diff options
Diffstat (limited to '26483-8.txt')
| -rw-r--r-- | 26483-8.txt | 17742 |
1 files changed, 17742 insertions, 0 deletions
diff --git a/26483-8.txt b/26483-8.txt new file mode 100644 index 0000000..5ceff52 --- /dev/null +++ b/26483-8.txt @@ -0,0 +1,17742 @@ +The Project Gutenberg EBook of Betuwsche novellen, en Een reisgezelschap, by +J. J. Cremer + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Betuwsche novellen, en Een reisgezelschap + +Author: J. J. Cremer + +Release Date: August 29, 2008 [EBook #26483] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BETUWSCHE NOVELLEN *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ + + + + + + + + + + BETUWSCHE NOVELLEN + EN EEN REISGEZELSCHAP + + + Van + + J. J. Cremer. + + Wiege-Mie.--De rechte Jozef.--De oude Wessels en zijn gezin.--De reis + van Gerrit Meeuwsen en zien zeun noar de Amsterdamse karmis.--Eene + zoogmoeder.--De Fransche komiek en de douairière.--De vriend van + den huize. + + + + Achtste Druk. + + Leiden.--A. W. Sijthoff's Uitg.-Mij. + + + + + + + + + +WIEGE-MIE. + + +"Hei je 't neis [1] uut 't darp al geheurd?" vroeg de daglooner +Peter Janssen aan zijn vrouw, die bezig was om voor haar vermoeiden +echtgenoot de avondpap op te doen. "Hei je 't al geheurd Net, +hoe miseroabel gauw de weduwvrouw van Cloas Hermsen hoar man is +noagestapt?" + +"Wat zei je!" riep de huismoeder verbaasd, terwijl ze den aarden +schotel met pap op tafel zette: "Is manke Heintje dood? Wel jong, +jong, die twee hebben mekoar dan niet lang allinnig geloaten. Cloas +is van de leinte gesturven, en Heintje--da's nou krek zes moanden +loater! Jong, jong, 't is veur Wiege-Mie 'en heel ding; woar mot ze +noa toe? ze het niks, geen spier; neejen en breien kan ze, moar da's +alles, en ik geleuf niet, dat ze 't nog al te best duut.--Nou stil +blagen!" vervolgde vrouw Janssen, hare vier spruiten toesprekende, +die hunkerende de roggemeelspap zagen dampen: "moeder kan niet +alles te geliek. He'k nou ooit van m'en lêven! Ze zal zoo um de +vieftig zin gewêst, en Wiege-Mie was met St. Jan achttien joaren in +'t darp.--Loawwe erst bidden Peter, de kienders drammen en sjenken +da'k m'n eigen woorden niet heuren kan!" + +Janssen nam het pijpje uit den mond, drukte de pet voor de oogen, +en vrouw Janssen gaf haar oudsten telg een duw met een dreigenden +wenk om de oogen dicht te doen. + +Men bad--Peter bad ernstig met een dankbaar hart; Willem, zijn +buurman, had zeker zulk heerlijk avondeten niet voor zijne vrouw en +kinderen. Zijn gebed was reeds geëindigd, maar toen hij over den rand +van zijn pet de roode wangen van zijn goede vrouw en de kinderen +beschouwde, toen deed hij de oogen weer dicht en zei nog eens: +"Ik dank U goede en groote God, amen." + +Vrouw Janssen had ook wel gebeden, maar zij was een weinig afgedwaald: +manke Heintje was toch gesturven; ze dacht er over, wanneer de +begroafenis zou wêzen; of er op 't arfhuus ook wat van heur goajing +zou zin, en zoo almeer, totdat ze eindelijk bedacht, dat de goede +God haar ook wel eens had kunnen oproepen en, "hoe ellendig Peter +dan met de kienders zou zin blieven zitten," en er kwam een traan in +haar oog, en ze was innig dankbaar dat zij nog was gespaard gebleven, +en ze zei zacht tot den Vader in den Hemel: "Ik dank U goede en groote +God, amen." + +De kinderen hadden hun "Heere zêgen," enz. spoedig afgerammeld, en +gluurden nu eens naar den dampenden schotel met pap, en dan weder +naar hunne ouders, om te zien, of ze nog niet haast gedaan hadden. + +Vader zette de pet weer op het hoofd; moeder gaf het teeken om te +beginnen, en eer vijftien minuten waren verstreken, was de pap uit +den schotel naar de respectieve magen verhuisd. + +Het gezin was verzadigd en de kinderen werden spoedig ter rust +gelegd. Peter rakelde het vuur aan den haard nog eens op. Net +bood haar jongste kind, dat in een kribje had liggen slapen, de +moederlijke borst, en 't kleintje weerde zich dapper. "Och Peter," +zei vrouw Janssen, terwijl zij de oogen op het knaapje hield geslagen: +"die jong is pas zeuven moanden oud, 't is nou over drie doagen Alder +Heiligen, en tegen Maria Lichtmis is 't alweer zoo wied." + +"Kom, da's zoo'n spul niet," sprak Peter op geruststellenden toon: +"we motten toch 't half dozijntje vol hebben, hé Net?" + +"Gij hebt goed proaten," antwoordde de vrouw: "gellie mannen denkt er +moar zoo licht over; ik sprêk bij onderveinding. Moar neen, ge zegt wel +dat 't niks is, moar as 't zoo wied is, dan zie je nog veul benauwder +en mankelieker as ik; en jong, ge weet óók wel, dat de spuuling op +zoo'n wies hoe langer hoe dunder wordt; 't geet tot nou nog goed, +went ge bint 'en starke errebeijer; moar a'j 's niks te verdienen +hadt!--En Peter, a'j is kwam te vallen! wat zou 'k dan toch beginnen +met zes bluujen van kienders? O!" vervolgde vrouw Janssen, eensklaps +weder aan manke Heintje denkende: "as 't ons óók zoo most goan, wat +zouwen de kienders dan anders wêzen as Wiege-Mie nou is? Goddank dat +we nog gezond zin!" + +De echtelieden zaten nog eenigen tijd koutende bijeen, en toen de +dorpstorenklok tien slagen deed hooren, lagen ze gerust in de warme +bedstee, en sliepen weer onbezorgd den volgenden morgen te gemoet. + + + +Ieder wist nu in het dorpje G... dat Heintje Harmsen was overleden, +en ieder wist ook, dat de zoogenaamde Wiege-Mie nu allerongelukkigst +bleef zitten; iedereen beklaagde het schoone meisje, dat nu niemand +op de wereld had die zich harer zou aantrekken. + +Wie Wiege-Mie was, wist niemand, maar hoe ze aan dien zonderlingen naam +was gekomen, wist de kastelein uit de Roskam het best te verhalen van +allen uit het dorp, want deze toch was met Cloas Harmsen en zijne +vrouw dikke vrienden geweest, en het heugde hem nog zoogoed als +de dag van gisteren, dat Cloas--'t was met St.-Jan achttien joaren +gewêst--'s mergens um zes uur bij hum op den dêl was komme loopen, +toen ie net doende was 't kalf te wêteren, en Cloas toen had gezeid: +"Wel Teunis, wel jong, nou mot 'k oe wat roars en neis vertellen;" en +hoe biester veralterierd Cloas er had uutgezien; en hoe ze toen noar +de kleine keuken achter de gelagkoamer woaren gegoan, en Cloas weer +was begonnen: "Heur is Teunis, ge bint 'en mins woar 'k op vertrouwen +kan, luuster: Van mergen,"--moar Cloas had noar de deur gekeken of +'r ook iemand stond te luusteren; en toen Teunis had gezeid, dat +ie gerust sprêken kon, had Cloas weer 't woord opgevat en gezeid: +"Van mergen dan, toen 'k um drie uur 't peerd veur de stutkar had +gezet um mest te voaren, en 'k de kar vol had, en 't darp uut ree +um 't vrachtje noar de koekamp te brengen toen zag 'k--jong, 't was +'en roar gezicht--midden ien 't spoor bij de jachtpoal van Reijntjes, +e'n kleine iesdere wieg met 'en gruun kleid [2] 'r over heer. 'k Goeng +er noar toe; 'k dee 't gruune kleid 'r af, en zie, doar lag 'en jong +bluutje in, met 'en kupke net krek of 't van 'en engeltje was. Ge +kunt begriepen," had Cloas al verder gezeid: "ge kunt begriepen +Teunis, da'k 'en gezicht zette toen'k dat kienje doar zag liggen; +'t begon te schraauwen en 'k wist niet wa 'k doen most. Goeje road +was duur--'k brocht 't vrachtje mest, zoo gauw as bles moar loopen +kos, noar de koekamp, en toen 'k weerum kwiem stond de wieg nog op +dezelfde ploats, en 'k loajd 'm--met 't kiend 'rin--op de stutkar. + +"Toen 'k t'huus kwam," had Cloas al verder gezeid: "was de vrouw oan +'t botter wassen, en toen ze de wieg zag, en dat 'r 'en kiend in lei, +begost ze 'en kêl op te zetten da'k meinde dat ze de begoaves [3] op +'t lief kreeg. 'k Zei hoar, krek veur de vuust, wat 'r van 't geval +was, en toen hebben we 't ding beproat, Teunis, en gemeind dawwe +den burgemeister 'r oangifte van mosten doen; en, dat he 'k gedoan; +en de burgemeister met Joapik den assesser zin toen bij ons oan huus +gewêst, en toen hebben ze in de heele wieg niks gevonden as 't kiend, +en 'en pampier dat stark was dicht gelakt, en woar buuten op te lêzen +en geschrêven stond: "Dit kind wordt den vinder aanbevolen. God zal +'t hem loonen. Haar voornaam is Marie. Deze wieg moet haar eigendom +blijven, en niet voordat zij meerderjarig zal zijn, mag zij dezen +verzegelden brief openen." Dát had 'r op te lêzen gestoan, en hij +had dan zooveul as de parmissie van den burgemeister gekregen um +'t onneuzele bluutje op te vuujen, went, de vrouw had toch in de +dartien joaren dat ze getrouwd woaren, geen kienders gehad, en zou +ze zeker niet meer kriegen ook. + +Dat alles herinnerde Teunis de kastelein, zich bijzonder goed, +en hij wist ook nog wel, hoe hij 's nachts--toen Claas Harmsen den +morgen daarop het kind had gevonden--door den voerman eener kar was +opgeklopt, die een glas brandewijn gedronken en gezegd had "dat ie +noar B. most." Teunis had naderhand begrepen, dat die voerman maar +iets gepraat had om hem op een dwaalspoor te brengen, daar de kar +den volgenden dag door een dorp in de tegenovergestelde richting was +gereden.--Hoe 't zij, Marie was door den braven Claas en zijn vrouw +als kind aangenomen en opgevoed, en algemeen was zij, sedert haar +komst in het dorp, onder den naam van Wiege-Mie bekend. + + + +'t Was--juist vier weken na den avond dat we Peter Janssen met zijn +gezin aan de roggemeelspap hebben gezien,--nog vroeg in den morgen, en, +daar de zon in 't eind van November eerst om acht uren te voorschijn +komt, zou het nog stikdonker geweest zijn, zoo niet de volle maan +haar licht had verspreid. + +Peter verliet de bedstee en stiet het vensterluik open. + +"Hé! snee," [4] was het eerste wat hij zei. "Heere m'n tied, wat is 't +van nacht ien ens weinter geworden. Kom vrouw, d'ruut!" vervolgde hij, +nog eens naar het warme plaatsje ziende dat hij zooeven verlaten had: +"kom Net, d'ruut, de snee leit wel anderhalf voet dik; ge mot gauw +de boel veur de deur wat wegkeeren." + +De gehoorzame echtgenoote deed wat haar man begeerde, en toen de +sneeuw was weggekeerd, hieng ze de kêtel met woater te vuur, en dee ze +'en lood koffie in 'en kleiner kêtelje, en--de koffie begost al gauw +te pruttelen, en toen Peter 't erste kummeke opslurpte, toen zei ie: +"dat 't hum goed dee." + +"Heur Peter," begon vrouw Janssen, toen ze eindelijk tot rust kwam: "'k +Heb van nacht 'en roare dreum gehad; 'k mot 'm oe êfkes vertellen. Ge +mot dan wêten da 'k dreumde: dat 'en man met 'en blinkend gewoad--net +krek as de engel oanhad woarvan domenei letst geprêkt het--hier in +de keuken kwiem; 'k weet niet of 'k hum 'en stoel gaf of niet, moar +'k heurde duudelik dat ie zei: "Vrouw, ie mot starven, en Peter +mot starven, en dus mo'j oe beschikking moar moaken." 't Was net +precies toen 'k 't heurde of 'k deur de grond zonk, en 'k zei: +"Moar mijnheer, wie zal dan onze erme kienders verzurgen?" en, +Peter! 'k vuulde dat 'k in den dreum begost te greinen; moar toen +zei de engel, met 'en vrindlik gezicht: "Goeje minsen zullen veur +de kienders zurgen; moar: geliek als gij wilt dat oe de minsen doen, +doet ze ook desgelieks." Toen Peter, wier 'k wakker, en 'k begos noa +te denken; en 'k docht 'r oan, hoe de boel van manke Heintje van doag +deur de arfgenoamen zal verkocht worden, en 'k docht ook oan den man +met 't witte gewoad, en oan Wiege-Mie, en zie, Peter..." + +"En ge docht 'r toen oan, die ongelukkige dern bij ons in huus te +nemen?" viel Peter haar in de rede. + +"Joa," hernam de vrouw: "de dreum beteikent twee dingen: erst, de +toezegging van 'en lang lêven, en dan nog de oanmoaning um 't erme +schoap van 'en Mie as kind te verzurgen." + +Peter was het met haar eens; en beiden geloofden vast dat het zóó Gods +wil was, en dat ze daarom met liefde moesten gehoorzamen, overtuigd +dat het hun hiernamaals zou vergolden worden. + +Vóór dat Peter ter deure uitging, was er nog afgesproken, om voor vrouw +Janssens bespaarde penningen de wieg op 't erfhuis te koopen, want: +"'t kribje was 'en oakelik ding, en ook: tegen Lichtmis.... dan was +'t weer zoo wied!" + + + +De sneeuw lag wel anderhalf voet hoog; 't was alsof er uit den hemel +een wit kleed over het aardrijk was uitgespreid. De boomen, den vorigen +dag zoo dor en naakt, waren in één nacht weder geheel bekleed geworden, +en de dunne takjes zelfs droegen een dik laagje sneeuw. 't Was een +vreemd maar toch een schoon gezicht; doch men moest er niet te lang +naar kijken, want dan begonnen de oogen zeer te doen. + +Door de dorpsstraat had men al spoedig een pad geloopen, maar voor +de paarden, die zware vrachten hadden, was het erger, en Peter zag +zelfs, toen ie noar 't arfhuus goeng, dat de mulder twee peerds veur +de mêlkar had. + +Zooals vrouw Janssen dien morgen wel had gezegd, werd de boel van manke +Heintje door den notaris vau het dorp aan de meestbiedenden verkocht. + +De gierige Jaap Jolles van K. en zijn zuster Grietje waren de eenige +erfgenamen. + +Alle meubels en andere roerende goederen, die Heintje Harmsen hadden +toebehoord, waren genommerd. De notaris zat met zijn klerk in de keuken +om aanteekening te houden; voor de deur was de sneeuw wat weggeveegd, +en boven het raam, aan de rechterzijde der deur, was een linnen luifel +bevestigd, waaronder een tafel en banken waren geplaatst. Op die banken +zaten eenige zonen Davids, en kooplustige of nieuwsgierige boeren en +boerinnen. De afslager stond op de bank onder de luifel, juist bij +het raam, en had allerhande aardigheden om de vodden die ter tafel +werden gebracht, den koopers smakelijk te maken of aan te prijzen. + +"Vort! hier hei'j niks meer te moaken!" brulde de ruwe stem van Jaap +Jolles: "wou ie die wieg óók nog houwen, inhoalige dern, doar ie +van Heintje Meu al zoolang veur niks gegêten en gedronken hebt!" en +terzelfder tijd zag Peter Janssen, die met de handen in den zak, naar +'t verkoopen had staan kijken, dat de algemeen beminde Wiege-Mie, +door den gierigen erfgenaam bij den arm werd genomen en de deur +der woning uitgezet, waar ze nu achttien jaren lang de hartelijkste +gastvrijheid had genoten. + +Daar stond nu de arme Marie, verlaten, geheel alleen in de groote +wereld; en 't was zoo koud, en zij was zoo grof bejegend door den +hardvochtigen erfgenaam van haar onvergetelijke tweede moeder--zij, +de gevoelige, teedere ziel, en ze begon bitter te weenen bij den +dorpel der woning, waar ze als kind zoo dikwerf gespeeld had. + +"Da's wat nei's!" riep de afslager, toen door het geopende raam +onder de luifel, een oude ijzeren wieg naar buiten op de tafel +werd geschoven: "'t Is 'en kosteljeus ding," vervolgde hij: "'en +Sintercloas presentje veur oe liefke, Bram; 't is 'en wieg van 'en +roare komaf. Wie bied 'r 'en gulden veur?" + +"Vief stuuvers!" riep men binnen. + +"En 'en kwartje," zei Peter Janssen. + +"Nog ens!" riep een andere stem. + +"'En Gulden!" zei Peter. + +"En 'en kwartje!" zei Bram. + +"Nog ens!" klonk het binnen. + +"En ik!" riep Peter. + +"Een en drie kwart!" zei de afslager: "Niemand meer as één en drie +kwart?--niemand? één moal, ander moal"--_tak!_ klonk de houten hamer +op de tafel, en de ijzeren wieg was door Peter Janssen gekocht. + +Wat Marie had gevoeld toen haar eenig eigendom door den hebzuchtigen +Jolles was ter veiling gebracht; wat zij had gevoeld, toen hij haar, +op eene aanmerking daarover, de deur had gewezen; wat er toen in hare +ziel was omgegaan, 't laat zich moeielijk beschrijven; maar zeker is +het, dat zij nog bitter stond te schreien, toen de brave Peter haar +vertroostend toesprak, en haar op de gulhartigste wijze bescherming +en huisvesting aanbood. + + + +'t Liep tegen Lichtmis, en 't huisgezin van Peter Janssen stond +vermeerderd te worden. Wiege-Mie was de getrouwe hulp van moeder +Janssen. Ze was schoon en goed, en ze was de lieveling van al de +kinderen en van de echtelieden ook. + +Peter kwam binnen: hij was naar stad geweest; lei een pak op de tafel, +en sprak: + +"Dèr vrouw, doar hei'j nou 'en nei kleed veur de wieg; as Mie 't moar +neêjen wil dan ku'j 't ding in 'en ummezien verdig hebben." + +"Best jong!" zei vrouw Janssen: "doar hei'j goed oangedoan.--'t Lepke +is mooi," vervolgde zij, het sits beziende: "Toe Mie, nou mo'j de +wieg moar van de vliering hoalen, en 't gruune sits 'r af turnen, en +'t neije d'r um doen." + +Marie ging zoo spoedig ze kon de vlieringtrap op, om de wieg, waaraan +voor haar zulke vreemde herinneringen waren verbonden, naar beneden +te halen; en weldra kwam ze door Peter geholpen er mee in de keuken +strompelen, en zette zich alras aan den arbeid. + +"Die vuuring zit doanig vast!" zei het meisje, toen ze al een half +uurtje met tornen was bezig geweest: "'t is of 'r pampier of wat +anders tussen gedaon is. Zie 's Peter....!" + +"Wat?" zei Peter, die bezig was om de riemschoenen tegen de klompen +te verwisselen: "Wát! zit 'r 'en pampier tussen de vuring? Loak 's +kieken, dern.--Wat zei je?--Heer!--'k Gleuf 't verechtig!--Gauw, turn +los! Pas op, snie den boel niet kapot. Joa, kiek, 'en pampier! Zie 's +vrouw!--He'k z'n lêven!--'en dun pampierke d'r in! Wat steet 'r op? Lês +Mie! ik kan niet lêzen.--Nog 'en pampierke! Nog één! Harrejennig! Ze +zin krek as de bankpampierkes die 'k bij den ontvanger zoo veul heb +zien liggen. Zeg Mie, wat steet er toch op te lêzen? Wat?"--en de +verblufte Peter bleef Wiege-Mie met een geopenden mond aangapen, +toen ze gezegd had dat: 't "bankpampierkens van duuzend gulden 't +stuk woaren." + +De onverwachte ontdekking baarde het brave doch arme huisgezin geen +geringe verwondering. + +Marie had den goeden Peter en zijne vrouw, die haar zoo liefderijk +hadden opgenomen, niet verhaald dat op de buitenzij van den verzegelden +brief--dien ze trouw tot hare meerderjarigwording bewaarde--de wieg +haar als onverdeeld eigendom was aanbevolen. Ze had er niets van willen +zeggen, want, al had ze honderdmaal de waarde van die wieg bezeten, dan +nog zou ze het gaarne aan haar liefderijke verzorgers hebben afgestaan. + +De aanzienlijke som van zes duizend gulden, die tusschen de voering +van het wiegekleed was gevonden, bracht den eerlijken Peter in +groote verlegenheid; "Joa," dacht hij, toen de eerste verbazing +wat geweken was: "Joa, 'k heb de wieg op 't arfhuus wel deugdelik +en eiges gekocht; en 't goeng voetstoots. De wieg heurt me toe, en +dus ook wat ien de wieg verburgen was. Moar...." dacht hij verder: +"moar, as 'k 'en eerlikke kerel wil blieven, dan mo'k...." Doch de +geldduuvel, woarvan domenei zoo dukkels had gesproken, begost 'm nou +weer zoo roar te bloazen en te hitsen; en hij had nog niks gezeid, +toen vrouw Janssen 't woord opvatte en sprak: + +"Mie, nou bi'j d'r dan op éns uut. Wel dern, woar zu'j noar toe? a'j +nou moar niet te gruts bint om bij ons in huus te blieven. Zesduuzend +gulden!" En vrouw Janssen bekeek de pampierkens nog 's stuk veur stuk. + +Na lang praten en nog eens praten, werd er eindelijk besloten, +om den verzegelden brief, dien Marie nu te voorschijn had gehaald, +te openen. In dien brief stond vermeld, dat het meisje de voering van +het groene kleed over de wieg moest doorzoeken; dat ze dan zesduizend +gulden zou vinden, welke som voldoende zou zijn, om haar volgend +levensgeluk aan de zij van een braven boerenzoon te bevestigen, en +haar tevens in de gelegenheid zou stellen, hare liefderijke verzorgers +een duurzaam blijk van dankerkentenis aan te bieden. + +Dat Peter den geldduivel spoedig overwon, was wel te denken, en dat +Marie, hoogst verblijd, echter dadelijk besloten had geen de minste +aanspraak op het geld te willen maken, was eveneens te verwachten. + +Marie dan, bleef bij 't echtpaar in huis, maar Janssen brocht vijf van +de briefkes bij den notoaris, um ze tegen ientrest veur Wiege-Mie te +bewoaren, totdat de _rechte_ um hoar zou gekommen zin.--Voor de andere +duizend gulden kocht hij twee melkbeesten, 'en peerd en 'en huukske +grond. Hij zei en bazuinde 't overal uit dat 't 'm best goeng, en +dat God 'm boven duuzenden gezêgend had. En vrouw Janssen kreeg drie +doagen noa lichtmis 'en oarig dernje, dat Marie wier genuumd. En, +toen de bruur van vrouw Janssen, die als ramplesant gediend had, +'en joar loater ien 't darp kwiem, kreeg ie zin in Wiege-Mie en +Wiege-Mie in hum en, nog 'en joar loater, en ze wieren 'en poar. + +Peter is tot nog toe, wat de afkomst van Marie aangaat, geen haar +wijzer geworden dan al de dorpelingen van G., want, toen hij 't laatst +Teunis, den kastelein uit de _Roskam_, sprak, wist hij hem op zijne +vragen niets anders te antwoorden, dan: "Joa jong, a'k dát te wêten kos +kommen, dan zou 'k van schik--gleuf 't vrij--de erste Zundag de beste, +'en gulden ien 't karkezekske doen." + + + + + + +DE RECHTE JOZEF. + + +"'t Steet mien niks oan; as 'k dát had kunnen veurzien was 't best +meugelik gewêst da 'k de jong iensgeheel niet in huus had genomen." + +"Moar hoe ku'j nou zoo sprêken," beantwoordde een vrouwenstem de +pasvernomen mansstem: "Ge weet 'r nog niks af; 't is licht nog +verbeilding; en al was 't zoo...." + +"Al was 't zoo...! Al was 't zoo...!" viel de eerste in: "Nooit van z'n +lêven! Denk ie da'k mien dern oan zoo'n koale jong zou versmieten? Neen +vrouw, wa'k gedoan heb, dat he'k gedoan, en God zal me doar veur +zêgenen, dat zal ie; moar gek zin, za'k niet; doar ku'j over rêkenen." + +Na deze woorden van den eersten spreker volgde er een pauze, van +welke gelegenheid wij gebruik maken, om den lezer met de sprekend +ingevoerde personen, en met de plaats waar ze spraken, bekend te maken. + +Voorzichtig!--'t is donker in de keukenkamer van Janboer. Voorzichtig, +er brandt geen nachtlicht, en het flauwe schijnsel der starren, dat +door de hartjes in de luiken naar binnen dringt, is niet voldoende +om u voor een onaangename kennismaking met de stevige meubelen van +Janboer te vrijwaren. Voorzichtig! wij zullen u--met het terrein +bekend--den weg wijzen. Pas op! Links van den ingang hebt gij +het groote kabinet. Wat daarin zit, weten wij niet. Janboer weet +het best, en misschien ruilt hij den inhoud niet voor dien van +uw kunstig bewerkte en zekere brandkast. Wacht, hier zoudt ge u +leelijk kunnen stooten aan de ijzeren vuurplaat; en buk u wat, want +de vooruitstekende schoorsteen is niet bijzonder hoog; jammer dat gij +die mooie porseleinen pullen en schotels niet zien kunt, Mevrouw, wel +wat groot voor uw étagère, maar voor uw pronkkamer à _la renaissance_ +lang niet te versmaden. Hoor! tik, tik, de groote staande klok vlak +in den hoek bij het raam. Het is ons als zagen wij de, altijd met +den slinger heen en weer duikende scheepjes boven de wijzerplaat, die +reeds zoo menigen boer een: "Hoe is 't meugelik!" deden ontboezemen. + +Zie zoo, houd u maar dicht bij de groote, in het midden staande tafel, +dan loopt gij geen gevaar u aan de langs den wand staande stoelen te +stooten. En nu, niet verder; dat zou onbescheiden zijn. Weet gij, daar +in dien hoek, schuins tegenover het kabinet, hangen een paar bonte +meubelsitsen gordijnen voor een vierkante opening, die men bedstede +noemt, en waarin, weinige seconden geleden, het afgeluisterde gesprek +gevoerd werd. + +De gordijnen zijn flink dicht geschoven, en al waren zij dat +niet, dan zouden wij in dat duistere vierkant toch niets kunnen +onderscheiden. Gelukkig, dat onze bekendheid met Janboer en Trijntje +de verbeelding te hulp komt, en dat gij alzoo over den inhoud van die +bedstede niet in het onzekere behoeft te blijven. Mochten en konden +wij zien, dan zouden wij twee hoofden bespeuren: de hoofden van +Janboer en Trijntje. Janboer--volle maan; echter minder blank, want +zijn gelaatskleur heeft niets maanachtigs. Vol als de maan, en rood, +of liever bruin, als ja, als een bruin boerengezicht.--Trijntje, +die denkelijk achterin ligt, daar zoudt gij zeker medelijden mee +hebben.--"'t Vel over de butjes," zeggen zij die haar kennen, "en +zoo gêl, als 't eier-door van 'en kiep, die niks as achterwurp kriegt." + +Janboer heeft zeker de blauwe pluimmuts op, en Trijntje de nachtelijke +floddermuts. + +De staande klok slaat--elf--en, vijf minuten later hoort men hetzelfde +getal slagen dof in de verte.--Stilte in de bedstee. Eindelijk is +het echter alsof er door de achterin liggende, iets binnensmonds +gemompeld wordt. + +"Aweer! aweer!" hooren wij nu duidelijk Janboers stem: "ik zeg oe +dan, da'k 'r niks van heuren wil. Goed bin'k, moar niet gek: As +Jenneke dat in de kop het, dan loat z'op mien niet rêkenen. Nou is +'t uut. Sloap wel!" + +Een zacht gemompel doet zich wederom hooren, en eindelijk de stem +van moeder Trijntje: "Bidt ie van oavend niet?" waarop wij het: +Dat hêw ummers al gedoan," vernemen, 't welk met een: "Neen Jan," +beantwoord wordt, na welk gesprek zich een geritsel van dekens laat +hooren, alsof twee lichamen zich overeind zetten, en daarna een +onverstaanbaar geprevel, dat slechts.... door Eén gehoord werd, door +Éen, die alomtegenwoordig is, die de kleinste wenschen van het hart +kent vóór dat de lippen ze hebben geuit, door Een, die barmhartig, +genadig en liefde is. + +Nogmaals vernemen wij nu van Janboer en Trijntje een: "Sloap wel!" en +niets treft meer onze ooren, dan het onophoudelijk tik, tik, tik, +der staande klok met de scheepjes. + + + +Op ongeveer twintig schreden afstands van Janboers woonhuis met +achterdeel, stond de groote of hooge schuur. Bij de schuur waren +drie hooibergen geplaatst, die, met graan en hooi gevuld, den +landman een heerlijk gezicht opleverden, en hem reden gaven tot de +innigste dankbaarheid voor zooveel onverdienden zegen. In de genoemde +hooge schuur, die voor de winterstalling van het rundvee, en tot +berging van het boerengerij diende, was tevens een kamertje op de +eerste balken getimmerd, waar de twee knechts, Berend en Jozef, hun +nachtverblijf hielden. Berend was na den avondmaaltijd naar de hooge +schuur gegaan. Jozef had gezegd: nog wat op de dêl te motte keeren. + +--Da's nou al zoo dukkels! dacht Berend, toen hij op zijn kamertje +was gekomen: doar wi'k 't miene van hebben. Den Jozef is 'en onnutte +dienstknecht, woar den Heere 'en grouwel af het; en wat het ie 'en +pretensies op z'n lief; en wat smeêrt [5] ie den boer en de vrouw. Joa, +ik zie 't best, asof zien botterams niet de halfscheid dikker zin as +de miens; en dan altied dat sjenken en drêjen bij Jenneke; doar he'k +'t ook niet op geloajen. De begeerlikheejen des vleises! Ik kan 't +niet begriepen, dat de dern zin in 'em het; en ik geleuf toch, dat +'r wel zin, die d'r knapper uutzien as hie. Is ie zoo zwart van hoar +as ik? is ie zoo stark as ik? en is ie zoo schriftuurlik as ik? Neen +Jeuzefke, doar za'k is 't miene van hoalen!" En de schriftuurlikke +Berend, die heel onschriftuurlijk jaloersch was, klom behoedzaam de +ladder af, die naar het kamertje leidde, sloop de schuurdeur uit, +en wilde juist langs den hooiberg naar het achterhuis gaan, toen +hij--duudelijk gesmuuspel heurde. + +Doar hewwe 't lieve lêven al! dacht Berend, en--hij vuulde zich +ontruuren. Of het een heilige verontwaardiging was, weten wij niet, +maar zeker is het, dat hij een koortsachtige aandoening ondervond, +die hem de klavieren deed knuusten. Langzaam, met ingehouden adem, +naderde hij nu de plaats, waar hij het gesmuuspel vernam. 't Was te +donker om veul te onderscheijen, moar toch, 't was tussen den bongerd +en 't huus, dat heurde ie wel, bij de zonneblommen en stokrozen. Heur, +joa--'t was Jenneke die sprak. + +En Berend hoorde haar zeggen: + +"Moar ik geleuf toch, Jozef, dat ie 't oan voader most zeggen. Hie +mag oe best, en 't is nóú zoo in 't gniep." + +"Och lieve Jenne," was Jozefs antwoord: "wat zal 't dan zin! Neen, +zal ie zeggen; kortweg neen, en, wat zal 't dan wêzen! Licht mo'k dan +vort, de deur uut; wied weg den boer op; en 'k zie oe nooit weerum. As +'k moar 'en klein lepke grond had, dan was 't nog te prebieren; moar +nou---en och, ge bint zoo'n snuuperig dernje, 'k heb oe zoo lief, +da'k hoast niet zonder oe zou kunnen lêven; en gij, Jen?" + +"Nou Jozef, dat he'k oe ummers al zoo duk gezeid" sprak Jenneke: +"ik mag oe óók best, en ik geleuf dawwe al heel tevrêjen zouwe zin +as we moar zooveul hadden as 'en errebeijers mins; moar toch, 't was +bêter as ze 't wisten. Jong, as ze d'r is achterkwiemen dawwe zoo in +'t gniep met mekoar verkeerden!" + +--Wél in 't gniep, dacht Berend: wee u, gij geveinsden! zegt de Heere; +maar Berend vergat dat ie zelf machtig in 't gniep stond te luusteren. + +"'t Kan ummers geen kwoad," hernam Jozef: "overdag bi'j te bang um +me oan te zien, en dus zie'k al blied as ik oe 's oavonds is pakken +en mokkelen kan." + +Kleine pauze.--Berend sloop nog dichter bij--maar zag niets. De +torenklok sloeg elf uur. 't Was omtrent het oogenblik, waarin Janboer +en Trijntje baden. Baden zij ook voor de onschuld hunner dochter? Ja, +zeker hebben zij voor hun kind gebeden, maar, voor hare deugd hadden +ze niet te vreezen, want Jenneke was braaf en goed, en had God lief +met een rein en schuldeloos hart. + +'t Bleef, noar Berends zin, al te lang stil. Of ze hum misschien ook +geheurd hadden...? 't Kon wel wêzen: moar neen, heur, doar fluisterde +Jenneke weer: + +"Kom Jozef, loawwe nou goan, 't het al elf gesloagen, en 'k stoai de +dood uut, dat z'ons gewoar worden." + +"Nou dan, mien beste Jenne," zei Jozef: "'k wil oe niet langer houwen +a'j wilt; moar, loa'k oe erst nog is kussen...." + +--Vort moar weer, dacht Berend: 'k het 'r 't miene af. En zeer haastig +sloop hij langs den hooiberg de schuurdeur binnen, beklom de ladder, +smeet op zien cel [6] de bovenkleeren uut; wierp zich op zijn stroozak; +prevelde: "Berend is d'r ook nog," en begon flink te snorken, toen +hij Jozef de ladder hoorde opkomen. + +Het: "Wee u gij geveinsden!" was hem wel op de lippen, maar niet in +het hart. + + + +"Watte?" [7] zei Janboer den volgenden morgen, toen Berend, die op +de deel aan den wanmolen had gezeten, hem iets aan 't oor was komen +fluisteren. + +"Da'k den boer asteblief wel is sprêken wou," herhaalde Berend +iets harder. + +"Sprêken?" hernam de boer: "Wat hei'j dan? As 't moar niet van oe +fiemelderie is, went ieder veur zich het zien eigen begriep, en as +ie met 't ouwe in den hemel denkt te kommen, dan zu'j d'r noar alle +gedachte niet veul conversoatie hebben. Ikke en de vrouw we gleuven +nog niet ens 't zelfde." + +"Neen boer," sprak Berend weder: "doar za'k moar af zwiegen; 't is +van heel wat anders." + +"Nou kom d'r dan moar veur uut; 'k houw van rond veur de vuust," +zei Janboer. + +"Moar 'k wou oe _allinnig_ sprêken," hervatte Berend: "'t is 'en +geheim." + +"Denk ie dan, dat de twee kelfkes en de verkens in 't schot 't zullen +noavertellen?" zei Janboer: "Gauw wat, 'k heb geen tied." + +"Nou dan boer," begon Berend, terwijl hij een verbazend braaf +gezicht zette: "ik bin achter 'en ding gekommen, woar 'k niet van +heb kunne sloapen. De boer weet 't, 'k het den boer altied met zurg +en eerlikheid gediend, asof 't veur mien eiges was, en 'k mag niet +liejen dat ze den boer achter zien rug beknoojen of bestêlen, en +den boer moar wat veurproaten en 'm toch schand aandoen."--Berend +herinnerde zich zeker niet meer, dat ie ens toen de boer ziek was, +met de weit noar de merkt was gewêst en toen 'en kwartje op 't mud +minder had thuus gebrocht as ie beurde. "Neen," vervolgde Berend: +"dat kan 'k _niet_, en doarom mo'k den boer nou moar zeggen wa'k weet." + +"Dat zou tied wêzen," zei Janboer: "ge proat mien al veuls te lang." + +"'k Zal dan zeggen," hernam Berend: "da'k den Jozef al lang gemêjen +heb. Of ie den boer bestêlt, da wee'k niet,"--wat zachter sprekende: +"moar da'k dan dit, en dan dat, niet zie, dat weet 'k best." + +"Da's niettes!" zei Janboer wrevelig: "dat za'k van Jozef nooit +gleuven; doar is de jong veuls te best toe. Al het ie geen cent, +gevuul van dankboarheid het ie genogt da'k 'em as 'en schoojersjong +in huus heb genomen; sprèk doar niet van." + +"Dat niet gleuven, dat niet gleuven!" riep Berend: "Niet gleuven van +'t kromme en verdrêjde geslacht! Nog wel arger, boer, zu'j motten +gleuven van oe Jeuzefke. Joa, nou za'k 't zeggen ook," en Berends +gelaat nam een vreemde plooi van heiligheid aan: "Asof ie Jenneke +ook al niet slecht het gemoakt, en asof ie d'r niet altoos...." + +"Berend, ge liegt!" riep Janboer pijnlijk geschokt, zoo hard +dat de varkens verschrikt uit het schot naar buiten stormden: +"Wát...! wou.... ie.... van Jenneke proaten! Ge bint 'en lasteroar +met al oe fiemelderie, en ge kunt m'n huus uut, heur ie!" + +Berend stond eerst mal te kijken, maar zocht den ontstemden boer, +door gunstig gekozen woorden tot bedaren te brengen, en verhaalde: +hoe hij _toevallig_ de bijeenkomst achter 't huus had bijgewoond, en +'t van zien plicht had gerêkend, den boer d'r kennis af te geven; +dat ie 'm volstrekt niet behoefde te gleuven, moar dat ie toch wou +dat ie zich overtuigde en 't oavend is mee achter 't huus kwiem. + +Janboer stonden de tranen in de oogen. Of 't leugen of woarheid was, +den Berend had ie wel willen trampen. Evenwel, hij hield zich goed, en +besloot om zich 's avonds te overtuigen in hoever Berends beschuldiging +waarheid bevatte. + +'t Was kwartier over tienen. Jenneke had genacht gezeid. De meiden +en knechts ook. + +Moeder Trijntje, die niet wist wat Jan toch schêlde, stapte juist in +haar bedstee, toen de man zei: "Vrouw, 'k goai nog êfkes op de dêl +um te zien of de jongens alles wel kloar hebben." + +"Goed," zei de vrouw, en weg was hij. + +Janboer, wien het bloed den ganschen dag had gekookt, voelde zijn +onrust vermeeren nu het oogenblik naderde, waarin hij wellicht de +hardste waarheid zou vernemen. + +--Die jong, die Jozef, die 'k as mien eigen kind heb opgevuud, zou +die mien Jenneke, mien eenigste Jenneke, hebben slecht gemoakt? dacht +Janboer.--Neen, neen, ik mag, ik kan't niet gleuven. Den Berend,--'k +vertrouw 'm moar half. Altied het ie zoo wat biebels, en, dán is +'t duk niet veul. Hie het 'en hêkel oan Jozef, umdat ie meer mien +man is; en naar Jenneke drêjt ie altied zien zwarte kop.--Moar, as +'t is zoo was?.... Weet Jozef dan niet da'k Jenneke nooit oan den +jong van bleinde blauwwammis zou gêven; oan 'en jong, die tot zien +viefde joar met zien voader den boer af bêdelen liep? Wist Jenneke +niet, dat 'k heel wat bêters veur d'r had as 'en koale jong, zonder +huus of hof?--As 't verkeeren was gewêst, 'k had 'm weggeschopt: moar +dát.... 't is um 't verstand te verliezen...!" en Janboer verdween +door een achterdeurtje op de deel, in de duisternis. + +Even als den vorigen avond zaten Jozef en Jenneke weder hand in hand op +het bankje tusschen de zonnebloemen en stokrozen. Reeds geruimen tijd +hadden zij geliefkoosd, met wat ruwer handen, maar anders al tamelijk +als gij, minnende lezers of lezeressen! Reeds menig zoet woordje was +er gewisseld, wel niet zooals gij ze wisselt, maar toch heel aardig: +mien beste Jenne--mien Jozef--mien hartje--mien jong--duufke--en al +wat in de ooren van verliefde boortjes en boerinnetjes liefelijk en +zoet klinken mag. + +Toen echter het gekoos eenigen tijd had voortgeduurd, begon Jenneke +vreeselijk te beven. + +"Wat schêlt oe Jenne?" vroeg Jozef. + +"Och Jozef, heur ie dan niks?" was Jennekes wedervraag: "'t was krek of +'k zuchten heurde, en geritsel bij den bongerd." + +"Malligheid dern," hernam Jozef. + +"Neen Jozef, heur dan moar: ik bin zoo oakelig! Hawwe 't moar niet +begonnen. Ik gleuf da'k toch slecht heb gedoan." + +"Slecht? slecht!" schreeuwde eensklaps de bekende stem van +Janboer achter de minnenden, die Jenneke van schrik deed +verstijven en Jozef deed sidderen: "Slecht! Woar is de rekel, de +smêrlap--de..... ..." Jozef hoorde niets meer. Een vreeselijke slag +op het hoofd deed hem duizelen; bewusteloos zeeg hij neder, en noch +het getier van den bedrogen vader, noch het geschrei van het ontzette +Jenneke riepen hem tot zijn bezinning terug. + + + +Na den noodlottigen slag, aan Jozef toegebracht, maakte Janboers +woede spoedig voor een angstige bezorgdheid aangaande des jonkmans +toestand plaats. Zonder zich in de eerste verwarring meer om zijn +dochter te bekommeren, droeg hij Jozef de woning binnen, en gelastte +der verschrikte moeder Trijntje, om de wond aan 't achterheufd +met êk [8] en woater te wasschen. Jenneke stond te kieken asof ze +versteind was. Janboer sprak haar geen woord toe, en liep, toen +Jozef in 't bed op 't kelderkamerke was geleid, zoo hard as ie kon +noar den dokter. Toen deze was aangekomen--Janboer had niet op den +dokter gewacht, maar in vreeselijke onrust terstond den terugtocht +aangenomen,--vroeg deze natuurlijk in de eerste plaats, na den patiënt +te hebben onderzocht, hoe de wonde ontstaan was.--En Janboer begon: + +"Joa dokter..." Maar moeder Trijntje, die in des boers afwezigheid, +onder snikken en hikken van Jenneke de toedracht der zaak had vernomen, +viel hem in de rede met een: "Loat _ik_ nou sprêken, Jan.--Hoe +'t gekommen is dokter? dat za'k oe zeggen, heur ie.... dat za'k oe +wel zeggen...." + +Maar juist, toen moeder Trijntjes brein werkzaam was om een noodleugen +te verzinnen--waarover wij haar niet al te hard zullen vallen, omdat +haar lang aarzelen getuigde hoe onhandig zij in 't liegen was--sloeg +Jozef,--dank zij dokters meegebrachte opwekkende middelen,--voor het +eerst de oogen weder op, zag de omstanders pijnlijk aan; en moeder +Trijntje die deze gelegenheid aangreep om haar onbegonnen verhaal af +te breken, riep: "Zie hie lêft weer. Goddank!" + +Janboer, wien 't hart vreeselik had geklopt, begon ook weer ruumer te +oajemhoalen, en 'en gevuul van dankboarheid kwiem bij 'm op.... O! as +ie is 'en moord had begoan! zoo dacht hij, en een paar tranen +glinsterden in zijne oogen. + +"Maar door welk toeval is de wond ontstaan?" vroeg de dokter nog +eens.--'t Was net, of Janboer 'en scheut deur z'n lief kreeg, toen +ie alweer die vroag heurde, en zich vermannende wilde hij oprecht +zijn vergrijp verhalen, toen Jozef met een zwakke stem zich liet +hooren. "Mien--eigen--schuld," zeide hij: "'en zwoar stuk hout, +is mien--op 't heufd gekommen." + +Janboer, die, door de verschrikkelijke gedachte van manslag te hebben +begaan, de oorzaak van zijn overijling schier vergeten had, hoorde +de voor hem verontschuldigende woorden van Jozef, terwijl ze toch de +volle waarheid behelsden, met ontroering. Moeder Trijntje klonken ze +als engelentonen in de ooren; en Jenneke.... Jenneke, die weer strak +voor zich uit had zitten staren, brak in een bitter schreien los. + +De geneesheer, die in de woning van den alom geachten Janboer, haast +aan geen misdadig opzet had durven denken, was door Jozefs woorden +geheel gerustgesteld, en ging, na een verband te hebben gelegd, +huiswaarts, om bloedzuigers te halen, die aan het achterhoofd moesten +gezet worden. + +Dat er dien nacht niet veel van slapen kwam, was natuurlijk, en +zelfs Jenneke, die op haar vaders woorden "Goa noar bed, dern!" zich +naar haar zolderkamertje had begeven, was te zeer door verschillende +aandoeningen verontrust, om den slaap te kunnen vatten. De verdenking +waaronder zij lag; het misnoegen harer dierbare ouders bij het +gevoel van schuld over hare, ja, onschuldige, doch tevens ongepaste +samenkomsten; de deerniswaardige toestand waarin zich haar beste Jozef +bevond, door den opgewekten toorn van haar vader, dien zij, door haren +plicht getrouw te blijven, had kunnen voorkomen--dit alles te zamen +deed Jenneke vele tranen storten; en nog had zij geen oog geloken, +toen Trui de melkmeid haar om vijf uur kwam roepen. + + + +--Nou za'k dan toch is zien, of 'r veur mien ook 'en brok in de pap +is, dacht Berend, toen hij den morgen na het noodlottige voorval, in +de hooge schuur aan het dorschen was: Nou zal 't dan met Jeuzefke wel +uut wêzen, en _ik_ zal 't miene woagen. Wat kan 't mien schêlen of ze +met Jozef het verkeerd? ik zal d'r mien niks um schrenieren. Janboer +zal ze nou toch niet kwiet roaken. Zoo kom ie in 't smeer Berend, +en--Jeuzefke, heur ie: de lesten zullen de ersten zin! + +Nog was de schriftuurlikke Berend zoo aan het denken, toen Janboer, +die moar niet wist woar ie 't zuuken zou, de schuurdeur binnentrad. + +--Zou ik? dacht Berend, toen hij den boer zag naderen: "Toe moar," +sprak eene stem in zijn hartengedichtsel; en Berend lei de vlêgel over +den nek; zette de linker vuust in de zied', en zijn boer medelijdend +aanziende, sprak hij: + +"Nou boer, gleuf me, 'k heb veul met oe te doen; ge bint tot 'en +oakelige beveinding gekommen; moar, 't was mien plicht um 't oe te +zeggen. Joa, 'k zei al lang, den Jozef bedriegt den boer, moar niemand +kos 't gleuven. En 'en jong die j' as 'en keuje [9] gefokt hebt; 't is +'en ding, 't is 'en ding! Ie hebt 'en adder oan oe boezem gekoesterd, +en hie het oe lilk in oe eigen vleis gebêten." + +Janboer werd bleek--zijn ongelukkig kind. + +"Moar," vervolgde Berend: "de Heere kastijdt dengenigen den ie lief +het. Joa boer, zoo mo'j d'r moar over rekenen; en of Jenneke nou +al verkeerd gelêft het, d'r zou 'r toch nog wel een te veinden zin, +die zou zeggen--um den Heere noa te sprêken--Ik rêken oe de zunden +niet toe; en die, um de wereld geen achterdocht te geven, zou zeggen: +Boer, ik zal oe en Jenneke wel weer in eere stellen. En, boer, wat +zou ie wel zeggen, as _ik_ Jenneke is tot vrouw nemen wou?" + +Janboer, die sedert het voorgevallene geheel van streek was, keek +Berend aan alsof deze een tijger was die op hem loerde. 't Was alsof +hem de woorden in de keel bleven steken; en toen hij eindelijk de +stem terug kreeg, zeide hij, terwijl hij zich eensklaps omwendde: +"Mins, mins, 't schêlt oe in 't heufd, of, ge zint slecht!" + +Berend had een geheel ander antwoord verwacht, en keek krek asof ie +de vlooi in 't zoad zag. [10] + +--Niet! niet! dacht hij: dan za'k 'em anders sprêken! En den boer +volgende, beet hij hem met een nijdige stem in het oor: + +"Weet ie wel, Janboer, da'k _oe ook_ in mien macht heb? Weet ie wel, +da'k giesteren oavend alles heb gezien, en da'j, as _ik_ 't wil, +wel is op 't schavot kost kommen?" + +"Wat, wat!" riep Janboer ontsteld: "zeg, wat proat ie, mins?" + +"Wat ik proat," hernam Berend: "da'j Jozef met 'en stok op 't heufd +hebt gesloagen, en dat ie wel is krepieren kos, hê! Zeg, bin ik gek, +of zu'j mien toesloan?" + +"Pak oe boel in; op stond!" riep Janboer, schier buiten zich zelven: +"Vort, mins, ik mag oe niet langer zien!" + + + +'t Was kort na het laatst vermelde gesprek, dat Janboer het +kelderkamertje binnentrad, waar moeder Trijntje bij de bedstee +van Jozef gezeten was. Zijn vragende blik werd met een bedenkelijk +hoofdschudden beantwoord. Janboer zuchtte. + +"Woar is Jenneke?" vroeg hij eindelijk zeer zacht. Trijntje haalde +de schouders op, en fluisterde: "Stil toch; hie slupt." + +Janboer ging heel voorzichtig naar de bedstee--de klompen had hij +voor de de deur laten staan--keek door de reet der gordijnen naar +den rustende, en zag dat deze met geopende oogen voor zich uit +staarde. Waarschijnlijk had de zachte tred van Janboer Jozefs ooren +getroffen: althans hij wendde zich naar de opene zijde der bedstee +en zag den boer met zijne doffe oogen droevig aan. Janboer schrok, +ja hij schrok van dien blik.--Gij hebt het gedaan; gij zijt mijn +moordenaar! waren dat niet de woorden, die de lijder met zijn matte +oogen tot hem sprak? "O God!" klonk er een stem in Janboers binnenste, +terwijl hij de handen vouwde en de oogen naar boven sloeg: "O God, +vergêf 't oan mien Jenneke; vergêf mien miene schuld, en loat den +Jozef weer kloek worden. Spoar mien, Heer! da'k op mien olden dag +geen moordenoar zal wêzen. Vergêf mien da'k mien overeild heb; moar, +hie had mien kiend verzuukt! Spoar dit huus Heere, 't zij zoo!" En +in Janboers oogen welden groote tranen op, die langzaam over zijn +bruine kaken vloeiden. + +De lijder, die na de woorden van den vorigen avond niet weder +gesprokken had, scheen de tranen van den boer te hebben bespeurd, en +het was zichtbaar, dat hij zijne krachten verzamelde om iets te zeggen. + +"Hier kommen," sprak hij eindelijk: "Jenneke ook", en weder sloot +hij de oogen. + +Het kwam Janboer voor, dat 't al heel arg met den jong gesteld +was. Schielijk gaf hij Trijntje te verstaan, dat zij Jenne halen moest, +en zoo spoedig mogelijk naar den dokter moest zenden om den patient +te komen zien. Trijntje verwijderde zich snel, doch zonder gerucht, +en eer vijf minuten waren verstreken, bevonden zich vader, moeder en +dochter voor Jozefs legerstede. + +Wij zullen de verschillende aandoeningen van de zich op +het kelderkamertje bevindende personen niet in 't wijdloopige +beschrijven, en den lezer niet vermoeien met de lezing van datgene, +'t welk hij gereedelijk uit de verschillende toestanden besluiten +kan. Bij Janboer en Jenneke waren vrees, medelijden en schuldbesef, +uit verschillende oorzaken, de heerschende gevoelens. Moeder Trijntje +was geheel medelijden, en toen zij daar bij Jozefs bed stond, bij +Jozef, die doar zoo ellendig neerlag en toch altied zoo'n goeje jong +was gewêst, en die 'r as 'en eigen moeder altied had lief gehad, +toen wier 't hoar te eng um 't hart en ze begon luidkeels te snikken. + +Jozef, door die droevige tonen gewekt, sloeg de oogen weder op, +en de bedrukte ouders met hun lieve kind voor het bed bespeurende, +sprak hij langzaam en zacht, met merkbare krachtsinspanning: + +"Gleuf mien boer en vrouw, ik het oe vertrouwen _nooit_ +geschonden. Jenneke het nooit veur God misdoan. 'k Had hoar _niet_ +allinnig motten sprêken, moar--zoo woar as 'k bij God hoop te lêven, +zoo woar is ze nooit slecht gewêst." Jozef hield even stil.--Jenneke +snikte; vatte de handen van haren vader, en Janboer, die bij Jozefs +woorden, om zijn eenig kind ruimer ademde, maar tevens meer schuld +gevoelde--want hij geloofde Jozef--liet Jenneke begaan: en toen hij +dien kinderlijken handdruk voelde, had ie zien kiend weer, zien beste +Jenne en hij riep--naars moeders oordeel veel te hard: "Goddank!" + +"As 'en erme jong," hernam Jozef: "hei'j mien, toen mien bleinde +voader in oe schuur starf, in huus gehouwen, en gevuud as eigen; +'k zie d'r dankboar veur gewêst; moar 'k had motte begriepen, da'k te +min was um oan Jenne te denken. Boer en vrouw, vergêf mien dan wa'k +'k heb misdoan; en, wa'k liejen mot is mien verdiende straf." + +"Och, mien Jozef, mien kiend!" huilde moeder Trijntje. + +"'k Zal 't niet lang meer moaken," hervatte Jozef: "dat gleuf 'k; +moar 'k zal bij God veur oe bidden, en dan zal God oe ook verder wel +zêgenen. Nou zie'k muû. Lêft soamen wel." + +"God! hie starft!" riepen Janboers vrouw en dochter als uit éénen +mond, en juist wilde Janboer den dokter te gemoet loopen om hem tot +spoed aan te zetten, toen deze de deur binnentrad. + +"Och, help mien Jozef, as 't niet te laat is," smeekte de goede +Trijntje. + +De geneesheer trad dadelijk op den lijder toe; sloeg hem aandachtig +gade; voelde zijn pols, en verklaarde dat er volstrekt geen gevaar +bestond: "De patiënt heeft rust noodig," sprak hij,--"hij is niet +zonder koorts, maar gepaste middelen en rust zullen hem, met Gods hulp, +wel spoedig weer in orde brengen." Nu onderzocht hij de wond, legde +een nieuw verband en verliet Janboer en de vrouwen in een geheel andere +stemming, dan die waarin hij hen bij zijne komst had aangetroffen. + + + +Voor een oogenblik zullen wij Janboers woning verlaten, om +den schriftuurlikken Berend bij zijn vertrek een eindwegs te +vergezellen. Den valschen beschuldiger, den bewerker van Janboers +overijling, den schelm, die met de treurige omstandigheid, zoo brutaal +als slecht zijn voordeel had willen doen, en die bij de natuurlijke +verwerping van zijn schandelijk aanbod, den boer met een gerechtelijke +aanklacht had durven bedreigen, den schijnbaar vromen Berend, kon +Janboer niet langer onder zijn dak dulden, en met zijn bijeengepakt +boeltje in een zak over den schouder, en het volle loon in den buidel, +trok Berend tegen den oavond het dorp in. + +--Erst is oanstêken, dacht Berend, en hij stapte de herberg _het +Zwaantje_ binnen. + +Hij pruufde, en dacht aan 't mislukte plan;--hij kommendierde nog 'en +slok en beet zich kwaadaardig op de lippen;--bij den derden borrel, +die naar binnen gleed, verkreeg Berends gelaat weder een vreemde +uitdrukking van heiligheid, en toen hij den vierde binnenhad, en den +vijfde trillende aan de lippen bracht, dacht hij--als een dronken +mensch nog denken kan--aan--zijn wraak. + +Nog nooit hadden de boeren van 't dorp, Berend van Janboer zoo +onbekwaam over den weg zien loopen. De jongens, uut de oavendschool, +riepen hum noa: "Lap, zuupert," enz. enz., en Berend, wien alles +soeselde en drêjde, belandde eindelijk waar hij wezen wilde, namelijk +aan het woonhuis van den burgemeester. De schel ging over met een +vreeselijk geweld, zoodat de burgervader, eenig onheil vermoedende, +in persoon de deur ging openen. + +Het onderhoud van Berend met den burgemeester verdient geen vermelding; +want de edel achtbare vernam van den beschonkene niet veel meer +dan onsamenhangende klanken, die hem alleen bewezen, dat de vent +smoordronken was. + +"Als ge niet goedschiks vertrekt, zal ik je met den veldwachter 't +dorp laten uitzetten," riep de burgemeester, eindelijk het gebrabbel +van den beschonkene moede: "Vort kerel!" en tevens gaf hij Berend +een duw in de ribben, waardoor deze vloekende--ja! vloekende--op den +grindweg voorttuimelde! smeet de deur weer dicht, en kwam bij zijne +vrouw met de geruststellende verzekering: dat 't maar 'en dronkende +vent was geweest. + + + +Tot onuitsprekelijke blijdschap van Janboer, Trijntje en Jenneke, +werd de voorspelling van den kundigen dokter ten volle bewaarheid. Den +derden dag nadat Jozef de wonde bekomen had, kon hij het bed reeds +verlaten. Wel was ie nog licht en wonderlik in 't heufd, moar de pien +was veil minder en de wond zou spoedig geheeld zijn. En, toen hij, +weinige dagen later, met Janboer achter de stokrozen op 't benkske zat, +toen dacht hij aan de liefderijke hand Gods, die hem gespaard had, +en er kwam hem een: Goddank! over de lippen. + +"Amen," zei Janboer, en Jozef wenkende, gingen zij te zamen naar de +keuken, waar moeder Trijntje en Jenneke zaten te spinnen. + +Janboer ging bij 't vuur zitten; stopte zien piepke; stak 'et oan; +keek in den schorsteen; kwam 'en poar moal: hm! hm! keek nóg ens in +den schorsteen; smeet het hout van de ploat in 't vuurgat; h'mde nóg +ens, en zei toen, terwijl hij zijn gelaat in dichte rookwolken hulde: + +"Me dunkt vrouw, we mosten nou moar de kogel deur de kark smieten. Wat +'r gepessierd is, is gepessierd, en doar zal ik, en Jozef en gij, +nieweer over sprêken. Nou Jozef--hm! hm!....." Janboers gelaat was +door den tabaksdamp geheel onzichtbaar: "nou Jozef, a'j dan veur +Jenneke den rechten Jozef wilt zin, dan geluk d'r mee, we zullen oe +as zeun beschouwen. Pas moar goed op, dóár hei'j mien hand. + +Jenneke, die na den noodlottigen avond, geen tien woorden met haar +vader gewisseld had, en steeds, in weerwil van hare blijdschap over +Jozefs herstelling, afgetrokken was gebleven, 't was haar alsof +ze droomde. + +Jozef was zoo beduusd, dat ie de hem toegereikte hand in 't eerst +geheel vergat. Moeder Trijntje keek alsof ze bij 't bakken van den weg +was gewêst; en 't einde van de confusie was, dat Jozef en Jenneke, +Janboer en de vrouw kusten dat het zoo klapte. Natuurlijk, lieve +lezeressen, werd Jenneke later door Jozef schadeloos gesteld. + +"Nou, nou, 't is al genog," zei Janboer eindelijk, toen er bij al +die hartelijkheden ook al weer tranen in 't spel kwamen: "Spoar mien +zénuees as 'k oe bidden mag. 'k Het 'r nooit af geheurd of geweten, +moar sinds da'k de domeneisjuffer van zénuees heb heuren sprêken, +gleuf ik vast da'k ze ook heb.'" + +Nu waren dan in Janboers woning de hekken geheel verhangen. Allen +waren dankbaar; allen waren tevreden; en ofschoon Janboer somwijlen +wel eens de oude schoen knelde, en hij Jozef veur zien Jenneke toch wel +wat heel min vond, zoo ontdeed hij zich dan spoedig van het knellende +schoeisel. Hij herdacht dan den geheelen loop van omstandigheden, +en vooral die liefderijke woorden van Jozef toen zij allen voor zijn +behoud vreesden, en besloot met de woorden: "Joa en goeie, is toch +beter as 'en rieke." + +Drie maanden na de verloving was het brulleft in Janboers woning. + +Jozef en Jenneke waren volkomen gelukkig. + +Janboer en Trijntje ook.--Volkomen? Ja, volkomen,--moar zie, Jenneke +goeng 't huus niet uut. Neen, al vond Jenneke 't ook niet zoo heel +verkieslik, dat was niet anders, de jongeluu trouwden bij de ouwers in. + +En Berend?--Berend was, drie weken na zijn vertrek uit Janboers woning, +in de functie van koloniaal te spreken, aan boord van _de Eendracht_, +liggende te Harderwijk. + +Janboer en Trijntje zagen hem nooit terug, en waren er niet rouwig om. + +Wat Jozef betreft, hij toonde wel veur Jenneke de _rechte_ Jozef +te wêzen, want hij bemint zien Jenne as z'n oogappel. Veur de +kienders--joa 't half dozijntje is al vol--kan er geen bêter voader +zin. En, veur de oudjes? Zie, hie eert en lieft ze as 'en eigen zeun, +en 't litteiken oan 't achterheufd, hie nuumt 'et: den oadelslag! + + + + + + +DE OUDE WESSELS EN ZIJN GEZIN. + + +"Ge zegt niks, Frerik." + +"Gij ook niet, grootvoader." + +"Neen, mien jong, da wee'k wel, moar 'k docht ook oan merrege." + +"Doar docht ik krek oan," hernam Frerik. + +Kleine pauze. + +"Woarum zucht ie, Frerik?" + +"Zucht 'k?" zei Frerik: "ik docht da gij zuchtte; moar 't kan best +wêzen, went 'k docht aweer oan merrege.--As't is mis was!" + +"As't is mis was!" herhaalde de grootvader. + +"Ge kunt zoo weinig meer, en Bart is zoo miseroabel slofs! Wat zal +'t met den tabak wêzen!" hernam Frerik. + +"Dat mag onze lieve Heer uutmoaken!" sprak de grootvader: "'k Wor +zoo miseroabel stram in de been'; 't snijen dat kan 'k nog, moar +'t brêken dat geet niet meer, [11] en 't klimmen ien de schuur, +och Heere, doar bin'k allang niemeer kapoabel toe." + +"En Bart is zoo slofs!" zei Frerik, weer zuchtende. + +"Och! kwoad is ie niet," hernam de oude man: "moar slofs is ie, +dat is ie." + +"As ie oe moar goed verzurgt, en as ie Door ook moar uut den weg +blieft, went hie zit 'r altied op de kop. 't Is 'en ding." + +"Och, wat za'k oe zeggen?" hernam de grootvader: "de jong zal zien +eigen licht wel oangriepen; hij 's nog zoo jong; en met Gods zêgen, +dan kan alles wel terecht kommen. Ook is 't nog niet zeker da'j d'r +ien zult speulen. 't Kan licht nog meeloopen. As 't mot dan mot 't, en +dan za'k met Bart en Door wel doen wa'k kan. En voorts," besloot hij: +"'t zal êvel toch moar veur drie moanden zin.'" + +"Joa! as 't dát was," zei Frerik: "dan was 't heel niks, moar 'k +heurde, da 't ook wel langer kos worden; ze proaten zoo veul van +'t schieten leeren; doar he'k 'et niet op!" + +"Nou Frerik," zei de oude man na eenig zwijgen: "'k zei al: God zal +'t uutmoaken. As 't wézen mot, dan zal 't wel goed zin; loawwe nou +moar noar bed goan." + +Dit gesprek werd tusschen Arie Wessels en zijn kleinzoon Frerik +gehouden, in den avond vóór den dag dat de ruim achttienjarige +jongeling loten moest. + +Frerik en Bart hadden hun ouders voor bijna twee jaren verloren +en woonden nu met hun grootvader op een gepacht tabaksplaatsje, +waarvan Frerik, onder het opzicht des ouden mans, grootendeels de +bestiering had. + +Toen, kort na 't overlijden van Wessels zoon, ook diens vrouw gestorven +was, en de oude man met de veertien- en zestienjarige kleinkinderen +overbleef, bestond er natuurlijk behoefte aan vrouwelijke hulp, +doch de boerenmeid, die daartoe werd aangenomen, was op den duur +veel te kostbaar en werd alzoo spoedig door een vlug en aardig meisje +vervangen, dat, mede hare ouders voor eenige maanden verloren hebbende, +gaarne den huis- en veld-arbeid zou verrichten, as ze moar de kleeren +veur 't lief en de kost veur 't eten kreeg. + +Dat meisje nu, zeventien jaren oud, was het reeds genoemde +Doortje. Voor een meisje uit de arbeidende klasse zag Doortje er +waarlijk niet onaardig uit. Ware Doortje, bij haar komst in de wereld +in een groote-lui's wieg gelegd, door een baker a f 5 in de week +getroeteld en--vooral dicht bij de vuurmand--gebakerd geworden; had +zij, omdat mama niet zogen kon en eene min een te _commun_ wezen was, +extra beste pap gebruikt; ware zij later maar veel op de kinderkamer +geweest en maar ferm gepinceerd geworden; had zij maar veel gebak, +patés à la dit en à la dat gegeten, dan zou Doortje ook wel _wit_ +zijn gebleven en er heel interessant hebben uitgezien; dan zou ze +wel _commun_ hebben gevonden wat de groote wereld _commun_ noemt; dan +zou Doortje ook wel een figuurtje à la wesp hebben gehad, en kunnen +neigen op de vallende stadsjuffers-wijze, in plaats van "g'n dag of g'n +oavend" zeggen; dan zou Doortje het zwarte haar ook wel zwart hebben +gehouden en misschien à la _Theba_ hebben opgepoefd of à l'_enfant_ +hebben gedragen; dan zou Doortje het boerenmoes ook niet gelust en van +de wrungel bij 't brood "Hoe--is--het mooogelijk!" hebben gezegd--maar +nu: Doortje was bij hare komst in dit ondermaansche, maar povertjes +in het pak gestoken, en genoot haar eerste voedsel aan de moederlijke +borst. Van 't roosteren voor de vuurmand was heelemaal niets ingekomen, +daar de ouders er zulk een meubel niet op na hielden; de lucht was +grootendeels haar kinderkamer geweest, terwijl de korsetten haar vreemd +bleven, tot dat ze eens, op marktdag in de stad zijnde, ergens 'en +natuurlijke juffer van was, veur de gloazen had zien ronddrêjen, die +'en ding om de lêjen had dat ze met 'en koord van achteren toetrok, +zoodat zij zich toen verklaren kon, woarum de juffers in stad zukke +dunne lieven hadden, maar tevens tot het besluit kwam, dat zij--moar +liever tevrêjen zou zin met 't lief woar God 'r mee geschoapen had. + +Romans, daar had Doortje zelfs niet van hooren spreken; in één +woord: hare gelaatskleur mocht door de zon ook al gebruind, hare +zwarte haren mochten eenigszins gerost en hare handen door den huis- +en veld-arbeid wat ruw zijn, Doortje was een frissche boerenmeid; +prettig van voorkomen, opgeruimd van humeur, gezond van harte--dat +ondervonden hare tafelgenooten--en ook gezond van ziel, ofschoon +zij--dit moet gezegd worden--wel eens wat al te druk met de jongens +kon stoeien; maar stoeien is toch beter dan lonken en smachten, en +lonken en smachten, daarvan, neen daarvan had Doortje niet het minste +verstand. De beschouwing van Doortje heeft ons wat lang opgehouden, en +dewijl de morgen voor het gezin weldra zal aanbreken, zoo zullen wij de +overige huisgenooten, terwijl zij nog rusten, maar vluchtig beschouwen. + +De oude Arie had den gezegenden leeftijd van twee en tachtig jaren +bereikt. Oud was hij, maar braaf tevens. Zijne krachten waren +natuurlijk zeer afgenomen, doch, naar zijne jaren gerekend, was +hij nog uiterst nuttig, en hielp wat hij helpen kon in den drukken +tabaksbouw. Frerik was zijn lieveling, en Frerik was die liefde wel +waardig, want, niet alleen was hij een knappe jongen en handig in +het werk, maar evenzeer voor den ouden man een trouw verzorger, en +dikwijls betuigde hij: dat zien liefde, bij 't leven van voader en +moeder in driejen gedeild, nou _allinnig_ veur grootvoader was. Dat +Frerik steeds sprak zoo als hij 't meende, erkennen wij gaarne; doch +dat hij somwijlen iets meende dat niet zoo was, zullen wij later zien. + +Bart eindelijk, de nu zestienjarige Bart, was een klein dik ventje; +werken kon hij zoogoed als de beste, maar kunnen is geen willen, en aan +'t willen, zie, daaraan haperde het. Voor grootvader had Bart nog eenig +ontzag, en wanneer deze den jongen eens in gemoede had aangesproken, +dan zag men hem meestal eenige dagen lang, weer ijveriger werkzaam, +doch spoedig had het geneesmiddel uitgewerkt, en dan ook was Bart +weer slof en lui als vroeger, liep heele dagen weg, en vermaakte +zich--met dingen die niet deugden. + +Van Frerik kon Bart niet het minste verdragen, en ofschoon hij hem +als broeder geen kwaad hart toedroeg en misschien zelfs in 't diepst +van dat hart van hem hield; zoo was het steeds, wanneer deze hem +vriendelijk tot zijn plicht riep: "Nou, nou, heb moar zoo'n proats +niet umda'j 'en poar joar ouwer bint. 'k Bin wies genog um veur +m'n eiges te zurgen, en 'k hoef in 't wark veur ou niet op zied, +heur ie!" Frerik koos dan steeds de verstandigste partij en zweeg; +door welk zwijgen de jongere broeder dan veeltijds nog beter tot de +orde terug trad, dan harde woorden er hem toe zouden gebracht hebben. + +Oan Door had Bart 'en hêkel: "Die kan ik niet luchten of zien," zei hij +dikwijls, en altijd hadden die twee gehaspel. Nu eens hadden de namen: +"menneke" en "jungske" van Doortje, den lichtgeraakten boerenjongen +gehinderd; dan weder was hij, bij de titels: "dikkertje" of "apekop," +vuurrood van kwaadheid geworden en luchtte hij zich, door het meisje +een vloed van scheldwoorden toe te zenden, die de jonge deerne lachende +ontving en ondeugend zocht te stuiten met aardigheden, die het ventje +woedend maakten. "Sar me niet; sar me niet!" riep hij eens, "of 'k zal +je...." en toen Doortje daarop: "Wat zou je dan menneke?" geantwoord +had, was de jongen knarsetandende op haar afgekomen, en had haar eenige +gevoelige slagen toegebracht, die het anders goedaardige meisje voor +altijd van de leelijke plaagziekte genazen. + + + +'t Is 'en mooi gezicht dat opgaan der zon. Vooral in het voorjaar, +wanneer alles zoo lief begint te ontluiken en de natuur als herboren +schijnt. Eerst de morgenschemering. 't Is soms wel een weinig kil, +en vooral moet men niet in 't gras loopen; maar dan, zie, dan wordt +het grauwe hemelgewelf, dáár waar het in 't Oosten onze aarde schijnt +te raken, met een zachten purpergloed gekleurd. De aarde schijnt nog +te slapen, doch daar beneden aan den horizon is het ontwaken reeds +zichtbaar. Zie, hoe die kleine nachtwolkjes beginnen te blozen bij de +aannadering van de koningin der hemellichten. Zie, langzaam zweven +ze voort, en terwijl weder andere dampjes en wolkjes nederkomen om +de vriendin der schepping welkom te heeten, nemen ze langzaam het +zilverkleurige met goud omzoomde morgengewaad aan, totdat eindelijk +een kleine flikkering uw oogen treft en de gezegde koningin met een +majesteit de eerste blikken over dit halfrond van haar gebied laat +weiden, dat ge, terwijl ze u in de oogen ziet, naar uw hoed of muts +grijpt en den moed verliest om maar onverschrokken die prachtige dame +te blijven begluren. + +'t Is 'en mooi gezicht dat opgaan der zon. 't Is 'en goed en rein +gevoel dat het bij u opwekt. Zie die tinteling der eerste stralen over +het bedauwde veld. Zie die duizend en duizenden van diamanten, die u +van alle zijden tegen flikkeren. Hoor die zangen van 't gevogelte in +het naburige boschje. Hoor het geloei der vroolijke runderen. Hoor +en zie, en zie en hoor, en als ge dan niet uitroept: "God, wat zijt +Gij oneindig goed en groot!" dan zijt gij geen mensch. + +'t Is 'en mooi gezicht dat opgaan der zon! maar 't is jammer, bitter +jammer, dat er in sommige standen, zoo heel weinig zijn die er van +mee kunnen spreken. + +'t Was in den morgen na den dag dat wij het gesprek tusschen grootvader +en kleinzoon beluisterden, dat Frerik Wessels zich van zijne woning +te H. naar het, twee uren vandaar gelegene dorp E. op weg begaf, +ten einde voor de militie te loten. + +Het hart was hem vol.--"As 't is mis was!" Doch toen de zon zoo +helder verrees, en zij den jongeling--ofschoon aan dit natuurtooneel +gewoon--tot den Schepper voerde, toen dacht hij:--Zoo as God wil, +zal 't goed wêzen. + +Op zijn wandeling ontmoette Frerik niets bijzonders, doch toen hij +nabij E. was gekomen, reed hem de baron Van Sommer met zijn zoon +Alfred--die óók loten moest--in het sierlijke rijtuig voorbij. + +'t Is ons voornemen niet om de loting voor de militie te E. uitvoerig +te beschrijven; hoe de heeren--zooals Frerik zag--oan 'en gruune +toafel zoaten, met 'en vischglas veur zich, doar opgerolde pampierkes +in woaren met ringkes d'r urn; hoe d'r 'en ding stond dat ie niet wist +wat 't was, moar woar de jongens die gelot hadden, op mosten stoan, +met de schoen' uut, en dan 'en ding op 't heufd kregen dat licht wel +'en stempel kon zin, zooas de peerds van de dragonders te Oarem op +den bil hadden, moar dat--'t geen hij later begreep--bloot veur de +moat was; hoe de jongens--volgens de namen van A tot Z--één veur +één bij de heeren kwiemen, woar de b'ron Van Sommer met zien zeun +ook zat, doar de andere stoan kosten; hoe Jan Schoap met 'en hoog, +en Derk Stomp met 'en lêg briefke weerum kwiem; hoe Jan lachte en +Derk bijkans grijnde; hoe de jonker, toen 't oan de S. was, ook d'r +oan most, en 'en hoog briefke pakte, woaraf de b'ron grinnikte moar de +boere'jongens zeijen dat 't vals was; hoe Frerik toen 't oan de W. was, +ook zien noam heurde, en 'en kleur kreeg toen ie veur kwiem; hoe ie +'en briefke uut 't glas nam, 't oan 'en heer gaf die 't open miek, en +'t nommer _vier_ lêzende er bijvoegde: "Wessels, da's mis man!" hoe +Frerik toen verder in 'en soes kwiem--en toen ie de koamer uut was, net +dee as Derk Stomp had gedoan en begos te grijnen, en hoe ie eindelijk +'s oavends thuus kwiem moar niks kon zeggen, 't geen ook niet neudig +was, umdat grootvoader oan 't rooje gezicht best zag--dat 't _mis_ +was, heelegoar mis. + + + +Mis was 't; Frerik moest dienen, en of grootvader 't ook arg vond, +en Frerik niet wist hoe 't goan most, en Bart blied was dat ie vrij +af zou kriegen, en Door 't ieselik speet, zoo troostte men zich aldra +bij de bevinding, dat Frerik wél spoedig ingedeild, moar dan veur +'en joar vrij zou wêzen, en verder ook maar drie moanden zou motte +opkommen, totdat ie 't schieten kon. + +Het jaar, waarin Frerik vrij van den dienst bleef, liep snel +voorbij. De tabaksbouw werd goed ten einde gebracht, en het geld met +dankbaarheid ontvangen; doch, tevens brak ook spoedig het tijdstip aan, +waarin Frerik het erf zou verlaten, om in 't soldatenpak gestoken, +het vaderland te dienen. + +'t Was 'en nare dag, die laatste dat Frerik nog thuis was. Grootvader +Wessels keek zoo triestig en sprak bitter weinig. Bart was in den +tabak um slekke te stêken en 't onnut te hakken.--"Oangriepen zou ie +zich," dat had hij gezegd, en nu het op scheiden aankwam--nou had ie +'r ook spiet af dat Frerik de deur uitgoeng. + +Frerik liep--net as 'en kiep die niet weet woar ie 't ei zal leggen--nu +eens in huis, dan weer op den akker, en dan was hij weer bij grootvader +en gaf den ouden man--die 't biester te kwoad had--de piep, en de +tabak, en 'en lêpel gloed van 't vuur, um oan te stêken; en dan +schudde hij weer het oude strookussen van grootvaders leunstoel op; +en gaf hij grootvader de groote snuifdoos aan, die op tafel stond, +totdat eindelijk den goede oude het gemoed te vol schoot, en--zien +onderlip zoo begost te trillen, en de hand, woar ie de piep mee vast +had, zoo vremd begos te bêven. + +"Moar grootvoader, wat schêlt oe toch....?" sprak Frerik, alsof hij +er niks van begreep. + +"'t Is gek....!!! 't is onneuzel....!!! da wee'k best," hakkelde +de oude Arie: "moar--moar, 'k zie zoo vol.... zoo stik vol ien +'t gemuud.... Frerik, ge bint.... zoo'n goeje jong--en da'j.... en +da'j.... nou vort zult.... 't is onneuzel, moar.... zie, doar bin'k +kapot af...." + +"Da's niet best grootvoader," viel Frerik den oude in de rede: "Ge mot +doar zoo'n zwoar heufd niet in hebben; 'k zie eiges vol da'k van oe af +zal, moar denk toch dat 't moar veur drie moanden zal wêzen. As 't ien +'t lest van 't brêken is [12] dan zie 'k 'r weer, as 't God blieft." + +"Joa 't is zoo, 't is zoo, mien jong.... mien beste Frerik!" hernam +Arie weder, terwijl hij zich geweld moest doen om het beven van de +onderlip te bedwingen: "Drie moanden zin gauw um, moar drie moanden +veur 'en oud mins!.... 'k Zie al in 't vier en tachtigste joar Frerik, +en, dan is ielke moand d'r één.... d'r kan zooveul gebeuren in zoo'n +tied Frerik, en as.... grootvoader..... oe..... is..... veur..... 't +letste gezien had..... as ie is...." + +"Neen, neen! doar zal God veur zurgen!" riep Frerik, terwijl hij den +beminden grijsaard den arm om den gebruinden hals sloeg: "Neen! 