, avondgodsdienst zonder +omtrekken, welks leuze is: naam is klank en rook; wees in gevoelens +zalig en noem het zooals gij wilt: geluk, hart, liefde, God. De zachte +stemming èn vreemde fantasie zijn de terugwerking op een dag van +vruchtelooze moraliteit des werks. De vergeefsche inspanning van den +harden werker verkeert zich tot deze maatlooze zieletoestanden.</p> +<p>Maar het einde des avonds, en waar hij tot nacht wordt is zwaar en +van jammer vol. Het is de wilde spooknacht der wroeging en der +radeloosheid, die met waanzin dreigt. De hevigste onrust als van een +heksendans op den Blocksberg is het laatste loon van dezen langen +dagtijd vol ondervinding.</p> +<p>Het zestiend’eeuwsche Faust-gedicht laat Faust ter helle +varen; de hel is het hopelooze en onherstelbare, en het schijnt wel of +na Faust’s ondervindingen geen anderen uitweg bestaat. Immers, +wat is er te herstellen voor een man, die zoowel in het denken als in +het verkeer, in het waarheidsverlangen als in de liefde op ellende +uitkwam? Nu staat de strever naar het hoogste voor het Niet, het ledige +Duister der sterrenlooze middernacht.</p> +<p>Maar na de middernacht breekt de na-nacht aan, <span class= +"pagenum">[<a id="pb43" href="#pb43" name="pb43">43</a>]</span>en de +na-nacht zal Faust’s rusttijd zijn. Nu is het spookuur voorbij en +hoogere geesten onder leiding van Ariël, den geest der lucht, +hebben den vermoeiden lijder opgenomen en op een bloemenrijken +grasgrond uitgestrekt; zij zingen hem in slaap en zweven om hem heen, +terwijl zij de rust in zijn gemoed herstellen: “Nu is de nacht +neergezonken en heilig verbindt ster aan sterre zich; groote lichten, +en kleine glinsteren nabij en ter verte, glinsteren weerspiegeld in het +meer, glanzen in de heldere hoogten des nachts. Het geluk van diepe +rust wordt door de volle pracht der maan bezegeld.” Onder deze +zegening slaapt Faust een slaap, die tijden duurt; hij doorslaapt het +tijdperk der nacht; het is de periode der uitrusting uit welke men niet +met wroeging of ellende ontwaken zal. De zwevende geesten verteederen +zijn afgepijnd hart, genezen de wonden van het zelfverwijt en reinigen +zijn innerlijk bestaan van het doorleefde tumult.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Nu kan de nieuwe Morgen komen en hij zal geen morgen van nieuwe +zorgen zijn. Met welk morgenlied ook vangt het tweede deel van het +Faust-gedicht aan! Het eerste deel was met den zang der aartsengelen +ingeluid. Zij zongen het <i>avondlied</i> van de zon, die haar dagreis +voleindigt, en van de aarde in wier wenteling paradijsglans plaats +maakt voor diepen nacht—maar de geesten, die het tweede gedicht +openen, zingen het lied van de juichende ontwaking des Lichts: +“Schouw, zoo roepen zij tot den slapenden Faust, naar den glans, +die ginds verschijnt! Slechts lichtelijk zijt gij met slaap omvangen: +slaap is als een schaal, werp haar af; verzuim niet u te verkloeken, +terwijl de menigte talmend aarzelt: alles vermag de edele mensch, die +verstaat en snel handelt.” En bij dit woord verkondigt een +geweldig gedruis de nadering der zon: “hoort o hoort naar het +aanstormen der <span class="pagenum">[<a id="pb44" href="#pb44" name= +"pb44">44</a>]</span>Horen; voor geestes-ooren blinkend wordt geboren +de nieuwe dag.”</p> +<p>Met dezen aanroep is Faust ontwaakt.</p> +</div> +<div class="div2" id="ch4.2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">2. De nieuwe zedelijkheid (zedelijk streven en +zelfbevrijding).</h3> +<p class="firstpar">En hiermede begint zijn nieuwe weg. De inhoud van +het tweede Faust-poëem bevat meer dan de vertooning en verbeelding +van dezen weg; geheel het denken van Goethe’s tijd en vooral de +natuurfilosofie voeren er het dichterlijke woord; maar wij laten dit +ter zijde en zoeken te bepalen den weg dien Faust ging. In het eerste +deel hebben wij Faust, teleurgesteld in zijn oneindige verlangst naar +kennis, zich zien storten in het levensgenot: door de oneindigheid, die +hij in zich beseft, heeft eerst zijn natuurweten schipbreuk geleden. +Daarna in het leven gekomen, leed zijn genieten dezelfde schipbreuk op +de onvoldaanheid zijner hoogere natuur. Faust heeft den oneindigen +eisch gesteld en daarop is zoowel zijn kennis als zijn levensvreugd +gestrand. Niets was bestand tegen dezen drang naar het absolute, die +tegen alle beperktheid stoot en voor welks aangezicht alle levens-vrede +tot verwoesting keert.</p> +<p>De vraag, welke wij thans stellen, is: welke weg blijft voor Faust +over na dit twee-ledig bankroet? Er is een mogelijkheid van klein te +eindigen, nadat men groot begonnen is. De aanstichter van een nieuwe +wereldbeweging kan mislukken in zijn grootschen toeleg en—na +eenige jaren teruggevonden worden als vreedzaam burger van een klein +dorp bij de grenzen; na het eerste hoofdstuk van den nieuwen bijbel der +menschheid geschreven te hebben, is de vlaag der genialiteit gedoofd, +en men biedt, na wat verpoozens, litteratuur van derden rang. Indien +Mefistofeles den Faust geschreven had, ware er geen ironischer vervolg +<span class="pagenum">[<a id="pb45" href="#pb45" name= +"pb45">45</a>]</span>van het eerste boek geweest dan den held te laten +optreden als gevierd middelpunt van een dorpskring, bemind op +sociëteit en letterkundigen krans. De overmacht van de negatie had +zich dan bewezen in de uitsterving van dien oneindigen drang, die +Faust’s wezen uitmaakt. Zoo er echter een weg voor Faust is, moet +het een weg zijn, waarop hij zijn wezen bewaart en tegen Mefistofeles +de geheele diepte van zijn menschelijk karakter volhoudt. De +weddenschap blijft gelden: zoodra Faust het mindere aanvaardt als +voldoend en zijn oneindigen drang ontkent, is hij verloren; maar dus +ook: zoolang hij wezenlijke mensch blijft en zijn eeuwigheidsnatuur +door eenig voorloopig resultaat van zijn streven niet wordt +vervuld—zoolang is zijn streven zelf zijn levensweg. <i>Het +oneindig streven is de weg van Faust.</i></p> +<p>Deze uitspraak gelijkt op rhetoriek, maar zij bevat een diepen +inhoud en is vol wijsheid. In haar is de nieuwe zedelijkheid uitgedrukt +in tegenstelling met de oude.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Met oude zedelijkheid bedoel ik de levensopvatting der Zeventiende +Eeuw; met nieuwe zedelijkheid het begrip van persoonlijkheid en leven, +dat in de Negentiende Eeuw is gangbaar geworden. Faust is geen +zeventiend’ eeuwsche, maar een moderne mensch. De oude +zedelijkheid is Israëlitisch gestempeld, en door ontkoming aan het +Israëlitisme is Faust een mensch van den nieuwen tijd. De +tegenstelling, die hier geldt is een andere dan de vaak genoemde +tusschen de twee geestelijke standpunten: Israël en Hellas. De +Israëliet is vooral zedelijke mensch, doch in dezen bizonderen zin +van te staan onder de zedewet, waarbij het schuldgevoel des menschen +tegenover de heiligheid Gods de grondtoon der geheele gezindheid +bepaalt. Deze mensch weet niet dat in hem een goddelijk licht brandt: +hij kent zich als zondaar en ontleent uit een <span class= +"pagenum">[<a id="pb46" href="#pb46" name= +"pb46">46</a>]</span>geschreven wetgeving den maatstaf der +zelfbeoordeeling. De Helleen daarentegen is aesthetische mensch, die +geen onvoorwaardelijkheid kent op zedelijk gebied, geen zedelijk gebod, +maar een zedelijke intuïtie; in schoonen arbeid geniet hij het +geluk zijns levens.</p> +<p>Deze tegenstelling nu kan niet rechtstreeks op die tusschen oude en +nieuwe zedelijkheid worden overgedragen, al is er overeenkomst: de oude +(zeventiend’ eeuwsche) zedelijkheid is Israëlitisch +gestempeld; de nieuwe is aan Hellas verwant doordat zij het recht der +vrije persoonlijkheid erkent.</p> +<p>In den oud-Germaanschen vrijheidszin is de nieuwe zedelijkheid +voorgeschaduwd. Reeds Parzival, de Germaansche held, wordt uit zijn +verwildering gered, doordat “in hem een vaste zin was en +onversaagde mannenmoed, die niet gebroken werd door harden druk.” +Zijn zedelijkheid was de vastberadenheid van een streven, dat de +vertwijfeling overwon. Faust is een tweede Parzival, de vernieuwer +dezer Germaansche zelfbevrijding. Aan het einde van zijn levensloop +wordt over hem gesproken: “wie altijd strevend werkzaam is, dien +kunnen wij verlossen<span class="corr" id="xd20e699" title= +"Niet in bron">”</span> (<span lang="de">wer immer strebend sich +bemüht, den können wir erlösen</span>).</p> +<p>Het onderscheid van oude moraliteit en nieuwe bestaat hierin, dat de +oude moraal het zwaartepunt der deugd buiten den mensch legt, de nieuwe +moraliteit stelt het in ons; d. i. in de menschelijke persoonlijkheid, +genomen in den vollen en diepen zin van dit begrip. De Zeventiende Eeuw +is, binnen de nieuwe Geschiedenis gelijk wij zeiden, de +vertegenwoordigster der oude zedelijkheid, hoewel juist toen een der +groote scheppers der nieuwe leer geleefd heeft: Spinoza. De oude moraal +stelt de zedelijkheid in deugden, plichten, werken, die als meer of min +afgepaste en aangewezen geestelijke grootheden door een zedelijke +wetgeving zijn afgekondigd en gekodificeerd. Dat alle deugden, plichten +en werken de openbaring <span class="pagenum">[<a id="pb47" href= +"#pb47" name="pb47">47</a>]</span>zijn van éen innerlijk +levensbeginsel, en dat er dus geen zedelijkheid is dan als een +verwerkelijking van dit; dat zedelijkheid de verwerkelijking is van het +eeuwige zelf des menschen, vermoedt zij niet. De oude zedelijkheid is +gedrag volgens de zedewet, en deze zedewet is een goddelijke +<i>instelling</i>, geen opwelling uit het menschenhart zelf.</p> +<p>De Zeventiende Eeuw heeft het <i>mechanisch</i> denken tot +overwinning gevoerd; zij stelde de mechanika vast als methode der +natuurleer, en bestreed de Middeleeuwsche opvatting, volgens welke de +natuur met verborgen eigenschappen en geestelijke krachten werkte. Het +mechanische denken rekent met uitwendige oorzaken alleen en behandelt +alle gebeurtenissen in de natuur als toepassingen van algemeene wetten, +die wiskunstig moeten berekend worden. De astronomie is het zuiverste +voorbeeld van mechanische natuurwetenschap. Huyghens, Harvey en zoovele +natuurkundige ontdekkers der 17de en 18de eeuw hebben door de +mechanische methode de natuurwetenschap tot haar hoogte gebracht. De +wiskunde is het hart der mechanika en Cartesius had de wiskundige +methode van denken ook op de geestelijke wetenschappen van toepassing +verklaard. Zoo is dan ook de opvatting dat zedelijkheid een gedrag is +volgens de ingestelde zedewet, de vrucht van een mechanisch denken: de +zedewet werd evenals de natuurwet geacht door den schepper der wereld +te zijn ingesteld. Aan deze voor de levensleer noodlottige opvatting +beantwoordde het Calvinisme, deze algemeen geldige geestelijke richting +des tijds. Het Calvinisme is een herleving van den Israëlitischen +geest in het Christendom, gekeerd tegen de idee der vrije +individualiteit volgens Grieksch en tegen die der zelfberaden +persoonlijkheid volgens Germaansch begrip. Het Calvinisme immers hield +de zedelijkheid voor een gehoorzaming aan een zedewet, van bovenaf aan +de menschen gedekreteerd op het <span class="pagenum">[<a id="pb48" +href="#pb48" name="pb48">48</a>]</span>ontoegankelijkste rotsgebergte, +de Sinai, alsof de zedewet van ergens anders stamde dan van onze +menschelijkheid zelf!