'k +zal Hum ielken oavend bidden, da'k oe gezond mag weerzien.--Ge +mot nou niet zoo triestig kieken, grootvoader," vervolgde hij na +eenig zwijgen: "went zie, dan zou mien 't gemoed ook vol schieten +en.... dat zou.... dat zou toch onneuzel zin, dat zou...." En de +goede jongen zweeg, en de oude man zweeg ook, en ze zagen elkander +in de oogen, en ze bleven zoo nog een geruimen tijd, totdat Doortje +eindelijk--want het was inmiddels avond geworden--in de keuken kwam +um veur d' oavendpap te dekken. + +Doortjes verschijning bracht aan het tooneel bij den haard eenige +verandering. Frerik trok den arm, dien hij om zijn grootvader had +geslagen, terug; drukte den beminden man de nog steeds bevende hand, +en daarna meer bepaald het meisje aanziende, bespeurde hij dat hare +oogen zoo rood zagen. + +Frerik kreeg eensklaps--zonder te weten waarom--zoo'n roare tint'ling +deur de borst--en toen hij haar nóg eens had aangezien, kreeg hij ook +nóg ens die tinteling, en 'en kleur as vuur--en liep, óók zonder te +weten waarom, de deur uit. + +Of Door iets op de deel verrichten moest, waarheen Frerik zich begeven +had, weten wij niet; maar zeker is het, dat zij er kwam toen Frerik +daar op en neer liep, en dat ze ook--zoo roar wier--toen Frerik zei: +"Door, heur is!" + +"Wat is 't, Frerik?" vroeg het meisje, terwijl ze hem naderde. + +"Door," begon de boerenjongen: "ge weet da'k mergen vort mot. 't Is wel +zoo'n ding niet, veur drie moanden, moar 't is toch met grootvoader +en met Bart--weet je Door--da'k nog al mistroostig bin. Grootvoader +is zoo doanig vrak [13]; en as Bart den ouwen gang liep!--'k Heb oe +altied best gemeugd Door; we hebben dukkels schik gehad Door; en, op +z'n tied gewarkt en gestoeid.--Frerik wier verrechtig hoe langer hoe +roarder.--"'k Weet ook," vervolgde hij: "da'j veur grootvoader zoo +goed bint as 't kan. Nou wou 'k oe moar zeggen Door, da'j toch, as +'k weg bin, zóó altied mot blieven. Hou moar vrêje met Bart, en zurg +as 'en dochter veur d'ouwe man. As 't in den tabak te straf geet, +dan mo'j Joapik oe bruur, nog moar is 'en dag oan 't brêke zetten, +went grootvoader kan 't nie meer rooijen, heur ie?"--Frerik haalde +een kleinen buidel te voorschijn.--"Zie," vervolgde hij: "'k het +hier vief guldens en zes stuuvers in, die 'k al lang van fooien en +karseplukken gespoard heb; as 't nou te straf geet, dan mo'j den +jong hieraf betoalen, en grootvoader zeggen, dat ie moar t'huus mot +blieven, dat 't êvel wel goan zal. Hei'j 't verstoan Door? Nou, a'j +'t goed meint, gêf mien oe hand...." + +Door, die den buidel had aangenomen, en den jongen de hand toestak, +zag hem tevens aan met een paar oogen, alsof ze zeggen wilde: "Moar +is't dan alêvel meinis, da'j weggoat?" + +Frerik had nooit gestudeerd in de taal der oogen, en zou daar niets +van begrepen hebben, ware het niet dat hij, toen de hand van het meisje +in de zijne rustte, gedacht had: En mo'k dan ook van óu vort! za'k oe +drie moanden lang niet weerzien!--En, 't werken soamen, en 't sprêken +soamen, en 't êten en 't stoeien soamen, en dat alles, alles, alles, +ging hem door het brein, en eindelijk zei hij, doch half luide: + +"Door, 't zal me toch ook vremd zin, as 'k van óu af bin." + +"Nou Frerik, dat g'leuf'k," zei het meisje: "'t zal mien ook zoo +allinnig wêzen." + +"'k Mag oe zoo best," hernam Frerik. + +"Ik oe ook," zei Door. + +"Dat vuul 'k nou al heel stark," sprak Frerik. + +"'k Weet niet, of gij...." hernam Doortje--maar stopte. + +"'k Meinde da'k um grootvoader allinnig roar was," sprak Frerik: +"moar 'k vuul toch...." + +"Wat....?" zei Doortje. + +"Da wee'k niet," antwoordde Frerik: "moar 'k zou hoast.... 'k begriep +niet.... moar 'k vuul toch...." en Frerik trok Doortje dichter tot +zich: "da'k _ou_ Door, méér as méér liejen mag." + +"Kom, Frerik," zei Door, en er kwamen waterlanders. + +Waterlanders zijn tranen, en tranen zijn rare dingen. Uit vele oorzaken +ontstaan ze, en veel, zeer veel kunnen ze bewerken, terwijl ze den +man veelal tot eer verstrekken en der vrouw tot krachtige wapens in +hare zwakheid zijn. De tranen verschijnen: als de ziel bedroefd is, +als het lichaam pijn heeft, als de woorden ophouden effect te doen, +en, zooals bij Doortje, wanneer 't hartje zucht: "ik mag oe ook meer +as meer," maar 't mondje 't niet zeggen durft. + +Frederik hield Doortje vast aan zijn hart gedrukt, en toen hij nu +eenige waterlanders van Doortje op zijn hand voelde biggelen, en hij +Doortje zonder verlof op de mollige wang had gezoend, toen zei hij +op de boerenmanier: + +"Door--zal 't zoo wêzen?" + +En Door treuzelde wat, maar Frerik verstond toch: + +"As 't oe meines is...." waarop hij haar nog ééns zoo vast aan +'t hart drukte; haar verscheidene brandende kussen gaf.... totdat +Door zich eindelijk aan de liefkozingen onttrok, "went, de pap most +'s oangebrand zin!" + +'t Was avond; het gezin zette zich aan tafel om te eten. Grootvader +at weinig, Frerik heel min, en Door geen spier [14], terwijl Bart +voor de derde maal zijn bord vulde, "went, warken en honger liejen +dat kos niet!" + +Den volgenden morgen vertrok Frerik. + + + +Was het den jongen soldaat vreemd in zijne nieuwe omgeving, vreemd +evenzeer was het zijnen huisgenooten te H. toen de jongen weg was. + +Grootvader vooral zuchtte dikwijls. Doortje zocht zooveel zij kon +den ouden man het gemis van zijn lieveling te vergoeden en, ofschoon +ze niet sentimenteel was, zoo dacht ze toch dikwijls aan Frerik--die +'r gevroagd had. + +En Bart--Bart at en dronk, en was nog al gewillig, en werkte, althans +de drie eerste weken, dat het een lust was. + +Helaas! er kwam verandering. + +Aan de andere zij van het dorp, links van Wessels' woning, lag het +landgoed van den baron Van Sommer. De baron, dien wij reeds met zijn +zoon Alfred bij de loting voor den militieraad hebben gezien, was een +der voornaamste grondeigenaren uit den omtrek. Ook Wessels was zijn +pachter, en sedert vele jaren was de oude man gewoon--ook toen zijn +zoon de plaats bestierde,--om de pachtgelden bij den altijd minzamen +heer te brengen. Ofschoon Wessels, in aanmerking der jaren, zijne +vermogens nog goed bezat, zoo begon het geheugen hem somwijlen toch +parten te spelen, en ook nu waren er reeds meer dan drie weken na den +eersten van Meimaand vervlogen, voor de oude er aan gedacht had, om de +gezegde pachtgelden aan zijn heer te bezorgen. Of het schaamte was van +niet op den gewonen tijd met het geld voor den heer te verschijnen, +of dat hij na Freriks vertrek wat lusteloos was geworden, of wel, +dat hij zich zelven voor dat bezoek wat strompelig vond, althans hij +zag er tegen op om, als naar gewoonte, in persoon de pacht te betalen, +en riep dus op zekeren middag: + +"Bart, kom 's hier!" + +"Zoo stond!" [15] riep Bart, die op de deel was, doch zich lang liet +wachten; waarop de oude man nogmaals riep: + +"Kom ie?" + +"Nou joa!" riep Bart weder: "dat gesjenk altied!" Maar eindelijk +kwam hij. + +"Heur is Bart," ving de grootvader aan: "'k het nog stik vergêten de +pacht noar 't huus te brengen; 't is al lang over den tied, en doar +'k eiges niet best kapoabel bin, zoo wou 'k moar dat _ie_ 't dee." + +"Ikke?" zei Bart: "doar he'k geen sjeniejigheid [16] in. Woarum doe'j +'t eiges niet?" + +"Ik zeg oe ummers, da'k nie best kapoabel bin," hernam de grootvader: +"Heur is Bart," vervolgde hij, terwijl hij naar de "gloasdere +kast" ging en er het afgepaste pachtgeld uitnam: "heur is, a'j nou +grootvoader toonen wilt da'j 'en goeje jong bint, en wilt zien da'k +van oe hou zooas van Frerik, dan mo'j doen wa'k zeg. Zie's, hier zin +drie briefkes van vief-en-twintig, twee van tien gulden, en nog vief +enkele guldes. Zie, 'k zal 't bij mekoar in 't zekske doen, en loop +dan as 'en jong noar de b'ron, dan krie' j' nog 'en fooitje ook." + +Of het om grootvaders liefde te winnen, of wel om het fooitje was +dat Bart nu besloot aan het verzoek te voldoen, wij zullen het niet +onderzoeken, maar de woorden: "Nou dan; gêf-op moar!" bewezen voor +'t minst dat Bart niet langer weerspannig wilde zijn. + +"Goed mien jong", zei Arie tevreden: "moar erst mo'j oe Zundagse wammes +en boks, en ook de schoen oantrekken, went zóó ku'j d'r niet heer." + +Weinige minuten later was Bart gereed, en toen hij Doortjes vraag: +"Goa'j d'r op uut?" met een: "Wat schêlt óu dat?" had beantwoord, +toen kwam hij bij grootvader terug; nam het zekske, en liep langs +'t bongerdpad, noar 't kastêl toe. + +Voorzichtigheidshalve had grootvader aan Bart geraden, om het zakje +maar in de handen te houden, en de dikke jongen gaf dien raad gehoor. + +Bart liep het bogaardpad. Bij iedere beweging klonk het metaal in +'t zakje. + +--'k Het nooit zooveul bij mekoar in handen gehad, dacht Bart: Zouwen +'t neije guldens zin, met den keuning d'r op....? Da mo'k is zien.--Hij +keek om.--As grootvader mien is noazag! Wacht, as 'k 't vonder [17] +over bin, in de klapwei, ien den hollen wilg! + +--Zóó, hier zie'k geen mins, en zitten kan 'k er krek in. Nou 't +zekske los.... Één, twee, drie, vier, vief; hê! wa'n zwoarte! Da's +'en ouwe, da's 'en nije. Hê! wat blinkt ie...! En dat die briefkes nou +zooveul weerd zin!--Dat dunne ding.... vief en twintig! Wa'n letters +en ciefers stoan d'r op.--Zou dat _pampier_ zooveul kosten? 't Is +krek of 't moar kladpampier is, ge kunt 'r de lucht kloar deur heer +zien.... Harrejennig! dat zoo'n ding nou vief en twintig van die +guldes is; en dan, vief en twintig èn vief en twintig is vieftig, +en nóg èns vief en twintig--loa'k zien--vief en zeuventig; en dan die +twee blauwe, met die vrouwlui en noakende kerljes 'r op, die zin van +tien. Vief en zeuventig en tweemoal tien da's: vief-en-negentig en +nog vief enkele guldes, 't is...... krek honderd...... + +--Honderd!--Alles veur die b'ron--en hie bulkt van 't geld! 't Was +bêter as ie 't mien kwam brengen, as ik hum. Um dát te verdienen +he'k zwoar motte warken, en hie.... hie het 'r geen hand veur +uutgestoken.... Honderd!... Honderd guldes!... 'k Het moar ens +twee guldes bij mekoar gehad, en nou.... 'k het ze toch eiges in +handen...! Dat zal d'r weinig gebeurd zin.--'t Is 'en opvrêter die +b'ron. Wie het 't verdiend? Dat bin ikke. En wie speult 'r mooi weer +van? Zien zeun!--Al heit ie ook jonker; al het ie ook knêvels, en +sleet ie 'en swiet [18], da's allemoal heel niks. Neen! 'k verdrêj +'t, um dóarveur te warken...... + +--Honderd!!--Bart!.... as 't ou is heurde!.... Moar 't heurt mien. 'k +Zou wel gek wêzen, as 'k honderd guldes wegbrocht!--As ze 't gewoar +worden.... _GROOTVOADER!!!!?_....... Frerik!?... de b'ron!?. + +--Allô, 'k goai moar wied weg. Erst noar d'Esche karmis.... met Kee +Mils veur de fiedel!.... Verder den hort op!.... Knappe dern!.... Moar +GROOTVOADER!!!?..--Die zal êvel 't ziene wel kriegen.... Met +Kee, wied weg, noar d'Oost toe!.--Moar _GROOTVOADER!!?_..--Wat +nood! Frerik komt weerum...--Ien d'Oost kan 'k en hofstêj koopen, +en za'k riek zin!--Honderd guldes.... op zak! op zak!! in mien +zak!!!....--Moar _GROOTVOADER_!?.... Wat heur 'k?.... 't Is +niks... Goddank!.... God!... Vort! Bi'j' gek, jong? vort! vort. + +Deze gedachtenloop had in minder seconden plaats, dan wij minuten +noodig hadden om hem neer te schrijven. + +--Vort! vort! was het laatste, en, vort was de jongen, en vort was +het geld. + + + +De middag verliep, de avond viel, en nog kwam Bart niet te huis. Was +de oude Arie aanvankelijk over het lange uitblijven van zijn kleinzoon +ontevreden geweest, die ontevredenheid werd hoe langer zoo meer door +een angstige bezorgdheid vervangen, en na reeds verscheidene malen +buitenshuis gekeken en met Doortje over des jongens uitblijven te +hebben gesproken, zei hij ten laatste: + +"Mien verstand steet 'r stomp op. 'k Begriep 'r niks af. Zou ie nog op +'t kastêl of de fooi oan 't verteeren zin! 't Is al zeuven ure. Die +jong! die jong! Wiest 'k 'et moar." + +"Loa'k dan doen wa'k zei," sprak Doortje: "'k Zal noar 't huus van +de b'ron goan. Is ie dóár blieven hangen, dan is 't niks; en is ie +in 't veerhuus, dan za'k 'm van doar meebrengen. 'k Roaj da'k niet +langer zuum." + +"Nou dan!" zei Arie, die wel niet gaarne alleen, maar toch liever +uit de onzekerheid was. + +Doortje verwisselde de klompen voor een paar schoenen; zette 'en +schoone muts op, en, na een: "G'n oavend" tot den ouden Arie, liep +zij het bogaardpad, over den vonder, door de klapweide, langs den +hollen wilg, en zoo verder tot aan het fraaie landhuis van den baron +Van Sommer. + +De schel ging over. Haar hart klopte:--Zoo bij de b'ron! + +"Is Bart nog hier?" vraagde het meisje aan den bediende die haar de +deur opende. + +"Bart--wie is dat?" + +"Wel, de kleinzeun van d' ouwe Wessels," hernam Doortje: "Het ie geen +pacht gebrocht?" + +"Daar weet ik niets van," antwoordde de knecht schouderophalende: +"Maar ik zal 't eens vragen. Kom binnen?" + +Doortje kwam binnen, dat wil zeggen in de gang; de bediende verdween. + +Na eenig wachten kwam hij terug en boodschapte het meisje, dat de +baron reeds sedert een geruimen tijd op reis was, maar dat de jonker +zoo terstond zou komen om haar te woord te staan. + +Alweder moest Doortje eenigen tijd wachten, en ofschoon de boerenmeid +bij haars gelijken niet bleu was, zoo zat ze toch in de kniep, nu +ze met 'en jonker, die van _oadel_ was, heel allinnig zou wêzen; +doch, de begeerte om iets van Bart te vernemen, overwon de bleuheid, +en toen ze nu beweging in de verte hoorde, trok ze nog is êfkes oan +de onderste plooi van de klapmuts--en zag eindelijk den veurnoamen, +oadelikken jonker op haar toetreden. + +"A zoo lief kind! wat is er?" zei de jonker, vriendelijk knikkende. + +Doortje, die nooit tot zoo'n edel mins gesproken had, vond het--veuls +te gek, om hum maar glad-af jonker te nuumen en antwoordde aarzelend: + +"Och mienheer de jonker, of Bart ook hier is?" + +De jonker glimlachte, en zei "Maar kindlief ik weet niet van wien +je spreekt?" + +"Van Bart die bij zien grootvoader t' huus is," hernam Doortje. "Kan +mien heer de jonker me niet zeggen woar ie is?" + +"Ik begrijp je niet," hernam de jonker, terwijl hij Doortje met +welgevallen beschouwde: "Wie is die grootvader?" + +"Wel, Wessels!" sprak Doortje: "Is Bart niet hier gewêst um 't +pachtgeld te brengen?" + +"Ik weet er niets van, meidlief," klonk het antwoord: "Papa is het +dorp uit, en zoo iemand met geld geweest was, dan zou ik het ontvangen +hebben, maar, ik weet er _niemendal_ van." + +"Moar 't is wél woar!" riep Doortje, door die noodlottige tijding alle +bleuheid verliezende: "Hie is hier gewêst, met geld ien 't zekske!" + +"Maak je niet driftig, meidlief!" sprak de jonker: "Kom +binnen---Hier--Ga zitten--Toe maar--Zie zóó.--En vertel mij nu eens, +wat er van de zaak is." + +Doortje, die door de vriendelijkheid des jonkers geheel op haar gemak +kwam, verhaalde met een woordenvloed,--hoe Frerik weg was; hoe de +ouwe Wessels altied eiges de pacht betoalde, moar strompelig was, +en Bart 'r mee gestuurd had, en dat ze nou niet wiesten woar ie zat. + +Alfred Van Sommer was een knappe, flink uitgegroeide, bijna +negentienjarige knaap. In het dorp geboren en grootgebracht, opgevoed +aan eene kostschool, die hij nu ruim een jaar geleden verlaten had, +zocht hij de vreugde, onverschillig waar hij die vinden kon. De +beschouwing van de poezele dorpsschoone bracht den jongeling in een +geheel nieuwe en vreemde gemoedsstemming. De freules in de stad, zoo +vol étiquettes, zoo teeder beschaafd en zoo machtig geretireerd. Deze +knappe boerin, zoo helder, zoo ongekunsteld, waar hij zoo niets +tegen opzag, waar hij een zeker overwicht op gevoelde....! Doch de +vernieuwde uitroep van de persoon in quaestie: "As 'k moar wiest woar +ie zat!" brak de bespiegeling des jonkmans af, en zijne illusiën met +de belangen der dorpsschoone vereenigende, sprak hij: + +"'t Is een raar geval meidlief, maar dewijl je Bart zich niet ten +onzent heeft vertoond, zoo moet hij ergens anders uithangen. Misschien +zit hij zich in het veerhuis vroolijk te moaken. Komaan, de bengel +moet worden opgezocht, en daar de oavond begint te vallen en de +jongen voor mij meer ontzag zal hebben, zoo wil ik je gaarne daarheen +vergezellen.--Als je 't goed vindt?" besloot hij, ziende dat het +meisje een vreemd gezicht zette. + +"Neen, dank oe," zei Doortje, die 'en kleur kreeg: "Ze zouwe al oarig +in 't darp kieken, as ze mien met ou zoage loopen. Ik weet den weg +best; ik dank oe." + +"Dat is niet vriendelijk," hernam Alfred: "ik wilde je van dienst +wezen; ik zal...." maar zich bedenkende, besloot hij: "Enfin, wanneer +je 't niet wilt--'t zij zoo." + +"Nou, 'k goai moar," zei Doortje opstaande: "G'n oavend mienheer +jonker." + +"Je gaat dus alleen?" sprak Alfred weder.--Doortje knikte. + +"Tot weerzien dan, knappe meid," en Doortje, die de kamer al uit +was, zei nóg eens: "G'n oavend," en verdween door de nog openstaande +huisdeur. + + + +De hangklok in de keukenkamer had al tien geslagen toen Doortje +eindelijk, vermoeid van het driftige loopen, te huis kwam. + +"Woar is ie? woar zit de jong?" waren de vragen waarmee de bezorgde +grijsaard het meisje ontving. + +"Dat vroag ik ou en iedereen," sprak Doortje, naar den adem hijgende: +"'k Zie overal gewêst:--oan't veer; bij Teunis; bij Janssen, tot oan +de meulen toe, moar, geen mins weet 'm, geen mins zelfs het 'm gezien." + +"Geen mins.... geen mins....!?" stotterde de oude man, en hij sloeg +de oogen naar boven en zuchtte: "God bewoar'em!" + +Voorzeker zullen wij den lezer niet behoeven te zeggen, dat de +grijsaard den nacht schier slapeloos doorbracht. Mocht hij ook +somwijlen eens insluimeren, dan deden hem sombere droombeelden +eensklaps wakker schrikken, en eerst met het aanbrekende daglicht +herkreeg hij een schijnbare kalmte. + +De goede Wessels bezat noch de krachten, noch de middelen, om +in persoon of door vreemden den jongen op te sporen. De zaak der +politie in handen te geven, dat mocht--neen, dat kon hij niet, en +toch brachten zijne bekenden, die hier en elders hadden rondgehoord, +de droevige zaak tot geen klaarheid. + +In de treurigste onzekerheid waren er zoo reeds acht dagen +verloopen. Bart _was_ weg en _bleef_ weg, en het geld, het zuinig +bij elkander gehouden pachtgeld, was door den baron niet ontvangen. + +De arbeid in de tabak werd nu door handengebrek, ook slechts gebrekkig +voortgezet. Wel sloofde de goede Arie zich af en deed wat hij kon--maar +de rug was zoo stief en de been' woaren zoo stram.--Wel werkte Doortje +van 's morgens vroeg tot 's avonds laat, en nam zij, als Wessels +niet voort kon, hoar broeder Joapik tot noodhulp, maar de tabaksbouw +vereischt een gestadige zorg en een kundige behandeling. Helaas! Frerik +was er niet. Helaas! Bart kwam maar niet terug, en--De oude Wessels +werd ziek. + +De oude Wessels werd ziek. 't Was of alles nu ook bijeen kwam, en +toch dreven er in de verte nog andere donkere wolken, zoo in den +figuurlijken als in den wezenlijken zin. + +Het was een warme Julidag. Wessels, die reeds sedert een groote +veertien dagen bedlegerig was geweest,--want de krachten namen zoo af, +en de beverigheid werd zoo erg,--was voor weinige minuten opgestaan, +en zat zich in den leunstoel vóór de woning in de zon te warmen. 't +Was voor de derde maal, dat hij in de veertien dagen buiten zat, +maar 't was voor de eerste maal dat de peinzende grijsaard een stem +uit het achterhuis hoorde, een stem.... die hem geheel onbekend +was. Doortje--dat wist hij--was op de dêl oan 't warken, moar Joapik +was noar huus of anders op 't land; en die stem---dat was de stem van +'en vremde.--Hie luusterde.... hie luusterde.... moar wat er gesproken +wier, verstoan kos ie 't niet.--Eindelijk.... 't was, asof er gestoeid +wier.... Stil!.... doar velt [19] wat--Heur!.... "Loat los, of 'k +schraauw!" klinkt Doortjes stem.--Gefluuster.--Nog èns de stem van +Doortje, wat zachter: "Wat denk ie wel?"--Weer gefluuster.--'en Roar +geluud.--'en Vremde stem: "Heks!"--'t Toesloan van 'n deur.--Stilte. + +Wat mocht dat gewêst zin?--Wessels hoorde niets meer; roepen wilde hij +niet, en toen Doortje eenigen tijd later met een vuurrood gezicht tot +hem kwam, maar op haar gewonen bezorgden toon zeide: "Hoe is 't boas, +wi'j d'r ook weer in?" toen had de zwakke grijsaard geen moed om haar +betreffende het gehoorde te ondervragen; en daar Doortje er niet van +sprak, zweeg de oude ook, en voor den lezer, die 't niet begrepen +heeft, blijft het dus een duistere zaak. + +Wederom verliepen er eenige dagen. Alles bleef bij het oude. Was het +de rust, die de goede Arie nu genoot, daar hij in den laatsten tijd +niet het geringste had meegewerkt; was het dat zijn dikwerf ontrouw +geheugen, hem het verdriet over het slechte gedrag van zijn jongsten +kleinzoon benam; of wel, dat de grijsaard, dewijl er reeds drie maanden +na Freriks vertrek waren verloopen, den beminden jongen als met iederen +dag te huis verwachtte--zéker is het, dat hij een weinig scheen te +herleven; en het langer dan in den beginne, en ook meer geregeld buiten +zitten bewees, dat de levensgeesten weer eenigermate waren opgewekt. + +De maand Augustus was aangebroken. De tabak, die--de gebrekkige +verzorging in aanmerking genomen--nog voor het grootste deel redelijk +wel te velde stond, wachtte reeds op de tweede breking. Goddank, +Frerik zou gauw weerum kommen en grootvoader zo blied zin! Aan Bart +dacht de oude ditmaal niet, en dat de vorige pacht nog onbetaald was, +dat scheen hij waarlijk ook te hebben vergeten.--Vergeten!--Het zal +hem herinnerd worden. + +'t Was twee uren na den middag. Wessels zat weer buiten. Doortje was +aan den arbeid. + +"Hoe gaat het, baas Wessels?" vraagde een livreibediende, die van +achter het boonrijs te voorschijn trad. + +"Nog al zoo'n gangetje," antwoordde Wessels, die, den knecht niet +herkennende, de wedervraag deed: "Wie bin ie?" + +"Piet van den baron," antwoordde de knecht: "Ken je me niet meer +oudje?" + +"Hoa! zoo!" hernam Wessels, terwijl hij met de linkerhand boven de +oogen het zonlicht afsluitende, den man beter opnam: "Ik zou je woarlik +niet gekend hebben. Hoe geet 't?" en hij stak hem de andere hand toe. + +"Dat marcheert nog al heen," hernam de knecht, de witte handschoen +uittrekkende, om de aangebodene hand te vatten: "'t Is lang geleden +dat ik je gezien heb." + +"Joa, joa," hernam Wessels: "De been' zin al zoo best niet meer; +'k wor oud, man!" + +"Nou, je ziet er anders nog flink uit," sprak de knecht weder, en nadat +het gesprek nog eenigen tijd alzoo was voortgezet, besloot hij met +Wessels namens den baron te verzoeken, eens bij hem te willen komen. + +Daar kwamen eensklaps droevige beelden den grijsaard voor den geest: +Bart--de pacht--geen geld; en--het gelaat betrok zichtbaar. + +Drukkend was de warmte. Wat de oude ook doen kon, maar terstond +gaan kon hij onmogelijk, en de knecht vertrok met het, door Wessels +bevende geuite antwoord, dat ie,--as 't moar êfkes meuglik was--t' +oavend kommen zou. + +De dag verliep; de hitte bleef aanhouden, en nadat Wessels God om +sterkte gebeden, en met behulp van Doortje, de beste spullen had +aangetrokken, begaf hij zich, door Doortjes broeder ondersteund, +op reis.--Op reis?--Ja, 't was een vermoeiende reis voor den oude. + + + +Voordat wij Arie Wessels bij den baron zullen binnenleiden, noodigen +wij den lezer, om met ons tot den morgen van dien dag terug te keeren +en het zoogenaamde kantoor van den baron Van Sommer binnen te treden, +waar deze, in zijn voltaire liggende, de courant leest. Den vorigen +avond laat, was hij van zijn reisje teruggekeerd, en, daar Alfred +zijn vader nog slechts even had gezien, zoo trad hij, om hem nader +welkom te heeten, met een morgengroet, het kantoor binnen. + +"Mijn hemel! wat is dat?!" riep de baron, nadat hij zijn zoon den +weergroet gegeven, en hem daarna had aangezien. + +"Wat, die krabjes, papa?" zei Alfred, met de hand over zijn wang +strijkende: "O! daar heeft mij Mignon mee opgesierd. 'k Wilde eens +zien hoeveel kleintjes er waren, en toen ik een der jongen wou opnemen, +haalde mama Mignon mij haar scherp pootje door het gezicht. Ik heb...." + +"Zoo, zoo!" hernam de baron, die nooit op lange redeneeringen gesteld +was, en die zaak nu voor afgedaan beschouwde: "Hebben de pachters +geld gebracht?" + +"O ja papa, ik heb het geld in mijn secretaire. Laat zien: van Bolmans, +van Klaassen, en verder van allen, daar ik quitanties voor had, +behalve van Wessels." + +"Van den ouden Wessels niet? Wat mag daaraan haperen?" zei de baron. + +"Ja," hernam Alfred: "sommigen zeggen dat de oude den boel heeft +laten verloopen.--Luiheid; luiheid of onwil." + +"Als je beneden komt, zeg dan aan Piet dat hij er heengaat en den +oude verzoekt om bij mij te komen.--Ei! Alfred, wacht nog even!" + +"Papa?" + +"Ik had je gaarne iets meegebracht, maar dat koopen op reis was mij +te omslachtig; als je dus ergens bijzonder op gesteld bent, zeg het +dan maar, en ik zal zien." + +"Hé papa...." sprak de zoon weer: "dat is overheerlijk! Ik weet +wel.... Ik zou wel.... maar...." + +"Niet zoo langdradig," zei de vader: "Wat meen je?" + +"Ik heb al zoolang een rijpaard gewenscht," hernam Alfred: "De bruine +merrie van Briks is te koop.... als ik...." + +"Je hakt er nog al aardig in, jonkertje," sprak de baron: "En wat +moet de prijs wezen?" + +"Vierhonderd was de vraag, maar driehonderd vijf en zeventig daar zou +'t...." + +"Wel voor te krijgen zijn?" viel de baron in. + +"Ja papa," zei Alfred. + +"Nu snaak," hernam de vader: "je bent, toen ik uit was, trouw op je +post geweest. Wanneer ik de door je ontvangen gelden in orde bevind, +dan kun je er vierhonderd gulden van opstrijken." + +"Maar papa!" + +"Al genoeg, al genoeg. Ga nu, en zeg aan Piet dat hij naar den ouden +Wessels gaat." + +"Papa is waarlijk al te...." Maar papa was al weer in het +courantennieuws verdiept, zoodat Alfred handenwrijvende heenliep, +en aan Piet de boodschap overbracht, waarop deze: "Goed, jonker," +antwoordde en zijn last ging volvoeren. + + + +"Loawwe êfkes rusten," zei Arie Wessels, toen hij, door Joapik +ondersteund, tot aan het groote ijzeren hek der buitenplaats van +zijn pachtheer gekomen was, en hem het zweet op het aangezicht stond: +"Zie zoo," hernam hij, na eenige oogenblikken rustens: "nou met Gods +hulp moar weer veuruut!" + +De oude Wessels werd aangediend, en--in het kantoor gelaten. De baron +lag weer in zijn voltaire, en ontving den zenuwachtigen oude even +vriendelijk als vroeger. + +"Wat.... was er van.... de b'rons.... blieven?" zeide Arie eindelijk, +knikkende en hakkelende. + +"Wat mij belieft, oudje," zeide Van Sommer: "dat zul jij 't best +weten. Waar zit de pacht, vrind?" + +Wessels wist niet wat hij zeggen zou, en daar de beenen hem, zeer +vermoeid zijnde, al meer en meer begonnen te knikken, zoo sprak hij, +alvorens de vraag te beantwoorden: "Za'k 'r moar goan zitten, b'ron, +went ik zie lang zoo mans niet as de letste keer da'k hier was." + +"Welzeker, ga jij maar zitten," zei Van Sommer. + +"Joa wat za'k oe zeggen, b'ron. 'k Zou al lang... Ie weet wel; +'k het altied met zurg voldoan, moar 'en mins kan in 't achteruut +kommen. 'k Het...." + +"Jij in 't achteruit!" riep de baron: "Wel man, hoe komt dat? De +tabak is de laatste maal best geleverd. 't Is mij een duistere zaak." + +De baron had wel gelijk dat de zaak duister was, en het ongeluk kwam +er bij dat de oude het niet van zich verkrijgen kon om de aanklager +van zijn kleinzoon te worden! "Och!" zeide hij eindelijk: "'k zie 't +spoor heel biester. 'k Zou zoo gern.... moar, as't buuten de schuld +is. Och...." + +"Hoor eens Wessels," hernam de baron: "je weet wel dat ik je goed +lijden mag; van lange praatjes houd ik niet, en daar ik begrijp dat +er een warpunt in je rekening is, en omdat je oud bent, zoo zal ik +ditmaal zóó komen" en de baron hield vijf uitgespreide vingers voor +het aangezicht: "Maar," vervolgde hij, met den vinger dreigende: +"pas op dat het volgend halfjaar de pacht niet uitblijft, want ze +is laag genoeg. Kun je naderhand van deze schuld wat afdoen, dan zul +je niet in gebreke blijven, dat vertrouw ik. Dit echter ten slotte: +Ben je te oud om te werken, of deugt je volk niet, dan is het beter +dat je bij de diaconie gaat. Je kunt dan, ergens besteed, in rust je +dagen eindigen, terwijl...." + +"Moar, de.... jongens dan...!?" zei Wessels, die puur geschrokken was. + +"De jongens? De jongens?" hernam de baron: "A ja, je kleinzoons. Welnu, +die zijn immers sterk, en goed voor hun brood. Ik...." + +"Moar die kunnen bij mien...." + +"Nu ja," viel de baron hem in de rede: "Ik spreek slechts voor 't +geval dat het _niet_ goed gaat. We willen hopen; maar--verpachten +en geen geld krijgen, dat gaat toch ook niet. Als ze hun best doen +blijft alles bij het oude.--Ben je in de assurantie?" + +"In de astransie...." herhaalde Wessels: "Joa b'ron, 'k zal oe zeggen, +'k zou wel ..." + +"Nu, nu," viel de steeds haastige baron weder in: "da's ook jou +zaak. Zie zoo, 't is uit de wereld, nietwaar? Vaarwel oudje, ik heb +nog wat te doen." + +"'k Blief de b'ron.... meer as duuzendmoal verplicht. 'k Zal wel....." + +"Best, best!" zei Van Sommer: "Pas maar op in 't vervolg. Dag Wessels." + +"G'n oavend mienheer de b'ron," en de oude man strumpelde in een, +half blijde, half treurige stemming weer door de gang, aan welks +einde Joapik wachtte om hem huiswaarts te geleiden. + + + +Weder verliepen er drie dagen. De warmte bleef aanhouden. Wessels +bleef krukkerig en strumpelig, en zat, wanneer hij niet te bed lag, +uren lang in den leunstoel voor de huisdeur, en dacht.... oan allerlei, +moar 't meist oan Frerik: dat de jong d'r nog niet weer was, moar toch +ielken dag kos thuis kommen, en hoe hum dat heelegoar zou opfleuren. + +Wessels zat voor de deur; 't was omstreeks twee uren na den middag, en +de oude man zag in de verte, dat de lucht wat begost te smêren. [20] +'t Wier veul lochtiger. 't Woaren groote wolkkoppen, die kwoamen +oanschuuven. In 't Zuud-Westen begost 't al te flitsen, en--'t rommelde +ook al. + +Eindelijk vond Wessels het geraden um moar in huus te goan. Met behulp +van Doortje, die op zijn roepen verscheen, begaf hij zich in de woning, +en weinige minuten later woedde er boven het vreedzame dorp een hevig +onweder. Bliksemschichten en donderslagen volgden elkander zonder +tusschenpoozen op. Hoewel de zwakke grijsaard inwendig ontroerd was, +zoo zocht hij zich om Doortjes wille toch goed te houden, en terwijl +het meisje met de vurscheut veur 't gezicht in 'en hoek zat, trachtte +de oude haar met de woorden: "'t Is Gods weer, en ge meugt zoo bang +niet wêzen," wat op te wekken; doch toen het langzamerhand zoo donker +werd alsof het tegen den avond liep, en hij eensklaps een geluid +vernam alsof de regendroppels, in steenen veranderd, al kletterende +neervielen, en eenige glasruiten rinkelende naar binnen vielen, toen +viel ook Wessels, met de kreten: "O God! da's hoagel, doar geet't, +doar geet't!" achterover in zijn ouden leunstoel. + +En ja--het was hagel, de voor den tabaksplanter zoo gevreesde hagel +geweest. Wel was er in H. veel gespaard gebleven dewijl de hagelbui +in een schuine richting over het dorp getrokken was, doch de bouw van +Wessels was geheel vernield.--Aan hinters en flinters, aan flarden +en lompen lagen de straks nog zoo welige planten ter aarde. + +"Bezuuking, kastijing des Heeren!" zegt Evert de mulder. Ei zoo Evert, +dan zou de Heere al heel onrechtvaardig moeten zijn, want Wessels +geeft den keizer wat des keizers en Gode wat Gods is, en, _hij_ +werd bezocht terwijl gij uw gewas hebt behouden, en iedereen weet, +hoe 't op den molen soms toegaat. + +De hagel in de tabak--'t is voor den planter een hartverscheurend +gezicht! Daar ligt dan in weinige oogenblikken vernietigd wat zoovele +droppelen zweets, zoovele zorgen vereischt heeft! Daar ligt dan +'t bestaan van den ganschen jaarkring verdorven! Was het dan te +verwonderen, dat de oude man een langen tijd schier bewusteloos voor +zich uit bleef staren, verlaten als hij was, en bezocht, zoo _zwaar +bezocht_ bovendien? + +Nog een geruimen tijd zat Wessels alzoo na den noodlottigen hagelslag, +toen eensklaps de huisdeur werd geopend en een jongeling in soldatenpak +het vertrek binnenkwam. Naar den haard--de gewone zitplaats des ouden +mans--te zien; hem er ontdekkende, ijlings toe te snellen; de dorre +handen met geestdrift te vatten en te drukken; zie, dat waren de +bewegingen des jongelings, nog vóór dat hij een woord kon spreken. + +"Grootvoader, mien beste, mien goeje, mien ouwe grootvoader!" riep +hij eindelijk: "zeg dan; ge kiekt zoo roar, ken ie Frerik nietmeer?" + +"Frerik! Frerik!" sprak de oude eindelijk, den jongen in het vreemde +pak eenigszins verbluft aanziende: "Binde gij Frerik, mien jong, mien +eenigste jong....? O ik dank oe, God! ik dank oe!" en de oude Wessels, +geheel tot bewustzijn gekomen, kon eerst nu zijn gemoed ontlasten, en +terwijl hij sterker beefde, drongen er tranen door de grijze wimpers, +ditmaal van gemengde aandoening. + +Drie maanden waren er slechts sedert Freriks vertrek verloopen, +doch _veel_ was er in dien tijd gebeurd, en veel was de grootvader +verouderd. Freriks terugkomst evenwel scheen een nieuwe levensader +bij den ouden man te hebben opgewekt. + +"O mien beste, mien allerbeste jong!" sprak hij eindelijk, terwijl hij +met de mouw van 't wambuis zich de tranen van de kaken wischte: "'k +zie zwoar en bang bezocht geworden; en, wat zal 't einde wêzen....!?" + +Hierop volgde er van den oude een, dikwerf door Frerik afgebroken +verhaal van 't geen er na zijn vertrek, met Bart en 't geld, bij +den b'ron, met Doortje, en 's middags met de tabak gebeurd was, +zoodat, toen hij ten slotte nogmaals de vraag uitte: "Wat zal 't +einde wêzen....?" hij den kleinzoon vragend bleef aanstaren, en de +kleinzoon hem. + +Bart op den hoal; 't geld weg; 't geval met Door!!!....En de tabak +verhoageld....! Frerik wist niet, wat hem van dit alles het meest +bekommerde; maar, toen hij nog een geruimen tijd gepeinsd en den +dierbaren grootvader steeds geliefkoosd had, toen riep hij eindelijk; + +"God het mien gebêjen verheurd. Hij het oe gespoard. Wat 'r voorders +is, Hij zal 't wél moaken!" en, daar zijn hart naar de tweede +huisgenoot verlangde, verliet hij, met de woorden: "'k Zie op stond +weerum," het vertrek, om Doortje op te zoeken. + +Doortje was in 't land. Zoodra het onweder bedaard was, had zij zich +naar den verwoesten akker begeven, en zich met het breken der lompen +bezig gehouden. [21] + +Van Freriks terugkomst onbewust, had zij ijverig doorgewerkt, en, +nu de avond begon te vallen, wilde zij zich juist gereed maken om het +laatste breeksel naar de deel te brengen, toen eenig geritsel achter +het boonenrijs hare aandacht trok. + +'t Was reeds te donker geworden om op eenigen afstand duidelijk iets te +onderscheiden; en eerst toen de persoon, die het geritsel veroorzaakt +had, het meisje genaderd was, en een welbekende stem haar, het: +"Liefste Doortje," toefluisterde toen ontstelde het meisje merkbaar, +en liet zij den bos met lompen op den grond vallen. + +"Vind ik je dan eindelijk eens alleen!" hernam de fluisterende stem +van den jonker Van Sommer: "Je weet niet hoezeer ik er naar verlangd +heb, je lief gezichtje eens weer te zien. Kom, ik heb je die grillen +van laatst al vergeven. Trek toch dat handje niet terug...." + +"Blief van mien af, of ik schraauw," zei Doortje, sterk blozende, +terwijl zij eenige schreden achteruit ging: "He'j 't niet geheurd +wa'k lest zei, da'k van die fiene proat niks wêten wil." + +"Och! zet die malligheid toch uit 't hoofd," hernam Alfred: "Wie +drommel zal 't je kwalijk nemen dat je doet wat een jonker graag +wil? Voor ditmaal één zoentje op je mollige lipjes lieve meid, +en dan...." + +"En dan.... en dan....!" riep Doortje, bevende van kwaadheid, dewijl +de onbezonnen knaap haar opnieuw zocht te vatten: "Geen één, zeg ik +oe--al woar ie de keuning. Wie mein ie da'j veur hebt....?" + +"Maar ik meen het zoo best lieve Doortje," sprak Alfred weder: +"Ik zei je immers dat ik het goed met je meen. Waarom wil je me niet +hooren? Laat me nu toch even van je lief gezelschap profiteeren." + +"Proffeteeren of geen proffeteeren!" riep Doortje den jonker al weder +ontwijkende: "'t Is schandelik, dat zoo'n veurnoam mins 'en onneuzele +dern leit te temtieren.--Wat denk ie dan toch?" vervolgde zij, daar +zij de onedele bedoelingen des jonkers maar al te wel begreep, en, +bij de invallende duisternis, aan het einde van den eenzamen akker, +niet zeer op haar gemak was: "Wat denk ie dan toch? Mein ie, da'k +slecht genog zou wêzen, um den jong ontrouw te zin, die'k _joa_ +gezeid heb? Loat me met vrêje noar huus goan, went d' ouwe Wessels +zit allinnig, en ge kunt wel begriepen dawwe noa 't miseroabele ding +met de tabak iens geheel niet op schik zin; 'k zeg oe doarum nóg éns, +loat me met vrêje!" + +Alfred scheen een oogenblik door de op overredenden toon gesproken +woorden van het meisje tot betere gedachten te komen: doch, dat +betere gevoel was spoedig onderdrukt, en Doortje nogmaals naderende, +zocht hij haar opnieuw door de schoonste woorden voor zich te winnen; +deed haar gevoelen, dat slechts één woord van hem aan zijn vader, den +ouden Wessels van de plaats kon verjagen, te meer daar de tabak nu +verhageld zijnde, hij niet zou kunnen voldoen; gaf tevens te kennen +dat hij in staat was alles bij het oude te doen blijven; beweerde, +dat een enkel zoentje, aan hem gegeven, den jongen dien ze lief had +toch geen schade zou zijn, en besloot, terwijl hij een zwaargevulde +beurs te voorschijn haalde en haar die met geweld in de hand drukte: +"Zie, poezele Doortje, dát kan de jonge Wessels niet geven; dat kan +ik alleen...." + +"En dát--en dát--en dát kan ik geven!" riep Doortje, terwijl zij +met het uiteinde der lange beurs, waarin verscheidene rijksdaalders +waren, den ondeugenden knaap eenige flinke slagen in het aangezicht +toebracht. "Dat kan _ik_ gêven! Der-- [22] der--der--!" ging zij +voort, terwijl de ombeursde rijksdaalders telkens met de tronie van +den jonker in onzachte aanraking kwamen. + +"Hou op! hou op!" schreeuwde Alfred: "Nijdige feeks, hou +op! of anders...." Maar ja wel: Doortje vervolgde steeds den +achteruittredenden jonker met het vreemde wapen, en gaf hem de volle +laag op het aangezicht. + +Wij weten niet of de lezeresse de handelwijze van Doortje, ferm of +nijdig zal noemen. Jufferachtig was het zeker niet; maar wij dienen +te herinneren, dat Doortje, zooals wij haar in den beginne schetsten, +geen stadsdame, maar slechts een eenvoudig boerenmeisje was, terwijl +wij tevens, lieve lezeresse, niet gelooven, dat gij ooit in zulk een +netelig perikel zult geweest zijn. + +Alfred, zoo op den voet gevolgd en zooveel mogelijk zijn aangezicht +beschermende, kon, door de pijnlijke slagen aan het duizelen gebracht, +geen bepaalde verdedigingshouding aannemen, en ongedacht in een +greppel tusschen de tabakswallen tredende, viel hij achterover en +lag er luid schreeuwende in de modder. + +Nu Doortje een zoo schitterende overwinning behaald had, en den +jonker daar zoo ellendig liggen zag, nu kwam haar medelijdende aard +toch boven, en de beurs naast hem werpende, zeide zij: "Zie zoo, nou +hei'j genog; nou ku'j goan, moar a'j mien ooit weer oan 't lief komt, +dan zu'j 't nog anders vuulen!" + +Alfred, ofschoon kreunende van pijn, zocht, door deze toespraak tot +bedaren gebracht, op de been te komen; en juist wilde Doortje, die +den lompenbos inmiddels had opgeraapt, den weg naar huis inslaan, +toen de woorden: "Door! Door! bin ie 't?" uit Freriks mond, haar van +verrassing deden trillen. + +Frerik, de beminde, de goede Frerik, was terug; in zijne armen lag het +hem trouw gebleven Doortje. Frerik lachte zenuwachtig; Doortje had geen +woorden, en de jonker, nog versuft door de slagen, die ook zijn oogen +hadden getroffen, zocht zich, scharrelende, uit de voeten te maken. + +Na eenig zwijgen--want zwijgen is veelal de tolk der eerste blijde +aandoening des wederziens bij geliefden--volgde er een schielijk +geuite verklaring van hetgeen er zooeven gebeurd was. + +Doortje beefde van overspanning, maar was toch verrukt haar Frerik weer +te zien, en Frerik gloeide van verontwaardiging, maar vond dat Door +de trouwste meid van de wereld was. Nadat er een oogenblik later een +teedere omhelzing had plaats gehad, werden de jongelieden eensklaps +gewekt, door een zuchtende stem in hunne nabijheid. + +"Help! help! ik ben zoo flauw!" klonk het uit Alfreds mond, en Frerik +en Doortje liepen op de plaats toe, waar de jonker--voor hen door de +duisternis onzichtbaar,--gestaan had, en waar Frerik hem nu, schier +bewusteloos in zijn armen opving. + +Goede raad was duur. De jonker naar grootvaders woning te brengen, +was niet raadzaam, daar de oude man maar ontstellen en de jonker later +toch naar huis zou moeten gebracht worden. Hem dus terstond naar +'t kasteel te geleiden, zou verreweg het beste zijn, en hoewel de +jongelieden liever soamen noar huus hadden gekuierd, zoo oordeelden +zij toch de kleine scheiding noodzakelijk en ging Frerik den jonker +wegbrengen, terwijl Doortje den ouden man omtrent het lange uitblijven +zou gaan geruststellen. + +Nadat Frerik den jonker had te huis gebracht, en den bediende, die de +deur opende, de woorden: "Doar heij'm weerum die 'en onneuzele dern wou +verstrikken," had toegevoegd, liep hij zoo hard als hij loopen kon, +naar de grootvaderlijke woning, en vond er de twee menschen bijeen +die hem zoo dierbaar waren. + +Wij zullen de gesprekken niet opteekenen, die nog dien zelfden +avond in Wessels woonkamer gevoerd werden. De oude Arie, die anders +suf en dof, nu--in weerwil van de verpletterende gedachte aan den +hagelslag,--door de terugkomst van den geliefden kleinzoon als herboren +scheen, bespeurde maar al te duidelijk, dat Frerik en Doortje elkander +dikwijls aanzagen, zooals hij zien zoalige Wimpke, toen ze verkeerden, +ook dukkels had oangezien; en vraagde ten slotte, of 't al meines +geworden was? En, na Freriks antwoord: "As grootvoader 't goed nuumt +en God ons de kans gêft," stak de oude Wessels de vermagerde hand uit, +en zei met bevende lippen: "Dan zal 't zóó wêzen, as God wil. _Ik_ +zêgen oe!" + +Het was een aandoenlijk en roerend gezicht, de goede weezen bij des +ouden stoel te zien nederknielen, terwijl hij nogmaals de woorden +sprak: "Ik zêgen oe!" + +Maar, de tijdsomstandigheden waren droevig, en, gaf God de kans niet, +dan was 't 'en treurig verschiet. + + + +De nacht na den dag, die door zooveel verschillende aandoeningen was +gekenmerkt, werd in een gewenschte rust doorgebracht. Den volgenden +morgen waren de jongelieden reeds vroegtijdig bij de hand; de oude man +sliep wat langer; en, na het drinken [23], toen Wessels was opgestaan, +begaf hij zich, door Frerik en Doortje ondersteund, naar den berooiden +akker om de verwoesting in oogenschouw te nemen. + +"Wat God duut, is welgedoan!" sprak Arie toen hij in zijn woning +terugkwam, maar, bedremmeld bleef hij staan, en ook de jongelieden +zagen vreemd op, toen zij bij hun binnentreden den baron Van Sommer, +met den jonker in de woonkamer ontdekten. + +Vreemd zagen zij op, de drie brave menschen. Wessels begreep niet, +wat hij van dit bezuuk most denken. Frerik zag in, dat het er nou op +oan kwiem, um,--zoo neudig,--Doortjes recht te verdeidigen; en Doortje +bemerkte met schrik, dat de jonker blauw en bont in 't gezicht, en +'t linkeroog zoo gêl as saffroan was. Juist wilde zij, daar een hoog +rood hare wangen kleurde, zich ongemerkt verwijderen, toen de woorden +van den baron: "Blijf, meisje!" haar dien aftocht belette. + +Wessels heette den baron welkom; vernam met een trillende stem naar +zijne gezondheid, en na het: "Heel wél," van den adellijken bezoeker, +gaf deze den oude door een gebaar te kennen, dat hij plaats zou +nemen,--waaraan Wessels voldeed--en met de woorden: "De jonker heeft +iets te zeggen," stak hij zijne handen in de broekzakken, wierp het +hoofd achterover, en zag naar den berookten zolder. + +Pauze. + +"Komt er wat....!?" roept de baron eindelijk, zonder van houding +te veranderen. + +Weder een kleine pauze. Wessels en Frerik begrijpen niet wat er +komen moet. Doortje wenscht zich--vuurrood geworden--desnoods in de +mêltrog [24]. De baron schijnt den zolder al zeer zwart te vinden; +het is alsof zijn oogen dien weerspiegelen; en Alfred--hij kucht, +bevoelt zijn gemarmerd aangezicht, maar zegt toch ten laatste, hoewel +bijna onverstaanbaar: + +"Nu ja dan: wij zijn hier gekomen--om...." + +"Jij bent hier gekomen!" roept de baron: "Spreek wat harder!" + +"Ik ben hier gekomen," herneemt Alfred kuchende: "om.... om.... het +meisje, dat ik gisteravond.... heb ontmoet...." + +"Met verkeerde oogmerken heb opgezocht!" roept de baron, verbeterend. + +"Heb opgezocht," herhaalt de jonker, en gaat voort: "te +betuigen.... dat ik haar vergeven heb...." + +"_Vergeven heb!?_" schreeuwt de baron weder, zoodat de oude man er +van schrikt: "Hoe is het vlegel! hou-je me voor den gek?" + +"Ik meende.... ik meende papa," hervat Alfred: "dat ik het meisje +om vergeving...." + +"_Nederig!_" verbetert de baron. + +"Nederig om vergeving vraag," vervolgde Alfred: "voor het leed... dat +ik haar heb aangedaan.... Ik...." + +"Vlug wat!" zegt de baron. + +"Ik beschouw de slagen als een geringe straf," gaat de jonker voort: +"en mag van geluk spreken dat... de.... minnaar van...." + +"Van het _zedige_, _trouwe_, _brave_ meisje mij niet voor altijd genoeg +heeft gegeven!" vult de baron de rede aan: "Vlug, vlug wat zeg ik je, +of we zitten hier uren lang." + +"'t Is dus mijn wensch," spreekt Alfred weder: "dat hij die mij +spaarde, met het meisje...." + +"Zeg dan toch: met het _zedige_, _trouwe_ meisje," roept de baron +nogmaals, terwijl hij den jonker gebiedend aanziet, en daarna zijn +vorige houding herneemt. + +"Met het zedige, trouwe meisje gelukkig zal zijn; en ik wil dus..." + +"Hoewel ik voornemens was," valt de baron weder in: "om den goeden naam +van dit huisgezin te bekladden, en den thans door hagelslag bezochten +planter met de zijnen--ofschoon mijn vader de verhagelden ditmaal een +gedeelte van hun pacht wilde kwijtschelden--door valsche redenen aan +den dijk te jagen, zoo wil ik echter.... Ga voort, ga voort!" + +"Zoo wil ik," begint Alfred weder, die zich inmiddels op de Mookerheide +wenscht: "zoo wil ik, tot inkeer gekomen, mijne dwaling...." + +"_Fielterij!_" schreeuwt de baron. + +"Mijne.... fiel.... terij," hervat Alfred: "trachten goed te maken, +en bied dus het door mij beleedigde meisje...." + +"Kom naderbij, Mie, Trijntje, of hoe je heeten moogt,' valt de baron +weder in, terwijl hij Doortje aanziet. + +"Ze heit zooveul as Doortje, za'k moar zeggen," merkt Frerik aan. + +"Ga voort, knaap, ga voort," zegt de baron tot zijn zoon: "maar +spreek bepaald!'" + +Doortje treedt nader, en Alfred gaat voort: + +"Om zoo mogelijk alles goed te maken, bied ik u, met opoffering van +een lang gewenscht rijpaard, de gelden aan die ik daarvoor ontvangen +had.--Zie hier Doortje," besluit hij, terwijl hij een portefeuille +uit den zak haalt, en er eenige banknoten uitnemende, ze met bevende +handen voor haar op de tafel legt: "Zie hier drie honderd vijf en +zeventig gulden. Ze zijn voor u, en voor hem dien gij lief hebt. Ik +hoop dat gij ze zult willen aannemen. Vergeef mij beiden wat ik +misdreef, en"--hij wendt zich tot zijn vader, terwijl eenige tranen +hem langs de geteisterde wangen biggelden--"en... papa, u vergeeft +mij nu óók nietwaar? Ik heb gedaan wat u geëischt hebt. Zeg dan, +is alles vergeven en vergeten?" + +"Als de partijen tevreden zijn," antwoordt de baron: "dan zeg ik +fiat! Hoe is het oudje, hoe is het Roos of Doortje? En jij man, met de +glimmende knoopen"--Frerik heeft de soldatenjas nog aan--"hoe is het, +ben jij ook tevreden?" + +De oude Wessels, die wat erg vergeetachtig is, heeft de zaak maar +half begrepen, en zegt alleen: "'t Is 'en ding, 't is 'en ding!" + +Doortje durft den mond niet openen, en Frerik, die toch wat antwoorden +moet, zegt: "Moar da's al te arg; da's al te arg! We zin d'r al lang +niet kwoad meer um. 't Was van den jonker zoo slecht niet gemeind; +neen, loat 'm 't geld moar houwen, 't zou als te, _als té_ vrindelik +zin. + +"Daarover niet meer," hervat de baron opstaande: "als jelui tevreden +bent, is het goed. 't Is een zakduitje voor 't huwelijk. En oudje," +vervolgt hij tot Wessels: "ik schonk aan de twee andere verhagelde +pachters twee derden van de pacht kwijt, ik doe 't ook jou, maar +denk in 't vervolg aan de _assurantie_. Vaartwel vrienden, als je +trouwt, dan kun je de kleine vlag op 't kasteel laten halen. Kom +Alfred.--Goejen dag!" + +"Goejen dag," zegt ook Alfred, en mede opstaande vertrekt hij met +zijn vader, die hem buiten de woning de hand drukt en over het geval +nooit meer zal spreken. + + + +Wessels de oude, en Wessels de jonge, waren als Doortje, door het +voorgevallene zóó verbluft--dat ze elkander een geruimen tijd verbaasd +bleven aanstaren. Eindelijk echter liep het meisje, door Frerik +gevolgd, ter deure uit, om den b'ron en den jonker duuzend, duuzend +moalen te bedanken; maar, toen ze buiten kwamen, waren de heeren reeds +lang uit het gezicht, en keerden de jongelieden dus naar binnen terug, +waar ze elkander in de armen vielen, en kusten dat het een lust was. + +Weinige weken later, toen alles geschikt was--want bij de boeren +gaat zoo iets meestal vlug in 't werk,--waren de weezen bruid en +bruidegom. De kleine vlag van 't kasteel wapperde langs de wijnrank, +die den voorgevel der kleine woning omringde. + +Wessels, de oude, was wel wat sufferig, maar deelde toch in de vreugde +zijner kleinkinderen. Frerik en Doortje waren meer dan gelukkig.--En +Bart? Ja Bart _was_ weg en _bleef_ weg. + +Maar, toen Doortje, ruim een jaar later, met een bloeiend knaapje op +den schoot naast grootvader aan den haard zat, en Frerik met de blijde +tijding van de deel was gekomen dat de tabak allenmoal best binnen was, +toen werd, weinige oogenblikken later, de voordeur der woning geopend, +en trad er een bediende in sierlijke livrei binnen--nog mooier dan +die van den b'ron--en viel met de woorden: "Grootvader, grootvader, +ken je Bart nog?" voor den ouden man neder. + +Ja, 't was Bart. Met woorden, getuigende van oprecht berouw, bad hij +om vergiffenis voor het kwaad, dat hij gepleegd en het leed dat hij +veroorzaakt had; verhaalde later omstandig zijn misdrijf; hoe hij, +nadat het geld spoedig was verteerd geweest, een heerendienst had +gezocht en bekomen, terwijl hij nu het ontstolene terugbracht in de +hoop dat hij de gevraagde vergiffenis zou erlangen. En de oude man +drukte den verloren kleinzoon aan zijn hart, en liet nog dien zelfden +avond den vetsten haan slachten umdat--joa umdat God hum zoo mild +beweldoajigd had; en alles ten beste geschikt en gezêgend had. + +En Alfred--van zijne blauw- en bontheid in het gelaat en van zijn +gele oogen is niets meer te zien, en--juist heden heeft Doortje +gehoord dat de jonker met 'en mooie freule uut stad geet trouwen, +'en heele mooie, die geld genog voor twintig riepeerden het. + + + + + + + +DE REIS VAN GERRIT MEEUWSEN EN ZIEN ZEUN NOAR DE AMSTERDAMSE KARMIS. + + +Stil--het begint aandoenlijk: 't Is negen uur in den avond. Gerrit +zit met z'n Griet en z'n zeun Gijs bij 't vuur, en zeggen met hun +drieën--niets. + +Griet veegt met haar voorschoot een traan weg. + +"Moar bi'j dan nou gek?" zegt Gerrit: "Zit j'aweer te grienen? 't is +dan krek of we de wereld uutgoan." + +"De wereld neen, de wereld niet," zucht Griet, "moar 't darp toch: +en dan de lokkemetief--de lokkemetief! Meister zei lest nog dat ze +zoo kolderig woaren, en tegenswoordig toezoers en altied uit den weg +sprongen. Ik kan d'r van iesden." + +"Meister is 'en gek en gij bint zoo wies as de rest," hernam Gerrit: +"Loaten ze oe niks verdinksen." + +"En de kranten," hernam Griet, "of 't doar niet in steet; 't is +'en ding! 'en mins is toch 'en mins!" + +"Nou, m'n goeje ouwe Griet," zei Gerrit, "loawwe ons nou niet +veralteresieren; 't is bepoald en we kunnen nou niet meer 't huus +blieven. Domenei he'k 't gezeid, de meister óók; op 't kastêl +he'n ze m'allemoal 'en goeje ries gewunst, dus, lig nou niet te +lamentieren. Moak de wrungel maar verdig, went véur vieren mowwe +al vort." + +Griet keek niet zeer vroolijk: dat woordje "ouwe" had haar maar +half bevallen:--vier en vieftig, op 't best van 't lêven!--En +dan die lokkemetief, en allerhande verzuukingen op de Amsterdamse +karmis! Gijs most ook al mee; en wat zouwen de wammissen en de boksen +en de nije leerzen d'r vertrampenierd uutzien as ze weer thuus kwiemen, +_as_.... ze weer 't huus kwiemen! Die lokkemetief! die lokkemetief! die +lokkemetief!!! + +Gijs had den heelen tijd in 't vuur zitten pinkoogen. 't Was net asof +ie wat op de lêver had, moar 't kwiem d'r niet toe. Eindelijk toen +de wrungel met brood gereed stond, keek hij zijn vader vragende aan, +en zei: "ik zou wel is...." + +Gerrit scheen het niet gehoord te hebben, althans er kwam geen +antwoord. + +Gijs grinnikte, streek zich over 't haar; beschouwde toen het +werktuig, waarmee hij die daad had verricht, en zei wat harder: +"'k Zou wel is...." + +"Wat?" vroeg Gerrit. + +"Mijntje," zei Gijs, terwijl hij bukte om iets op te rapen, waardoor +hem zeker 't bloed zoo naar 't voorhoofd liep. + +"Wat zou die, Gijske?" vroeg de moeder. + +"Och! zie je, die weet 'r nog niks af." + +"Da 'j mee goat?" vraagde Gerrit. + +"Neen," antwoordde Gijs. + +"He'k van m'n lêven!" hernam Gerrit. + +"Och! joa, zie, weet je voader... 'k was zoo benauwd dat ze beduusd +zou zin," zei Gijs weder, en besloot: "'k Zou wel is êfkes noar +'t darp willen." + +"En de wrungel steet al op toafel!" sprak Meeuwsen: "He'k ooit +zoo'n jong!" + +"Za'k moar?" zei Gijs met een innemend gezicht. + +"In 'en kertier weerum," beval de vader. + +"In 'en kertierke," zei de zoon, en opstaande trok hij de klompen aan; +sloeg de pet in den nek, verliet de woning, en liep--noar Mijntje. + +Onder 't loopen had Gijs besloten om bij Mijn moar met de deur in +huus te vallen; en toen hij dus bij oom Kresel de kamer binnentrad, +sprak hij tot het vereenigde gezin een: "G'en oavend!" en zich voor +Mijntje plaatsende, vervolgde hij in éénen adem: "Mijn, 'k goai mergen +met voader noar d' Amsterdamse karmis, 'k kom oe g'en dag zeggen, +'k zal wat veur oe meebrengen, heur ie." + +Mijntje had het duidelijk gehoord, en Kresel met de vrouw en de andere +dochters, en de drie zoons, en de meiden en knechts allemaal, misschien +ook de keeshond, die bij 't vuur lag, went die brak 't stilzwiegen af, +en begos te brommen. + +"Noar de karmis!" zei de oom. + +"Noar de Amsterdamse karmis!" zeiden ze allen. + +"Joa," hernam Gijs, en dan op 't zulver harlozie ziende: "Negen zin +d'r al um. + +"Wâblief?" zei Kresel. + +"k Heb moar een kertierke de tied," zei Gijs "en dus mo'k oe g'n dag +zeggen; sloap wel!" + +"Moar jong," zei Mijntje, die wezenlijk beduusd was geworden, "ie +noar de karmis! en 't mot 'r zoo schuins heergoan, zooas Jan Peter +wel het gezeid." + +"Dat duut 't!" zei Jan Peter die knecht was, en 'en pik koolslaai +zat te bekijken vóór hij dien innam: "Schouw geet 't 'r heer, dat +versmeer ik oe."--De spreker zweeg, de mond was gestopt. + +"Voader is 'r bij," zei Gijs geruststellend: "Nou Mijn, Atjuus, +'k mot vort!" + +'t Scheen wel of Mijn, die er voor een boerin lang niet slecht uitzag, +van den slungel hield. + +"d' Amoer ziet schêl," had Jan Peter dukkels gezeid,--blind had ie +altied zoo'n averechts woord gevonden: "A'j blind bint," zei Jan +Peter, "dan zie je niks, en ku'j nooit geen sjeniejigheid in 'en +ander kriegen." + +Of Mijn nu op dit punt schêl zag, weten wij niet, maor, ze vond Gijs +wel 'en slungel en soms oakelik bleu, moar, 't was hoar nêf, en hie +meinde 't zoo best, en ze vond 'm nog zoo min niet, en,--maar dit +is nu niet bekend of ze 't gedacht heeft--hij was de eenige zeun +van eum Meeuwsen: 'en groote boerderij, en _schijven_! doar wist +'t heele darp van te proaten; wel viermoal zooveul as hoar voader, +en--dát most nog in zessen. + +Mijntje scheen dan van Gijs te houden, want ze dee krek as moeder +Meeuwsen had gedoan; ze begost grienerig in de eugskes te worden, en +er viel spoedig een zilte traan in de koolslaai, die ze, toen Gijs +binnenkwam, van zins was gewêst te verorberen, en ze zei niks as: +"Gijs!" + +En Gijs werd ook aangedaan, en stelde haar gerust met de woorden: +"'t Is niks." + +En Mijntje zei weer: "A'j moar gezond blieft!" + +Gijs hoopte dit ook en--keek op 't harlozie. + +"As je--me--moar--niet--vergêt," hikte Mijntje. + +"Neen verechtig niet," betuigde Gijs. + +"D'r zin d'r doar zoo veul," zei Mijntje, waarschijnlijk met het oog +op hare sekse. + +"Joa," knikte Gijs toestemmend; en nogmaals op 't horloge ziende: +"'k Mot vort! G'en oavend soam.--Nou, Mijn, houd oe kerstand." + +Schuw keek de minnende jongeling in 't rond, en wilde reeds vertrekken, +toen zijn uitverkorene opstond, naar hem toekwam, heel dicht--en--de +aanwezigen hoorden een tamelijk hard, sjilpend, sissend of smakkend +geluid, zoo bijna als waarop de lieve muschjes ons soms vergasten, +waarna hij besloot: "Nou Mijn atjuus, overmergen zin we d'r weer!" + +'t Horloge was weer in 't vest, en de eigenaar op weg, noar 's voaders +huus woar ie bek-af oankwiem. + +Meeuwsen, met de vrouw, de meiden en de knechts, zaten al aan de +wrungel met brood en koffie toen Gijs binnentrad. + +Na den maaltijd was er nog al 't een en ander te bepraten. + +Kees, een der knechts, zou um vier uur met 't kerreke kloar zin, +um den boer en zien zeun noar 't stoarsion op de Vêluw te voaren. + +Moeder Grietje pakte pruttelende den boerenreiszak met 't zilveren +slot, en Gerrits laatste woorden waren voor dat hij insliep: "Neen, +dat wi'k d'r ook is van hebben; 'k zie _overal_ gewêst--in Oarem, +in Nimwêgen, in Zutfen, _overal_! moar in Amsterdam--neen! dat spul +wi'k ook is zien." + +Wat er 's nachts gedreumd wier!?--We weten het niet. + +Den volgenden morgen, reeds om vier uren, zaten Gerrit Meeuwsen en +zien zeun op 't kerreke, woarmee Kees de knecht ze noar 't stoarsion +op de Vêluw zou voaren. 't Goeng alles opperbest, en alschoon Meeuwsen +erst wel wat stroef keek, umdat 't toch roar was zoo van 't vee en van +'t wief af te goan;--toen 't zunneke opdook toen stak ie zien piepke +op en keek weer frisscher, + +Toen Gijs zien voader 't piepke zag opstêken en dampen, toen stak +ie óók zien piepke op, en--dampte. Wóar de rook bleef dat begreep ie +niet recht. + +Straks zonder ongelukken aan de overzij der rivier, en nog later +aan het kleine spoorwegstation op den hoogen berg gekomen, was 't +Meeuwsen weer roar, en had ie wel weerum willen keeren.... Moar, +allo! kerrazie! En bij 't afstappen gaf ie 't peerd heel monter +'en klap op de bil, en Kees 'en hand ten afscheid. + +En Gijs....? Gijs dee krek as voader, en 'en oogenblikske loater +stapte Gerrit met Gijs--die den zak droeg--'t stoarsion binnen. + +"G'en merrege," klonk het duo van vader en zoon. + +"Goeje morrege, vrindjes," was het bescheid van den stationsklerk, +die aan een tafel zat te cijferen. + +Meeuwsen trok de wanten uit, haalde het dubbelgekaste uurwerk uit +den zak en zei: + +"Zou 't zoo um de tied zin dat de spoorweg kommen mot?" + +"Da' wee'k niet," antwoordde Gijs, die meende dat voader 't hum vroeg. + +De klerk, 'en vriendelijk mensch, begreep dat de vraag tot hem gericht +was en zei: + +"Ha vrindje, je wilt zeggen de _spoortrein_; ja! dat zal zoo omme +de tijd heenloopen. Weet je, nog een dertien, veertien, vijftien +minuutjes. Waor gaat de reis heen?" + +"Noar Amsterdam," antwoordde Meeuwsen. + +"Amsterdam derde klasse?" vraagde de klerk. + +"Darde klas, wat zou dat?" zei Gerrit. + +"Drie klassen, vrindje," hernam de klerk: "Eerste, tweede en derde; +de eerste is het duurst, de tweede middelmatig en de derde het +goedkoopst." + +"Dan za'k van de darde niet gediend wêzen, en van de tweede ook niet," +hernam Gerrit, "'k zit bie ons ien de kark ook in de erste bank, +want ik zie zooveul as karkmeister." + +"In de eerste klasse!?" zei de klerk verwonderd." Maar..... weet +je...." + +"Dat kan mien niet schêlen! Ik wil 't er nou van hebben, heur ie!" + +"Nou 't is mij wel," zei de klerk, en hij stond op, ging naar 't hok +der kaartjes, stempelde er twee en beurde het geld van den rijken boer. + +"De spoor, Heere!" riep nu eensklaps de klerk, die met de vijftien +minuutjes wat ruim gerekend had. + +Gerrit en Gijs--de laatste met den reiszak--stormden, door den klerk +gevolgd, naar buiten. De trein, die naderde, scheen den reizigers +hoe langer zoo grooter te worden, en, toen hij hen genaderd was, +deden vader en zoon onwillekeurig een schrede achterwaarts. + +Gerrit en Gijs wisten niet recht wat er met hen voorviel; maar +toen zij hun bezinning herkregen--want de wind sneed hun scherp in +'t aangezicht--zagen zij zich in een wagen geplaatst, die den wind +aan alle kanten den vrijen doortocht liet, en waarin behalve zij, +slechts twee passagiers gezeten waren. + +"Slechte woar veur 't geld," bromde Gerrit. + +"Nou, kom dan hier zitten." riep één der medereizigers, die aan de +overzijde der boeren achteruitreed: "Hier zit uwe op de eerste bank +achteruit." + +Gerrit zag zijn zoon aan, en beiden strompelden door den schokkenden +wagen naar de andere zij, en namen die eerste plaatsen in bezit. + +"Da' schêlt 'en boel!" zei Gijs, wiens huid naar 't vel eener geplukte +kip geleek. + +"Da' duut 't!" zei Meeuwsen: "Neen ien die darde klas doar is 't urn +te krepieren." + +Na eenige minuten sporens verscheen er een conducteur;--vanwaar, +begreep Gerrit noch Gijs--en vroeg aan de boeren: + +"Heeren waarheen?" + +"Nou, _Heeren_," zei Gerrit, "dat kan wel minder." + +"Boeren dan," hernam de conducteur, "waarheen?" + +Meeuwsen vond de mins onwellêvend, en zei: + +"Ik en mien zeun noar Amsterdam." + +"Kaartjes zien," hernam de conducteur. + +Meeuwsen begon te zuuken, te zuuken.... "'k Het ze toch zoo best +geburgen," zei hij, alle zakken doorzoekende. + +"Nou laat maar zitten," hernam de conducteur,--de man was erg koud +en verlangde weer naar 't warme hoekje in den dichten wagen: "Als je +ze straks maar toonen kunt." + +"Best!" zei Gerrit, die den man nou nog al vrindelik vond. + +De conducteur verdween weer op dezelfde geheimzinnige wijze, en +Gerrit bedacht zich eensklaps: dat ie de koartjes.... ien de tweede +harloziekast geburgen had. + +Bij ieder station, waar de locomotief haar fluitend signaal liet +hooren, ontstelde Gijs, die dacht dat er een kind of 'en ander levend +dier (!) overrêje was; maar spoedig gerust gesteld, kwam hij almee +tot het besluit dat 't lang zoo gauw niet goeng as meister gezeid had, +went: dat ie ook kloar alles zien kon. + +Eindelijk dan had men het laatste tusschenstation achter den rug, +de conducteur verscheen weder; verzocht om de kaartjes, en Gerrit, +die ze zorgvuldig in zijn hand, door de want bedekt, had bewaard, +gaf ze aan hem die ze opeischte. + +"Eerste klasse!" zei de conducteur; "Wel man, dan heb je 't best +gehad." + +"Hê?" zei Meeuwsen, die de mins niet begreep. + +"Stom volk!" bromde de conducteur, zacht genoeg dat de Meeuwsens +'t niet konden hooren, en hij vertrok met een luid: "Amsterdam Heeren!" + +De trein hield nu voor goed stil. Alles stapte af, en 't was een +rumoer, dat Gerrit en zien zeun d'r niks van begrepen en verbiesterd +rondkeken. + +Menschen, wagens, vigilantes, omnibussen, koetsiers met gevelde +zweepen, die riepen: "Hier Mijnheer, Hotel dit, Hotel dat!" alles +woelde en krioelde dooreen; en onze reizigers herkregen eerst hunne +bezinning, toen ze, als haringen in een omnibus gepakt, knie aan knie, +tegenover elkander zaten te--droomen--althans dat meenden zij. + + + +"Mijnheer naar....?" vroeg de omnibus-conducteur [25] in een groene +jas met _zwart_ zilver afgezet, aan den persoon, die 't dichtst bij +'t portier was gezeten: + +"Den Dam," was 't antwoord. + +"Botermarkt," zei een ander. + +"Rokin No. 11," klonk het hier: "De Munt," weder daar. + +"Mijnheer....?" zei de nieuwsgierige man, Gijs aansprekende. + +"Ik?" zei Gijs, vreemd opziende: "noar de karmis; is 't niet voader?" + +Al de passagiers lachten, behalve drie of vier, die op de beurs +moesten zijn. + +"Ziede gek jong," grinnikte Gerrit: "Neen kammeroad," vervolgde hij +tot den conducteur: "Noar 'en lozement." + +"Welk Hotel?" was de vraag: "Eerste, tweede, derde, vierde, vijfde +klasse; Rondeel, Doelen, Munt, of mot je in de Nes....?" + +Of Gerrit aan die derde dacht, waar hij eerst met Gijs had gezeten, in +tegenstelling met die eerste klasse zijner verbeelding, waar hij later +een plaats heeft gehad; zeker is het dat hij huiverde op 't denkbeeld +van die vijfde klasse, en 't antwoord was dan ook terstond gereed: + +"Erste klas man, erste klas!" + +De met menschen gevulde pijpenlade kwam in beweging, en onze boeren, +die meister wel is van de _radbroakmassinie_ hadden heuren sprêken, +meinden: dat zoo'n _eumnius 'en radbroakmassinie_ op roajen was. + +"Vieux Doelen!" riep de livreiknecht van den ondernemer der omnibussen, +tegen den nevenman van 't portier glimlachend knipoogende. + +De kast hield stil; en Gerrit en Gijs werden gewenkt om uit te stappen. + +Hoe ze door al die knieën heenraakten was haast onbegrijpelijk en +tweemaal kwamen de hakken der vetleeren leerzen van Gijs in aanraking +met omleerde eksteroogen 't welk den eigenaars een: "Ho! lompert!" en: +"Stommen ezel!" ontlokte. + +"Hoeveul is 't?" vroeg Gerrit. + +De conducteur keek eerst rond, en zei toen zacht: "Ieder maar tien +stuivertjes mijnheer, omdat Uwees 't is." + +Meeuwsen betaalde een gulden; en op de vraag: "Of er nog geen +kleinigheidje voor hem kon overschieten?" beantwoordde de goede boer +die vraag met den schelm een kwartje in de hand te stoppen, die in +'t vuistje lachende wegreed. + +Gerrit en Gijs, met den zak op den rug, beschouwden lang het mooie +huis met de vergulde letters, en waagden het eindelijk de stoep op +te stappen, maar, tot binnentreden kwam het niet. + +"Wat mot je?" was de beleefde vraag van een mooien jongeheer, die +met een hagelwit vest en een mooi zwart buisje aan, uit de breede +gang op de boeren toetrad. + +"_Lozies_," antwoordde Gerrit. + +"Jij?" zei de jongeheer, die van naderbij bekeken ouder scheen dan +'t buisje had doen vermoeden. + +"Ikke en mien zeun Gijs," hernam Gerrit. + +"Jij?" herhaalde de jonge heer. + +"Is dat dan zoo onbegriepelik?" sprak Gerrit weder: "Is 't hier dan +geen _lozement_? Kan 't of kan 't niet?" + +De jongeheer liep weg; sprak met een anderen jongeheer, dia hem in +de gang tegenkwam; spoedig kwamen er nog twee andere jongeheeren +bij, één met een servet over den arm; ze begonnen met hun vieren te +lachen, totdat Gerrit dat gegoechel begos te vervêlen, en hij, op de +jongeheeren toetredende, vrij heftig zei: "Nou, hoe zal 't? Zal't of +zal't niet?" + +De jonge heeren bleven goechelen, maar eensklaps stoven ze uit-een, +want een deftig heer trad de vestibule in, en vernam op de vraag: +"Wat is hier te doen?" van Gerrit: Dat ie kort en goed _lozies_ wou +hebben; dat ie niet wist wat of de jonkers mosten; dat ie met zien +zeun kwam karmis houwen; dat ie niet van meines was om deur die jonkers +_verdingsierd_ te worden, en dat ie nog éns vroeg of 't kos of niet. + +De deftige heer monsterde Gerrit en Gijs, welke laatste nog steeds +met den zak voor de deur was blijven staan; maar het open gelaat, +en misschien het _wohlgenährte_ lichaam van den boer beschouwende, +kwam hij toch tot het resultaat dat het wel goede klanten konden +zijn. Even legde hij den wijsvinger tegen den neus, en riep toen een +der jongeheeren toe: "Nº. 71 en 72, Karel--_allons!_" + +Karel kwam.--Gerrit wenkte Gijs binnen te komen.--Gijs kwam. + +"Neem de bagage van mijnheer," zei de chef van 't Hotel tot Karel, +op den reiszak wijzende, die Gijs over den schouder hing. + +"Och, neen, dank oe," zei Gijs, toen de jongeheer Karel hem wilde +ontlasten.