</p> +<p>De Zeventiende Eeuw is theologisch: het aanvangspunt van denken is +er de tegenstelling tusschen God en mensch. Spinoza, die haar niet +erkende, werd voor atheïst gescholden. In deze tegenstelling komt +de mensch ontledigd tegenover God te staan, waarbij een negatief +begrip, het zonde-begrip<span class="corr" id="xd20e721" title= +"Niet in bron">,</span> het uitgangspunt der levensbeschouwing wordt. +Het dwars-verkeerde dezer beschouwing is niet meer goed te maken. Zij +berooft den mensch van de waarheid zijns wezens. De heilsleer der +Zeventiende Eeuw is hetero-soterisch; d. i. de krachten die het leven +tot heil brengen werken van buiten af. Calvinisme, Piëtisme, +Lutheranisme zijn in dit opzicht gelijk. Deze hoofdstroomingen der +Zeventiend’ Eeuwsche levensleer mogen onderling verschillen als +meer intellektualistisch of meer empiristisch gekleurd—in de +levensleer is aller opvatting op het door ons genoemde punt gelijk. +Inzonderheid het Piëtisme, dat aan Lutheranisme en aan Calvinisme +de gemoedswarmte gaf en een <span class="corr" id="xd20e724" title= +"Bron: religieuse">religieuze</span> ervaringsleer kan heeten, heeft in +zijn heilige boek <i lang="en">Bunyans Pilgrims Progress</i> een uiting +geleverd, die de zedelijk-<span class="corr" id="xd20e730" title= +"Bron: religieuse">religieuze</span> opvatting des tijds op het +duidelijkst uitsprak. Het Engelsche Piëtisme dat in dit boek tot +uiting komt, heet gewoonlijk Methodisme. Bunyans “Christenreize +naar de Eeuwigheid” is het Zeventiend’ Eeuwsche heilsboek; +het heeft zijn verdienste in groote menschenkennis en is <i>het +tegendeel van Faust</i>. Geen boek ter wereld is zoozeer in tegenspraak +met de moderne levensopvatting. De mensch is er ongeniaal, uit zichzelf +voelt hij alleen onmacht en ellende. Uit een boek, dat hem van elders +in de handen komt, leest hij den beteren levensweg; andere wezens +leiden hem; alles komt van buiten behalve de zonde; in zichzelf is hij +negatief. Hij is geen persoonlijkheid, hij is alleen maar <span class= +"pagenum">[<a id="pb49" href="#pb49" name= +"pb49">49</a>]</span>behoefte. Het Piëtisme is de leer eener reeks +van gevoelservaringen, die doorloopen moeten worden, en die niet uiting +zijn van eigen geestelijk streven, maar waar de mensch, de lijdelijke, +wordt doorheen-geleid. Het geestelijk leven als stroomend uit den eigen +innerlijken bronwel en zijn rijkdommen uit zichzelf +voortbrengend—dit nieuwer levensbegrip is er onbekend.</p> +<p>Dat zedelijkheid niet is een gehoorzaamheid aan een wil die van +buiten af beveelt, maar des menschen eigen aspiratie, wordt door deze +oude leer niet bevroed.</p> +<p>Maar ziehier juist de kern der nieuwe levensgedachte. Spinoza reeds +had de stelling uitgesproken, dat des menschen “streven om in +eigen zijn te volharden” het eenige fondament der deugd is. In +deze uitspraak klinken de bazuinen der nieuwe levensleer. De mensch, +aan banden eener ingestelde zedewet vastgelegd, zal opnieuw ontwaren, +dat zijn eigen wezen de zedewet inhoudt. Dat beteekent: de geestelijke +natuur van den mensch zelf is de grond aller deugd, en er is geen +andere deugd dan deze: onze geestelijke natuur verwerkelijken; +zich-<i>zelf</i>-zijn. Voorheen gold de zedewet door bedreiging en +belofte, als door dwangmiddelen; des menschen vrijheid beteekende de +vrijwilligheid, waarmeê hij dezen band verdroeg of niet verdroeg: +nu geldt de gedachte andersom: er is geen ander beginsel van zedelijk +leven, dan de idealiteit onzes wezens: de zedewet niet heerschappij +voerend over den mensch, maar de mensch als voortbrenger van de +zedewet. Deze moraal is die der vrije persoonlijkheid, die de zedewet +niet boven zich, maar in zich heeft.</p> +<p>De levensopvatting, hier geldig is niet de mechanische, maar de +<i>organische</i>. Terwijl de steenen op elkaar gezet worden en +uitwendig door de kalk saamgebonden tot een muur, volgens het plan van +den <span class="pagenum">[<a id="pb50" href="#pb50" name= +"pb50">50</a>]</span>metselaar, die ze behandelt—groeit het zaad +tot een plant niet door uitwendige toevoeging, maar krachtens een +innerlijk beginsel en volgens een wet, die in het leven en den groei +des zaads is vervat. Het geestelijk leven als de oprichting van dezen +muur te begrijpen is de mechanische opvatting der oude moraliteit: maar +dat het zedelijke aan een innerlijke levenswet, veeleer op den groei +der plant gelijkt, organisch, is de Negentiend’ Eeuwsche +gedachte.</p> +<p>Het Nieuwe Testament heeft menige uitspraak in deze richting; de +middel-eeuwsche mystieken en Luther hebben dergelijke tonen van hun +instrument doen klinken; in geen tijdperk der Christelijke +kultuur-geschiedenis heeft de stem der zedelijke vrijheid geheel +gezwegen: maar de andere opvatting heeft deze nieuwere telkens +overstemd en de “oude” zedelijkheid heeft zich als de +kettermeester der nieuwe gedragen.</p> +<p>Goethe’s Faust vertoont deze levensleer op de meest klare +wijze in het dichterlijke beeld. De Faust is een kultuurboek, waarin +niet slechts de geest van Goethe, maar vooral de geest der aangevangen +Negentiende Eeuw zich spiegelt.</p> +<p>De dichter van Faust heeft den overgang tot den nieuwen tijd in zich +meegeleefd en de groote revolutie gadegeslagen. Nu is zijn gedicht +breed geworden, encyclopaedisch van opzet, daar het den nieuwen mensch +vertoont in zijn zedelijk streven en dit streven naar alle zijden +ontwikkelt: de nieuwe zedelijkheid heeft haar verhouding tot staat en +maatschappij, kunst, natuur en godsdienst.</p> +</div> +<div class="div2" id="ch4.3"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">3. Het besluit tot daden.</h3> +<p class="firstpar">“In den beginne was de Daad”, zoo heeft +reeds in zijn studeercel Faust gefilosofeerd. Er staat geschreven: +“in den beginne was het Woord”, maar het <span class= +"pagenum">[<a id="pb51" href="#pb51" name="pb51">51</a>]</span>woord +kon hij zoo hoogelijk niet vereeren; evenmin de rede, ook niet de +kracht.</p> +<p>Het zedelijk streven, waarin hij Mefisto zal te boven komen, zal +voor Faust bestaan in het uitoefenen van de levende daad.</p> +<p>In het eerste Faust-gedicht overheerscht de negatie, Mefistofeles. +Faust wordt er door Mefisto geleid en geeft zich aan zijn inspraken +over; alleenlijk bewaart hij zichzelf tegen dien leidsman, zoodat hij +nooit ten onder gaat. Zijn leven is nog bewogen door den levensnood; de +passie overheerscht, de levensgang is verwilderd. Dit is de noodwendige +aanvang van elk zedelijk leven: het leven begint in laagtestand en gaat +door het heilsgemis naar het heilsbezit, evenals in Carlyle’s +Sartor Resartus Professor Teufelsdrökh door het <span lang= +"en">Everlasting No</span> heen moet om het <span lang="en">Everlasting +Yea</span> te bereiken. Maar hiermee is het leven niet verloren: zijn +de negatieve wateren doorkliefd, dan komt het schip in positieven +stroom. Mefisto heeft zich aan Faust onmachtig gemaakt, doordat Faust +in de volgzaamheid aan zijn leidsman, zichzelf tegen hem heeft +vastgehouden, de weddenschap op geene wijze verliezende.</p> +<p>Eindelijk is het positief beginsel in Fausts natuur voldoende tot +eigen kracht van daden gerijpt, zoodat Mefisto niet meer den weg +behoeft aan te wijzen, doch alleen als Faust’s dienaar kan +blijven geduld. In het tweede poëem is Faust zijn eigen meester en +betreedt door eigen streven den weg van het levensheil.</p> +<p>Faust’s moraliteit is dus: zichzelf te zijn, en het aktueel +beginsel van zijn streven is het <i>besluit tot de levende daad</i>. De +daad is uiting der inwendige aktiviteit; in haar betoont de mensch +zichzelf; zij is niet wat de oude moraliteit bedoelt: een gedraging of +werk volgens de zedewet; geen “werk der dankbaarheid” of +wat ook, waarbij een handeling uitgevoerd wordt, die reeds tevoren was +voorgeschreven in een kodex <span class="pagenum">[<a id="pb52" href= +"#pb52" name="pb52">52</a>]</span>van deugdwerken; neen maar de daad +als <i>getuigenis</i>. De daden waartoe Faust besluit, zijn pure +uitingen van inwendigen drang; zij zijn niet te voren bij eenige +zedelijke wetgeving bepaald; zij zijn de betooningen van den zedelijken +mensch die zijn moreele persoonlijkheid doet gelden: “dit +aardegebied verschaft nog ruimte tot groote daden; tot het doen van +koene en verbazingwekkende werken voel ik de kracht.”</p> +<p>Misschien acht menigeen zulke ideëele moraliteit geen degelijke +zedelijkheid te zijn. Het schijnt of het Faust-poëem het lied is +van den aesthetischen mensch Goethe, die zichzelf bezingt. Men wil een +meer geëikte deugd. Het besluit tot daden, niet eens tot bepaalde +en als zedelijk goed voorgeschrevene, maar het besluit tot +<i>zelf-uiting in de daad</i> schijnt den menschen, die aan +konventioneeler deugd gewend zijn, nevelig en onbestemd. Zij begrijpen +niet dat er geen vruchten zijn dan uit de groeikracht van den boom en +dat er evenmin deugden, plichten, werken, zedelijke handelingen zijn +dan als levensopwelling van een menschenhart zelf. Er is misschien voor +een dogmatisch verstand geen houvast aan een zedelijkheid, die van +binnen stamt, gelijk er een zeer gemakkelijk houvast is aan +zedelijkheid, die een bestaande wetgeving opvolgt. De Muzelman heeft +aan zijn trias van aalmoes doen, bidden, vasten, een algemeen +begrijpelijker deugdsysteem, dan de Germaansche strever aan zijn +besluit tot de loutere daad. Dit verhindert niet dat de zedelijkheid in +laatstgenoemden vorm de ware is.