--Karel echter liet niet af,--de chef was er bij, en hoewel +Gijs beweerde: dat 't veuls te vrindelik was, pakte Karel den zak en +wipte als een springend konijn, de breede trappen op. + +"Volg maar heeren," zei de Hotelhouder: o de _garçon_ zal u den +weg wijzen." + +Gerrit, die zich in vredesnaam den titel van _heer_ maar liet +welgevallen, volgde den wippenden _garçon_ en Gijs volgde zien voader. + +"Woar geet dat heer?" riep de dikke boer, dien 't trappenklimmen een +ongewone zaak was. + +"Naar No. 71 en 72," riep de garçon. + +"Joa, al was 't honderd of duuzend!" zei Gerrit, diep ademhalende: +"da's mien geliek: moar denk ie da'k noar den toren mot?" + +"Wij zijn er dadelijk," hernam Karel steeds voortwippende. + +"Veuruut dan moar!" zei Gerrit, moed vattende, en 't ging weer trap op, +trap op, zonder einde." Zin we d'r dan nog niet?" zuchtte Meeuwsen, +toen Gijs de 45ste trap had geteld en men op een portaal was gekomen. + +"Rechts-om!" riep Karel, en wipte alweer hooger. + +"Neen, nou geef ik er den weerlich af!" riep Gerrit, zich aan de +leuning vastklemmende: "Doar zou 'en mins gek van worden; 'k goai +nie wiejer." [26] + +"Nog een paar," overreedde Karel. + +In 't einde--Gijs had 63 geteld--bereikte men dan hijgende en zwoegende +de bedoelde Nos. 71 en 72. + +"_Ici_," zei Karel, beide deuren schier gelijktijdig openwerpende. + +"_Iesie_ of geen _iesie_," bromde de boer: "ik zeg dan moar, dat +'t veur geen fasuunlik mins te doen is." + +"Dit is uwe kamer," hernam Karel, op No. 72 wijzende, daar Gijs zijn +vader in 71 wilde volgen. + +"Ikke?" merkte Gijs aan. + +"_S'il vous plait_," zei de garçon; en den reiszak in No. 71 werpende, +verliet hij de kamer; plaatste zich op den overloop tusschen de beide +vertrekken in, en beurtelings vader en zoon aanziende, vroeg hij rad: +"Nog iets van uwe orders? Zullen de heeren ook aan de _table-d'hôte_ +dineeren, om half vijf?" + +Gijs begreep er geen stom woord van; en Gerrit ook het fijne, van +de zaak niet vattende, zei kortaf: "Neen!" doodsbenauwd dat ie dan +misschien nog hooger zou motte klimmen. + +Karel had genoeg van 't hooge gezelschap, vroeg of zeide niets +meer, wierp de beide deuren dicht, gleed langs de leuning der trap +naar beneden en liet vader en zoon, ieder op eene kamer aan hunne +gedachten over. + +De goed gemeubileerde vertrekjes waren slechts door een houten beschot +van elkander gescheiden, maar de ramen der beide kamers gaven hetzelfde +verrukkelijke uitzicht, te weten: op een rood pannendak, waaruit zich +een lange zwarte schoorsteen verhief. + +Gijs keek rond als een kat in een vreemd pakhuis, en vond Amsterdam +toch zoo heel mooi niet. + +"Jong! woar zit ie?" riep Gerrit. "Wat zuwwe nou doen? Kom toch +is hier!" + +"Mag dat, voader!!!!!?" schreeuwde Gijs, zóó hard, dat ze 't op straat +best hooren konden. + +"Zeker!" riep Gerrit. + +Gijs liep op de teenen naar de deur, en sprong, alsof de dood hem op +de hielen zat, van No. 72 in No. 71. + +"Zie jong," zei Gerrit, toen Gijs behouden binnen was; "doar zitten +we nou, en 'k het 'en honger da'k schêl zie." + +"Ik ook," betuigde Gijs. + +"Dan mo'j moar is roepen," hernam de vader, "dan kuwwe wat +kommendieren." + +Gijs pruttelde wel iets van: "Zoo vremd," en: "as voader 't moar dee," +doch als een gehoorzame zoon liep hij naar de trap, en riep--haast +op de wijze als waarmee hij de kalveren t'huus, bij den bak riep: +"Huup! huup! huup!" + +Er kwam niemand.--Eindelijk ging er een deur open, en een oud heer +trad er uit en Gijs voorbij. + +"Och!" zei Gijs, zijn schroomvalligheid door den honger en 's vaders +bevel afleggende, "zou j'is zoo goed willen zin, um wat êten veur +ons te bestellen?" + +"Trek aan de schel ezel!" was het lief bescheid. + +De ezel droop af, en na eenig zoeken zag vader Meeuwsen in No. 71 een +koord hangen, waaraan hij trok, en--'t klingelde! Een minuut later +stond Karel weder voor hen. + +"Ge most ons is wat êten brengen," zei de boer, die nu begreep dat +die jongeheer tevens knecht was. + +"Een _déjeuner à la fourchette_?" vroeg Karel. + +"Die dinger ken ik niet," antwoordde Gerrit. "_Desernees_ en +_vorzettes_ he'k nooit gegêten. Schaft moar wat junske, dawwe wat in +'t lief kriegen." + +Floep! was de deur weer dicht, en vijf minuten later stond er op +No. 71 'en vremdigheid, woar Gerrit en Gijs geen begrip van hadden; +echter ze begonnen te pruuven en te smekken, en hoewel ze de dinger +hoast niet deur de kêl kosten kriegen,--zoo zuut en roar was de boel +deur mekoar geflanst,--ze kregen 't lief toch vol. + +"'k Het 'r genog van," zei Gerrit eindelijk. + +"Ik ook," verzekerde Gijs, en ze stonden op om--noar de karmis te goan. + + + +Wij zullen niet breedvoerig verhalen hoe Gerrit en Gijs de trappen +weer af klommen, 't Hotel uitstapten en zeiden dat ze 's oavends +weeruum kwiemen; hoe ze door bedelaars, schoenpoetsers en loterij-joden +werden bestormd, die de goedhartige boer schier allen tevreden stelde; +hoe ze van den eenen hoek der stad naar den anderen werden gewezen +om de kramen te bereiken, en, toen ze daar eindelijk aankwamen, +er net kroamen vonden as bij heur op 't darp, hoewel er veul meer +en ook mooiere woaren. We zullen niet verhalen, hoeveel Gerrit voor +den monsterkoek betaalde, dien hij veur zien Griet wou meebrengen, +en waar met suukere letters:--Voor Uwé kermis--op geschreven stond; +hoe Gijs werd bedrogen, met 'en kupke en schuttelje, dat ie veur +Mijntje mee wou nemen; hoe zij verder moppen, amandelen en wat al niet +meer kochten, tot dat de zakken stijf uitstonden en de kermisgasten +haast onder hun last bezweken; wij gaan dit alles vluchtig voorbij, +en vinden hen 's avonds, vader en zoon, op de Botermarkt in een gewoel +en gejoel voor de spellen weder. + +"Jong!--jong!--jong!" dat waren de uitroepen, die vader en zoon +Meeuwsen, als om strijd, deden hooren, toen de komieke Pias van +Krassée naar het nokje van de tent klom, en daar allergeestigst! een +kleermaker ging nabootsen. "Jong!--jong!--jong! he'k nou....!" waren +de uitvallen, toen Blanus met zijn troep Russische, Italiaansche, +Spaansche en Turksche paardenhelden en heldinnen naar buiten kwam, +en drievierde buiten vertoonde van 't geen er binnen gebeuren zou. + +"Luuster! luuster!" riep Gijs, terwijl hij tevens schier omver werd +gestooten door een troepje voorbijdringende kermisgasten. "Luuster!" + +En Gerrit luusterde. + +"Nooit ergens of nievers gezien!" riep een schorre mannenstem, met +een stokje naar de Blanussen wijzende. "Deuze heer is de sterkste +rijer die je ooit zult gevonde hebbe." Gijs keek zijn oogen uit.--"Hij +heef de eer gehad om voor de keizer der Russe te _mannevreere_. Deuze +jongejufvrouw, is ook nooit of nimmer overtroffe, en dut jongetje,--op +zij schobbejak!--dut jongetje, twee jaren oud, doet toere en maneuvers +daar en mens verstomp van zei staan. Kom maar binne, Meheere en Dames; +d'r is al 'en gedisteleerd gezelschap binne. De prijze der plaatse +zijn: eerste rang 50 cente, tweede rang 25 cente en dan zijn 'r ook +nog goeje zit-plaatse voor één dubbeltje of 10 cente. Naar binne! naar +binne! Allô! allô! allô! de muziek geeft de laatste waarschouwing en +we gaan oogenblikkelijk beginne." + +Snijdend en oorverdoovend viel nu het vóór de tent geplaatste orkest +in, en Gerrit riep: "Dát mowwe zien!" + +"Plaas voor de Heere!" schreeuwde de man met het stokje; en de +Meeuwsens, vader en zoon, betraden het geheimzinnige en schitterende +voorportaal van 't Cirque Olympique van den Heer Blanus. + +"'k Wil dan alêvel 't spul ook is zien," zei Gerrit tot een juffrouw, +die achter een vierkant gaatje zat, woar Gijs niet van begreep hoe +ze d'r deur was gekommen. + +"Welche rang?" vroeg de juffrouw. + +"Wa's ook weer 't beste?" vraagde Gerrit. + +"Wel die erste ies de hoogste," antwoordde de juffrouw. + +"Dan za'k 'r niet van gediend wêzen," hervatte Gerrit, "denk ie da'k +'t trappen klimmen nog niet zat bin?" + +"Trapfen kliemen?" zei de mamsel; "dat hoeft niegt, 't is laag pij +den groend." + +In 't eind betaalde Gerrit twee gulden, bekwam twee kaartjes, en wilde +ze maar volstrekt niet afgeven toen hij er naar gevraagd werd.--Ze +zullen mien niet kriegen veur dat 't spul uut is, zoo dacht hij. + +Een man met vreeselijke snorren, die de kaartjes had gevraagd, +beduidde onzen boer dat zulks behoorde. + +"Nou, der dan!" zei Gerrit, en weldra zaten ze op de eerste bank, +eerste rang, vader en zoon, in afwachting van de dingen die nu +gebeuren zouden. + +'t Duurde nog wel een half uur, eer het _gedisteleerd_ gezelschap +voldoende was, om het de vreemde kunsten te vertoonen. Nog wel +driemaal was de troep rijders en rijderessen, die in 't kleine cirque +vertoefde, naar buiten getrokken om de ambitie der kermishouders op +te wekken.--Eindelijk begon het spul.--Gerrit en Gijs zaten stom. + +Een bruine knol, kortstaart,--voormalig volbloed--galoppeerde met +stijve pooten, op de maat der muziek, 't cirque rond. Een man stond +er boven op. Hij sprong en danste: as 'en gek, dacht Gerrit. Maar +spoedig knepen onze boeren de oogen dicht, want telkens als de bonk +hen voorbij kwam, kregen ze 'en karvracht zand of zoagmêl in de oogen, +dat ze hoast niet zien kosten.--Nu kwam er 'en witte knol met 'en +stempel op de bil, die aweer net zoo goeng drêjen. 'En Juffer sprong +er op, die erst goeng zitten. Toen begost ze ook al te springen en +te dansen en te drêjen; maar Gijs was zoo beduusd, dat ie d'r hoast +niet noar kieken durst, went--ze had geen ens kousen oan de been' +en ze _schrenierde_ zich moar niks. + +"Ik wol dat 't uut was," fluisterde Gerrit, die de oogen vol had. + +"Ikke ook," zuchtte Gijs. + +"Meseu Blanus!" riep een man, die met een lange zweep in 't midden van +'t cirque had loopen klappen. + +Meseu Blanus verscheen. + +Zie, doar hadden de boeren nou nog schik af; hie was krek as 'en boer +gewammist en gebokst; doar begost ie nou ook alweer te riejen en te +drêjen, en de boeren wreven zich, zooveul ze kosten, 't zoagmêl uut +de oogen.--Zie, doar smeet ie 't wammis en de boks uut, en, doar +stond ie nou krek als skaldoat. + +De man met de zweip gaf den heer Blanus 'en geweer, en nou begost ie +te eksersieren, krek as 't heurde. + +"Hie loaid 'm," fluisterde Gijs angstig. + +"Kwoasie," zei Gerrit. + +"Neen moar," hernam Gijs doodsbenauwd, "hie mikt op mien, voader!" En +pas was het woord er uit--of ie gaf 'en schrauw!!! went hie meinde +dat den Blanus hum wou doodschieten. + +"Stil toch jong!" zei de vader, "'t Is niks;" maar, toen Gerrit nu +zag dat den Blanus 't geweer en 't sdaldoatenpak uutsmeet, en in zien +bloote lief, met 'en vlag en 'en trompet veur den mond [27] bleef +vorthoksen, toen schoot ook hum 't gemoed over de zêjeloosheid vol; +en Gijs bij den arm pakkende, riep hij luid: "Da's te arg, da's te +arg! kom jong!--vort--vort!" + +Toen onze kermisgasten buiten de tent, en weer in 't gejoel waren, +zei Gerrit: dat ie d'r zat en genog van had; en Gijs zei: dat 't +smêrig was. + + + +"Wat nou?" vroeg Gerrit besluiteloos. + +"Hosse! hosse! hosse!" klonk het eensklaps uit wel vijftig monden +van mannen en vrouwen, die dolzinnig hand in hand voortholden. + +"Hosse! hosse! hosse!" klonk het zonder ophouden, en Gijs, die niet +wist woar de weind [28] heer kwam, zag zich eensklaps, met zien voader, +in den levenden kring gesloten, die wild om hen heentierde. + +"Hosse! hosse! hosse!" klonk het steeds, en _nolens volens_, zagen +zich de beide boeren in de handenketen geschakeld, die hen meesleurde. + +"Dat verdrêj 'k!" riep Gerrit, en zijn Betuwsche klavieren +loswringende, smeet hij zijn nevenlui van zich af, die achteruitvlogen, +zich echter spoedig herstelden, en met Gijs voorthosten. + +"Loat de jong los; loat 'm los zeg ik oe!" schreeuwde Gerrit die den +gillenden zoon zag voorttrekken. + +In weinige oogenblikken had hij Gijs bereikt, en zich nogmaals van +zijn Betuwsche kracht bedienende, rukte hij den jong uit de schakel, +en zich beschermend voor den duizelenden zoon plaatsende, riep hij +bevende van woede: "Kom nou moar uut a'j durft!" + +Maar de hossenden schenen geen lust te gevoelen om met die gespierde +vuisten kennis te maken, want: "Hosse, hosse, hosse!" klonk het, +en de wilde troep trok verder. + +"Honde en ape, Heere!" riep een man, Gijs een gedrukt briefje in +de hand stoppende: "Levendige gedresseerde honde en ape. Kom binne; +25 cente maar. Binne, binne, daar is noch plaas!" + +"'t Zin hier allemoal honde en oapen!" bromde Gerrit, terwijl hij +Gijs met zich voorttrok. + +"'t Geheim van Parijs," riep een ander persoon: "Wat nieuws, hier +mot je zijn!" + +"'k Wil d'r niks van heuren," zei Gerrit alweer: "Kom jong." + +"Hier, Meheere, de sphiegchel des gheheims, waar het meissie haren +minnaar en de jonkman zijn meissie zien kan, voor een duppeltje +maar! Groote Amerikaanse sphiegchel des gheheims!" + +"Loat me met vrêje!" zei Gerrit,--en Gijs, die zien Mijntje toch wel is +efkes had willen zien,--werd door den ontstemden vader voortgetrokken. + +Hoe ze er verzeild kwamen wisten de boeren niet, maar vreemd keken +ze op, toen ze zich in 't midden van twee riejen huuzen bevonden, +die allemoal blonken en schitterden, en waarveur dikke en dunne +vrouwen zoaten en stonden te bakken en te sissen dat 't zoo'n oard had. + +"Vrij kamertje Heere?" zei een juffrouw, met een golden muts op +'t heufd, tot Gijs, terwijl ze hem bij den arm trok. + +"Kom!" zei Gijs, zich losrukkende. + +"Lekkere wafeltjies?" hernam de juffrouw met de muts, niet ontmoedigd, +terwijl ze zich in den weg der boeren plaatste. + +"Hier! poffertjies, versch uit de pan!" riep een dikke dame, zich +van Gerrit meester makende. + +De dames, die de boeren zagen wankelen, verdubbelden hare +welsprekendheid, en weldra stapten Gerrit en Gijs, rechts de wafelkraam +binnen. + +Onze vrienden hadden sinds de _desernees en vorzettes_ niets +genuttigd,--de moppen en amandelen uitgezonderd--en beiden waren +zeer hongerig. + +"Dan moar gauw wat!" zei Gerrit, het vrije roefje instappende, waar +reeds drie slungels met hunne dames gezeten waren: "Gauw wat, heur ie!" + +Twaalf wafeltjies en twee glaassies pons hé?" zei de mooie juffrouw +en zonder antwoord af te wachten verdween ze. + +Wat 'en gezicht Gijs zette, toen het bord met de wafels en de punch +op tafel stond, en de mooie juffer noast 'm kwam zitten, en 'm onder +de gladde kin streek--is haast niet te zeggen. + +"Nou wat wou ie?" vatte Gerrit het woord voor Gijs op: "Denk ie dawwe +die dinger niet allinnig op kunnen?" + +"Wees maar zoo boos niet," zei de juffer. + +"Boos of niet boos," hernam Gerrit, die nooit zoo slecht was +gemutst geweest als op die Amsterdamsche kermis: "Wat wil ie met dat +kinstrieken dan, hê? 'k Hol niet van die _horlepieperie_. Mien zeun +het zien Mijn. Goa weg, of ik goai." + +Toen de juffer zag dat 't gemeend was, stond ze op, lachte, en +ging heen. + +De slungels met hunne meiden begonnen ook te grinneken, maar toen +Gerrit ze eens met zijn Betuwsche oogen aanzag--keken ze sikkeneurig +veur zich. + +Alêvel, Gijs vond dat die woafels lekker woaren. Gerrit oordeelde dat +'t ook al slempsloarie was: zuut, moar geen stand in 't lief. _Mik_ +was 'en heeleboel béter; moar, hie had honger, en at. + +Toen 't op betoalen kwam, kneep ie de oogen dicht, en zei z'n +krachtigste vloek: "Za'k verzinke!"--Brommend verliet hij de +kraam. Gijs volgde met glimmenden mond, en zei: "Voader 'k heb sloap." + +Door welke straten en stegen zij hebben gedwaald, langs welke grachten +zij hebben geloopen, en hoeveel menschen zij naar 't _lozement_ van +de erste klas hebben gevraagd, dat niemand hun wist aan te wijzen, +hoeveel brooddronkenheid en andere dronkenschap zij hebben gezien, +en wat al zedeloosheid die stad van de erste klas hun onwillekeurig +te aanschouwen gaf,--van dat alles vernamen wij niets, alleen maar +weten wij, dat Gerrit, 'en rêkel 'en fleer um de kop gaf, umdat ie +'en onneuzel dernje dat allinnig noar huus goeng, temtierde; en, dat +ze dan eindelijk en ten langen letste oan 'en man met 'en grooten +roatel hadden gevroagd: of _hie_ dan niet wist woar dat _lozement_ +van de erste klas was woar ze van mergen woaren gewêst? Hoe die man +"neen" had gezeid, en den noam van dat _lozement_ had gevroagd; +en dat Gijs toen had gemeind, dat 't Verdoel of zoo wat was; en +hoe de man hen toen twee straten verder een Hotel had aangewezen, +dat voader en zoon hadden aangegaapt, en daarna hadden uitgeroepen: +"Dat is 't, dat is 't!" + +Het vlugge springkonijn, de jongeheer Karel, was al spoedig weder +present. In een oogenblik had hij een blakerkaars aangestoken; wipte +de trappen op, en verzocht de doodmoede boeren--die dat straatsteenen +loopen niet gewend waren--hem _s'il vous plait_ te volgen. + +Gerrit en Gijs volgden--ja!--en ze kwamen b-o-v-e-n--ja! moar 't was +krek of d'r wel duuzend hoamers in die been' oan 't kloppen woaren. + +"Verkiezen de heeren nog te _soupeeren_?" vraagde Karel, die op de +beide Nos. twee bougies had aangestoken. + +"Nou soep eten!" zei Gerrit: "loop! 'k heb den buuk pas vol woafels." + +"Laarzen buiten zetten; hoe laat wekken?" hernam Karel. + +"'k Goai mergen met de vroegste spoor weg," antwoordde Gerrit. + +"Dus een vigilante?" zei Karel weer. + +"Loop noar den.... houtmiet!" riep Gerrit: "met al ou vremd gesnor." + +"Goeden nacht Heeren," zei Karel. De deuren gingen dicht, en de +heeren--zaten alleen. + +Nu begon er een discours tusschen de beide boeren, zoo grommend, +echt boersch, en tevens zoo zacht, alsof ze vreesden moeder de vrouw +te zullen wakker maken; en eenige minuten later vertrok Gijs, met +'en nije blauwe pluummuts, na een: "G'en nacht voader," naar No. 72. + +Gerrit had op No. 71 die waskeersen moar uutgebloazen: "da's moar +baldoajigheid," had hij gezegd; en Gijs, op No. 72 gekomen, volgde +'s vaders voorbeeld. + +Spoedig nu waren de kermisgasten bij 't schijnsel der maan +ontkleed. Gijs zette de pluimmuts op en stapte in 't zachte bed.--Wa'n +ding was dat! zoo wêk as pap! Noe! 't zou misschien nog wel gevleid +hebben, moar,--zoo allinnig, in zoo'n hoog huus; en voader op 'en +andere koamer! + +Gijs lei te luusteren.--Ieder oogenblik heurde ie wat..... dan +loopen.... dan stommelen, en.... sprêken ook. Eindelijk wier 't hum te +benauwd, en overeind gaande zitten, keek hij angstig naar de deur. Hie +meinde duudelik dat...... ie wat heurde..... bij de deur. ... 't +Was.... of..... ie..... de kruk..... al zag..... umdrêjen. 't Gezicht +wier al benauwder en benauwder.--'t Zweit brak 'm oan alle kanten +de lêjen uut; moar hie zag 't toch..... duudelik; en--toen de deur +nu werkelijk geopend werd, gaf ie 'en schrauw.....moar, kwiem _l + a n g z o a m e r hand_ weer bij oajem, went hie zag:..... dat +'et voader was. + +"Op dat ding kan 'k 't niet rooijen," zei Gerrit bij 't binnentreden, +en met het _ding_ zijn bed bedoelende, dat den boer veel te zacht was: +"Neen Gijs, 'k kom hier nog liever op de planken liggen." + +"Da duu 'k ook," zei Gijs; en van het bed stappende, goeng ie noast +zien voader op den vloer liggen, ieder met 'en pijekker ineen gerold +onder 't heufd. + +Goeden nacht; droomt genoeglijk! + +Of dat droomen wel genoeglijk was, betwijfelen wij, want het was een +rarekiek van erste klasses en rangen; van bloote been' en woafelen; +van geweren en peerden; van _eumniussen_ en torenklimmen, daar geen +eind aan kwam; maar, zeker is het, dat de Meeuwsens, vader en zoon, +bij 't ontwaken net keken of ze betooverd waren, en lang moesten +bezinnen eer ze wisten, woar of ze toch ievers in de wereld zoaten. + + + +En--hoe kwamen de kermisgasten thuis? Gerrit bij zien Griet en Gijs +bij zien Mijn? + +Best. Naar 't lichaam slecht, maar _best_ naar de ziel. Ware het met +alle kermisgasten zoo! + +De rekening, die Karel den boer vóór zijn vertrek overhandigde, +was voor hem onleesbaar; ook voor Gijs. Misschien was er niemand +dan de chef van 't Hotel en de eerste _garçon_ of _Oberkellner_ +in staat die te ontcijferen; alleen was de somma goed leesbaar: +Zegge f16,80--nauwkeurig berekend. Gerrit dacht--maar zei niets, +en--betaalde, hoorde vreemd op dat ie nog 'en fooi most geven, maar +gaf die, en--verliet met de erste eumnius de Verdoel, en met de erste +spoorweg de stad van Amsterdam. + +"Dat he'k gehad," zei Gerrit, toen ie goed en wel weer bij zien +Griet in de keuken zat: "Da's éns, moar nie weer; 'k het alles van +die erste klas gehad!" + +En 't was waarheid, want in de terugreis was hij in de diligence van +den trein terechtgekomen, maar had zich daar nog veul ongemakkelijker +bevonden dan in de gewaande van de heenreis: "Neen," riep hij luid: +"da's éns, moar 't letst! Al dat erste is 'en slobberige, noare boel, +woar 'en fasuunlik mins af iest." + +En Gijs--Gijs was zoo blied, as 'en vuile ien de weerd dat ie weer +thuus was; en, toen ie van de juffer met de bloote been' en de juffer +met de golden muts oan Mijn vertelde, toen kreeg ze 'en kleur as +vuur, en zei: dat 't 'en schand was; moar 't kupke en schuttelje, die +boven alle verwachting heel woare overgekommen, vond ze arg mooi. En, +toen Gerrit op 'en goejen oavend volk bij zich op de slacht had, en +d'r ook al van den monsterkoek was gepruufd, en bij die occoasie zien +weervoaren vertelde, toen zei zwoager Kresel: dat 't ien de hugt niet +te veinden was; en baas Janssen: dat 't met de zêjen achteruutgoeng; en +de oude Teunisboer besloot: "Wat duu'j ook met de klompen op 't ies!" + + + + + + +DEINE-MEU. + + +'t Was een bitter koude Decemberdag, toen op den landweg tusschen +E. en D. een rijtuig met twee kloeke paarden bespannen, over de hard +bevrozene sneeuw rolde. + +Wie de man was die in dat rijtuig zat, vernamen wij niet, maar wel +had Deine-Meu, die de hoeve _Het Uiversnest_ bewoonde--'t welk juist +aan den weg lag--gezien, dat de mins in 't rietuug zien koetsier had +oangetikt, waarop deze met de zweip had achterum gesloagen, zoodat +'en jungske van vief of zes joar, dat achterop stong en met zien +verkleumde henjes 'en iesder of'en ding had vastgehouwen, van de tree +af, en veur dood op den weg was neergevallen. + +Dat had Deine-Meu gezien, en Deine-Meu was 'en mins dat meer gevuul in +'t lief had dan de meisten van 't darp wiesten. + +Deine-Meu zei niet veul, en Deine-Meu lachte sinds jaren niet meer. + +Deine-Meu had, in d'r tied, mennig en een met de kous op den kop +noar huus loate goan, en as ze nou van trouwen of trouwerij heurde, +dan keek ze grommig. Da's woar. + +Moar--zei ze niet veul, Deine-Meu docht: "beter gezwêgen dan gekheid +geproat." + +Lachte ze sinds joaren niet meer, ze had ook alles weg zien goan +wat 'r lief was gewêst: voader en moeder en bruurs en zusters, en +alleen 'en vierjoarig dernje dat ze noa zich nam, 'en bruurs kiend, +was overgebleven. + +As alles in 't schip geet wa'j lief hebt en a'j dan moerzoalig allinnig +op wal blieft dan ku'j 't lachen wel loaten. Wat blief! + +Keek ze grommig, as ze van trouwen heurde.... Deine-Meu had ook zoo +hier en doar is gekeken, en gezien: "Dat de mansluu, as de erste gloed +'r af was, dukkels bullebakken woaren, en de vrouwluu, as de melk +afgereumd was, zoo schraal koste wêzen." + +Nou!--Moar had Deine-Meu, Hannes, en Teunes, en Êvert dan indertied +ook met de kous op den kop noar huus late goan, ze had Miechel niet +vergêten, die, toen zij achttien en hij negentien joar was, met dien +fransoos Napoleon noar Rusland was getrokken, moar nooit was weerum +gekommen. Ze had 'm niet vergêten, umdat hij de eenige was gewêst, +die 'r gevroagd had toen ze nog moar 'en _afhankelikke_ dern was, +en de anderen woaren gekommen toen ze _boas van 't spul_ was; moar, +minder naar Deine-Meu dan wel noar 't _Uiversnest_ hadde gekeken. Da's +ook woar! + +Ja, Deine-Meu had meer gevoel dan de meesten van het dorp meenden. + +Den schamel gekleeden jongen, door den koetsier van het rijtuig +zoo onzacht getroffen, had zij zien vallen, en terstond naar buiten +getreden, naderde zij het knaapje en vraagde hem, wie hij was en waar +hij thuis behoorde. + +De jongen gaf geen antwoord, maar schreeuwde van pijn en koude uit +al zijn macht. + +"Geurt!" riep de eigenares van 't _Uiversnest_ haar bouwkneeht toe: +"breng gij die stakkert is êfkes noar binnen, de jong het 't biester +te kwoad." + +De jong had het wel te kwaad, want een geruimen tijd verliep er eer +hij door warmte, een weldadige rust, benevens eenige versterking, +in staat was, om op de vragen van zijn gastvrouw te antwoorden. + +"Woar kom ie van doan jungske?" vraagde Deine-Meu. + +"Van huus," antwoordde het kind. + +"Van huus? Woar is oe huus, menneke?" + +"Bij voader." + +"Hoe heit oe voader, kerlje?" + +"Teunis heit ie; moar hie kiekt altied zoo vuul, krek as Tax." + +"Wie is Tax?" + +"Tax? Wel Tax van noast ons, die ielkeen in de been' biet." + +"Moar oe voader zal toch niet bieten, jungske?" + +"Neen, bieten dat duut ie ook niet, moar sloan kan ie, dát kan +ie! Ielken oavond krie'k woames, en as voader,--zoo as Bart van +noast ons zeit--bezopen is, dan sleet ie nog harder, en as 'k dan +mot greinen, of 'en hout griep en weerum sloai, dan wordt voader nog +vuulder als vuul; en nou...." + +"En nou....?" herhaalde Deine-Meu. + +"Joa, nou van merrege was ik uut gewêst um, zoo as ze 't nuumen, +kloare te hoalen, moar, brocht de lêge flesch t'huus umdat ze niet +langer poften. Voader wier zoo vuul, dat ie me met't heufd tegen de +deur kwakte; en toen 'k begost te greinen, toen zei ie: "Smerlap, +zu'j den mond houwen!" en toen 'k nog harder schrauwde, pakte voader +mien in 't wammes en smeet mien de deur uut." + +"He'k z'n lêven!" riep Deine-Meu. "En toen kerlje?" + +"Toen greinde 'k nog veul harder, en liep wa'k loopen kos, umda'k +iel'k'reis docht, da'k voader heurde. In 't lest kwiem 't gevoar [29] +achter mien oan; 't goeng langs mien heer, en, toen zie 'k 'r achter +opgekropen, en 'k docht da'k dood was gegoan; moar nou.... nou kan +ie me toch niet kriegen.... is 't wel....?" + +"Oe voader?" zei Deine-Meu vragende; en op een knikken van het knaapje +schudde zij het hoofd en zuchtte: "Teunis! Teunis!" + + + +Terwijl Deine-Meu den volgenden morgen wel toegestopt op haar karretje +gezeten, naar het naburig D. reed, ten einde Teunis te spreken, +liet zij den kleinen Paul op het _Uiversnest_ achter, en Anneke, +de vierjarige meu zegster van Deine, stond met het vingertje in den +mond toen de vrouw wegreed en het jongske, haar nawijzende vraagde, +of zij--Deine--ook sloan kos? + +Anneke durfde geen woord te spreken; zij begreep ook het rechte van +die vraag met. Sloan dee de klok, altied as 't _tied_ was van sloan; +moar Deine, neen, dat had ze nooit gedoan. + +Deine had van de klok geleerd, dat slaan _op tijd_ nuttig is, maar +vóór den tijd verwarring brengt. + +'t Was bij Anneke nog geen tied gewêst. + +Een dotje was ze, dat kleine blonde aanvallige ding. + +Drie en een halfjaar slechts mocht ze de ouderzorg genieten. Hare +ouders waren bij den goeden God, zooals Deine-Meu zeide, in den hemel, +en ofschoon Anneke nog niet recht begreep, hoe ze doar boven gekomme +woaren, umdat 'r toch geen gat in de lucht was, zoo geloofde ze wel +wat men haar zeide, maar bleef nog altijd in 't onzekere, hoe 't dan +meugelik was dat Deine-Meu, zoo dukkels as ze noar de kark goengen, +op 't karkhof wees en zei: "_Doar_ liggen ze." + +'t Was 'en dotje dat blonde dingske; keuvelen kon ze--wanneer ze +althans met hare moei alleen was--dat 't zoo'n aard had, en de pop, +die haar op de laatste kermis gekocht was, werd zóó trouw en moederlijk +door het meisje verpleegd, dat menige moeder van 't dorp er een les +aan had kunnen nemen. + +Anneke ging school ook, en ofschoon ze in 't eerste wel geflikflooid +had um moar thuus te blieven, ze had 'r nou al meer schik in, veural +nou ze in 't _Spa-a_ al 'en heel eind wied was. + +Wat Anneke hinderde, bestond in dat _allinnig_ noar huus goan. Van +'t school tot aan Reinderts was 't niks, went dan goeng ze met Gijs +en Mieneke mee; moar verder.... En Geurt de bouwknecht, zuumde zoo +dukkels um 'r tegen te goan. Bang was ze wel niet, moar, 't vonder +bij den appelen-bongerd was zoo smal, en de leuning was zóó hoog, +dat ze er hoast niet bij kos kommen. + +Paul, die te vergeefs op de vraag: of die doar wegree ook sloan kos, +een antwoord wachtte, streek zich over den zwarten krullebol, en wilde +eindelijk weer iets zeggen, toen 't meisje, zeker aan 't schoolgaan +denkende, blijkbaar verlegen en met neergeslagen oogjes vroeg: + +"Blief ie bij Deine-Meu, en goa'j dan ook school?" + +'t Was altijd een dreigement voor Paul geweest: "A'j niet wilt, +dan zu'j noar school toe." 't Sprak dus van zelf, dat Paul geen hoog +denkbeeld koesterde van de genoegens, die er gesmaakt werden, en de +woorden: "'k Wou nog liever!" bewezen, hoe weinig zijn jong hart naar +die plaats der vorming verlangde. + +"'k Ken al tot lui-ui, foei-oei," hernam het dotje met zekere +zelfvoldoening, terwijl ze met het hoofdje knikte: "heur moar... spa a, +slee ee, drie ie, ho o...." + +"Dat ken ikke niet," zei Paul, en hij zag Anneke aan, alsof ze een +_hokus pokus_ vertoond had. + +"En as 'k wat grooter bin, dan krieg 'k 'en pen ook, en 'en lei en +'en griffel, moar as Geurt dan niet kumt, dan durf 'k iensgeheel niet +over 't vonder." + +"'t Vonder...?" herhaalde Paul: "Mo'j over 't vonder?" + +"'k Zou alles loate vallen," hernam de kleine: "as 'r geen mins was +die me vast hiew, en veural as 't zoo glad is as nou." + +"Moar dan zal _ik_ oe wel vasthouwen," hernam Paul snel: "'k Bin +'r niks bang veur, en 'k geleuf zelfs da'k oe best droagen kan." + +"Neen, neen, neen!" riep de kleine angstig, terwijl Paul, haar om +het teedere lijfje vattende, haar werkelijk van den grond lichtte, +en al zijne krachten inspande om het meisje een eindwegs over de +deel te dragen: "Neen, neen," riep ze alweer; maar weldra ging de +vrees over, en toen Paul haar eindelijk op den grond zette, vraagde +zij: of hij ook, zooas Geurt, haar op den rug kos droagen? En, toen +Anneke spoedig daarna op den rug van den zesjarigen Paul zat, toen +had ze een pret van belang, en vooral wanneer Paul--asof 't peerd wat +schichtig wier--ging trappelen en steigeren, heere minsen dan kon ze +'t niet houwen van lachen. + +'t Jongske, eindelijk vermoeid van de diensten, die hij als rijpaard +bewees, viel behoedzaam met zijn berijdster in een hoop hooi neer. + +"Zie zoo," zei Paul; en Anneke lachte nog eens, en riep in verrukking; +"Zóó op 't peerd, wi'k wel altied noar school en weerum!" + +De eigenares van 't _Uiversnest_ reed naar D.--Daar aangekomen liet ze +haar kerreke, door Willem den errebeier bestuurd, op den grooten weg +wachten, en sloeg te voet een zijweg in, die naar de hut van Teunis +Dissel voerde. + +Zij klopte aan.... Geen antwoord. De deur openende, trad zij het +kleine vertrek binnen, en zag tot haar verbazing dat Dissel op een +stoel zat te slapen, terwijl een zwaar geronk haar duidelijk deed +verstaan, dat die slaap geen gewone slaap was. + +"Nog véur den middag!" dacht Deine: "Is Teunis dan geen errebeijer op +'t huus van C. meer? Zou 't woarheid zin, wat 't jungske zee?" en +den slaper naderende, klopte ze hem op den schouder en riep luide: +"Dissel! Dissel!" + +"Hé...?" zei de man, en wreef zich de bezwaarde oogen. + +"Ik wou oe sprêken Dissel," hernam Deine: "Ken ie me niet...? 'k Bin +Deine Woesting van 't _Uiversnest_." + +"'t _Uiversnest_?" herhaalde de slaapdronkene, zonder op te zien: +"'t _Uiversnest_! 't is me krek allins, loa'k moar sloapen." + +"Neen," herhaalde Deine, terwijl ze den man sterker schudde: "Ge mot +wakker blieven; of kan 't oe niet schêlen woar oe jungske, woar Paulke, +die giesteren wegliep, gebleven is?" + +"Paul?" zei de man, zijne oogen tot de vraagster opheffende; en +eenige oogenblikken daarna, terwijl hij Deine lodderig aanzag: +"Is ie d'r weer de jong....?" + +'t Had Deine Woesting meer moeite gekost dan men oogenschijnlijk +zou gezegd hebben, om Dissels woning binnen te gaan; hij toch was +'t gewêst, die, as knecht op 't _Uiversnest_, hoar, veur 'en goeje +twintig joaren, gevroagd had, moar, krek as Hannes 'en joar eerder, +en Êvert 'en moand of wat loater, met "neen" was afgezakt. Teunis--zij +wist het,--had noaderhand arg en veul kwoads van heur afgegêven: +dat ze knieperig, en gierig, en kwêzelig en nog zooveul meer was; +dat ze hum erst had oangelokt, moar as 't op trouwen zou, uut angst +veur de schijven, had afgeschêpt. Ja, ze had er tegen opgezien, de +zestigjarige, om den man weer te vinden, die sinds dien tijd, toen +'t ook al niet heel pluus met de kloare was--zien kracht en zien macht +had vergooid. Ze had er tegen opgezien om hum 'en gunst, alschoon in +_zien_ belang, af te vroagen; moar nou....! nou zij d'ellende zóó groot +zag...., nou ze alles vond nog arger as ze van 't jungske verstoan had, +nou had ze geen opzien of roarigheid meer, maar deed na de mededeeling, +_hoe_ Paul in haar huis kwam, met krachtige woorden het voorstel om den +jongen aan hare zorg af te staan; den jongen, den eenig overgeblevene +van een zestal, dat God hem in betere dagen geschonken had. + +Nadat in vroegere jaren de speculatie op de _eigenares_ van 't +_Uiversnest_ was mislukt, trok de knecht naar D. + +'t Ging alzoo eenige jaren achtereenvolgend van den eenen boer op den +ander. Telkens om redenen, die voor Teunis niet vleiend waren, kon hij +weer elders zijn diensten aanbieden, totdat hij ten laatste, na als +vaste arbeider op 't huis van C. te zijn aangenomen, eene vrouw nam, +die er gelukkig in slaagde, den man in 't rechte spoor te houden. 't +Scheen echter, alsof er op dien echt geen zegen mocht rusten, want: +vief kleintjes woaren er weggehoald véúr dat ze 't loopen kosten, +en zeuven joaren noa den trouw had moeder Geurtje 't lêven van Paul +met het heure betoald. + +Teunis had verechtig van Geurtje gehouwen. Geurtje was 'en knap wief +gewêst, en had, met uut schoonmoaken en wassen goan, nog al oarig +wat bijgebrocht. Teunis had 'en heel ander lêven gehad, en, as ie 't +noagoeng, dan was ie toen 'en _mins_ gewêst, en misschien de knapste +errebeijer die 'r in 't darp liep, al was ie dan ook geen boer op +'t _Uiversnest_. In de kroam van Paul had Geurtje den letsten oajem +uutgebloazen, en Teunis had gegreind, krimmeneel had ie oangegoan en +op 't kleine jungske gevluukt, krek asof die 't helpen kos dat zien +moeder dood was. + +Helaas! na Geurtjes dood was Teunis tot zijn oude natuur +teruggekeerd. Niet krachtig genoeg om, zonder die leidsvrouw, op den +nieuw gekozen weg voort te gaan, sloeg hij aan 't twisten met God, +en beschouwde den kleinen Paul niet als een geschenk om de smart +over de ontnomen echtgenoote te lenigen, maar wel als een voorwerp +dat hem zijn geluk had ontroofd. + +Arme Paul! geen moeder hebben, afhankelijk zijn van de +menschlievendheid eener vreemde, en "geschopt en getrampt" worden +door een vader, die vol bitterheid de nagedachtenis zijner ontslapene +vrouw schendt, en, háár en zijn kind vergetende, in weinige dagen +weer afbreekt wat hij met haar opbouwde; die zich zelven voor den +arbeid onbruikbaar, en tot een slaaf van den duivel heeft gemaakt +dien men _drank_ noemt. Arme Paul! uw lot was niet benijdenswaard. + +Nog geen uur, nadat Deine Woesting den man zoo rampzalig had +wedergevonden, hém die haar vroeger om het UIVERSNEST en hare hand +vroeg, zat zij weder in haar kerreke en reed over den bevrozen +sneeuwweg huiswaarts. + +Dissel was tevredengesteld. Wél had de man, die maar ten deele +zijn roes had uitgeslapen, bittere woorden toegevoegd aan de goede +vrouw die zijn kind naar lichaam en ziel wilde redden, en die ook +tot _hem_ woorden van opwekking en liefde gesproken had, maar toch, +die voorname zaak waarom Deine kwam, had hij toegestemd, 't Was Dissel +krek 't zelfde; of wel, 't was hem bêter dat die jong wegbleef; 't was +'en sjenkert, 'en onnutte opêter; en, ofschoon Teunis dit alles niet +zei, hij gaf toe dat de jong zou wegblieven, as Deine beleufde, dat +hie--Teunis--joarliks zóóveul schoajvergoeding zou hebben, umdat de +jong al gauw in de tabak of op 't heujland oan 't verdienen kos kommen. + + + +Pauls aanleg bij zijn goeden aard, dat erfdeel eener vroeg ontslapene +moeder, gaven aan Deine-Meu de meeste voldoening van haar menschlievend +bedrijf. Ze had Geurtje gekend, Geurtje die wel is mik was komme êten +as heur voader de pacht van zien erfke brocht. Ze had Geurtje gekend as +'en goeje dern. Loater, toen ze heurde dat ze met Teunis getrouwd was, +toen had ze de dern bekloagd, umdat Teunis de rechte niet was. Ze had +verwonderd gestoan dat alles zoo goed gong, moar, meêlijen gehad, toen +ze loater heurde dat 't ielkreis met de kienders mis was. 't Gemuud was +heur vol geschoten, toen de knappe huisvrouw, die den boel zoo krek +bij mekoar had gehouwen en Teunis tot 'en werkzoam mins had gemoakt, +was gesturven. Ze had weemoed gehad, ook um den kleinen noabliever, +en, toen ze nog geen half joar geleejen van Dissel, as de _zuuplap_ +heurde sprêken, en dat de kleine Paul goande weg de schavuut van 't +darp wier, toen had ze al gedocht, of ze um Geurtjes wille d'r ook +wat oan doen kos, totdat.... joa totdat Gods bestiering heur nou den +toetree oan de hand had gedoan. + +Ja waarlijk, de meeste voldoening had Deine voor het goede dat +zij aan Geurtjes kind bewees. 't Was een oarig jungske die Paul; +de kleine streken, die in den aanvang ontdekt, met verstand werden +bestreden, verlieten hem weldra geheel; en 't boompje nog teeder, +met zachtheid gebogen, verhief weldra, van alle bochten bevrijd, +zijn kruin tot vreugde van haar die het kweekte. + +'t Schoolgaan, waarvoor het verwaarloosde kind een afschrik was +ingeboezemd, veranderde weldra in een blij genieten; want, er heen +gelokt door het aardige denkbeeld om Anneke te geleiden en somwijlen +te dragen, was ook het verblijf in die school hem danig meegevallen, +en, daar Paul toch ook wou weten wat Anneke kon, zoo leerde hij met +lust, en was zelfs spoedig zóóver, dat ie Anneke de boas wier. 't +Was aardig om die twee kleinen samen te zien. Onafscheidelijk waren +zij den ganschen dag bijeen. Stond Anneke aan Deines zijde, om naar +een vertelling van Roodkepke of Blauwboard te luusteren, dan stond +de zwarte krullekop naast of achter het dernje, met _hoar_ henje in +'t ziene, of wel met _zien_ arm um Annekes köpke. + +Liep Paul noar de dêl toe, um de roodbonte 'en wiske hooi meer te geven +dan de andere beesten, umdat de roodbonte zukke mooie hôrns had, dan +kwam Anneke ook al oanloopen, en streek de roodbonte, as ie at, met +'r henje over den kop, went Paul vond dat die bonte 't mooiste was, +en _doarum_ vond ze 't ook. Had Paul iets misdoan, waorover Deine-Meu +met recht ontevrêje was, en kreeg ie dan 's mergens geen kees of +botter op 't brood, dan keek Anneke nog veel beduuster en benauwder +as Paul eiges, en, striek en zet was 't dan, dat ze in 't noar school +goan 'en stuk van _heur_ botteram, dat ze stillekes bewoarde, oan +'t jungske gaf. Was Anneke soms wat wild gewêst--went wild kon ze +doanig wêzen--en had ze dan heur jekske of rökske gescheurd, dat +ze van Deine-Meu roazes kreeg, dan wiest Paul 't altied zóó uut te +leggen dat _hie_ 't gedoan had en Anneke 't niet helpen kos, went, +Anneke was zoo'n oarig dernje, en as Anneke greinde, dan kos Paul +'t greinen niet loaten; veul liever goeng ie zonder êten noar bed, +as dat Anneke één troan zou schreien! + +En Deine-Meu....? Wat ook de dorpelingen van de ouwe vriester mochten +afgêven, dat ze zoo stroef, en zoo strak, en zoo knieperig was, +gelukkig hoorde ze 't niet; en al hadde ze 't gehoord, 't zou haar +weinig gedeerd hebben, want, zij had in die kinderen hervonden, wat ze +met Miechel die in Rusland bleef, en met al de bloedverwanten, waar ze +zooveel van gehouden had, verloor: ze had _liefde_ teruggevonden. Ja, +liefde, want Deine-Meu hield van Anneke en Paul alsof het kinderen van +Miechel en haar geweest waren, en, wederkeerig hadden eigen kinderen +zich niet sterker aan de goede vrouw kunnen hechten, dan Anneke en +Paul het deden. + +Ja, keek ze nog dukkels zwart en duuster, as ze 't spinnewiel liet +snorren, en aan alles en alles dacht wat haar in 't leven weervoer; +de bouwknecht kon, zooals vroeger, niet volhouden, dat hij Deine nooit +zag lachen; niet zelden toch tooverde het eenvoudig en schuldeloos +gesnap der kinderen de goede vrouw een glimlach op 't gelaat, en, als +Paul soms op de deel aan Anneke wees, hoe ze köpke most keukelen, en +'t dernje dan erst niet dorst, moar 't eindelik woagde en op zied af +in 't heui viel, dan zei ze wel dat Anneke wiezer most wêzen en geen +jongensspullen doen, moar, dan lachte ze toch! verrechtig ze lachte, +en dan lachten Geurt en Paul en Anneke ook, en dan begosten de koeien +ook krek te bulken of ze lachten, en de hond te springen en te blaffen, +en de kalkoenen die op 't arf liepen te lachen dat ze schoaterden, +en dan was 'r 'en vroolikheid op 't _Uiversnest_, zoo as 't 'r sinds +joaren niet gewêst was. + +Dan lachte Deine-Meu en was dankbaar dat ze op haar leeftijd nog +vreugde aan die kleinen mocht beleven; dat ze in Anneke-nicht zoo'n +aardig dochterke had, en dat ze Paul, het verwaarloosde maar nog +niet verdorven kind, had mogen redden uit de strikken van zonde en +ellende, waarom Geurtje van uit den hoogen hemel ook dankbaar op +haar zou neerzien. Ja het leven verkreeg opnieuw waarde voor haar, +die wel eens had gezucht om inwoning daar boven de wolken. De omgang +met kinderen schonk haar allengs een kinderlijke tevredenheid; en, +toen Deine eens op een zomeravond een kartouw met twee einden aan +den tak van den dikken eik liet binden, en 'r 'en plenkske tussen +liet sloan, en Paul en Anneke doar op goenge zitten, en 't jungske 't +klein liefke vasthieuw, umdat ie doodsbang was dat Anneke vallen zou, +toen was 't Deine-Meu eiges die den bungel [30] oan 't bungelen miek, +en 'en gezicht zette, zóó tevrêjen, asof ze nog in den tied was toen +Miechel hóar bungelde. + + + +Tien jaren verliepen zonder dat er op 't _Uiversnest_ eenige +belangrijke verandering kwam. Deine-Meu werd wel ieder jaar een jaartje +ouder, maar ook ieder jaar zag ze al meer en meer de boompjes groeien +en bloeien, waarvan zij, toen ze nog twijgen waren, vrijwillig de +verzorging had op zich genomen. + +Lief zag Anneke er uit: de goudgele lokken dekten een bevallig +boerinnen-kopje, dat menig jong gemoed--oan 't prakkezeeren +brocht. Handig was ze in 't melken, handig in 't karnen, handig in +'t botter kneejen, handig in 't breien, en handig in 't neejen ook. + +Flink zag Paul er uit: vroolijk was ie, krachtig van lichaamsbouw, +kloek in 't werken, kloek as de ploeg deur de klei most, kloek as 't +koren gemêjd of 't hooi most geopperd worden; kloek was ie in alles +wat ie dee, en zelfs bij de zoaddors was 'r geen mins, die Paul ooit, +al was 't moar één slukske of één munje vol zag gebruuken, en veul +minder nog had onbekwoam gezien [31]. Dat Anneke en Paul van Deine-Meu +hielden, betwijfelde geen mensch; maar dat Anneke Paul den knappen +jong meer as meer liejen mocht, daar twijfelde evenmin iemand aan; en +al keek Harmen ook rechts, en Arie ook links, as ze in de kark Anneke +noast Deine Woesting zoage zitten, Anneke keek altied veur zich uut, +_langs den krullekop van Paul_, domenei vlak in 't oangezicht. + +Weinig belangrijks was er in die, tien jaren sedert Pauls inwoning op +'t _Uiversnest_ voorgevallen. Ééne zaak behoeft vermelding. + +Op zekeren avond, ruim een jaar na Pauls aankomst, was er--toen +de kinderen reeds naar bed waren--vrij hevig op de achterdeur der +hoeve geklopt, zoodat Kees, de waakzame hond, 'en kêl opzette asof +ie vermoord wier. + +Geurt de bouwknecht was 'r op afgegoan, en met "veel spullen en +dinksighêjen" was ie kort doarop komme zeggen, dat Teunis Dissel er +was, die de boerin sprêken mos. + +Teunis was binne gekommen. Miesderoabel schuuns en schots had ie +'r uut gezien, nog veul arger as toen Deine d'erste keer noar D. ree +om hum te sprêken. Arg had ie noar de kloare gerooken, en zoo roar +had ie geparlechant, dat Deine-Meu lang most wachten eer ze verstong +dat Dissel noar d'Oost wou, um op 'en tabaksplantoazie--zoo as ze +'t nuumden,--warkzoam te wêzen. + +Teunis had van Doris Janssen geheurd, dat die in d'Oost 'en lêven as +'en prins had. Hij--Teunis--kos de tabakkerij krek zoo goed as Dons +denken dorst, en "kort en wel" zei Teunis, nadat hij ruim een half uur +in 't honderd had gesproken: "a'j nou mien uutzet,--de spullen oan 't +lief mein ik--en dan de passoasie wilt betoalen, dan ku'j 'm houwen; +moar, 'k zie verdrêjd a'j 'm anders 'en dag langer in huus hebt." + +Dat Teunis zijn zoontje bedoelde, begreep Deine-Meu terstond, en +'t was niet vreemd dat de goede vrouw 'en roar gevuul kreeg, en dat +ze in de soes en de moalerij kwiem, totdat ze, na veul geproat en +veul gehaspel, zei dat Teunis mergen 't oavend weerum most kommen, +en dat ze hum dán zeggen zou, wát ze besloten had. + +En Teunis kwam 's anderen doags 't oavend weerum; en Deine had 'en +pampier liggen, woar Teunis zien noam onder most teikenen; teikenen, +dat ie zien zeun Paul oan Deine Woesting veur 'en vette koei afstong; +dat ie 't jungske nooit zou reklemieren, en dat Deine veur 't kiend as +'t hoare zurgen zou. + +Of de opbrengst van de koe voldoende zou wezen om zijn voornemen +te volvoeren, daaraan dacht Teunis niet; maar de koe lachte hem zóó +tegen, dat hij terstond toebeet, zijn naam met een ontzenuwde hand +teekende en den volgenden morgen, toen de kinders in school waren, +nog eens terug kwam om den prijs voor zijn zoontje te halen. + +Het hooi was binnen, en ook de rog- en weitoogst lag reeds voor bet +grootste deel in de twee hooge bergen gepakt, toen Geurt de bouwknecht +met 'en karvracht weit de hooge schuur van 't _Uiversnest_ binnen reed, +en aan de boerin zeide, dat deur spullen en dinksigheden Paul erst +binnen 'en half uurke met de letste vracht, die op de boerenwoagen +was geloajen, thuus zou kommen. + +Inderdaad, de laatste vracht was onderweg, en boven het graan uit +wuifde een groote wilgentak, ten bewijze dat de oogst gelukkig was +ten einde gebracht. + +Op het vóórbankje van den wagen zat Paul, en liet de neije peerds, +die Deine 's leintes [32] gekocht had, 'en goejen gang moaken, went +'t schemerde al; en Anneke, die op 't land tegen den besten had +opgegoaveld en nou noast 'm zat, verlangde, zoowel as hij, noar de +riestenbrie, die Deine zou oanrichten as de leste vracht thuus was. + +"Jong, jong, veurzichtig!" zei Anneke, "de peerds goan 'en straffen +gang." + +"A'j bang bint Anneke, dan za'k wat tegen houwen," antwoordde Paul, +een vragenden blik op het meisje werpende. + +"Bang! Bang! Neen bang zie'k iens geheel niet, dat weet ie wel Paul," +hernam het meisje: "moar 't is jong volk da'j 'r veur hebt, a'j ze +moar goed in den toom vat." + +"Nou, of 'k niet voaren kos!" sprak Paul weder: "Denk moar oan 't +veurig joar weinter; weet ie wel Anneke, toen 'k oe van E. afhoalde?" + +"Toen 't zoo duuster was." + +"En zoo glad op den diek da'k geen stuur in de woagen koa houwen, en +d'ouwe peerds, die êvel stram in de been' woaren, ielkries uutgleejen." + +"Hé!" zei Anueke, en ze griezelde er nóg van. + +"Weet ie wel, toen ie me zoo dukkels in den erm kneep....?" sprak Paul. + +"Nou, of ik!" antwoordde Anneke. + +"En wat kreeg 'k, toen we goed en wel thuus kwiemen....?" vraagde +Paul schalksch. + +"Loop jong! da wee'k niet," zei Anneke, en zag links van zich naar +den grond. + +"Veur 't munje, veur 't munje [33], hé, hé, hé!" lachte Paul: "en of +'t goed smiek, nou, doar ku'j over rêkenen! Anneke, as 'k nou thuus +kom zonder ongemak.... zeg, wa krie'k dan....?" + +"Riestenbrie van Deine-Meu!" lachte het meisje. + +"Doe ondeugd!" riep Paul; maar eensklaps voelde hij zich weer in +den arm knijpen, en zag, hoe de peerds de ooren spitsten, en hoe ze, +toen hij ze met een fikschen zweepslag kerrazie wou geven, op zied +vlogen, en begosten te springen en te dringen. Wat Paul ook dee, +achteruut goengen ze nou; en terwijl Anneke schreeuwde en tegen +hum oandrong, kwam de zwaar geladen wagen al nader en nader aan den +slootkant, en juist wilde Paul er afspringen om het span in den toom +te vatten, toen beiden een schok voelden, en de achterkant van den +wagen--God zij dank!--tegen een dikken wilg was terechtgekomen. Door +den wilgenboom gered, sprongen Paul en Anneke nu weldra van het +voertuig. Paul nam de peerds bij den bek en trok ze vooruit; maar +Anneke riep: "Veurzichtig! veurzichtig! went 'en kerl leit dwars over +'t woagenspoor heer." + +Nadat Paul de paarden tot kalmte had gebracht, verzocht hij Anneke, +dat ze êfkes d'r veur zou goan stoan, en terwijl het meisje aan dit +verzoek voldeed, trad Paul op den man toe, maar, ofschoon hij hem +schudde, op zijn vragen bekwam hij geen antwoord, doch bemerkte toch +al spoedig dat de onbekende persoon niet _dood_, maar dronken was. + +"'k Kan't niet gebêteren!" zei Paul schouderophalende; en den +beschonkene onder de armen opnemende, legde hij hem buiten het spoor; +ging vervolgens naar de paarden terug, leidde ze tot voorbij het wêzen, +waarvoor zelfs zijn beestjes hun afkeer hadden betoond, en zei tot +Anneke, die ook zoo schichtig naar den man zag, of ze ze weer op den +woagen dorst, of dat ze _nou_ bang was? + +"Bang! neen--nog ens; iens-geheel niet!" En toen ze weer veurop noast +'m zat, toen keek ze wel ielkreis op 't spoor, of 'r weer wat lei; +en as de peerds de ooren spitsten, dan had ze Paul wel weer ien +den erm willen kniepen, moar, ze hiew zich best; en toen ze goed en +wel met de vracht in de schuur stonden, en Paul fluusterde wat ie +nou kreeg? toen zag Anneke rond of Deine-Meu 't ook zag, of Geurt, +of één van d'anderen; maar niemand ziende, stak ze heur mollige +snuutje veuruut, en Paul kwam dichterbij, en kreeg 'er één, en nam +'er nog _twee_... dat was _drie_! + +Nadat de paarden waren ontspannen en op stal gezet, werd Paul met +Geurt, door Deine den weg opgestuurd, om te zien of die kerl nog op +dezelfde plaats lei. + +Deine-Meu had meer gevuul dan de minsen wiesten, went ze zei dat +die kerl zoo niet mocht blieve liggen, 't was toch 'en mins, en de +jongens.... zie ... ze mosten 'm dan moar meebrengen, en achter de +dêl in 't lêge geitenhok op 'en klamp strooi loate uutsloapen, dan +kos ie mergen weer afmarsieren. + +Aan Deines verlangen werd voldaan, en terwijl een half uur later +de beschonkene op 't stroo lag, aten ze in de keukenkamer allegoar +riestenbrie met kanêlsuuker, moar, dacht Paul toch, dat 't munje van +Anneke nog zuuter as kanêlsuuker smiek, en Anneke dacht, dat Paul +toch knapper as knap was. + + + +Nauwelijks had de groote klok in de huiskamer van 't _Uiversnest_ +het vierde uur na middernacht doen hooren, toen er beweging in het +duistere geitenhok kwam. De man, die er op stroo lag, en vervaarlijk +had geronkt, wreef zich de oogen, rekte zich op een ontzettende wijze, +en bromde eindelijk een: "Woar bin'k?" + +Uit den zwaren roes ontwaakt, kostte het hem heel wat inspanning +om zich op te heffen ten einde zich het antwoord op die vraag te +bezorgen. Eindelijk gelukte het hem, en, op een reet toetredende, +waardoor het aanbrekende morgenlicht boorde, onderzocht hij met een +bevende hand, of het hem zou gelukken uit dit donkere verblijf te +geraken, waarin hij zonder zelfbewustzijn gebracht werd. + +Links was de reet en rechts heurde ie geproat. + +"Dan goai'k zoover mee, Anneke," klonk het: "en tegen da'j dan gemolken +hebt, za'k 'r wel weer zin; we goan dan ook soam weer noar huus toe, +nietwoar?" + +"Goed Paul," sprak een vrouwenstem: "moar tuk dan niet te lang, +went ie weet wel dat Deine geern het, da'k bij tieds weerum bin." + +Paul! Deine!! De man in 't geitenhok luisterde scherper en had wel +door de planken heen willen zien. + +"Wacht jong," sprak Anneke weder: "'k mot de melkkan nog op den rug +hebben; help is?" + +En toen hoorde de man verder een gestommel met het koperen melktuig, +en verder de woorden van Paul: "Loat 'r nou ééne melkdern kommen, +die 'r zoo helder en kloar as Anneke uutziet!" En verder, na eenige +oogenblikken stilte, Annekes woorden: "Schei uut Paul! ge wordt +mien als te astrant af!" En daarop van hem: "Och mien snuupertje, +'k wor ook hoe langer hoe gekker!" En eindelijk op eenigen afstand +nogmaals de stem van Paul: "Geurt, ge mot zoo stond moar is zien of +die zuuplap zien roes het uutgesloapen." + +"Die zuuplap!!" bromde de man in 't geitenhok: "Paul,--Deine +Woesting!! Verrechtig, 'k bin op 't _Uiversnest_." + +Ja, hij was op 't _Uiversnest_. Hij had er heen gewild, de beschonkene, +maar de drank was hem de baas geweest, en, waar hij had willen +_binnengaan_, was hij _binnengedragen_. + +Een half uur later zei Geurt de bouwknecht tot de boerin, dat de kerl +die zien roes uut had, Deine 'en oogenblikske allinnig wou sprêken. + +"Gêf 'm 'en kwartje en loat 'm goan," antwoordde Deine. + +"'k Gleuf niet dat ie tevrêje zal wêzen," antwoordde Geurt: "Hie steet +'r op um oe te sprêken." + +"Doe 'r 'en botteram bij," hernam Deine: "en loat 'm goan. Zeg 'm +dat ie dankboar mot zin da'k 'm giesteren oavend liet ophoalen." + +Geurt trok de schouders op en ging. + +"En ik zeg oe dan da'k 'r sprêken wil!" klonk het eenige oogenblikken +later voor de kamerdeur; en eer dat Geurt 't gebêteren kos, stond +de kerl uut het geitenhok, vlak veur de toafel woaroan Deine in den +biebel te lêzen zat. + +Al was Deine-Meu in d'r twee en zeventigste jaar, haar gezicht +had ze nog best, en toen ze den kerl dus aanzag, kon ze een! "Is +'t meugelik!" niet weerhouden, want, in den haveloozen man met de +verglaasde oogen en den ruigen baard, had ze terstond Pauls vader, +Teunis Dissel herkend. + +"Teunis! Teunis! is 't meugelik!" herhaalde de oude vrouw: "Gij +hier.... is 't meugelik! is 't meugelik!!" + +"Joa, 'k bin 't verrechtig eiges," sprak Dissel; "en 'k bin 'r +mieseroabel oan toe ook...." + +"Geurt, goa gij vort, as 'k oe neudig heb dan za'k wel roepen," +zei Deine tot den bouwknecht, die met groote oogen den man aanzag, +dien hij niet herkende. + +Geurt ging. + +"'k Zie doanig in 't achteruut gekommen," hernam Dissel en zette +'en lillik gezicht. + +Deine-Meu keek noar 't vuur en nam den vuurlêpel, en lei 'm zóó dat +'t moar 'en handtast was, went.... Dissel trok zoo'n iesderig gezicht, +en ze wou niet dat Geurt binnen zou wêzen. + +"'k Het in d' Oost 'en ongelukkig lêven gehad, en...." + +"In d' Oost! In d' Oost?" riep Deine-Meu: "Wou ie me leugens op +de mouw smerren! Asof ik niet wiest da'j as schandoal in 't groote +pakhuus gebrocht zint." + +"Hê....!!" klonk het uit Dissels mond; en 't was hem alsof ie 'en +iesbad kreeg. + +"'k Zie old, en sinds da'k oe 't lest zag, zelfs veul older geworden," +hernam Deine: "moar 'k dank God da'k ze alle vief nog bij mekoar +heb. Ge kunt proaten en liegen zoo veul a'j wilt, moar 'k weet nog +goed wa'k weet, en da'j van kwoad tot arger bint gekommen, en da'j, +ien stee van oe veurdeil te zuuken, 't beest da'k oe gaf verbrast +hebt; da'j toen ien Amsterdam--joa menneke, we lêzen wel geen +kranten, moar in den tegenswoordigen tied ku'j der toch wel achter +kommen--da'j ien Amsterdam hebt gestolen en da'j toen tien jaor hebt +gebromd: zie dat wee'k allemoal meer as best; moar, da'j astrant +genog zoudt wêzen um mien onder d' oogen te kommen, gij Teunis, +gij.... die.... neen.... neen.... dát ha'k niet kunne denken!" + +Toen Deine ophield met spreken, toen beefde zij er van. En wèl mocht +ze beven: ze had het met den man ook zoo goed bedoeld. 't Beest, dat +ze Teunis schonk, gaf ze met een bijzonder oogmerk. Ze had gemeend dat +Dissel, zoo eensklaps weer in het bezit van zulk een schat gekomen, +en opgewekt door hare woorden; "Teunis, kiek erst nog is noar d' +uiers eer da'j 't verkupt!" zijn plannen zou hebben laten varen en +een werkzaam en nuttig lid zijner gemeente zou geworden zijn. Ze had +domenei gesproken, en hum geroajen is noar Teunis te goan, um de kerl +in 't goeje spoor te helpen, moar.... fluite! Teunis had krek zooveul +noar de uiers gekeken as noar den domenei geluusterd, en, binnen acht +dagen was ie vort gewêst en, Deine-Meu zei al hoe 't voorders liep. + +En luuster, nou grouwde Teunis, met vervluukingen, dat Deine onwoarheid +sprak; dat ie wél noar d' Oost was gewêst; dat ie dóár--zoo woar as +God!--de olifanten, krek as hier de peerds en 't vee, ien de weerds had +zien loopen, en de krinten en rozien' er eiges van de boomen gegeten +had; dat ie op 'en tabaksplantoazie was gewêst, moar van al de tiegers +en slangen en iesberen, die 'r, krek as hier de honden en kiepen langs +de stroat liepen, zoo benauwd was geworden, dat ie was weggeloopen, en, +umdat 'r geen okkoasie met 't schip was gewest, noar hier gemarsierd +was, zoodat ie 'r nog de bloar van onder de voet' had. Dat ie voorders +giesteren margen te D. in 't Fortuin was oangekommen, waar ze hum +getraktierd hadden, en dat ie--bij hier en gunder--zoo'n verlangst +noar zien jungske had gekregen, dat ie toch op weg was gegoan, moar, +muu as ie was gewêst, onderwêges most zin neergevallen. + +Zoo schandoalig had Deine niet gedocht dat 'en mins liegen kos. + +Op een eenvoudige, maar niettemin ernstige wijze bracht zij den man +onder het oog, dat zij de volle overtuiging van het leugenachtige +zijner woorden had; vermaande hem met dringende woorden, om toch te +bedenken, hoe hij--misschien reeds spoedig--voor den hoogen God zou +verschijnen die geen leugens versting; dat ie toch zou denken hoe +goed alles was, toen zien overledene Geurtje nog lêfde, umdat ie toen +met God was gewêst en ien vrede zien brood had; dat ie most bidden +um vergêving en kracht um den booze uut te roeien, en nou weg most +goan, went dat Paul, dien zij van jongs af veur hum leerde bidden, en, +onbekend met ziens voaders lêvenswandel, hum in zien geist liefhad--dat +Paul zou motte grauwen van 'en voader die zich zoo misdroeg, en die +ie onwêtend, eiges as 'en dier in 't hok had gedroagen." + +"Grauwen zou....!" riep Teunis in woede, en hij keek zóó lillik, dat +Deine-Meu noar den vuurlêpel zag..... Maar eensklaps nam zijn gelaat +een andere plooi aan en, dichter op Deine toetredende, sprak hij zacht: + +"Deine, heur is, loa'k zin wa'k wil, wat kan 't schêlen! moar +gij bint de mins die me helpen kunt. 'k Het niet zooveul um van +te lêven...." Teunis toonde zijn vlakke hand: "A'j gevuul in 't +lief hebt, dan zu'j Pauls voader, die de jong in 'en soes oan oe +afsting, niet op dreug loaten. Heur is, ik weet, ge bint riek, ge +hebt van den deze...." en hij schoof vinger en duim beteekenend +over elkander; "ge bint oud Deine, en ik zie moar 'en joar of +tien jonger; d'r was 'en tied Deine, toen 'k oe liefhad." Teunis +grinnikte: "Zeg, Deine, a'j mien nou is gleuven wou, da'k oe nóg lief +heb.... zeg, Deine.... hê! hê! hê!.... Ge bint toch veur Paul as 'en +moeder... hê! hê! hê....! En Deine, bin'k zien voader dan niet? As +'k nou is noast ou op 't _Uiversnest_ bleef? hê! hê! hê! zeg...?" doch +ter nauwernood had de ellendige man zijn laatste woord gesproken, of +de oude vrouw begon van verontwaardiging en overspanning zoodanig te +beven, dat ze zich aan de leuning van haar stoel moest vastgrijpen, +en alleen de woorden: "Weg, weg, oakelik mins!" kwamen haar over +de lippen. + + + +Paul, die Deine-Meu's boodschap had volbracht, keerde met Anneke, die +de koperen kan vol warmen room droeg, vroolijk huiswaarts. Wat zij te +zamen spraken hoorde niemand, moar, dat Anneke hoast zoo rood zag as +'t rooie duukske, dat ze urn den hals had, dat zag Grijs van Reinderts +wel toen de twee veurbij kwiemen en ze mekoar "gemerge", zeejen. + +Het vonder van 't _Uiversnest_ overgaande, kwamen de jongelieden, +den boomgaard volgende, langs de voorzijde der boerenwoning; en juist +sloeg Anneke den hoek om, ten einde de roomkan in 't melkkamertje, in +'t achterhuis bij de deel, te brengen, toen Paul bleef staan, umdat +'t krek leek as of ie binnen geschrauw heurde. + +Met een onweerstaanbare kracht werd de jonkman naar het voorraam der +keukenkamer teruggetrokken, om naar binnen te zien wat het was, dat hij +kon gehoord hebben; doch het bloed steeg hem met geweld naar het hoofd, +toen hij daarbinnen een man ontwaarde, die voor Deine-Meu's geopend +kammenet sting, terwijl de goede vrouw lankuut op den grond lag. + +Geen twee seconden later bevond Paul zich--door de voordeur naar +binnen gestormd--in het vertrek en tegenover den man, dien hij den +vorigen avond bij het schijnsel der lantaren niet herkende. Toen, neen, +toen herkende hij hem niet, maar nu.... door het daglicht beschenen, +nu.... ja, ondanks de jaren, die er verliepen sedert hij hem voor de +laatste maal zag, nu herkende hij hem terstond, en eensklaps kwam hij +tot de zekerheid dat de beschonkene van den vorigen avond, dat hij, +die Deine-Meu moest hebben overrompeld en thans zijn hand naar het +hare uitstrekte, de man was, waarvoor de oude vrouw hem--Paul--leerde +bidden, voor wien zij hem, ondanks de treurige herinneringen der +jonkheid, liefde had ingeboezemd, dat die man, die nietswaardige: +Teunis Dissel.... _zijn_ vader was. + +Wat er recht voorviel wist Pau! niet. Een geweldige stoot op de borst +had hem alles doen drêjen en soeselen; maar, Anneke.... die weinige +minuten later de keukenkamer binnentrad, kon een gil van ontzetting +niet weerhouden, toen zij Deine-Meu met de handen gebonden en een prop +in den mond bij de vuurplaat zag liggen, terwijl Paul, eenige schreden +van haar af, doodsbleek tegen den kant van het geopende kabinet stond, + +Bij de eerste verrassing van het onverwachte schouwspel wist het +meisje zelf niet wat ze gelooven, en noch minder wat ze doen moest. + +"Deine-Meu! Paul!" riep ze eindelijk, doch terstond daarna ijlde ze op +de oude vrouw toe, trok haar den doek uit den mond, en hare krachten +inspannende, tilde zij haar op den stoel, en riep vervolgens weder: +"Geurt! volk! help! help!!" + +Paul, eenigermate van den stoot, dien zijn vader hem toebracht, +bekomen, sloeg, door het geroep gewekt, zijne oogen op, en het meisje +zulks bespeurende, riep weder, terwijl tranen haar in de oogen welden: +"Paul! Paul! um Gods wil, wat hei'j gedoan....?" + +Maar Paul kon niet antwoorden; dof zag hij op zijn Anneke en op +de oude vrouw neder, en toen hij de laatste, alsof ze dood was, +in den leuningstoel zag zitten, toen schoten ook hem de oogen vol, +en hokte hij eindelijk met een pijnlijke stem: "Anneke.... zeg.... z' +is toch.... niet.... dood?" + +Dood! neen, God zij dank! dood was ze niet; maar toch, nadat Anneke +ter deure was uitgesneld om het volk, dat buitenshuis werkte, +ter hulp te roepen, en men met vereenigde kracht wel een half uur +was bezig geweest om de oude van hare bezwijming te doen bekomen, +opende zij wel de oogen, maar beval toch de dokter,--die evenals de +burgemeester terstond door Geurt op 't _Uiversnest_ was ontboden--dat +het volstrekt noodzakelijk was, de oude vrouw te bed te brengen en met +rust te laten totdat hij met een geneesmiddel zou zijn teruggekeerd. + +Intusschen bleef de burgervader niet stil. 't Was zijn plicht om +terstond te onderzoeken wie de persoon van Deine Woesting in dien +toestand had gebracht en tevens wie de inbraak had gepleegd, waarvan +het kabinet de duidelijkste sporen vertoonde. + +Na al hetgeen Geurt verhaalde, besloot de hulp-officier van justitie, +dat, òf de persoon die in 't geitenhok sliep, òf de jonkman, die bij +Deine werd gevonden en die zoo strak en akelig bleef kijken, de dader +moest zijn; maar luid snikkende viel Anneke voor den edelachtbaren man +op de knieën, toen Paul met schijnbare kalmte, tot aller verbazing +had verklaard, dat hij alleen de schuldige,--de oanteijer van Deine +Woesting gewêst was. + +"Bij God! neen..... da's onwoar!" riep Anneke, terwijl haar schreien +het spreken belemmerde. "Paul....! neen....! zeg dan.... dat 't _niet_ +is! Paul, hoe zou 't meugelik wêzen.... gij, die onderwêges nog +van Deine-Meu as 't beste mins op de wereld hebt gesproken!--Neen, +neen, Paul het niks gedoan! As _hie_ 't gedoan het, dan zie'k eiges +schuldig. Paul! Paul! zeg dan, dat ge rein zint, zeg dat die kerl 't +gedoan het. Woarum zou'j liegen, um 'en smêrlap vrij te spreken....!?" + +In weerwil van Pauls verklaring, werd zijn zelfbeschuldiging, bij +eenige overweging, al spoedig zoo ongegrond bevonden, dat er van een +voorloopige inhechtenisneming zelfs geen sprake kon zijn, terwijl +de woorden van Deine, die nog denzelfden middag tot haar geheele +bewustzijn terugkwam, alle verdenking van den jongen verwijderde, +ofschoon zij volstandig bleef weigeren den naam te noemen van den +man, die haar laatste kracht had gebroken, en de levensdagen, die +haar nog zouden resten, door schandelijk geweld had verdonkerd. + +Deine-Meu had meer gevoel dan de meeste menschen wisten, want, had de +zoon zich voor den vader willen opofferen, zij had de aanklager van +haar vijand niet willen worden, van den vijand, wiens kind zij liefhad. + +De Justitie in Gelderland is evenwel geen kind, dat zich knollen +voor citroenen laat verkoopen, en, vier weken na het voorval op 't +_Uivernest_ zat de man, die onlangs uit de gevangenis werd ontslagen, +weder achter tralies en sloten, nog wachtende op de uitspraak der +rechters, wat nu het loon voor zijn misdaad zou wezen. + +Was 't voorheen vroolijkheid op 't _Uiversnest_ geweest, die +vroolijkheid had voor een doodelijk iets plaats gemaakt, 't welk ieder +vervulde. Deine-Meu was erg krukkerig. Halve dagen lag ze te bed, +en met den notaris had ze alles krek afgedoan asof ze vuulde dat +'t op eind liep. + +Paul, die in den aanvang geen rust of duur had gehad, gebukt onder +het leed dat zijn vader veroorzaakte, had den boer op gewild, daar +hij meende dat ielk mins d'r hum op oanzag. + +Deines liefderijke en bemoedigende woorden hadden hem wel is waar tot +blijven gedwongen, maar toch hij was niet meer 't geen hij geweest +was. Niet vroolijk, niet handelend, niet kloek in 't werken, neen, hij +kon zoo oakelik wit zien, en zoo somber rondloopen, en zoo weinig êten, +en as Anneke hum toesprak, zoo beduusd kieken. Waarom....? Omdat Paul +weldaden genoot van haar, die door zijn eigen vader ellendig en zwak +werd; omdat hij het kind was van een man, die door God en de menschen +werd veroordeeld.... Veroordeeld!? "O God, wês hum genoadig!" + +Anneke....? Ja! ook zij zag er bleek en betrokken uit: de goede +lieve Deine, zoo anders as anders, zoo sukkelend en zwak, en Paul, +de jong, woar ze zoo zielsveul van hiew, zoo somber en stil--'t +was oakelik. Niet als vroeger keuvelde hij met haar over 't geen ze +zoo gaarne hoorde. As ze kwam liep ie vort, en as ze hum vroeg om te +helpen in _dit_ of in _dat_, dan dee ie 't wel, en dan zei ie ook wel, +dat 't mooi of slecht weer was, of dat 't loat, of vroeg, of koud, of +wêrm was, maar van 't geen ze zoo gaarne hoorde, neen, daarvan sprak +hij geen woord. Alles was veranderd, en als ze 's avonds voor haar +bedstee geknield tot God sprak, dan gingen heur oogen dreug dicht, +moar, nat gingen ze weer open. + +Alles was veranderd; door spullen en dinksigheden had Geurt de +bouwknecht ook weinig schik meer. Dat sombere en triestige is +aanstekelijk en, was het vroeger nooit zijn gewoonte geweest veel te +zeggen, Willem en de andere arbeiders hoorden nu bijna niets meer dan +'t geen ze om te werken vernemen moesten, en, êten en drinken deejen ze +dus wel as 't tied was, moar oarigheid--neen. dat hadden ze ook niet. + +Alles was veranderd. Kees, de hond, gromde veul meer dan vroeger, +misschien omdat ie minder dikwijls door Anneke gepoetst wier, en het +dier de poets noodig had; of misschien omdat ze nooit meer zeejen: +"woar is Kees dan, woar is de hond dan....?" 't Was alsof 't vee niet +zoo vet wier as vroeger, misschien omdat het oog van den meester het +beest vet maakt en--'t oog van den meester weinig over 't vee liep. + +Alles veranderde, en zelfs de kallekoenen liepen zoo triesterig +misschien..... omdat ze niet zooals vroeger, op tied d'r beheure +kregen. + + + +"Woar goa'j heer, Paul?" sprak Anneke op zekeren morgen, toen zij den +vriend reeds zeer vroegtijdig in zijn Zondagsche kleeding ontmoette, +"'t Is toch geen merktdag ien stad, of goa'j noar de B.sche karmis?" + +Paul lachte pijnlijk, en stilstaande zag hij het meisje eenige +oogenblikken zoo vreemdsoortig aan, dat Anneke er beduusd van werd; +eerst de oogen nedersloeg, maar ze toen weer tot hem ophief, en +treurig zeide: "Och, Paul, 't is me tegenwoordig zoo duuster." + +"Joa, Anneke, 't is mien óók duuster," antwoordde de jongen; "'t is +mien zelfs bij teijen zwarter as zwart." + +"En 'k weet eiges soms niet woarom 't hart mien zoo sloan kan," +hernam het meisje; "went Deine-Meu is wel krukkerig, moar arger is +ze toch niet.... en gij....?" + +"Ikke....?" zei Paul. + +"Gij....!" herhaalde het meisje, maar hokte en drukte het voorschoot +voor hare oogen. + +"Nou, Anneke, wat zou 'k dan....?" hernam Paul op een zoo zacht +goedigen toon, dat Anneke geheel van streek raakte. + +"'k Weet.... niet.... Paul.... 'k weet niet," klonk het hokkend, +"ge bint wel.... goed.... ge bint wel.... moar.... moar.... " + +"Schrei niet, Anneke, schrei niet," sprak Paul gevoelig, terwijl +hem mede iets vochtigs in de oogen kwam. "A'j zóó sprêkt, dan wor +'k zoo roar, zóó.... Moar, och Anneke, zeg mien wát oe schort?" + +"Och, Paul.... zie.... da'j niet meer bint as vroeger; da'j nooit meer +sprêkt as vroeger; da'k gleuf da'j alles.... _alles_ vergêten hebt, +en oe gang goat zonder woord of um te zien.... " + +"Vergêten, moar _wat_ dan vergêten?" sprak Paul, alsof hij niets +begreep. + +"Mo'k.... mo'k.... 't dan.... zeggen....?" snikte Anneke +luider. "Paul.... da'j mien losloat.... da'j.... da'j.... mien niet +meer liefhebt...." + +"Goeje God!" riep Paul, wien deze beschuldiging pijnlijk door de +ziel sneed; en, op het meisje toetredende en haar hand in de zijne +nemende, sprak hij op hartstochtelijken toon: "Anneke, zou ie dat +van mien denken....?" Maar eensklaps zich bezinnende, hervatte hij, +terwijl zijn stem iets onbeschrijfelijk droevigs bekwam: "Anneke, +juuster: Ik had oe lief as mien lêven, en nog, zelfs _nou_ nog zou +'k.... Moar neen, Anneke... Anneke, heur is.... 'k Bin ien den letsten +tied strakker gewêst, da's woar, moar begriep ie dan niet dat mien +'t gemoed ook voller as vol is?" Anneke, bin 'k dan niet de zeun van +'en mins, die 't lêven van oe meuje, mien weldoenster, de goeje Deine, +het geknot en geknakt! Bin 'k niet de zeun van 'en man, die 'k ien +'en ander deil van de wereld docht, en liefhad, umdat Deine-Meu 't +leerde, en in den biebel steet da'j oe olders zult liefhebben; moar, +die in stee van dóar, in 't gevangenhuus zat! Bin 'k niet de zeun van +'en mins, die weer ontsloagen, opstond van kwoad tot arger kwiem, +en, die 'k giesteren oavend beurde, dat... o God!...." Maar de goede +jongen begon zoo luid en akelig te huilen, dat de verschrikkelijke +waarheid hem niet over de lippen kwam.... dat zijn vader tot een +tepronkstelling op het schavot was veroordeeld. + +Het meisje, verschrikt door deze uitbarsting, bad en smeekte dat +Paul toch bedaren en spreken zou; maar Paul kón niet bedaren; +alleen nog pakte hij Anneke met beide handen om den hals, drukte +haar eenige teedere kussen op de wangen, waarlangs tranen biggelden, +trok toen uit zijn buis een papier, waarop een afscheid aan Deine-Meu +geschreven stond, stopte het Anneke in handen, en--toen het meisje +eenige oogenblikken later door het tranenfloers heen naar den vriend +zag.... toen.... hemel! toen was hij er niet, en--binnen niet, en +boven niet.... en.... in den bongerd niet, en niemand had 'm gezien, +en Kees de hond kwam met de stert tussen de been' 't erf op, en jenkte, +krek, krek asof ie met geweld noar huus was gejoagd. + + + +De middagzon van October bescheen ook de hoofdstad der Provincie, +en lokte al wat binnen de huizen was naar buiten om haar koesterend +schijnsel te genieten, toen Paul Dissel de straten doorkruiste, niet +wetende waar zich aan te melden om tot de uitvoering van het plan te +geraken, 't welk hij gevormd had. + +Hij liep. Mooie koetsen rolden langs hem heen, en, 't was hem hoast +te veul um uut den weg te goan. Wat schêlde 't hum of 't over 't +lief goeng. + +Mooie juffers en heeren met allerlei kleuren gingen hem voorbij; en in +de winkels, waarop hij toevallig den blik sloeg, zag hij geglinster +en prachtigs meer as meer; maar.... 't gezicht, dat hem uit vroegere +dagen voor den geest zweefde, was hem heerlijker dan 't geen hij daar +aanschouwde, en dat gezicht was 'en mooie zomeroavend, toen hij onder +den eik met klein Anneke op den bungel zat, en Deine-Meu bungelde. + +Een oud en gebrekkig man sprak hem om een aalmoes aan, en Paul +gaf werktuiglijk een groot deel van het weinige, dat hij met zich +nam--want zijn gespaarde penningen liet hij op 't _Uiversnest_ +achter--maar hij vond, dat die ouwe stumper niet zóó ongelukkig als +hij was; en eindelijk, toen een groote zwarte wagen Hem langzaam +stappende tegenkwam, een wagen waarop 'en groot zwart ding stond, +toen dacht hij: dat 't bêter _doarin_ as _d'r uut_ was. + +Nog eenigen tijd liep Paul voort, totdat hij ten laatste aan een groot, +een zeer groot huis met een hooge stoep kwam. Een schildwacht liep +voor dat huis op en neer. + +Eenige oogenblikken beschouwde Paul het huis, en eindelijk zich +vermannende, vraagde hij den soldaat, of in dat huus een van de +heugste van de soldoaten woonde, went dat ie 'm sprêken most. + +"Wanneer je 't weten wilt, schel dan maar aan," antwoordde de +schildwacht glimlachende, en draaide den boerenknaap zijn rug toe. + +Paul aarzelde; beschouwde het huis nogmaals; zag de schel hangen; +trad eindelijk de stoep op, en.... schelde. + +De man, die de deur opende, zag er ook al tamelijk soldaat-achtig +uit, maar op Pauls vraag, of de kerperoal of de miejoor tuus was, +kreeg hij kort ten antwoord: "Ik ben cipier. Wat mot je....?" + +"O, zoo! sepier van de mileteeren," zei Paul: "dan mo'k oe zeggen, +da'k as soldoat noar d'Oost wou.--Umda'k er een buuten zag loopen, +docht ik wel da'k hier terecht zou wêzen." + +"'k Weet niet wat je reutelt," klonk het bescheid: "Ik hou me met +geen gekheid op; als je lust hebt om met de tralies kennis te maken, +dan ben je terecht, maar anders...." + +"Tralies....! tralies....!" stotterde Paul, en eensklaps kreeg ie zoo'n +oakelikke scheut deur zien lief, dat ie zoo wit als een doode werd. + +"Nóg wat?" zei de cipier, Paul vragend aanziende. + +Pijlsnel vlogen verschillende denkbeelden den jongeling door het +brein. Zou 't hier dan zijn waar de man zich bevond die.... o, groote +God! als een uitvaagsel der menschheid bewaakt werd....? Was dit +het gevangenhuis waar de ongelukkige vader leefde, de man dien hij +nooit.... nooit zou weerzien.... zelfs.... as 't zóó bleef.... niet +in den hemel!? + +"Nóg wat?" klonk het voor de tweede maal; en Paul, daardoor gewekt, +vraagde haastig: "En voader, zit ie óók hier....?" + +"Da's best mogelijk," klonk het antwoord: "als ik maar aan je neus +kan zien wie je vader is?" + +Het kostte Paul heel wat moeite om de namen: "Teunis Dissel," uit te +brengen, maar toen hij ze genoemd had, en de woorden van den cipier +hem in de ooren klonken: "De oude van te pronk en vijftien jaar zitten, +die de schavotkoorts heeft, is dát je vader?" toen was het den jongen +wel nogmaals alsof hem een mes door 't hart stak, maar toch, ja, hij +smeekte er om, den vader--al ware het slechts weinige minuten--te +mogen zien en spreken, misschien.... misschien dat hij hem dan óók +nog eenmaal in den hemel zou wedervinden. + +'t Had heel wat in eer het den zoon vergund werd zijn schuldigen vader +te ontmoeten, en reeds daalde de avond, toen Paul, met hoog verlof, +doch met een angstig kloppend hart, het sombere verblijf binnentrad, +waar Teunis Dissel, krank naar lichaam en ziel, op zijn schamel +leger nederlag. + +'t Valt moeielijk Pauls gevoel te beschrijven toen hij daar hij den +man stond, die hem als kind verachting had ingeboezemd, ja, die hem +verkocht bad, maar voor wien de brave Deine hem toch leerde bidden; +voor wien zij hem liefde had ingeboezemd, ofschoon hij getoond +had die liefde onwaardig te zijn. Hij zag hem daar liggen.... den +zondaar.... den veroordeelde.... _zijn eigen_ vader. + +"Wie is doar....?" klonk het eensklaps van het leger: "is de beul +doar.... of....?" en Paul, door die stem gewekt, trad met meer +vastheid dan men zou verwacht hebben, op den ongelukkige toe, en sprak: +"Voader! ik bin 't.....!" + +De man op het leger wendde zijn bleek gelaat naar den spreker, en +toen.... toen rilde hij en wierp zich om op de andere zijde. + +"'k Bin Paul, voader," hernam de zoon, en vervolgde, ofschoon zijn +stem van ontroering beefde: "'k Wou oe nog zoo gern is zien eer da'k +weggoai. Bi'j niet wel voader....?" + +"Goa moar vort; 't brandt mien in 't heufd," was het antwoord. + +"Och! 'k wou oe zoo geern zeggen, da'k altied veur oe gebeejen heb," +hernam Paul: "en da'k nóg veur oe bidden wil voader." + +"Bidden!" zei de man: "loop! doar he'k wat oan!" + +Paul begon sterker te beven, maar hernam: "'k Kan oe alles niet +zeggen wa'k denk en ien 't gemoed heb, moar één ding dat wee'k toch, +da'j bidden mot eer da'j starft, of anders...." + +"Starven....!" herhaalde de vader: "wie zeit oe da'k starven +zal....? Mien heufd....! o mien heufd....!" + +"Och voader, dat weet ie zoogoed as ik," hernam Paul: "starven mot +ielk mins, en de ouwe motten 't erste." + +Het scheen wel alsof het denkbeeld van sterven den zondaar nimmer zoo +akelig had toegeschenen als in dit oogenblik. Strak vestigde hij zijn +doffe oogen op den zoon, en eenige malen riep hij met een akelige stem: +"Starven.... starven!" en daarna: "o God! o God! help mien! help!" + +Wij zullen niet woordelijk vermelden wat Paul verder tot den vader +sprak, want wij betwijfelen het zeer, of de boerentheologie, die Paul +deed hooren, wel ieder zou stichten, die de vriendelijkheid heeft +ons eenvoudig verhaal te volgen. 't Bleek uit alles wat de jonkman +sprak, dat hij geen flauw denkbeeld van het onderscheid had, hetwelk +er tusschen het licht van Dordt en een Nieuwer licht bestaat. De +goede jongen was in zijn eenvoudige redeneering nu eens schrikkelijk +vrijzinnig en dan weer ijselijk Dordtsch, en wanneer men hem van zijne +_heilige_ moeder Geurtje had hooren spreken, die in den hemel ook wel +zou bidden, dan zou men nog al meer verwarring in zijne redeneering +bespeurd hebben; maar--wat den jonkman in stelsels ook vreemd bleef, +één ding was hem helder: God nam zondaars aan--berouwhebbende zondaars +volgens Jezus' leer. En, toen ten slotte de zoon naast de kribbe des +vaders op de knieën viel, en de hand van den schuldige met warmte +vatte en riep: "Toe voader, zucht nog ens.... God heurt oe geerne +zuchten. Toe! toe voader, gleuf toch wat Deine-Meu dukkels zeit: +"'en mins is 'en mins, moar God is God! en as 'en zondoar bidt, +dan greint God, en as ie dan wil opstoan, dan griept God 'm bij +de hand.--Voader, bid dan.... as te blief, voader! misschien dat +'t merrege of overmerrege te loat is;" toen..... toen lachten Gods +engelen in den hoogen hemel. + +Een half uur nadat Paul zijn laatste woorden sprak waren er reeds twee +geneesheeren in het kerkerhok van Teunis Dissel; één voor de ziel, +en één voor het lichaam. + +Teunis had gezucht en Teunis had gebeden..... gebeden, het korte +gebed: "God!" en 't was alsof de Hemelvader het kind wilde loonen +voor hetgeen hij aan den vader deed. De schande, welke de laatste +moest ondergaan, en welke den zoon had doen besluiten om een land te +verlaten, waar men hem zou nawijzen als het kind van hem, die op dat +oakelikke rooie ding op de merkt ten oanzien van alle boeren wier +oan de poal gesteld--van die schande zou hij bevrijd worden, want, +Teunis was harder ziek dan de cipier gedacht had, en nog dien zelfden +avond sprak Teunis voor de laatste maal, en 't waren woorden, die +Paul vol innigen dank de handen deden vouwen, want, vader had gezegd: +"Vergêving Paul.... vergêving Deine.... vergêving o God!?" + +En twee dagen later was Teunis Dissel niet meer. + +De geneesheer voor 't lichaam had 's mans leven niet voor een ellendige +toekomst mogen bewaren. + +God dank! + +De geneesheer voor de ziel had met den zoon gesmeekt: "God! die eenmaal +in allen alles wilt zijn, neem hem in genade, amen!" Teunis Dissel +was gestorven, en Paul! o! hoe bonsde het hem van binnen, hoezeer +verlangde hij aan Deine-Meu die laatste woorden van haar beleediger +over te brengen; hoezeer wenschte hij nog eenmaal dat woord _vergeving_ +te doen hooren, en hoezeer wenschte hij.... haar:.... ja Anneke nog +eens te zien, Anneke, die hij nu in drie dagen niet zag. + +Anneke....! Deine-Meu....! Nog ens, veur de leste keer noar 't +_Uiversnest_, en dan.... vort.... of....--want immers de groote +schande was nu uit den weg--of.... en Paul bracht de hand aan 't +hoofd en.... dikke tranen rolden hem over de wangen. + + + +Lezer, 't is vijftien jaren geleden dat Paul de woning zijner +stiefmoeder verliet, om, schijnbaar toevallig, in stee van zijns +vaders schande te ontvluchten, dien vader te vinden en hem nog in +'t sterven ten zegen te zijn. Vijftien jaren zijn er verloopen, en +wilt ge weten wat er sedert dien tijd op 't _Uiversnest_ voorviel, +treed dan met ons de keukenkamer binnen, en zie de ruim dertigjarige +huisvrouw, de blonde Anne, hoe ze naar de bedstee gaat en de twee +blonde jongens van twaalf en veertien jaren, een kus op het voorhoofd +drukt, en moeders evenbeeldje, het tweejarig Deineke, uit de krib +neemt en mokkelt dat het een lust is; hoe ze daarna haar Paul, den +gelukkigen vader, het kinderkopje toesteekt, met de woorden: "Paul, +wi'j ook is?" waarop ook hij het kleine hoofdje met de beide handen +vat, en het molletje zoent, veur 't munje, veur 't mollige munje. + +Zie Anneke legt het kind weer in 't kribje, en nadat ze de breikous +heeft genomen, zet ze zich in 't schemeruurke bij de vuurplaat; +en Paul zet zich naast haar, en hij vat zien lieve wiefke krek um +'t lief as toen ie Anneke vast hiew toen Deine-Meu bungelde. En, +denkende aan dien bungel, noemt hij den naam van haar, die den +band der jongelieden zag leggen, maar kort daarop henen ging om +met de haren--wellicht ook met Miechel, die in Rusland bleef--bij +God in den hemel samen te zijn. Hij noemt den naam van eene vrouw, +die meer gevoel had dan de menschen geweten hadden; van haar, die +een kind redde uit de handen van een onwaardigen vader, en dat kind +opvoedde om dien vader nog ten eeuwigen zegen te worden; van de brave +oude vrouw, die God liefhad en den vijand vergaf, en twee zielen op +aarde gelukkig maakte, om het eenmaal ook met haar in den hemel te +zijn. Paul noemde den naam van haar, die hij zoo liefhad, en wier +nagedachtenis hij zegende; van haar, die het verstaan had, dat een +verwaarloosde jeugd een ouderdom van schande wordt; van Deine, wier +stof rustte in den akker Gods, maar wier ziele woonde in den hemel. + + + + + + +VAN BINNEN EN VAN BUUTEN. + + +'t Was een smal paadje, dat van den molen door 't koornland heen, +"de noaste weg noar 't darp liep." 't Was een oarig wêgsken ook: +Links oan 't eind van 't gelpe korn, ha'j 'en boerenarf met boomen, +en heujbargen, en 'en uiversnest; rechts ha'j 't uutzicht op de +Vêluwsche bargen en 't huus van den Duno; en, recht veuruut, doar +ha'j 't darp met z'n twee kerkskes; en lêge huuskes, en linde- en +peppelboomen. En--'t koorn sting gelp, en de klaprozen woaren zoo +frisch, en de blauwe kornbluumpkes ook. 'En oarig wêgske, o zoo'n +oarig wêgske! + +Dat vond Santje van den molen. Santje kon 't zoo boekig niet +uutdrukken, moar Santje vond 't toch, en ze had altied schik as ze um +'en boodschap ging en 't wêgske kos loopen, en as Kees 'r dan noaliep; +Kees die de eenigste was waar ze heel veul van hiew, umdat--umdat +Kees ook de eenigste was die haar liefde bewees zooas geen ander. + +Daar komt ze 'et wêgske af, en Kees volgt haar op den voet--ze konden +op 't smalle paadje toch niet naast elkander loopen.-- + +Santje is klein. Kees is nog kleiner. Santje heeft bruine haren. Kees +is blond--echt Betuwsch kind--blond, bij wit af. Mooi is het meisje +niet: een leelijken neus en een wijden mond.... maar toch heeft ze +iets liefs in de oogen, iets liefs en iets lijdends. Kees is ook niet +mooi; zijn neus is wat dik en wat stomp, maar zijn oogen staan goedig, +erg goedig, vooral als ie Santje zijn liefde verklaart. + +Santje is toch al heel klein veur 'en buutenkiend van zestien joar +en a'j ze _goed_ beziet dan is ze toch ien's _geheel niet_ mooi, moar +eigenlik misderoabel schrumpelig van pestuur, en lillek van tronie. In +'t darp heit ze de _mopsneus_ of _schrumpele San_, en, die vuul zin van +hart, die zetten zonder grond achter dat "San" nog 'en "tip." Asof ze +'t helpen kos; asof lillik van lief en foacie ook slecht van geist is! + +Wie 't nou precies wil weten, dien zeggen wij: dat Santje door velen +miskend, en door velen met verachting wordt bejegend, alleen--omdat +ze niet mooi is, terwijl zelfs anderen, die haar kennen en om haar +goede inborst en edele hoedanigheden achten, haar dáárom dikwijls op +den achtergrond plaatsen. + +Kees kan 't niemendal schelen; het minder schoone zijner lieve +vriendin heeft hem nog nooit gehinderd, maar Kees heeft ook inderdaad +zijn liefste niets te verwijten. "'t Is wel droevig," zegt Sanne: +"Kees kan niet proaten: hij is stom. Doof is ie niet: dat helpt nog." + +De goede Kees volgt zijn liefste op 't smalle paadje door de +welige koornvelden; hij draagt haar hengselmand, waarin ze brood en +kruidenierswaren uit den dorpswinkel moet halen. Santje spreekt niet, +want ze is droevig gestemd; droevig, umdat ze thuus altied lachen as +ze 't een of ander in 't ernstige mee wil proaten. Giesteren nog, +toen ze over de prêk hadden geproat, had ze ook wat gezeid; moar +Kobus--hoar bruur--had geschimpt: of ze al die wiesheid ien der +mopsneus had zitten? Zóó goeng 't dukkels. Moeder en voader hadden +'r lief, dat wist ze wel, en op de zangschool hadden ze gern dat +ze meezong, umdat ze 'n stem as 'en klökske had, moar as 't uut +was dan goengen de jongens en derns--allemoal groote--vol lach en +schik met mekoare noar huus, moar zij--allinnig, heel allinnig. En +Kees dan.....? Da's ook woar ... Kees was altied present um 'r af +te hoalen, went meezingen dat kos ie _natuurlik_ niet. Kees was 'r, +moar--um heur nou is te zeggen dat ze goed had gezongen: um 'r 'en +bluumke of pluumke te geven, dat kos ie natuurlik toch ook niet. + +Santje en Kees zijn in 't dorp gekomen, en de bakker-kruidenier heeft +haar mand gevuld--zes pleskes het ie toegegeven. + +"Dank oe," zegt Santje, en Kees vat de mand, en draagt die voor Santje +weer 't wêgsken op noar huus toe. + +Ongeveer ter halverwegen van 't mooie wêgske staat 'en kleine iepeboom, +zoo'n bietje op 'en heuveltje. Er zijn er veel die daar eens gaan +zitten, en als er werkvolk op 't land is, dan loopen ze zoodra het +schoftuur slaat, wat ze loopen kunnen om 't eerst er aan te komen, +ten einde 't êt- en sloapuurke er door te brengen. Zoo'n oarig plekske! + +Santje en Kees zijn het plekje genaderd: + +"Jong, loawe hier is êfkes goan zitten," zegt het meisje: "'t is +zoo lekker buuten, en straks as'k weer thuus bin, dan zit 'k tot den +oavond toe oan de snijton." + +Kees heeft er niets tegen, en Santje zet zich op het grasheuveltje +onder den iepeboom. Kees zet zich aan hare zijde en staart het meisje +in de oogen. Santje zegt: "beste jong" en "goeje jong", en Kees zou nog +veel meer liefs dan Santje hebben gezegd, maar ach!--wij weten 't wel. + +Twee pleskes kreeg Kees, één pleske at Santje: drie blieven er in +'t buultje: één veur voader, twee veur moeder. + +In den hoek van 't koornveld ter linkerzijde was alreeds met maaien +een aanvang gemaakt; 't waren Dorus en Harmen die er maaiden, en +Griet was aan 't busselen. + +De klok sloeg twaalf. + +Met twee rood eerden pötjes, oan hengseljes van touw kwam 'en dernje +van 'en joar of acht den darpskant af, 't wêgsken op en g'liek weg +noar den boom toe. + +"Doar hei'j Beertje," riep Dorus: "Kom Griet, goaj mee? Dag Harmen. Et +ze met smoak!" + +"Van 's gelieken," zei Harmen, en Harmen koos zijn weg naar 't +boerenerf met de hooibergen en 't uiversnest, en Dorus en Griet--die +moar arbeidsminsen woaren--liepen 't elzenhout langs, toen links, +en volgden Beertje naar den kant van den iepeboom. + +Wa'n knappe meid die Griet! Harrejennig; 'en meid as 'en bellefleur, +zoo vast, zoo rond!--Dorus zei, en dat zeien er veul: "'en meid um +ien te bieten!" + +"Pardoes! wat zit doar onder dien boom?" sprak Dorus: "Wie het doar +ons plekske iengenomen? Kiek is Griet, ze zit met 'r rug noar dees +kant. 't Liekt.... 't liekt...." + +"Wèl, 't is Santip van den meulen!" riep Griet: "Ku'j dàt niet +zien? Kiek! 't Is krek of ze nog iemend noast zich het doar ze mee +proat, moar die zit achter den boom." + +"Krek, krek!" zei Dorus: "wie duuvel het heur in 't heufd gebloazen um +doar te goan zitten, krek op 't schoftuur! We zullen d'r leeren! Hei +Beertje!" riep hij harder: "hier zin we; gêf 't moal moar hier." En +Beertje wendde zich om; zag Doris en Griet; kwam naar hen toe; +overhandigde de aarden potjes; zei: "dag Griet, dag Doris:" en keerde +in draf naar de afgelegen boerenwoning weder, waar de moeder van Dorus +woonde. Griet woonde in Dorus buurt, en Beertje nam gern hun pötje mee. + +"'t Is twoalf," sprak Santje: "jong Kees, ik wiest niet dat 't al +zoo loat was. As 'k geen roazes zou kriegen, dan bleef ik veul liever +onder 't iepke zitten; 't is hier zoo oarig; 't is...." Maar Santje +hield op met spreken. Schuins achter zich hoort ze geproat; ze ziet +om en bespeurt het paar, dat besloten heeft om 't noenmoal onder den +iep te gebruuken, en 'r voorders wat te proaten.--Dorus en Griet ze +mochten mekoar veur 't zuute en zoere, en, 't bittere zelfs wouen ze +deilen ien 't lêven. + +"Kees zit noast 'r," sprak de bellefleur, terwijl zij met Dorus den +boom hoe langer hoe meer nabijkwam: "Z'is zeker noar 't darp gewêst +um te winkelen, want de kleine klepben steet bij d'r." + +"Doar za'k oarigheid van hebben," fluisterde Dorus, en--met een +vervaarlijke stem riep hij der rustende toe: "Zoo mopsneus, bi'j +doar! Je hebt ons zeker gewacht!" + +"Loat die klepben moar stoan," riep Dorus lachende: "went licht dat +'r 't een of ander ienzit dawwe kunne gebruuken as we de moes in +'t lief hebben." + +Griet stond te lachen dat ze schudde. Santje kreeg 'en kleur van +angst. Ze wist het. Dorus was 'en roare en duk 'en kwoaje. Kees +stond te kijken; voor Santje antwoorden.... dát kon hij niet, maar +hij bromde zijn eigenaardig hol geluid tusschen de tanden. + +"Toe hörlepiep," sprak Doris weder toen hij met Griet bij den iep +op 't heuveltje stond: "kas nou moar vort; da's geen plekske veur +ou. Gleuf moar vrij, de lêge mand za'k oe thuus brengen; verrechtig, +ge zoudt er maar onder bezwieken!" + +Dorus vatte grinnekend de klepmand, en Santje schoten de tranen van +angst in de oogen. En Griet--Griet was één stuup van 't lachen um +de oarigheid van Doris en de schichtigheid van 't hörlepiep. Wat kos +die Dorus toch oarig uutpakken en kemiek wêzen! + +En Kees, Kees was goejig van oard, moar um de dood geen bang pestuur, +en--hij greep de mand en rukte haar los uit Dorus handen.--Griet +bezweek hoast van 't lachen, went: "Sjassedewiet!" riep Dorus: +"annevandiet! veuruut met z'n beien!" en--Kees kreeg 'en schop, +en Sanne pakte ie bij 't boatje--kemieke Dorus!--duwde haar vooruit +'t heuveltje af, en smak! 't arme kind viel voorover op 't wêgske, +de neus ien bloed. + +Kiek! doar lee ze! + +Griet sloeg zich de handen op de knieën van 't lachen; 't was niemeer +uut te houen! ze bezwiemde, verechtig! Achter de koak en in 't lief, +'t dee heur zeer van de lach! + +Maar Kees, zie, Kees is er ook nog; hij houdt van vrede en vrindschap +zoolang als 't kan, en aangedaan onrecht kan hij verdragen, maar, +die zijn liefste beleedigt of haar kwaad doet, zal--hoe klein hij +ook is--zijn man aan hem vinden. + +Hoor! Santje huilt van pijn, en--Kees bedenkt zich geen oogenblik; +zijn anders zoo goedige oogen fonkelen; met één fikschen sprong is +hij den boozen Dorus genaderd; Griet ziet de woede van Santjes vriend, +en lacht niet meer; neen ze wordt angstig. Zie, Kees schijnt razend; +hij heeft den grappigen Dorus bij zijn rechterarm gevat, zóó krachtig +dat Dorus schreeuwt en gilt: "Loat los! lillekerd loat los!!" terwijl +hij aan zijn tegenpartij met de linkerhand krachtige stooten toebrengt. + +Maar,--de gramschap van Santjes vriend kent geen palen; voor een +oogenblik laat hij zijn vijand los, doch slechts om hem terstond +daarna opnieuw en zoo mogelijk nog krachtiger te bespringen. + +Men zou het niet gedacht hebben, maar Kees is Dorus in vlugheid en +sterkte de baas. + +Griet lacht in 't geheel niet meer, maar roept en schreeuwt om hulp, +en, vreezende dat Kees haar 't lachen van straks mede zal betaald +zetten, laat zij haar vriend in den steek en loopt, al wat ze loopen +kan, 't mooie wêgsken af. + +De nare geluiden van den stomme vermengen zich met de smartkreten en +de verwenschingen, die door Santjes beleediger worden uitgestooten; +maar hoor! ook te midden van dat rumoer op't anders zoo mooie en +vrêjege plekske, klinkt nog een andere stem: + +'t Is Santje, die opgestaan, haar Kees zeer dringend vermaant om los +te laten en liever bij haar te komen: "Kees! Kees!! kom hier!" roept +ze luide, en Kees--hij schijnt onwillig, maar toch, 't smeeken zijner +liefste treft hem in 't hart; hij laat den beleediger los, snelt op +het meisje toe, en wil haar liefkoozen, omdat ze zoo'n dikken neus +van den val heeft gekregen. Maar, Santje weert hem af: "Neen Kees, +'t is slecht um zoo vuul te wêzen," zegt ze op half verwijtenden toon: +"Kwoad um kwoad, dat geet niet. Loop moar noar huus toe." + +Wij gelooven niet dat de Betuwsche ridder op de hoogte was om de +waarheid der bestraffing te gevoelen--daar behoort ook veel toe--maar +Santje verstond de taal die hij sprak: ze kreeg medelijden met den +anders zoo goedigen Kees, en zei: "Nou, wacht dan moar." + +'t Was met haastigen tred dat Santje Dorus naliep, terwijl ze den +boezelaar tegen haar gezwollen neus hield gedrukt. Wat hinkte Dorus +en wat liep ie roar met den rechtererm ien de hugt. + +"Dorus!--Dorus!" + +"Wat mo'j?" + +"'t Spiet me Dorus, dat Kees oe zoo onmundig op 't lief is gegoan." + +"Den weerlich! As 'k 'm t'oavend of mergen kan kriegen, dan zal +ik.... Verdrêjd!" + +"Kees kos niet liejen da'j mien kwoad dee." + +"Gij hitste hum oan, den rakkerd!" riep Dorus, en hij gilde: +"O! o!" want de pien was onmundig, en hij hinkte op het eene been +terwijl hij de rechtermouw van zijn hemdrok naar boven streek: Zie of +'t ook roak was gewêst!!! + +'t Was tijd voor Santje om naar huis te gaan, hoog tijd; went veur +twoalven had ze d'r al wêze motten. Moeder gaf sloai veur 't noenmoal, +en--Santje had de azienflesch met azien in de klepben. Ze had zich +tóch al verloat en 't was met 't lilleke spul van zoo straks ver +over den tied geloopen. Thuus zou ze roazes kriegen; moar toch--wat +schrauwde Dorus! Kiek, doar liet ie zich zakken op den grond, en, met +'t heufd viel ie in 't korn. "Och heer," dacht Santje: "hie is zoo +wit as 'en doek.... Zit 'r geen bloed oan z'n hemdrok....? Azien is 't +beste.... gunds ien de gruppel steet woater.... Hê! mien neus!.... Hier +Dorus, ruuk is; snuuf moar is goed! Da's oangekommen oan oe erm; +Kees is anders zoo goejig;" en 't meisje deed hoar halsduukske af, +maakte 't nat met den azijn; sloeg 't om den arm van haar vijand, +en liet 'm nog is ruuken. + +Dorus, die van schrik en pijn buuten westen was geroakt, sloeg de oogen +op; zag Santje bij zich stoan; vuulde den azien in de wond bieten, +en riep baloorig: "Loop heer met oe fiezefoazen!" trok den doek los, +dien Santje hem om den arm had geslagen, en wierp haar dien voor de +voeten, met de woorden: "Dóar! hang oe Kees 'r oan op!" + +'t Was minder van de pijn aan haar neus, dan van iets anders, dat +Santje de troan' ien de eugskes kreeg. Ze zei geen spier; ze raapte +den halsdoek op, en kniepte een: "Beterschap Dorus!" uut de kêl: ging +noar den iepeboom; zei tegen Kees: "Goaj' mee?" en soam goengen ze op +den meulen oan. 't Wêgske was lang zoo mooi niet en onder den iep was +'t geen oarig plekske meer. + +Toen Santje thuus kwam kreeg ze geen roazes: umdat ze zoo slecht +was te pas gekommen. "In 't vervolg nie meer oanleggen met 't _jong_ +volk," zei voader. "'t Wil van ou niet gedoan wêzen!" zei moeder. + +Of 't van den schrik of van de bekomen wonden was, wist Santje niet, +maar zooveel kwam zij te weten, dat Dorus Meyer al acht doagen answiet +van 't wark had thuus motte blieven. Vrouw Meyer--z'n moeder--was +'en mins van 'en zwak pestuur, en onbekwoam um 'en cent te verdienen. + +Santje was handig in de melkerij. 't Botterkneën was heur arbeid, +en van ielk pond botter dat 'r verkocht wier, had Santje 'en stuuver; +of ze geldig was of niet, dát dee 'r niet toe. + +'t Is avond--nog niet heel duuster, moar toch oavend. + +Zie, daar gaan ze weder 't wêgsken af, Santje en Kees; ge meint um 'en +deunje te vrijen? Neen--kiek, ze doen weer 'en reis noar 't darp. Bij +den bakker-kruienier koopen ze brood, en gort, 'en stukske spek en +andere dinger. Ze kommen den winkel uut. Welken weg?.... Niet noar +huus.--Links sloan ze af, de Karkstroat ien. 'En honderd trêen ver +woont Griet, Griet die 't met Dorus wel wist! + +Griet zat veur de deur eerdappels te schillen. + +"G'n oavend soam!" zegt Santje, en voegt er bij: "Woont Dorus Meyer +niet gunds in dat huuske?" + +"Woarum?" vraagt Griet. + +"Och heur is," herneemt Santje: "ze zeiën dat ie niet warken kos +vanwêgens dat Kees 'm..." + +"Schei moar uut!" roept Griet: "as Dorus bêter is dan zal ie Kees +den hals wel brêken." + +Kees, die op den achtergrond is gebleven en door de vallende duisternis +bijna onzichtbaar was, deed zijn schor geluid klinken, als wilde +hij zeggen: "Kees is 'r ook nog!" Griet hoorde het, en--bestierf van +schrik. "Wat wou'j....?" zei ze haastig tot Santje. + +"Da'j dees spullekes oan Dorus' moeder brocht," klonk het +antwoord. "Vrouw Meyer is te vrak um te warken, en Dorus verdient +geen spier. Moar weetje.... niet zeggen dat _ik_ 't gebrocht heb." + +Griet keek onneuzel. + +"Begriep ie 't niet?" zei Santje. + +Begriepen! Griet _begreep_ 'r niks van; moar _verstoan_ had ze 't +best. Ze zou 't bezurgen. + +"G'n oavend, Griet," zei Santje. + +"Nacht soam!" zei de deerne, moar begreep 'r niks van. + +Niks!! had die lillekerd in Dorus zenie? Wou z'm lokken....? Dat +kos niet, dan had ze 't _eiges_ gebrocht, en had ze d'r noam niet +verzwegen. Onbegriepelik! 'En vremde Santip! + +Met den volgeladen boezelaar treedt Griet de hut der weduwe Meyer +binnen. Dorus ligt in de bedstee; hij ziet bleek. + +"Vrouw Meyer en Dorus, doar he'j nou is wat van _mien_," zegt de +deerne; "die spoart die bewoart, en die bewoart, die _het_ wat." + +"Heere minsen!" zegt de weduwe. + +"Lieve dern!" klinkt het uit de bedstee. + +"Méér as wel," zegt de lieve dern, "gebruuk ze met luste; en Dorus, +nou zie'j toch da'k oe niet in den stêk loat." + +"Da's lang vergêten," klinkt het weder uit de bedstee. "Griet, loa'k +oe kussen." + +Zij weigerde niet, en toen Dorus haar gekust had, en ze nog wat +gepraat hadden, zei ze: "Bêterschap Dorus; genacht vrouw Meyer," +en ging en lachte. Dorus was niet kwoad meer umdat ze ienstee van te +helpen veur Kees op den loop was gegoan. + +Vijf dagen na dien avond haalde Griet de waschtobbe binnenshuus, toen +ze Santje nogmaals op haar ouders huisje zag toetreden.--'t Zelfde, +krek 't zelfde! En de meid as 'en bellefleur zei tot de lillike Sanne: +"Dern, _gij_ bint de beste." + +"Het 't veurige voldoan?" vroeg Santje, "en hoe geet 't met Dorus?" + +"Nou òf 't!" zei Griet, "'en bêter geet 't óók." + +Tien minuten later, toen Santje haast bij den iep op 't heuveltje was, +zei Dorus, die 'en uurke op had gezeten en pas weer ien de bedstee lag: +"Griet, God zal 't oe loonen. Recht zoo! mooi van binnen en mooi van +buuten.... Dern, loa'k oe kussen!" + +Griet gaf heur Dorus zien zin. + +"Hei'j Sanne alweer gezien?" vroeg Dorus iets later: "Sanne, die +lilleke mopsneus!" + +Griet kon toch goedschiks um de "kemiekigheid" niet lachen. + +"Neen.... joá...." zei ze; "maar êfkes...." + +Acht dagen later zat vrouw Meyer in 't schemeruur te spinnen--dat +kos ze nog zoo'n bietje;--en Dorus was bêter, veul bêter, en zat veur +'t kleine venster op stroat te kieken. + +Gunds bij de wilgen liep Kees! wel verduuveld!!! "Moeder, gêf mien +de goavel!" riep Dorus, en trok de knip van het venster, en stiet +het open naar buiten. + +De oude vrouw keek verwonderd, maar--Dorus keek ook _verwonderd_. Om +Kees en de goavel dacht hij niet meer; hij zag Santip. Ze kwam den +hoek um, 'en mand oan heur erm,---bij 't huuske van Griet hiew ze +stil--ze klopte op de deur,---Griet kwiem noar buuten ('t was hoast +te duuster um goed te zien).---Griet zag dees kant uut,---ze goengen +'en bietje opzied.---Santje dee uut de mand 't een en ander in 't +boezelaar van Griet, en Santje--goeng vort. + +"Wel verduuveld!" zei Dorus.--"Watblief?" vroeg demoeder.--"Niks," +zei Dorus,--trok 't venster weer toe, en kort daarna kwam Griet met +een welgevulden boezelaar binnen. + +Toen de meid as 'en bellefleur 'en half uur later de woning verliet, +toen zag ze d'r uut--as 'en rooje pardies, en ze wist dat Dorus 't land +as 'en stier oan 'r had, went knoopen drêjen van andermans botten, +doar had ie 't zoer oan. 's Nachts had Dorus de koorts--moar--'s +anderen daags 's mergens was ie bêter, heel, _heel_ veul frisser. + + + +Drie verreldeel joars noaderhand had de iep op 't wêgske splinterneië +bloadjes: en, op 'en zonnige mergen zoaten 'r drie op 't heuveltje. + +Zie, 't zijn twee vijanden, die zich hebben verzoend: Dorus en Kees, +en tusschen hen in zit lillike Santje. + +"Mooi van binnen! of 't ook bêter is dan mooi van buuten," zegt +Dorus. "Santje, 'k heb oe liever as lief, loa'k oe kussen!" + +En Kees? Kees bromde geen spier, neen, hij was niet jaloersch; die +Santje kwoad dee, _die_ zou ie te lief, moar, die 'r kuste, _die_ +beet ie niet. + +Voader Mulder zei "joa." Moeder Meyer zei geen "neen", want--ze was +ien 't leste van Louwmoand gesturven. Santje had al lang: "Joa Dorus" +gezeid, "a'j moar trouw bint as Kees. Kees, mien beste Kees! woar +bi'j dan, woar is de hond dan!" + +En Kees--Kees kwiespelde en kwiespelde met zien steert, dat 't zoo'n +schik en oard had. + +Wat zeiden ze in 't dorp? + +De mooie Griet had heur eiges as slecht van ienhoud loate kieken: +Mooi weer speulen van andermans meewoarigheid...! Griet treurde, +d'r was 'r _geen_, die in de ploats kwiem van Dorus. + +De lillike Sanne was best van binnen! Die heur erst beschimpte, +kreeg heur lief als zien _vrouw_. Dorus leerde heur hartje kennen; +'t lillike zag ie niet meer. + +Moar--"goed van binnen en knap van buuten das toch _nóg_ bêter," zeien +de jongens; "'t lillike stoot af en duut oe onrechtveerdig wêzen; +de mins blieft mins--zie--'t oog wil óók wat." + +"Best meugelik! Moar Santje had er nou toch geen schoai bij. En +Kees? neen, Kees ook niet. Kees is en blieft heur beste jong!" + +"Nietwoar, jungske! Woar bi'j dan; woar is de hond dan!" en 't wiefke +streelt en kroezelt den trouwerd zien blonden kop. + + + + + + +DE BETUWSCHE NEEF. + +I. + +EEN HAAGSCHE FAMILIE OP REIS. + + +Wij hebben het genoegen u mijnheer en mevrouw Van Middelnesse voor +te stellen. + +Zooals gij ziet, mijnheer is 'en net, klein en mager persoontje +met zeer gedistingeerde manieren; zijn haren en kleine bakkebaarden +krullen zeer fraai, en zijne handen mogen aristocratisch blank genoemd +worden. Op straat draagt mijnheer altijd gekleurde glacés. ZE. heeft +een "wezenlijk allerlieste" betrekking bij Financiën; van zich +zelven heeft hij _ook_ nog een weinigje; somwijlen doet hij eens +een kleinigheidje in de effecten... _enfin_; en, van mevrouws +kant... enfin, enfin! + +Nietwaar, charmant wonen in den Haag, vooral dicht bij 't Bosch; 's +zomers heel plezierig; maar ook een mooie tuin, allerliest! allerliest! + +Mevrouw Van Middelnesse geboren Zilver is wezenlijk een bekoorlijk +vrouwtje. Ofschoon een beetje kleiner dan mijnheer, heeft zij toch +meer voorkomen. In haar kring--zeer gedistingeerd--ofschoon in de +hofstad misschien van den vierden rang--heet zij een knappe vrouw, +en vooral mag zij dat heeten, wanneer men in aanmerking neemt dat +zij gedurende haar twaalfjarig huwelijksleven, aan mijnheer Van +Middelnesse zes Middelnesjes heeft geschonken!! Allerliefst lieve +kinderen, drie jongetjes en drie meisjes. + +Gij ziet het, "mijnheer en mevrouw zijn reisvaardig." Het jongste +der kinderen is bijna twee jaren oud, en zonder bezwaar heeft mevrouw +dus aan den wensch van haar "lieve" gehoor kunnen geven om eens met +hem een heel klein toertje te maken naar Cleve, en Keulen, en den +Drachenfels, en dan door Gelderland terug. + +Wij verzekeren u: voor de kinderen is goed gezorgd; de drie jongsten +gaan naar Grootma Van Middelnesse op de Prinsengracht, en de drie +oudsten blijven met de zeer vertrouwde gouvernante-bonne, benevens +een uitmuntend dienstboden-personeel in de ouderlijke woning aan +den Boschkant. + +Het portier der vigilante wordt door den huisknecht zachtjes toegedaan, +twee van de kinderen huilen--omdat ze niet mee mogen: mevrouw huilt +ook--omdat ze _weg heeft gewild_, en kijkt nog eenige malen door +'t achterglaasje zonder evenwel van hare liefjes iets te zien. De +huisknecht keert met de meiden in de keuken terug; pakt Saar, de dikke, +die "schei uit" zegt; drukt Lien, 't fijne nufje, die "foei" zegt, +een zoen in den hals: sprint boven op de tafel, en roept: "_'t Hek +van den dam!_ Saar, _flensies van avond!_" en Saar zegt: "Stil maar, +je zult 't goed bij me hebben," en Lien krijgt weer 'n zoen en zegt: +"Malle jongen, loop heen!" + +_O heer_! zult u zeggen. + +Neen, och neen, laat de echtelieden stilletjes reizen; ze zeggen in +de keuken niets meer dan 't geen mijnheer en mevrouw zoo dikwijls +gezegd hebben: "Je wilt wel eens vrij wezen." + +'t Is ons voornemen niet om het echtpaar op hun "tocht door +_Duitschland_!"--zooals mijnheer zegt--te vergezellen. Wij verhalen +alleen dat ZE., onder het bestijgen van den Drachenfels, glimlachend +verklaarde, dat men op reis zoo heelemaal sans gêne wordt, want kijk, +dat hij zóó maar, met zijn bloote handen, op den ezel zit. + + + +De stoomboot, die het echtpaar naar Nederlandschen bodem terugvoert, +nadert Gelderlands hoofdstad. + +"Mijnheer en mevrouw Van Middelnesse zitten bovenop, onder het zeil, +en drinken om zeven uren in plaats van thee een kopje koffie,--nog +zoo Duitsch! + +"Waar ligt dan dat B. toch....?" vraagt mijnheer met een +gelaatsuitdrukking alsof hij zich de kantoorkaart van het Koninkrijk +der Nederlanden in haar volle grootte voor den geest haalt. + +"B., wel op den weg naar Nijmegen, in de Betuw," antwoordt mevrouw: +"zoo'n beetje ter zijde. We kunnen dan een rijtuig nemen. Och, en je +zult ze een _ijselijk_ mee vergulden. Papa placht indertijd zooveel +met hem op te hebben; ik weet wel toen was hij zoo'n jongen van een +jaar of twintig, en pa zei altijd: _Cousin_." + +"Maar--hij bestond je toch niet in den bloede?" + +"Dat is te zeggen--neen--of eigenlijk ja, nog zoo'n beetje: zijn +vader was een halve broer van mama." + +"Zoo, dan toch 'en halve; je zegt 'en kruidenierszaak, nietwaar?" + +"Ja, maar heel in 't groot, en land en vee; en boter en 'en +kaasmakerij! Ma had altijd haar boter van neef; ook later toen pa al +van daar naar Utrecht beroepen was." + +"Nu, wat mij betreft 't kan me niet schelen," herneemt de man, doch, +nadat hij langzaam zijn koffie heeft opgeslurpt voegt hij er bij: +"Maar--je hadt mij nooit gezegd dat die neef Janssen ook _kruidenier_ +is." + +Mevrouw krijgt een kleurtje en antwoordt: + +"Toch heusch niet expres; maar schatje, zijn haas en patrijsjes +smaakten je elk jaar _bijzonder_; waarlijk, 't is een goed mensch! En +B., zie je, ik ben er geboren, 't was pa's eerste gemeente, en--ik +heb er nog zwak voor." + +Onder het zeil der stoomboot werd de zaak verder bepraat. Na in +Arnhems omstreken de "mooie partijen" te hebben bezichtigd, zou men +neef Janssen te B. een bezoek brengen. Mijnheer schreef, het volgende +briefje, dat bij aankomst te Arnhem terstond op de post zou besteld +worden: + + +Zeer Geachte Heer en Neef! + +Aangezien wij ons, na een Duitsch reisje, nog eenige dagen in deze +environs denken op te houden, zoo wenschten wij u en uwe geëerde +familie een bezoek te brengen. Indien u zulks convenieert wilden wij +daaraan gaarne Donderdag e. k. gevolg geven. Intusschen moet u zulks +niet in het minste derangeeren: _alles_ sans gêne. + +In de hoop u alzoo geen belet te doen, noeme mij met de meeste +hoogachting, na minzame groete, + +Zeer geachte Heer en Neef! + +Uw zeer Dw. Dienaar en Neef C. Van Middelnesse. + +_Arnhem_, Hotel: _Le Soleil._ _Maandag_. + + +Toen de echtelieden den anderen dag van een rijtoertje in hun logement +terugkeerden, werd hun door den portier met den sleutel van hun No., +een franco brief overhandigd. Die brief luidde als volgt: + + +Geachte Heer en Neef! + +Het zal zoowel voor mijn als voor mijn goeje wijf een groote eer zijn +de familie eens hier bij ons in B. te zien. Het treft nog al bijzonder +goed op Donderdag want Vrijdags gaai ik geregileerd naar Arnhem met +de markt, en Sanne-kee zegt ook, dat het goed komt van wegens dat we +juist een groote ham op schotel hebben, en van complimenten zijn we +niet thuis, hoor. Na de vrindelijke complimenten en ook van Sanne-kee +aan Mevrouw onze nicht, verblijve Uw Dienstvaardige Heer en Neef: + +G. Janssen en echtgenoote. P. s. In haast. + +B., den 8 Julij 18.. + + +Toen mijnheer Van Middelnesse over den schouder van zijn echtgenoote +heen den brief had gelezen, zag de laatste toevallig in den spiegel +dat ZE. glimlachte, waarom ze goelijk aanmerkte: "Zie je--_in haast_, +maar anders een mooie letter, precies als op de adressen _wanneer hij_ +den _haas en de patrijzen zendt_." + + + + + +II. + +BIJ DEN GELDERSCHEN NEEF. + + +Na een "allerliesten rit" over den breeden dijk van Arnhem op Nijmegen, +en vervolgens zijwaarts af over een flinken grindweg, bereiken de +echtelieden Van Middelnesse tegen den namiddag het dorpje B., waar de +jeugd, die juist naar de middagschool gaat, het mooie rijtuig aangaapt, +het voor een groot deel begeleidt, en op de vraag van den koetsier: +waar mijnheer Janssen woont? zonder te antwoorden lacht en goochelt; +elkaar naar voren duwt; den een den ander op den rug springt, totdat +er eindelijk een is, die, na de herhaling van de vraag, met den vinger +wijzende het bescheid geeft: "Gunds achter 't huus van Nol Peters." + +In weerwil van deze niet zeer volledige aanduiding, +bereikt de barouchette eindelijk de woning van den +grossier-kruidenier-wethouder-vetweijer Janssen, van den vierkanten +man met het rondroode aangezicht, die, terwijl hij de pet van zijn +hoofd licht, het portier opent, en met een: "Welkom nêf en nicht, +bezonder mooi weertje harrejennig!" mijnheer en mevrouw Van Middelnesse +in het uitstappen behulpzaam is. + +De schooljeugd blijft het "groote spul" aankijken, en, nadat die "heer +met de mavrouw" binnen den winkel zijn, volgen zij nog een eindweegs +de barouchette, waarvan de koetsier door Janssen met de woorden is +ingelicht: "Voar ie moar 't hekke in, kameroad; achter oan de schuur; +'k Hèt beste kleever op dêl." + +Weinige minuten later zitten de voorname gasten vis-à-vis hun +Geldersche verwanten in de pronkkamer der laatsten. + +'t Is er waarlijk zoo min niet. Mevrouw ziet het met +welgevallen. Mijnheer maakt bij zich zelven de reflectie dat het hier +toch inderdaad ijselijk bourgeois is, terwijl de vrouw van Janssen--een +gulle, welgevormde, gezonde Juffer-boerin--voor deze gelegenheid +van boven tot beneden in 't zondagspak, en vuurrood van de eere, +die haar en haar huis weervaart--gedurig, _ja ja_, zegt, en dat de +femilie 't moar veur lief moet nemen, met de betuiging alweder, dat +'t mooi weertje is. Mevrouw Van Middelnesse van hare zijde verzekert +dat zij het wezenlijk allerliest vindt, om haar en haar man zoo +af te wachten, en dat ze blij is nu eens kennis te kunnen maken, +en--dat de juffrouw.... _nicht_ wil ze zeggen ook kindertjes heeft, +nietwaar? _vier_ als ze zich wel herinnert? + +Juffrouw Janssen, die aan haar echtvriend plechtig heeft moeten +beloven om zooveel mogelijk goed Hollandsch te spreken--en dat ook +reeds in praktijk heeft gebracht--roept in 't volle besef van. haar +moederwaarde: + +"_Wát_ mein ie _vier_, mins? mins, 'k hêt 'r _zeuven_!" + +Mevrouw Van Middelnesse is door dien uitval een weinig verschrikt, +en haar verbazing is bijzonder natuurlijk; trouwens _zij_ heeft er +zes, en, waar twee vrouwen met haar beiden dertien kinderen bezitten, +daar ontbreekt het niet licht aan discours. Het kroost der gastvrouw +is naar school; de twee kleinsten--sloapen 'en bietje. + +Neef Janssen, die intusschen wil toonen dat hij zijn wereld zoowel +als zijn Hollandsch verstaat, trekt een blaadje waarop zich twee +karafjes en vier glazen bevinden, naar zich toe, en terwijl hij het +eene karafje vat, zegt hij tot den Hollandschen neef: + +"Lust uwe dat ook in Den Haag? Zuivere bitter! Prebier 't moar is." + +Van Middelnesse bedankt: hij bedankt wezenlijk; heusch, hij vindt +het allerliest, maar hij drinkt nooit iets, _nooit_! + +"Dan zou'k oe man niet wezen," zegt de Betuwnaar; "we hebben hier af +en toe 'en drupke van noode; uwe mot niet noar mien kijke: ik neem +'t altijd tien minuten véur 't êten, en wellui voor ons, we hebben +'t êten al achter de knoopen." + +"Och kom...." zegt de Hollandsche neef die iets leegs gevoelt, en zich +toch meent te herinneren, van een "ham" in den brief te hebben gelezen. + +"Kee sting er op dat we wachten zouen tot gelluu.... uwe d'r waren," +herneemt Janssen, die 'en heele toer met zijn Hollandsch heeft +omdat hij 't ook nooit meer sprak, alleen slechts wanneer hij in den +jachttijd op 't kastêl at: "maar," vervolgt hij: "ik zei, loauwe stil +onze gang goan:--'t was met de kinders, zie je--dan kuwwe best op z'n +Hollandsch nog êns éten. Vader placht altied te zeggen: êt zooveul +da'j van veur af aan weer beginnen kunt." + +"Ah juist!" zegt de heer Van Middelnesse: "Maar 't is waarlijk al te +veel moeite voor.... voor....re mevrouw...." + +"Mein ie Kee....!" vatt Janssen haastig in: "_juffer_ as te blief, +of nicht; we _mevrouwen_ hier niet; allinnig op 't kastêl." + +"Ja juist, _nicht_ wil ik zeggen," hervat de Hagenaar--en tot zijn +gade: "Nietwaar Emilie, dat is waarlijk al te vriendelijk om voor _ons_ +nóg eens diner te houden, heusch, we hadden geen behoefte. We hebben +te E. nog een broodje gebruikt!" + +"O hé ja," antwoordt de gade--_die letterlijk rammelt_: "u hadt dat +_niet_ moeten doen." + +"Allemoal gekheid!"-roept Janssen, "a'j 'en stuk vlei.... vleesch +op de vurk hebt, dan zu'j wel bieten: en lus je't niet, óók goed, +de jongens weten er weg mee.--Toe Kee, loop is noar de keuken, en +zie of ze de eerdappels hoast goar hebben." + +Kee had al lang naar de keuken gewild, en--_loopt._--Bij afwezigheid +zijner wederhelft, stelt Janssen al zijn Hollandsche welsprekendheid in +'t werk, om nicht tot het gebruiken van een glaasje dubbele annies +te verlokken: "Goed voor de frissigheid," betuigde Janssen: "'t was +nog van de letste kroamhistorie: St. Jan 'en joar geleejen." + +Mevrouw is tot Janssens blijdschap niet onverbiddelijk, en zelfs +mijnheer--die heusch nooit iets drinkt--zit in 't einde, evenals zijn +wederhelft, met een ten boorde toe gevulden wijnroemer dubbele annies, +vóór zich. + +Janssen zal dan--veur de gezelligheid--nog 'en klein drupke bitter +nemen: "Nóg êns éten: nóg êns bitter!" + +Tijdens de afwezigheid der gastvrouw vernemen de echtelieden dat +neef Janssen volstrekt van geen fratsen houdt; dat ie niet licht +iets presentieren zal as ie 't niet kwiet wil wêzen; dat ie graag hét +dat ze hum Rijnsche wien schenken; dat ie 'en afgestamden hêkel oan +achterbaksigheid hèt; en doarum Jan Taks--zien buurman, niet luchten +of zien kan; Jan Taks heeft ze achter de mouw zitten.--Weet je, +_hier_! mooie woorden, en knooien in 't geniep. + +De echtelieden vernemen: dat hij--Janssen--onder de ersten van 't derp +wordt geteld, moar, dóárom 't heu.... hoofd niet in den nek sleet: +"Zie je, zelfs as ik minderman tegenkom, dan doei ik zoo" zegt de +spreker, en hij licht de pet--die hij gewoon is ook binnenshuus op +te houden--even van 't hoofd: "moar," vervolgt hij alweder: "wat +niet warken wil, die hét _den duuvel_ oan Janssen gezien. Tegen de +knappe arbeijer, doar zeg ik tegen," en hij licht weder zijn pet op: +"Kom binnen, zeg ik: goa zitten zeg ik, en we proaten as vrinden; +zie je, 'en mins is 'en mins!" + +Nog verder vernemen mijnheer en mevrouw Van Middelnesse--die +natuurlijk neef Janssens principes door _jawels_ en dergelijken hebben +gehuldigd--dat de Betuwnaar zes en veertig mergen land onder de ploeg +hét, en zestien koeien en veertig ossen in de weies loopen; dat er +achter 't huus 'en groote karsenbongerd is, en dat de loate knappers +net giesteren zouen geplukt wêzen, moar--dat ie gezeid had: we zullen +ze loaten, dan kunnen nêf en nicht uut Den Hoag is zat en genogt éten. + +Geen tien minuten later ligt er een hagelwit, ofschoon wel wat krap +laken door nicht Janssen zelve over de tafel gespreid. De huisvrouw +heeft de diepe borden al tellend: da's nêf, da's nicht, da's Janssen +en da's ikke, er mede op nedergezet; naast ieder bord links: 'en vurk, +rechts: 'en lêpel. Aan 't boveneinde der tafel legt ze nog een hoopje +van 't eerste, aan 't benedeneinde een hoopje van 't laatste soort +zilver neer. + +Een bruinroode deerne in profond werkendags-gewaad, met den rooden +halsdoek zeer luchtig over den boezem en verder onder den gestreept +diemiten borstrok gespeld, treedt met een: G'en dag soam!" de kamer +binnen, en zegt, terwijl ze een grooten ronden schotel midden op de +tafel plaatst: "Hier hei'j de soep; z'is heit, heur!" + +"Doar hewwe 't bloazen veur geleerd," zegt Janssen, en tot de gasten: +"Schuuf bij as te blieft." + +De deerne is vertrokken; de gasten hebben zich nader bij de tafel +gezet; Janssen drukt het binnenste van zijn pet tegen het aangezicht, +en juffrouw Janssen doet haar oogen dicht en laat het hoofd op den +linkerschouder zakken. + +Mijnheer Van Middelnesse legt de blanke hand tegen zijn voorhoofd en +bedekt er ten halve zijn oogen mee; het linkeroog kan echter nog genoeg +zien; en het ziet: dat mevrouw al biddende met haar fijn geborduurd +zakdoekje haar bord afveegt, en, dat er een trek om haar mond speelt +als of ze wil zeggen: "Foei ondeugd, je moest ook niet kijken.' + +De maaltijd neemt een aanvang. Janssen noodigt de gasten om zijn +voorbeeld te volgen, en terwijl het Geldersche echtpaar met hun +lepels de soep over den rand van den grooten schotel binnen hunne +borden werkt.... _aarzelen_ de Hagenaars; maar--volgen ten laatste +inderdaad het gegeven voorbeeld. + +Janssen beweert bij 't haastig opslorpen: dat die soep niks +kienderachtig smoakt,--en terwijl hij ten tweedenmale zijn bord vult, +voegt hij er bij: "Kee weet 't wel, en wat mien belangt, _ik_ heb +gezeid: ze motten geen honger lieën, heur ie. Tast toe nêf en nicht, +z'is verechtig niet schroal. Soep is moar buukvulling." + +"O z'is keurig!" zegt mevrouw Van Middelnesse, ofschoon ze haar veel +te vet vindt, maar toch, HE. had honger. + +"Délie! Délie!" betuigt mijnheer, en de verkwikkende spijze doet +hem zóó'n goed dat hij waarlijk vrede met _dat soort van menschen_ +krijgt, en--dan zoo vrij zal wezen nog _tant soit peu_ te nemen. + +Wij zullen het viertal rustig hun middagmaal laten gebruiken, Janssen +even graag alsof het zijn eerste was. Na de soep verscheen er een +groote bak, met kruimige dampende aardappels gevuld; daartegenover +"flankte" de huisvrouw een dito schotel met groote boonen, die, +zooals Janssen beweerde, geen zuigelingen woaren, maar: stonden in +de moag! De groote ham van een "eigen slachts-verken" formeerde met +een diepen bak, waarin zich aan groote dobbelsteenen gesneden en hard +gebraden stukjes rundvleesch bevonden, benevens de gezegde schotels, +die met de boonen en aardappels gevuld waren, een kring, in welks +midden een groote sauskom was neergezet. + +Janssen die maar gedurig bleef verklaren dat hij van geen fratsen +en van geen noojen hield, liet intusschen evenals zijn wederhelft, +geen stil oogenblik voorbijgaan, zonder zijn gasten tot toetasten +te dringen, en wierp nu eens den neef eenige sneden ham op 't bord, +en drong dan weder zijn nicht--die heusch genoeg had--om eenige +dobbelsteenen vleesch naar zich toe te halen, met de vergunning: +"A'j 't niet lust, loat moar liggen!" + +"Hier nêf, drink is; 't is wie.... wijn van 't joar 48, 't beste wa'k +in huus heb." + +Mijnheer en mevrouw werden rood van 't eten! + +In 't einde, daar gaat de deur open, en, mét de deerne van den rooden +halsdoek, die weder een grooten bak met riestenbrij in de handen +draagt, stuift ook een zestal kinderen de kamer in. + +Daar had je 't leven!--Dag voader, dag moeder!" "Wie zin dat?"--"Zin ze +dat uut Den Hoag?"--"Êt gelluu nog ens?"--"Kriegen we ook wat?"--zoo +vroegen de knapen en meisjes, en ze vroegen nog een heelen boel meer, +terwijl de ouders vermaanden en bevolen, dat ze _g'en dag_ mosten +zeggen; dat dát nêf en nicht woaren uut Den Hoag, woar de Keu.... de +Koning woont; dat Willem zien schriefboek is most loaten zien, woar +de meister zoo dukkels: "uitmuntend" op schreef; dat Mieke d'r neus +most afvêgen, en eindelijk, dat ze stil noar buuten mosten goan, met +de belofte: "dan krieg ie allemoal riestenbrij. Vort jongens!"--Daar +stormden ze heen. + +"Allerliefste kindertjes! zoo ongedwongen, zoo sans gêne," verzekert +mijnheer. + +"En zoo gezond!" merkt mevrouw aan; de buitenlucht is toch maar +alles!" (De kindertjes van mevrouw kregen les aan huis, omdat ze met +dat schoolgaan, vooral 's winters, zooveel kou opdeden). + +"Ze kriegen noar beheuren wat ze willen, en ze kunnen _doen_ naar +beheuren wat ze willen!" zegt Janssen: "moar--gehoorzoam da's één, +en geen streken da's twee. Kom nêf nog 'en glêske!" + +"Neen, heusch niet, ik zou bepaald de hoogte krijgen. Merci, merci!" + +"Wát merci!" roept Janssen, en schenkt in; en de neef drinkt het glas +uit, en krijgt _niet_ de hoogte. + +Wat de rijstenbrij betreft, ze moest en zou geproefd worden. Nicht, +Janssen verlangde, in alle nederigheid, toch een goedkeurend woord +voor haar nagerecht, en geen wonder--ze had er drie pinten vet van +room aan ten koste gelegd. + +"As Mei-botter!" zegt Janssen, en mijnheer en mevrouw halen diep adem, +en--terwijl zij met hun respectieve vorken in de rijstenbrij-porties, +welke hun waren opgeladen, pikken en figuurtjes maken, om er dan weder +eens even mee naar den mond te wippen, betuigen zij dat nicht veel te +veel omslag heeft gemaakt, en dat ze er waarlijk verlegen mee zijn; +maar heusch, dat ze anders nooit zulke rijstenbrij geproefd hebben! + +Neef Janssen lacht van plezier dat zijn gasten zoo óver en óver +tevreden zijn, en zegt: "Joa, al zin we Bêtuwslui, we weten nog wel +wat onzen gasten toekumt. Ku'j 't niet op? loat moar liggen! we zulle +danken, en dan--noar den bongerd om kersen te êten, totdat moeder de +koffie goar het." + +Dat mijnheer en mevrouw juist niet extra veel trek in knappers hadden, +vinden wij zoo vreemd niet, maar Janssen, die den boom voor heurlui +gedestineerd had, zei aan Kees den arbeider: dat ie plukken most wat +ie kon in 'en tienponds mande: _die_ most ie moar zetten in de koets +van de lui, onder de veurbank. + +Terwijl het viertal in bedevaart naar de dorpskerk trok,--aangezien +mevrouw zoo graag eens op pa's eersten preekstoel wilde, klimmen--was +het dat Janssen, niet zonder een gevoel van eigenwaarde, aan zijn +gasten de gronden wees, die hem in eigendom toebehoorden. Van de +bedevaart te huis gekomen, zit men al spoedig weder om de tafel +binnen de pronkkamer; de koffie is aangericht, dat heet: een groote +krentenmik staat naast een dito zonder krenten, omringd van een schaal +met ronde beschuit, een halve kaas, een groote kluit boter, benevens +een saucijsworst op een aanval te wachten. Uit de kraan der groote kan +vloeit driftig het bruine vocht in de kopjes: half koffie, half room. + +Of er al genooid wordt, waarlijk men kan niets, of althans maar zeer +weinig gebruiken. Zelfs Janssen gelooft dat 't nog wat vroeg is, +umdat ie hoast niks geen trek het. + +Nu was 't oogenblik daar om eens 't een en ander van Holland te +vernemen. + +"Hebben ze nog al schik met de menisters tegenwoordig?" vraagt +Janssen. "Is 't woar dat ze zooveul muujte hebben um dubbeltjes van +de Koamers te kriegen? Heur is," voegt hij er bij op gewichtigen +toon; "ik bemuuj me weinig met de polletiek, moar, ielk mins hèt +zien begriep, en zie, dan begriep ik: dat ielk stel nije menisters +'en oarige slomp duiten kost, en, a'j ze moar stillekes oan 't ruur +liet, da'j dan 'en oarige som in 't loadje zou houe; 't zou er niet +slechter um goan, went, alle verstand kumt niet in 'en umzien." + +Mijnheer Van Middelnesse is het volkomen eens, en beweert zelfs, +dat hij er niets op tegen zou hebben om--al was 't maar vijf +jaartjes--minister te spelen: _dan_ pensioen!" zegt hij ten slotte, +en knipt met de oogen. + +De Betuwnaar geeft zonder omwegen te kennen, dat nêf uut Den Hoag, as +ie 't um de duiten dee, zien man niet zou wêzen, waarop de Hagenaar +spoedig betuigt, dat hij 't zoo niet bedoeld heeft, en dat hij ook +niet gelooft, dat het er _iemand_ om doen zou, maar--énorm veel +werkzaamheden; 't loon verzoet den arbeid! + +Dit laatste stemt Janssen volmondig toe; _terzelfder tijd_ dat mevrouw +Van Middelnesse aan hare nicht verzekert: Ja wel, dat de koning er +precies zoo uitziet, precies als op de guldens en rijksdaalders. + +De schoonheden van 't vorstelijk 's-Gravenhage met zijn museum en +andere bezienswaardigheden, benevens het heerlijke Bosch, waar 's +Zondags en 's Woensdags muziek is, worden door den Haagschen neef ten +zeerste geroemd. Janssen en de vrouw hebben er schik in, zoo oarig +as nêf d'r over proaten kan. De neef praat waarlijk allerliest, +en--nadat Janssen heeft gezegd, dat ie 't spul van z'n lêven nog +wel is wou zien, moar, dat ie zien mond wel af kan vêgen umdat 'r +toch nooit van kommen kan; nadat mijnheer nog vele redenen vernomen +heeft _waarom_ 't niet mogelijk was, betuigt ZE. dat het anders zeer +aardig zou wezen, wezenlijk.... en nicht....? heusch! wanneer zij 't +eenvoudige voor lief wilde nemen, dat ze dan stellig eens komen moet. + +"Krek! krek! um de schoai is weerum te hoalen!" lacht Janssen. "Met +sint juttemis as de kalver op 't ies dansen, heur ie! Neen, dat +stuuverke zou al roar motte loopen as Janssen hê! hê! in Den Hoag +kwiem!" + +Juffrouw Janssen lacht ook. Mevrouw--aangenaam door Van Middelnesses +goedheid verrast--trekt haar gelaat in een zeer inviteerende plooi. Het +aangezicht van den Haagschen neef drukt diepe teleurstelling uit. + +Wanneer er inderdaad bezwaren zijn, wil hij niet bij zijn invitatie +persisteeren, maar anders, een man als neef Janssen, dient de +residentie, en althans de zee gezien te hebben: "Enfin! enfin! van +harte gemeend!" + +In weerwil dat de huisvrouw onaangenaam gestemd is, dewijl de neef +en nicht willen vertrekken zonder iets van haar ruuting-maal te +gebruiken--welke laatste versnapering in dik geworden zoete melk +met beschuit en bruine suiker bestaat--maakt het Haagsche echtpaar +zich nu weldra tot de afreize gereed; ze zullen toch al laat in de +stad terugkomen. + +Blieven!!?-- + +Onmogelijk! ze moeten morgen naar de residentie terug. Hun kinderen +verlangen zoo zeer en--zij zelven....! + +Da's natuurlik! + +Eenige minuten later heeft er een hartelijk afscheid plaats. Duizenden +bedankjes voor de allerliefste ontvangst! + +"Niks te danken! Moar is weer kommen, heur ie!--Hier, wacht!"--en +mevrouw, die al in 't rijtuig zit, ontvangt een énorm pak op haar +schoot, alsof 't een pompoen is.-- + +"'En mikske!" zegt de gastvrouw, "veur de kienders; 'k hèt 'r veur +gezurgd dat ie 'en moand of wat varsch kan blieven." + +"Wel foei, da's alté!" zegt mevrouw. + +Mijnheer, alvorens in het rijtuig te stappen, drukt nog eens recht +vertrouwelijk neef en nichts handen, en voegt er gemoedelijk bij "Nu, +we zien je toch eens?" + +"Joa, joa, hier a'j weerum kumt!" lacht de dikke neef. De koetsier +ziet achterom, en vraagt: of 't klaar is? + +"Ja," zegt mijnheer. De eerste legt de zweep over de paarden. De +Haagsche vrienden wisselen met de Geldersche, die,--omringd van eenige +hunner telgen voor de deur staan--nog: vaarwels! en dergelijken; +en, terwijl de barouchette door het dorp rolt, duikt mijnheer in het +wagenkussen met den uitroep: "Hê, wat een dagje!" + +"Toch lief! toch hartelijk!" zegt mevrouw, die voor een andere +uitlegging beducht is. + +"O! onbegrijpelijk!" roept de echtgenoot; "die menschen zouden compleet +alles voor je doen; 't is bourgeois, overladen, ja, maar ik mag het +wel eens. Mijn hemel, welk eten! En dan nog zoo'n mik!" + +Mevrouw Van Middelnesse is geheel in verrukking dat Charles het +ernstig meent. De familie, waar ze vroeger juist niet zoo heel veel +van gesproken had, was meegevallen....! + +"Nietwaar, de types van Geldersche gulheid? En weet je,--fortuin; +ja.... fortuin!" + +"Aller_liest_-lieve menschen!" besluit de echtvriend en geeuwt, +en sluit de oogen, en droomt van den berg in Luilekkerland. + + + + + +III. + +STAND EN PARTIJ. + + +'t Is ruim drie jaren geleden dat mijnheer en mevrouw Van Middelnesse +het allerliest-lieve dagje bij neef en nicht Janssen te B. hebben +doorgebracht. De echtelieden zijn sedert het vorige jaar van "de +Boschkant" naar een "minder frequent gedeelte van de stad" gaan +verhuizen, omdat..... omdat het huis wat te klein werd, en twee van +de kinderen school gaan, en de school zoover af is, en--onder ons: +omdat mijnheer verleden zomer een leelijken klap door een mislukte +effecten-speculatie heeft gekregen, en de lieve betrekking eigenlijk +heel weinig geeft, en een ruime woning, die veel minder huur doet--zij +het dan ook verder van 't heerlijke Bosch,--nu wel zoo verkieslijk +voor de zuchtende beurs is. + +Intusschen, men woont op die stille gracht zeer naar genoegen, zeer, +_zeer_ naar genoegen: geen bezoeker komt er, of hij verneemt zulks tot +twee-, tot driemalen toe; en deze, al houdt hij ook boven alles van +een levendigen stand, hij kan zich dat excellent goed begrijpen, zoo +volstrekt geen hinder van gerij.... zoo.... inderdaad allercharmantst! + +Over acht dagen is het de tiende September, en ik doe u zulks weten +dewijl de heer Van Middelnesse op dien dag zijn veertigsten geboortedag +hoopt te vie.... Ja ziet gij, dat woord _vieren_ dát is de quaestie. De +echtelieden, die juist bezijden hun huis een gaslantaarn hebben, +zijn tegenwoordig bijzonder op het schemeruurtje gesteld, iets dat ze +beiden aan den Boschkant abominable vonden. Met die gaslantaarn was +'t ook heel iets anders. + +Ze zitten te schemeren, en mijnheer zegt na eenige oogenblikken +van stilte: + +"Parole d'honneur, Emilie, er op gesteld ben ik niet." + +"Quant à moi," zegt zijne gade, terwijl zij de schouders ophaalt, +"_maar_," laat ze er spoedig op volgen: "we hebben zoo niets geen +pretext: we komen overal ..." na eenige oogenblikken van stil gepeins, +als ontwakende: "Neen, we _kunnen_ 't niet laten!" + +"'t Is moeielijk!" zegt mijnheer. + +"Nancy Lassale plaagde laatst nog," herneemt mevrouw: "dat ik den +tienden September wel als vroeger magnifique voor den dag zou komen, +"vooral nu je die ruime zaal in je nieuwe huis hebt", voegde zij er +bij, en liet er zachtjes op volgen: "Hé, heerlijk, een dansje'!" + +"Er heeft dan toch niemand begrepen, dat we uit een andere oorzaak +dan weelde, naar deze afgelegen kazerne verhuisd zijn," vleit zich +mijnheer Van Middelnesse, en hij mompelt iets later: "Maar die kosten, +die kosten!" + +"Ja 't is waar....," zegt mevrouw; "maar denk eens wat +praatjes....!" En mijnheer, ofschoon hij nog terloops eens herinnert +van hoe weinig ze tegenwoordig moeten rondkomen, hij begrijpt toch +ten laatste, dat ze, voor hun fatsoen, de partij _moeten_ geven. + + + + + +IV. + +EEN BEZOEKING. + + +Vijf dagen na het genomen besluit zitten de echtelieden aan de +ontbijttafel. Er wordt aan de huisdeur gescheld. Eenige minuten +later komt de meid binnen en bericht, dat er een man is, die naar +mijnheer vraagt. + +Hoe zijn naam is? + +De meid moest maar zeggen, iemand, die mijnheer wel kon; uit +Gelderland--"nog al dik, met 'en rood gezicht!" + +Mijnheer Van Middelnesse wordt ook rood, want, terwijl u misschien +aan zekeren neef uit B. denkt, heeft mijnheer slechts het beeld van +zijn Zutfenschen wijnkooper voor oogen, en in diens handen ziet hij +een rood lederen portefeuille, waaruit een rekening ten bedrage van ± +tachtig gulden wordt te voorschijn gehaald, "Ik ben.... we zijn.... Och +die man is zoo langdradig!--Sientje niet thuis.... hoor, niet thuis." + +Den vorigen dag had Sientje een vreeselijk standje met haar mevrouw +gehad, dewijl mevrouw beweerde dat Sientje een appel uit 't mandje +had genomen, 't geen Sientje ontkende; waarop mevrouw haar onder +'t oog had gebracht, hoe 't niet om de waarde van dien appel, maar +om dat akelige liegen was. + +"Versta je, niet thuis!" + +"Bestig mijnheer!" + +Na eenige seconden komt Sientje terug en fluistert op geheimzinnigen +toon: "Dan wil ie mevrouw spreken, maar héchie! hij ziet 'r zoo uit, +en voeten als modder." + +Een blik van verstandhouding tusschen de echtelieden, en mijnheer +verzekert: "dat mevrouw aan haar toilet, versta je, zich aan 't +kleeden is." + +De dienstmeid _ziet_ dat ook en verdwijnt.--Men luistert, en hoort +dat de huisdeur wordt dichtgeworpen. Weder verschijnt de dienstbode +in de ontbijtkamer, en zegt op uiterst gemeenzamen toon: "Afgetrokken, +hoorrie; maar hij komt weerom, straks over 'en uurtje!" + +O die komplotjes, ze geven zoo iets recht vertrouwelijks tusschen +"de lui" en "de boojen"! + +Na 't vertrek van Sientje zegt Charles: dat hem die rekening, vooral +met zoo'n partij, niemendal conveniëeren zou, maar,--dat Emilie, +wanneer hij zelf over een uur werkelijk niet thuis zal wezen, den +wijnkooper maar een anker Bordeaux moet bestellen. + +Mevrouw vindt het onaangenaam om dat bezoek alleen af te wachten; +Charles is immers gewoon om bij het bezoek van den wijnkooper de +loopende rekening met hem te vereffenen. Mijnheer begeeft zich +naar zijn bureau, doch kiest zijn weg door 't achterpoortje van de +binnenplaats en vervolgens de steeg; 't is wel wat om, maar enfin! + +Telkens wanneer er gescheld wordt ontstelt mevrouw Van +Middelnesse. Intusschen zij heeft zich gekleed en houdt zich onledig +met het leggen van papiertjes, waarop de namen der dessertgerechten +zijn geschreven, want het dessert komt overmorgen dadelijk op tafel. + +"Hier de noga in 't midden, zóó links en rechts de ananassen,.... hier +de chipolata,.... daar de rumgelei,.... Gud! daar schelt ie!" + +Sientje heeft in last "om dien mijnheer, dan maar in de voorkamer te +laten", en de dienstbode brengt de boodschap: "Hij is 'r." + +Mevrouw laat zich nog een beetje wachten. In 't einde vermant zij zich +en stapt--met het fatale denkbeeld van geen geld voor een rekening +te hebben--naar de voorkamer. + +Alvorens haar hand aan de deurkruk te slaan, aarzelt de dame, +doch--daar treedt ze binnen, en terwijl haar een: "Wel nicht hoe geet +'t? doar hei'j me dan nou!" in de ooren klinkt, ziet zij tot haar +overgroote verrassing, in stede van den wijnkooper, haar Betuwschen +neef, die haar de ruwe groote hand gulhartig heeft toegestoken. + +'t Is niet te verwonderen dat mevrouw wat verbluft ziet en een weinig +verward is. + +"Wel, ben u het!....." zegt zij, "Ik dacht,.... Wel hoe vaart u?" en +zij laat zich de fijne vingers door de forsche hand van den Betuwnaar +drukken. + +"Ik--springlêvend zoo a'j zien kunt!" is het antwoord: "'En mins roept +krek zoolang Poasch tot ie kumt, en doar bin 'k nou in Den Hoag, en +wil dan alêvel de schoai bij ou is weerum komme hoalen.... En wel de +complimenten van de vrouw!