</p> +<p>Aan Faust’s besluit tot daad (het positief moreel princiep) +gaat vooraf het <i>berouw</i>. Het berouw is de reaktie na het verblijf +in de wildernis. Als de negatie is doorgemaakt, blijft een nijpend +gevoel van leegheid over; de mensch beseft de laagte, waarin hij heeft +geleefd en klaagt zichzelf aan om zijn verblindheid. Deze negatieve +moraliteit volgt op het negatieve levensgedrag en is de weerslag op +Mefistofeles’ <span class="pagenum">[<a id="pb53" href="#pb53" +name="pb53">53</a>]</span>leiding, de terugschrik na de zelfherkenning. +Het Piëtisme zou dit zedelijk moment, het berouw van Faust, hebben +doen aanzwellen tot hoofdbelang; in litteratuur kon het in ’t +breede geëxploiteerd worden als tijdperk van zelfverwijt en +zelfontreddering; de Zeventiend’ Eeuwsche moraal althans had met +voorliefde op deze negatieve zijde van het zedelijk leven de schrilste +lichten geworpen—Goethe is te zeer menschkundig om het berouw te +ontkennen in zijn heilzame werking, te schoon van geest, dan dat hij er +zwaarder gewicht aan gaf dan als overgang uit lager tot hooger +levensstand. Het berouw van Faust wordt ondervonden in de diepte van +het naar binnen gekeerde bewustzijn, aanvaard als krisis des inwendigen +levens. Zoo volstaat Goethe ook met een fijnvoelige vingerwijzing, die +den begrijpers genoeg is: in den aanvang van het tweede Deel spreekt +Ariël tot de geesten: “brengt den grimmigen strijd zijns +harten tot rust, verwijdert de scherpe pijlen van zijn zelfverwijt; en +reinigt zijn innerlijk van doorleefden schrik.” Hier is het +geestelijk herstel van Faust geteekend. En als hiermee de negatieve +faze zijns levens (de wildernis) voorbij is, zie! daar ontwaakt +“een krachtig besluit om volhardend naar den hoogsten levensstaat +te streven.”</p> +</div> +<div class="div2" id="ch4.4"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">4. De klassieke beschaving als +leerschool.—geestelijke vorming.—de idee der +schoonheid.</h3> +<p class="firstpar">Faust heeft dan besloten tot de zedelijke daad, +<span class="abbr" title="dat is"><abbr title="dat is">d. +i.</abbr></span> tot de betooning zijns innerlijken wezens. En waarin +deze ook besta—een streven rechtstreeks naar het absolute, gelijk +hem eenmaal vervulde, is niet meer te wachten: hij getuigt dat het +geestenlicht hem heeft verblind, en roept nu uit: “den waterval, +die het rotsrif doorbruist, beschouw ik met toenemende vreugd; in +<span class="pagenum">[<a id="pb54" href="#pb54" name= +"pb54">54</a>]</span>duizend en meer dan duizend stroomen giet hij zich +uit al nederstortende, zijn schuim in de lucht spattend. Die spiegelt +het menschelijke streven af; overpeins hem en begrijp dat wij het leven +hebben in den kleurigen weerglans der zon.” De waterval werpt +zich in de aardsche wereld, en weerkaatst in zijn stralen het zonlicht, +zonder het licht te gemoet te streven: zoo zal Faust doen; hij zal zijn +drang naar het absolute verwerkelijken in de lichtende daden van zijn +hart. Ziehier zijn weg.</p> +<p>Faust zoekt op dien weg te komen; maar hoe? Wij vinden hem aan het +keizerlijk hof genoodigd wegens den roem zijner geleerdheid. Het +keizerlijk aanzoek heeft hij opgevolgd in de hoop aldaar gelegenheid te +vinden tot heilzame daden. Maar het is niet in deze omgeving dat hij +slagen zal. De toestand van het Keizerrijk is verre van fraai; +uiterlijk vol glans is het rijk innerlijk krachteloos en vervallen; de +keizer zelf leeft voor het genot in de grootste verkwisting en de +schatkist is tot den bodem geleegd.</p> +<p>Faust, die nog naar zijn weg zoekt, moet in deze omgeving tot +inzicht komen, dat de zedelijke daad des menschen vrij is tegenover +alle bestaande ordening. Voor den Jood uit Jezus’ tijd is het +godsdienstig volks-instituut de sfeer, die het zedelijke bepaalt; voor +den oud-Indiër de kaste; voor den Griek het staatsverband, zoodat +hij zedelijk mensch is in dit opzicht, dat hij zijn arbeid doet voor +het staatsgeheel. De Middel-Eeuwer, over ’t algemeen genomen, +acht zich zedelijk handelend volgens voorschrift van en in dienst aan +de kerk. Zijn barmhartigheid, eedstrouw en gerechtigheid zijn een +verplichting, die de kerk hem oplegt. Voor Faust echter zal al zulke +instelling wegvallen. Geen bestaande ordening zal als verplichtende +macht zich aan hem voordoen: in de sfeer van het keizerrijk valt voor +hem niets van zedelijke beteekenis uit te richten. Tegelijk blijkt hem, +dat deze keizerlijke <span class="pagenum">[<a id="pb55" href="#pb55" +name="pb55">55</a>]</span>staatsordening (en daarmee alle +“instituut”) de echte nooden der gemeenschap niet lenigt, +en een van boven opgelegde figuur is, die met het ware leven der +volkeren in geen verband staat. Wie zedelijk werken wil, doe het niet +ten dienste aan eenige instelling of organisatie, maar doe het voor de +menschelijke schare, dat is voor het <i>gemoed</i> der menigte, want +dit is voor zedelijke weldaden ontvankelijk.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Maar om tot machtige daden bekwaam te zijn moet Faust een scholing +doorloopen. Het “strevend in werking zijn” (<span lang= +"de">strebend sich bemühen</span>) moet voortkomen uit een +welgeordenden en evenredigen geest, want anders is het werk chaotisch, +vormeloos. Faust moet nu niet in een wildernis rondwaden, maar zich een +weg banen in het leven, en de dichter van Faust acht, dat hiertoe geen +betere scholing is dan het verkeer met de klassieke Grieksche kultuur +en hare schoonheid. Door deze zal Faust de mateloosheid van zijn +strevenden drang te boven komen en dien louteren. Immers, zooals het +moderne, Germaansche, romantische streven zich <i>uitleeft</i>, zoo wil +het Grieksche <i>zich inhouden</i>. Werther is de romantische mensch, +subjektief en onbegrensd in zijn aandoeningen; maar hij zou in de +Grieksche zelfbepaling tot vruchtbaarheid zijn gekomen, terwijl hij +zonder deze kwam tot ondergang. Faust zal niet als Werther lijden, maar +hijzelf weet welke leerschool hij behoeft.</p> +<p>Het verkeer van Faust aan het keizerlijk hof wordt bekroond met een +maskerade, waarin de krachten en faktoren van het menschelijk leven en +der maatschappij in symbolische gestalten worden vertoond: een +schouwspel, waarin Faust een tegengestelde houding aanneemt, dan die +hij in het leven wil voeren: hij is er werklooze toeschouwer. De keizer +ziet de fraaiheid van de vertooning, maar de aldus gesymboleerde +werkelijkheid heeft veel onschoons en op ’t einde gaat +<span class="pagenum">[<a id="pb56" href="#pb56" name= +"pb56">56</a>]</span>de geheele maskerade in vlammen op. De keizer, +wiens lust naar schoone vertooning aldus ontstoken is, wil zich nog +meer vermaken en wenscht het meest uitgezochte voorbeeld van +menschenschoon te zien vertoond: Paris en Helena uit het doodenrijk te +voorschijn geroepen, moeten voor zijn oogen verschijnen!</p> +<p>Deze vertooning is voor hem niet meer dan een lichtzinnig amusement. +Maar in Faust heeft de gedachte aan de klassieke schoonheid, in Helena +vertegenwoordigd, een horizont van inzicht geopend. Hijzelf zal naar de +diepte der wereld afdalen en door de macht zijns geestes de +Helena-gestalte te voorschijn roepen. Waarheen zal hij afdalen? Men +daalt slechts in zichzelven af en deze afdaling heet de +<i>bezinning</i>, maar de bezinning brengt den bezinner tot de +algemeene gronden waar het leven, waar elk geestesleven, ontspringt. In +de dichterlijke voorstelling heeten deze gronden: de Moeders en van hen +wordt met plechtig geluid verzekerd: “godinnen tronen verheven in +hun eenzaamheid; rondom hen is alle Ruimte opgeheven, geen Tijd is +daar; over hen kan niet gesproken worden: de Moeders zijn zij. Welke +weg leidt tot hen? geen weg! De weg tot hen gaat in het onbetreden en +niet te betreden gebied; door geen navraag vindbaar: zijt gij bereid? +geen sloten en geen grendels behoeven weggeschoven; door eenzaamheden +wordt gij heen gedreven: hebt gij begrip van het verlatene en van de +eenzaamheid?” Het is Mefistofeles, die deze aanwijzing geeft, en +zij is gegeven uit zijn zienswijs: de levensdiepte geldt voor hem niet; +maar met kloeke verzekerdheid antwoordt Faust: “in uw Niets hoop +ik het Al te vinden.” Wanneer het aan Faust gelukt om uit de +diepe bezinning op het leven de idee der schoonheid op te roepen, staat +hij aan den aanvang zijner geestelijke scholing. Wat hij gedaan heeft +is bij zichzelf de noodzaak en onmisbaarheid der leerschool +vaststellen, die hij doorloopen moet. <span class="pagenum">[<a id= +"pb57" href="#pb57" name="pb57">57</a>]</span></p> +<p>Uit de diepe gronden zijns levens brengt hij de idee der schoonheid +te voorschijn, maar de enthousiaste omhelzing daarvan werpt alsnog de +idee zelve in verbrijzeling. Faust verliest Helena terwijl hij haar +aangrijpt.</p> +<p>Niet als bloote gedachte lichtend voor hem uit, doch als duurzame +levenservaring moet de schoonheid aan zijn bestaan deelnemen: daartoe +neme Faust de klassieke beschaving in zich op: het <i>huwelijk met +Helena</i> zal hem tot de zedelijke daad bekwamen.</p> +<p>Maar de klassieke beschaving moet recht begrepen worden. Ook zij +heeft haar excessen en verwarringen. Geen kultuur is feitelijk +volmaakt, en het is niet meer dan de geest en de idee der klassieke +beschaving, welke Faust zich eigen make. Hij moet zich beschermen tegen +de spookgestalten, die ook hier zich voordoen; in de “Klassieke +Walpurgisnacht” moet hij tot het inzicht komen, dat niet overal +waar Griekenland is Helena woont. Niet de spookachtige fantasie, die +griffioenen, sfinxen, sirenen, centauren, <span class="corr" id= +"xd20e852" title="Bron: pygmaeen">pygmaeën</span> en wat +half-dierlijks er meer zij, voortbracht—maar de klare en zuivere +geest, die de gestalte van Helena opriep, is de ware geest der +Grieksche beschaving. Om Faust rond te leiden in de spokenwereld, +daartoe is Homunculus, een kunstmatig menschje, in chemische retorten +bewerkt, voldoende: voor zijn huwelijk met Helena drage hij zelf +zorg.</p> +</div> +<div class="div2" id="ch4.5"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">5. Het huwelijk van Faust en Helena. Harmonie en +maat.</h3> +<p class="firstpar">De schoonheidszin is van het geestesleven een +integreerend deel. Geen geestesleven is gaaf zonder deze. Aan de +“oude zedelijkheid” heeft de schoonheidszin ontbroken; de +Calvinist heeft nooit beseft dat er verband is tusschen het goede en +het schoone. De theologische, mechanische aanleg van het +Zeventiend’ <span class="pagenum">[<a id="pb58" href="#pb58" +name="pb58">58</a>]</span>Eeuwsche denken, sluit den schoonheidszin eer +buiten dan in zich.</p> +<p>Het Piëtisme is vaak vijandig gestemd tegenover hem, daar het +de wereld verwerpt; zelfs Spinoza heeft zich zeventiende-eeuwer betoond +door van hem niet te gewagen. Onze groote schilderkunst heeft geen +verband gehouden met het zedelijk bewustzijn des volks, en het zedelijk +bewustzijn heeft zich niet geopend voor de kunst noch voor de +aesthetische ontroering. Eerst het geslacht, waartoe Goethe behoorde, +begreep het verband tusschen schoonheid en levensbestemming. Faust +treedt in het huwelijk met Helena, en dit huwelijk is een noodzaak tot +zijn volmaking.</p> +<p>Het is hier niet te doen om een aesthetische beschaving in de plaats +der ethische, een oppervlakkig schoonheidsbehagen, dat met de diepe +gronden des levens zich niet afgeeft. Zulk aestheticisme, dat de kunst +tot zijn godsdienst heeft, is in de Negentiende Eeuw opgekomen; maar +het huwelijk van Faust en Helena heeft diepere waarde: het is de +scholing in de klassieke kultuur, de vorming van den zedelijken mensch +door harmonie, klaarheid en innerlijke orde. Faust heeft aanraking met +den <i>geest</i> der Grieksche beschaving.</p> +<p>Het huwelijk met Helena is voor den zedelijken mensch noodig, omdat +hij, naar de nieuwe opvatting, de wet zijns eigenen wezens te vervullen +heeft. Moet de mensch zichzelf verwerkelijken, dan loopt hij daarbij +het gevaar eener redelooze emancipatie en afzondering uit het geheel. +Zoo hij de nieuwe moraal als een wil tot macht opvat en meent, dat aan +zijn eigen wil alles geoorloofd is, ware het beter dat hij nog onder +het toezicht der oude wetgeving stond. Met dergelijke Nietzschiaansche +op de spits drijving zijner individualiteit is de wonderbare harmonie +des bestaans verbroken. Wie slechts eigen macht erkent is tyran en +tyranniseert de wereldorde, in welke wij <span class="pagenum">[<a id= +"pb59" href="#pb59" name="pb59">59</a>]</span>omvat zijn en waarin ons +leven redelijkheid bezit. Juist daar de wereld-orde in ons bewustzijn +inwoont zijn wij onszelf ten wet. Zoo behoort de mensch der nieuwe +moraliteit van de idee der orde en harmonie doordrongen te zijn. Geen +wild-romantieke vrij-machtigheid besture zijn daden. De student, die in +Faust’s studeercel kwam verkondigen, dat hij persoonlijk het +superieure subjekt der wereld was, en dat het op- en ondergaan der zon +van zijn denken afhing, vertoont de nieuwe moraliteit als karikatuur. +Maar Faust zal innerlijk rijpen en zich van de idee van orde en wet +doordringen, opdat zijn streven niet romantisch zij.</p> +<p>Het altijd-durende streven gaat verloren, zoo daaraan de rust der +zelfbeheersching ontbreekt; de fantasie vindt willekeurige slingerwegen +maar niet den weg tot het doel. Zoo moet het streven zich scholen door +de schoonheid, die niet anders is dan de evenredigheid en algemeene +orde der wereld. Griekenland heeft de wereld als “kosmos” +opgevat. De schoonheidszin is uit Griekenland geboren. Overal liggen +zijne voorteekenen verspreid: Indië, Egypte, Assyrië, Babel, +Israël, Phoenicië, Germanië zijn vol voorteekenen die de +geboorte van den schoonheidszin aanzeggen; maar eerst Hellas heeft de +schoonheid <i>geweten</i> en het vormelooze verworpen voor de erkenning +van harmonie en maat. Eerst Hellas heeft dit inzicht tot beginsel eener +geheele kultuur gemaakt.</p> +<p>Dit is dus de vrucht van Faust’s scholing door de klassieke +kultuur, dat hij leert innerlijk maatvol zijn, en dat zijn strevende +werkzaamheid daardoor planmatig en doelmatig wordt.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Maar het huwelijk met Helena is leerschool en niet meer. Evenmin als +een leerschool is het tot bestendigheid beschikt. Zal Faust tot +uitvoering der zedelijke daad komen, dan moet dit huwelijk achter hem +liggen, al is ook de leering, daarin ondergaan, van blijvende +<span class="pagenum">[<a id="pb60" href="#pb60" name= +"pb60">60</a>]</span>beteekenis. Zoo zien wij Helena aan Faust’s +armen ontzinken. Wat zij hem verwekt heeft is de <i>poëzie</i>. +Immers deze is niet anders dan maatvolle gedachte en Goethe noemt haar +Euforion. Voor hem was de poëzie niet een kunstvol spel, maar een +innerlijk vermogen, om het leven en de werkelijkheid als een kunstwerk +te zien en te beleven; zij was hem een scheppende macht, die zich uitte +in denken en doen. Zal Faust tot zedelijken werker worden, dan moet hij +door de poëzie bezield zijn tot dienst aan de wereldorde en door +haar tot maatvolle wijsheid zijn bekwaamd. Deze vrucht zal blijken, +wanneer de huwelijkstijd met Helena voorbij is; tijdens het huwelijk +zal zij hem verschijnen als lichtende beeld. De lichtende gestalte +Euforion, in het huwelijk van Faust en Helena verwekt, blinkt voor +beider verwonderde oogen, maar gaat als een meteoor voorbij, waarna ook +Helena’s oogenblik van verscheiden is gekomen. Wanneer zij aan +Faust ontzinkt, blijven als aandenken, kleed, mantel en lier achter. +Dit beteekent dat de nieuwe zedelijkheid de sporen bewaart van hare +scholing in de klassieke kultuur, maar dat zij toch een andere is, +zelfstandig, en uit haar leerschool is verrezen als een vrije macht, +stichtster harer eigen beschaving.</p> +</div> +<div class="div2" id="ch4.6"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">6. Stichting eener vrije wereld. Waarde en +ontoereikendheid der zedelijke daad.</h3> +<p class="firstpar">Het oneindig streven, Germaansch van oorsprong maar +geadeld in de leerschool der klassieke beschaving; de zedelijke +zelfbetooning, door het besef van maatvolle orde +verhelderd—ziehier den <i>weg van Faust</i>: op deze wijze zal +hij zijn Mefistofeles te boven komen.</p> +<p>Maar waarin bestaat het dat Faust Mefisto te boven komt? Indien hij +in het zedelijk streven, dat toch ook naar bepaalde doeleinden uitgaat +<i>bevredigd</i> wordt, is <span class="pagenum">[<a id="pb61" href= +"#pb61" name="pb61">61</a>]</span>dan de oneindige drang, deze richting +naar het Absolute, niet tòch verloochend? en wie heeft dan +overwonnen: Faust, die beweerde met niets te zullen bevredigd zijn, of +Mefisto die daar al te gemakkelijken raad op wist?</p> +<p>Ziehier de vraag, die de ontknooping van het Faust-drama +beheerscht.</p> +<p>De zedelijke daad, die Faust uitvoert is grootsch, bovenal zoo zij +in haar symbolische beteekenis doorzien wordt. “Mijn oog was +gericht, zoo spreekt Faust, naar de hooge zee; zij zwol op om in +zichzelve omhoog te streven—dan zonk zij in en schudde haar +golven om daarmede de breedte der vlakke oevers te bestormen. En dat +verdroot mij, gelijk de overmoed door zijn hartstochtelijk opgezweepten +zin den vrijen geest, die slechts het recht waardeert, ergert.</p> +<p><span class="corr" id="xd20e909" title= +"Niet in bron">“</span>Ik achtte het toeval, scherpte mijn oog: +de golf stond op en rolde dan terug, trok weg van het trotsch bereikte +doel; het oogenblik komt en hij herhaalt zijn spel. Dan sluipt hij weer +aan op duizend plaatsen, de onvruchtbare, om overal onvruchtbaarheid +uit te strooien. Het is een zwellen en toenemen en uitstorten over het +woeste gebied, en dan weder terugtrekken en er is niets volvoerd. Mij +beangstigt dit schouwspel tot vertwijfeling; doellooze kracht van +bandelooze elementen! Hier waagt mijn geest het boven zijn macht te +streven: hier wil ik strijden en hier wil ik overwinnen! En dit is +mogelijk: zoo vloedend als zij is, golft de zee langs elken heuvel +heen; al beweegt zij zich nog zoo overmoedig: een geringe opgeworpen +hoogte weerstaat haar trots en een geringe diepte trekt haar machtig +tot zich neer. Toen heb ik snel in mijn geest het plan gevormd: verwerf +het kostelijk genot om de heerschzuchtige zee van den oever af te +sluiten, het gebied dier vloeiende massa in te krimpen, en haar diep +binnenwaarts terug te dringen in haarzelf. Van schrede tot schrede heb +ik mij het plan voor den geest <span class="pagenum">[<a id="pb62" +href="#pb62" name="pb62">62</a>]</span>geroepen: dit te volvoeren is +mijn wensch, waag het de uitvoering te bevorderen.”</p> +<p>Faust wil de zee aan banden leggen en het onvruchtbaar zeegebied +herscheppen tot vruchtbaar land; daar wil hij een door menschen +veroverde woonplaats stichten, een vrijen grond voor een vrij volk, dat +zich in vrije werkzaamheid oefent.</p> +<p>Het veld zal vruchtbaar zijn, een land als een paradijs; laat aan +zijn buitenkant de vloed den dijk bestormen: de samenwerking eener +schare is haastig bereid om de kleinste scheur te versperren. De +symboliek dezer Faustische daad is duidelijk: de zee is de negatie der +vruchtbare aarde; terwijl deze uit een onbegrensden levensdrang het +leven voortbrengt, plant, dier en mensch ontspruiten doet, en uit haar +schoot de delfstoffen opwerpt—doet de zee niets dan verzwelgen; +in haar diepte schuilen monsters en de kolk van gevaar blijft zij voor +ieder, die zich op haar bedriegelijke vlakten waagt. De zee is het +verstorend element; zij is de Mefistofeles in de aardsche schepping; +van den oer-chaos overgebleven. Nu zal Faust de zee terugdrijven. +Zinrijke daad! Ziehier het heilswerk, in eigen geestelijke vrijheid +uitgedacht en volvoerd, geheel anders dan de “goede werken” +voorgeschreven door een gekodificeerde moraal. Deze daad beteekent +Faust’s overwinning over Mefistofeles.</p> +<p>Een bekoorlijk tafereel schildert het welslagen dezer daad van +Faust: een vroeger schipbreukeling, eenmaal aan deze kust gespoeld en +verpleegd in de hut van Philemon en Baucis zoekt nu, jaren later, zijn +weldoeners op, en aanschouwt van hun in ’t duin gelegen +woonplaats af, geen zee maar een vruchtbaar land: hetgeen u grimmig +mishandeld heeft, de zee met haar schuimend wilde golven, ziet gij in +een tuin herschapen: een tafereel als een paradijs! Koene knechten van +verstandige heeren groeven en dijkten de zee in, verminderden haar +rechtsgebied en werden heerscher <span class="pagenum">[<a id="pb63" +href="#pb63" name="pb63">63</a>]</span>in hare plaats. Zie toch hoe +weide naast weide groent, beemd, tuin, woud en dorp! rechts en links +over groote uitgestrektheid is het gebied dichtbevolkt!</p> +<p class="tb"></p> +<p>Maar is Faust nu voldaan? en heeft in deze daad zijn oneindige +drang, d. i. zijn drang naar het Oneindige vervulling gevonden? Indien +ja, dan is eenerzijds Mefistofeles overwonnen, omdat niet in de +verlokkingen van dezen, maar in Faust’s eigen gevonden en +geschapen taak zijn drang vervuld is.</p> +<p>Mefisto heeft Faust in de wildernis gevoerd.. Nu heeft hij zelf uit +de wilde zee een bewoonbaar en vruchtbaar land geschapen!</p> +<p>Anderzijds heeft toch Faust een voldoening gevonden beneden het +Oneindige. Eenmaal heeft hij het wezen der wereld gezocht met het +denkend intellekt; de magie is door hem te hulp geroepen; hij heeft den +dood gewild om langs dezen weg in de eeuwige waarheid in te dringen; +diep en ontroerend was de klacht over zijn onvermogen; in zijn +ongeleschten kendorst dreigde hij te zullen bezwijken, en heeft +gezworen dat niets hem ooit zou bevredigen: “zal ik ooit +gerustgesteld mij neerleggen op het bed der ledigheid, dan zij het +tegelijk met mij ten einde; kunt gij mij zoo beliegen dat ik mijzelf +behaag, mijn laatste dag zij aangebroken; zal ik tot het oogenblik +spreken: blijf toch want gij zijt schoon genoeg, dan wil ik te gronde +gaan.”