--Jong, wa'n ding van 'en stad is dien Hoag!" + +"Wel heden! wel! wel!" zegt de nicht, en ze herhaalt nog wel zesmaal: +wel! wel! en wijst naar een stoel en zegt: "u zult toch plaats +willen nemen!" + +De neef heeft er niemendal op tegen: hij had de familie eerst aan +den Boschkant gezocht, en--na hun tegenwoordige woonplaats te hebben +uitgevonden, nog een uurtje kunnen rondwandelen. Janssen neemt plaats, +en zegt, dat hij um de verrassing zien noam niet genuumd en ook niet +veuruut had schrieven willen. Sanne-Kee had al gezeid dat nêf en nicht +vremd zouen opkieken. Sanne-Kee hield eiges veul van verrassings, +en doarum had ze dan ook weer 'en groote krintemik meegegeven, +'en zwoare: ze lag in 't veur.... in het voorhuis. + +Was het zien van den Betuwnaar in plaats van den wijnkooper voor +mevrouw in de gegeven omstandigheden inderdaad een uitkomst geweest, +nu zij vernam dat de gulhartige man, die waarlijk nog een mik had +meegebracht, zoo gedwoald en nog een uur had rond moeten loopen, nu +gevoelde zij, ondanks een pijnlijk iets over de verwantschap, toch ook +iets dankbaars, dat ze lucht geeft in een: "Wie kon dát nu ook denken." + +Doch zie, daar gaat Ds. A. de ramen voorbij.... Huisbezoek!.... Hij +schelt!.... Sientje zal hem in de kamer laten!--dáár zit de neef, +die niet zal verzwijgen dat hij nêf is; daar zit hij met zijn volroode +aangezicht en rosgele haren in zijn duffelsche jas met beenen knoopen, +nog altijd met zijn vreemdvormigen hoed tusschen de knieën geklemd; +daar zit hij, en de pijpen van zijn blauwlakenschen broek zijn van +onderen omgeslagen--umdat 't op stroat zoo smerrig was--terwijl de +grijze wollen kousen, die ten deele zichtbaar zich in de breede +riemschoenen verliezen, met de laatsten op het fraaie tapijt een +droevige vertooning maken. + +"Och, wil u maar liever mee naar de huiskamer gaan?" zegt de dame +haastig, terwijl zij ijlings opstaat: "Ik heb.... we zullen.... we +drinken daar koffie weet u." + +Janssen begrijpt niet juist waarom hij al zoo aanstonds weder +verhuizen moet. + +"Wat mien schêlt, ik zat hier best," zegt hij langzaam, doch, op +een herhaald en dringend aanzoek zijner nicht, volgt hij met een: +"Woar mo'k dan wêzen?" de dame, die niet door de gangdeur, maar door +een binnendeur met hem de kamer verlaat. + +Nauwelijks heeft Janssen de huiskamer betreden, of mevrouw, vreezende +dat de komst van dominee haar zal bericht worden, en Janssen daardoor +de reden der vlucht uit de voorkamer vermoeden zal--verwijdert zich +spoedig. + +"Wat kiekt ze schichtig," denkt de Betuwnaar, en terwijl hij de +kamer in 't ronde ziet, valt zijn oog op een pampierke, dat op den +grond leit. + +"Dat kos ik tusschentieds wel is oproapen!" meent Janssen, en hij +doet het, en--willens of onwillens leest hij: + +"Mevrouw. Volgens uw geëerde order zal ik zorg dragen dat de bestelde +gerechten overmorgen ter tafel zijn; voor de getruffeerde fezanten +verzoek ik u kapoenen in plaats te willen nemen, aangezien ik tot +heden geen fezanten ontvangen heb. Verblijve Mevrouw! Uw Dw. Dienaar +Paulet Mr. kok en pasteibakker. + +"Da's spietig," denkt Janssen: "ha'k 'et geweten dan ha'k 'en poar +vette kiepen kunnen meebrengen. 't Liekt hier vetpot te wêzen: 'en +huus van geweld; meubeloazie niet min; heel andere stoel' as bij ons +in de woonkoamer.... Wat bin'k wiet van die woonkoamer weg.... Veur +plezier!.... Wat zal Kee 't eenig hebben.... en de kienders!!--'t +Is hier een doodsch uutzicht op dat binnenploatske.--'k Wou da'k de +kallekoenen bij ons op het arf zag loopen...." + +Janssens overpeinzingen verliezen zich in 't onbestemde 'k weet niet +wat, maar eindelijk ja, eindelijk bromt hij vrij dof in den baard: +"'k Bin veur plezier in Den Hoag!" Dat was ie! + +Ongeveer een half uur nadat mevrouw de kamer verliet, komt zij terug +en betuigt haar leedwezen dat zij u "u" zoo alleen heeft moeten +laten, maar ziet u, er was iemand gekomen, die haar noodzakelijk +spreken moest. + +"'t Hét niks te beteikenen nicht," zegt Janssen: "zoaken goan veur. En +hoe geet 't oe man, en hoe moaken 't de kienders?" + +Onder het zetten en schenken van een kopje koffie verhaalt mevrouw +al wat de neef verlangt te weten, en onderzoekt hoe "u" tot zoo'n +reis heeft kunnen besluiten, en wat nu eigenlijk uw plannen zijn. + +'En buutenkans in den olie, en 't gezoanik van Sanne-Kee, dat ie nou +is goan most, hadden Janssen doen rezelevieren um Holland dan ook is +te bekieken: "Bof, recht uut noar Den Hoag," besluit hij: "'k meinde +nêf en nicht Middelnes zullen mien wel zeggen, hoe 'k 't beste goan en +wa'k 'r zien mot. Alêvel _hier_, hei'j vroeger gezeid, was 't meeste +te kieken: en zie--nou mot gelluu mien dan de weg moar is wiezen." + +Mevrouw gevoelt bepaald iets draaierigs, en verzekert na een +onbeduidend discours over het smeren van een boterhammetje, en de +duurte van "die boter!" dat ze maar zeer zelden uitgaat; dat zij +ijselijk veel last van hoofdpijnen en Van Middelnesse het tegenwoordig +erg druk op 't bureau heeft, terwijl zij er bijvoegt, dat Charles met +al zijne lastpostjes, ohé, haast geen oogenblik vrij is; en--schouder +ophalende--dat er, ja, een museum.... maar anders in Den Haag toch +weinig te zien valt. + +Heer! dat loatste kan Janssen zich niet begriepen; en--als zijn nicht +hem verder verhaalt, dat zij het alleraangenaamst zou vinden indien +"u" bij ons bleef logeeren, maar dat zij heusch niet weet waar ze u +een slaapplaats zal aanwijzen--behalve op een naar zoldervertrekje; +dan denkt Janssen: "Hè'k van z'n lêven: 'en huus as 'en kark! + +Ten slotte, bij het beleefde aanbod der nicht, dat "u" toch in +alle geval dezen middag moet blijven eten, maar--heel eenvoudig, +doodeenvoudig! want, entre-nous, dat zij, na zekere financiëele +omstandigheden genoodzaakt zijn om zuinig, zeer zuinig te +leven.... zegt Janssen: "Wel, wel!" en denkt aan 't briefje van +Mr. Paulet, aan fezanten en aan kapoenen. + +"As'k oe overlast doei dan kan 'k wel in 'en logement goa-gaan," +is zijn antwoord; maar: + +"Heusch niet; neen heusch niet!" + +Tot aan de thuiskomst van mijnheer Van Middelnesse geniet Janssen het +fraaie uitzicht op het binnenplaatsje der residentie, en bovendien +het gezelschap der nicht die,--wanneer Janssen van het dorp spreekt, +waar zij haar vroegste kinderjaren heeft gesleten, en dat haars +vaders eerste plaats geweest is,--daarvoor vrij wat minder sympathie +aan den dag legt dan drie jaar geleden toen zij het lieve dagje er +doorbracht. Ook de kinderen, die niet school gaan, hebben den Betuwnaar +eenige oogenblikken hun bijzijn geschonken. Hun mama heeft met een +stoute vermijding van het woordje _neef_, de lieve bleekneusjes, +die keken alsof ze vies van dien man waren, gelast om hem te vragen: +"hoe vaart u?" en om eens gauw een handje te geven. + +Emieltje heeft "ajakkes" gezegd, en Lieze heeft gehoorzaamd maar is +met een fluisterend "bah hoe ruw!" spoedig teruggeloopen, terwijl +de beide andere spruiten zoo in 't oog loopend om "de gekke praat" +van dien man hebben gelachen, dat mama sito den aftocht bevolen heeft. + + + +De Haagsche neef is thuis gekomen--erg laat;--(hij had op 't bureau +een knipbriefje van mevrouw ontvangen). Waarlijk op 't eerste abord +weet hij niette.... wie hij 't plezier heeft vanne.... Ah zoo, ja +juist! ja--ja wel: 't is al lang geleden, maar, hij herinnert zich toch +dat hij met zijn vrouw--toen ze zoo graag haar geboorteplaats wilde +bezoeken, eens een achtermiddagje bij "u" heeft doorgebracht. Hij +vindt het recht vriendelijk dat "u" de moeite heeft genomen van hier +een bezoek te brengen, en dat.... dat het regenachtig weer blijft; +enne wáár of "u" gelogeerd is? maar--dat "u" toch stellig moet blijven +eten à la fortune du pot; wel zeker, wel zeker! + +Voor de kinderen wordt het een feestdag. Mama heeft goedgevonden dat +ze alleen op de kinderkamer zullen eten. Sientje krijgt de handen +ruim, want mevrouw heeft gezegd: "Sientje 'k zal zelve wel dekken, +omdat mijnheer met dien man iets praten moet." + +'t Geen er echter tusschen dien man en mijnheer wordt verhandeld is +van zeer weinig belang, want mijnheer handelt bijna uitsluitend over +het weinig belangrijke dat de residentie bezienswaardig oplevert. + +"Moar de standbeelden van Willem de Zwieger te peerd en te voet?" meent +Janssen. + +"Ja--ah ja! die zijn niet onaardig," zegt Van Middelnesse: "ja, die +moet u zien;" en mijnheer heeft een allerliest plan geformeerd. Ziet u, +morgen is hij den geheelen dag--letterlijk den geheelen dag--bezet; +hoe gaarne ook, hij zou "u" niet _kunnen_ vergezellen, maar straks, +na 't eten, tegen den avond, dan zal hij 't genoegen hebben om de stad +eens met "u" rond te gaan: 't is dan, met het gaslicht, alleraardigst +op straat, en de standbeelden ziet men evengoed als bij dag. + +"Komaan," vervolgt de gastheer, nadat hij even voor 't venster gestaan +en--trommelende met zijn blanke vingers op een der ruiten--van mevrouw +eenige fluisterende woorden heeft opgevangen: "komaan, u moest in +elk geval dezen nacht maar onder ons dak blijven; mijn avond wijd +ik u gaarne, en morgen.... morgen ziet u"--peinzende--"morgen heb +ik misschien wel iemand, die u--och, voor een bagatel, den weg zal +wijzen. Ik voor mij--ja, 't is ook waar, Emilie--overmorgen vroeg +moet ik absoluut--absoluut naar Amsterdam." + +Ze woaren wel wat vremd en stief die minsen, redeneerde Janssen +bij zich zelven, moar, ze wouen toch doen wat ze kosten; 't was +ook wat straf om zoo moar oan te kommen: _zij_ hadden indertied +_geschreven_. Zie, ze kosten ook niet ruuken, dat hij plan had um' +en dag of drie te blieven. Sanne-Kee hieuw van verrassings, moar, +ieder mins deed dat zoo niet. Um nêf en nicht nou veur 't heufd te +stooten en nog 'ens van 't logement te sprêken, neen, dat goeng niet; +ze woaren toch vrindelik; dat briefke van die Paulet kos wel 'en oud +briefke wêzen; dag of datum had 'r niet opgestoan. + +"Nou nêf en nicht, dan neem ik de bretaliteit um van oe oanbod +gebruu-bruik te maken," spreekt Janssen, "en as 'k oe niet genier +dan za'k 'r moar rond veur uutkommen da'k 'r mergen nacht nog oan +wou knoopen, um overmergen--jong dat treft oarig--met ou soam noar +Amsterdam te goan!" + +"O.... o.... wel zeker!" zegt de Haagsche neef, terwijl hij vreeselijk +hard zijn neus snuit, en zijn echtgenoote kan, terwijl ze haastig +naar buiten ziet, om 't fatale, een glimlach niet weerhouden. + +Janssen had wel 'en drupke bitter gelust--moar ... da's zeker niet +Hoags. + +Heusch, mevrouw heeft woord gehouden: er is geen de minste +omslag met het eten gemaakt--al was 't _haar_ ook inderdaad wat +schriel voorgekomen en gevoelde zij vis-à-vis dien gullen man iets +verlegens--Charles had 't zoo gewild, en Charles..... Charles mocht +ook geen last van haar bourgeoise familie hebben. + +Mijnheer gaat zelf om wijn te halen, keert met een flesch terug, +ontkurkt hem en schenkt: + +"Heer, Emilie, nu heb je bier in plaats van wijn uitgezet." + +"Bier! hemel, en neef zal liever wijn drinken; maar anders, dit +bier...." + +Och neen, Janssen is er best mee te vrêje--aldat 'r ook veur geen +cent kerrazie in dat bier zit, en dat ie, as den brouwer _hum_ zu'k +bier leverde, zou zeggen: drink gij dat eiges. + +Dat de moagen van nêf en nicht in de verloopen drie joar zin +ingekrompen, dát geleuft ie veur vast. Munjesmoat, de schottels zin +lêg, en, nêf zeit nog wel, dat ie "veel heeft gegeten." + +Na 't diner wordt de Betuwnaar verzocht om mee naar mijnheers kamer +een sigaar te gaan rooken; men behoeft dan niet bij 't tafelafnemen +te zitten--gegeneerd met zoo'n meid! + +"Goed nêf!" zegt Janssen, alschoon ie verlangt om is buuten te kommen. + +En op mijnheers kamer rooken en praten de neven, en de Haagsche +neef vindt het denkbeeld wel alleraangenaamst om overmorgen samen te +reizen, doch geeft ernstig in overweging, of het niet veel geschikter +zou zijn, dat u--altied u--dat u van hier op Rotterdam ging, om en +passant de interessante plaatsjes Delft en Schiedam te bezoeken: +"Delft, o Delft! daar heb je al je historische herinneringen, tot de +trap toe waar Prins Willem de Eerste...." + +"Joawel, zooveul as deur Baltesar Gerards van kant is gemoa.... maakt," +vult Janssen aan. "Krek zoo, dus zou ie meinen da'k erst Delft most +nemen....?" + +"Zeker! heel zeker!" En Van Middelnesse ontwerpt inderdaad een zeer +goed reisplan,--doch Scheveningen, Scheveningen vergeet hij! + +"Moar 'k wou ook de _zee_ zien," herinnert de Betuwnaar, + +"Da's waar, da's waar ook!" Welnu, de cicerone, die Janssen morgen +zal geleiden, moet hem ook naar de zee vergezellen. "Ziet u, eerst +'t museum; daarna 't paleis; dán Scheveningen,--u zoudt er kunnen +eten, desnoods; dán weerom; het kanaal; 't bosch; de oranjezaal; +enfin, dan is u 's avonds weer thuis, kunt rustig uitslapen en den +volgenden morgen met frisschen moed per eersten trein naar Delft!" + +Janssen vindt het erg spietig dat nêf 't mergen zoo druk hét--moar, +'t is nou niet anders; en nÚ--nu de lantaarnopstekers juist hunne ronde +beginnen om de in schemer gehulde stad te verlichten, nu zegt Janssen: +"Hê joa!" went Middelnes hét den veurslag gedoan, um nou moar is op +te stappen." + +In de gang gekomen ontvangt de heer des huizes van het loopmeisje de +tijding, dat zij de juffrouwen Lamfer--waar nooit belet voor is--heeft +binnengelaten. Van Middelnesse had reeds zijn hand aan den deurknop +geslagen om even te zeggen dat zij uitgingen, doch, haastig, alsof +hij zich brandde, trekt hij de hand weer terug, en fluistert den neef +in het oor: + +"O foei! dan kwamen wij in 't geheel niet de deur uit. Kom maar, +eer men ons hoort." + +"Allo maar," zegt Janssen, en volgt den neef buiten de woning +en--bezichtigt Den Haag bij gaslicht, terwijl zijn voorname geleider, +met een avondhoed, die hem diep op de oogen drukt, zorgvuldig de +drukke straten vermijdt, omdat--omdat er haast geen doorkomen aan is. + + + + +V. + +DRIE SLAAPVERTREKKEN. + + +De avond is voorbij. De klepperman roept: "Elf hèt de klok!" + +Mijnheer Van Middelnesse ligt in 't groote ledikant. Mevrouw zet +papiljotten. + +"'t Is onaangenaam, recht onaangenaam, zulke familie!" + +"Maar hemel, Charles, hoe kan ik het helpen." + +"Je hadt nooit op het dwaze denkbeeld moeten komen om zulke familie +te bezoeken." + +"Je bent immers mee geweest, en vondt ze toen allerliest lieve +menschen." + +"Gul, ja bespottelijk gul; maar dom--weetje dom, anders zou zoo'n +man niet hier zijn gekomen." + +"Ja, Charles, 't spijt me." + +"Als ie 't in de hersens neemt om ook overmorgen te willen blijven, +dan.... dan.... dan smijt ik hem de deur uit; of zie je, ik blijf +in m'n bed liggen en kun jij met je lieve familie, alleen de partij +houden en m'n jaardag vieren." + +"Wees toch niet boos Charles, 't is immers niet _mijn_ schuld, +'t Is waar, Janssen had wijzer moeten zijn of althans zich een +fatsoenlijker kleeding aangeschaft en zich op 't Hollandsch praten +wat toegelegd moeten hebben. 't Spijt me lieve, maar waarlijk ik kan +het niet helpen, en zelfs ofschoon het mij hinderde--heb ik hem niets +geanimeerd en zooveel mogelijk mijn best gedaan om hem voor kinderen +en meiden onzichtbaar te houden." + +"De heele buurt zal weten dat wij er klompenfamilie op nahouden." + +"Neen Charles, zelfs de meiden weten het niet, want, Sientje kon niet +begrijpen dat die man, zooals ze zeide, van nacht hier logeeren moest." + +"En 't is ook aan jou, Emilie, om te zorgen dat het geheim +blijft!--Gelukkig! morgen gaat hij al vroeg op 't pad om niet voor +'s namiddags terug te komen; dán naar mijn kamer en den volgenden +dag, coute qui coute zal hij de reis weer aannemen.--'k Wou wel eens +weten of Smits, dien wij van avond ontmoetten, mij herkend heeft. 't +Is een fatale positie. Er zijn standen in de maatschappij, Men moet +zijn fatsoen toch.... bewaren. Zie.... je.... fatsoen...." + +Mijnheer geeuwt geweldig. + + + +Op een zeer nietig en pover gemeubileerd zoldervertrekje ontdoet +zich de Betuwsche neef, bij 't schijnsel van een olielichtje, van +zijn Zondagsche kleeren. Janssen geeft weinig um proal of pracht, +'t kamerke is best genoeg; in die bedstee zal ie wel sloapen. + +Alschoon 't hum hier bij nêf en nicht perjen niet mee is gevallen, +zoo gleuft ie toch dat ze doen wat ze kunnen. Sanne Kee had 'r geen +verstand af, moar--tegenwoordig hiewen de minsen d'r weinig af um +zoo op 't lief te worden gevallen; veural niet bij steelui; en kiek, +nou hadden ze 't nog iengeschikt dat ie logeeren kos; nêf was toch +eiges met hum rondgewêst; 'en bietje stief, en arg munjes-moat moar +anders.... + +Janssen hoort gerucht; men komt de zoldertrap op. Twee personen +naderen zijn kamertje.... neen, naast het zijne schijnt een ander +vertrekje te wezen;--men gaat er binnen. + +Een vervaarlijk gegeeuw--zulk een waarbij de geeuwer zich schrikkelijk +uitrekt--treft het oor van den logeergast, en de woorden volgen al +geeuwende: "Hé, lekker naar bed!" + +Janssen houdt zich stil, want zie, dat was arg geheurig, krek asof +ie d'r bij was. Zeker sliepen doar de meides, en was 't 'en planken +beschotje dat zien kamerken afschei. + +Onmiddellijk na de ontboezeming der geeuwster, klinkt het +fluisterend--nochtans voor Janssen zoo duidelijk alsof hij er bij +staat: + +"Je moet niet zoo hard praete; die man laeit hier naas, en 't is zoo +'ehoorig." + +"Nou," klinkt het antwoord--dat nu insgelijks op fluisterenden toon +wordt gegeven: "'k zou me voor zoo'n Gelderschen ham ook zeneeren! In +ieder geval wed ik dat ie al ronkt as 'en os." + +"Heb jij 'ewete dat onze lauï van zoo min benne?" fluistert het +kindermeisje. + +"Neen, maar ze willen 't niet weten," zegt Sientje: "eigenlijk kan je +'t wel zien." + +"Jae," herneemt de jongste; "want van meet af heb ik ezaid dat mijnheer +zoo op den blikslaeger bij ons in Schevelinge laijkt." + +--"Ben je gek!" + +--"Neen, en nou wil ik den blikslaeger toch raeis vraege of die +famielje van mijnheer is. Haij dáér is 'n aeige neef." + +"Ze mosten zich schamen!" oordeelt de oudere dienstbode, maar voegt +er ook bij: "nou dat doen ze ook niet zuinig; toen domenie kwam van +morgen, toen was ze met neefje gevlogen, nog eer dat dominie 'en voet +binnen de koamer had." + +"Ze waere bang dat wellaui 'oore zouwe dat haij ze _neef_ en _nicht_ +noemt, maer 'k 'ep 't tweemael 'ehoord; en dat zaeit ie zoo gek, +hê hê, _nêf_ zaeit ie," lacht het meisje. + +De oudste lacht harder. + +"Stil toch," zegt de jongere. + +"Wat kan 't mijn schelen!" herneemt de oudste: "dan hadden ze hun +mooien _nef_ maar op de lozeerkamer moeten leggen; maar zie je, +die hadden ze kwazie niet. Mevrouw wou me maer wijs maken, dat 't +'en boer was daar ze vroeger altijd de boter van kregen, en die z'n +schaapjes op droge had; ze wou dien man, zei ze, de kosten van 'en +lozement sparen en had 'm daarom het kamertje gegeven." + +"'t Is al 't minste wat je ebbe kan, zoo'n Geldersche boer!" zegt +de kleine, "en z'n praete! je ebt nooit zoo'n aekelig praete +'ehoord!--Waer is me mus?--O, dankie." + +Na een oogenblik van stilte: "'t Zou wel aerdig weze as ie overmorge op +mijnheers jaerdag bleef; jae, 'k lachte me slap as ie aen de partaij +moest zitten." + +"Ze benne d'r wat bang voor, hoorie!" verzekert Sientje: "maar, toen +ik van avond langs mijnheers kamer kwam, toen hoorde ik ook toevallig +hoe hij hem beduidde dat ie overmorgen maar uitrukken moest; voor +mijn part gaat hij al morgen, want, met z'n straathanden draagt ie +emmers vol drek op de kleejen, en fooien, nou, daar lijkt ie wat naar!" + +Gegeeuw! Gestommel! 't Verschuiven van een bedstee-gordijn! Gekraak; +tweede gekraak! + +--"Nacht Aagchie!" + +--"Sientje slaep wel!" + +Stilte! + +Binnen Janssens vertrekje liggen de Zondagsche kleeren op een stoel; +de eigenaar er van bergt zich zelf in een vochtige bedstee. + + + + + +VI. + +DEN ANDEREN DAG. + + +Nog maar even waren de echtelieden Van Middelnesse beneden, of ook de +Geldersche neef treedt de ontbijtkamer binnen. Hij was al 'en poar +uurkes opgewêst, en had moar vast 'en stroatje rondgeloopen.--Neen, +al te best gesloapen had ie niet; moar anders--'t bed was goed gewêst. + +Joa wel, joa wel, Janssen docht 'r wel oan dat de man die 'm de weg +zou wiezen, over 'en half uurke kommen zou. 'En klein stukske brood +zou ie vatten, moar anders--honger had ie geen spier, en--en--heur +is, _hie_ had gemeind dat ie bêter zou doen van nou moar afscheid te +nemen: 't was veul gemekkelikker dat ie, noa alles gezien te hebben, +van oavend moar op de spoor noar Delft goeng zitten, zie dan was ie +mergen inéns woar ie wêzen most, en gauwer weer thuus; zie, went hij +_verlangde_ toch ook. + +Mijnheer de neef moest ook erkennen dat u eigenlijk zóó oneindig +verstandiger deed, maar anders--dat 't hem hoogst aangenaam zou +geweest zijn, indien u 't nachtje er aangeknoopt en 't avondje +nog--doodfamiljaar--"bij ons" had willen doorbrengen; in ieder geval +moest u toch nog een boterhammetje nemen, men diende zich toch voor +de reis te versterken; en mevrouw vindt alles precies als mijnheer, +en gaat naar 't buffet; krijgt een stukje komijne kaas en presenteert +het den neef, maar: + +"Dank oe, neen dank oe." + +De cicerone wacht in de gang. + +Het afscheid der wederzijdsche familie wordt binnenskamers recht +hartelijk; Van Middelnesse zegt zelfs, dat hij _neef_ een goeje reis +wenscht; mevrouw hoopt dat neef de familie wél terug zal vinden, +en mijnheer voegt er nog bij: + +"Als u soms van plan mocht veranderen, ons huis staat voor u open, +hoe langer hoe liever;--van de treinen dat weet u. Die waarmee u gaan +wilt naar Delft is om kwart _voor achten_...." + +"Dank oe wel ... kertier d'r over," zegt Janssen: "'k hét 'en buultje +segoaren gekocht en doar steet 't allegoar op." + +"Ah juist, precies, maar--altijd beter een kwartier te vroeg dan +'en halve minuut te laat," meent Van Middelnesse. + +"Gezondheid! de vrede, en 't beste met oe kienders!" wenscht Janssen +nogmaals, en--hij stapt de gang in. + +'t Is zeer toevallig: Juist kwam Sientje de kamer voorbij. + +"Kom gij is hier, dern!" roept de vertrekkende logeergast, en, +terwijl hij een gulden uit den zak haalt en die der naderbijkomende +deerne in de hand stopt, voegt bij haar fluisterend toe: "'t Is geen +ham en geen os--loat oan oe kameroad moar is kieken, of ie op den +bliksloager liekt." + +Met een kleur als scharlaken, zegt Sientje: "Dank uwe wel!" + +Een laatst vaarwel wordt er tusschen de mannen +gewisseld. Gelukkig! Janssen laat het "nêf" achterwege. Daar treedt +hij met zijn geleider de straat op, en--terwijl de Gelderschman op +'t vragen van den vreemdelingen-bloedzuiger kortweg bericht: "Noar +'t bosch en de zee!" wrijft Van Middelnesse zijn blanke handen; +keert naar zijn eega terug, en zegt vol verrukking: + +"Boven verwachting! 't Is alsof me een steen van het hart is gevallen." + +"Ja, ik dacht stellig dat hij ten minste van avond terug zou komen," +is 't antwoord van mevrouw, en ze voegt er nog bij: "'t Deed me +erg veel pleizier Charles, dat je den goejen man nog zoo'n beetje +animeerde. Dag lieve!" + +Emilie geeft Charles een zoen. + +"Hoor eens," herneemt de "lieve" die zich gaarne den zoen laat +welgevallen, den zoen, die hem verzekert dat hij wél heeft gehandeld: +"hoor eens, er zijn standen Emilie; familie of geen familie, zooveel +men vermag moet men zijn stand bewaren, en men gooit hem al aanstonds +te grabbel door zulke menschen in zijn huis te ontvangen; _ik_ zeg +Emilie, daar zijn standen in de wereld, en, eenmaal op deze hoogte, +behoort men zich niet te verlagen." + +Juist! er zijn standen in de wereld en men behoort zich niet te +_verlagen_.... + + + + + +VII. + +MAAR. + + +Ruim een jaar nadat Janssen van zijn uitstapje te huis is gekomen, en +aan zijn Sanne een weinig anders dan van 't grootsche der zee heeft +verhaald, met de bijvoeging alleen, dat ie niet kan begriepen, hoe +'en mins die dukkels de groote zee ziet, kleingeistig kan wêzen,--ruim +een jaar na die thuiskomst, ontvangt de Betuwnaar tegen den avond +een brief van den volgenden inhoud: + + +Zeer Waarde en Hooggeachte Neef! + +Terwijl wij ons steeds met het meeste genoegen den dag onzer +eerste kennismaking herinneren, en ons met niet minder genoegen uw +aangenaam bezoek ten onzent te binnen brengen, betreuren wij het +inderdaad dat wij niet nogmaals de voldoening mochten hebben om u +in onze woning te ontvangen. Hoe bijzonder uw komst ons op zich +zelf ook verblijden zou, wij moeten u echter ronduit verklaren, +dat wij niet in staat zouden zijn, om u een voegzaam nachtleger +aan te bieden. Weet, zeer waarde Neef, dat wij sedert ons laatste +samenzijn een andere en veel kleinere woning hebben betrokken. Een +samenloop van omstandigheden--inzonderheid door de u bekende, laatste, +en algemeene financieele crisis veroorzaakt,--deed ons besluiten om +tot deze en meer andere bezuinigingen over te gaan. De schrikbarende +daling der effecten waarop ik vertrouwde, en tot aankoop waarvan ik +zekere gelden gebruikt had, brengen mij zelfs in dezen oogenblik in +de bitterste verlegenheid. Zeer ongaarne zoude ik mij in dezen, tot +iemand anders dan tot u wenden, die, behalve de familiebetrekking, +waarin u tot mijne vrouw staat, ons de bewijzen uwer sympathie +zoo dikwijls en op het duidelijkst hebt geschonken. Ik neem dan +de vrijheid, zeer Geachte Neef, om u beleefdelijk maar dringend te +verzoeken, mij de som van tweeduizend vier honderd gulden tegen een, +door U te bedingen interest te willen leenen en zoo mogelijk binnen +drie dagen toe te zenden. De eer en het geluk mijner familie hangen +in deze van uwe beschikking af. Stel mij wat ik u bidden mag niet te +leur; verblijd mij met de toezending van de gelden, en geloof dat ik +altijd zal blijven Hooggeachte Neef! + +Uw zeer Dw. Dr. en Neef, C. Van Middelnesse. + +'s Hage, 3 Nov. 18.. + + +PS. Verzoeke onze hartelijke groeten aan uw waarde echtgenoote, +onze nicht, en uw lieve kinderen. + + +En de Geldersche neef--hij ging is kuieren; en 't goeng krek in zien +borst asof 'r twee oan 't kibbelen woaren; neen--joa--neen--joa! + +Toen Janssen thuus kwiem vond moeder dat ie stil was. + +Véur 't noar bed goan las ie 'en kapittel uut den Biebel. 's Nachts +sliep ie gerust; en 's anderdoags--toen sloot ie twee pampierkes +van duuzend, en vier van honderd in 'en brief, en schreef 'r de +woorden bij: + + +"Met groete.--Verzoeke kwitantie.--In effect speculeere is +gevaarlijk. In groote haast. + + +Uw Dw. Dienaar, G. Janssen. + +B. 4 Nov. 18.. + + +Zoo deed de Betuwsche Neef. En Van Middelnesse--hij lachte toen hij +die uitkomst ontving. En zijn gade, ach, ze kreeg zoo'n vreeselijke +hoofdpijn dat zij inderdaad werk had om haar oogen _naar boven_ +te slaan. + + + + + + +EENE ZOOGMOEDER + + +Het is stil in het vertrek waar wij onzen lezer binnenvoeren. + +Stil! zeer stil! + +Alleen het eentonig getik der fraaie pendule die, in het midden van +twee bronzen engeltjes, op den schoorsteenmantel prijkt, breekt die +stilte af, of, doet haar des te sterker uitkomen. + +Een zwaarlijvige vrouw met een goedig gelaat, zit op den achtergrond +in diep gepeins..... Zóó diep, dat ze er geheel in verloren is. Naast +haar staat een voorwerp dat aan "'t begin" doet denken, een meubel, +dat met een kleed werd omhangen, waarvan de kleur die der hope is; +een meubel, 't welk op de koontjes der verloofde maagd niet zelden +een blosje te voorschijn roept en den jongen man het hart met hoop +voor de toekomst vervult; een meubel, dat voor de eerste maal in +zoo'n stille rustige kamer geplaatst, doet lachen en roemen, en voor +de.... maal [34] daarbinnen gebracht--er zijn uitzonderingen--doet +voorhoofdrimpelen en grommen. + +Bij die zwaarlijvige vrouw staat een meubel, waaraan men van buiten +heel wat geweld pleegt; dat meestal ontzettend gesleurd en ijselijk +getrapt wordt om het inwendige tot rust te brengen; een meubel, 't welk +die zwaarlijvige gaarne, al ware het ook voor de twintigste maal, weder +gevuld ziet; gevuld, omdat die vulling in een ongewoon nauw verband +staat met de gevuldheid van haar tamelijk grooten knipbuidel; terwijl +het ten laatste gevoeglijk de tweelingzuster der braadkindermachine +mag genoemd worden, die men in de wandeling: een vuurmand noemt. + +Ja, wij bevinden ons binnen een kraamkamer, die met de grootste zorg +werd ingericht. + +Sla den blik in 't ronde; hoe fraai, hoe gemakkelijk is er alles. + +De zwaarlijvige zelve ligt in een prachtigen _Voltaire_! Zie, hoe +alles wat zich binnen dat vertrek bevindt een eigenaardig--wij zouden +haast zeggen: een kraamkamerachtig karakter heeft, tot zelfs het +porseleinen transparantplaatje, dat het licht der vlammende waspit +moet temperen: Zij geeft het beeld van een biddend kindje, en lees +wat daaronder staat: + + + Lieber Gott! mach mich doch fromm, + Dass ich in den Himmel komm. + + +Stil! de kleine slaapt, de teedere jongen die den eersten levenskreet +liet hooren, toen de wijzers van het uurwerk de laatste maal nagenoeg +in dezelfde richting stonden als ze nu staan. Hij rust.... ja, degelijk +rust hij na de gevaarlijke kunstbewerkingen, die de zwaarlijvige hem +deed ondergaan; hij rust, en gelukkig! want hoe jong hij ook zij, +reeds moest hij ondervinden dat er in 't leven veel droevigs is. + +Daar zijn luiers, spelden, vuurmanden. Zij knellen,prikken, branden? + +Stil! ook de dikke slaapt, en ze droomt dat ze een vorstentelg bakert; +en droomende glimlacht ze, en, droomende scheukt ze de schouderbladen. + +Stil! daar links staat het groote ledikant. Ook zij, die den eersten +levenskreet van haar lieveling vernam--zij slaapt. + +Wilt ge die zware gordijn ter zijde schuiven om de gelukkige slapende +te beschouwen; wenscht ge haar schoon, maar bleek gelaat te zien, +waarop de glimlach van innigen dank staat te lezen....? + +Wilt ge....? Doch neen, laat af! Hoor.... daar klinkt een voetstap op +het portaal. De deur wordt geopend; de jonge vader treedt het vertrek +binnen. Wat ziet hij bleek! Hoe dof staan zijn oogen! Hij nadert +het wiegje van zijn eerstgeborene; het kleed wordt opengeslagen; +het wichtje slaapt, en toch--toch vat hij het in zijn armen; hij +kust het, en kust het weder. Een pijnlijk kreetje ontsnapt den mond +van den kleine--liefde geeft dikwerf pijn.--Eensklaps sluit hij het +kind aan zijne borst; werpt een dekkleed over het teedere schepsel, +en--snelt met zijn schat ter deure uit. + +Waarheen? + +Ziet gij de deur aan gene zijde van het portaal? Hij gaat die kamer +binnen; ook dáár staat een ledikant; maar, de gordijnen zijn geheel +ter zijde geschoven. + +Wat is dat? Wie ligt daar? + +Slaapt de gelukkige moeder niet in de kamer waar wij het eerst +binnentraden; achter die gordijnen, met den glimlach van dank op het +schoone gelaat? + +Leeft zij niet nabij het leven van haar leven, 't welk zij verder +met het hare zal voeden? Trok zij zich om zwakheid terug, wijl de +kinderkreten haar 't zwakke hoofd vermoeien? + +Ligt ze dáár de jonge moeder, en slaapt ze? + +Ja--ja, ze slaapt. Maar zie _hoe_ de echtvriend met den zoon. met +zijn Willem in de armen, haar nadert. Hij vreest niet haar slaap te +zullen storen; hoor, hij jammert luide: "O God! O God!" + +Zie, hij steekt het kind der slapende toe, en drukt de kinderlippen +tegen de wang der moeder. Ach, zóó had hij den kleine wel graag +aan haar vollen boezem gedrukt; maar ook het jongske voelt dat het +"zijn hemel" niet is waartegen de vader hem legt; een kreet ontsnapt +er aan zijne lipjes. Zij ligt er zoo stijf, zij ligt er zoo koud +die schoone en jeugdige moeder; en hij, de verlaten echtgenoot, +hij brengt het kind, waarvan ze met wellust spraken, waarvan ze in +'t vooruitzicht zooveel weelde hadden, naar 't wiegje terug om straks +tot de gestorvene weder te keeren, want, helaas, achter die zware +gordijnen in het _kraamvertrek_, dáár slaapt de zalige moeder niet. + +Houdt ge niet van die tafereeltjes, waar zoo van akeligheden en dood +in voorkomt; houdt ge niet van die kraamkamers waar de eerste vedel +in 't orkest van huwelijksheil ontbreekt? Kunt ge een traan niet +weerhouden omdat gij óók wel eens zulk een kamer hebt betreden, waarin +'t geween den vreugdekreet te ras verstommen deed? Houdt ge niet van +die kraamvertrekken waarin zich alles bevindt wat daar gewenscht kan +worden, behalve zij, die 't kindje liefhad vóórdat ze 't zag, en voor +'t pandje waakte eer ze 't aan den boezem kon drukken....? Misschien, +omdat ge óók een zuster of vriendin hebt liefgehad, die leven voor +leven ruilde; wier graf ge nog somwijlen bezoekt met het kind dat +háár nooit kende? Man en vader! leest ge er niet gaarne van, omdat +de herinnering aan dien donkeren levensdag u 't harte opnieuw met +weemoed vervult? O! wanneer een goede geest uw leven dooraâmt en +willig in 't lijden berusten doet, dan, ja, dán treedt ge toch nog +wel gaarne met ons een kleinere woning binnen, waar de hangklok--aan +beide kanten met een fraaie pauweveer versierd--aan den wand tikt. Gij +volgt ons gaarne, en ziet er--de teenen wieg, waarin de bonte prop met +het vuurroode kopje ligt, terwijl de man bij den zeer hoogen steenen +vuurmand gezeten--die van boven met spek en ham gevuld is--de roode +en witte luiers keert, nu eens den jongen, den "lekkeren apekop," +met een "Goddank!" beschouwende, terwijl hij dan weder den appel, +die in den heeten gloed pruttelt, wendt, om er moeder de vrouw, +als ze wakker wordt, eens even van te laten proeven. + +Zie, daar komt beweging in de teenen wieg; twee ronde knuistjes +werken naar boven; de man bespeurt het: plaatst terstond den voet op +de wiegetree, en doet al zijn best om den kleine in slaap te houden, +want: "Geertje is nog slap, en rust is haar noodig." + +Maar neen, de prop met het roode kopje leeft, en wil leven. Hoor, +'t gekraai klinkt door het kleine vertrek. Zie, ook in de bedstede +dáár in dien hoek, roert zich de slapende. "Heija! heisa! suja, suja, +deine!" zingt Peter zacht, terwijl hij de slaapplaats van 't jongske +zoo snel mogelijk doet heen en weder gaan. 't Baat niet; 't gekraai +wordt schreeuwen. Geertje blikt naar de wieg; roept haar echtvriend +toe: "Kom, Peter, geef 't ventje maar hier!" en Peter zegt: "Nou, +mopske! er uut maar!" en 't levende rolletje tilt hij omhoog; drukt het +roode hoofdje tegen zijn gebruinde wang; legt het daarna in den arm der +moeder, en terwijl Peter zich zijdelings op den bedsteerand nederzet, +mokkelt Geertje haar krijtend jongske en--als Peter op Geertje en +Franske nederziet, en later naar de bedstee-zoldering blikt met een +innig "Goddank!" dan pruttelt en sist de appel sterker; dan tikt de +hangklok als altijd, en, klokt het tevens in de bedstee. 't Jongske +klokt aan de moederborst, Peter wrijft zich de handen. 't Is leven +in dat kraamvertrek; alles geluk en leven! + + + +Weinige dagen nadat wij de beide kraamvertrekken bezochten, trad de +jonge moeder, Geertje Willems, haar woning uit. + +'t Was buiten warm, en bovendien had Geertje zich zoo toegestopt +dat ze met gerustheid de wandeling kon maken waartoe ze werd +uitgenoodigd. Al verzelde Peter haar niet, omdat zijn bezigheden +hem op het veld riepen, toch was Geertje niet alleen, want, ze droeg +den kleinen springer op haar arm, 't kind waarvan zij, _zij-zelve_, +en voor de eerste maal--moeder was. + +Moeder Geertje had er weinig voldoening van dat ze reeds den +zevenden dag na de groote gebeurtenis, met haar zoontje op den arm +door 't dorp liep, want zij ontmoette er niet één bekende, en de +molenaar, die haar even buiten het dorp voorbijreed, riep simpel: +"Dag vrouw Willems!"--Heere m'n tijd! alsof er niets bijzonders +gebeurd ware! alsof hij niet eens wist dat ze een jongen had, en hij +'t lieve kind, dat ze onder den doek droeg, voor een roggebrood hield! + +Intusschen vervolgde Geertje haar weg, en hield eindelijk voor het +geopende hek van een buitenplaats stil, op welks posten "_Land-heil_" +te lezen stond. + +--Hier is 't, dacht Geertje, en het hek binnentredende liep ze op de +huisdeur toe, en schelde. + +Na verscheidene minuten te hebben gewacht, werd de deur eindelijk +geopend door een knecht, die vrouw Geertje vraagde, wat zij verlangde, +er bijvoegende: "'k Dacht dat je de ezelin waart, en daarom heb je +wat langer gestaan." + +"De dokter heeft mij gezonden," antwoordde Geertje: "Ik heet vrouw +Willems, en zou den jongenheer.... u weet wel." + +"Ha! zoo!" zei de knecht, terwijl hij met zijn linkeroog knipte: +"dan sloeg ik den bal toch zoo geheel niet mis. Wil je maar binnen +komen? Zóó, 'k zal 't aan de baker en mijnheer zeggen." + +Hij zal het aan de baker en aan mijnheer zeggen! + +'t Zal dus hier de woning zijn.... + +Ja wel, 't is hier de woning, waarin God een kind gaf, doch waaruit +Hij de moeder tot zich nam. + +Zie buiten voor de huisdeur zult gij nog de sporen van verscheidene +rijtuigen ontdekken, die weinige dagen geleden om het gazon reden. 't +Is moeielijk te onderscheiden, maar toch, één dier sporen liet het +groote zwarte rijtuig na, dat uit de naburige stad reeds vroegtijdig +naar het dorp werd gezonden; het vreemde rijtuig, dat veel bekijks +had, en waarvan de voerman--volgens de verklaring van eenige +boerenjongens--er uit had gezien alsof hij de duivel in eigen persoon +was; het zwarte rijtuig, dat een gade had weggevoerd uit de armen +van een haar aanbiddenden echtgenoot: weg van het teedere pandje, +dat ze aan de zorg van andere vrouwen moest achterlaten; weg van de +plaats waar ze een kortstondig "_land-heil_" smaakte, om reeds in +jeugdigen leeftijd, een oord van hooger en eeuwig heil binnen te gaan. + +En weinige oogenblikken nadat Geertje den drempel der rijke woning +betrad, bevond zij zich reeds binnen de kraamkamer. De zwaarlijvige +vrouw knikte haar vriendelijk toe en gaf haar een stoel. Een heer +die zeer bleek zag, zeide: "Dag, vrouwtje!" en keek toen plotseling +naar een anderen kant; waarna de baker fluisterde, dat vrouw Willems +'t zeker wel gehoord zou hebben....? + +--Ja wel. + +--En of ze dan genegen nou zijn om....? + +--Ja wel. + +--En of ze dan haar eigen jongske pap zou voeren? want dat ze zeker +voor twee niet genoeg.... + +Maar, neen, lieve Hemel, neen! Franske om een ander te kort te doen, +dat kon in 't geheel niet. Met Gods hulp zou ze beiden het noodige +verschaffen. Met Gods hulp! eerstens omdat ze medelijden met het +moederlooze kind had, en tweedens omdat de tijden slecht, ja, bitter +slecht waren. + +En de baker nam toen den kleinen Willem uit de ijzeren wieg; en +Geertje sloeg den doek op waaronder haar jongske lag. + +Wat zag dat jongeheertje flauw en bleek en min! + +Wat zag Franske vol en rood en stevig! + +En moeder Geertje kon een traan niet weerhouden toen ze dien schralen +stakker zag; den stakker die geen moeder had en gebrek lee. Zij gaf +haar goffert aan de dikke vrouw; nam het andere wicht, dat pijnlijk +kreet, in haar armen; maakte eenige haken van haar bonten jak los, +en--toen het kort daarop in de rijke kraamkamer klokte zooals Peter +het in de bedstede gehoord had, toen stond de bleeke heer met den blik +strak op zijn zoontje gevestigd, voor de vrouw, die in de rechten +eener onvergetelijke gade was getreden. En, een nare kreet klonk +er door het vertrek: die aanblik was te smartelijk voor den verlaten +echtvriend; hij snelde ter deure uit; maar toch, zijn zoontje klokte en +klokte voort; en toen het kind ten laatste verkwikt de oogjes sloot, +toen was het alsof er een dankbaar lachje om zijn lipjes speelde; +immers _hij_ wist het niet dat de boezem waaraan hij was ingeslapen, +niet de boezem _zijner_ moeder was. + +Weder nam de zwaarlijvige den kleinen Willem; en weder nam Geertje haar +Franske; ook hém gaf ze te genieten, en vóór ze heenging drukte zij +het mondje van haar dikke mopske op de lipjes van het schrale heertje, +en 't was toen alsof die slapende kinderen beiden lachten.... lachten +als broeders van denzelfden boezem. + + + +Gods zegen ontbrak aan moeder Geertje niet; en ofschoon ze haar +Helper dankte, toch was ze trotsch, dat ze haar eigen kind tegelijk +met den jongenheer van "_Land-heil_," een heel eind over 't jaar +had heengebracht. + +Neen, zij was niet ijdel de eenvoudige vrouw, maar toch, ze kon het +zich niet ontveinzen dat ze wel iets voornaams gevoelde, toen ze, +na verloop van een paar jaren die beide kinderen "alsof zij van +éénen tuk" waren, door het gras zag rollen, of in 't zand spartelen, +terwijl haar Franske 't jongeheertje maar glad weg "Wimpje" noemde. Zij +had er toch voldoening van, dat het zoontje van den rijken heer haar +altijd zoo vroolijk te gemoet huppelde wanneer ze 't hek binnenkwam, +en zich blijde toonde, blijder nog dan wanneer hij aan de hand van +den steeds diep bedroefden vader voortliep. Ze had er voldoening van, +al gevoelde zij ook het diepste medelijden--medelijden met den rijken, +maar tevens zoo armen eigenaar van "_Land-heil_." + +Zij noemde den rijken man _arm_, omdat hij de vrouw miste, die hij +zoo innig had lief gehad; zij noemde hem arm, niet vermoedende dat, +nauw vier jaren na den zaligen trouwdag, ook zij arm zou wezen: +arm! nog armer dan de vader van haar voedsterzoon; want--Geertje zou +weduwe worden; den man dien zij als haar leven beminde, haar steun +en kostwinner zou ze verliezen. + +Schrikkelijk lot dat haar te wachten stond! En toch, 't gebeurde zoo. + +Ja, de arme vrouw weende bittere tranen, toen zij het stoffelijk +overschot van haar braven Peter naar den stillen Godsakker had +vergezeld en tot het bewustzijn kwam, dat zij nu alleen stond, +alleen! om te zorgen voor zich zelve en voor haar lieven knaap. + +Zie, daar bedekt ook zij met de beide handen het aangezicht, en +jammert: "O God! o God!" en ze stoot den kleinen jongen van zich af, +die onschuldig vraagt: "Of vader haast weerkomt?" Doch nu.... 't +geween van den ontstelden knaap wekt haar; het kind dat ze van zich +afstiet, trekt ze weder tot zich; neemt het in haar armen, sust en +streelt het, en terwijl ze ten laatste den blik door het venster naar +den hemel slaat, voelt zij zich gesterkt door den geest van Hem, dien +ze daareven zoo klagend aanriep; en roept ze: "Franske! Franske! God +zal ons niet verlaten! Je vader, mijn jongen, zei nog kort vóór zijn +heengaan: God is een helper van weduwen en weezen." + +Niet tevergeefs had zij op den bijstand des Eeuwigen gerekend, want de +man die het behoud van zijn kind, naast God, aan haar moest danken, +hij nam de arme vrouw met liefde in zijne woning op en gaf aan hare +zorg zijn jongen over, die jubelde dat Geertje-vrouw altijd bij hem +zou blijven, dat Franske niet weder zou heengaan: Franske niet wien +hij zoo gaarne rolde, zoo gaarne huisjes bouwde en steentjes zocht +of bloempjes plukte. + + + +Lezer! de jaren uwer kindsheid zijn voorbijgegaan. Die jaren, zij +staan u doffer of levendiger voor den geest naarmate uw geheugen +zwakker of sterker is. Maar 't zij dan in minder of meerdere mate, +toch herinnert gij u levendig enkele voorvallen of oogenblikken, +als lichtpunten in een nevelachtig verleden. + +Gij stondt aan den schoot uwer moeder, die er zoo lief en zoo goedig +uitzag. Gij bevondt u in een onmetelijk en onbegrijpelijk groot +gebouw, naast diezelfde moeder gezeten, of wel naast eene, die men +uw kindermeid noemde, en hoordet ontelbare menschen luide zingen, +terwijl een man, in een groot hokje geplaatst, zonder ophouden en +zeer langdurig sprak; men gaf u pepermuntjes en gij vreesdet _altijd_ +daar te zullen blijven. Gij hebt geloopen met een grooten appel in den +zak, lang, zeer lang, en hebt er telkens met uw nageltjes een keepje +uitgeplukt; eenigen tijd later hebt ge... iets pijnlijks gevoeld +en--bitter gehuild; de appel lag, als van de pokken geschonden, +verre van u op eene tafel, en--uw oogen deden zeer toen gij er naar +zaagt. Gij waart... doch neen, gij herinnert u reeds méér dan wij +bij u in 't geheugen zouden kunnen terugroepen, en terwijl ge in +gedachten het kleine litteeken beziet dat ge nog aan uw hand hebt--op +dien _middag_ met dat _pennemes_!--denkt ge, waar zijn ze toch die +dagen der jonkheid...? Hoe schromelijk is alles veranderd! En _ik_, +ben _ik_ nog dezelfde gebleven? + + + +"Waar zijn ze toch die dagen? Wat is alles veranderd!" + +Die woorden werden ook geuit door een persoon, die wel is waar de twee +kruisjes nauwelijks achter den rug had, doch niettemin met recht zoo +spreken kon. + +En hij, die de gezegde woorden binnensmonds sprak, stond achter de +toonbank eener kleine komenij-winkel in de groote hoofdstad, en blikte +langs stijfsel- en kandij- en blauwselflesschen--waartusschen kleine +broodjes en hompen kaas, benevens zwavelstokken en stukken pruimtabak +op planken voor het venster lagen--in een schuine richting naar boven, +en zag, tusschen twee hooge schoorsteenen van huizen aan de overzijde +henen, juist zóóveel van Gods lieven hemel, dat een pond vieren kaarsen +daartusschen gehangen, het schoon geheel en al zou benomen hebben. + +Ja, Lezer, ofschoon gij u-zelven gaarne hoort toevoegen, dat gij +er oneindig veel beter--en zelfs jonger--uitziet dan voor zóóveel +jaren! toch verwondert gij u telkens, indien ge A. of B. zoo véél +verouderd terugziet, en den persoon, die alles veranderd vindt, +zult ook gij niet herkennen, want, Franske Willems hebt ge maar een +paar malen gezien, en wel toen 't een onnoozel ventje was. Frans +Willems stond daar, en de blauwe hemelstreep herinnerde hem aan de +heerlijke dagen der kindsheid, toen hij dat blauw altijd hoog boven +en rondom zich zag; toen hij vrij door de boschjes van "_Land-heil_" +dartelde, de geuren van rozen en anjers of boekweitvelden inademde, +terwijl hij nu--en dat reeds sedert meer dan tien jaren--door het +kleine winkeltje kon dartelen, langs zeep en olievaatjes huppelen, +en stokvisch benevens kaarsvet-geuren mocht inademen. + +Hij stond daar, en een paar tranen welden hem op in de oogen, toen +hij aan de schoone beelden dacht die hem uit de jonkheid voor den +geest kwamen. + +Ja, veel herinnerde zich Frans uit die snel en reeds lang vervlogen +dagen; en, van alles wat hij zich te binnen kon brengen, stonden +de eigenaar van "_Land-heil_" en diens lieve zoon, zijn zoogbroeder +Willem, hem het duidelijkst voor den geest. De bleeke heer, die altijd +zoo vriendelijk en gul was, en hem op zekeren dag een fraai hobbelpaard +schonk, juist als Wimpje er een gekregen had; een hobbelpaard, +waarmee hij op de kinderkamer, bij slecht weder, naast zijn vriend, +de heele wereld rondreisde tot aan de Oost toe, terwijl moeder kousen +maasde. De bleeke heer, die meestal tranen in de oogen had wanneer +hij Wimpje aanzag, en dien hij eindelijk had zien liggen, nog veel +bleeker dan gewoonlijk, heel netjes op een bed; maar zonder iemand +te antwoorden, zelfs moeder Geertje niet, die schrikkelijk gehuild +had; en ook Wimpje niet, die "Papa! Papa!" had geroepen, en daarna +eveneens had gehuild, totdat hij--Frans--omdat ze allemaal huilden, +eindelijk ook erg verdrietig was geworden. + +Behalve dat, herinnerde zich Frans: hoe een heer met een mooie jas +aan,--waaraan veel goud zat, en dien hij vroeger reeds eenige malen +bewonderde--ook bij het bed waarop de bleeke heer lag, had gestaan; +hoe de mooie heer zich aan het haar had getrokken, dat hem onder den +neus groeide, en, in plaats van óók te huilen, den mond had opgetrokken +alsof hij lachte. + +Ook herinnerde hij zich--nog levendiger dan het gemelde--hoe, weinige +dagen later, de gouden heer zeer leelijke gezichten had getrokken, +en van donder en bliksem had gesproken, hoewel er toch volstrekt +geen onweer geweest was; hoe moeder Geertje daarop heel aangedaan was +geworden, en--ja, die woorden vergat hij niet--had uitgeroepen: "God +weet het, dat ik den goeden Heer Van Male eenmaal plechtig beloofde +steeds voor zijn kind te zullen zorgen, terwijl hij mij gewis een +bestaan zou hebben verzekerd, zoo niet de dood hem verrast had!" waarop +de gouden heer, ijselijk boos: "Dat dondert niet!" had geantwoord. + +En, waarlijk, het had ook niet gedonderd; maar wel had het +karretje schrikkelijk over de keien gerommeld, waarmede Franske, +weder een paar dagen later, met moeder het hek van "_Land-heil_" +was uitgereden,--nadat _hij_ en moeder en ook het kleine Wimpje, +elkander dikwijls hadden gekust, en zij met hun drieën ook weder +hadden gehuild, misschien nog erger dan toen mijnheer Van Male zoo +schrikkelijk bleek te bed lag. + +Hemel! hoe geheel anders was alles sinds dien rit met dat karretje +geworden! De lezer zag reeds waar Frans belandde, en 't heette nog +om Godswil dat de oude Schorel--de komenijman--den jongen in zijn +huisje ontving. Geertjes oude moeder, die, ofschoon zelve behoeftig, +geen oogenblik had geaarzeld om haar ongelukkige dochter op te nemen, +verzekerde evenwel dat Schorel, dien zij van jaren herwaarts kende, +zijn menschlievendheid nimmer zoover zou hebben uitgestrekt, indien +hij niet had berekend dat het liefdewerk hem ten slotte voordeel +zou aanbrengen. + +Had Schorel immer wél gerekend, dan deed hij zulks toen hij de winsten +naging, die drie boterhammetjes en een bord middageten per dag, +hem zouden opleveren. + +Zoo'n jongen, goed gedresseerd, wat zou hij niet binnen korten +tijd een voordeel aanbrengen en gemak bezorgen! De knecht die toch, +behalve den kost, een gulden in de week verdiende, zou weldra kunnen +gemist worden, terwijl zoo'n kind, 't welk men aan zich verplichtte, +bovendien beter te vertrouwen was. + +Nauwelijks was Frans veertien jaren oud, toen hij reeds de rechterhand +van zijn baas mocht genoemd worden. 't Kwam er weinig op aan dat +de jongen erg uit zijn kracht groeide: beuren en slepen moest hij, +ruim zoo veel als Kees de knecht zulks vroeger gedaan had. + +Op het oogenblik dat wij Frans wedervonden, was de affaire reeds +voor het grootste deel aan zijne zorg toevertrouwd. Schorel stond +zijn zeventigste jaar in te treden, en werd met iedere zon, die boven +zijn komenij ronddraaide, niet alleen gemakkelijker voor zich zelven, +maar ook lastiger voor anderen, inzonderheid voor den knaap, die +"alles, letterlijk alles aan hem verplicht was." + +Niet tevreden dat hij den jongen in den winkel drilde en bedilde, +zoodat Frans somwijlen op één morgen de mosterdpotjes, of de bossen +stokvisch driemaal een andere plaats moest geven, en gedurig scherpe +verwijtingen moest aanhooren over de roekeloosheid waarmee hij +doorslag gaf, stond Frans ook aan de bespiedende blikken van zijn +weldoener bloot, wanneer deze in het kamertje naast den winkel zat +en gestadig door het kleine raampje gluurde, niet zelden met zijn +kneukels tegen het glas tikkende om den jongen tot zich te roepen, +dien hij dan weder met een bevel van nullerwaarde terugzond. + +Maar, al had Frans een slaafsch en moeielijk leven; al had hij voor al +zijn werken geen ander loon dan kost en huisvesting, benevens nu en dan +eenige oude kleedingstukken van den grommenden en tevens wantrouwenden +weldoener; al had hij reeds sinds eenige jaren elders gemakkelijk +iets kunnen verdienen om zijn arme moeder--nadat grootmoeder vóór +ruim tien maanden gestorven was--in haar behoeften te hulp te komen, +hij getroostte zich alles, en durfde Schorel, althans tot nu toe, om +geen geldelijke belooning aanspreken. Ten eerste: omdat deze hem zoo +herhaalde en ontelbare malen aan zijn groote verplichtingen herinnerde, +en ten andere dewijl Frans bij de weigering om het gevraagde, een +storm voorzag, die hem uit de woning zou verjagen, waarin er zich +nog eene bevond.... eene.... die.... die.... nooit grommig zag, maar +altijd vriendelijk; eene, die nooit drilde of bedilde, maar steeds +met liefderijke zachtheid onaangenaamheden zocht te voorkomen of uit +den weg te ruimen; eene die niet één trek van den komenijman in haar +gelaat had, ofschoon ze toch zijn eigen kind was; eene, die oogen +had, blauwer dan blauwsel; die blanker was dan de blankste stijfsel; +zoeter dan suiker; zachter dan zeep; wier gemoed reiner was dan eenig +lijnwaad met die extra puike zeep gewasschen, en op wier voorhoofd +een gloed van helderheid lag, een helderheid waardoor het koperen +vijfons werd verduisterd, zelfs, wanneer het juist van onder den +poetslap te voorschijn kwam. + +Mathilde.... in de wandeling Thilde, bij heldere lucht Thilletje, +en bij zonsverduistering Thilda, was Schorels eenige spruit uit een +huwelijk, waar hij, volgens zijn eigen verklaring, op vijftigjarigen +leeftijd bij abuis was ingeloopen. + +Er zijn oogenblikken waarin de verstandigste mensch als een dwaas +handelt, en, in eigen oogen had Schorel méér dan dwaas gehandeld toen +hij, om een luttel kapitaaltje te verkrijgen, eene vrouw nam, die den +interest van dat kapitaaltje gedurende een driejarig verblijf als +huisvrouw in zijne woning, met het kind dat zij ter wereld bracht +en 't welk hij nu reeds achttien jaar voor zijne rekening had, +"ruimschoots had opgegeten of zoek gemaakt." + +Was het dan om "de verplichting" in de eerste plaats, toch was de +tweede oorzaak waarom Frans duldde en bleef, niet de geringste; +want, behalve zijn moeder, die hij maar zelden kon bezoeken, was +datzelfde meisje, het eenige wezen dat hij liefhad, in die groote +stad... Lief...? Ja, dát was immers liefhebben, wanneer men 't hart +voelde kloppen zoodra men aan haar dacht; een kleur kreeg wanneer +men zich met haar geheel alleen in de kamer bevond; zoo raar werd +wanneer een ander heel vriendelijk tegen haar was, en toch wel had +willen sterven als zij maar gelukkig werd...? + +Ja, Frans had Mathilde lief, en de kleine blonde voelde óók wel +eens 't hartje kloppen, en wist óók wel wat kleuren was, en--Maar +Hemel! vader Schorel zat daar,--en wat keek hij weer grommig, en--wat +gluurde hij door 't winkelraampje naar den bediende zonder loon. Zie, +daar stond hij eensklaps op; tikte vervaarlijk hard op het glas, en +liep toen zoo gezwind mogelijk den winkel binnen... Hé! wat zou er +gebeurd zijn..? Frans had daareven nog in den winkel gestaan, vóór +het raam, en nu... neen, hij was er niet meer. Vader Schorel stond +op de stoep, en zag rechts en links de steeg door, nu eens zijn bril +dicht voor de grauwe oogen drukkende, dan weder er onder doorziende; +maar half woedend trad hij weinige oogenblikken later in het vertrekje +terug, bevende van kwaadheid, uitroepende: "Waar de ondankbare ezel +nu gebleven is mag de Hemel weten! Is dát op mijn winkel passen; +is dat voor mijn belangen waken!? 't Is een ondankbare schelm; dat +is ie!" En weer ging hij naar den winkel, en weer ging hij kijken +op de stoep, doch er was juist veel volk en veel gerij in de steeg, +en ook--de oogen van baas Schorel waren de oogen van vroeger niet meer. + + + +Frans, dien wij met zijne herinneringen voor het venster lieten, mocht +nog eenigen tijd zoo in de blauwe luchtstreep hebben getuurd, toen een +buitengewone drukte vóór de winkeldeur zijne opmerkzaamheid had gewekt. + +'t Waren twee rijtuigen die elkander in de nauwe steeg voorbij moesten, +terwijl een aschkar benevens een kruiwagen met oudroest, den geregelden +doortocht belemmerden. + +Frans zag, hoe de Israëliet met den kruiwagen een vervaarlijk gezicht +tegen den vigilante-man trok, en al zijn krachten inspande om het +nederig voertuig met het rad op een stoep te beuren, en hoorde, +hoe de aschman op den anderen voerman schold, hem de "stommeteit" +verwijtende waarmede hij in zoo'n nauw sloppie maar toereed, zonder +te bedenken dat 'r noodwendig geharmel zou komen. + +Zooals gewoonlijk bij zulke voertuig-verstoppingen, kozen +de voetgangers, die liefst in geen aanraking met vigilante of +kar-raderen kwamen, hier een keldertrap en dáár een stoep, tot de +paarden- en wagenknoop zou zijn losgewerkt: en zie, juist had Frans +een meelijdenden blik op den armen Israëliet geslagen, die riep dat het +"altijd phik op de nhasie was!" toen hij een achterhoofd te zien kreeg, +waarop een hoed stond, en langzamerhand drie kwart van een neus, daarna +een magere bleeke wang, totdat hij eindelijk een gelaat en profiel +voor zich had: dat hem.... herinnerde.... maar neen.... en toch.... ja, +toch....--'t Gezicht van Frans kreeg een andere uitdrukking; de oogen +werden kleiner; langs de neusvleugels vertoonden zich ronde lijnen, +de mondhoeken werkten naar boven, en juist op het oogenblik dat hij: +"Ja, ja, hij is het!" riep, reed de eene vigilante ongehinderd rechts, +en de andere links; smeet de aschman een paar huizen verder den +vuilnisbak in zijn wagen; raapte de Israëliet een paar verroeste +voetangels benevens een dito ketting van de straat op, om straks +grommende zijn spijkers mede uit het straatvuil te redden, en--wipte +de persoon dien Frans aan zijn profiel meende herkend te hebben, +het winkelstoepje weder af, om insgelijks zijn weg te vervolgen. + +Geen vijf seconden later weerkaatste de aschkar een geroep van: +"Hei! hei!" 't welk langs het achterhoofd met den hoed in des eigenaars +ooren klonk en hem onwillekeurig deed stilstaan. + +"Hei! hei!" riep Frans nogmaals en, toen hij den omzienden persoon nu +vlak in het aangezicht zag, toen werden de oogen nog veel kleiner, +en de lijnen naast de neusvleugels nog veel ronder, en werkten de +mondhoeken nog sterker naar boven, en stotterde hij: "Zou het waarheid +zijn.... zou ik mij niet bedriegen, dat jij.... dat u.... mijnheer +Wimpje bent?" + +De vermoedelijke mijnheer Wimpje, beschouwde den zenuwachtig lachenden +vrager alsof hij een krankzinnige voor zich had en een paar schreden +achteruitgaande, sprak hij, terwijl er op zijn gelaat bijna iets +angstigs te lezen was: "Mensch! wie ben je.... Ik ken je niet." + +"Ken je mij niet.... Kent u Frans dan niet meer?" zei de zoon van +Geertje: "Och! ik heb zoo duizenden malen gewenscht dat ik u eens +mocht weerzien. Och Mijnheer Wimpje! ik beef van blijdschap." + +"Maar de d..... mag mij halen als ik weet wie je bent," hernam de +bleeke jonkman, terwijl hij ter zijde ging om den ratel van den +aschman te ontwijken. + +"Frans! wel! wie anders dan Frans!" riep de opgetogen komenij-bediende: +"Neen, ik bedrieg mij niet, u bent wel dezelfde, die evenals moeder en +ik huilde toen wij, nu reeds méér dan tien jaren geleden, van elkander +moesten scheiden; dezelfde met wien ik lezen en schrijven en rekenen +leerde.... ja ik zie het aan dat litteeken dáárboven aan 't voorhoofd, +dat u mijnheer Wimpje bent dien ik uit de vuil-linnenkist verloste, +toen--och! u weet wel--het deksel was dichtgeslagen en niemand het +wist, en je bijna zoudt gestikt zijn." + +"Hé! ben jij dan misschien, dat jongetje....?" + +"Ja wel, ja juist. Och, lieve hemel! weet u het nu?" riep de verrukte +Frans weder: "mijne moeder heeft u te gelijk met mij gezoogd; ja, +nog altijd spreekt zij van u; en ik...." + +"Hola vrindje! bedaar wat!" zeide de bleeke jonkman, die het +schrikkelijk _commun_ vond om, ten aanhoore van eenige voorbijgangers, +aan zulk een min fatsoenlijke zoogerij herinnerd te worden, en tevens +de beweging van den jongen met het glimmende winkelschortje bespeurde, +gereed om hem de hand te drukken: "Hola! daar zijn zooveel jaren over +heengegaan en, je ziet wel dat ik je 's gelijke niet ben." + +Geheel anders dan voor weinige oogenblikken stond het gelaat van den +armen zoogbroeder; 't was alsof hem de tranen in de oogen kwamen; +althans, zijn helderbruine kijkers zagen er uit als de dagen vóór +Kerstmis; en de reeds uitgestrekte hand schielijk terugtrekkende, +stamelde hij verslagen: "Och vergeef mij!.... maar zie.... ik was +zoo verheugd; ik had zoo ontèlbare malen aan u gedacht, en telkens +wanneer ik moeder bezocht, met haar van u gesproken.... en waar u toch +gebleven zoudt zijn, want op de drie brieven die ze naar _Land-heil_ +zond, kwam in 't geheel geen antwoord. Och! Wimp.... Mijnheer +W.... neem mij niet kwalijk, maar ik was zoo verblijd, zoo +verrast.... zoo.... zoo...." doch inderdaad drong nu het weemoedig +nat de oogleden uit, en de bleeke jonkman, die zijn positie lastig +vond--te meer daar eenige straatjongens met de handen op den rug het +drama stonden aan te gapen,--maar toch iets voelde trillen van binnen, +vraagde haastig: + +"Ben je arm, vrindje?" + +"Neen.... God zij dank!.... neen!" antwoordde Frans. "Ik heb mijn +brood; en.... moeder.... Ja, God zal moeder ook wel helpen als ze +maar gezond blijft." + +Een wagen met ijzeren staven, die juist voorbijreed, maakte het den +straatjongens onmogelijk om verder te hooren wat Frans zeide, evenmin +als zij konden verstaan wat de bleeke jonkman sprak toen hij Frans +iets toereikte; maar, wel zag er één, dat Frans gek genoeg was om nu op +zijne beurt de hand thuis te houden, totdat een rommelende boerenwagen +hen allen uiteenjoeg, en zij--bij het weder verzamelen--slechts één +van de twee personen meer zagen; hem, die zich Frans noemde--die +rondkeek, even vreemd als de jongens, om te ontdekken waar de ander +gebleven was, en die eindelijk, telkens omziende en weer omziende, +naar den winkel terugkeerde, om er, vol als hij reeds was, door zijn +weldoener overvol gemaakt te worden. + +Inderdaad was de jongen nauwelijks de winkeldeur binnen, of hij voelde +een uiterst verplichtenden draai om zijn hoofd, terwijl een aantal +woordjes van een negatief-vleiende beteekenis hem in de ooren klonken. + +"Moet je weer, zooals altijd en eeuwig, je plicht en je verplichting +vergeten.... zeg....?" + +"Vergeef mij baas Schorel, ik was...." + +"Een luiaard, een onverschillige, dát was je, ja! en dat ben je nog! Is +dat de dank voor al mijn goedheid? Heb ik je niet honderd duizend en +nog eens honderd duizend malen gezegd, dat de affaire een kind is, een +heel klein kind, waarop gepast moet worden; gepast, zonder 't zelfs +het duizendste gedeelte eener seconde uit het oog te verliezen? En +dan, de steeg inloopen, nietwaar....? en de Hemel weet wát de deur +uitdragen....? We kennen die loopjes; en dan nog scheeve en fijne +gezichten zetten! Zeg....! is dat dankbaarheid....? Zeg....? Neen +dat's verregaande, _verregaande_ en vermetele ondank! Ik zal...." + +"Maar hoor dan meester!.... ik zag ook.... ik wilde...." + +"Wat! wat! je moet niet zien, niets dan 't geen je te doen hebt; +en _willen_, niets dan 't geen _ik wil_, hoor je?" + +Dat laatste "hoor je," waarmede Schorel naar zijn winkelkamertje +terugging, was dermate krachtig, dat Frans het niet waagde een woord +meer te antwoorden; hij zette zich achter de toonbank; ging onsjes +tabak afwegen--van 't soort dat _verschrikkelijk_ moet ruiken als +'t bevallen zal--en, al stond Frans met den rug naar zijn meester +gekeerd, hij voelde diens blikken als langs hem heenglijden, zoodat +hij door een geheimzinnige kracht zijn vingers bewoog, en telkens van +een afgewogen onsje tabak, dat op de schaal lag, een greepje terugnam +en in de ronde doos wierp. + +Frans zuchtte in den winkel. Meester Schorel gluurde door zijn raampje, +en vraagde alras: "Zee je wat Thilda?" waarop de gevraagde: "Neen +vader!" antwoordde, en ze had ook niets gezegd, maar halfluid gedacht: +"Arme Frans!" + + + +'t Was in den avond van den vierden dag na het laatst verhaalde, dat +eene vrouw, armoedig, doch rein gekleed, Schorels winkel binnentrad. + +Frans was om een boodschap gezonden, en de komenijman, die dus zelf +de wacht moest houden, kwam voor. + +"Ha! zoo! ben jij het vrouw Willems! moet je weer 't een en ander?" + +"Och, neen," was het antwoord van Willems zoogmoeder, die wij na +zooveel jaren heel wat veranderd, dat is: verouderd, vermagerd en +verbleekt wederzien: "Ik moet mijn Frans, mijn jongen, noodzakelijk +spreken. Ik ben er puur van geschrikt, dat ben ik, ik wist niet wat +het was, en waar 't van daan komt, weet ik nog niet. 't Is van belang!" + +"Waar 't vandaan komt....! Van belang....?" zeide Schorel, en achter +zijn brilleglazen blonken een paar dingen als gewasschen krenten. + +"Ja waarlijk baas Schorel," hernam de weduwvrouw: "reeds had ik het +waschgoed uiteengezocht, toen ik, zonder erg, nogmaals het boezeroentje +opnam, en u kunt begrijpen, ik stond te kijken alsof ik droomde. Zou +Frans.... zou de goede jongen, zoo dacht ik, mij willen verrassen, +of 't hebben vergeten? Och, maar in elk geval heeft hij het aan uwe +goedheid te danken, baas Schorel! Ei, neem toch niet kwalijk dat ik +wel eens van loon heb gesproken; maar ziet u, ik wist ook niet... en +ja.... de verdiensten zijn zoo gering, en zoo ik niet vier dagen +'s weeks vast werk in 't logement had, dan zou het er bitter en +bitter uitzien." + +"Maar wat? maar wat toch?!" riep Schorel ongeduldig: "Ik begrijp er +geen woord van." + +"Wel, zie dan, zie dan!" sprak vrouw Geertje, en haalde uit haar +zak een papiertje te voorschijn, waarop prentjes staan, waartegen de +meeste menschen, vooral de arme menschen, lachen, o zoo vriendelijk +lachen wanneer zij ze onder de oogen krijgen. + +Maar Schorel, neen, hij lachte niet; hij trok een gezicht alsof hem +een duiveltje bij de keel had. Op gevaar van scheuren af, greep hij +het papiertje; trok het der ontstelde vrouw uit de hand, en riep na +eenige oogenblikken van pijnlijke stilte: + +"Daar heb je de adder; daar heb je het galgenaas! En dat is jou jongen, +hé! dat is nu die engel van trouw en van deugd, hé....! Vervloekt mag +ik wezen," piepte hij akelig: "vervloekt, zoo dat monster 't mij niet +heeft ontstolen. Hier hier!" en met een zenuwachtig grijnzend gelach +hield de man het muntbiljet van tien gulden omhoog, alsof hij vreesde +dat 't hem weer ontnomen zou worden; liep er het winkelkamertje +mede in, en, nadat er slotgedraai was vernomen, keerde hij weder, +en stotterde, schier berstende van woede: + +"Geen uur zal ie langer in mijn huis blijven.... geen minuut.... geen +seconde....!" + +Juist op dat oogenblik werd de deur geopend, en kwam Frans schier +bezwijkende onder den last van een vaatje, 't welk hij droeg, den +winkel binnen. + +Wij zullen u niet in al zijn kleuren het tooneel schilderen, dat thans +in den winkel ging plaats grijpen! Ge zoudt zeker geen behagen vinden +in 't aanschouwen van een grijsaard die, op een bloot vermoeden alleen, +tot duivelswoede vervoerd werd. Ge zoudt partij willen trekken voor den +armen knaap die, rein van diefstal, geen oogenblik kan vinden om zich +te verontschuldigen, terwijl hij zelf verbaasd is over hetgeen zijn +moeder in een, van hem ter reiniging ontvangen kleedingstuk vond? Ge +zoudt medelijden hebben met eene moeder die jammert, omdat ze niet +_kan_ maar _moet_ gelooven dat het eenig pand harer liefde, het kind +dat ze het goede steeds voor oogen hield, een dief, een onwaardige +is! Afgrijzen zoudt ge gevoelen voor den grijsaard, die zijn eenig kind +een stoot toebrengt, omdat zij den jongen vóórspreekt die niet schuldig +kan zijn, dewijl hij braaf en trouw is, en dien _zij_ lief heeft. + +Nog dien zelfden avond volgde Frans zijne moeder, en ze gingen naar +het kleine kamertje, 't welk door de laatste bewoond werd, en ze +konden volstrekt niet spreken, want ach! ze waren zoo bitter bedroefd. + +Wat Frans, tot bedaren gekomen, in den aanvang ook giste, de waarheid +vermoedde hij niet; en de moeder allengs meer tot de overtuiging +komende dat haar lieve jongen onschuldig was, toonde hem het +boezeroentje: + +"Zie! zóó!" had ze het opgenomen. "Zie zoo!" had ze zonder erg, dat +achterzakje omgekeerd. "Zie je" heeft ze vervolgd: "toen vielen er +twee vertinde spijkertjes uit.... kijk, 'k heb ze nóg in dat kommetje +liggen; maar ook--och, ik had er eerst geen erg in--fladderde het +noodlottige briefje naar beneden, en of ik ook dacht dat 't beter +geweest ware indien je 't in specie had gezonden, omdat het zus of +zoo er in was gebleven en misschien met wasschen verloren gegaan, +ik was toch boven de huizen van blijdschap, en nu...." + +Maar Frans legde zijn hoofd in de beide handen, en dacht aan +vergissing; aan vergissing bij 't beuren; of, dat hij gewisseld had; +of, dat het toevallig.... maar neen, dat kon niet; of dat mijnheer +Wimpje--wiens ontmoeting hij aan zijne moeder mededeelde--misschien in +de verwarring.... maar neen, die was veel te onvriendelijk en op een +afstand geweest; of dat Mathilde.... zij.... ja--_zij_ moest het hem +voor een tegemoetkoming daarin hebben gestopt, omdat _zij_ het naar +vond dat hij voor al zijn werken geen stuiver op zak kreeg; maar toch, +van waar kreeg zij 't zelve....? Eén gulden, 't was mogelijk! maar +_tien_! Of zou zij ook....? Maar, neen, neen! oneerlijk! dat kon +niet; de lieve Thilde! neen!