</p> +<p>Faust is voldaan.... maar zóo dat hij het niet is. Dat is: +hij heeft de daad gedaan die de meest zuivere <i>omzetting</i> is van +zijn oneindigen drang in de aardsche omgeving. Maar deze daad is op elk +oogenblik nog slechts een <i>betrekkelijke</i> uitdrukking van zijn +drang, en om haar volledig te denken, denkt hij haar verlengd in het +toekomstige. Bovendien: aan het werk zelf heeft Mefistofeles deel en +zoo is het een onvolkomen werk. <span class="pagenum">[<a id="pb64" +href="#pb64" name="pb64">64</a>]</span></p> +<p>Wat dit laatste aangaat: in het werk mengt zich onrecht; dus houdt +het een bewijs zijner onvolmaaktheid in. De Faust-dichter schildert +deze ongerechtigheid in den aanval van Mefisto met drie gevaarlijke +gezellen op het huisje van Philemon en Baucis. Faust ergert zich aan +het oud-modisch klokgebengel, waarmeê deze oudjes nog steeds den +verleden tijd dienen. Hij heeft hun in ’t nieuwe gebied een beter +woning en welvarender landgoed aangeboden; maar vond slechts weigering. +Mefisto volgt Faust’s wenk op eigen manier en.... de hut gaat in +vlammen op, terwijl de bewoners omkomen. Voor Faust geeft deze +handeling stof tot bepeinzing. Ook de werken van zedelijke bezieling, +naar bepaalde doeleinden uitgaand, kunnen de eeuwigheidswaarde van den +mensch niet vervangen; zij zijn eindige grootheden, heilzame doch +begrensde gewrochten en zij houden den mensch binnen zijn eindige +levensvoorwaarden besloten. Evenmin als de opstapeling der +wetenschappelijke resultaten, bereikt de vermenigvuldiging der +zedelijke daden het eeuwige. Waar de Wagners juichen zijn de Fausten +onvoldaan. Dat de zedelijke handelingen den mensch niet vergoddelijken +bewijst het onrecht dat ongewild ook daarin binnensluipt.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Toch heeft Faust <i>zijn weg</i> gevonden. Maar de weg is niet het +doel, doch het middel. Na de scholing door de oude kultuur heeft hij in +een nieuwe zedelijkheid <i>zich tot het hoogste voorbereid</i>.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Nog is, gelijk wij zagen, Mefistofeles niet geheel overwonnen. In +beginsel is zijn macht over Faust gebroken, hiermeê dat Faust in +de zedelijke daad zijn ware zelf verwerkelijkt. Niet meer leider maar +dienaar van Faust is hij, maar ook in deze verhouding is hij nog de +medgezel. Weldra doet zich het verstorend element zijns persoons aan +Faust gelden; want reeds <span class="pagenum">[<a id="pb65" href= +"#pb65" name="pb65">65</a>]</span>in den proloog in den hemel is deze +onontkoombare waarheid over hen uitgesproken: de mensch dwaalt zoolang +hij streeft.</p> +<p>Voor den strevenden mensch is er geen mogelijkheid om de negatie, de +verstoring, het kwaad, den Mefistofeles te niet te doen—zoolang +hij streeft. Maar in beginsel is hij, zoodra zijn strevenden wil zich +verheft, hem te boven. Nu nadert tot den oud geworden Faust een +gestalte, die lang afwezig is gebleven, maar toch op hem geloerd heeft +zoolang Mefisto met hem ging: de Zorg.</p> +<p>Is iemand hier? vraagt Faust. De vraag vereischt een ja, antwoordt +zij.—En gij wie zijt gij dan?—Ik ben nu +hier.—Verwijder u!—Ik ben ter rechter plaats.—Neem u +in acht! zegt Faust, en spreek geen tooverwoord! En zij: al zou mij +geen oor vernemen, toch weerklink ik in de harten; op wegen, op de +zeetochten ben ik de steeds beangstigende medgezel. Steeds gevonden, +nooit gezocht, ik wordt gevleid en gevloekt. Hebt ge nooit de zorg +gekend? “Uw macht erken ik niet” roept Faust haar toe, maar +zij blaast haar adem over hem uit en Faust wordt blind.</p> +<p>Hij buigt zich niet voor de tegenstandster, zooals hij zich niet +buigt voor Mefistofeles; hij is zichzelf en handelt uit aansporing van +zijn eigen wezen, maar tegelijk vervult hem zijn grootsche daad met +onbevredigdheid. “Nog heb ik mij niet opgeworsteld tot de +vrijheid” roept hij uit; en: “de mensch doorreize zijn +aardschen dag; als geesten spoken ga hij zijn vrijen gang. In het +voortschrijden vinde hij smart en geluk, hij, onbevredigd elk +oogenblik.”</p> +<p>De beperktheid van zijn kunnen en het te-kort van zijn zedelijk +streven wordt aan den mensch te ondervinden gegeven door de macht, die +zich tegenover hem stelt. Maar in zichzelf vindt hij zijn streven en de +geestelijke kracht, die hem daarbij geleidt. Faust wordt door de zorg +weerstaan, maar in zichzelf beseft <span class="pagenum">[<a id="pb66" +href="#pb66" name="pb66">66</a>]</span>hij den aandrang tot +voortzetting zijner grootsche daad en voor zijn innerlijke oogen +spiegelt het vizioen der voltooiing. Terwijl Mefisto’s gezellen +bezig zijn het graf te delven, waarin hij Faust hoopt te vangen, (want +vernietiging acht hij het einde ook van dit leven), hoort de +blindgeworden strever in het geklank der spaden het werk der arbeiders, +die hij geroepen heeft. Immers een kanaal graven zij om een moeras af +te leiden en aldus de gezondheid der streek voor haar bewoners te +verhoogen? Het volk dat hier in vrijheid woont, zal zich uitbreiden. +Het gevaar kennend en afwerend zal jeugd, manschap en grijsheid hier +zijn lange leven in noeste werkzaamheid volvoeren!</p> +<p>Deze gedachte is het die Faust vervult en als vizioen voor zijn +blinde oogen zweeft, en in het licht daarvan roept hij uit: “nu +waag ik tot het oogenblik te zeggen: blijf, want gij zijt schoon +genoeg. In aeonen kan het spoor van mijn aardsche dagen niet vergaan. +In het voorgevoel van zulk verheven geluk, geniet ik thans het hoogste +oogenblik.”</p> +<p>Deze woorden zijn de laatste en Faust zinkt stervend op den grond. +Dat hij de weddenschap met Mefistofeles slechts naar den klank des +woords verloren heeft, is duidelijk. Hij zelf, aan Mefisto ontgroeid, +is van hem vrijgekomen. Hij heeft zijn oneindig wezen tegen den +ondergang bewaard.... maar niet verwerkelijkt. Het zedelijke streven is +niet het hoogste bereik der menschelijke persoonlijkheid. “Wiens +geest altijd strevend werkzaam is, dien kunnen wij verlossen” zal +van Faust gelden: dat de zedelijke streving zelve de voltooiing van het +menschelijk bestaan inhoudt, is daarmee niet gezegd! <span class= +"pagenum">[<a id="pb67" href="#pb67" name="pb67">67</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch5" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="main">V Faust’s voleindiging</h2> +<div class="div2" id="ch5.1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">1. De liefdemacht. God en mensch. Overschrijding der +begrensdheid.</h3> +<p class="xd20e132"><span class="xd20e132init">“G</span>od kennen +is de hoogste deugd” leert Spinoza. Dit “hoogste” +noemt hij summa virtus, hetgeen nog iets anders beteekent dan +“hoogste” <span class="abbr" title="namelijk"><abbr title= +"namelijk">nl.</abbr></span> toppunt der deugd. Het begrip +“hoogste” duidt aan iets betrekkelijks, zijnde de uitkomst +eener vergelijking; het beteekent niet, dat het nòg-hoogere is +uitgesloten; slechts over het thans-voorhandene doet het uitspraak. +Maar “toppunt” beteekent het logisch uiteinde der +opstreving, waarbij het nòg-hoogere niet gedacht kan worden. +Hier is het streven ten einde in zijn bereikte doel.</p> +<p>De oude zedelijkheid erkende niet dat het geestesleven zijn +(natuurlijke) voltooiing had in de eenheid met God en op deze eenheid +was aangelegd. Zij geloofde aan de tegenstelling tusschen mensch en God +(door de zonde) en hoopte te eindigen bij een verzoening. Dit is de +oude religie, die uitgaat van het zondebesef, en met alle middelen de +overtuiging hunner onwaardigheid bij de menschen aankweekt. Maar de +ware religie, die zoo oud is als de beschaving, al bleef ze in het +verborgen, beleed de fundamenteele identiteit des menschen met God +(zooals de zonnestralen fundamenteel één zijn met de zon) +en erkent dat in de bewuste eenheid met God het leven tot zijn waarheid +is gekomen. <span class="pagenum">[<a id="pb68" href="#pb68" name= +"pb68">68</a>]</span></p> +<p>Deze eenheid met God is een verheffing des bewustzijns, waarin het +betrekkelijke is overwonnen; zij is onze vereeniging, die door de +mystische denkers zelfs “vergoding” (theosis) is genoemd. +De <span class="corr" id="xd20e989" title= +"Bron: religieuse">religieuze</span> zielkunde handelt over haar in een +diepzinnig hoofdstuk en het is deze vergoding als een voleindiging van +het geestesleven, welke de Faust-dichter in de slot-scène van +het gedicht heeft in beeld en klank en woord gebracht. In haar is geen +Mefistofeles die het bewustzijn der oneindigheid tracht af te leiden of +uit te dooven.</p> +<p>Een bergwand rotsachtig met kloven en met bosch begroeid; niet +bewoond dan door eenige kluizenaars; een geest van diepe +geheimzinnigheid hangt daar; de berg is in lagere en hoogere gebieden +verdeeld; geestelijke wezens zweven af en aan, en een koor van zalige +knapen beweegt zich kringvormig om den hoogsten top; engelen van +mindere en van meerdere volmaking gaan zingend om, terwijl zwevend de +Mater gloriosa nadert op den aanroep van haar grootsten vereerder. +Zalige vrouwen onder wie eene (weleer Gretchen genoemd) aanbidden haar, +terwijl het onsterfelijk deel van Faust door Engelen wordt opwaarts +gedragen en het geheele tafereel met een mystisch koor eindigt, waarin +de eeuwigheid als voltooiing van den tijd bezongen wordt.</p> +<p>Dit alles heeft de beteekenis van aanwijzing van een hoogere +werkelijkheid. Deze berg is onttrokken aan de aardsche natuur en +natuurwet; de wezens, die er vertoeven, zijn in zwevende beweging en de +geheele berg is een heilige schuilplaats der liefde. Ook het streven en +de zedelijke strijd bestaan hier niet. Wat in de wereld niet geldt, +geldt hier: het is de almachtige Liefde die alles vormt en alles +koestert.</p> +<p>In deze sfeer wordt het wonder voltrokken der voleindiging van het +geestesleven. De voltooiing moge een logisch gevolg zijn van de +voorafwerkende krachten, zoodat het geestesleven uit zichzelf naar haar +<span class="pagenum">[<a id="pb69" href="#pb69" name= +"pb69">69</a>]</span>heenwijst—toch is haar werkelijkheid een +<i>nieuwe</i> daad. Beter nog: in de voltooiing komt aan het licht +welke kracht in het geestesleven verborgen was: de liefdekracht van +God. De zedelijke houding van Faust was een strevende zelfwerkzaamheid, +en het is dit streven, dat hem tot de volmaking voert (“wie +altijd strevend werkzaam is, dien kunnen wij verlossen” zingen de +engelen)—maar nu blijkt dat dit menschelijke streven nog een +andere waarde heeft dan het streven van een mènsch te zijn: het +is de ervaarbare keerzijde der Godskracht: de eeuwige +scheppingshandeling Gods draagt het geheele leven, gelijk zij draagt de +geheele wereld en waar wìj van zedelijk streven gewagen is +’t in waarheid deze groote kracht, die zich in menschen +openbaart. De groeikracht, waarmee de plant zich uit den aardbodem +opheft, is niet haar speciale eigendom, maar is de Natuur zelve in haar +werkzaamheid: zoo is het niet anders dan de Kosmische Liefde, die zich +in Faust voordeed en vermomde als zijn eigen strevende wil. Zoo lang de +mensch nog in zijn streven is bevangen en de Mefistofeles hem +begeleidt, weet hij niet anders of het is zijn eigen zedelijke natuur +die handelt.... maar dit wordt anders in de voleindiging.