--Wat dan....? Frans wist het niet, +en bleef met zijn hoofd in de hand daar zitten, en wist evenmin wat +hij nu moest aanvangen. En moeder wist het ook niet, te meer daar de +nijdige Schorel verklaard had, te zullen waken dat Frans--die schelm +en ondankbare,--niet elders den dief meer zou spelen. + +En waarlijk, Frans geloofde dat die oude en zoo wantrouwende man +een geheimen invloed uitoefende, die alle pogingen, welke hij in +het werk stelde om elders een dienst te bekomen--zoo mogelijk een +loondienst--telkens verijdelde. Inderdaad echter lag de oorzaak, +waarom men den knaap overal terugzond, in hemzelven. Waarom? Niet +omdat Frans een ongunstig voorkomen had nog minder omdat hij zijn +woord niet kon doen. Neen, omdat Frans zoo'n last van _kleuren_ had. + +"Zoo! wou jij 'en dienst, vrindschap! En ben je bekwaam voor de zaak?" + +"Ik vertrouw, mijnheer! dat ik wel voldoen zal." + +"Nog al vlug om de klanten te helpen? Vlug in 't rekenen, nooit +vergissen met geld weergeven?" + +"Dat schikt genoeg mijnheer." + +"Zoo en dat tegen Mei, hé?" + +"Liefst Februari mijnheer! maar Mei, als 't niet anders wezen kan" + +"En waar heb je 't laatst gediend?" + +"Bij meester Schorel mijnheer!" + +"Schorel....?" + +"Om u te dienen; in de G....steeg. Och mijnheer! die had mij als kind +opgenomen, en ik ben er al gebleven; ook uit dankbaarheid voor kost +en inwoning, weet u." + +"Zoo! En waarom ben je daar weggegaan?" + +_Een vreeselijke kleur_! en de woorden: + +"Ja, ziet u.... meester dacht.... weet u.... dat ik tien gulden... maar +God weet dat ik onschuldig ben." + +_Een bedenkelijk gezicht_! + +"Ei! zoo! Ja, zie je... ik zal er eens over denken; maar ik geloof +niet dat mijn bediende vertrekken zal, weet je, ik heb eigenlijk geen +directe behoefte.... We zullen zien...." + +"Mag ik dan over een paar dagen eens terugkomen?" + +"Ja weet je, dat hoeft niet, dan zal ik 't je wel doen weten. Je +woont....?" + +"In de D...steeg, Nº. 90." + +De deur wordt geopend; een aanwijzende blik om te vertrekken. + +"Zooals gezegd is." + +"Zal u dan alsjeblief om me denken....?" + +"Zooals gezegd is." En de deur valt achter den jongen dicht.... en, +nooit zal hij in dien winkel achter de geldlade staan. + +Dat ongelukkig kleuren! wij beklagen hem of haar die er zoo +schrikkelijk veel last van heeft, en bidden ieder: "Veroordeel toch +niet om het kleuren!" + + + +Voor eenige oogenblikken verlaten wij den armen ongelukkigen jongen, om +zijn zoogbroeder Willem Van Male weder te vinden, die in de vroolijke +K...straat sedert eenige weken een paar sierlijke kamers bewoont. + +In een fraaien en gemakkelijken _Voltaire_ ligt Willem, en in zijn +hand houdt hij een van die puikproducten der Fransche letterkunde, +een roman van den _grooten_ Paul de Kock! + +Hij houdt het boek in zijn handen, maar toch op dit oogenblik leest +hij niet. Hij is ingeslapen; ingeslapen, terwijl de pendule het tweede +uur na den middag doet klinken, en het elfde uur na middernacht den +jongeling nog op zijn legerstede in de armen van den slaap vond. + +Hij moet wel zeer vermoeid zijn. Inderdaad, mocht de bleekheid van +den zoogbroeder, den voormaligen speelmakker van Frans, reeds onze +opmerkzaamheid bij de ontmoeting in de G... steeg wekken, nu hij daar +slapende in zijn _Voltaire_ ligt, en zijn gelaat tegen de, met rood +trijp bekleede leuning uitkomt, nu treft ons die doodelijke bleekheid +nog sterker, en merken wij nog meer de magerheid zijner gelaatstrekken +op. Ja, hij moet wel verschrikkelijk vermoeid zijn en afgemat want +zooals hij daar ligt, bleek, mager, met den geopenden mond, is het +waarlijk een gezicht om van te griezelen, en, lezer, gij herinnert u +levendig dien broeder, dien neef of vriend, toen gij hem die laatste +maal zaagt.... gij weet wel, in die kamer waar 't zoo somber was. + +En toch, de jongeling slaapt niet zooals een der laatstgenoemden; neen, +zijn geest woont nog in hem, maar ook die geest heeft veel geleden, +ook die heeft vermoeienissen doorgestaan, en is door nijdige prikkels +als afgemarteld. Willem Van Male slaapt. Hij slaapt, het kind door een +paar minnende ouders van God gebeden; het kind dat zijn schat verloor +toen hij zich-zelf niet bewust was: een engel, een wakende moeder; +hij slaapt, de ongelukkige zoon van een vader, die geen kracht bezat +om het leed hem opgelegd, met kalmte te dragen; die wel het kind dat +hij minde, vóór 't scheiden aan de hoede van haar had aanbevolen, +die hij als een trouwe en waardige plaatsvervangster--ofschoon ook +gering naar de wereld--had leeren hoogachten, doch geen voorzorgen +nam om de rechten te doen handhaven, welke hij aan haar tot het +welzijn van _zijn_ kind geschonken had; hij slaapt, de jongeling +die het slachtoffer van hebzucht en zonde moest worden; die, door +God met gaven des geestes bedeeld en met een hart vatbaar vooral wat +edel en goed was begiftigd, gedood moest worden; gedood naar de ziel, +om een lichaam te kunnen vernietigen, welks bestaan een nietswaardigen +bloedverwant om 't bezit van des jongelings geld, een doorn in het oog, +een hinderpaal tegen eigen zondige grootheid was. + +Een moord is iets akeligs; een moord in koelen bloede gepleegd, wie +beeft er niet van? Maar een zedelijke moord, die tevens het lichaam +naar den grafkuil voert, een zedelijke moord in koelen bloede, een +moord van dagen en maanden en jaren, wie ijst niet op het denkbeeld +er van; en och! of het getal dier zedelijke moordenaars gering ware, +al steken ze niet allen in een blinkend gewaad van een toegevenden, +vroolijken, maar inderdaad geldzuchtigen voogd! + +En wie, wie is hij, die moordenaar? + +'t Is Joost Van Meerle, de mooie heer met den gouden rok, die bij +Van Males bed stond, en een gezicht zette alsof hij lachte toen deze, +ruim tien jaar geleden, gestorven was. Joost Van Meerle, de zoon van +Adolf Van Meerle, wiens overleden tante een dochter van Willems moeder +was. Joost Van Meerle, die met zijn vader, na Van Males afsterven, +de eenige bloedverwanten--de eenige erfgenamen--van den wees waren, +Joost, die tot voogd werd benoemd terwijl zijn vader de toeziende +voogdijschap zou waarnemen. + +Of de oude Van Meerle inderdaad kennis heeft gedragen van de wijze, +waarop zijn zoon zich van de heilige hem opgelegde taak kweet....? Wij +durven zulks niet met _ja_ onderschrijven. Gewis hij ware verplicht +geweest nauwlettend toe te zien; maar.... wij kunnen niet gelooven +dat hij, de grijsaard, zoo eerbiedwaardig van gelaat, een heler der +boosheid zal geweest zijn, en vertrouwen liever dat de oude Van Meerle, +die als gepensionneerd majoor, zijn laatste levensdagen in een stil +Geldersch dorp doorbracht, de geaardheid van zijn eenigen zoon niet +zal verdacht hebben, en een treurig _laissez-faire_ van zijne zijde, +alzoo de moordende voogdijschap van zijn zoon zal hebben bevorderd. + +Gij weet het, lezer, wát de zoon beoogde en wáárop hij loerde? Hij, +eerste luitenant zonder vermogen. Willem zijn pupil, en,--erfgenaam +van de, inderdaad niet onaanzienlijke, nalatenschap zijner ouders! + +Joost Van Meerle was het geweest die Geertje Willems, in weerwil van +haar dringende beden, haar plechtige verklaringen en waarachtige +rechten, als een gewone dienstbode had weggezonden, om--den armen +wees een liefderijke verpleegster, een wakenden engel te ontrooven, +en, zich zelven van een lastig paar oogen te ontslaan. + +_Land-heil_ en al de verdere roerende en onroerende goederen waren +spoedig verkocht geworden, en Willem, die weldra door al het vreemde, +dat hij te zien kreeg, de genoegens en vrienden der eerste jeugd +vergat, volgde zijn neef en voogd naar diens garnizoen, en ontving +er een opvoeding.... zoo pleizierig en vrij, dat wie ook ten nadeele +van neef Joost hadde gesproken, _hij_ steeds als kampvechter voor +hem zou zijn opgetreden. + +"Vrijheid! blijheid!" deze zoetklinkende woordjes legden in het +kinderhart een treurig fondament voor degelijkheid en gepasten +ernst! Toch moest er geleerd en--de wereld geblinddoekt worden. Ja, +Willem ging ter schole en kreeg zelfs huislessen; doch, wie +kinderen naar school zendt met de bovengestelde leuze, hij heeft +een achterdeurtje opengezet, waardoor het ontsnappen niet moeielijk +valt. Alles gaat trapsgewijze; en ook de vorming en opleiding van +den jeugdigen neef ging trapsgewijze; maar ach! ze waren zoo heel +ver vanéén die treden--zoodat de opklimming met een gestadig vallen +gepaard ging. + +Zoudt ge 't gaarne beschreven zien, hoe de lagen werden gelegd om +den zedelijken moord, bedekt, en toch zéker te plegen? hoe schier +iedere garnizoens-verwisseling van den luitenant, welke Willem--tot +zijn gevolg behoorende--medemaakte, ook een nieuw genot aanbracht, +dat hem al meer ten verderve voerde? Wilt ge hem zien op nog +jeugdigen leeftijd aan de hand der dronkenschap, aan de hand der +verleiding? Neen! gij begeert ze niet in haar naaktheid te zien die +wanden, waarbinnen de steeds glimlachende voogd, louter om de grap, +zijn offer ter slachtbank sleept;--gij wilt het niet, en hebt deernis +met den zoogbroeder van Frans, die, ofschoon door hoogmoed beneveld +en door zijn levenswijze schier vernietigd, toch getoond had hoe zijn +van nature gevoelig hart nog niet geheel in hem verstompt werd. Hij +toch was het geweest die den armen Frans, ofschoon ongaarne verder met +hem in aanraking komende, niet zonder een kleinigheid van zich liet +gaan, en de wagen-confusie in de G.... steeg had te baat genomen om +den armen jongen het muntbiljet in zijn boezeroen-zakje te stoppen, +terwijl hij zich daarna fluks _langs_ een rug, en _bezijden_ den +rommelenden boerenwagen, uit de voeten had gemaakt. + +Ja, gij hebt medelijden met den armen knaap, die daar zoo akelig in +zijn _Voltaire_ ligt! Gij hebt medelijden met hem, die, omringd en in +'t bezit van alles wat aardsch genot kan aanbrengen, veel armer dan +Frans, zijn arme zoogbroeder is; veel ellendiger dan de ellendigste +bedelaar, die niet zonder God gedankt en Gode zijn geest te hebben +aanbevolen, zich des avonds op zijn hard leger te slapen legt. + +De minuutwijzer der fraaie pendule had weder een cirkel beschreven, +toen Willem nog even akelig daar zat, en de kamerdeur werd geopend. + +'t Was Joost Van Meerle, die binnentrad. Zijn voorkomen, wel verre van +een onaangenamen indruk te maken, had iets flinks, we zouden haast +zeggen: iets edels. Een hoog en helder voorhoofd, zwart krullend +haar, een paar levendige bruine oogen, een fijn besneden neus, +benevens een kleinen mond, die in de gitzwarte knevels en baard als +verscholen lag, vormden een inderdaad niet onbehaaglijk geheel. 't +Is een ontegenzeglijke waarheid, dat er in de zes verschillende +garnizoensplaatsen, waar de luitenant Van Meerle woonde, nog menig +maagdenhartje zuchtte, omdat Van Meerle het geheel beheerschte. + +Ach! waarom zijn niet alle booswichten leelijk! en waarom de zwarte, +die roetzwarte harten, niet even zichtbaar als een zwarte krulkop....? + +"Wél geslapen, mijn jongen?" roept de luitenant bij het +binnentreden.... doch zie, daar valt zijn slapende pupil hem in +'t oog; eenige oogenblikken beschouwt hij hem aandachtig, en 't is +alsof diezelfde lach van vroeger hem weer om den knevel speelt. + +"Wat d...." spreekt hij eindelijk (de lezer zal ons voorzeker +dankbaar zijn, indien wij telkens die wederkeerende woorden van +_kracht_(?) achterwege laten) "slaap je nu weer? Mij dunkt, +van vieren tot tienen of elven heb je een heelen deun kunnen +maken. Hei! heila! Willem! is dat luieren; weet je niet dat Napoleon +nooit meer dan zes uren sliep?" + +De jonge Van Male ontwaakt. Verbaasd ziet hij op; zijn oogen staan dof, +en ofschoon zijn gelaat er thans niet zoo akelig uitziet als daareven, +toch zijn de oogkassen geteekend, en werken de jukbeenderen naar voren, +en is de gelaatskleur nog even doodelijk wit. + +"Ha! neef! bent ú daar!" zegt Van Male, en na vreeselijk te hebben +gegeeuwd, herneemt hij: "Ik weet niet hoe ik zoo loom kom; 't werd +eergisteravond nog later dan gisteren; en toch was ik gisteren op +den dag niet half zoo moe." + +"'t Vervelende weer!" roept de voogd: "Zoo'n mistige kou maakt altijd +landziekig.--Zeg, heb je nog van die gele....? Wel, vent! dat frischt +zoo op.--'En fijn avondje gister....!?" + +Van Male werpt turf en hout op den haard; gaat naar een buffetkastje, +krijgt het bedoelde citroenbitter met twee glaasjes, schenkt in, en +zich daarna met den voogd bij het vuur zettende zegt hij, in antwoord +op de laatste vraag: + +"Dat zou ik meenen; 't was er heerlijk!" + +"'k Behoef niet te vragen of de hoofdstad aan neefje bevalt," lacht de +vroolijke voogd: "je treft het vrindje, dat neef hier bekend is.--Wat +zijn je plannen?" + +Bah! wij toeven niet langer; wij laten hun plannen vormen, of wel, +wij laten den voogd het zijden net aan den jongen toonen, waarin hij +hem zacht maar zeker denkt te vangen; wij gaan,--en treden eenige +dagen later, het kamertje van Geertje Willems in de D....steeg binnen. + + + +'t Is laat, zeer laat; de torenklok heeft reeds lang geleden 't gebrom +doen hooren alsof zij viermalen riep: "Ga--naar--bed!" maar vrouw +Willems heeft nog niet kunnen besluiten om het groote karpet ter zijde +te leggen, 't welk zij moet oplappen voor het logement--waar ze als +werkster driemalen in de week een dag mag helpen--en Frans, die zich, +na zooveel mislukte kruideniersreizen, mede als loopbediende door zijn +moeder den logementhouder liet aanbevelen, maar door de openhartige +mededeeling van het gebeurde bij Schorel, alweder was teleurgesteld, +hij zat nu--omdat het lampje maar spaarzaam brandde--zeer nabij zijn +moeder, en las haar voor uit het Woord des levens. + +Eindelijk zweeg Frans, en de moeder bleef ook zwijgen; en het kacheltje +zweeg ook, omdat er geen vonk meer in was, en Frans staarde strak op +het werk zijner moeder, en--zuchtte. + +"Kom Frans, eet die snee brood toch op!" zei Geertje eindelijk: +"heb je dan alweer geen honger?" + +"Neen moeder, waarlijk, ik heb geen honger," antwoordde de zoon. + +"Maar ben je dan ziek mijn jongen?" hernam de werkende vrouw, even +opziende: "Den heelen dag niets dan wat schrale aardappels!.... je +waart anders zoo hongerig wanneer je Zondags eens thuis kwaamt, en +nu sinds den tijd dat je hier bent.... Kom, 'k zou nu die snee maar +eens nemen." + +"Neen stellig, ik dank u!" antwoordde Frans, en of het door 't +staren op moeders stopwerk kwam, of door iets anders.... althans, +'t werd vochtig in zijne oogen. + +"Kom, Frans! wees zoo mal niet!" sprak moeder Geertje weder, +die nogmaals had opgezien, en aan dat vochtige een andere oorzaak +toeschreef: "ik heb immers ook gegeten en al is er voor morgen niet, +je hebt daar straks gelezen: "Aanmerkt de raven, dat zij niet zaaien +noch maaien; welke geen spijskamer noch schuur hebben, en God voedt ze +nochtans: hoeveel gaat gij de vogelen te boven?" Toe Frans, eet maar, +en blijf met mij vertrouwen; vertrouwen met de biddende gedachte, +die mij ook in vroegere jaren kracht schonk: "God is een helper van +weduwen en weezen." + +"Maar lieve moeder, hoe kan ik.... hoe mag ik...." klonk nu de +stem van Frans, aan wier bijzondere trilling vrouw Geertje wel kon +bespeuren hoe overvol zijn gemoed was: "Ben ik u niet tot last; is +dat brood niet het brood dat u zuur hebt verdiend? En ik, word _ik_ +niet geschuwd en veracht, omdat.... neen, hoewel ik _niet_ schuldig +ben....? Moeder! wat bracht _ik_ u aan? Al meer dan veertien dagen +spaart u 't weinige dat je hebt uit je eigen mond. Moeder! lieve +moeder! dat kan, dat wil ik niet dulden. Bedelen.... neen...! maar +toch, zóó kan het niet blijven. Zeg, moeder.....! wat dunkt +u.....? dienst nemen..... zeg..... of anders...." en de blik van den +armen jongen verkreeg meer helderheid: "of anders.... zooals vader +eertijds deed, werken! werken op het land bij de boeren! naar het +dorp terugkeeren waaraan zooveel heerlijke, maar ook zulke droeve +herinneringen verbonden zijn? Moeder! wat dunkt u! Misschien woont de +zoon van uw weldoener er nog, die _mij_ wel ontweek, doch, zoo hij u +wederzag, wellicht medelijden zou hebben, omdat gij hem zelf gezoogd +hebt. Daarheen gaan, moeder! U met mij; en deze stad verlaten, waar +alles duur is; waar u wel werk hebt, doch waar _ik_ zou moeten bedelen; +waar niets is, niets....!" doch eensklaps hield Frans op met spreken, +en staarde in het flauw brandende lichtje, en wierp het hoofd in de +beide handen terwijl een tranenstroom langs zijne kaken vloeide. + +'t Kostte der goede moeder heel wat inspanning om haar Frans tot +bedaren te brengen; want ach! zij wist niet dat er wel iets in die +groote stad was, hetwelk den knaap als met krachtige banden binnen +hare muren terughield; zij wist niet dat het kind van den man, die +haar jongen in 't ongeluk bracht, hem dierbaar, zoo onuitsprekelijk +dierbaar was. + +Moeder Geertje had haar arbeid gestaakt; ze was diep bewogen; niet +zoozeer om het weinige dat haar deel was, dan wel om de droevige +uitbarsting van haar goeden en miskenden jongen. Met verstand die +pijnlijke gemoedsstemming willende verzachten, sprak ze nog altijd +opbeurende woorden in den geest van haar Meester, "die de armen naar +de wereld lief heeft, mits zij rijk zijn in Hem." + +Inderdaad herkreeg Frans aldra zijn kalmte, en--ja, ofschoon hij die +plannen haar zelve had voorgelegd, het deed hem zoo goed, uit haar +mond te hooren dat _zij_ 't beter oordeelde om samen te blijven waar +ze waren; ja, hij had haar wel om den hals willen vallen, toen ze met +moederlijke bezorgdheid--och, ze had ook maar één kind!--van de gevaren +sprak, die hem in den dienst zouden omringen, terwijl ze dan wreed van +hem zou gescheiden zijn.... zij, die er op de wereld maar één meer +had dien ze liefde toedroeg: "Eén!" en bij dát woord zuchtte moeder +Geertje, en vervolgde iets zachter dan ze tot hiertoe gesproken had: + +"Ach! Frans! als ik aan hém denk, aan het lieve kind dat ik tien +jaren lang bijna als een tweelingbroeder van jou, mijn jongen, heb +lief gehad; dat ik troetelde en koesterde, haast zonder te bedenken +dat een ander hem het leven schonk; aan hém, voor wien ik den vader +bij eede beloofde te zullen waken en zorgen, maar die mij als met +geweld van 't hart is gescheurd, misschien omdat ik hem lief had en +bidden leerde; ja, dan voel ik bij de smart, niet om het gemis van +wereldsche goederen, maar bij de smart, dat ik gedwongen werd een +heilige gelofte te breken, dat ik ook hém nog lief heb dien ik, als jou +met mijn leven voedde. Zie, in weerwil dat nimmer van _Land-heil_ eenig +antwoord tot mij kwam, had ik het kleine Wimpje lief, want het arme +schaap kon toch niet helpen wat zijne verzorgers deden; en nog! zelfs +na de ontmoeting die jij met hem hadt, gevoel ik dat ik gelukkig in +zijn nabijheid zou wezen, maar--tot hém gaan en mij nogmaals aan de +verregaande ruwheid en onzinnige woede van dien luitenant Van Meerle +blootstellen, neen Frans! dat kan, dat wil ik niet. Wie weet ook of +_Land-heil_ nog wel door mijn zoogkind bewoond wordt; licht trok hij +naar elders; en zoo _hij_ er niet is voor wien ik slechts bidden kan, +wat zouden wij dan in het dorpje beginnen? Hier, in de stad mijner +geboorte, had ik tot heden nog brood; maar dáár....! Op het land +werken, zie, ik zou het niet meer kunnen, en _jij_ zoudt er evenmin +geschikt toe zijn. Och, wie zou zich het lot der arme aantrekken, +zoo zij niet meer werken kon, de arme weduw van Peter Willems, die +al twintig jaren vergeten op het kerkhof ligt...." + +Toen de moeder, die zonder het zelve te weten zoo geheel in den geest +van haar kind had gesproken, hem zwijgend aanzag, terwijl er in den +blik, waarmee zij hem beschouwde, een aantal vragen waren opgesloten, +stond Frans van zijne zitplaats op: naderde de dierbare vrouw, sloeg +den arm vertrouwelijk om haren hals en fluisterde, na eenig aarzelen, +een lange, een zoete, en toch zoo pijnlijke bekentenis, die der +goede moeder ten slotte verbaasd: "Mathilde Schorel....! Frans! is +het mogelijk!" deed uitroepen. + +"Ja! moeder! ja!" hernam de jongen: "och! ik heb het u steeds +verzwegen, omdat ik geen moed had de geheimen van mijn hart in +woorden te brengen; maar nu, nu moet je het weten; ja, omdat ik +ter wille van haar, ter wille der lieve Thilde, ook vurig wensch +in deze plaats te blijven. Och, en zij," vervolgde Frans, terwijl +een blos zijne kaken verfde: "ook _zij_ zal het zoo vurig wenschen; +want, al zeiden wij elkander nooit wat er in ons binnenste omging, +in hare oogen heb ik toch vaak gelezen dat ze mij lief had zooals +ik haar liefde toedraag. Moeder! _nú_ moest je het weten, om u mijn +vermoeden te kunnen openbaren, dat misschien zij.... dat geld....! Wat +dunkt u.... zou het mogelijk zijn....?" + +Vrouw Geertje had het gehoord, en ze laakte het niet dat Frans +nog een andere nevens haar lief had; alleen die liefde wekte +haar bekommering. Frans--die geen cent bezat, en zelfs geen werk +kon bekomen, beminde de dochter van den ouden Schorel! En--nadat +de moeder eenige oogenblikken stilzwijgend had vóór zich gezien, +bracht zij zich de laatste vragen van Frans te binnen, en antwoordde, +niet te weten wat zij denken moest, maar vast te gelooven, dat Thilde, +zoo zij hem werkelijk lief had, en hem het muntbiljet had toegestopt, +dat zij dan ook zeker, na die treurige uitkomst, de waarheid aan +'t licht zou brengen. + +De juiste aanmerking der moeder bracht Frans weder aan 't twijfelen; +eerst over 't geld, of Thilde wel inderdaad de geefster zou geweest +zijn, en later toen hij toch niets anders voor waarheid kon houden, +terwijl het beeld van den stuurschen zoogbroeder geheel en al +door dat der bevallige Thilde werd verdrongen, toen twijfelde hij +aan--hetgeen hij in hare oogen zoo vaak had gelezen--aan Thildes +liefde; want, moeder had gelijk; zoo zij hem waarlijk liefhad, zou +zij de waarheid aan 't licht brengen; en, meer dan veertien dagen +waren voorbijgegaan,--en Thilde had volstrekt niets aan 't licht +gebracht.--Frans bleef strak voor zich uit staren, en at de snee +brood niet die moeder voor hem had neergezet. + +Zoo goed mogelijk had moeder Geertje in een hoek van 't kamertje +een slaapplaats voor haar jongen in orde gebracht, en daar de olie +in haar lampje niet noodeloos verbranden mocht, pakte zij Frans +bij de hand, drukte een zoen op zijn voorhoofd, en na de woorden: +"Kom mijn jongen, we moeten gaan slapen, met een nieuwen dag zal God +weer licht en ook raad verschaffen," blies zij het olievlammetje uit, +en sloeg juist de handen aan haar kleeding om zich, op 't gevoel af, +er van te ontdoen, toen zij vreeselijk ontstelde, en met een bevende +stem haar jongen toefluisterde: + +"Frans! Frans! hoor je niet, daar wordt op de deur geklopt...?" + +Zooals Frans, geheel in zich zelven gekeerd, daar nog stond, was het +geluid dat de moeder deed ontstellen, ternauwernood door hem opgemerkt. + +"Geklopt....!" riep hij, mede verrast, doch nauwelijks had hij. gezegd: +"Stel u gerust, moeder, de wind zal hier of daar een luik hebben +dichtgeworpen," of nogmaals en duidelijker klonk nu het geklop op de +deur en tevens een zachte stem die het "Doe open!" deed hooren. + +"Hemel! wat zou het zijn?" sprak moeder Geertje zacht, terwijl zij +steeds angstig: "Mij dunkt Frans, 't is alsof hij die buiten staat +zijn stem verdraaide. Hoor, daar heb je het weer.... een verfijnde +mansstem. Frans, wij zullen ons stilhouden. Hemel! zoo laat in +den nacht!" + +Ofschoon onze vriend niet in den vollen zin des woords een held mocht +heeten, zóó kleinmoedig was hij toch niet dat hij zou geaarzeld hebben +om achter een welgegrendelde deur te vragen, _wie_ het was die buiten +stond en waarom hij verlangde te worden binnengelaten. + +'t Was na eenig vruchteloos wachten--vermoedelijk dewijl zijne +vragen niet waren verstaan--dat eindelijk nogmaals doch sterker, het +deurgebons werd herhaald, en de verfijnde mansstem ook luider klonk +met de woorden: "Vrouw Willems! Frans! ik ben het! Doe toch open!" + +Niemand zag Frans, want in de kamer was het donker, maar toch, toch +kreeg hij een kleur, een kleur zoo verschrikkelijk rood dat de tranen +er hem van in de oogen sprongen. + +"Moeder! moeder!" riep hij eindelijk luide: "heb je 't +verstaan....? moeder! zij is het, Thilde...!" en harder riep hij, +met den mond vlak voor de deurreet: "Thilde! ben jij het...? ben jij +het waarlijk die klopt?" En toen een: "Ja, Frans," duidelijk werd +vernomen, toen beefde moeder Geertje niet meer, maar beefde Frans, +en beefde zoo, dat hij haast den grendel niet kon verschuiven, en +zoo, dat hij het slot haast niet kon omdraaien, en zoo, dat, toen +moeder met een lucifer haar lampje weder had aangestoken, en door +de nu geopende deur, te gelijk met den kouden luchtstroom, Schorels +dochter naar binnen kwam, hij van beverigheid niet wist wat hij deed, +en 't geen hij nooit gedaan had, nu onderstond, en de beminde van +zijn hart in de bevende armen sloot. + +Mathilde,--die zich geenszins aan de omhelzing van Frans onttrok +en daardoor stilzwijgende beleed dat hare oogen nimmer onwaarheid +hadden gesproken,--was in de eerste oogenblikken niet in staat om op +de vragen van vrouw Willems te antwoorden; die vragen, zij drukten de +grootste verwondering uit over de late verschijning van het meisje, +dewijl het eerste uur na middernacht reeds lang verloopen was. + +Neen, Mathilde kon in den aanvang niet spreken, overspannen door al +wat zij in die dagen, sedert Frans de woning van haren vader verliet, +moest verkroppen, door 't beramen en ten uitvoer leggen van het plan +om deze nachtwandeling te ondernemen, en door den angst, dien zij +gedurende dien loop had doorgestaan. + +'t Was noodig dat vrouw Willems met een kommetje water de ontstemde +zenuwen van haar bezoekster een weinig tot bedaren bracht, want in +weerwil dat het meisje haar nu en dan een kort bescheid op hare vragen +gaf, die antwoorden klonken dermate verward, dat de goede vrouw er +geen greintje wijzer door werd. + +In 't einde na eenigszins hare kalmte te hebben terugbekomen, +nog altijd door Frans omvat, die zonder te spreken, wel nimmer een +sterkere liefdesverklaring dan hij nu deed, had kunnen ontboezemen; +nog altijd tegenover de verwonderde vrouw, die haar oogen niet gelooven +kon dat ze Thilde Schorel in den arm van _haar_ jongen, in _dit_ uur, +binnen _haar_ kamertje zag, begon het meisje geregeld te verhalen, +terwijl ze moeder en zoon al met de eerste woorden uit den waan hielp, +dat _zij_ 't zou geweest zijn die Frans het muntbiljet had toegestopt. + +Met een stem, die genoeg verried hoezeer zij den knaap beminde +die haar tengere leest omvatte, gewaagde zij van de pijnlijke +gewaarwording telkens door haar ondervonden, wanneer naar vader, aan +de winkelklanten van de schandelijke ontrouw had gesproken, waarmede +Frans zijne _weldaden_ had beloond, terwijl zij overtuigd was dat een +misverstand, een vergissing, den goeden jongen in een verdacht licht +moest geplaatst hebben; hoe zij telkens met verwijtingen was overladen +wanneer zij vader had aangeraden om kas en boeken te raadplegen, +die wellicht zouden aantoonen dat Frans onschuldig was;--hoe eenige +dagen later, haar vader werkelijk had zitten tellen en rekenen, en, +toen hij gedaan had, en alles met een kalm gelaat had weggeborgen, +op hare vraag: "Vader! is Frans onschuldig?" had geantwoord: "Waar +zou hij 't anders vandaan hebben?" een antwoord, 't welk haar,--die +den vader maar al te wel kende--zoogoed als een volledige vrijspraak +in de ooren had geklonken. + +Niet zonder eenige aarzeling verhaalde Mathilde verder, hoe haar +verzoek om den miskenden eerlijken Frans weer in genade aan te nemen, +den vader in den hevigsten toorn had doen ontsteken, terwijl hij haar +dreigend had afgevraagd: wat haar zoo groot belang in dien ondankbare +deed stellen, niet hopende dat _iets anders_ haar zoo meelijdend +maakte, en hij haar eindelijk kort maar zakelijk geboden had, om, +"nooit of nimmer weder den naam van die adder te noemen, waarvan hij +niets wilde zien en niet wilde hooren." + +"Twee dagen later kwam vader met den spekslager Hak het winkelkamertje +binnen" vervolgde Mathilde blozend: "en terwijl die ruwe man zich +vrijpostig naast mij nederzette, zich beroemende, dat hij meer +dan duizend varkens in het jaar slachtte en ik dus niet weinig +tevreden zou zijn indien hij mij tot vrouw nam--vooral ook omdat +hij sedert de vijf maanden dat hij weduwnaar was, geen stuur in den +winkel kon houden,--keek vader mij doordringend aan en zei, toen +Hak ophield met spreken: "Thilde! ik begrijp dat het tijd voor je +wordt; je hebt den leeftijd, en bij mijnheer Hak zul je geen gebrek +lijden." "O!" hernam het meisje, nadat ze een oogenblik gezwegen en +Frans eenige verontwaardigde woorden ontboezemd had: "ik weet niet wat +er verder gesproken werd; mijn hart klopte mij zoo pijnlijk sterk, +en in mijne ooren suisde het zóó dat ik telkens meende te zullen +neervallen. Waarlijk, ik geloof dat ik het toen op mijne zenuwen heb +gekregen, want ik begon te huilen, en weet zelve niet wat er verder +met mij gebeurd is." + +"Verder! verder?" riep Frans. + +"Tot mijn bewustzijn teruggekomen," sprak Mathilde weder: "stond +vader naast mij, en verweet mij dat ik mij schandelijk en dwaas had +aangesteld; sprak weder van een verbintenis met den zestigjarigen +spekslager, en deed de aankondiging er bij, dat ik binnen eene maand +zou trouwen. Hak had hem verzekerd, dat de kleeren zijner overledene +vrouw, hoewel zij gezetter was dan ik, zeer wel door mij konden +gedragen worden, zoodat er voor mijn uitzet igeen cent uitgegeven en +geen steek behoefde gewerkt te worden." + +Het zal zeker niemand verwonderen dat Frans het meisje steeds vaster +aan zich sloot, als zag hij den gevreesden spekslager reeds met +de eene hand in Mathildes blonde haren, en in de andere een akelig +slachtmes geklemd. + +Ja, vaster klemde Frans zijn lieve Thilde aan 't hart, en in weerwil +der treurige zaak, waarmede het meisje hem bekend maakte, was zijn +gemoed toch oneindig minder bezwaard dan toen hij straks met zijne +moeder alleen was. + +Hoe kon het anders: Mathilde had hem lief! Zijn hart klopte naast +het hare, haar hand rustte in de zijne. Uit haren mond vernam hij, +dat zelfs de hardvochtige vader, al wilde hij geen ongelijk erkennen, +overtuigd van zijne onschuld was, en hem alzoo te eeniger tijd wel +recht zou laten weervaren. + +De engel der liefde doet lijden vergeten, en schenkt moed om een +donkere toekomst tegen te gaan. + +De engel der liefde stond naast den goeden jongen, in de gedaante +van zijn Mathilde, en met vuur riep hij, terwijl hij de beminde in +haar blauwe oogen zag: + +"Geen nood Thilde! geen nood! De goede God, die u in dezen stond, +ten aanschouwe mijner lieve moeder, aan mijn hart legt, zal ons +niet verlaten." + +Bedaarder dan zij tot hiertoe gesproken had, vervolgde nu Mathilde, en +verhaalde, hoe een vreeselijke onrust zich van haar meester gemaakt, +en gedurig op een middel had doen peinzen om het akelige lot, dat +haar te wachten stond, te ontgaan. Des avonds, tusschen licht en +donker, was steeds de akelige spekslager zich in het winkelkamertje +aan hare zijde komen neerzetten, en ofschoon hij gewoonlijk weinig +meer dan twee malen--bij 't komen en gaan--een: "Goeden avond Juffrouw +Thilde!" tot haar gezegd had, en slechts gekomen scheen om met vader +over hammen en spek en pooten en ooren te spreken, zoo was haar dat +schemeruurtje toch méér dan verschrikkelijk geweest, want, van 't +begin tot het einde was haar hand in die van den spekslager besloten +gebleven.... de groote hand, die zoo vet en akelig was, bah! terwijl +de hare--als één met de zijne--genoodzaakt werd tot alle gesticulaties +mee te werken, zelfs tot die waarmee hij de kunstgreep aanschouwelijk +maakte, waardoor een varken den laatsten adem moest uitblazen. + +"Ware Hak mij niet reeds om zijn persoon afschuwelijk geweest," sprak +het meisje: "alleen de herhaling van zijn machtige geschenken zou het +mij gemaakt hebben; want, geen morgen ging er voorbij of ik hoorde +vader in den winkel: "Compliment, en vriendelijk bedankt," zeggen, +waarop ik onmiddellijk in last kreeg het vette geschenk voor den +middag gereed te maken.... en, Frans! je kunt begrijpen hoe _ik_--aan +schrale kosten gewend--te moede was, wanneer mijn vader mij krachtig +beval om er van te eten opdat ik er smaak in zou hebben wanneer ik +met Hak in den echt vereenigd zou zijn. + +"Morgen," hervatte Thilde, nadat ze van een lichte rilling bekomen was: +"morgen zal inderdaad, zoo God het niet verhoedt, een huwelijk tusschen +dien man en mij worden aangeteekend. Was mijn onrust gedurende al +die dagen groot, gisteren gevoelde ik waarlijk mijzelve niet meer. Ik +heb vader gebeden en gesmeekt om toch mijn hart niet te dwingen, maar +niets kon baten, en 't was zelfs op een toon zóó zacht en vriendelijk, +dat ik om de ongewoonte er van, waarlijk geroerd werd, dat vader mij +vermaande in stilte zijn wil te volgen. Hij verzekerde mij verder dat +Hak de beste man van de wereld, en in geenen deele onbemiddeld was; dat +zoo'n huwelijk eervol mocht genoemd worden en menig jonge dochter er +met jaloerschheid van spreken zou. Ach! niets kon mij troosten, ik heb +alles gedaan wat ik kon om moed te scheppen, omdat vader zoo gaarne zou +zien dat ik blijmoedig zijn wil deed; maar neen, niets mocht baten, en +toen ik begon te zingen om te beproeven of dat helpen zou, ziet, toen +sprongen mij dadelijk de tranen in de oogen, en huilde ik zóó hard, dat +ik er zelve bang van werd. Ja, Frans! zie je, ik dacht den geheelen +tijd aan jou en wilde telkens naar je toe gaan; ieder oogenblik +dacht ik de deur uit te vliegen om me aan jou toe te vertrouwen, +doch telkens aarzelde ik weder, want vader zat steeds op zijn gewone +plaats voor het winkelraampje. Zóó kwam de avond. Gode zij dank! Hak +kwam niet. Wij spraken weinig, maar toch deed ik mijn best om een +vriendelijk gelaat te toonen. Om halfelf wenschte ik vader een goeden +nacht. Op mijn kamertje gekomen hoorde ik hoe hij als naar gewoonte, +de reeds gesloten voordeur grendelde.... hoe hij in het geheele huis +de ronde deed en de deur zijner kamer achter zich sloot. Ik luisterde, +en hoorde verder een geklank alsof er geld werd geteld, maar eindelijk +kwam alles tot rust. Wel een uur bleef ik luisteren, telkens mijn plan +willende volvoeren, en dan weder vol vreeze van ontdekt en verhinderd +te zullen worden. Het minste geluid trof mijne ooren. In 't einde kon +een telkens wederkeerend gebrom.... niets anders dan het geronk van +vader zijn. Hij sliep dus. Ha! een rijtuig rolde door de steeg; dat +oogenblik nam ik te baat om de deur mijner kamer te openen, en van het +leven daarbuiten verder partij trekkende, spoedde ik mij de trappen af, +en bevond mij juist in den winkel, toen het geluid van het rijtuig in +de naburige straat verdween. De sleutel der winkeldeur, die op zijn +gewone plaats bezijden het leitje hing, had ik spoedig in handen, +doch vreezende dat het leven, 't welk het ontsluiten en ontgrendelen +noodzakelijk moest veroorzaken, vader zou wekken, wachtte ik opnieuw +tot het geraas van een rijtuig het gerucht 't welk ik moest maken, zou +overtreffen. O Frans! je kunt je niet voorstellen hoe lang mij iedere +seconde duurde; iedere minuut was mij meer dan een uur, en het uur +dat ik daar wachtende doorbracht is een uur geweest, wel honderdmaal +zoolang als eenig uur, dat ik tot heden beleefde. In 't einde.... daar +rommelde het weder over de straatsteenen; fluks.... den sleutel in het +slot.... omgedraaid! den grendel ter zijde geschoven.... de bovenknip +losgetrokken, en juist, juist was het rijtuig onze deur voorbij, toen +ik met een gejaagden sprong buiten den winkel stond en van buiten de +deur in het slot draaide." + +Frans zag zijn beminde aan alsof hij een Kenau Hasselaer in +haar bewonderde; en toen zij ten slotte nog had verhaald, hoe zij +bevende den weg naar de D....steeg had ingeslagen, en eindelijk op de +H....gracht gekomen, door een persoon, die nog een ander aan den arm +had, was aangevat, maar door een krachtigen ruk, aan die vermetele hand +was ontsprongen; hoe zij in allerijl zich voortspoedende, evenwel de +schreden van den persoon die haar aangreep, achter zich vernemende, +zonder den naasten weg te kiezen, straat _uit_ straat _in_ had +voortgerend, totdat zij hier eindelijk, den Hemel zij dank! behouden +was aangekomen.... toen sloeg ook Frans den anderen arm om haar heen, +en.... zoende haar.... ja, hij zoende haar op het heldere voorhoofd, +en noemde haar voor de eerste maal zijn.... "Lieve Thilde!" + +"Ja Frans! ik wist wel dat ik hier raad en steun zou vinden," sprak +het meisje weder: "Mijn eenige hoop was op jou en je goede moeder +gevestigd. Hier zul je mij schuil houden.... nietwaar....? hier...." en +terwijl de lieve blonde nog verder sprak, en Frans opgetogen: +"ja wel" zeide, en: "wel zeker, ik zal wel zorgen," staarde moeder +Geertje bedenkelijk in het vlammende oliepitje, werkte de brandende +katoen wat terug in het koperen buisje--want die vlam behoefde zoo +groot niet te zijn,--en eindelijk, toen Frans juist verzekerde dat, +zoolang als _hij_ er nog was, de lieve Thilde niets te vreezen had, +en _hij_ wel zorgen zou dat zij geen gebrek kreeg--de arme jongen, +die geen cent kon verdienen, wat maakte de liefde hem sterk!--toen +zuchtte de moeder, en zei op vriendelijken maar toch ernstigen toon: + +"Neen kinderen, dat kan en dat mag zoo niet wezen. Dat ik niets vuriger +dan je geluk begeer, mijn jongen, dat weet de goede God; en dat ik +medelijden met jou heb, lief meisje, dat wil ik je gaarne toonen; maar +mijn toestemming aan een even dwaze als wederrechtelijke daad geven, +en het kind van een vreemde in mijne kamer te verbergen.... Frans je +begrijpt wel, dat is mij niet geoorloofd. Wat zou het einde van zulk +een handeling zijn? Zelfs al ware het niet in strijd met onzen plicht, +en al verbood de wet der kieschheid Mathildes inwoning in deze kamer +niet; hoe _dwaas_ ware het, haar bij ons te willen verbergen! Hoe +spoedig zou meester Schorel toch de waarheid vermoeden en zijne dochter +als een rechtmatig eigendom naar zijn woning doen brengen, tot schade +voor haar, en voor jou, en voor mij!... Neen, neen," vervolgde Geertje, +daar Frans haar de zaak nog aannemelijk wilde voorstellen, terwijl +Mathilda, op de gedachte aan een wederkeeren in het pas verlaten huis, +en aan hetgeen er morgen gebeuren moest, de tranen niet kon weerhouden: +"neen, ik zal met Gods hulp alles beproeven wat strekken kan om je +beider geluk te bevorderen. Indien baas Schorel voor zich zelven van je +onschuld overtuigd is, dan zal hij aan de smeekingen eener moeder wel +gehoor geven en je--zoo niet bij zich terugnemen, dan toch een goede +getuigenis van bekwaamheid en trouwe diensten schenken. Wanneer zijn +hart niet harder dan steen is, zoo zal mijn mond hem ook tot andere +gedachten betreffende het huwelijk brengen, waaraan jij, lief kind, +en met recht een afkeer hebt. Gelooft mij kinderen!" besloot de goede +vrouw: "wat in mijn vermogen is zal ik voor je geluk beproeven, maar +denkt als verstandigen, en antwoordt mij of het recht en verstandig +zou wezen indien ik aan je verlangen gehoor gaf?" + +Frans zweeg, en Mathilde zweeg ook; maar terwijl er in den blik, dien +de knaap op zijn moeder wierp iets, wij zouden zeggen vertrouwends, +lag opgesloten, een vertrouwen op de moederlijke welsprekendheid, +en de hulp van Hem zonder wiens wijzen wil geen muschje op de +aarde valt, werd er op het gelaat van het anders zoo lieve en brave +meisje, die echter nooit door een teedere moeder was onderwezen, +en slechts--met eerbied gezegd--een kerk- en catechisatie-God leerde +kennen, een uitdrukking van pijnlijke teleurstelling zichtbaar, van +teleurstelling en van misnoegen tevens, en de woorden: "Maar wat, +maar wat dan...!?" hokten haar in de keel. + +Nogmaals bracht vrouw Geertje aan Schorels dochter het onbetamelijke +van haar verlangen onder het oog, en wist eindelijk het meisje +dermate van de waarheid harer bewering te overtuigen, dat Thilde, +ofschoon een tranenvloed haar het spreken belette, er al snikkende +in toestemde, om naar de vaderlijke woning terug te keeren, even stil +als zij ontvluchtte weder binnen te gaan, en zich te bed te begeven, +na vooraf den goeden God te hebben gesmeekt om het ongeluk, dat haar +boven het hoofd hing, genadig af te wenden; terwijl vrouw Geertje +nogmaals beloofde dat zij doen zou wat haar mogelijk was om, zoo God +wilde, het middel te zijn, waardoor Thilde van een verschrikkelijk +dwangjuk zou bevrijd worden. + +En werkelijk verliet Mathilde, hoewel met een beangst gemoed, eenige +minuten later, vrouw Geertjes kamer, en daar de moeder het niet had +willen toestaan dat Frans zijn beminde alleen naar de G....steeg zou +vergezellen, en Frans op zijne beurt niet mocht toelaten dat _moeder_ +alleen medeging, zoo traden--ruim twee uren na middernacht--vrouw +Willems en haar zoon mede naar buiten, en vervolgde ons drietal, +met verschillende gewaarwordingen, den weg die hen naar de G....steeg +voerde. + + + +'t Was voor een nacht in de eerste helft van November bijzonder +koud. De vorst was gelaarsd en gespoord binnengekomen, en waar zij +over de vochtige stoepen en straatsteenen--want den geheelen dag +had het sterk gemist--henentoog, daar had zij het bewijs van haar +vochthardende kracht achtergelaten. + +Vlug als zij was, had Mathilde, toen zij den gejaagden loop naar vrouw +Geertjes kamer vervolgde, door angst en hoop gedreven, niet bemerkt dat +de straten op de meeste plaatsen zoo bijzonder glad waren, en evenmin +vermoedde zij toen, dat de wintervorst hare ontsnapping uit de handen +van hem, die haar met bedwelmde zinnen had nagezet, bewerken mocht. + +In waarheid, de sterke heldin der korte dagen en lange nachten, zoo +dikwerf als een ijzegrim voorgesteld, en als een monster uitgekreten, +had zich voor Mathilde een bereidwillige helpster betoond. Bewogen +met het arme kind, dat daar zoo laat en alleen haar "te huis" zocht, +had zij haren onbeschaamden vervolger met krachtige handen, onder zijn +beide schoenzolen te gelijk aangegrepen en achteruit gerukt.... zoodat +het geheele lichaam voorover op de steenen was neergesmakt. Of de +vochthardende vorst ook hardvochtig genoeg was om te lachen, toen +de gevallene met een akeligen doch gesmoorden kreet bleef liggen, +weten wij niet; maar heeft zij gelachen, dan zeker alleen uit groote +blijdschap, dat de blonde ontkwam; want, de vorst der lange nachten +is toch ook een trouw en gehoorzaam onderdaan van dien grooten en +eenigen Vorst, die ernst wil van den vazal, dien Hij de tuchtroe in +handen geeft. + +Zooals Mathilde met weinige woorden verhaald had, was zij, vluchtende +voor den bedoelden persoon, van den kortsten weg afgeweken, zoodat +zij _nu_, met Geertje en Frans den naasten weg volgende, niet de +straat doorging waarin de vervolger nederviel. + +Lag hij er nog de ongelukkige? Hadden andere nachtwandelaars of +ratelwachts hem binnen een woning gedragen? Mathilde weet het niet, +want zij had niet vermoed dat een val haar van zijn vervolging +bevrijdde; en nu vervuld met zich zelve, denkt zij evenmin aan hém, +als aan dien tweeden persoon, die bij de ontmoeting op de H....gracht +aan zijn arm met wankelende schreden voortging. + +Ook wij hebben geen lust om den gevallene voor 't oogenblik op +te zoeken, maar blijven--terwijl we ons drietal reeds uit het oog +verloren--op den hoek der H....gracht een oogenblik staan, dewijl +het ons voorkwam als hoorden wij een zacht maar pijnlijk gekreun in +de richting daar.... van dat vierkante huisje, waarbij die geketende +kruiwagens liggen. + +'t Is een naar geluid dat kreunen, waar ge 't ook hoort, maar vooral +wanneer dat geluid, in het nachtelijk uur, op de verlaten straat uw +ooren treft, en ge een oogenblik toeft eer ge nader treedt. + +Van de overzijde komen menschen de sluisbrug op. De koude doet hen, +zooveel de gladheid zulks toelaat, den tred verhaasten. Ja, wij +bedriegen ons niet, zij zijn het, die we straks uit het oog verloren; +doch 't zijn er twee, terwijl wij er drie in de duisternis zagen +verdwijnen. De gas-lantaarn, die ze juist voorbijgaan, beneemt ons +allen twijfel; maar al hadden wij door die lichtstralen vrouw Geertje +niet aan haar vaalrooden omslagdoek, en haar zoon aan zijn bruine jas +herkend; de woorden: "Wél een vreemde nacht, moeder! mocht er voor de +lieve Thilde en ook voor mij iets goeds uit voortkomen!" die woorden +zouden ons terstond zekerheid hebben gegeven; terwijl het antwoord: +"Frans! de mensch wikt, maar God beschikt, en in die beschikking moet +de mensch met tevredenheid berusten!" ons toch de weduwe van Peter +Willems zou hebben geteekend, braaf en Godvreezend, zooals we haar +reeds van den aanvang af leerden kennen. + +Zie, 't is alsof Geertje en Frans regelrecht op de plaats toetreden, +waar het gekreun nu sterker wordt. + +Een kreet ontsnapt aan den mond der vrouw, en de knaap aan hare +zijde roept met een stem, die mede de hevigste ontsteltenis verraadt: +"Moeder! moeder! daar ligt een mensch!" + +'t Schijnt eerst alsof moeder en zoon, verrast en ontsteld, eensklaps +van de zijde afwijkende, waar die klaagtoon rees, tegenover den +ongelukkige willen voorbijgaan; doch weder klinkt de stem der vrouw: +"Neen Frans! dat mogen wij niet.--Laat ons zien, misschien kunnen +wij helpen!" En nadat wij ons tweetal op de donkere plek zagen +toetreden, vernemen wij eenige onverstaanbare woorden, terwijl +het gekreun nog sterker en heviger klinkt, en hooren vervolgens +duidelijk den uitroep: "Moeder! moeder! ik bedrieg mij niet.... hij +is het!" en daarop de woorden: "Mijn God! mijn God! zou het mogelijk +zijn!" en hooren wij eindelijk, nadat het gesprek op die duistere +plaats nog eenigen tijd is vervolgd, een geschuifel; een nog +akeliger kreunen, en op een heeschen en afgebroken toon de woorden: +"Weg! weg! Het.... is.... genoeg.... laat mij sterven!" en zien +eindelijk vrouw Geertje met haar zoon langzaam op den hoek van het +huisje verdwijnen, terwijl zij tusschen zich in, half sleepend, half +dragend, een derden persoon met zich voeren, die maar somwijlen de +slappe beenen beweegt, alsof hij moeite doet om door eigene krachten +voort te gaan. + + + +Wel was het een vreemde nacht! In plaats van na gestadigen en zelfs +laten arbeid, een verkwikkenden slaap te genieten, zat vrouw Geertje, +toen de flauwe morgenschemering door de reet van haar vensterluik +boorde, nog voor haar bedstee, de oogen onafgewend op den jongeling +gevestigd aan wien zij haar leger afstond. + +Benauwde uren had zij met hem doorgebracht. Nu eens stil kermend +nederliggende, en dan weder woest en akelig overeind springende, +terwijl hij in koortsig ijlen de vreemdste, somwijlen de grofst +onkiesche en terstond daarna de verteederendste woorden sprak, lag +hij thans dof en roerloos, de ongelukkige jongeling.... de jongeling, +groote God! dien zij als kind met haren boezem de rozen op de, ook toen +zoo bleeke wangen getooverd had; de jongeling, dien zij als kind lief +had alsof het haar eigen zoon.... alsof het haar Frans geweest ware, +van wien ze met bittere weemoedstranen gescheiden was om hem niet meer +te zien dan zóó.... zóó ellendig! zóó ontzenuwd! en ze bad weder, +de goede vrouw, hetgeen ze dien nacht reeds zoo vaak had gebeden: +"Ontferm U zijner, o Heer! want ach! wat hij deed, hij wist het niet." + +Reeds een paar uren geleden had vrouw Geertje haren Frans bewogen om +een weinig te rusten; zij, ze kon er wel tegen: ouderen van dagen +hadden den slaap niet zoo noodig.--Die goede moeder! Eindelijk, +het olievlammetje uitdoovende, stond ze op; opende het vensterluik, +en beschouwde toen nogmaals die nederliggende zoogbroeders: den armen +Frans en den rijken Willem.... Neen, Hemel! neen! den armen Willem en +den rijken Frans! Verachting en onverdiende schande bij menschen; geen +werk, wellicht eerlang geen brood; geen voorspoed hier op aarde, wat +was het, wat was dat alles met de bewustheid der blijvende liefde Gods, +in tegenstelling met het wandelen in de zinbedwelmende genietingen +des levens, welks einde rampzaligheid is. + +Rijke Frans! Arme Willem! Arm....! maar zie, het morgenlicht dat +liefelijk gloort, spreekt tot de ziel der vrouw, die eenmaal den vader +beloofde voor zijn kind te zullen waken; dat licht dringt haar in +'t gemoed, en 't is alsof het fluistert: "De eeuwige liefde heeft +geen lust in den dood des zondaars, maar daarin dat hij zich bekeere +en leve!" + +Leve! Ja, leve! Eeuwig leve! En de zoogmoeder gevoelde zich eensklaps +sterk tot de heerlijke roeping om, met het reiner en verhevener voedsel +dat thans haren boezem doorstroomde, de rozen eens hoogeren levens, +de lachjes des vredes en der blijde hope op zijn ontvleesde kaken in +'t aanzijn te roepen. + +"Spare God hem daartoe het leven!" + + + +Wij zijn óók menschen, en daarom zullen wij den steeds ijverigen +geneesheer niet hard vallen, die, als hij na een drukken praktijkdag +ten tweeden male des nachts uit een diepen slaap wordt opgewekt, +nu om een lijder in de D....steeg te komen bezoeken, na de woorden: +"Ik kom terstond," zich nog voor vijf minuutjes in de dekens wikkelt, +en--inslaapt om niet voor den morgen te ontwaken. + +Wij veroordeelen hem niet, al hadden wij ook om den ongelukkigen +Willem en de wachtende Geertje, gewenscht dat hij eerder verschenen +ware, maar wij zijn verheugd dat hij toch eindelijk verschijnt om +der meelijdende vrouw te verzekeren, dat de jongeling, hoewel in een +ontzettend verzwakten toestand verkeerende, zich volstrekt in geen +oogenblikkelijk levensgevaar bevindt. + +De brieventasch, welke Geertje, toen zij den jongeling van zijn +bovenkleederen ontdeed, als in de hand was gevallen, en zonder inzage +door haar werd ter zijde gelegd, stelde zij den arts in handen; terwijl +zij hem daarna een kort doch zakelijk verhaal van het gebeurde deed, +en hem deelgenoot van de betrekking maakte waarin zij tot den lijder +gestaan had, met de verklaring besluitende: dat ze met 's Heeren hulp +de gelofte, aan den vroeg gestorven vader gedaan, nog te vervullen +hoopte om, wat ook aardsche machten zouden dreigen of tegenwerken, +een ziel te redden van den eeuwigen dood, al mocht dan de kunst het +veege lichaam niet voor het aardsche leven kunnen bewaren. + +Het adres van een zich in de portefeuille bevindenden brief stelde +den geneesheer in staat vrouw Geertje te onderrichten waar Willem Van +Male zijn kamers had; en, hulpvaardig als hij was, verklaarde hij +voor een gemakkelijk sleepkoetsje te zullen zorgen, ten einde den +zwakken jongeling naar zijn kwartier te kunnen overbrengen, waarna +hij nog met Geertje overlegde hoe de arme lijder, die wellicht een +langdurige en nauwlettende verzorging zou behoeven, het geschikst +kon verpleegd worden. + +Ter nauwernood echter had Geertje--die, in weerwil van haar moedig +besluit, toch met vreeze aan den man dacht, wiens hemeltergende voogdij +haar zoogkind in den droevigsten toestand gebracht had--diens naam +genoemd, of de geneesheer bedacht zich en, den naam Van Meerle een +paar malen herhalende, vraagde hij: "Luitenant van de cavalerie....?" + +Op het antwoord der vrouw, dat hij althans in dienst was toen, +na Van Males dood, de voogdijschap over den jongen Willem door hem +aanvaard werd, verhaalde de geneesheer verder hoe het juist bij hém +geweest was, dat hij dien zelfden nacht werd geroepen, terwijl hij +er bijvoegde, dat het hem zeer verwonderen zou indien de luitenant, +die, bij zijn mede-officieren slechts weinig gezien moest wezen, de +activiteits-uniform langer zou dragen, dewijl een ernstige beenbreuk +vrij zeker een amputatie zou ten gevolge hebben. + +Neen, vrouw Geertje verheugde zich nimmer in het lijden des +naasten. Zij juichte niet om het leed 't welk den ruwen man, die +het arme zoogkind ten verderve geweest was, trof, maar toch plooide +een dankbare trek haar goedig gelaat, toen zij de woorden van den +dokter vernam. + +De weinige dagen, die er verliepen sedert wij Willem Van Male op +zijn kamer aantroffen, hadden hem onder de vreeselijke leiding van +zijn vroolijken voogd--die steeds beweerde te weten wat een jong +mensch toekwam: dat men de jeugd moest genieten, dewijl dat blijde +tijdperk zoo kort was, en hij een druiloor werd, die in zijn schoonste +levensdagen niet zag wat er in de wereld te koop is--die dagen, +zij hadden zijn laatste levenskrachten ten eenenmale vernield. + +Naarmate de verslapping, de verdooving en ook de lusteloosheid der +laatste weken al meer en meer de overhand namen, waren de prikkels van +'t genot ook scherper geworden, totdat de arme knaap, in den nacht +toen hij met Joost Van Meerle huiswaarts keerde, door dezen verlaten, +geen kracht meer had bezeten om alleen zijn weg te vervolgen. + +Hoe lang hij daar in de koude op de kille steenen lag, valt gemakkelijk +te berekenen, indien wij het tijdsverloop nagaan waarin Mathilde, +sedert hare vlucht voor den vervolger, het onderhoud in de kamer +van Geertje had, en de laatste, na Mathilde tot aan Schorels woning +te hebben vergezeld, eerst op haren terugweg den jongeling daar zoo +ellendig liggende vond. + +Noch de zoogmoeder, noch haar zoon, waren door Van Male herkend +geworden, en den ganschen nacht, dien Geertje wakende aan de bedstede +had doorgebracht, gaf hij geen teeken van bewustzijn. + +Omstreeks negen uren in den morgen werd de bewoner der sierlijke kamers +in de K....straat, nog steeds in den verschrikkelijksten toestand, +op zijn fraaie legerstede neergelegd, en de dokter die, zooals hij +bij zijn eerste bezoek beloofde, op dat tijdstip er mede verscheen, +verklaarde met den luitenant niet over den toestand van zijn pupil te +hebben gesproken, daar Van Meerle in een hevige koorts lag, terwijl +hij ook als chirurg den luitenant niet weder dacht te bezoeken, +aangezien een militaire geneesheer hem vervangen had. + +Naar zijne meening werd de zaak der verzorging een liefdewerk 't +welk aan niemand beter dan aan de vrouw kon worden toevertrouwd, +die in den lijder zulk een groot belang stelde. + +Met den eigenaar van Willems kamer was alles weldra geschikt; bij +noodzakelijke afwezigheid der weduwe zou hij of zijne vrouw mede een +wakend oog houden, terwijl Frans--die toch niets te doen had--mede +tot de verpleging behulpzaam kon wezen. En Geertje verlangde geen +belooning; zij wilde trachten tóch haar gewone werk te verrichten. De +verdiensten in 't logement, ja.... die moest ze missen; maar wat +maakte het uit, indien ze daarvoor in ruil met haar jongen slechts +een matig stuk brood kreeg. + +Willem lag te bed.... akelig! + +Frans zat er bij om de gegeven bevelen van den geneesheer getrouw +te volbrengen, en Geertje sloeg den vaal rooden doek weder om, want +ze had door al het gebeurde haar belofte niet vergeten, om voor de +belangen der beangste Mathilde en den belasterden zoon alles te doen +wat haar zou mogelijk zijn. + + + +De lezer zal het waarschijnlijk hebben opgemerkt dat Schorels dochter, +van het wreede lot, dat haar bedreigde, tot Geertje en Frans sprekende, +tevens de bijzonderheid verhaalde--waaraan zij zelve echter weinig +beteekenis had gehecht--dat Hak, de echtgenoot waarmede vader Schorel +de jeugd zijner dochter bedreigde, dienzelfden avond--den avond vóór +de aanteekening--zich niet als naar gewoonte in het winkelkamertje +aan hare zijde was komen nederzetten. + +Zijzelve had bij die niet-verschijning weinig meer gedacht dan dat +de spekslager.... gelukkig _niet_ verschenen was; en Schorel, die +beweerd had zeer weinig van de verlovings-formaliteiten te kennen, +had het er vast voor gehouden, dat het in den regel 't gebruik was, +elkander den laatsten avond vóór het bruidschap niet te ontmoeten. + +Trouwens daar was eene andere oorzaak. De spekslager Hak was ongesteld +geworden; hij had zoo'n hoofdpijn gekregen; zoo'n pijn door al de +leden; de koorts... misschien wel de tering; dit boodschapte de +spekslagersjongen, reeds vóór acht uren aan den komenijman--terwijl +Thilde, vermoeid van een bijna slapeloos doorgebrachten nacht, nog te +bed lag--tevens het vriendelijk verzoek van den baas er bijvoegende, +om de mand te mogen hebben, waarin hij gisteren die varkensrib bezorgd +had,--Schorel begreep er niets van--zonder dat de jongen een nieuw +presentje van den baas meebracht, zonder dat hij de "compelementen" +van den baas maakte, en zonder dat de baas als naar gewoonte liet +vragen: "En compelement, hoe of mijnheer Schorel en de jongejuffrouw +het maakten?" + +"De koorts!.. de tering?" Ware Frans nog in den winkel geweest--sedert +diens vertrek had Schorel nog niet kunnen "reseleveeren om een +loonknecht" te nemen, en een "maatje was zoo slecht te vertrouwen"--of +ware Thilde maar present geweest, dan zou Schorel terstond naar de +slagerij zijn gesneld om den dierbaren aanstaanden schoonzoon te +bezoeken en moed in 't lijf te spreken. Hoe erg het ook wezen mocht, +veertien dagen zou hij 't in elk geval nog wel kroppen.... dan +weduwe, dát was tot daar en toe; hoe lang was hij-zelf niet +weduwnaar geweest! Doch nu moest vader Schorel wachten totdat, na een +onophoudelijk gebeuk op Thildes kamerdeur, met de woorden: "Kom je +nog niet! er is een nare boodschap gekomen," het meisje eindelijk met +rood gekreten oogen verscheen, en Schorel, zonder dat te bespeuren, +ter deure uit snelde om zoo haastig als zijn oude beenen hem dienen +wilden, de slagerij van Hak te bereiken. + +Vreemd... ja, zeer vreemd staarde de hijgende komenij-man voor zich +uit, terwijl hij op den drempel der slagerij staan bleef, toen hij +den dikken Hak, met de rozen op de bolle wangen, het blanke mes +tusschen de ribben van een zijner slachtoffers zag drijven. Het was +alsof de grond hem onder de voeten wegzonk, toen hij den beminden, +aanstaanden en zoo teringachtigen schoonzoon, geheel vervuld met de +kunstsnijdingen welke hij verrichtte, zonder zijn komst te bemerken, +een vroolijk: "Jan toerelesoer" hoorde aanheffen, en--den blik ter +zijde wendende, den slagersjongen ontwaarde, die een knip-oogje met +den knecht wisselde, en daarop in een schaterend gelach losbarstte. + +"Maar hoe!... Maar wat!... Maar Hak! Je bent!" stotterde Schorel: +"Ik kan toch niet denken dat..." + +"Wat... blief..?" riep de spekslager, en zich verrast omwendende en +zijn bezoeker herkennende, zette hij een gezicht nog vreemdsoortiger +van uitdrukking dan dat 't welk hem zoodanig verraste; terwijl +de knecht, ten bewijze dat hij niets hoorde en niets begreep, het +aangeheven lied van zijn meester vervolgde en doorzong: "Ma belle! ma +belle," en zijn liefelijk gezang met het hakmes accompagneerde. + +Jan de knecht was niets nieuwsgierig, en Frits de jongen evenmin, +maar beiden hadden toevallig iets op den achtergrond te verrichten, +toen een luidruchtig gesprek, dat tusschen den baas en meester Schorel +in de achterkamer gevoerd werd, hun in de ooren klonk. Alles konden +zij niet verstaan, want de baas die de teringachtige koorts had, +sprak somwijlen zeer zacht, maar zij verstonden toch duidelijk, +hoe Hak zeide: + +"Denk jij dat ik een vrouw met een leege hand zou nemen?" Waarop het +antwoord van Schorel klonk: + +"Maar je wist immers dat ik geen geld, volstrekt geen geld heb." En +weder des spekslagers uitval: + +"Zou ik gek genoeg zijn om die kleeren en alles wat het mijne is, +aan een schepsel te geven dat geen duit mee ten huwelijk bracht?" En +Schorels bescheid: + +"Maar 't was immers.... om in den winkel.... een hulp.... een +toezicht...." totdat eindelijk de woorden dermate kruisten en als +dooréén vlogen, dat Haks bedienden, die trouwens genoeg vernamen, +verder vruchteloos hun gehoor scherpten, en eindelijk terwijl ze een +luider "Jan toerelesoer" aanhieven, meester Schorel op zijn magere +beenen den winkel zagen uitstappen, met een paar oogen flikkerende +als dolken. + +Hij keerde huiswaarts, de teleurgestelde komenij-man, de +onvoorzichtigheid verwenschende, die hem, wie weet hoe dikwijls +reeds, had doen vertellen dat zijn dochter met Hak den slager ging +trouwen zonder dat zij een duit behoefde ten huwelijk te brengen; +zich de onnoozelheid verwijtende, die hem in Hak niets anders dan een +trouwlustige had doen zien, terwijl alles in orde zou zijn gebleven +indien hij meer "dipplematisch" zijn mond had gehouden, en eerst na +de trouw zijn onvermogen had aan 't licht gebracht. + +'t Kookte den komenij-man van binnen. De teleurstelling was bitter +en groot, en 't was met een ontzettend: "Wat wou je? hé...?" dat hij +bij 't binnentreden van zijn winkel, vrouw Geertje begroette, die, +juist aangekomen, met de beminde van haren Frans sprak, met Thilde, +die niet vermoedde dat het nu reeds beslist was dat het heden _niet_ +de eerste bruidsdag zou zijn. + +Vrouw Geertje, die evenmin de waarheid bevroedde, was in den aanvang +door de barsche vraag wel eenigermate uit het veld geslagen, doch, op +zulk een onthaal niet geheel onvoorbereid, verzocht zij in de zachtst +mogelijke bewoordingen, om meester Schorel, al was 't maar een paar +minuten alleen te mogen spreken, in 't belang van haar jongen, en in +'t belang van hem-zelven.... hem-zelven, want Geertje begreep toch +niet ten onrechte dat het wezenlijk geluk van een kind den vader ter +harte moet gaan. + +De uitval van Mathildes vader was weinig in harmonie met den zachten +toon daareven door vrouw Willems aangeslagen. 't Was, volgens +zijn bitse verklaring, wel een gunstig gekozen tijdstip om over een +ondankbaren dief te komen spreken! Ei, over zijn eigen belangen....? Nu +dat ze dan maar spoedig voor den dag moest komen, daar hij het hoofd +vol had met het beramen der middelen waardoor hij dien nietswaardigen +Hak zijn beleediging en zijn eervergeten gedrag omtrent Mathilde zou +betaald zetten; den huichelaar, die vast beloofde Thilde te zullen +huwen en nu schandelijk zijn woord gebroken had. + +'t Valt gemakkelijk te beseffen hoezeer vrouw Geertje, maar vooral ook +het angstig vreezende meisje, verrast stond over het zoo even gehoorde. + +Terwijl de eerste zich niet had durven vleien om voor het bedreigde +kind iets méér dan voorloopig uitstel te zullen bewerken, en de tweede, +zelfs aan den goeden uitslag van die bemoeiing had gewanhoopt, zoo +moest de overwinning--op welke wijze dan ook behaald--haar beiden wel +ten zeerste verbazen en verblijden; maar zij gevoelden tevens dat +het den overwonnene tot den hevigsten toorn zou voeren, indien zij +hare vreugde openbaar maakten; en, terwijl vrouw Geertje, met den +blik op Thilde gevestigd, slechts een "Beter ten halve gekeerd dan +ten heele gedwaald!" liet hooren, viel Schorel, na de woorden zijner +dochter: "Ach! vader, ik dacht wel dat Hak de rechte niet was!" met +een woordenvloed in, waarbij hij der weduwvrouw de--voor Mathilde zoo +streelende verzekering gaf, dat het een kruis was kinderen te hebben, +en bepaaldelijk dochters; dat ze tot niets nut waren, en dat men ze +voor anderen groot bracht, terwijl die anderen dan nog wel meenden dat +de grootbrenger van zijn armoede, alsof er geen opkomen aan was, een +deel zou medegeven!--onder welk verslag de weduwvrouw had opgemerkt +dat meester Schorel drie malen Gods zegen en vijf malen de straffe +der verdoemenis over zijn grijze kruin had afgesmeekt! + +Met recht begreep vrouw Geertje dat het noodeloos woord- en +tijdverspillen zou wezen, om den zoozeer ontstemden man nogmaals +over de belangen van haar jongen te spreken; wellicht zou zij later, +in kalmer oogenblikken, met meer voordeel die zaak kunnen bepleiten; +en na Thilde hartelijk de hand te hebben gedrukt, welke handdruk +met een bijzonder vuur werd beantwoord, groette vrouw Willems den +komenij-man vriendelijk, maar vertrok zonder een antwoord op hare +vraag: of zij later nog eens terug mocht komen om over Frans--hij +wist wel--te spreken? + + + +Ongeveer twee dagen nadat Willem Van Male in zijn ellendigen toestand +door vrouw Geertje en haar zoon werd gevonden, kwam hij tegen den +avond voor de eerste maal tot eenig bewustzijn. + +Het hoofd naar de zijde wendende waar de gordijnen waren geopend, +beschouwde hij met strakken doch doffen blik langdurig de vreemde +vrouw, die naast zijn ledikant was gezeten en die, verdiept in haar +arbeid, het niet bemerkte dat de lijder haar gadesloeg. + +Werkelijk ontstelde Geertje toen de stilte die er in het vertrek +heerschte--want Frans deed een boodschap--eensklaps werd afgebroken, +en zij de krachtelooze stem uit het ledikant vernam, met de vraag: + +"Wie ben je?" + +In den aanvang wist Geertje niet wát te antwoorden. + +Zij had den lijder reeds zoo dikwerf, maar ijlende, op een geheel +anderen toon hooren spreken, en ook natuurlijk tot hém gesproken, +hem nu eens tot rust vermanende, terwijl zij dan weder, hoewel te +vergeefs getracht had zich aan hem bekend te maken. Niet zonder +eenige verwarring uitte zij dus de wedervraag: of mijnheer waarlijk +wakker was? + +"Maar wie ben je toch, en waarom zit je hier?" klonk het weder dof: +"Ik ken je niet." + +"Ach! God zij gedankt!" sprak Geertje, terwijl zij haar werk liet +varen en met de beide handen de vermagerde hand van den lijder vatte, +waarmee hij bij de laatste vragen met een machtelooze beweging gepoogd +had de gordijnen wat meer open te schuiven. "God zij dank! hij is +dan weer bij kennis. Ach, Wimpje.... mijnheer Willem....! Neen, u +kent mij zeker niet meer? Neen! nietwaar? Of zou Geertje nog niet te +veel verouderd zijn? Och! u waart nog maar even tien jaren toen zij +van u heenging. Och Wimpje! zie eens, zie eens, kent u mij nog....?" + +"Maar zeg dan wie je bent!" sprak de doffe stem weder, en 't scheen +wel of dat telkens vragen hem vermoeide of verveelde. + +"Geertje!--Geertje Willems!" klonk nu haastig het antwoord der vrouw: +"Och! dat ik u zoo naar en zoo zwak moest wedervinden! Maar tóch dank +ik God dat ik u nog levend terugvond! En zoudt u waarlijk iets beter +zijn?" liet zij er spoedig op volgen, terwijl het op haar gelaat te +lezen stond hoezeer haar een "ja" zou verblijden. + +"Ik ken je niet! Neen. En beter ben ik ook niet.... hoewel ik niet +ziek ben," klonk het doffe antwoord van den ongelukkigen jongeling, +en, ofschoon hij niet beproefde de hand, die vrouw Geertje nog in de +hare hield, terug te trekken, wendde hij toch het hoofd af en sloot +de oogen. + +'t Was een bittere teleurstelling voor Geertje dat ze die woorden moest +hooren uit den mond van hem, voor wien haar gevoelig hart zoo warm en +zoo teeder klopte. Neen, ze vermocht geen woord uit te brengen, maar +met een gelaat waarop de smart die ze ondervond zoo duidelijk was te +lezen, bleef ze op den armen Willem nederzien, en drukte nog steeds +zijn hand, als hoopte zij dat die taal beter zou verstaan worden. + +Zie, daar wendde hij opnieuw het hoofd naar de zij waar Geertje +stond, en terwijl de matte oogen zich nogmaals op haar vestigden, +sprak hij langzaam: + +"Maar ben je dan de vrouw waarvan ik gedurig droomde,--ook in dezen +nacht die zoolang heeft geduurd? Ben jij het met wie ik nog onlangs +heb geworsteld, zóó sterk.... hé?" en de jongeling rilde: "dat ik +niet ontkomen zou zijn, indien niet hij....!" Maar eensklaps rukte +Van Male de hand welke Geertje nog vasthield, los, en recht voor zich +uit wijzende, terwijl zijn blik zich mede in de aangewezen richting +vestigde, vervolgde hij dof maar gejaagd: + +"Hij die daar staat!--Weg, weg!--Hij was het,--ja, hij--die +mij losrukte en meenam naar het huis waar ik kokende olie +moest drinken.--Nog brandt het hier binnen--gloeiende kokende +olie.--Pijn! pijn!--Waar een kleine slang, zoo fraai van vorm en +kleuren, en zoo hel van oogen, mij aanstaarde.--O! weg, weg!" gilde +hij sterker, en wierp, terwijl Geertje het angstzweet uitbrak, met de +beide handen de dekens ten deele van zich af: "Weg! help! zij steekt +mij in 't hart.--Pijn! pijn!--" + +Zóó akelig had vrouw Geertje hem nog niet gezien. Die arme jongen! + +"Wees voorzichtig!--Voorzichtig! Hij staat dáár!--met die zwarte +knevels en dat hooge voorhoofd.--Weet je wat achter dat hooge voorhoofd +zit?--ik zag het straks!--Zie, hij lacht! hij lacht!--help! help!!" + +Machteloos en buiten kennis zonk de ongelukkige, die zich bij de +laatste woorden overeind had gericht, in zijne kussens terug, en +roerloos bleef hij totdat de dokter verscheen, die door de ontstelde +vrouw in allerijl was ontboden. + +Wij zouden te veel van het geduld vergen, indien wij een breedvoerig +verslag gaven van 't geen er verder gedurende eenige dagen in het +rijk gestoffeerde vertrek der ellende voorviel. Genoeg zij 't te +melden dat er geen belangrijke verandering in die dagen plaats greep, +en hoewel Van Male niet weder in zulke hevige uitvallen verviel, +bleek het toch, zoo vaak men hem bij kennis waande, dat de vrees +voor een verstandsverbijstering nog niet als ijdel kon beschouwd +worden. Telkens was hij op het punt om Geertje of den speelmakker +zijner kinderjaren te herkennen, maar telkens ook werd dit gewenschte +uitzicht weder verijdeld. + +Eindelijk echter viel der trouwe zoogmoeder het geluk dier vurig +gewenschte herkenning ten deel. Met een blos der innigste verrukking +hoorde zij op zekeren morgen uit den mond des jongelings, dien zij +sluimerende dacht, de verblijdende woorden: + +"Ja, ik weet het wel, dat je de goede moeder Geertje bent." + +Van dat oogenblik af week de vrees van den dokter, en werd Willem Van +Male, ofschoon ellendig en zwak, weer van de ketenen verlost die zijn +rede hielden gekluisterd. 't Is nu, in den _Voltaire_ gezeten, met +het hoofd aan vrouw Geertjes boezem geleund, dat wij hem wedervinden. + +"En zou dat mogelijk zijn Geertje?" vraagt de zwakke, terwijl hij de +oogen tot de vrouw opheft, die vertroostende woorden tot hem sprak. + +"Mogelijk, Willem?" antwoordt de zoogmoeder: "Het is een vaste en +zekere waarheid! Je hebt immers gehoord wat er geschreven staat, +namelijk dat hij die gedoopt is en gelooft, de zaligheid zal beërven." + +Willem zwijgt een poos, maar eindelijk slaakt hij een zucht, en zegt: + +"Maar Geertje, ik heb niet geloofd.... zelfs heb ik maar zelden aan +God gedacht. Alleen deed ik zulks wanneer ik mij de woorden herinnerde, +die mij bij 't afscheid op "_Land-heil_" uit uw mond naklonken: "Wees +braaf! God, die u altijd ziet, heeft de brave kinderen lief!" Die +woorden zijn altijd in mijn geheugen gebleven. Onwillekeurig +kwamen ze mij, soms in de luidruchtigste gezelschappen of te +midden der bedwelmendste genietingen, voor den geest; maar, hoewel +ze mij deden ontroeren, vooral toen ik pas begon de wereldsche, +mij vreemde genoegens te kennen, dat denkbeeld zelf leerde ik hoe +langer zoo meer verdragen; _ik_ was toch geen kind meer, _ik_ was man +geworden! _hij_--_hij_ zeide het mij meermalen. O Geertje, zeg, ben +ik niet vreeselijk ellendig? Zou dat woord, straks door u gesproken, +ook _mij_ kunnen redden? Gelooven! alléén gelooven?--Neen, neen, +'t is onmogelijk, je hebt ook andere woorden gelezen Geertje! "Daar +zal zijn weening en knersing der tanden." Geertje! och! houd mij wat +vaster--ik word weer zoo vreeselijk koud; ik beef zoo--Geertje! neen, +het is onmogelijk!" + +Maar neen! het was niet onmogelijk. De trouwe zoogmoeder zou er +voor waken. + +Aandoenlijk was het, de goede vrouw daar met den ongelukkigen Willem +te hooren spreken, en hoe zij, bij al wat te vergeefs werd aangewend +om de krachten van het lichaam te herstellen, de vonken van 't leven +des geestes in hem aanvuurde, zoodat hij na verloop van weinige dagen, +een blij ontwaken aan gene zijde van het graf voor mogelijk hield. Ja, +al gevoelde hij ook dat er in een der vele woningen waar hij den blik +zou opheffen, de smart over het hier bedreven kwaad hem de vreugd +zou verbitteren, hij vertrouwde toch op de genadige ontferming des +Scheppers, op de liefde van Hem, die--volgens de meening der goede +eenvoudige vrouw--met _vele_, maar ook met _weinige_ slagen zal slaan. + +Nu, Gode zij dank! al waren zijn leden ook slap en zijn vermagerde +handen koud, hij rilde niet meer, maar voelde zich sterk met zijn +hoop op een betere wereld. Hij vreesde den man niet meer die, +zooals Claudius zegt: "er zelfs vriendelijk zal uitzien indien men +hem lang aankijkt." Neen, hij sidderde op zijn aanblik maar zelden, +en toch--toch stond vriend Hein steeds vóór hem. Lag de arme jongen +in zijn ledikant, dan trad de sikkelvoerder uit de gordijnplooien te +voorschijn, en trok de kakebeenen tot een lach, een vriendelijken +lach, alsof hij zeggen wilde: "'t Gaat goed mijn jongen! niet als +een vijand maar als een vriend zal ik u de hand reiken." Zat hij voor +het bed in den gemakkelijken leunstoel, dan stond de ontvleesde man +als naar gewoonte bezijden de prachtig gevulde _étagère_ en lachte +alweder, maar immer vriendelijk, en 't was alsof hij fluisterde: +"Ik wacht slechts totdat ge uw reisgoed bijeen hebt." + +Ja, Willem zag hem zonder vrees; maar toch werd hij droevig, wanneer +hij hem langdurig beschouwd had en, vermoeid zijne oogen sluitende, in +de duisternis die hem omgaf toch alweder het beeld van den levensmaaier +ontwaarde, en aan diens zijde een fraaien blonden knaap, een knaap--met +de rozen op de lachende wangen, een ruiker van de schoonste bloemen op +de borst, en in zijn hand een krachtig wapen, waarmede hij een aantal +zwarte wezens, die aan zijn voeten kropen, dreigde te vernietigen. Ja, +de lach van dien knaap bedroefde hem meer dan de lach der ontvleesde +kaken; een wijle toch was het hem als herkende hij in dien knaap zijn +eigen wezen; als werd hij één met hem; als stond hij in zijne plaats; +als--maar plotseling weder ontwakende lag hij als vroeger machteloos +neder, en zag hoe hij meer naar hém geleek, die naast de _étagère_ +stond, en dan--dan blonken er een paar tranen in de oogen, die maar +kort meer het zonlicht zouden opvangen. Zóóals die knaap was, had +hij _moeten_ zijn, en nu--o God!--en nog zoo jong! + +Was het vreemd dat de jonge Van Male, zelfs nadat hij uit de +geestverdooving ontwaakte, niet van _hem_ sprak, noch _hem_ wenschte +weder te zien, aan wiens hand hij "zijn jeugd" had genoten? Was het +vreemd dat, zoodra het beeld van Joost Van Meerle zich aan zijn geest +vertoonde, er zich een nog pijnlijker trek dan gewoonlijk over zijn +gelaat verspreidde? + +Vreemd? Evenmin als het vreemd is dat de wandelaar, die in +het vriendelijke morgenlicht zijn weg vervolgt, den nacht niet +terugwenscht, die hem belette de gevaarlijke punten op zijn pad +te ontwijken. + +Vreemd? Niet vreemder dan dat een donkere schaduw het aardrijk grauwt +wanneer een zwarte wolk den zonneglans verduistert. + +Willem vraagde niet naar den voogd, en verscheidene weken verliepen +er eer Joost Van Meerle,--wiens toestand, vooral na de amputatie +van zijn rechterbeen, niet zonder zorg te wekken geweest was,--een +briefje van den volgenden inhoud aan zijn pupil deed toekomen: + + +"_Willem!_ + + +'t Is nu ruim acht weken geleden dat ik op dien verwenschten avond +mijn poot brak. Verscheidene malen heb ik mijn oppasser naar je +toe gezonden, om te hooren wat je toch scheelde, maar telkens zond +je lamme huisploert de boodschap terug: dat mijnheer erg zwak was, +en dat de pil had verboden iemand bij je toe te laten. + +Dat ik beroerd ben behoef ik je niet te zeggen: 'en houten poot om +zoo'n ellendige meid! Ik kan dol worden als ik in mijn spion tuur +en de flauwste kerels vrij en vlug over straat zie loopen. Je moet +wel heel beroerd zijn Willem! anders zou je mij niet zoo alleen +laten liggen, want nog altijd bromt de Chir.-Maj., dat ik rust moet +houden. Wanneer je nu maar eenigszins kunt, smijt dan de medicijnflesch +weg, en kom mij bezoeken. Geloof maar dat ik er vrij wat erger aan +toe ben dan jij het wezen zult. Je bent een goeje kerel maar te +hyp van natuur. Als je van avond komt, dan zul je een heerlijk glas +punch hebben; Schudhiel komt ook--een prettige kerel, die me heel wat +opvroolijkt.--Hij beloofde keurige platen te zullen meebrengen, die hij +te Parijs heeft opgedaan; ik geloof vijf _cahiers_, onder den titel: +"_Délices_," in 't _genre_ van Alexander V. H., maar zonder doodkisten +en flauwe zedepreken er bij; _enfin, nous verrons!_ Laat je door +geen doktergelamenteer terughouden. 't Weer is wel wat guur, maar, +zoo 't een kou is die je vatte, moet je aan 't spreekwoord denken: +"breng de kou waar j'm haalde." _Enfin_, ik ben er lam aan toe, en had +al eerder geschreven, zoo ik niet onbeweeglijk stil had moeten liggen, +en nú nog schrijf ik in een liggende houding.--V........ ongelukkig, +vind je niet! _Soit_! 'en been is maar 'en been. Als je soms later +eens uit wilt, dan zal Schudhiel je man zijn. + +_Bonjour_ Willem!--geef antwoord aan brenger dezes. + + +_t. à. t._ J. Van Meerle." + + +Juist op het oogenblik dat Willems dokter de trap wilde opgaan, om zijn +patiënt te bezoeken, hoorde hij de stem van Van Meerles oppasser achter +zich, die aan de dienstmeid den brief overhandigde, met de woorden: + +"Van den luitenant Van Meerrle, voor mijnheerrr boven.--Bescheid as +je blieft." + +De dokter keerde terug, en verzekerde den knecht dat de lijder te +zwak was om brieven, van wie zij ook kwamen, te lezen, terwijl hij +er bijvoegde: volgaarne den luitenant, zoo hij zulks verkoos, van +den toestand zijns pupils te komen verslag doen, dewijl het dezen +mede onmogelijk was om een letter bescheid te geven. + +"Zeerrr wél!" klonk het antwoord, en de oppasser maakte rechts-om-keer. + +Wat er in de ziel van den luitenant omging toen de brave arts--die, +bij al hetgeen voor oogen was, toch den helschen toeleg van den +voogd niet vermoedde--hem den zeer bedenkelijken toestand van den +jongen patiënt had meegedeeld...? wij laten de beantwoording dier +vraag aan den denkenden lezer over, maar verklaren toch, dat wij met +den geneesheer, op het verbleekte gelaat van den luitenant een trek +ontwaarden alsof--alsof een zegevierende lach met geweld door hem +onderdrukt werd, en verzekeren tevens, dat hij van dat oogenblik af +aan, met belangstelling (?) twee malen daags door zijn oppasser naar +den welstand van zijn jongen vriend deed "informeeren." + +En Geertje hield bij haar zoogkind de wacht. + +Met trouwe en moederlijke bezorgdheid voorkwam zij zijn geringste +wenschen, en sprak--wanneer zij zulks voor zijn welzijn niet nadeelig +oordeelde--niet zelden over zijn hoogere belangen. Over het verledene +repte zij geen woord; over het verledene in zooverre het aan zijn +zondige leefwijze kon herinneren; maar wel sprak Geertje haar +voedsterzoon over dat _ver_ verleden, toen hij als kind vroolijk +en blij het leven te gemoet huppelde; en o, het was hem zoo goed +die tijden te herdenken, en in den geest nogmaals die onschuldige +kinderjaren te doorleven. Ja, ook somwijlen moest zij verhalen van +'t geen haar zelve weervoer sedert zij naar hare geboorteplaats uit +de haar zoo dierbaar geworden omgeving vertrokken was; en wanneer +Frans,--die op Willems uitdrukkelijk verlangen, tegen een ruime +belooning de boodschappen deed--zich mede in het vertrek bevond, +dan verlangde Willem niet zelden dat de zoogbroeder zich aan zijn +zijde zou nederzetten. En wanneer hij dan somtijds zijn hand vatte, +dan zag hij hem met zijn doffe oogen zoolang en zóó veelbeteekenend +aan, dat Frans er verlegen van werd en een kleur kreeg, totdat +de lijder eindelijk het hoofd afwendde en dan gewoonlijk zuchtte: +"Een moeder! Een goede moeder! God nam de mijne, maar Frans, de uwe +heeft Hij mij wedergegeven!" O! en wanneer er dan een dankbare lach om +Willems lippen speelde, en Frans ook opgewekt en met een blij gelaat +zijn moeder toeknikte, dan juichte Geertje in stilte: "God, ik dank +U!" want dan zag zij weer een lach van overeenstemming op die beide +aangezichten, de lach der broeders van denzelfden--van _haren_ boezem. + +Slechts weinig sprak Willem, doch gaarne luisterde hij naar Geertje, +en, wekte het zijn belangstelling háár levensloop te vernemen, evenzeer +was hij verlangend naar hetgeen er sedert hun afscheid van _Landheil_, +met Frans gebeurde. Hij was er verlangend naar, en toch had hij tot +nu toe dat verlangen niet bekend gemaakt. + +Omdat hij doorgaans dof en uiterst zwak was, dacht Geertje dat Willem +niet op het denkbeeld kwam er naar te vragen; doch, vermoedelijk zijn +wij der waarheid meer nabij, zoo we ons den ongelukkige aarzelende +voorstellen om weder van een ontmoeting te gewagen, die hem de wreede +rol van verloochenaar deed spelen. Intusschen--zoo ons vermoeden +gegrond is--dan behaalde Willems belangstelling de zegepraal over +zijn verschoonbaar aarzelen, en na vergiffenis voor het leed te hebben +gevraagd, 't welk hij Frans bij de eerste ontmoeting in de G....steeg +moest veroorzaakt hebben, vernam hij, met de eenvoudige en weinig +belangrijks bevattende geschiedenis van den jongen, ook de pijnlijke +reden waarom hij verstooten was, en thans door allen gewantrouwd werd, +alsmede hoe zijn hoop werd vernietigd om eenmaal aan Mathildes zijde +gelukkig te worden. + +Dankbare vreugde straalde er uit de blikken van Frans en zijne moeder, +toen de zwakke stem van Willem de waarheid betreffende het muntbiljet +aan 't licht bracht. Goddank! _hij_ was het dan waarlijk! De valsche +beschuldiger kon gelogenstraft worden, indien God den lijder, zooals +hij zelf smeekte, daartoe de krachten nog sparen wilde. + + + +'t Was Zondagmorgen. Willem lag te bed. Frans was beneden om goedwillig +een kleinen dienst aan den eigenaar der woning te bewijzen, en Geertje +trad met een bord, waarop een paar beschuiten lagen, naar het ledikant. + +"'t Is Zondag, nietwaar moeder Geertje?" vroeg Willem toen hij haar +ontwaarde. + +"Ja, Willem, 't is Zondag," antwoordde de vrouw. + +"En je zult zeker met Frans naar de kerk gaan?" + +"Neen, dat kan niet. Frans zal gaan, maar ik blijf te huis; je kunt +me noodig hebben." + +"Ga gerust Geertje," hernam de knaap: "ik heb je heusch niet +noodig. Waarlijk, gaat beiden. 't Is immers goed naar de kerk te gaan?" + +"Ja, mijn goede Willem," hernam Geertje: "doch wij kunnen van déze +kamer óók de kerk maken, indien ik je een gebed, een kapittel uit +den Bijbel, en een der mooiste gezangen voorlees." + +"Lieve Geertje! hoor eens...." + +"Welnu Willem...?" + +"Je doet me graag genoegen, nietwaar?" + +"Willem! je twijfelt toch niet?" + +"Neen Geertje; maar zie je, dan moest je dezen morgen met Frans naar +de kerk gaan. Dan kun je me vertellen wat de dominee preekte. Wat _jij_ +mocht vergeten, zal Frans wel onthouden, en wat hém ontging zal jou in +'t geheugen zijn gebleven. Zeg, zul je 't doen?" + +"Maar Willem, waarom toch?" + +"Om mij genoegen te doen, wie weet hoe kort je 't nog maar doen kunt!" + +Vrouw Geertje wischte een traan weg, en zei: dat het toch beter was +te blijven, want dat juffrouw beneden óók ging, en slechts mijnheer +en de meid te huis bleven.--Willem gaf evenwel nogmaals zóó dringend +zijn verlangen te kennen, dat zij eindelijk beloofde aan het verzoek +te zullen voldoen. Werkelijk stapte zij dan ook een half uur later, +na de kamer in orde te hebben gebracht, met een hartelijken groet ter +deure uit, terwijl zij beneden nog aan de meid verzocht om van tijd +tot tijd eens te luisteren of mijnheer boven ook soms iets noodig had. + +Willem lag nog rustig te bed toen hij de voordeur achter vrouw Geertje +en haar zoon hoorde toedoen. + +Zie, daar heft hij langzaam het hoofd omhoog; klemt zijn schier +doorzichtige vingeren om den beddekwast; schuift met de grootste +inspanning de beenen vooruit over de zijplank van het ledikant, +en glijdt eindelijk, terwijl hij nu de gordijnen tot steunsel vat, +langzaam langs die zijplank tot voor het bed neder. Blijkbaar heeft +hem deze verrichting ten zeerste vermoeid, want hij blijft op het +vloerkleed liggen, roerloos; Hemel! alsof--doch neen, zie, daar opent +hij weder de oogen, en zijn hand grijpt den poot van den nabijstaanden +voltaire. Een poging om zich op te richten is vruchteloos.--Nog eene, +tevergeefs. Wat zucht hij treurig! Zie een laatste, een geweldige +krachtsinspanning.--Ha! zij is hem gelukt.--Nóg een pijnlijk pogen, +nóg een krampachtig vastklemmen, en, ja--amechtig zit hij in den +grooten leunstoel. Weder duurt het ettelijke minuten eer Van Male +blijken geeft dat het leven nog in hem is; maar eindelijk, zie, alles +aanvattende wat in staat is weerstand te bieden, schuift hij zich met +den voltaire, waaronder kleine raderen zijn--vooruit, na alvorens een +deken tot deksel van het ledikant te hebben getrokken. Zie, tot bij +de secretaire in gindschen hoek rolt hij zich langzaam voort;--een +verborgen zijlade trekt hij open, en neemt er den ring uit die zijne +sleutels verbindt.--De secretaire wordt geopend, en--'t is met een gil +van ontzetting dat Willem in den leuningstoel terugzinkt, want--in het +kleine spiegelglas binnen dat meubel, heeft hij het beeld weergezien +van hem, die zich zoo dikwijls aan zijn geest vertoonde,--het beeld +van den beenigen sikkelvoerder, maar nu volmaakt gelijkende op hem--den +arme zelven. + +De naburige torenklok slaat tien. Reeds meer dan een half uur is er +van den tijd verstreken, dien Willem den zijne rekent. Zie, weder +heft hij zich op; schuift den stoel ter zijde, zoodat hij schuins +voor den lessenaar zit; neemt vervolgens een blad papier uit een lade, +en doopt de pen, welke hij ter hand nam, in den bijna verdroogden inkt. + +'t Is ook lang geleden dat hij voor de laatste maal schreef. Aan +wie....? Hij rilt; misschien bij de gedachte aan de laaggezonkene, +die de laatste letters van hem ontving. De pen beeft hem in de hand, +maar toch hij schrijft--doch slechts een luttel tal woorden. + +Het blad wordt tot een brief gevouwen en met een ouwel verzegeld. Nu +schrijft hij een kort adres, en--ruim een kwartier later ligt Willem +als straks op zijn legerstede, doch weet zelf niet hoe het hem gelukte +haar in dien ellendigen toestand weder te bereiken. + +Halfelf bromt de torenklok. Met een zenuwachtigen schok grijpt Van +Male de tafelschel, die vrouw Geertje op het nachttafeltje bezijden +het bed plaatste, en schelt krachtig, één--twee--drie malen. + +'t Duurt niet lang of de dienstmeid steekt haar hoofd binnen de kamer, +en vraagt met een onthutst gelaat: of mijnheer iets noodig heeft? + +"Jane, dit briefje moet terstond bezorgd worden," zegt de jonkman +met zwakke stem. + +De meid treedt binnen, en met zekeren schroom nader komende, neemt zij +het briefje, belooft het _terstond_ te zullen bezorgen én verzekert +dat ze zeer goed weet waar het wezen moet; dicht in de buurt, circa +tien deuren ver, op het groote bovenhuis. + +Mogen er onder de jonge vrouwelijke dienstboden maar weinigen +zijn die zedig, trouw en eerlijk kunnen genoemd worden;--hoewel de +beide laatste hoedanigheden schier in alle getuigschriften vermeld +staan,--zeer zeker behoort het tot de groote zeldzaamheden een +dienstmeid te bezitten, die--vlug boodschappen doet; doch, eere +wie eere toekomt; Jane was niet alleen zedig, trouw en eerlijk, +maar ook de laatstgenoemde onschatbare deugd betrachtte zij steeds +met nauwgezetheid, en 't scheen den wachtenden lijder--wachten valt +altijd lang--slechts een verloop van weinige minuten te zijn geweest, +waarin het meisje den haar opgedragen last volbracht, zoodat hij +haar goedkeurend en vriendelijk toeknikte toen zij de boodschap gaf: +dat mijnheer oogenblikkelijk verschijnen zou. + +'t Was een lang heer die werkelijk na verloop van eenige minuten de +trap opklom en aan Van Males kamerdeur tikte. + +"Binnen!" klonk het zacht. De heer trad de kamer in, en na eenige +voor ons onverstaanbare woorden van den lijder, waarvan het laatste +"sluiten," kan geweest zijn, wordt de kamerdeur van binnen in het +slot gedraaid, en hooren wij--niets. + +Kort slechts had het onderhoud geduurd toen de lange heer weer de +kamer en straks de woning verliet. + +Elf slaat het buiten, en de huisschel roept de dienstmeid naar voren, +die daarop nogmaals den langen heer--'t moet zeker een vriend of +een schuldeischer van den lijder zijn--met nog twee andere vrienden +of schuldeischers--binnen laat, welke nu achtereenvolgend de trap +beklimmen, en na een: tikken, en "Binnen!" te zamen Willems kamer +intreden, terwijl de deur opnieuw terstond in het slot wordt gedraaid. + +Tien minuten later verlaat het driemanschap--wij meenen met +tevreden aangezichten--de woning, en Willem ligt akelig roerloos +in het ledikant, en heeft een ontzettende gelijkenis met den man, +die weder in de plooien der bedgordijnen staat, en nu eene groote +schrede voorwaarts doet. + + + +Halftwaalf had de torenklok geslagen toen Geertje, uit de kerk +terugkomende, de ziekenkamer weder binnentrad. + +Frans bekwam van zijn moeder verlof om den vroeger door Willem +geuiten wensch aan baas Schorel te gaan bekendmaken, dat deze tegen den +avond--daar het toch Zondag was--eens bij hem zou komen, ten einde--hij +moest niets méér zeggen--een belangrijk nieuws te vernemen. Alleen +het denkbeeld, de woning weder te zullen betreden, waarbinnen +de dierbare Thilde zich bevond, had Frans reeds 't bloed naar 't +voorhoofd gedreven, en hoe hij er dus uitzag toen hij werkelijk den +hem zoogoed bekenden winkel binnentrad, zal geen vermelding behoeven. + +Intusschen laten wij Frans--die aan zijne moeder beloofde spoedig te +zullen wederkeeren, dewijl hij haar bij 't verhalen van de preek moest +behulpzaam zijn--zijn bezoek in de G....steeg afleggen, en vinden +vrouw Geertje in de grootste onrust bij Willems legerstede terug, +met ongeduld op de komst van den dokter wachtende, om wien zij bij +haar tehuiskomst terstond gezonden had. + +"Och Willem, Willem! waarom heb ik je verlaten!" riep de goede vrouw +telkens, terwijl zij alles beproefde om haar zoogkind tot bewustzijn +terug te roepen, en daarin al spoedig werd bijgestaan door de eigenaars +van het huis, die op haar geroep met Jane waren toegesneld. + +'t Was de geneesheer eindelijk, die, na den patiënt nauwkeurig te +hebben onderzocht, de hulpvaardige lieden verzocht in stilte te +vertrekken, en der bezorgde vrouw Geertje verzekerde dat Van Male +slechts in een flauwte lag, zoodat men voor 't oogenblik niets te +vreezen had. + +Voor 't oogenblik, neen, want inderdaad ontwaakte Willem tegen den +middag uit die lange, zeer lange bezwijming. + +Hemel, wat is die blik droevig en mat! Diep schokt hij de vrouw die +haar kind--ja, háár kind was hij weder--geen oogenblik uit het oog +had verloren. + +"Willem! zie je mij niet meer?" spreekt zij zacht. + +Er verloopen eenige seconden eer de jongeling een "Ja," doet hooren. + +Weder ligt hij roerloos; opnieuw heeft een flauwte hem vermeesterd, +en het daglicht heeft reeds uitgeschenen eer de zoogmoeder hem in de +oogen ziet, in de oogen, die haar treffend de oogen van haar echtvriend +herinneren, toen zij die sloot nadat hij gestorven was. + +"Willem! zeg, wil je iets? Kan Geertje iets voor je doen? Zie, ik sta +hier bij je.... Je ziet me immers wel? En hier is Frans.--Willem! Ben +je koud dat je zoo huivert?" Zoo spreekt en vraagt de bewogen vrouw; +maar ze wendt daarna het hoofd, want ze wil niet dat hare tranen hem +zullen bedroeven. En Frans, hij wordt ook zoo heel akelig; hij kan +het niet goed aanzien, en fluistert: "Moeder zal ik naar den dokter +gaan?" En Geertje knikt; en Frans verwijdert zich snel om weder den +arts te halen.--Ach! alsof een geneesheer den mensch in 't leven +behouden kon! + +"Geertje!" steunt eensklaps de jongeling, die zóó nabij de poorte +van het eeuwige Godshuis staat: "Gelooven--is--het--niet...?" + +"Ja, gelooven Willem! O! vast gelooven Willem!" zegt vrouw Geertje +haastig, en brengt haar oor nader bij den spreker, vreezende dat één +klank haar ontsnappen zal. + +"Geertje! dank!--Frans! dank!" klinkt het weder, en ofschoon Frans +er niet is, zoo spreekt Geertje niet, want ze heeft moeite een luid +snikken te weerhouden, maar ze vat de hand, die zich op het dekkleed +roert, drukt die, voor haar zelve en voor haar zoon, en hoort een +nog flauwer: "Bidden!--Vader!--vergeef--gelijk--wij,"--en terwijl de +linkerhand een wending naar de andere zijde van het bed maakt, klinkt +het nogmaals: "Dank!" waarna de laatste levenskracht wordt aangewend +om der vrouw een papier toe te reiken dat zij werktuiglijk aanneemt. + +En toen--toen deed de rammelende man, die zoolang in de plooien der +gordijnen stond, nog een schrede voorwaarts, drukte de hand zachtjes +op de borst van zijn vriend, en de laatste ademtocht vlood "naar +het Huis des Eeuwigen Vaders, naar het eeuwige Huis waarin _vele_ +woningen zijn." + + + +De taak, die de zoogmoeder op zich nam, was volbracht. Willem, de goede +maar verwaarloosde jongen was gestorven.--De dokter verklaarde dat de +kunst was te kort geschoten.--Geertje schreide bitter. Frans staarde +strak op het lijk van den zoogbroeder. De heer des huizes kwam boven, +ook zijne vrouw, benevens Jane die den boezelaar voor de oogen had, +en de oppasser van den luitenant Van Meerle bracht zijn meester +de tijding: + +"Complement en dat de jonge heer overleden is?" + +"Kerel! wat zeg je?" riep Van Meerle, toen zijn dienaar de boodschap +had overgebracht: "Is de jongeheer Van Male werkelijk dood?" + +"Om u te dienen luitenant!" + +"Dienen, dienen!" herhaalde Van Meerle in gedachten, terwijl er op +zijn gelaat een vreemdsoortige uitdrukking te lezen stond. + +"Dat is te zeggen," antwoordde de oppasser eenigszins onthutst: "dat +ik den luitenant condoleer. Nog iets van uwe orders...?" liet hij +er op volgen, en bracht te gelijk de voorste vingers der rechterhand +aan den slaap van zijn hoofd. + +"Ben je nog niet te weten gekomen Albert, wie mijn neef verzorgde?" + +"Eene vrouw, om u te dienen luitenant!" + +"Dienen! Maar welke vrouw, voor den d.....? Hoe heet zij?" + +"A ja, ik informeerrrde," klonk het antwoord, terwijl de spreker +een gezicht zette alsof hij den naam uit het vloerkleed wilde halen: +"Een vóórnaam, luitenant! een vóórnaam, weet u, met _sen_ er achter. A +juist, Janssen! om u te dienen." + +"Alleen?" + +"Dat is te zeggen, ik geloof ja luitenant! behalve een meid van den +boekverkooper, 'en preutsch ding, om u te dienen!" + +"Zwijg! Over een halfuur terug, geen minuut later." + +"Nog iets van uwe orderrrs?" + +"Vertrek! Neen, wacht.... Geef die cassette. Zóó, hier!--"Nadat de +oppasser eindelijk vertrokken is, verspreidt er zich een helsche lach +over Van Meerles gelaat, en ijlings zet hij zich aan 't schrijven. + +Het halve uur ternauwernood verloopen zijnde, keert de oppasser terug, +en krijgt in last om den brief voor Gelderland terstond te bezorgen, +en de andere commissies--de advertentie voor 't "Handelsblad," en de +vigilante bij den sleeper vooral niet te vergeten. + +Nog dien zelfden avond kwam Joost Van Meerle, ondanks het streng +verbod van zijn medicus en de pijn, die hij door de ongewone beweging +te verduren had, in persoon naar het sterfhuis, om--een oog in 't +zeil te houden, en er te blijven totdat zijn vader zou zijn gekomen +of procuratie zou hebben overgemaakt. + +Bij de droefheid, welke Geertje vervulde, was het alsof een adder +haar in den boezem stak, toen in het late avonduur, de deur van het +doodsvertrek werd geopend, en een man--in wien zij terstond haar +beleediger van nu tien jaar geleden, Willems verderfelijken voogd Van +Meerle herkende--op den arm van een soldaat geleund, binnenstrompelde. + +De lezer zal het ons zeker ten goede houden, dat wij hem in dit +stille doodsvertrek niet de woorden van den man doen hooren, die +de helaas onstrafbare moordenaar van het hem toevertrouwde kind +was geworden. Neen, wij laten Joost Van Meerle niet spreken in de +tegenwoordigheid van Willems stoffelijk overschot. Gij zijt gelukkig, +koud lijk! dat ge uw voormaligen opvoeder evenmin zult hooren. Maar, +arme Geertje! goede, brave, trouwe, godvruchtige Geertje! met ú +gevoelen wij het diepste medelijden, daar u alras de bitterste en +beleedigendste woorden zullen worden toegevoegd. + +En, zij bleef bedaard; zij sprak van een dierbaren en heiligen plicht +dien zij vervulde. God was zij dankbaar, die haar zóó geleid had, +dat zij het woord, eenmaal aan een vader gegeven, had kunnen gestand +doen. Neen waarlijk, zij beoogde geen winst. Waarlijk, geen stuiver +had zij begeerd of genoten boven het loon, 't welk haar in staat +stelde om de noodigste behoeften en de huur van haar eigen kamertje +te betalen.--Inderdaad, alles was hier gebleven zooals zij het op +die kamers gevonden had. + +Maar dat papier....? dát papier--'t welk immers werktuiglijk +door haar in den zak gestoken, nu uit hare kleeding te voorschijn +kwam....? Zij weet niet--het is--zij ziet.... Hemel! kan zij haar +oogen gelooven!? Die woorden: "Eenige en algeheele erfgename...." Zij +herhaalt ze luide;--het duizelt haar; en--zij hoort het gebrul +dat de kamer vervult: zij staat roerloos; verneemt woorden en +vervloekingen, die haar 't hart doen krimpen; en terwijl zij op een +kalmen en waardigen toon zegt: "Zie dan hoe snood en boosaardig mijn +opzet was," scheurt ze het blad in verscbeidene stukken, juist op het +oogenblik dat Joost Van Meerle, die, zijn eigen ellendigen toestand +geheel vergetende, uit zijn zetel was opgesprongen, met een pijnlijken +kreet op den grond en voor hare voeten nedervalt. + + + +Brave Geertje! gij hebt liefgehad; wat gij gemeend hebt dat verloren +was, hebt gij behouden; aan uw arm verdoold zoogkind hebt gij den +vrede op het sterfbed en de hoop op een betere toekomst geschonken; +toen ge u reeds op aarde een schitterend loon zaagt bereid, toen +hebt ge geweigerd, en, weinig ervaren in die zaken, hebt ge het +bewijs dier belooning vernietigd, omdat gij uw loon in den hemel +bewaard wist.--Maar toch, trouwe zoogmoeder! het laatste werk van +uw Willem was een wél doordacht werk, ofschoon het hem nader tot +zijn einde voerde. Geertje! wettig zijt gij Van Males erfgename; +want het wettige testament berust in handen van den langen notaris. + +En ja--wat ook verdonkerd of verbrast werd: Van Males nalatenschap, +uit de handen zijner bloedverwanten gered, mocht, althans voor haar, +de arme, een schitterende erfenis genoemd worden. De Wet stelde die +in hare handen, en de wet der Natuur--de liefde voor haren Frans--deed +Geertje eindelijk besluiten die dankbaar te aanvaarden. 't Smartte haar +niet dat ze geen enkel bewijs van dank ontving voor de aanzienlijke +som, welke zij aan de Van Meerles afstond,--neen, maar biddende +beval zij Gode den armen zondaar aan, die door zijn laatsten val +nog ellendiger werd, en--met pensioen, een gebrekkig lichaam moest +omdragen. + +En Schorel. Op dien Zondagmorgen had hij met bitse woorden den goeden +Frans de deur gewezen; maar, zeven of acht Zondagen later, zat hij met +een bijzonder vriendelijk gelaat in een net huisje op de P....gracht, +'t welk door de weduwe Willems bewoond werd; en hij verklaarde, dat +Frans steeds een beste jongen geweest was, en dat een mensch zich +in drift wel vergissen kan; en dat vrouw Geertje goed had gedaan, +voor haar zoon die kruidenierszaak in de W....straat te koopen; +en, dat hij blijde was, dat Thilde niet de vrouw van een ouden en +vrekkigen spekslager geworden was, maar, het vrouwtje van den goeden +braven Frans zou wezen. + +Dankbaar sloot Frans zijn Thilde aan 't hart; dankbaar legde hij in 't +Godshuis zijn hand in de hare; dankbaar voerde hij haar naar _zijne_ +woning, en dankbaar legde hij, twee jaren later, het kind van Thilde +en hem, grootmoeder Geertje op den schoot, en--het dierbare kleinkind +beschouwende, kwamen de beide gezichtjes van Willem en Frans,--toen +ze nog even klein en rond waren--vrouw Geertje voor den geest, en +zij zag ze weder in haar verbeelding lachen.... lachen--zooals zij +vurig bad, dat ze lachen zouden indien zij elkander in reiner oorden +eenmaal mochten wederzien. + + + + + + +DE FRANSCHE KOMIEK EN DE DOUAIRIÈRE. + + +Mevrouw de douairière Van Tal had familiaar een paar bekenden ten eten, +om vervolgens met haar naar de komedie te gaan. Het diner was ditmaal +inderdaad familiaar geweest, want, toen het gezelschap van tafel was +opgestaan, en de jonker Van Bierenstag, met den tweeden luitenant der +artillerie Van Guntheim, in de voorzaal bij den grooten haard stond, +en Van Bierenstag reeds de opmerking had gemaakt, dat er maar één +knecht achter tafel had gediend, trad de bedoelde persoon met een +fraaie porte-cigares op de jongelieden toe, en bood hun beurtelings +de manilla's en de brandende bougie aan. + +"Nu dat is iets bijzonders," fluisterde Van Bierenstag, toen de sigaren +waren aangestoken: "'t Schijnt, dat mama Van Tal het er op gezet heeft, +om de heeren op hun gemak te zetten." + +"Op hun gemak!" zei Van Guntheim nog zachter: "Ik verzeker je, dat +ik aan tafel meer dan mijn portie heb gehad. Naast Justine! Ik heb +er nog pijn in 't hoofd van." + +"_Pour les amateurs!_" hernam de ander: "Neen, dan zou mij de blonde +toch beter bevallen; mooi is zij in 't geheel niet, maar nog al gevat, +tamelijk geestig, en gevoelig...." + +"Als die tang," viel de luitenant zijn vriend met zachte stem in +de rede. + +"Je laat me niet uitspreken," hernam de jonker: "gevoelig op het punt +van geboorte, meen ik." + +"En op het punt van geld," fluisterde de officier weder. + +"Maar toch geloof ik niet," hernam de jonker lachende: "dat het mama +Van Tal zoo gemakkelijk zal vallen om de dames...." maar eensklaps +zweeg de jonker--mevrouw Van Tal was hen genaderd. + +"Ei zoo," sprak de dame: "_le discours agréable_?" + +"O _pardon_ mevrouw, we spraken over Prevost; hij is....?" + +"_N'en parlez pas!_" zeide mevrouw Van Tal, met de heeren medelachende: +"Waarlijk ik heb veel gezien, maar hij overtreft alles in zijn genre." + +"Wie? Prevost!" riep Justine, die met de derde gast, hare nicht +Jeannette, had staan praten, terwijl zij zich bij de sprekers aan den +haard voegde: "Waarlijk, ik heb nooit iemand gezien, die zoo volmaakt +voor hansworst geschikt is. Wat zei Van Bierenstag ook?--Een ui--ja, 't +is een ui; als hij opkomt, heeft men al genoeg. Zaterdag, hé mama, ik +wilde, dat j'm gezien hadt Van Bierenstag; perfect! perfect! _Comique +tout à fait_; en dan zijn Titi [35], lieve hemel, da's om te +gillen! Neen, daar zijn onze komieken kinderen bij; als kwik zoo vlug, +hé, mama? Je zult 'm zien Van Bierenstag; ik zeg je er niets van, +maar, 't is het gekste, het dolste wezen wat maar te bedenken is. Ja," +vervolgde zij, zich weer tot Jeanne wendende: "je zult er van opkijken, +_cousine_; je hebt nooit iets gezien kind, maar als je thuis komt +en alles vertelt, dan gaat oom, in spijt van zijn vaste principes, +morgen óók naar de komedie. O! 't is...." + +Juffrouw Justine had het woord, en bleef nog een geruimen tijd het +woord houden; doch, daar zij tot het eenvoudige nichtje, dat zonder +medeweten van haar papa, met tante Van Tal naar de komedie zou gaan, +meer bepaald het woord voerde, zoo zag de douairière zich nu de baan +schoon om óók weer iets in het midden te brengen. + +"Jammer, jammer," sprak zij zuchtende: "dat zulk volkje zoo _commun_ +is. Hoe is het mogelijk dat het zich somwijlen nog zoo in de hoogte kan +voordoen; daar heb je zijn dochter, _mademoiselle_ Léonore Prevost, +die de _premières_ speelt; op het tooneel, al _fashion_ wat er aan +is. _Élégance_, _bon ton_, _gracieuse_ manieren, _comme il faut_ +in alles. Heb je haar gezien Van Guntheim....?" + +De luitenant kleurde vluchtig: + +"Gezien en niet gezien mevrouw," zei hij na eenig zwijgen: "U +weet, ik logeer sedert mijn komst in dit garnizoen, in het hotel +_l'Empereur_. Vrijdag kwam Prevost hier aan om zijn drie geannonceerde +representaties te geven; hij nam zijn intrek in _l'Empereur_, en +zóó zag ik _hem_ en zijn dochter. Om dienstzaken kon ik Zaterdag +niet bij de eerste voorstelling tegenwoordig zijn, en vond het dus +recht aangenaam vandaag van uw vriendelijke uitnoodiging te kunnen +gebruik maken." + +Aan mevrouw Van Tal was het blosje van den luitenant niet ontgaan, +en, daar zij den tact bezat om haar gevoelens, waar zij zulks noodig +oordeelde, te verbergen, riep zij levendig: + +"Lieve hemel! die menschen in uw hotel! daar moest dunkt mij beter +voor gezorgd worden; 't is onteerend voor uw stand. _Ah bah!_ met zulk +tooneelvolk onder één dak! Is daar geen politiewet op, Van Bierenstag?" + +"Mij onbekend mevrouw," zei de jonker glimlachend. + +"Nu, verbeeld u, mama," viel de blonde Charlotte in, die, voor het +theeblad gezeten, het gesprek gevolgd had: "verbeeld u, zoo wij eens +vreemd in de stad waren gearriveerd en onzen intrek in _l'Empereur_ +hadden genomen, en ik aan de _table d'hôte_ naast zoo'n schepsel was +geplaatst geworden; lieve hemel! ik zou 't bestorven hebben." + +Van Guntheim zei niets, maar staarde in het helder vlammende turfvuur. + +"Als mij zoo iets overkwam," hernam Charlotte: "ik was in staat om +_sans compliments_ den aftocht te blazen, en zij zagen mij in zulk +een herberg, ja ik noem het een herberg, nooit terug.--En blijft u +er lang Van Guntheim?" liet zij er op volgen. + +"Och ja, waarom niet," zei de luitenant: "ik was er sinds drie +maanden zeer wel; 't is er uiterst fatsoenlijk; zelfs de Deensche +gezant is er voor eenige dagen afgestapt. De tafel is er superber, +en de bediening vlug; dus...." + +"Dus--omdat die gezant gemeen volk kan dulden, duldt u ze óók?" viel +de gevatte blondine hem in de rede. + +"Gemeen volk!" hernam Van Guntheim op een toon, die iets minder +hoffelijk was: "Van die gemeenheid is mij nog niets ter oore +gekomen. Integendeel zegt men dat _monsieur_ en _mademoiselle_ +Prevost, niet alleen om hunne uitstekende tooneelgaven maar ook als +brave lieden den meesten lof verdienen." + +"Fi! fi!" schreeuwde Justine, weder invallende, eenigszins onaangenaam +hard. "Laat je zoo iets niet wijs maken luitenant; 't is immers alles +uit je laagste _plebs_. Kom, wie heeft er ooit van een fatsoenlijk +acteur of van een solide actrice hooren spreken. 't Zijn me peuzeltjes +die dames! Welke fatsoenlijke vrouw zou zich willen verlagen, om op +de planken te komen. Bah! ik zou nog liever...." + +"_Ah_, dat is wat anders!" hernam Van Guntheim, die nu eenmaal als +verdediger der Prevosten was opgetreden: "Wat ú niet zou voegen, +'t kan daarom voor een meisje van burgerlijke afkomst zeer wel te +doen zijn. 't Zou zeker juffrouw Justine noch hare zuster Charlotte +behagen modiste te zijn, en toch zullen er zeker een aantal degelijke +meisjes onder dat volkje gevonden worden. Daar hebt u bij voorbeeld +juffrouw Wanner, die, zooals ik toevallig vernam, ook voor ú werkt, +zij onderhoudt immers haar bejaarde ouders geheel en al." + +"Wel wel luitenant," lachte Justine: "u bent wel vlug met je +manoeuvres. Je springt al heel behendig van het eene terrein +op het andere over.--Modistes zijn geen actrices. Ik wil gaarne +vergoelijken, maar spreek mij van geen komedievolk; 't is in mijn oog +een afzonderlijk menschenras, 't zijn Paria's; ik draai mij altijd +om als ik er een zie, ik...." + +"Met uw verlof," brak Van Bierenstag den woordenvloed af: "dan zult +u dezen avond niet veel aan de voorstelling hebben." + +Charlotte, Jeanne en Van Guntheim lachten om deze opmerking, maar +Justine vond zoo iets van den jonker al heel onaangenaam, en de +douairière, die een vredebreuk tusschen hare dochter en den jonker niet +wenschelijk achtte, zei zacht tot Justine die iets pikants op de lippen +had: "_Pourquoi se fâcher!_" en dan luider: "Lieve hemel, wat gaan +ons die tooneelmenschen aan! Ze zijn er om ons te amuseeren. Ieder +heeft daaromtrent zijn eigen oordeel. Daar heb je mijn broeder, +_n'est ce pas_ Jeanne, papa wil er niet van hooren of zien?" + +"Ja tante," zei het jonge dametje. + +"'t Is ongelooflijk," hernam de dame: "François is er zóó geweldig +tegen, dat hij een tooneelist, een voor eeuwig verloren wezen +noemt. Maar papa is ook nogal orthodox nietwaar Jeanne?" + +"Ja tante," zei het dametje weder, ofschoon ze niet recht wist wat +orthodox was. + +"O!" hernam mevrouw Van Tal: "hém moet je er over hooren. Mijn broeder +is maar tijdelijk in de stad, en altijd een buitenmensch geweest; +hij noemt een komedie een tempel des duivels. Niet Jeantje?" + +"Ja Tante," antwoordde Jeantje. + +"En den acteur--ik weet niet hoe hij het laatst nog maakte,--en de +menschen die er heengingen: afgodendienaars, geloof ik. Neen, zóó +nauw neem ik het niet: _La terre a ses folies_, en men moet de wereld +nemen zooals zij is; maar zeker is het, dat acteurs of actrices, +in mijne oogen, altijd _rejetons du commun_ zijn; verre beneden ons." + +"Nu, daar heeft oom wel gelijk in," sprak Justine weder. "De +katholieken oordeelen ook zoo; herinner u maar mama, dat graf van +madame Malibran de Beriot te Laeken. Haar lijk mocht immers niet +eens in gewijde aarde begraven worden. Neen, op dat punt ben ik óók +orthodox, en ieder zal zoo iets moeten toestemmen." + +"Met uw verlof," hernam Van Bierenstag die, tot groote ergernis van +mama Van Tal, haar dochter telkens in de wielen reed: "met uw verlof, +de Lamartine denkt er anders over. Op het pedestal van het fraaie +beeld boven haar graf, liet hij deze woorden griffelen. + + + "Beauté, génie, amour, furent son nom de femme, + Ecrits dans son regard, dans son coeur, dans sa voix; + Sous trois formes au ciel appartenait cette âme; + Pleurez terre; et vous cieux, accueillez la trois fois." + + +"O Lamartine!" zeide Justine weder, die nooit toegaf, zelfs niet, +nu Van Bierenstag haar krachtig meende te hebben vastgezet: "Ja, +die kan zooveel dichten als hem goeddunkt; maar _ik_ heb zoowel mijn +opinie als hij, en, al zegt _hij_ een actrice driemaal den hemel +toe, ik zou wel eens willen weten waar dan de Godsdienst voor noodig +is. Dat volkje denkt immers aan niets dan aan zotheden; het wringt +zich immers in duizenden plooien, altijd weer andere karakters. Zij +vertoonen zich zelfs als monsters.--Bah! praat er mij niet van. Neen, +weet je hoe ik ze beschouw die komedianten? Als marionetten-poppen; +zij amuseeren ons totdat ze versleten zijn, en dan--weg er mee." + +Zooals men reeds zal bespeurd hebben, was mevrouw Van Tal een zeer +vermogende dame, die helaas--na den dood van haar gemaal--met twee, +niet slechts leelijke, maar ook verwende onaangename dochters was +overgebleven. De vurigste wensch van de douairière was tot heden +niet vervuld geworden, namelijk om een huwelijk van hare dochters met +vermogende jongelieden van hooge geboorte tot stand te brengen. Geen +middel--'t welk althans niet in strijd met hare waardigheid was--had +zij onbeproefd gelaten om tot dat doel te geraken; en, tal van heeren +hadden vroeger en later hare feesten reeds bijgewoond, doch, door de +onaangename karakters der dochters afgeschrikt, ook voor 't grootste +deel weer opgehouden haar salons te bezoeken. + +De beide heeren, waarop mevrouw Van Tal nu hare plannen bouwde, hebben +wij er zooeven aangetroffen. De jonker Van Bierenstag was wel is waar +van adellijke geboorte, doch behalve zijn traktement als commies bij +de registratie, bezat hij weinig of niets; Van Guntheim daarentegen, +was het kind van een vermogend koopman, die bij zijn dood den eenigen +zoon een zeer aanzienlijk vermogen had achtergelaten. Ofschoon dus niet +van adel, oordeelde mevrouw ook den laatste, als épaulettendrager en +man van fortuin, niet geheel verwerpelijk; en, dewijl de dames met +iederen dag een dagje ouder werden--Justine telde twee en dertig +en Charlotte negen en twintig jaren--had de moeder vast besloten: +Justine aan den armen _Baron_, en Charlotte aan den _rijken_ officier +uit te huwelijken. Wat de jonge dames betrof--ja, 't valt moeielijk te +zeggen wat _zij_ wilden. Justine was, als hare scherpe en onaangename +trekken, scherp en onaangenaam van karakter. Liefde kende zij niet, +maar wel bezielde haar een zeker verlangen om een man te bezitten, +dien zij naar hare luimen zou kunnen regeeren. De vele jongelieden, +die haars moeders huis reeds hadden bezocht, zag zij intusschen even +onverschillig terugblijven als zij ze had zien komen. In één woord, +Justine was een ongevoelig, leelijk meisje, dat altijd rammelde en +iedereen verveelde.--Van Charlotte smart het ons, om der waarheid +wille, niet veel beters te kunnen zeggen. Dewijl zij drie jaren +jonger dan hare zuster was, en waarlijk fraai blond haar had, +terwijl Justines hoofd vrij dunnetjes was bezet met dat onbestemde +haar, hetwelk sommigen zwart, anderen bruin, en weder anderen blond +noemen, zoo had zij in haar uiterlijk iets op haar oudere zuster +voor, maar voor 't overige, al tamelijk dezelfde scherpe trekken, +dezelfde.... Maar neen, een leelijk portret geeft geen genoegen; +wij besparen u daarom de verdere beschrijving der jonge dames, en, +na vermeld te hebben--hetgeen trouwens reeds gebleken is--dat noch +Van Bierenstag noch Van Guntheim, in weerwil van geld of aanzien, +zich door haar voelden aangetrokken, maar slechts om der beleefdheid +wille dezen avond de uitnoodiging hadden aangenomen, keeren wij tot het +gesprek terug, dat, onder het genot van een kopje thee werd voortgezet. + +Van Guntheim was door Justines koude gevoellooze woorden pijnlijk +getroffen. + +"Uw oordeel is bitter hard," zei de officier: "Ik hoop juffrouw +Justine, dat u in scherts dat vonnis hebt geveld, want anders...." + +"Wel natuurlijk!" viel mevrouw Van Tal terstond in: "Justines vlugge +geest," vervolgde zij eenigszins zachter tot de beide heeren: "legt +haar wel eens woorden in den mond, die niet uit het hart komen. De +opmerking was anders niet zonder geest," besloot de douairière, +terwijl zij Van Bierenstag met beteekenis aanzag. + +Hoewel de jonker geenszins met die geestigheid was ingenomen, en de +opmerking hem zeer had tegengestaan, vorderde toch de wellevendheid, +dat hij de woorden der gastvrouw met een kleine beleefde buiging +beantwoordde. + +"Enfin," hernam mevrouw Van Tal na eenig stilzwijgen: "'t is altijd +aangenaam als men wrijving van denkbeelden heeft.--_Toujours_: "_oui +monsieur le président_," dat is ouderwets geworden. Bovendien, wij +dames oordeelen wat scherper, en kunnen niet zien dat onze sekse zich +prijs geeft zooals een actrice doet; de _critique_ toch van het plebs +uit den engelenbak treft haar zoowel als die der _premières_; en zoo +dát _alles_ ware, maar het gedrag der gevierde tooneelheldinnen! Op +de planken worden zij hemelhoog verheven, maar buiten het tooneel, +struikelen, ja vallen zij zonder einde." + +Dat was een teer punt--maar juist op dat terrein was Justine in haar +kracht. Veel, zeer veel wist zij bij mama's woorden te voegen. Hoe +_mademoiselle_ H., de _maîtresse_ van Lord D. was geweest, en o zooveel +meer; zoodat de jonker en de luitenant elkander verbaasd aanzagen, +niet vattende waar de fijnere sekse zooveel onfijns was te weten +gekomen, of in elk geval in hunne tegenwoordigheid dorst uit te kramen. + +"'t Is akelig met haar afgeloopen!" besloot Justine, haar nichtje +Jeanne veelbeteekenend aanziende. + +"Och!" zei het nichtje meelijdend, dewijl zij uit Justines blik +begreep dat het iets heel naars moest geweest zijn. + +Het gesprek, dat verder niet belangrijks opleverde, werd eindelijk +door de komst van den huisknecht afgebroken, die mevrouw verwittigde +dat de koets vóór was, en de vigilante ook. + +"Al zoo laat!" riep de douairière: "Hemel! waar blijft de tijd _dans +l'aimable compagnie_! _Allons mes enfants, dépèches-toi!_--'t Zal er +stampend vol zijn.--Vlug wat, vlug! want ik kom niet graag als het zoo +vol is.--_Un instant messieurs, je vous prie?_" vervolgde zij tot de +heeren, en mevrouw verliet het salon, door het drietal dames gevolgd. + +Weinige minuten na het vertrek der vrouwen, gedurende welken tijd +de vrienden waren alleen gebleven, trof eensklaps een gillend geluid +hunne ooren. + +"Wat mag dat zijn!" riep de luitenant; doch dewijl het gillen niet +ophield, spoedde hij zich, door Van Bierenstag gevolgd, naar de +vestibule, waar zij Justine aan den voet der breede trap zagen liggen, +gillende en kermende van pijn, terwijl haar bloed de wit marmeren +steenen kleurde. Tegelijk met onze vrienden waren er reeds eenige +bedienden toegeschoten, en ook de douairière vertoonde zich boven +aan de trap. + +"Wat is dat? Wat is er gebeurd?" riep de dame, die haar grijze lokken +met eenige fraaie bloemen had opgesierd, terwijl zij haar wit satijnen +_sortie_ met dons omzet, wat gracieuser in de plooien trok. + +"Uw dochter moet van de trap zijn gevallen," antwoordde Van Bierenstag, +daar Justine zelf niet in staat was te antwoorden. + +"Lieve hemel, hoe dwaas! zoo'n leven!" zei mevrouw: "Men zou er van +schrikken," en na die woorden keerde zij naar hare kamer terug om +den tooneelkijker te halen. + +"Breng de juffrouw naar binnen en leg haar op de canapé," zei Van +Guntheim tot de vrouwelijke dienstboden, die met heel veel: "Och, +heertjes!" en "lieve deugdjes!" zonder hulp te bieden, het kermende +meisje beschouwden. + +Aan het bevel van den officier werd door de meiden voldaan, hoewel +Stijntje de keukenmeid, later veel te zeggen had van--"door vreemden +gecommandeerd te worden, en nog wel door één, die van óns eet en +drinkt en die van ons geld zoo mooi in de kleeren zit."--Intusschen +was Justine in het salon op de canapé gelegd, en de vrienden, die +zich, na het vertrek der dienstboden, met het in zwijm liggende meisje +alleen bevonden, zagen elkander vragende aan, beseffende dat er hulp +noodig was, hoewel _zij_ die niet konden verleenen. + +Van Bierenstag, die begreep toch _iets_ te moeten doen, ten einde het +meisje tot haar bewustzijn terug te brengen, nam een flacon met eau +de cologne van den trumeau, bevochtigde zijn zakdoek en hield haar +dien onder den neus. + +"_Charmant! Vraiment! et bien galant_," sprak eensklaps mevrouw Van +Tal, terwijl zij--vrij opzichtig voor hare jaren--de kamer binnentrad: +"Zoo mag ik het zien. Die _scène_ heeft iets van een _tragédie_; +_c'est pour nous préparer_. Het is...." + +"Uw dochter moet zich ernstig bezeerd hebben," viel Van Bierenstag +de douairière in de rede: "Zij is buiten kennis." + +"Ernstig bezeerd....? Och 't zal een _vapeur_ wezen," hernam de +dame: "Wel lieve hemel, juist op het oogenblik dat de koetsen vóór +zijn. Justine wat scheelt je?" vervolgde zij, hare dochter naderende: +"Foei! wees zoo dwaas niet; schaam je toch," en mevrouw Van Tal trok +het zijden kleed der dochter wat meer over de voeten. + +"Met uw welnemen mevrouw," sprak Van Guntheim, die zich niet kon +verklaren, hoe de dame zoo weinig medelijden toonde: "mij dunkt dat +het in ieder geval raadzaam zou zijn uw dochter naar bed te brengen, +en spoedig een dokter te laten komen; immers men kan niet weten....?" + +"Is het al laat?" zei mevrouw, zich bedenkende. + +"Zeven uur," antwoordde Van Guntheim. + +"Al zóó laat!" hernam mevrouw Van Tal: "Ja, dan zal Justine toch +moeielijk van de partij kunnen zijn. Enfin, ik moet wel zeer mijn +_excuses_ maken dat mijn kind ons zoo dérangeert.--Waarschijnlijk +een tand los gevallen," vervolgde zij, het bloed ziende dat Justines +_chemisette_ had bevlekt: "Ik dacht waarlijk dat mijne kinderen de +jaren der valhoedjes te boven waren." Mevrouw schelde. + +"Johan," hernam zij tot den binnentredenden knecht: "zeg aan Dina, +dat zij hier bij de juffrouw komt; roep de dames en zeg dat er op +haar gewacht wordt, en, zoodra je ons in het rijtuig hebt geholpen, +ga dan naar dokter Smits en verzoek hem om hier te komen, terwijl je +zult zorgen dat het, zoowel hier als in de achterzaal, goed warm is +wanneer wij terugkomen." + +"Zeer wel mevrouw," zei Johan, en vertrok. + +Charlotte kwam met Jeanne reeds de zaal binnen toen de knecht die +verliet, en op hare vraag: "Wat is dat?" klonk het antwoord der moeder: + +"O, _misérable_! Justine heeft de _sottise_ gehad te vallen nu we +juist klaar zijn. Ik ben er heusch verlegen mee. _Monsieur le baron_, +u zult je met de mama moeten vergenoegen. _Contre le sort....!_" +en den jonker schouderophalende, met een lachje aanziende, dwong zij +hem tot een verplichtend antwoord, 't welk echter in een eenvoudig: +"Veel eer!" bestond. + +Had zij dan geen gevoel, geen moederlijk gevoel, die rijke vrouw? Was +zij er dan ééne die onbewogen een lijdend kind kon verlaten, om een +voorbijgaand genot te smaken? Maakte mevrouw Van Tal een zoo droevige +uitzondering tot ergernis van veel trouwe gevoelvolle moeders? Helaas +ja, ofschoon zij ook als moeder gevoeld en bemind kon hebben, dat +gevoel, die liefde voor hare kinderen, was, zoo niet vernietigd, toch +onderdrukt geworden. Waardoor? Door andere liefde--door eigenliefde, +door wereldliefde.--En bovendien mevrouw Van Tal kende hare dochters, +en het kwam haar volstrekt niet onwaarschijnlijk voor dat Justine +_pour le bon motif_ een kleine scène gemaakt had. + +Na het "Veel eer" van den jonker, ging de douairière nog eens naar +de canapè, en nadat zij hare dochter, die steeds bewusteloos neerlag, +een: "_Ne faites pas l' enfant!_" had toegefluisterd, sprak zij luid: +"_A revoir ma_ Juste," en het meisje een zoen op het voorhoofd +gevende, noodigde zij de komedie-gangers uit om haar te volgen, +waaraan de dames en heeren,--na een zeer verschillend afscheid van +de niets vernemende Justine,--voldeden, te zamen de zaal verlieten, +en met de wachtende rijtuigen komedie-waarts reden. + + + +In de loges en het parterre der Fransche komedie bevond zich op den +avond waarvan wij spraken, een buitengewoon groot publiek. + +De alom gevierde Prevost zou de tweede zijner aangekondigde +voorstellingen geven, terwijl zijn begaafde dochter hem met haar +uitstekende talenten zou ter zijde staan. Geen wonder was het alzoo dat +de lust om zoo iets buitengewoons te zien, zeer velen had aangespoord +om zich naar de gezegde voorstelling te begeven. + +'t Was wel der moeite waard die rijk verlichte zaal eens rond te +zien. Wat al schoonheid, wat al lieftalligheid, wat al frissche +koontjes en roode lipjes, wat al smaak en verscheidenheid van +kleeding of versiersel; maar ook--wat al bespottelijke ijdelheid, +wat al gerimpelde aangezichten met kunstmatige kleursels, wat al +grijze haren met toques of linten, en dan--wat al hoffelijkheid +van wit geganteerde lions, wat al gekunstelde lachjes van jonge en +oude coquettes, wat al nonchalante en toch zoo hoofsche maar altijd +bestudeerde poses; in één woord, welk een mengelmoes--van het parterre +af, tot aan de gaanderij toe--van rijkdom en middelstand, jeugd en +ouderdom, schoonheid en leelijkheid, kunst en natuur, ja, een aanblik +voor den opmerkzamen beschouwer reeds den geheelen toegangsprijs waard. + +Een zoodanig opmerkzaam beschouwer mogen wij u daar beneden in de +stalles aanwijzen. Reeds geruimen tijd had hij met zijn tooneelkijker +rondgekeken, toen hij door een deftig, in het zwart gekleed persoon +op den schouder werd geklopt, en omziende, dezen met de woorden: +"Jij hier!? Wel wel, hoe gaat het?" de hand toestak. + +"Uitmuntend!" antwoordde de heer in de zwarte kleeding: "Het doet me +waarlijk plezier je hier te ontmoeten." + +"En mij niet minder," was het bescheid van den eerste: "Jongens, +Welting," ging hij wat zachter voort: "dat is een losse zet van +je. Nooit zou ik je _hier_ verwacht hebben." + +"In de komedie?" hernam Welting: "En waarom zou _ik_ er niet evengoed +als jij mogen zijn?" + +"Mogen--mogen," sprak de gevraagde weder: "maar ik dacht dat je +betrekking..... ik weet niet.... een dominee!" + +"Ha zoo, zit hem de kneep daar!" hervatte Welting: "Ik dacht je boven +dat oordeel verheven Smits; maar enfin! daarover nader,--het verheugt +me bijzonder je hier te vinden. Dezen middag kwam ik in de stad en nam +mijn intrek in _l'Empereur_. Na het eten ben ik aan je huis geweest, +en toen de meid mij zei dat je naar de komedie waart gegaan, toen +besloot ik om je hier op te zoeken, terwijl ik blij ben behalve je +gezelschap, ook deze bijzondere voorstelling, waarvan ik aan tafel +hoorde spreken, te kunnen genieten." + +"Nu, dat vind ik recht aardig," hernam Smits: "En hoe gaat het te +E.?--is je vrouw en de kleine familie welvarende?" + +Welting beantwoordde deze vraag toestemmend, en nadat de oud +academie-vrienden--Smits was dokter--nog eenige oogenblikken over de +wederzijdsche betrekkingen hadden gesproken, kwamen zij op het eerste +onderwerp terug en zei Welting: + +"Ja, 't is waar beste vriend, wij predikanten behooren volgens de +algemeene opinie niet in den schouwburg thuis, en in zeker opzicht +is dit oordeel niet onbillijk; niet omdat, zooals sommigen beweren, +de schouwburg een hel of tempel des duivels is, neen, maar dewijl de +stukken, die worden opgevoerd een verkeerden geest ademen, veelal +de zinnelijkheid prikkelen en alzoo zedebedervende zijn. Maar--de +schouwburg kon het tegenovergestelde doel bevorderen. Wanneer er altijd +zedekundige en degelijke stukken werden vertoond, geloof mij Smits, +het tooneel zou dan, wel verre van een tempel der ongerechtigheid te +zijn, dienstbaar worden aan 't rijk van Waarheid en Deugd." + +"Ik ben het volkomen eens," zei Smits: "maar, dat is _op zicht_ +gesproken; zooals het tooneel _nu_ is moet je oordeelen, en dan blijft +de vraag: is een predikant in de komedie op zijn plaats?" + +"En mijn antwoord is," hernam Welting: "indien dokter Smits, indien +mijnheer A. of B., en al die leden van het zwakke geslacht hier +op hun plaats zijn, dat _ik_ er dan evengoed mag wezen. Hoe!" ging +Welting eenigszins bedaarder voort: "hoe, mijn oude vriend zal toch +niet kleingeestig genoeg zijn, om den geestelijke--'t zij dominee of +pastoor--iets anders dan een gewoon mensch te noemen? Neen vriend, +je weet zeer goed dat wij voor den grooten Rechter allen gelijk zijn +en dat ieder voor zich rekenschap van zijne daden zal moeten afleggen." + +"Halt! halt!" viel de dokter zijn vriend in de rede: "ik versta je +best en ben het _au fait_ zeer met je eens; maar eenmaal opposant +zijnde, wil ik het blijven, en herinner je, dat het ergernis geven +den predikant toch 't allerminste past, en, dat doet hij door zich +in een komedie te vertoonen." + +"Beste vriend," hernam Welting: "daar zou ik machtig veel op kunnen +antwoorden, doch zal wel kunnen volstaan met de aanmerking: dat zij +die door het zien van een predikant geërgerd worden, de komedie, als +noodzakelijk gevolg, voor iets in strijd met Godsdienst moeten houden, +en er dus _zelf_ niet behoorden te komen.--Zij die over het tooneel een +onbepaald wée uitspreken, oordeelen oppervlakkig of bevooroordeeld. Wél +is het tegenwoordig dikwijls in strijd met Godsdienst en goede zeden, +doch het _moet_ en _kan_ een oefenschool voor deugd en zedelijkheid +worden. Waaraan de schuld? Aan den bedorven geest der tijden; aan den +wansmaak onzer dagen...? De misdaad in een bevallig kleed, ziedaar wat +men lief heeft en huldigt. Zóó moet het niet zijn. Weet wat men--naar +mijne meening, den aanschouwer steeds moest voorhouden: beelden uit +het leven; de misdaad dat men er van terug deinst; de deugd dat men +ze leert beminnen; en dan ten slotte als opwekking kleine gebreken +voorgesteld in het kleed der satyre. Zeg, beste Smits, zou je niet +denken dat de mindere stand, zóó onderwezen, desnoods op den rustdag, +meer zou genieten en ook nader worden gebracht aan het rijk van licht +en waarheid dan in die holen waar dans en drank én tijdelijk én eeuwig +heil ten gronde richten? Neem mij niet kwalijk," besloot Welting: +"dat ik wat lang en beslissend sprak, maar wij dorpsdominee's krijgen +daar zoo spoedig de gewoonte van." + +"In 't minst niet," zeide Smits glimlachend: "Ik hoor je graag zóó +spreken; en, niets ontbreekt er dan een krachtige medewerking van de +regeering en menschen van beproefden goeden zin en talent, om het +schoone denkbeeld van mijn vriend te verwezenlijken. Maar het bij +velen heerschend vooroordeel......?" + +"Ter bestrijding daarvan deze waarheid," sprak Welting: "Daar, waar +men zonder vrees, zonder schuldgevoel, vrij aan zijn liefderijken, +maar ook rechtvaardigen en heiligen God kan denken, dáár mag men +zich vrij bevinden. En, zal er, zooals in alle ondermaansche zaken, +ook in de tooneelwereld, bij het goede steeds iets gebrekkigs achter +blijven, ook daarmee zal de reine mensch zijn voordeel doen." + +Dit gesprek, dat in een schouwburg nog al ongewoon mag heeten maar +zeker wel _iets_ goeds bevatte, was gevoerd onder het afwisselend +genot der uitgevoerde muziekstukken van het orkest en het oorverdoovend +geraas dat door klappen en trappen teweeggebracht, het verlangen naar +het verwacht wordende stuk te kennen gaf. + +En inderdaad, het geduld werd wel op de proef gesteld. Terwijl de +tijd voor de sprekende vrienden was omgevlogen, was hij het groote +publiek maar al te lang gevallen, en niemand kon zich verklaren waarom +de gordijn niet werd opgehaald, daar het reeds een half uur over den +bepaalden tijd van aanvang was. + +Ten einde niet in de spanning te geraken, waarin het publiek verkeerde, +zoo noodigen wij u uit, om ons, daar links door die gang, en dan +tien trappen op--en eindelijk door de gindsche deur, op het tooneel, +achter de schermen te volgen. + +Ziezoo, wij zijn er--in die heerlijkheid van uit het parterre, in +dien rommel van achter de schermen. Let nu niet al te veel op die +geschilderde boomen, met de aanmerking: "hoe grof!" Kijk niet te veel +rond naar die schuins en recht hangende lappen doek, waarachter de +gasvlammen helder branden; let nu niet op touwen en hokjes, en kisten, +en half gecostumeerde acteurs, en wat er meer uwe oogen treft,--zooals +die brandspuit ter uwer geruststelling; neen, luister met mij naar +dien heer dáár; 't is de directeur-régisseur van het gezelschap, +die tot een der acteurs, in de fransche taal, zegt [36]: + +"Maar wát te doen! Ik ben ten einde raad!--Het stuk niet doorgaan en +het publiek dupeeren!? 't Is om dol te worden!--En was zij dan geheel +buiten staat om te spelen? Heb je hem zelf gesproken?" + +"_Si, monsieur_," spreekt de gevraagde: "er is niet aan te denken, +zeide hij: Het speet hem, maar.........." + +"Brutaal! brutaal!" roept de directeur wanhopig: "Hoor! daar davert het +weer in het parterre. Wat te doen.....!?" en, op een gegeven teeken +klinkt de schel; de gordijn gaat naar boven; de zwart gecostumeerde +directeur treedt op het tooneel en de stilte, welke nu terstond bij het +publiek het rumoer vervangt, gunt hem de volgende woorden te spreken: + +"Mijne heeren en dames! De directie van dit gezelschap bevindt +zich in de treurige noodzakelijkheid om u te berichten, dat door +een plotselinge ernstige ongesteldheid van mejuffrouw Prevost, het +aangekondigde stuk geen voortgang kan hebben. Zij kan alleen...." + +Maar jawel! het spreken van den directeur kunnen wij niet verder +vernemen, want het geroep uit het parterre, van "_La pièce_" en +"Prevost _sans sa fille_!" klinkt zoo geweldig, dat zelfs die goede +man het geraden vindt, om buigende te vertrekken, de gordijn te +doen vallen, terwijl hij buiten zich zelven, achter de schermen +teruggekomen, uitroept: + +"Hemel! welk een positie! Ik moet er heen! Spoedig Joseph. breng mij +naar zijn hotel. Gilbert, laat Hortense de rol van _mademoiselle_ +Prevost nog eens nazien; geef den _souffleur_ de dringendste bevelen +om op die rol te letten, en ik zal zien den vader te bewegen om ons +publiek niet te dupeeren.--_Allons_ Joseph, spoedig!--O ja Gilbert, +zorg dat het orkest zich gedurig doet hooren. Houd hen bezig!" en +ijlings grijpt de directeur zijn hoed, en volgt Joseph naar het +hotel _l'Empereur_. + + + +Nog geen tien minuten na ons bezoek achter de schermen, werd er +driftig op de kamerdeur van Nº. 20 in het hotel _l'Empereur_ geklopt. + +"_Silence! au nom de Dieu!_" sprak een zachte mannenstem van binnen, en +vervolgde, na behoedzaam de deur te hebben geopend, in de taal waarmede +hij was aangevangen: "Wat wilt u mijnheer Duval? Laat mij in 's hemels +naam met rust; ik heb u immers gezegd dat zij niet spelen kan." + +"Maar dat is verschrikkelijk!" zei Duval. "U kunt je de opgewondenheid +van ons publiek niet voorstellen. Men roept sedert meer dan een half +uur: _la pièce_! en zal een zaal met circa achthonderd menschen zoo +bedrogen worden ter wille van ééne ongestelde?" + +"Van ééne ongestelde!" herhaalde Prevost, want het was de Fransche +komiek in persoon, dien wij hier ontmoeten: "Van ééne ongestelde!" en +hij zag den directeur met een paar oogen aan, zooals deze niet +had verwacht, dat de grappige man ze zetten kon. "En denkt u dan," +vervolgde hij: "dat de ziekte ingebeeld of voorgewend is? Wilt u, +mijnheer Duval, dat mijne dochter, die reeds gisteren met weerzin +speelde, dezen avond met een ernstige koorts zal optreden? Hemel! is +men krankzinnig in dit land!" + +"Maar in geen geval!" zei Duval: "Neen, dat is de reden van mijn komst +niet; ik vertrouw dat mejuffrouw Prevost ernstig ziek is; maar u--u +bent gezond, en kunt in de aangekondigde _Vetris I_ [37] optreden." + +"Optreden! _Ik_ spelen!" hernam Prevost, zijn bezoeker weder +doordringend aanziende: "Wilt u dat _ik_ spelen zal?" + +"Een onzer beste actrices zal zoo goed mogelijk in de plaats van uw +talentvolle dochter meewerken," viel Duval in. + +"Ben je vader mijnheer Duval?" vraagde Prevost veelbeteekenend. + +"Ja," antwoordde de directeur. + +"En zoudt u....?" hernam Prevost. + +"Ik.... ik zou...." aarzelde Duval: "Ik zou een zoo uitgelezen publiek +niet durven teleurstellen." + +"Dan zou je een lafaard zijn!" viel Prevost hem driftig, maar steeds +met een zeer zachte stem in de rede. + +"Bedaar, bedaar!" hervatte Duval, die trouwens alle hoop verloor: +"maar bedenk toch uw verbintenis: vijftienhonderd francs de drie +voorstellingen. U geeft dezen avond alleen de _Vetris_ om het +publiek te voldoen, en dan bent u vrij. Ons gezelschap zal dan verder +spelen. Alleen de _Vetris_; in anderhalf uur is alles afgeloopen en +kunt u hier terug zijn. Zulk een wending zal toch de ziekte in dien +korten tijd niet nemen. In 's hemelsnaam! mijn krediet! Bedenk toch, +een zaal met meer dan achthonderd menschen!" + +"En al was in uw zaal de heele bevolking der stad vereenigd, dan zou +ik mijn kind er niet om verlaten," zeide Prevost. + +"Zoo ge uw verbintenis verbreekt," hernam Duval: "zoo weet ge ook dat +uw recht op eenige vergoeding voor de eerste voorstelling verloren is." + +"Zwijg mijnheer Duval," zeide Prevost weder met zichtbare ontroering: +"denkt u dat ik laag genoeg ben, om buiten mijn recht te eischen! Lage +zelfzuchtige wereld!" vervolgde hij binnensmonds: "Wacht een +oogenblik," zeide hij verstaanbaar, en den corridor verlatende, +waarin het onderhoud had plaats gehad, ging bij weder in de kamer; +liep behoedzaam naar het ledikant waarin zijn beeldschoone dochter lag; +verfrischte het brandende hoofd met ijskoud water; liet de dierbare +kranke met kleine teugjes drinken; verliet toen weder het vertrek, +en wenkte den wachtenden Duval met zich naar beneden.--Stom van +verwondering en blijdschap volgde deze den beroemden komiek. In de +gang gekomen, vraagde Prevost naar de vrouw van den hotelhouder. + +"Naar de komedie," was het antwoord. + +Naar een der beide dochters.