</p> +<p>Ja dit is de voleindiging dat hij zich bewust is van de Godskracht +als zijn eigen wezen. Op eens aanschouwt hij in zich niet zijn eigen +persoon, maar het groote Wezen. Dit is de Godskennis waarvan Spinoza +zegt dat zij het einde is der deugd, God schouwende met een helderheid +als waarmee wij te voren van ons eigen streven bewust waren.</p> +<p>Want de mensch leeft in het Wereldgeheel en de geheele wereldorde, +die is de geest van God, woont in hem. Deze is de “eeuwige Liefde +die alle dingen vormt” en in de voleindiging des levens hebben +wij niet het partikuliere zelfbewustzijn, maar het bewustzijn van God, +dat is van de eeuwige Liefde. Wij zìjn ons bewust van de +Oneindige Tegenwoordigheid. Als <span class="pagenum">[<a id="pb70" +href="#pb70" name="pb70">70</a>]</span>“de Liefde van boven aan +ons deelneemt roept de heilige schaar ons het welkom toe.” De +Pater Seraphicus, langs den berg zwevend, roept op tot deze +ondervinding: “Stijgt opwaarts tot hooger gebied, groeit +ongemerkt, want hier versterkt u de zuivere tegenwoordigheid van God. +Dit is het voedsel der geesten, regeerend in het vrije hemelruim; dit +is de openbaring der eeuwige Liefde, die zich in ons tot zaligheid +ontvouwt.”</p> +<p>De beteekenis van Faust’s oneindigen drang wordt nu verstaan: +wat hem drong is het Oneindige zelf: zijn strevende natuur is van den +beginne aan niets anders geweest dan de oneindige kracht Gods in haar +menschelijke keerzij: datgene waarvan de Wagners onbewust waren, werd +door de Fausten beseft; maar met een vóórbesef dat zich +nu eerst tot levend inzicht voltooit.</p> +<p>Nu eerst.... De mensch streeft zoolang hij leeft en zoolang hij +streeft dwaalt hij en is door Mefistofeles vergezeld. Faust wordt +voleindigd door den dood heen. De ingang in het groote Mysterie is de +voorwaarde tot de voleindiging. Faust zelf heeft nog in zijn laatste +levensstonde verzekerd, dat het “uitzicht naar boven” hem +is afgesloten en dus de <i>kennis</i> van het oneindige, waarnaar hij +tevoren zoo vurig smachtte, niet verkregen is. Maar het onbekende is +niet het onwerkelijke, en gelijk hij eenmaal den dood heeft willen +roepen om hem in het mysterie in te wijden, zoo komt nu de dood met het +mysterie en wijdt hem in. Slechts de dood geeft die zuivering waarbij +de geest des menschen tot zichzelven komt, de uitwendigheid der wereld +aan de aandacht ontzinkt. “Reeds is hij schoon en groot van +heilig leven” zingt over Faust een schare van zalige knapen.</p> +<p>Het zedelijk streven van den mensch is, in zijn grond beschouwd, +niet eigen werk, maar de Godskracht in hare werkzaamheid; want naar ons +wezen <span class="pagenum">[<a id="pb71" href="#pb71" name= +"pb71">71</a>]</span>zijn wij het Algemeene, en de Geest des Geheels +heeft hier zijne inwoning. Het streven opwaarts is, alzoo beschouwd, de +aantrekkingskracht die van boven werkt, en de Faust-dichter noemt deze +aantrekkingskracht: <i>het eeuwig-vrouwelijke</i>. “Het +eeuwig-vrouwelijke trekt ons opwaarts” luiden de slotwoorden van +het Faust-gedicht:</p> +<div lang="de" class="lgouter"> +<p class="line">“Das ewig-weibliche zieht uns hinan.”</p> +</div> +<p class="firstpar">Wat is de beteekenis dezer uitspraak? Naar ons +voorkomt deze: tot nu toe kenmerkt Faust zich door de strevende +werkzaamheid. Het streven is het eeuwig-mannelijke; deze drang tot +werken, deze voortschrijdende daadkracht is de scheppende macht, +gewrochten voortbrengend en van den eenen tot den anderen arbeid +voortgaand. Maar, “wie immer in strevende werking is dien kunnen +wij verlossen”; hetgeen beteekent dat niet deze mannelijke +gezindheid zelve de verlossing is: in haar wordt Mefistofeles +geleidelijk overwonnen, maar het eindpunt der overwinning wordt niet +bereikt. Doch in ’t einde moet de mensch inzien, dat niet +hijzelf, dat is niet zijn individueele eigen-persoon, de voleindiging +toebereidt, maar dat hij haar verwerft krachtens de Godheid die zijne +werkende macht is. Hij, als eigenpersoon<span class="corr" id= +"xd20e1029" title="Niet in bron">,</span> <i>geeft zich over</i>. Hier +treedt het passieve moment in, dat de aktiviteit bekroont. Wat hem +tevoren werk toescheen schijnt hem nu rust.</p> +<p>Daarom is de Godheid in dit opzicht dat zij het geestesleven +voleindigt, voor hem niet de werkzame Man, maar degene in wien het werk +ten einde is en bij wien de mannenkracht uitrust: zijn tegendeel: het +eeuwig-Vrouwelijke. Man en Vrouw, Mannelijkheid en Vrouwelijkheid zijn +symbolische namen en symbolische begrippen om de goddelijke werking aan +te duiden. In dit opzicht van ten einde zijn des werks <span class= +"pagenum">[<a id="pb72" href="#pb72" name="pb72">72</a>]</span>en van +overgave onzer persoonlijkheid aan den Voleinder is het goddelijke +vrouwelijk gedacht. Hier is een <i>innigheid</i> die tusschen man en +man niet bestaat. Wat de Middeleeuwen in de Maria-dienst, wat de Griek +in de Aarde-moeder nabij was, deze aflegging van den menschelijken +eigen-wil en van het eigen-bewustzijn, vindt Faust in zijn opstijging, +aangetrokken door het eeuwig-Vrouwelijke der goddelijke Liefde. Hier is +niet bedoeld een onderdompeling in het onbewuste onzer zinnelijke +natuur, gelijk men heeft verklaard, maar een opstijging boven het +bepaalde bewustzijn van ons verstandelijk daglicht.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Het menschenleven voleindigt zich door inkeer tot zijn grond; het +eindigt bij zijn aanvang. Het Faust-gedicht begint in den hemel +<span class="abbr" title="dat is"><abbr title="dat is">d. +i.</abbr></span> in de sfeer van God en vindt er zijn einde. In het +einde is de eeuwige Dag aangelicht.</p> +<p>De eerste Dag van Faust was het vale, voorbijgezwoegde tijdperk +zijner vergeefsche inspanning, eindigend in de klacht. Daarna de avond +met mysterieuse diepten en zinnelijkheid en eindelijk de voornacht +bespookt door wroeging en verwijt. Deze eerste Dag is het eerste Deel +des gedichts. De na-nacht brengt kalmte en geeft den strever +geestes-rust. Nu verschijnt de nieuwe Morgen van arbeid, de morgen van +het groote streven en deze morgen geeft zich over aan den Eeuwigen +Dag.</p> +<p>In dien Nieuwen Dag der goddelijke Tegenwoordigheid is de Drang naar +het Absolute bevredigd.<a class="noteref" id="xd20e1053src" href= +"#xd20e1053" name="xd20e1053src">1</a> <span class="pagenum">[<a id= +"pb73" href="#pb73" name="pb73">73</a>]</span></p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1053" href="#xd20e1053src" name="xd20e1053">1</a></span> Verg. +Dr. J. D. Bierens de Haan, Dante’s mystische reis (Amsterdam, +1914), Hoofdstuk XIII, Het kristallijnen bewustzijn en Idee-studies +(Amsterdam 2de druk 1913): De geestelijke ontroering; en: door de Rede +tot de Aanschouwing.</p> +</div> +</div> +</div> +<div class="back"> +<div id="toc" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="main">Inhoud</h2> +<ul> +<li><a href="#pre">Woord vooraf</a> +<span class="tocPagenum">V</span></li> +<li><a href="#ch1">I De klacht van Faust</a>: +<span class="tocPagenum">1</span> +<ul> +<li><a href="#ch1.1">1. De famulus Wagner, de begrensde mensch</a> + <span class="tocPagenum">1</span></li> +<li><a href="#ch1.2">2. Wetenschap is herleiding tot het +Onbegrepene</a> <span class= +"tocPagenum">5</span></li> +<li><a href="#ch1.3">3. Faust zoekt ontkoming bij de magische +fantasie</a> <span class= +"tocPagenum">12</span></li> +<li><a href="#ch1.4">4. Faust’s klacht herhaald (verschijning van +den Aardegeest)</a> <span class= +"tocPagenum">16</span></li> +</ul> +</li> +<li><a href="#ch2">II Faust en Mefistofeles</a>: + <span class="tocPagenum">19</span> +<ul> +<li><a href="#ch2.1">1. Het eeuwige in den mensch (de proloog in den +Hemel)</a> <span class= +"tocPagenum">19</span></li> +<li><a href="#ch2.2">2. De verstorende macht. Het noodwendige Tegendeel +in wereld en leven. Mefistofeles</a> +<span class="tocPagenum">22</span></li> +<li><a href="#ch2.3">3. Mefistofeles: ontkenning en ironie</a> + <span class="tocPagenum">23</span></li> +<li><a href="#ch2.4">4. De weddenschap van Faust en Mefistofeles</a> + <span class="tocPagenum">29</span></li> +</ul> +</li> +<li><a href="#ch3">III Faust in de wildernis</a>: + <span class="tocPagenum">31</span> +<ul> +<li><a href="#ch3.1">1. Zelfverlies in den zinnenlust</a> + <span class="tocPagenum">31</span></li> +<li><a href="#ch3.2">2. De onmacht van Mefistofeles (Faust in +Mefisto’s leiding)</a> <span class= +"tocPagenum">35</span></li> +</ul> +<span class="pagenum">[<a id="pb74" href="#pb74" name= +"pb74">74</a>]</span></li> +<li><a href="#ch4">IV De weg van Faust</a>: +<span class="tocPagenum">40</span> +<ul> +<li><a href="#ch4.1">1. De nacht van uitrusten voor den nieuwen +morgen</a> <span class= +"tocPagenum">40</span></li> +<li><a href="#ch4.2">2. De nieuwe zedelijkheid (zedelijk streven en +zelfbevrijding.)</a> <span class= +"tocPagenum">44</span></li> +<li><a href="#ch4.3">3. Het besluit tot daden</a> + <span class="tocPagenum">50</span></li> +<li><a href="#ch4.4">4. De klassieke beschaving als leerschool; +geestelijke vorming; de idee der schoonheid</a> + <span class="tocPagenum">53</span></li> +<li><a href="#ch4.5">5. Het huwelijk van Faust en Helena. Harmonie en +maat</a> <span class= +"tocPagenum">57</span></li> +<li><a href="#ch4.6">6. Stichting eener vrije wereld. Waarde en +ontoereikendheid der zedelijke daad. Het einde van Faust’s +streven</a> <span class= +"tocPagenum">60</span></li> +</ul> +</li> +<li><a href="#ch5">V Faust’s voleindiging</a>: + <span class="tocPagenum">67</span> +<ul> +<li><a href="#ch5.1">1. Overschrijding onzer begrensdheid in de +religie; de goddelijke Liefdemacht; de overgave</a> + <span class="tocPagenum">67</span></li> +</ul> +</li> +</ul> +</div> +<div class="transcribernote"> +<h2 class="main">Colofon</h2> +<h3 class="main">Beschikbaarheid</h3> +<p class="firstpar">Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen +overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het +kopiëren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de +Project Gutenberg Licentie bij dit eBoek of on-line op <a class= +"exlink" title="Externe link" href= +"https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.</p> +<p>Dit eBoek is geproduceerd door Jeroen Hellingman en het on-line +gedistribueerd correctie team op <a class="exlink" title="Externe link" +href="https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.</p> +<p lang="en">This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost +and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it +away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License +included with this eBook or online at <a class="exlink" title= +"Externe link" href= +"https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.</p> +<p lang="en">This eBook is produced by Jeroen Hellingman and the Online +Distributed Proofreading Team at <a class="exlink" title="Externe link" +href="https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.</p> +<p>Project Gutenberg catalogus pagina: <a class="pglink" href= +"https://www.gutenberg.org/etext/23018">23018</a>.</p> +<h3 class="main">Codering</h3> +<p class="firstpar">Dit bestand is in een verouderde spelling. Er is +geen poging gedaan de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het +einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in +het origineel zijn gecorrigeerd. Dergelijke correcties zijn gemarkeerd +met het corr-element.</p> +<p>Hoewel in het origineel laag liggende aanhalingstekens openen +gebruikt, zijn deze in dit bestand gecodeerd met “. Geneste +dubbele aanhalingstekens zijn stilzwijgend veranderd in enkele +aanhalingstekens.</p> +<h3 class="main">Documentgeschiedenis</h3> +<ul> +<li>20-SEP-2007 begonnen.</li> +</ul> +<h3 class="main">Externe Referenties</h3> +<p>Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn +dat deze links voor u niet werken.</p> +<h3 class="main">Verbeteringen</h3> +<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p> +<table width="75%" summary= +"Overzicht van verbeteringen aangebracht in de tekst."> +<tr> +<th>Bladzijde</th> +<th>Bron</th> +<th>Verbetering</th> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e213">5</a></td> +<td class="width40">monsters</td> +<td class="width40">Monsters</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e232">7</a></td> +<td class="width40">zoo</td> +<td class="width40">Zoo</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e248">8</a></td> +<td class="width40">;</td> +<td class="width40">:</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e260">8</a></td> +<td class="width40">over</td> +<td class="width40">Over</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e295">10</a></td> +<td class="width40">Sokrates</td> +<td class="width40">Socrates</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e319">13</a></td> +<td class="width40">of</td> +<td class="width40">Of</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e331">13</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">“</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e334">13</a></td> +<td class="width40">ach</td> +<td class="width40">Ach</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e337">13</a></td> +<td class="width40">feëenland</td> +<td class="width40">feeënland</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e351">14</a></td> +<td class="width40">,,</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e360">15</a></td> +<td class="width40">en</td> +<td class="width40">En</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e407">19</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e508">26</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e535">29</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e539">29</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e571">32</a></td> +<td class="width40">illuzie</td> +<td class="width40">illusie</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e578">33</a></td> +<td class="width40">:</td> +<td class="width40">;</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e590">34</a></td> +<td class="width40">menschefiguur</td> +<td class="width40">menschenfiguur</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e609">37</a></td> +<td class="width40">moet ruimte maken</td> +<td class="width40">ruimte moet maken</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e616">38</a></td> +<td class="width40">Gretchen’s</td> +<td class="width40">Gretchens</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e653">42</a></td> +<td class="width40">Gretchen’s</td> +<td class="width40">Gretchens</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e699">46</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">”</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e721">48</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e724">48</a></td> +<td class="width40">religieuse</td> +<td class="width40">religieuze</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e730">48</a></td> +<td class="width40">religieuse</td> +<td class="width40">religieuze</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e852">57</a></td> +<td class="width40">pygmaeen</td> +<td class="width40">pygmaeën</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e909">61</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">“</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e989">68</a></td> +<td class="width40">religieuse</td> +<td class="width40">religieuze</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1029">71</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +</table> +</div> +</div> + +<div style='display:block; margin-top:4em'>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK GOETHE'S FAUST ***</div> +<div style='text-align:left'> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Updated editions will replace the previous one—the old editions will +be renamed. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright +law means that no one owns a United States copyright in these works, +so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United +States without permission and without paying copyright +royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part +of this license, apply to copying and distributing Project +Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ +concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, +and may not be used if you charge for an eBook, except by following +the terms of the trademark license, including paying royalties for use +of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for +copies of this eBook, complying with the trademark license is very +easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation +of derivative works, reports, performances and research. Project +Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may +do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected +by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark +license, especially commercial redistribution. +</div> + +<div style='margin-top:1em; font-size:1.1em; text-align:center'>START: FULL LICENSE</div> +<div style='text-align:center;font-size:0.9em'>THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE</div> +<div style='text-align:center;font-size:0.9em'>PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase “Project +Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full +Project Gutenberg™ License available with this file or online at +www.gutenberg.org/license. +</div> + +<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™ electronic works +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™ +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or +destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your +possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a +Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound +by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person +or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this +agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ +electronic works. See paragraph 1.E below. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the +Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection +of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual +works in the collection are in the public domain in the United +States. If an individual work is unprotected by copyright law in the +United States and you are located in the United States, we do not +claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, +displaying or creating derivative works based on the work as long as +all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope +that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting +free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™ +works in compliance with the terms of this agreement for keeping the +Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily +comply with the terms of this agreement by keeping this work in the +same format with its attached full Project Gutenberg™ License when +you share it without charge with others. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are +in a constant state of change. If you are outside the United States, +check the laws of your country in addition to the terms of this +agreement before downloading, copying, displaying, performing, +distributing or creating derivative works based on this work or any +other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no +representations concerning the copyright status of any work in any +country other than the United States. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other +immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear +prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work +on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the +phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, +performed, viewed, copied or distributed: +</div> + +<blockquote> + <div style='display:block; margin:1em 0'> + This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most + other parts of the world at no cost and with almost no restrictions + whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms + of the Project Gutenberg License included with this eBook or online + at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you + are not located in the United States, you will have to check the laws + of the country where you are located before using this eBook. + </div> +</blockquote> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is +derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not +contain a notice indicating that it is posted with permission of the +copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in +the United States without paying any fees or charges. If you are +redistributing or providing access to a work with the phrase “Project +Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply +either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or +obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™ +trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any +additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms +will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works +posted with the permission of the copyright holder found at the +beginning of this work. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg™. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg™ License. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including +any word processing or hypertext form. However, if you provide access +to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format +other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official +version posted on the official Project Gutenberg™ website +(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense +to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means +of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain +Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the +full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works +provided that: +</div> + +<div style='margin-left:0.7em;'> + <div style='text-indent:-0.7em'> + • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed + to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has + agreed to donate royalties under this paragraph to the Project + Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid + within 60 days following each date on which you prepare (or are + legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty + payments should be clearly marked as such and sent to the Project + Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in + Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg + Literary Archive Foundation.” + </div> + + <div style='text-indent:-0.7em'> + • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ + License. You must require such a user to return or destroy all + copies of the works possessed in a physical medium and discontinue + all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ + works. + </div> + + <div style='text-indent:-0.7em'> + • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of + any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days of + receipt of the work. + </div> + + <div style='text-indent:-0.7em'> + • You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg™ works. + </div> +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project +Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than +are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing +from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of +the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set +forth in Section 3 below. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +works not protected by U.S. copyright law in creating the Project +Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ +electronic works, and the medium on which they may be stored, may +contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate +or corrupt data, transcription errors, a copyright or other +intellectual property infringement, a defective or damaged disk or +other medium, a computer virus, or computer codes that damage or +cannot be read by your equipment. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right +of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium +with your written explanation. The person or entity that provided you +with the defective work may elect to provide a replacement copy in +lieu of a refund. If you received the work electronically, the person +or entity providing it to you may choose to give you a second +opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If +the second copy is also defective, you may demand a refund in writing +without further opportunities to fix the problem. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO +OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT +LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of +damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement +violates the law of the state applicable to this agreement, the +agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or +limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or +unenforceability of any provision of this agreement shall not void the +remaining provisions. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in +accordance with this agreement, and any volunteers associated with the +production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ +electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, +including legal fees, that arise directly or indirectly from any of +the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this +or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or +additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any +Defect you cause. +</div> + +<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™ +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of +computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It +exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations +from people in all walks of life. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s +goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg™ and future +generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see +Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org. +</div> + +<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by +U.S. federal laws and your state’s laws. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West, +Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up +to date contact information can be found at the Foundation’s website +and official page at www.gutenberg.org/contact +</div> + +<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread +public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine-readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To SEND +DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state +visit <a href="https://www.gutenberg.org/donate/">www.gutenberg.org/donate</a>. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Please check the Project Gutenberg web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. To +donate, please visit: www.gutenberg.org/donate +</div> + +<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> +Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project +Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be +freely shared with anyone. For forty years, he produced and +distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of +volunteer support. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in +the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not +necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper +edition. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Most people start at our website which has the main PG search +facility: <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +This website includes information about Project Gutenberg™, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. +</div> +</div> + +</body> +</html> diff --git a/23018-h/images/book.png b/23018-h/images/book.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..963d165 --- /dev/null +++ b/23018-h/images/book.png diff --git a/23018-h/images/card.png b/23018-h/images/card.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..1ffbe1a --- /dev/null +++ b/23018-h/images/card.png diff --git a/23018-h/images/cover.jpg b/23018-h/images/cover.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..a485c4d --- /dev/null +++ b/23018-h/images/cover.jpg diff --git a/23018-h/images/external.png b/23018-h/images/external.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..ba4f205 --- /dev/null +++ b/23018-h/images/external.png diff --git a/23018-h/images/id.gif b/23018-h/images/id.gif Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..232321e --- /dev/null +++ b/23018-h/images/id.gif diff --git a/23018-h/images/id.png b/23018-h/images/id.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..232321e --- /dev/null +++ b/23018-h/images/id.png diff --git a/23018-h/images/if.gif b/23018-h/images/if.gif Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..ee9a092 --- /dev/null +++ b/23018-h/images/if.gif diff --git a/23018-h/images/if.png b/23018-h/images/if.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..ee9a092 --- /dev/null +++ b/23018-h/images/if.png diff --git a/23018-h/images/ig.gif b/23018-h/images/ig.gif Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..1f7b9eb --- /dev/null +++ b/23018-h/images/ig.gif diff --git a/23018-h/images/ig.png b/23018-h/images/ig.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..1f7b9eb --- /dev/null +++ b/23018-h/images/ig.png diff --git a/23018-h/images/in.gif b/23018-h/images/in.gif Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..077d7e5 --- /dev/null +++ b/23018-h/images/in.gif diff --git a/23018-h/images/in.png b/23018-h/images/in.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..077d7e5 --- /dev/null +++ b/23018-h/images/in.png diff --git a/23018-h/images/iz.gif b/23018-h/images/iz.gif Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..33b7732 --- /dev/null +++ b/23018-h/images/iz.gif diff --git a/23018-h/images/iz.png b/23018-h/images/iz.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..33b7732 --- /dev/null +++ b/23018-h/images/iz.png diff --git a/23018-h/images/titlepage1.gif b/23018-h/images/titlepage1.gif Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..0ea1162 --- /dev/null +++ b/23018-h/images/titlepage1.gif diff --git a/23018-h/images/titlepage1.png b/23018-h/images/titlepage1.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..0ea1162 --- /dev/null +++ b/23018-h/images/titlepage1.png diff --git a/23018-h/images/titlepage2.gif b/23018-h/images/titlepage2.gif Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..c67a293 --- /dev/null +++ b/23018-h/images/titlepage2.gif diff --git a/23018-h/images/titlepage2.png b/23018-h/images/titlepage2.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..c67a293 --- /dev/null +++ b/23018-h/images/titlepage2.png |