--Hetzelfde bescheid. + +"Is er dan geen vrouwelijke hulp om mij te vervangen?" hernam Prevost. + +"Een dienstmaagd," was het antwoord. + +"Laat haar bovenkomen," zei Prevost. + +Weldra verscheen er een knappe jeugdige dienstbode. + +Prevost mat haar vlug met die oogen, waarvan Duval de kracht +ondervonden had. Dat meisje scheen hij te vertrouwen, en haar straks +de ziekenkamer binnenleidende, gaf hij haar met gebaren te kennen, hoe +zij de zieke behandelen moest: door haar telkens het gloeiende hoofd +te verfrisschen en haar brandende dorst te lesschen. Het dienstmeisje +beschouwde de schoone kranke actrice met zulk een innig medelijden, +dat de zorgvolle vader voor de verpleging zijner lieveling geheel +was gerustgesteld; zachtkens drukte hij het dierbare kind een kus +op haar fijngevormd handje, wierp zich den mantel om de leden; +nam zijn hoed en, na een halfluid: "_Mon Dieu, veillez sur elle!_" +verliet hij weder het vertrek. + +Beneden gekomen, beval hij den _garçon_, om, zoo de dokter in zijn +afwezigheid mocht komen, die onmiddellijk bij den zieke te laten, +met de bede om spoedig geneesmiddelen voor te schrijven, waarna hij +zonder een woord te spreken met Duval in de vigilante stapte, en met +den inwendig juichenden directeur wegreed. + +De stemming in het parterre was inmiddels van ongeduld tot woede +geklommen. Sommige fijngevoelige dames waren reeds met de _Eau de +Cologne_ krachtig in de weer, en het roepen van "_la pièce!_" en +"Prevost!" was thans geheel vervangen door een gefluit en gesis en +geschreeuw, dat de muziek er geheel door verdoofd werd. + +Mevrouw Van Tal met haar gezelschap was mede van de wachtende +partij, en de dame zag met meelijdend glimlachen, uit haar loge +naar het _plebs_ in het parterre, en zeide, het hoofd gracieus +achteroverbuigende tot Van Guntheim, die zich schrikkelijk verveelde: +"Dat is nu bijna een uur dat we ons hier amuseeren _à la vue de la +toile_. Zou daar geen eind aan komen?" + +"Ik hoorde zooeven hier naast mompelen dat Prevost gekomen is mevrouw," +antwoordde de luitenant. + +"'t Zou ook _indigne_ wezen als hij terug bleef!" hernam de dame, +en bood den officier haar sierlijken flacon. + +Wat de beide vrienden betreft, die wij in de stalles hebben beluisterd, +één blik op hun ledige zitplaatsen zegt ons, dat zij de zaal hebben +verlaten, en wanneer wij weinige minuten eerder de oogen derwaarts +hadden gewend, dan zouden we hebben gezien, hoe een der deurwachters +den dokter was komen aanspreken, waarop deze eenige oogenblikken +later met zijn vriend Welting vertrokken was. + +Het gemompel, dat Van Guntheim aangaande de komst van Prevost +had vernomen, was, zooals wij reeds vernamen, geen _ijdel_ gerucht +geweest. De komiek, die, gedurende den korten rit van zijn hotel tot +aan den schouwburg, geen woord met den directeur had gewisseld, was +aldaar aangekomen, vlug uit het rijtuig gesprongen, en had zich zonder +eenige woordenwisseling naar de voor hem bestemde kleedkamer begeven. + +"_Nous y sommes!_" juichte de directeur: "_Allons messieurs!_ Prevost +kleedt zich. Is juffrouw Hortense gereed? _Dieu merci!_" en, aan de +kleedkamer van Prevost tikkende, riep hij: "Is u gereed?"--Een: "_Oui_" +liet zich hooren. De schel klonk, onder een daverend bravo! ging +de gordijn andermaal naar boven, en--op het oogenblik dat de acteur +die het stuk zou openen, wilde optreden, voelde zich deze door een +krachtigen arm teruggehouden, en zagen de toeschouwers, in stede van +den zotten _Dio de la danse_, den, in gewoon kostuum gekleeden Prevost +haastig opkomen, waarna hij, ofschoon door het aanhoudend bravo-geroep, +eerst verhinderd te spreken, al spoedig vóór op het tooneel tredende, +de gewenschte stilte verkreeg, en met een bedaarde maar, gevoelvolle +stem het volgende in zijne moedertaal sprak: + +"Mijne heeren en dames! Gij hebt verwacht dezen avond Prevost voor +u te zien optreden als de _Dio de la danse_, en gij ziet hem voor u +verschijnen als--vader. + +"Gij verlangdet Prevost te zien als komiek, en gij ziet hem voor u +met een ontsteld gelaat en een kloppend hart. + +"Vaders! ik bezit een schat--het is mijne dochter. Moeders! die dochter +is ziek--ernstig ziek geworden. Wat dunkt u, kan de Kunst hier het +gevoel onderdrukken? kan de acteur doen lachen als de tranen hem +in de oogen springen? En gij--kunt gij _hem_ bijval schenken, _hem_ +toejuichen die de natuurstem in zijn binnenste smoort? Onmogelijk, +_hij_ kan het niet--_gij_ zoudt het evenmin kunnen. Zoo God wil zien +wij elkaar hier weder. Vaartwel mijnheeren! Vaartwel mijne dames!" + +De diepe stilte, welke gedurende deze aanspraak onder de toehoorders +had geheerscht, werd, toen Prevost ophield met spreken, door een +onbeschrijfelijk applaudissement met geschreeuw van "Bravo!" en +"_Vivent_ Prevost _et sa fille!_" vervangen. De meegebrachte kransen +en bouquetten regenden als 't ware op het tooneel, en Prevost, door de +algemeene sympathie zoo aangenaam verrast, raapte den dichtst bij hem +liggende bouquet op, en verdween met een herhaald "_merci! merci!_" +achter de schermen: en--geen tien minuten later was de vader weder +bij zijn dierbaar kind. + + + +Aan hem die er belang in stelt om te weten wat er op dien avond van +een tooneelvoorstelling kwam, kunnen wij melden, dat de directeur +verder bekend maakte, dat men de toegangsgelden aan het bureel, +desverkiezende kon terugbekomen;--ze waren voor de gezegde drie +voorstellingen, onder medewerking van Prevost en zijne dochter, +hooger dan gewoonlijk--doch, dat er voor hen die blijven wilden, +een paar geliefkoosde stukken door het gewone gezelschap zouden +worden opgevoerd, zoodat er, wel is waar eenigen de zaal verlieten, +doch het meerendeel de gezegde stukken bleef aanschouwen. + +En mevrouw Van Tal...? Wat had die dame _du bon ton_, bij de woorden: +"Moeders! die dochter is ziek--wat dunkt u?" van den geminachten +acteur gevoeld?--Wat zij gevoeld had weten wij niet, maar indien +het sterker afsteken van het kunstmatige kleurtje, bleek worden +was geweest, dan zouden wij er uit afleiden, dat zij althans _iets_ +gevoeld had, en de woorden "_Le bon coeur!_" tot Van Guntheim, nadat +Prevost had uitgesproken, bewezen ten minste dat zij zich niet tegen +het algemeene oordeel wilde kanten. + +Charlotte had gezien en gehoord, en verklaarde dat zij voor geen geld +dien confusie-avond zou willen gemist hebben. + +Jeanne had er weinig besef van, en, niet genoeg aan de fransche taal +gewoon om de eigenaardige vlugge uitspraak er van te verstaan, zei, +dat die komiek haar niet meeviel. + +Wat Van Guntheim en Van Bierenstag betrof, zij waren diep getroffen, +en vernamen met blijdschap van hun gastvrouw, dat zij weinig lust +gevoelde om "de platitudes die volgen zouden" te blijven bijwonen, +waarop mevrouw Van Tal dan ook spoedig met haar gezelschap--waaronder +Jeantje, die zich niet kon begrijpen dat het al uit was--de loge +verliet. + + + +Reeds eenmaal heeft de lezer het hotel _l'Empereur_ betreden en een +oogenblik met ons op Nº. 20 aan het ziekbed der jeugdige actrice +vertoefd; thans leiden wij hem in het daaraangrenzend vertrek binnen, +welke kamer door den jongen officier Van Guntheim wordt bewoond, en +waarin die bevallige wanorde heerscht, die het oog meer boeit dan de +prachtige evenredigheid van een kostbaar gemeubileerd salon. + +Het is ongeveer tien uur in den avond. De lamp met een groen sluiertje +omhangen, werpt een bleek licht door het vertrek. Van Guntheim, +die, na mevrouw Van Tal met de dames tot aan haar woning te hebben +vergezeld, te huis is gekomen, zit, half liggende in den grooten +voltaire, en schijnt in gepeins verloren, althans het theewater, +dat hem voor een half uur werd gebracht, is geheel van de kook en +brengt slechts een droevig piepgeluid voort, nu eens het slepende: +"ik leef nog," en dan weder het klagende: "'k ben zóó weg." + +Of Van Guntheim ook naar dat gesleep en zanggepiep luistert, weten wij +niet, maar 't schijnt toch dat hij luistert, en het bijten op zijn +zware knevels, 't welk bij hem altijd een zenuwachtige aandoening +verraadt, doet ons vermoeden dat hij in een onaangename stemming +verkeert. + +Slechts weinige minuten bleef de luitenant nog in dezelfde houding, +toen hij door eenig geluid in het aangrenzende vertrek zichtbaar +opmerkzaam werd, zich langzaam uit zijn zetel verhief, en daarna +behoedzaam op de gesloten middeldeur--die desverkiezende de beide +vertrekken gemeenschap gaf--toetrad. Met ingehouden adem luisterde hij +vervolgens naar de afgebroken, zwakke klanken, die in de ziekenkamer +werden geuit, en hoorde hij langzamerhand duidelijker de hem reeds +bekende stem der actrice, die de volgende woorden, vermoedelijk in +ijlkoorts sprak: + +"Stil toch! stil! dat handgeklap doet mij zoo zeer;--het hoofd dreigt +mij te bersten. Vader--o! laat het publiek mij sparen; het weet +niet wat ik gevoel.--Hoor! daar davert het weer. Waarom?--Omdat zij +mijn strijd zien, dewijl de boosheid hare netten spreidt. Maar nu, +Goddank! dat geeft rust--nu is het stil, en toch--ik speel de rol +van Else, de ouderlievende dochter, die de dwaasheden der ouders +bemantelt.--Weg! weg met die kransen!--slangen zijn het!--Zie, die +ze wierpen zitten daar--dáár, met gloeiende aangezichten.--O! wat +willen zij? Bescherm mij vader, bescherm mij zooals altijd!" + +Op deze woorden van de schoone kranke volgde een pijnlijk gekreun; +en Van Guntheim, wiens hart hoorbaar klopte, vernam nu de woorden +van Prevost: "Mijn kind! mijn dierbaar kind!" + +"Wat is het fraai en heerlijk hier!" klonk de stem der zieke weder: +"Zie dat jeugdige groen; hoor die vogelen.--Maar stil, wat zachter,--ik +hoor u anders zoo gaarne, lieve diertjes.--Zie, wat gejoel van +rijtuigen en menschen! Waarom ons hier niet alleen gelaten?--Zie, +zij begluren ons en wenden zich van ons af. Waarom? Is dan de Kunst +onteerend? Hoor: "Een actrice!" Stil!--O God, wat bonst mij het +hoofd. O! o! mijn vader, bid! bid!" + +De zieke zweeg weder, en Van Guntheim hoorde den acteur met een +onbedriegelijk gevoel van geloof en vertrouwen bidden: + +"_Notre Père qui es aux cieux_" en wat er volgde, maar veranderende +het: "Geef ons heden ons daaglijksch brood," in: "Geef mijn dierbaar +kind de gezondheid en mij mijn schat weder?" + +Toen de vader gebeden had, werd het gesteun der kranke iets minder, +en de jonge officier was zoo wonderlijk koud geworden. + + + +Dokter Smits was, zooals wij zagen, nog vóór dat Prevost het publiek +met den treurigen toestand zijner dochter bekendmaakte, uit den +schouwburg geroepen, en vernam van de dienstmeid, die hem buiten +het gebouw wachtte, dat hij in zijn afwezigheid bij twee zieken +was ontboden. + +"Mevrouw Van Tal op de Prinsengracht, en Nº. 20 in het hotel +_l'Empereur_ hebben om u gezonden," had de dienstmaagd gezegd; en +Welting, die zijn vriend Smits was gevolgd, vergezelde hem tot aan +de woning der douairière; belovende, om zich, na eene zaak die hij +geschikt in dien tijd kon afdoen, naar des dokters woning te begeven, +waar de vrienden zich dan later in het gezelschap der doktersvrouw +zouden weervinden. + +Johan de dienstknecht opende de deur voor den geneesheer en op diens +vraag, wie de zieke was, antwoordde Johan: + +"O dokter, "t is de oudste juffrouw; z'is van de trappen gevallen +en ligt sedert mevrouw naar de komedie is, nog maar altijd buiten +westen. Dina de kamenier was nog geen kwartier geleden even bij +haar in de zaal; maar toen was er nog geen verandering gekomen. Ik +zei al," vervolgde Johan met veel wijsheid: "dat ze haar een stuk +brandend zwam onder den neus moest houden, maar dat durfde ze niet, +omdat mevrouw--weet u--zoo bang voor brand is. Wat maal je d'r om, +zei ik, als het maar helpt; maar dat vrouwvolk is altijd wijzer dan +Salomo's kat." (Johan begreep niet dat hij zich heel aardig met dat +koninklijke dier in het gelid stelde.) "Neen," besloot Johan: "en +een bak water over 't gezicht te gieten, daar wou ze ook niet aan, +omdat mevrouw niet gaarne ziet dat men de meubels bederft." + +"Waar is de kamenier?" vroeg de geneesheer die ongeduldig was geworden. + +"Dina! Dina!" schreeuwde Johan, zoo hard dat de vestibule er van +weergalmde. + +De kamenier kwam op het geroep spoedig naar voren, en bracht den arts +naar de zaal waar zich Justine bevond. + +Smits onderzocht met die belangstellende nauwkeurigheid, waardoor hij +zich de achting en het in hem gestelde vertrouwen zoo waardig maakte, +den toestand van het meisje, 't welk nog altijd bewusteloos nederlag, +en oordeelde na eenige bekomen inlichtingen, dat een lating hoogst +noodzakelijk was. + +"Dáár dank ik je voor, dokter," zei Dina toen zij hoorde dat hare +hulp daarbij vereischt werd: "Voor geen twintig gulden; 'k gril als +ik er aan denk." + +"Dan dient mij iemand anders, en wel ten spoedigste te helpen," +hernam Smits terwijl hij de kamenier wrevelig aanzag. + +Eenige minuten later kwam Stijntje, de keukenmeid, de plaats der +kamenier vervangen, en openbaarde terstond met een woordenvloed: "dat +ze zelfs astrant genoeg was om 'en kip of 'en kalkoen te slachten." + +Weldra was de lating volbracht, het verband gelegd, en waren door +Smits de voorschriften en bevelen gegeven, welke hij oordeelde dat +noodig waren: "Wanneer mevrouw uit de komedie zal zijn teruggekeerd, +laat mij dan nogmaals roepen," besloot hij; en de kamer verlatende +ontmoette hij in de gang de juist terugkomende dames. + +"_Ha, bonsoir mon cher docteur_," zei mevrouw Van Tal: "U ziet ons +wel gedérangeerd. Verbeeld u, wij zijn te voet naar huis gekomen. De +voorstelling met Prevost is niet doorgegaan, en voor de rest dank ik +er hartelijk voor. Hoe is het met mijne dochter?" + +"Zoo zoo!" zeide Smits, met een uitdrukking die niet al te bemoedigend +was. + +"Dus nog al goed," hernam mevrouw Van Tal: "Och ja dat dacht ik +wel. Nu zij heeft er niets bij verloren; een uur geroep en geklap, +en dan een wandeling over de morsige straten naar huis! Ga binnen +dokter; _et toi mes filles_, zoo je bij Justine gaat, zeg haar dat +mama dadelijk eens komen zal. _Ah, quelle fatigue!_" + +Terwijl Charlotte met Jeanne zich gingen onttakelen, traden mevrouw +Van Tal en de dokter de huiskamer binnen; beiden namen plaats, en +de douairière, die juist met de aanmerking wilde beginnen, dat zij +gemeend had den dokter in de stalles te hebben gezien, werd daarin +verhinderd door den arts, die op zijn eigenaardigen stillen toon zeide: + +"De toestand van uw dochter, mevrouw, is niet zoo geheel vrij van +eenige zorg te wekken als u vermoedt. Als dokter hier geroepen, voel ik +mij verplicht u te zeggen, dat de val geweldig aan het hoofd schijnt +aangekomen, en het ware wenschelijk geweest dat er meer spoed met het +inroepen van geneeskundige hulp was gemaakt. De lating, die uw dochter +heeft ondergaan, is door mij zoo spoedig mogelijk, doch, in het belang +der patiënte, wat laat geschied. Ik vrees dat er een uitstorting van +bloed in de hersenen heeft plaats gehad, welke verder met kracht door +de voorgeschrevene middelen en het leggen van kompressen moet gekeerd +worden. Ik zou u deze uitlegging liever hebben bespaard mevrouw, ook +omdat het nooit mijn gewoonte is om een ziekte voor de betrekkingen +te omschrijven, doch, uw geringschatting van het ongeval bemerkende, +rekende ik het mijn plicht om u...." + +"Waarlijk, dat is allerliefst dokter; ik ben gevoelig voor die +goedheid. Ik beloof u heilig, dat ik zal zorgen voor een geregelde +nakoming van uwe voorschriften. Maar vergeef mij dat ik nog niet +naar mevrouw Smits informeerde. Is mevrouw welvarende, en de _petite +famille_?--Zeven nietwaar, en één....?" + +Dokter Smits knikte. + +"Wel, dat moet een charmant troepje zijn! _A propos_, weet u ook, +wat de dochter van dien acteur Prevost is overkomen? Is u daar bij +geval óók geroepen?" + +"Ik ben er geroepen," antwoordde Smits opstaande: "maar welke +haar ongesteldheid is, weet ik niet, aangezien ik _eerst_ hier ben +gekomen...." + +"Natuurlijk," zei mevrouw Van Tal. + +"Omdat ik het eerst _uw_ boodschap ontving," hernam Smits met klem: +"nu ga ik naar het hotel _l'Empereur_." + +"Hemel! zult u niet eerst iets gebruiken? De ongesteldheid mijner +Justine zou mij alles doen vergeten," hernam mevrouw, terwijl zij +aan het schelkoord trok: "Een glas _petit-Bourgogne_ of....?" + +"Vriendelijk dank," zeide Smits: "Ik heb geen tijd te verliezen; +maar--ik herhaal het mevrouw: verzuim ten opzichte uwer dochter de +voorgeschrevene middelen niet." + +Johan de huisknecht, die nu binnenkwam, kreeg in last om den dokter +uit te laten, en, na veel respects-verzekeringen aan de familie van +dokter Smits, uit den mond der douairière, verliet de eerste met +Johan de kamer, terwijl de moeder, toen zij berekende dat Smits de +voordeur uit was, zich gereed maakte om hare dochter te bezoeken. + +"O! 't Is beter, 't is veel beter," zeide Charlotte, toen zij hare +moeder in de gang ontmoette: "Zij praat weer. Ik hoorde van Dina dat +die Smits er zoo'n drukte van had. Och die dokters! hoe meer visites +hoe liever!" + +Mevrouw Van Tal ontdeed zich intusschen van hoed en sjaal, en begaf +zich toen naar hare dochter. + +"Dat wil ik niet, in het geheel niet!" sprak Justine, zonder dat +zij van de tegenwoordigheid harer moeder bewust was: "Denk je dat ik +zóó mal naar de komedie wil. Geef mij andere kleeren en ook de speld +met diamanten......" + +"Wel wel, Justine," zei mevrouw Van Tal, op de sofa toetredende: +"waar denk je nu aan; we zijn reeds lang terug. De voorstelling +heeft geen voortgang gehad omdat de dochter van Prevost ziek was +geworden. Het treft al heel goed, want nu zul je er later van kunnen +profiteeren. Hoe gaat het?" + +"Ha, zoo mama," sprak Justine, hare moeder op een vreemde wijze +aanziende: "ik dacht al dat het te laat was. De dochter van Prevost +is bij mij geweest, maar zij is leelijk geworden, en ik ...." + +"Wel dat is bespottelijk," hernam de moeder: "je hebt gedroomd! Gaat +het wat beter? _Fi donc!_ je mocht waarlijk wel wat voorzichtiger +worden. Ik was er om Van Bierenstag verlegen mee; maar ik moet zeggen, +hij bewaarde zijn _contenance magnifique_." + +"Van Bierenstag--juist--ha! wat zei hij ook," hervatte Justine: + + + "Beauté, génie, amour, furent son nom de femme; + ............................................... + Sous trois formes au ciel appartenait cette âme." + .................................................. + + +"Wie meende hij ook daarmee? Ha! juist--een actrice.--Is dat mogelijk +mama? En ik--behoor _ik_ ook aan den hemel?--Neen, zie, _ik_ ben +immers niet schoon,--geen genie--geen....?" + +"Stil toch mijn lieve Justine," viel mevrouw Van Tal hare dochter in +de rede, terwijl zij nu met een angstig gevoel, den strakken doffen +blik van haar kind opmerkte: "Justine, spreek toch zoo wonderlijk +niet," en, in het moederlijke hart wakkerde de vonk weder aan, die +door hoogmoed en wereldzin bijna was uitgedoofd. + +Levendiger kwamen haar de woorden van den Franschen acteur, die haar +in den schouwburg werkelijk,--doch slechts vluchtig hadden geroerd, +weer voor den geest; "Moeders, mijn dochter is ziek, wat dunkt u, +kan en mag de _Kunst_ het gevoel onderdrukken?" En, de moeder begon, +door een heiliger geest verlicht, te beseffen, dat het kunstmatige +eener gewaande beschaving maar al te dikwijls _haar_ natuurlijk, +_haar_ moederlijk gevoel had onderdrukt, en--dat de acteur haar een +bitter verwijt gedaan, maar tevens een heilzame les had geschonken. + +In de leerschool der beproeving moest de ontvangene les verder +onuitwischbaar worden ingeprent. + + + +"Het doet mij waarlijk leed beste vriend," ving dokter Smits aan, toen +hij, na ook de tweede patiënte in het hotel _l'Empereur_ te hebben +bezocht, eindelijk was tehuis gekomen, en met zijne vrouw en Welting +nog een gezellig uurtje doorbracht: "het doet mij waarlijk leed dat +mijn zaken mij zoolang je gezelschap hebben doen missen, maar eerlijk +moet ik bekennen dat de ondervinding dezen avond opgedaan, mij wel wat +heeft schadeloos gesteld. Ja Welting, het zou--evenals het voor mij +was--een voldoening voor je geweest zijn, om de waarachtige liefde +van dien Franschen acteur te hebben gezien; zelden nog ontmoette +ik zulk een teedere vaderliefde, gepaard met zooveel Godsdienstig +gevoel. Het was mij daar wél in die ziekenkamer, en meer dan ooit +kreeg ik de overtuiging, dat een acteur evenzeer als ieder ander +mensch, een edel hart kan bezitten en een goed Christen zijn." + +"Nooit twijfelde ik er aan," zei Welting: "Het is wel _zeer zeker_ +mogelijk, en meer algemeen zou die stand zich kunnen opheffen uit het +lage, waarin zij veelal ronddwaalt, wanneer de tooneelwerken, zooals +wij reeds in den vooravond spraken, meer met deugd en Godsdienst +overeenstemden. Maar zeg mij eens, is die jonge actrice gevaarlijk +ziek?" + +"Wat zal ik je zeggen," antwoordde Smits: "de catharale koorts is +in zenuwkoorts overgegaan. Wij dokters kunnen de ziekte leiden, meer +niet. Wat de zieke zelve betreft, zij is jong, en, zoo de natuur met +Gods hulp de middelen ten goede doet werken, dan...." + +"Ja natuurlijk," viel mevrouw Smits hierop in: "dán zal zij +herstellen. O dominee, u weet niet hoe voorzichtig mijn goede Smits +altijd zijn voorspellingen doet. Maar lieve," vervolgde zij: "hoe +is het met mevrouw Van Tal? is die actrice uit de groote wereld ook +gevaarlijk ziek?" + +"Het is haar dochter," antwoordde Smits: "Mevrouw was naar de komedie, +en ik vrees het allerergste. Zoo ik mij niet bedrieg, zal dat, in vele +opzichten ongelukkige meisje, aan de moeder een bittere ervaring geven; +want, op haar herstel heb ik niet veel hoop." + + + +Ruim een maand na het gebeurde in de vorige bladzijden vermeld, +was ook het bevallige Baden-Baden in den prachtigen Meidos gestoken. + +Van heinde en verre waren reeds de badgasten saamgestroomd, om in +de heerlijke natuur, tevens den invloed der heilzame wateren te +beproeven.--Heilzame wateren!--Heilzaam voor de gestellen of voor +de ziekten, die er naar luisteren willen; heilzaam voor die goed +geloovigen, waarvoor het denkbeeld: "de baden gebruiken!" reeds de +genezing in zich bevat; heilzaam voor de zieken of _reconvalescenten_, +die door afleiding wat moeten opfleuren, maar, die te Baden of Homburg, +of waar dan ook, evengoed een glas rijnwijn of een kopje koffie +kunnen gebruiken als het zoo náár smakende water. Uitkomst gevende +wateren, voor de geneesheeren die hunne patiënten ongaarne onder +hunne behandeling zien bezwijken. Winstgevende wateren voor al het +volkje 't welk door zulk een bron zijn bestaan heeft. Zaklichtende +wateren voor allen die er komen, uitgezonderd voor de weinigen, +die van de verderfelijke groene tafel een vuil aanklevend geel +opstrijken; en--doodelijke wateren eindelijk, voor hen, die er met +vriend Hein als koetsier aankomen, of hen, die aan de gezegde tafel +het zuurverdiende of zoetgeërfde zien weghalen, met die verwenschte +onverschilligheid van den croupier, die hun nog voor de oogen staat +wanneer de pistooltromp reeds de slapen drukt. + +Onder de badgasten, die wij op een der liefelijkste Mei-avonden, +vóór de courzalen zien heen en weer wandelen, herkennen wij weldra +drie, ons min of meer bekende personen. Twee er van trekken nog al +de aandacht der overige wandelaars of aan tafeltjes gezetenen tot zich. + +"_Pst! waiter, a cup of tea_," riep een Engelschman den elders +ververschingen aanbrengenden _garçon_ toe. + +"_Si' plait m'sieur?_" vroeg de _garçon_, die den Engelschman naderde. + +"_A cup of tea.--Pst! waiter, you know that lady with that young +officer?_" + +"_Yes sir_," was het antwoord van den _garçon_, die inmiddels vlug +rondzag, en op eene andere hem gedane bestelling, het: "_Rüdesheimer +und drei Gläser; sogleich meine Herren_," deed hooren. + +"Kent ge die dame?" hernam de Engelschman, den _waiter_ bij zijn +buis vasthoudende. + +"Ja mijnheer," was weder het bescheid: "zij logeeren in het hotel +_de la Hollande_. De heer aan haar andere zij is haar vader. Het moet +een acteur zijn, en het meisje is zijn dochter, en de officier...." + +"_Garçon, deux tasses café_," klonk het iets verder, en de +restauratiebediende, die met al die bestellingen geen tijd meer tot +praten had, was al verdwenen toen de nieuwsgierige zoon van 't Westen +verder vragen wilde. + +En waarlijk, de schoone dame, die zoozeer de oogen der heeren +badgasten tot zich trok, was niemand anders dan de schoone dochter +van den Franschen komiek, de talentvolle en beminnelijke Léonore +Prevost; en de jonge Hollandsche officier aan hare zijde, die zoowel +om zijn mannelijk ferm voorkomen, als om het vreemde van zijn fraaie +_uniform_, de aandacht tot zich trok, was onze vriend Van Guntheim +in eigen persoon. + +Dokter Smits had niet in het ijdele voorspeld. De dag toen het der +herstelde Léonore Prevost vergund werd, met haar vader den eersten +wandelrit te doen, op dien dag zag ook mevrouw Van Tal haar kind +ten grave brengen.--Prevost, o hoe heerlijk was zijn vaderlijke +liefde en zorg beloond geworden. Mevrouw Van Tal, o wat bittere +verwijtingen kwelden haar geest: "Groote God," zuchtte zij telkens: +"waarom dacht ik aan vermaak of étiquette, terwijl ik aan mijn kind +had moeten denken. Een spoedige hulp had haar misschien gered, en +nú.... Ik speelde een rol en verdoofde mijn gevoel,--_hij_ was acteur +en volgde de inspraak van zijn hart. O ik heb veel geleerd. God! Gij +ontnaamt mij eene dochter; één mocht ik er behouden; ja, ik wil een +waardige moeder voor haar zijn!" + +En Van Guntheim!--Wij zagen hem aan de zijde van mejuffrouw Prevost op +het terrein vóór de courzalen heen en weder wandelen, en hooren hem +nu--terwijl Prevost zich, weinige oogenblikken geleden, verwijderd +heeft--tot het meisje in hare moedertaal zeggen: + +"Welk een zaligheid, mijn dierbare Léonore. Wanneer ik die dagen en +nachten herdenk, waarin ik aan je kamerdeur luisterde en met een +kloppend hart en vochtig oog je stem in ijlkoorts vernam, en mij +nu hier in deze lieve omgeving, bij dat frissche groen in het genot +der streelende muziek, aan je zij zoo gelukkig gevoel, ja, dan is het +waarlijk alsof ik in een zalige droomwereld leef. En als ik dan tot het +bewustzijn kom, dat ik mij in de werkelijkheid bevind, dat jij, mijn +engel, met de weergekeerde blosjes op de wangen, mij toebehoort, en +mij bemint zooals ik van het oogenblik dat ik je zag, je liefhad, zie, +dan vervult een dankbaarheid mijne borst die ik niet kan beschrijven." + +"O mijn Gérard, wat zal ik op al dat schoone toch antwoorden," +sprak Léonore met een stem, die wij wel als die der ijlende kranke +herkennen, maar die ons toch roert door haar onbeschrijfelijke teerheid +en zacht welluidenden klank: "Ook _ik_ dank den goeden God, dat Hij +mij de gezondheid en, naast mijn vader een zoo teederen vriend heeft +geschonken; maar," vervolgde zij "hoezeer ik de gezelligheid bemin, +en _mon cher petit docteur_ mij afleiding als weldadig voor mijn +gestel heeft aangeraden, zoo verliet ik toch liever nu deze drukke +plaats. Zie, mijn beste vader is daar met eenige heeren in gesprek, +och zeg hem, als je 't goedvindt, dat wij naar de eikenlaan gaan, +omdat het daar wat rustiger is." + +Weldra was Van Guntheim, na Prevost van het voornemen te hebben +kennis gegeven, bij zijne Léonore terug, en wandelde nu aan hare +zijde, meer en meer het gewoel ontwijkende, met de dierbaarste +vooruitzichten voort. + +"En zal het dan geen opoffering voor je zijn," sprak Van Guntheim +weer, nadat het gesprek eenigen tijd meer door liefdesontboezemingen +dan door zakelijkheid was gekenmerkt geweest: "zal het je geen de +minste opoffering zijn het tooneel te verlaten en de lauweren der +kunst te missen, om met mij den stillen huwelijksweg te bewandelen, +en alleen mijn hulde en liefde te ontvangen? Zeg, m'n lieve, zal dat +zelfs geen groote opoffering zijn?" + +"Gérard! Gérard!" zeide Léonore met haar kleinen vinger dreigende: +"dat is nu de eerste maal dat ik je bijna niet lief zou noemen. Weet je +dan niet meer wat ik vroeger heb gezegd? Hoor dan, mijn lieve vriend," +en terwijl Van Guntheim den arm zijner bevallige verloofde nog vaster +aan zich sloot, vervolgde zij: + +"Mijn vader is de zoon van fatsoenlijke doch niet bemiddelde ouders. Al +vroegtijdig bleek het dat hij de gave bezat om de gebreken der menschen +in een belachelijk daglicht voor te stellen. Zijn welsprekendheid, +die dikwerf bleek bij het voordragen van _improvisaties_ of schoone +dichtstukken, deden mijn grootouders dikwijls den wensch koesteren, +hem tot predikant--zij waren van de protestantsche religie--te doen +opleiden. Dewijl hun daartoe echter het vermogen ontbrak; lieten +zij dien wensch varen, en mijn vader werd op een kantoor geplaatst, +waar hij wel is waar zijn kennis in vele opzichten verrijkte en zijn +verstand beschaafde, doch welke werkkring toch zóó weinig met zijn +levendigen geest overeenstemde, dat hij dringend verzocht het kantoor +te mogen verlaten, om de schilderkunst, die hem almede niet vreemd was, +te kunnen beoefenen. In dit verzoek werd eindelijk bewilligd, en werd +hij alzoo op zijn twintigste jaar _artiste décorateur_. Als zoodanig +aan het tooneel verbonden, werd de lust al grooter om de talenten +hem geschonken, op dat tooneel zoo mogelijk tot nut en genoegen +der menschen te gebruiken. Zijn ouders waren inmiddels gestorven, +en de vrouw, die zijn echtgenoote was geworden had zijn gezin met +twee kinderen vermeerderd, waarvan ik de jongste was. De toenemende +behoeften versterkten nog den drang om zich in een meer voordeeligen +werkkring te begeven. Een nieuw stuk werd aangekondigd; mijn vader was +de schrijver; het stuk schetste den losbol in zijn handelingen, die +hem belachelijk maakten, vernederden, en zoodoende op den goeden weg +terugbrengen.--De jonge Prevost verscheen in het karakter van François +Lebrun ten tooneele. Het eerste debuut was schitterend, en--mijn +vader werd en bleef de lieveling van het kunstminnend publiek." + +"_Mais toi ma chère?_" viel Van Guntheim zijn geliefde in de rede: +"je zoudt mij verklaren...." + +"_Tiens! Tiens!_" hernam Léonore: "heeft een Hollander zoo weinig +geduld? Welnu, je vraagt mij of het mij geen opoffering zal +wezen. Luister: + +"Mijn lieve moeder werd mij al vroeg door den dood ontrukt; Joseph, +mijn achtjarige broeder, volgde haar weinige weken later in het +graf. Mijn vader was troosteloos, en, alleen het bezit zijner Léonore +lenigde zijn namelooze smart. Mijn vader verliet het tooneel, en drie +jaren leefden wij in stilte en liefde op het land; maar die rust +mocht niet van duur zijn. Het handelshuis, waarin mijn vader zijn +overgewonnen kapitaal gevestigd had, failleerde, en, om ons voor gebrek +te bewaren, moest hij zich opnieuw aan het tooneel verbinden. Onder +mijns vaders leiding werd ik opgevoed, aan hem alleen ben ik alles +wat ik weet en ben verschuldigd; hij was het die mij van God en het +eeuwige leven sprak; hij was het, die mij tegen de verleidingen der +wereld waarschuwde en mij met behulp van een waardig evangeliedienaar +tot lid der protestantsche kerk deed aannemen. Toen was ik zestien +jaren oud. Meestal wanneer mijn vader bij de repetities of opvoeringen +tegenwoordig was, vergezelde ik hem, en ofschoon het leven der actrices +mij dikwerf tegenstond, zoo kwam toch langzamerhand de begeerte bij +mij op, om het pad der kunst zelve te betreden. Geloof niet _mon +cher_ Gérard," ging Léonore met een licht blozen voort: "dat ik de +actrice werd, die alle rollen, onverschillig van welken aard ook, +op mij nam. O neen; ik raadpleegde--toen vader na eenig aarzelen in +mijn voornemen had bewilligd--steeds _zijn_ oordeel en _mijn_ geweten; +en, vond mijn hart de vrijheid om in de gezegde rol op te treden, dan +speelde ik met overtuiging en lust, maar leerde tevens, ofschoon de +lof mij had kunnen bedwelmen, dat het _ware goede_ helaas! niet wordt +begrepen, en het zinnelijke het meerendeel houdt opgetogen. Drie jaren +heb ik alzoo bij afwisseling het tooneel betreden, maar, hoe langer ik +speelde hoe meer mij de bedorven richting van het publiek verdroot; +het gebrek aan degelijke stukken, vooral in het soort waarin mijn +vader bemind is, en waarin ik hem ter zijde stond,--want zonder hem +speelde ik nooit--bracht mij alweder tot het besluit, om het tooneel +te verlaten, of althans slechts dán te spelen, wanneer ik in mijn +lievelingsrollen kon optreden. Zoo kwamen wij in den vacantietijd in +Holland; ik werd ziek...." + +"Herstelde--en werd de verloofde van den gelukkigsten sterveling +onder de zon," viel Van Guntheim in: "O! Léonore, gezegend was het +uur toen mijn hart trilde bij de verzekering van je wederliefde; +gezegend is mijn lot, daar ik de kostbaarste parel gevonden heb." + +"En die parel is--een arme actrice!" zeide Léonore, met een +ongekunstelde stembuiging, die Van Guntheim werkelijk roerde. + +"Een arme actrice!" herhaalde Van Guntheim: "Gode zij dank een _goede_ +actrice. Wat is de wereld, wat is vooral de groote wereld anders +dan een warnest van acteurs en actrices? Ieder speelt er zijn rol, +dikwijls voor zich zelven én anderen gevaarlijk; wel hem die, acteur +op de planken, maar mensch, rechtschapen en goed in de samenleving is." + + + +Eenige dagen later, voeren wij u uit het schoone +Baden-Baden--gemakshalve met de eerste klasse van den spoortrein--naar +Maintz; van Maintz naar Frankfort aan den Main,--die schoone vrije +stad, waar de kogels van 't jaar 1848 u nog in de muren der huizen +worden aangetoond; sporen vervolgens naar Coblentz, en stappen op +de stoomboot "De stad Bonn," om daarmede de reis naar 't vaderland +te vervolgen. + +En nu, welkom! welkom in de plaats van waar wij uitgingen, en--daar +wij toch aan het welkom heeten zijn: welkom! in de met loovers en +bloemen versierde appartementen van den Franschen komiek Prevost, +die reeds sedert zes weken met zijn Léonore en zijn aanstaanden +schoonzoon in het hotel _l'Empereur_ is teruggekeerd. + +Léonore was de bruid; en Van Guntheim was,--dronken of duizelig kan +het niet genoemd worden,--Van Guntheim was wonderlijk van vreugde. + +Het oogenblik, waarin wij het jonge paar wedervinden, is, uit de +bruidsdagen, niet het aangenaamste; het was _receptie_. Van Guntheim +zat naast zijn bevallige bruid op een fraaie, met rood trijp bekleede +_causeuse_. + +"Wat heeft ze aan?" Wacht, wij zullen het eens goed opnemen. Een wit +zijden gedamasseerd kleed, waarvan het lijf en de loshangende mouwen +met echte kanten zijn gegarneerd, omgeeft haar slanke gestalte. Haar +heerlijke zwarte lokken, die langs de blanke slapen golven, worden +bedekt door een kransje van heerlijk bloeiende oranjetakjes; aan het +rechtervoetje, dat een weinig te voorschijn komt, bespeuren wij een wit +satijnen schoentje, terwijl de handjes in wit glacé gesloten, werkzaam +zijn, te weten: het linker met de beantwoording van een teederen druk +des bruidegoms, en het rechter met het vasthouden van een prachtigen +porte-bouquet, mede een der vele geschenken van haar dierbaren Gérard. + +En hij? Wel, Van Guntheim was natuurlijk in uniform; met de +laatste bevordering was hij eerste luitenant geworden, en door de +vergunning tot het huwelijk--na de onvermijdelijke storting daaraan +verbonden--gloeide zijn hart, behalve voor zijne bruid, wel het meest +voor Vorst en Vaderland. + +Na alzoo eenigen tijd het jonge paar, met hunne betrekkingen--het +waren de vader der bruid en een tante, benevens twee nichten des +bruidegoms--alsmede de komende en vertrekkende heilwenschers, +meerendeels officieren met hunne vrouwen of dochters, te hebben +gadegeslagen, werd de deur van het receptie-vertrek opnieuw geopend, +en kwam de jonker Van Bierenstag met--ja, met de douairière Van Tal +in den zwaren rouw het vertrek binnen, tot onuitsprekelijke verbazing +van den verloofden luitenant. + +Het gelaat der dame teekende een werkelijke ontroering, en--toen zij +het jonge paar was genaderd, en door Van Bierenstag aan de bruid als +mevrouw Van Tal was voorgesteld, zeide zij met eenige trilling in de +stem, ofschoon zij anders het Fransch zoetvloeiend sprak: + +"Weinige maanden geleden had ik meermalen het genoegen den thans +gelukkigen bruidegom in mijne woning te zien. Sedert dien tijd zag ik +hem niet terug. De oorzaak van zijn terugblijven ligt voor mij niet +meer in het duister, en wat zijne gevoelens omtrent mij ook wezen +mochten, door den welgemeenden heilgroet, dien ik hem hier aan de +zijde zijner waardige en schoone bruid kom brengen, vertrouw ik dat +hij voortaan mijne vriendschap niet zal versmaden, maar dikwerf met +zijn jonge gade mijn woning zal betreden. Mag eene bejaarde vrouw, die +in de laatste maanden veel leeds wedervoor, en tevens aan uwen vader, +beminnelijke bruid, de meeste verplichting heeft,"--Van Guntheim en +Léonore zagen elkander verbaasd aan, terwijl het gelaat van Prevost +mede verwondering teekende: "mag een bejaarde vrouw," vervolgde de +douairière; "een moederloos jeugdig echtpaar, dat gemis eenigszins +vergoeden: in mijn hart is eene plaats voor ulieden geopend: door de +ontvangene leering, door het geleden verlies. + +Mevrouw Van Tal hield op met spreken. De woorden hier geuit, hadden +haar veel, oneindig veel gekost, en nu--nu haar hart ontlast en de +overwinning op zich zelve behaald was, nu behield zij nauwelijks de +kracht om zich staande te houden en het min of meer verwarde antwoord +van den bruidegom aan te hooren. Van Guntheim drukte haar, evenals +zijne bruid, ten slotte hartelijk de hand, waarna de douairière, door +den franschen komiek in persoon naar een zetel werd geleid, en daar, +door het gebruik van een glas water, hare kalmte weldra terugbekwam. + + + +"Die papieren! die ellendige papieren! Het is om dol te worden!" riep +Van Guntheim, toen de dag waarop het huwelijk zou voltrokken worden, +verloopen, en de gezegde kwelgeesten voor bruidegoms, nog niet waren +aangekomen. + +"Maak je daarom niet driftig mijn Gérard," zeide Léonore, die in het +stellige vooruitzicht om den beminde als echtgenoot te bezitten, +dit kleine uitstel niet zoo ongevallig was: "Heden of morgen, dit +blijft immers hetzelfde." + +Juist wilde de teleurgestelde bruidegom een zacht verwijtend antwoord +geven, toen een bediende van het hotel binnentrad, den luitenant +naderde, en hem een zwaar verzegelden brief overhandigde. + +"Ha!" riep Van Guntheim, doch ziende dat de brief geen stempel of +postmerk droeg, en derhalve niet de verwacht wordende zijn kon, ging +de vernieuwde teleurstelling in een natuurlijke nieuwsgierigheid over, +waarin Léonore en de overige betrekkingen deelden. + +Spoedig was het zegel verbroken, en las van Guntheim tot zijn niet +geringe verbazing, de volgende regelen: + + +"WelEdel Gestrenge Heer! + +"Van den man dien gij thans uw schoonvader noemt...." + +"Nog niet," zeide Prevost glimlachende. + +"Helaas!" riep van Guntheim, en las voort: "mocht ik leeren wat +ouderliefde beteekent. Mijn hart dankt er hem voor, en om die +dankbaarheid meer werkdadig te toonen, zoo smeek ik hem mij te willen +toestaan, zijne dochter, uw jonge gade, als dochter te mogen beminnen, +terwijl ik haar als zoodanig, een kapitaaltje waag aan te bieden, +dat mijn eenig overgeblevene dochter mede volgaarne afstaat. + +"Ik weet het, aan middelen ontbreekt het u niet, doch wellicht zal +het der jonge gade niet ongevallig zijn om uit eigen fondsen dat +geluk rondom zich te verspreiden, 't welk zij zelve zoo waardig is +te genieten, en dat haar zoo hartelijk wordt toegebeden door hare, +en ook u, moederlijk toegenegen vriendin: + +Douairière Van Tal." + +"P. S. Zoo ik het geluk mag smaken een toestemmend antwoord te +ontvangen, zal de uitbetaling van twintig duizend gulden aanstonds +volgen." + + +De uitwerking van dezen brief was: verbazing,--maar de belanghebbenden +moesten geen menschen zijn geweest, zoo het antwoord niet geheel naar +mevrouw Van Tals genoegen ware uitgevallen. + +Het zonlicht van den volgenden dag bescheen een verrukt jeugdig +echtpaar. Met de koets, waarmede het huwelijksreisje werd begonnen, +bracht het jonge paar nog eerst een kort bezoek bij mevrouw Van Tal. + +De douairière was hartelijk, en had den tooneelrok _du beau monde_ +geheel uitgetrokken. + +Charlotte zag bijzonder wit toen zij Léonore de hand reikte.... + +Van Guntheim zag rond, en vóór zich en naast zich, alsof hij nog niet +geheel van de kerkplechtigheid bekomen was. En Léonore.... welke +pasgehuwde maagd heeft niet iets buitengewoons, iets opmerkelijk +_interessants_?--Léonore sprak met tranen van velerlei aandoening, +woorden van innigen dank, en schreide nog in het rijtuig, totdat +de dierbare echtvriend, door zoeten kout, en de teederste kussen, +haar weer een lachje op het vriendelijk aangezicht tooverde. + + + +En nu, goede reis mijnheer en mevrouw Van Guntheim; blijft niet +al te lang uit, want papa Prevost, die nooit meer ten tooneele +zal verschijnen, weet met zijn leegen tijd geen raad. Alleen het +stellen van geschikte tooneelstukken tot beschaving en opleiding +van den mensch, geeft hem eenige afleiding, maar Léonore moet die +eerst goedkeuren, en dan moeten ze nog in de Hollandsche taal ten +gebruike zijner nieuwe landslieden worden overgezet. Van Bierenstag, +die somwijlen bij Prevost een glas wijn komt drinken, heeft zich +bereid verklaard die overzetting te beproeven, terwijl wij ten slotte +vermelden, dat de jonker meer dan vroeger het huis van mevrouw Van +Tal bezoekt, hetgeen misschien met Charlotte nog wel--Maar dat moeten +wij afwachten. + + + + + +DE VRIEND VAN DEN HUIZE. + + +"Heel lief, Suus, speel maar gerust door; ik hoor je best al praat +ik. _De Reeverie_ hé? Allerliefst!" + +"Neen, de Waanzinnige wals!" + +"Ah juist, de Waanzinnige wals; die andere is, als je zoo gauw met de +vingers moet tikkelen, precies! Ja wel, ik hoor je heel goed.--Wat +ik ook zeggen wilde mijnheer.... er is weinig bijzonders op die +verkooping; de burgemeester schijnt geen liefhebber van mooie boeken +te zijn geweest. Eenige Grieksche, Latijnsche, Hebreeuwsche, Fransche +en Duitsche werken, maar vuil, weinig werken van smaak. 'k Had zoo +gehoopt dat de werkjes van.... och!? er compleet zouden zijn, dezelfde +van wien ik u laatst "_De min_" heb voorgedragen, toen u allemaal zoo +moest lachen.--Suze, als ik om moet slaan, roep me dan maar.--Neen, +die goeje man heeft weinig met de "letterituur" op gehad.--Och! op +een dorp! Behalve hier en nog een paar families, heb ik volstrekt +geen liefhebberijen gevonden.--Er was beeldig porselein mevrouw, +lange leizen, zes merken. O wacht Suze.... Zie zoo!" + +De persoon, die van de piano, waar hij voor het spelende meisje +'t muziekblad had omgeslagen, naar zijn stoel bij den warmen haard +terugkeerde, heette Barend Flitz, en was de eenige zoon van mijnheer +Flitz en mejuffrouw Flitz, geboren.... dat weet ik niet. + +Wat mijnheer Flitz Senior in vroegere dagen geweest was, 't +zij stukadoor of metselaar, of wat ook; sommigen waren wel zeer +nieuwsgierig geweest om daarvan het rechte te weten, doch, nadat +de heer Flitz Junior, op _Vredelust_ bij den rijken heer Gliekke +vriendschappelijk werd ontvangen, overtuigd als deze was dat de heer +Flitz Senior fatsoenlijk rentenierde, en zijn zoon--candidaat-notaris, +_eenmaal_ ook notaris zou worden, hield men het in 't dorp ook voor +vast, dat de candidaat Flitz, die op 't kantoor van Van Saffelen +"in de leer was," de zoon van fatsoenlijke lieden moest zijn. + + + +Wij zullen u, waarde lezer, niet langer met de Flitzen bezig houden, +maar alleen den jongen candidaat wat nader beschouwen, om daarna den +slappen draad van het gesprek weer op te vatten. + +Barend was acht en twintig jaren oud, zijn gelaat, niet onaangenaam +van uitdrukking, bezat echter niets, 't welk het een of ander deed +verwachten. Wilt gij zijn signalement? + +Voorhoofd, rond; oogen, bruin; neus, ordinair; mond, dito; kin, ovaal; +haar bruin; baard ros; (_collier d'amour_); merkbare teekenen.... Ja, +merkbare teekenen, dat was voor den steller van Barends reispas, toen +deze weinige jaren geleden, een Duitsch reisje--naar Cleef--maakte, +een moeielijke taak geweest om in te vullen, want om te zetten: "een +bult" dat was wat erg, "een hooge rug" dat stond zoo vreemd, en, als +hadde hij dat merkbare teeken _niet_ bemerkt, zette hij, tot Barends +overgroote vreugde zoo'n krommige streep, zoodat de candidaat toen +tot de volle overtuiging kwam, dat.... de menschen 't niet eens zagen. + +Barends karakter?--'t Woord in den zin van hoedanigheden, want Barend +kon niet precies een man van karakter genoemd worden,--zijn karakter +was werkelijk niet slecht. De jonge Flitz was beleefd, goedgeefsch, +kerksch, netjes op zijn kleeren. Of hij eenmaal van veel _talenten_ +rekenschap zou hebben af te leggen, dat gelooven we niet, maar toch, +Barend sprak veel over zijn talenten. Ten eerste speelde, of liever +_blies_ hij de fluit, zonder zich evenwel machtig veel om al die +vreemde poespas van woorden te bekreunen, waar een muziekstuk doorgaans +"mee gelardeerd is." 't Woord _Andante_ vond hij nog steeds een +vreemde meisjesnaam, en dat Suze den jonkman volstrekt niet begrepen +had toen hij eens op de woorden _Andante con Expressione_ wijzende, +lachende had aangemerkt, dat dit alweer een stuk expres voor _Andante_ +was, valt licht te begrijpen, doch,.... waar is de jonge dame, die +een jonkman een aardigheid hoort debiteeren waarom hij zelf lacht, +en vragen durft: "Wat meent u?" Men maakt niet gaarne een mal figuur. + +Enfin, Barend was een fluitist, en een "resitateur," zooals hij 't +noemde, zoogoed als de beste rederijker. 't Schip van Klaassens kon +hij verschrikkelijk doen _krakken_, en terwijl zijn hoofd een brandende +lont scheen, in de lucht doen bersten dat men er koud van werd--waarbij +de beide handen dan aantoonden dat de lucht boven het hoofd was. + +Dichten?--Ja, een dichter, daar wilde hij zich "niet zoozeer voor +uitgeven." Maar een versje, om, "onder de roos voor te dragen," +ja dat wou hij niet ontveinzen. Onder anderen één, over de wolken, +waar hij, heel aardig, de plaats van den ouden heer, een buitentje +in de provincie Holland dat _Wolkensteijn_ heette, in had te pas +kunnen brengen, doch welk _Wolkensteijn_ hem drie slapelooze nachten +had gekost, dewijl er in de heele Dictionnaire geen rijmwoord voor +"Steijn" was te vinden geweest. De grootste dichters zouden er voor +gestaan, of zooals Flitz zeide "op gezeten" hebben. Had de plaats +_Wolkenstijn_ geheeten, dan had "vader Rijn"groote dienst kunnen +doen, of _Wolkenstei_n, dan had "_klein_" een geschikt rijmwoord +kunnen worden, maar met die ongelukkige _eij_ was er geen licht +gekomen, zoodat hij--wel jammer--_Wolkensteijn_ uit de wolken had +moeten laten. Soms viel Barend--volgens eigen verklaring--en wel bij +"perferentie," in 't komieke. In 't soort pas genoemd, had hij iets +over kraamvisites gemaakt, waar hij alles in te pas had gebracht +tot.... + + + "Een suikre muis, In kluis." + + +Waarlijk, de aspirant-notaris was niet kwaad, niet onaardig, en kon nog +al _doorslaan_. De notaris Van Saffelen beweerde, dat hij heerlijk mooi +kopieerde, en, in 't omberen was Barend van zessen klaar. Misschien +dat de heer Gliekke _daarom_ de conversatie met den jongen Flitz zoo +bijzonder aangenaam vond; althans drie malen in de week was 't vast +dat Barend op _Vredelust_ ging dineeren om daarna wat te musiseeren, +te résiteeren, te praten, en ten slotte--dat heet van halfacht tot +halfelf--een partijtje te maken. + +Barend was in Holland geboren, en kwam op zijn vijftiende jaar naar +het Geldersche dorp B., om er van den genoemden notaris, die in de +Haarlemsche Courant een jongeling ter opleiding had gevraagd, die +opleiding te ontvangen. + +Dertien jaren woonde hij alzoo in het vreedzame dorp, en, was Barend +in de weinige fatsoenlijke huizen--dat wil zeggen, de huizen waarin +tapijten liggen en voor welks ramen meubelgordijnen hangen--tamelijk +reçu, 't heette algemeen dat hij op _Vredelust_ de huisvriend was, +en, niet alleen dat het zoo heette, maar 't was ook zoo. + +Ofschoon wij beloofden, na een nadere beschouwing van den heer Flitz +Jr., terstond weer den draad van het gesprek te zullen opvatten, +zoo nemen wij toch de vrijheid--'t gaat geregelder in eens door--om +nog met een paar woorden van de leden te spreken, die te zamen het +gezin uitmaken waarvan Barend de huisvriend is. + +Mijnheer Gliekke had nog al aardig "gekoopmand"; hij moest er, na al +wat men zag en hoorde, warmpjes inzitten. Een zwakke gezondheid, zoo +beweerde men, had den man doen besluiten het werkzame vermoeiende +stadsleven met het stille gezonde Geldersche dorpsleven te gaan +verwisselen, doch de plattelands-heelmeester verzekerde, dat hij in +de zes jaren dat Gliekke te B.... woonde, geen tien gulden aan hem +verdiende, zoodat hij de goede, vroegere bewoonster van _Vredelust_, +die altijd zoo schrikkelijk sukkelde, wel tienmaal daags uit Holland +terugwenschte; terwijl de dorps-apotheker telkens met een vuistslag +beweerde, dat het een schandaal van 't gouvernement was, dat er +geen belasting op die ellendige huis-apotheekjes bestond, wanneer ze +althans van elders werden meegebracht. + +Mijnheer Gliekke was.... mijnheer Gliekke. De man, die een werkzaam +leven geleid heeft, kan zich moeielijk aan lediggang gewennen, maar +'t gaat toch beter dan dat een lediglooper zich aan drukken arbeid +gewent, althans mijnheer Gliekke klaagde nooit over zijn tegenwoordigen +staat. 't Moet echter ook gezegd worden, dat hij nog altijd werkzaam +was. 's Zomers vischte hij, en liep de spergebedden af; als 't herfst +werd ging hij geregeld driemalen daags de geheele plaats door om de +lijsterstrikken na te zien en, kwam de jacht open, dan jaagde hij, +trots den wankelenden staat zijner gezondheid, van 's morgens vroeg +tot 's avonds laat, ten minste hij liep met 't geweer; en 's winters, +ja, dan las hij, en knoopte netten, en ontving visites, maar was +_dán_ eerst recht op zijn dreef, wanneer hij met Flitz en mama aan +'t ombertje zat. + +Mama was, evenals haar echtvriend, een heel best mensch. Ze schikte +zich buiten heel goed. De komedies en concerten in stad betreurde ze +niet, want daar had ze genoeg van, en och! daar zat het geluk toch +niet in. Ze leefde voor haar huis; maar veel conversatie, dáár hield +ze ook niet van. + +Suze! Ha! denkt de lezer, daar krijgen wij weer gitzwarte oogen, +en golvende lokken, en albasten boezems, en krijtwitte handjes +en. satijnen kleedjes, en poppenvoetjes, die er onder uitkomen. + +Verschooning, _ditmaal_ niet. Wij kunnen op 't oogenblik dien romantoon +niet vatten, en willen omtrent Suze alleen onzen Barend hooren zooals +hij zich over haar aan een vriend der kinderjaren uitliet, toen die +vriend hem te B.... kwam bezoeken. + +"'En aardige meid," zei Flitz: "z' Is niet groot, maar ook lang +niet klein; al sloeg je me dood, dan zou 'k niet weten hoe d'r haar +is.... blond!.... bruin!.... neen _toch_ blond!.... afin! 't doet er +ook niet toe; _donker_ blond weet je; aardige oogjes, ze kan je d'r +zoo mee aanzien, en de muziek leest ze d'r mee van 't blad, net als +jij of ik de krant; 't neusje is nog veel kleiner dan dat van d'r +mama,"--de vriend had mama nooit gezien--"en 't mooiste van alles is +nog d'r mond; jongens, daar heeft ze zulke weergasche mooie tanden in, +zoo blank,"--Flitz werd poëtisch--"zoo blank als een zieltje! En als ze +dan d'r nieuwe blauwe aan heeft, met zoo'n open lijf, met sjemizetjes, +weet je, sakkerloot, kerel!"--Flitz geraakte in vuur--"dan heb je werk +om je kontanance te houden. 't Is tusschen ons heel familiaar: Suze +en Barend, weet je. O! hé zoolang al; nog vóór dat ik 't candidaats +gedaan had.--'k Heb maar te zeggen: Suze dit of dat, dan is 't dadelijk +klaar, bij voorbeeld met piano spelen; 'k kan alles van d'r gedaan +krijgen. Waarachtig kerel--maar, onder de roos hoor je--z' is zoo +gek naar me als 't wezen kan, en 't moet je nooit verwonderen weet +je,"--Flitz viel in 't komieke--"als je t' eeniger tijd de namen, +Flitz en Gliekke nog eens in de krant boven elkaar ziet staan." + +Zóó had Barend Flitz zich in vertrouwen uitgelaten, en wanneer Suze, +die weldra twintig jaren zou zijn, ook eens in vertrouwen tot een +vriendin had kunnen spreken,--maar helaas! ze had er te B. geen +gevonden, en aan eene moeder kan men toch ook niet _altijd_ zoo _alles_ +en _alles_ zeggen--had ze _kunnen_ spreken, dan gelooven wij dat Suze +zoo omtrent het volgende zou hebben meegedeeld: + +"'k vind het altijd maar prettig wanneer Flitz komt, dan hooren we +ten minste nog eens 't een en ander, en komt mama daardoor ook tot +zitten, terwijl dan in ieder geval het onophoudelijk gehaspel over de +booien een einde neemt. 't Is juist geen overvlieger, en van de muziek +gevoelt hij zooveel als zijn fluit, terwijl _ik_ zijn réciteeren niet +zoo _bijzonder_ kan vinden; maar als ze zeggen _een bult_, dát is +nietwaar; hij moet als kind veel voorover hebben gezeten, en nu _nog_ +dat onophoudelijk schrijven, nietwaar....? Mama vindt, dat zijn oogen +zoo groot, ze zegt kalfachtig zijn--maar dat vind ik in 't geheel +niet. Hij heeft waarlijk iets liefs in de oogen; en altijd is ie zoo +netjes; en geen leelijke baard ook; en zoo voorkomend. Wanneer hij +naar stad gaat, wil ie alles voor me meebrengen. Laatst nog stramien +en wol; hoe precies had hij al die kleuren uitgezocht. Ik _zelve_ +zou 't misschien niet zóó gedaan hebben. Garen en band, en--vin'je +'t gek?--tot een korsetveter toe; och, alles! en altijd met evenveel +pleizier.--'t Is waarlijk een goeje jongen, en bijna de eenige, +dien we op _Vredelust_ te zien krijgen. Vroeger in Amsterdam, o, +hé! dat was heel wat anders; toen kwamen er veel heeren en dames +bij ons aan huis; maar 'k herinner ze mij niet best. 'k Was veertien +jaar toen ik hier kwam, dus kun je nagaan.--De neven Gliekke en Vos, +die soms komen logéren, praten altijd over zaken en politiek; da's +vervelend. Neen, Barend is meegaande; en wie zal zeggen dat hij niet +evengoed als Van Saffelen eenmaal verkoopingen zal kunnen houden en +testamenten maken; wel zeker, evengoed; en het meisje beklagen dat +zijne vrouw wordt.... neen, dat zal ik in 't geheel niet." + +Wij gelooven vast dat Suze zóó zou gesproken hebben; en ofschoon dwalen +menschelijk is, wij hebben toch eenigen grond voor onze meening, +want daden zeggen veelal meer dan woorden; en wáár was het, dat de +aanvallige brunette altijd, als ze thee schonk, in Barends kopje een +lepeltje suiker meer deed--want, van zoet hield hij machtig veel--en, +wáár was het ook, dat ze altijd lachte, wanneer ze uit de verte hoorde, +dat Barend een vôle gedéclareerd had. + +"Zie zoo," zei Flitz, toen hij, na 't muziekblad te hebben omgeslagen, +in zijn armstoel neerviel, en de niet zeer lange beenen over elkander +sloeg: "ik sprak van lange leizen.... of wel, van liefhebberijen; +ja, 't zal me eens benieuwen of er met een nieuwen burgemeester +niet wat meer leven in B.... zal komen; 'en cassinootje zooals ze in +E.... hebben, moet heel aardig zijn; of 'en rederijkerskamer; dan kan +_ik_ met _De min_ beginnen; een dansje na, Suze desnoods op de piano, +en ik op de fluit." + +De aanstaande Rederijker, die vooral met den laatsten zin zoo'n +schoone proeve zijner welsprekendheid gaf, had, toen hij van den +nieuwen burgemeester gewaagde, iets in zijn blik dat Suze indien zij +'t had kunnen opmerken, misschien wel aardig zou genoemd hebben. De +heer Gliekke, die half aan de Waanzinnige wals en half aan zijn gast +behoorde, vraagde na een kleine pauze: + +"Al iets gehoord van den _nieuwe_, Flitz?" + +"Burgemeester?" vraagde de candidaat notaris. Mijnheer Gliekke knikte, +terwijl zijn wijsvinger een orkeststokje geleek waarmee de Waanzinnige +wals moest worden in stuur gehouden. + +Flitz zette een Zondagsgezicht en terwijl hij den pook nam om 't +vuur te.... maltraiteeren--dat woord gebruikte mevrouw Gliekke altijd +wanneer haar kooltjes, voor den doofpot geschikt, onbarmhartig werden +stukgewerkt--zei hij heftig: "Ja, h'm! niets gehoord....! 't Zal me +eens benieuwen!" + +Gliekke kon niet denken dat hij zoo nabij een nederigen "zolisitant" +was gezeten, en hernam dus nog altijd maatslaande: + +"Je weet er zeker meer van.--Haspels....? Meijer toch niet....?" + +"'k Weet er niets van, volstrekt niets," zei het Zondagsgezicht; +en, dat hij op _Vredelust_ thuis was, bewees zijn getrommel op de +speeltafel, waarmee hij Suzes bevallig en welluidend spel, tamelijk +onwelluidend accompagneerde. + + + +Vijf weken zijn er ongeveer verloopen. + +De candidaat-notaris heeft weer bij den ex-koopman gedineerd. 't Was +een eenvoudig haasje; heel smakelijk--wezenlijk door den gastheer +zelf geschoten! + +Wanneer het haasje de geschiedenis zijner laatste levensdagen had +kunnen vertellen, dan zou er misschien een volgend aandoenlijk +verhaal aan 't licht zijn gekomen: Verschrikt opgevlogen,.... een +knal,.... nog een knal,.... een pijnlijk gevoel in den rechter +achterpoot,.... en akelige loop van meer dan een uur lang, met +een ander viervoetig wezen achter zich;.... 'en sprong over een +sloot,.... te kort,.... een val in 't lies; geen macht om zich op te +heffen,.... 'en viervoetig wezen, dat over hem heen vliegt en met den +klauw 't puntje van zijn rechterlepel aanraakt, zonder zijn prooi te +bemerken.--Onrust,..... Avondschemering,..... nacht!--------Nieuw +daglicht,.... veel pijn,.... gescharrel,.... gerucht in de +verte,.... gepraat,.... hondengeblaf;.... 'en nieuwe poging om te +ontvluchten,.... vergeefs,.... 'en verschrikkelijk lang monster, +met een jas aan en een hoed op, loopende op de achterpooten, een +langwerpig ding--dat wel van hout en ijzer schijnt te wezen--in +de voorpooten geklemd,.... 'en vreeselijk bedwelmenden slag op het +hoofd,.... een blik om genade naar boven.--Gepraat,... een dreunende +knal!... ijselijke pijn!!... 'en duizeling tot besluit. + +Arm haasje! Maar 't had lekker gesmaakt, en den jager was door den +huisvriend een toost gebracht, waarbij deze weer in 't komieke was +gevallen, met de verklaring: dat de dischgenooten den edelen jager +eigenlijk een dienst hadden bewezen door zijn prooi een eerlijke +begrafenis te bezorgen. + +'t Was na het dessert, terwijl papa Gliekke, misschien nog vermoeid van +zijn jachttochten, de knoopjes van zijn vest scheen te beschouwen, +en telkens zijn kin in de stropdas deed zinken, en mama Gliekke +haar turfkooltjes inrekende--dat Barend Flitz zeer nabij juffrouw +Suze stond, en haar iets toefluisterde, 't welk hij tot hiertoe als +een diep geheim in zijn boezem bewaarde, maar dat hem op den duur te +benauwd werd. Hij fluisterde van een "rekest" dat hij in zee stuurde, +naar Den Haag, zonder er iemand over te spreken, een rekest om het +burgemeesterschap te B.... 't Duurde lang eer die groote heeren tot +een besluit kwamen; met iederen dag die er verliep, werd hij ook +"meer kurieuser," zoodat hij 't nu maar aan Suze zei, maar heilig! ze +moest er niet van spreken, hij wou 't volstrekt niet weten. Als +'t goed uitviel dan zou 't heel wat opzien geven, en zijn laatste +woorden waren: + +"Suze wat denk je?" + +Suze wist niet wat ze denken moest, maar zei: + +"'t Idee alleen!" en ze lachte hardop, zóó hard dat Papa Gliekke +eensklaps uit zijn stropdas verrees, en vraagde wat er gebeurde, +en Mevrouw Gliekke in ernst verzekerde dat Suze haar deed ontstellen. + +Och! het geheim brandde den goeden candidaat heden namiddag toch +verschrikkelijk, verschrikkelijk! op het hart. Eerst verzekerde +hij dat het malligheid van Suze was, en toen dat het _niets_ was, +en daarna dat hij eigenlijk te veel vriendschap genoot om geheimen +te hebben, en dat het tóch uit moest komen, en ten slotte, dat hij +'t dan maar zeggen zou. + +Mijnheer Gliekke, pas uit den dut gekomen, en mevrouw uit eene +huishoudelijke berekening opgewekt, ze waren niet op de hoogte om de +beteekenis van die geheimzinnige woorden terstond te vatten, zoodat +mijnheer vraagde, of er gevaar bij was, en mevrouw op het denkbeeld +kwam of Barend iets van Suze bedoelde.... men kon niet weten? + +"Brand? De hemel beware!" zei Flitz: "Neen hoort, maar heilig onder +ons..... Ik heb...." doch terzelfder tijd trad de huisknecht binnen +en overhandigde het pakje met couranten en brieven, 't welk de bode +uit de stad had meegebracht. + +Een paar brieven, die de belangstelling van den heer des huizes +opwekten, deden hem een oogenblik het geheim van Barend vergeten, en, +daar de laatste door de komst van het pakje de aandacht verdeeld zag, +zoo nam hij als naar gewoonte haastig het Handelsblad en zocht.... naar +het "Binnenland," en vond.... en las....: + +"Z. M. heeft benoemd tot burgemeester der gemeente B.... c. a., +den heer Mr. A. D. Van Bavik." + +"Van Bavik! Mr. A. D. Van Bavik. Ja waarlijk het stond er; te +B.... c. a.; en achter dat B.... c. a. stond: Van Bavik en niet: +den Heer B. Flitz. + +Lezer, als gij meelijdende van aard zijt, dan hebt ge ook zeker een +weinig medelijden met onzen vriend, die eerst vuurrood en daarna +doodsbleek is geworden, en, nog altijd op die twee regels turende, +dat Mr. A. D. Van Bavik beschouwt, alsof het nog mogelijk zou zijn om +daaruit: B. Flitz te lezen. Ja hij tuurde nog steeds in het rampzalige +nieuwsblad, maar _zóó_, dat zijn gelaat er achter verborgen was, +en terwijl papa de brieven, mama de Haarlemmer en Suze het Kampertje +inzagen, dansten de letters onzen Flitz voor de oogen, en speelden +hem al de heerlijke beelden door het brein, die hij zich zoovele +weken geschept had. + +Verwondering door 't heele +dorp,.... visites,.... kaartjes,.... gelukwenschen!.... De leden +van den raad allen bij hem op de koffie,....zelfs de heeren Van +Saffelen, Haspels, Meijer en Dominee Van Beem. De blijdschap +van Suze!.... Misschien een fiat op het groote vraagstuk!.... De +beide veldwachters, _nu_ zoo bokkig: _zijne_ veldwachters! Edel +Achtbare! hij--Flitz--Edel Achtbare!.... Cassinootje, +Rederijkerskamer! alles tot stand brengen,.... overal de eerste viool +spelen!.... Mijnheer de burgemeester, hoe vaar je? Dankje!.... hi, +hi, hi!.... In de eerste week naar Den Haag, bedanken, ook oom +Piet, de goudsmid, die _werkte_. Meteen naar _Wolkensteijn_. Va +voor de moeite bedanken, die ook al WERKTE... Terugkomen in +B...., met va en moe.--Eerebogen,... inhalen,... eerewacht te +paard,.... muziek!.... Leve de burgemeester! hoezee! hoezee!... Overal +vlaggen!.... 'En aanspraak van dominee,.... de kerkeraad, de +gemeenteraad.... alles in 't zondagspak.... Misschien wel 's +avonds 'en klein illuminatietje, of vuurwerkje,'t laatste stuk +Egyptisch!.... Bengaalsch vuur, en--in een krans van blauw vuur, +de namen: Barend Flitz!!..... + +Ach! nogmaals ach!! daar stond Mr. A. D. Van Bavik, en.... alles +was.... mis. + +"En 't geheim, Flitz?" riep eindelijk de heer Gliekke, nadat hij zijn +brieven gelezen had. + +Flitz was geen overvlieger, en de wijze waarop hij met een request aan +den Koning(!) en twee brieven aan kruiwagens--Va en oom Piet--zonder +verder iemand over de zaak te spreken of een voet buiten het dorp te +zetten, solliciteerde, bewees genoeg dat Flitz een slecht bestuurder +der gemeente zou geweest zijn, doch, zóó dom was hij niet om in +'t slijk te loopen wanneer hij op 't droge paadje kon blijven, en +zich plotseling herstellende, en bouwende op de stilzwijgendheid +van Suze, aan wie hij een blik van verstandhouding had toegeworpen, +antwoordde hij: + +"Mijn geheim? Welnu, u kunt het zelf lezen.... zie.... daar staat hij, +de nieuwe bur..ge..meester," en de heer Gliekke las op de plaats waar +Barends vinger wees, de gezegde benoeming. + +Al zijn er heeren onvriendelijk genoeg om al de leden der lieve +sekse van babbelzucht te beschuldigen--van nieuwsgierigheid willen +we zelfs niet spreken,--wij rapen hier terstond den handschoen voor +de aanvallige Suze op, en verklaren dat zij er een van de velen was, +die desgevorderd kon zwijgen als.... men zegt, als een mof. Suze +lachte--wel wat vreemd, maar zweeg, zweeg bijna den geheelen avond. + +De benoeming van den nieuwen burgemeester bracht in Gliekkes huis de +tongen in beweging, maar de teleurgestelde hield zich goed, hoewel hij +aan 't ombertje driemalen--ongehoord van Flitz--vraagde wat troef was, +en tweemalen een opgelegde _sans prendre_ verloor. + +De benoeming ging den volgenden dag door 't dorp van mond tot mond, +en Flitz stemde Jan toe, dat het goed was dat er een jong mensch kwam +om de slapers eens wakker te schudden, want met de bestrating en de +dorpsverlichting zag het er bedroefd uit; maar gaf met een luid: +"Waarachtig!" later ook aan Klaas gelijk, dat het een schandaal +was, zooals de jonge Mr-tjes, die van toeten noch blazen wisten, een +gemeente, waar ze nooit geweest waren, werden binnengeschopt, alsof er +in die gemeente zelve geen bekwame en geschikte mannen zouden te vinden +zijn!--"Waarom _jij_ of _ik_ niet _even_ zoogoed?" had Klaas besloten. + +"Waarachtig! misschien honderdmaal beter dan _jij_ of _ik_," had +de teleurgestelde na zijn eerste: "waarachtig!" in vergissing er +bijgevoegd. + +Maar of ze in B.... de benoeming _goed_ of _niet goed_ keurden, +de nieuwe burgemeester zou _toch_ verschijnen. + + + +Eenige dagen na de benoeming verzekerden de schooljongens dat ze een +vreemd heer bij den dominee hadden zien binnengaan, en wisten sommigen +van de notabelen _zeker_ dat burgemeester er geweest was. Bij eenigen +had hij visites gemaakt; bij den notaris-wethouder Van Saffelen +had hij den _familiaren_ pot voor lief genomen,--hoewel mevrouw Van +Saffelen hemel en aarde bewogen had, om op 't nippertje wat extra's +van den slager te krijgen, en van mevrouw Meijer, op _Bij-zicht_ +een fleschje ingemaakte postelein leende, daar ze zelve dien inmaak +vergat. De nieuwe burgemeester had bij den notaris gegeten, en deze +verzekerde den volgenden morgen aan Flitz, toen hij op 't kantoor +kwam, dat Van Bavik een ferme jongen scheen; een geestig ventje, lang +geen druiloor; wel geschikt,--hij wreef zich in de handen--ja, _wel_ +geschikt; 'en kereltje waar men mee ploegen en eggen zou; waar men heel +wat anders mee zou uitvoeren dan met den ouden burgemeester Haller was +mogelijk geweest. 't Was iemand, die op de hoogte van zijn tijd stond, +die dadelijk had gevraagd of er geen schapenmarkten in B.... werden +gehouden. Schapenmarkten! zie, waar hij--Van Saffelen--altijd zoo mee +gedweept had, maar 't geen door Haller steeds was tegengewerkt. Een +jong, maar 'en aardig burgemeestertje, waar de gemeente pleizier van +zou hebben. + +Dat zei de notaris, en toen mevrouw Van Saffelen, om koffietijd eens +op 't kantoor kwam, betuigde ze ook, dat men wel zien kon dat de +nieuwe burgemeester studentje geweest was. Zoo vroolijk zoo aardig +in 't spreken; hij deed aan de muziek, hij reciteerde,--alsof Flitz +niet even zoogoed aan beide deed!--hij had een paar allerliefste +kneveltjes--alsof Flitz ook geen kneveltjes kon laten staan, al +waren ze dan zoo zwart niet.--"In één woord," betuigde mevrouw ten +slotte: "een goed voorbeeld voor onze dorpsjongeheeren; zoo heel en +al Fransch." + +'t Woord _Fransch_ had voor de notarisvrouw een bijzondere beteekenis; +alles wat ze goed en niet alledaags vond, heette Fransch! misschien +omdat alle nieuwe modes van Fransche origine zijn; misschien omdat ze +'t Fransch iets boven haar verheven rekende, daar ze de taal zelve niet +verstond. Fransch, waren de nieuwe Engelsche paarden van den baron +van S.... uit het naburige G.... Fransch, was het tapijt dat manlief +uit de Deventer fabriek, in 't voorjaar had laten komen; Fransch, was +zelfs de ingemaakte postelein van _Bij-zicht_ in een tijd zooals deze, +dat men zuurkool en andijvie at; en Fransch--wij hoorden het--was +ook de nieuwe burgemeester. Hij was op een kijkje in B.... geweest, +en kort daarna kwam hij er weder voor een dagje, en huurde drie kamers +in _Het Wapen van Gelderland_, één vóór- en twee achterkamers. + +Meubelen--waaronder een mooie schrijftafel--kwamen, in gezelschap +van kisten en manden, met den vrachtwagen successivelijk mee, en, +met primo Februari waren alle hoofden in B.... c.a. ongeschikt voor +eenigen arbeid. Dien dag was het dat de vlaggen ontrold, de beste +kleeren aangetrokken, de oranjelinten omgedaan, de paarden voor de +eerewacht bestemd, vroegtijdig in orde werden gebracht, en alles +geredderd moest worden om den nieuwen burgemeester aan den tol te +gaan afhalen, binnen zijn gemeente te voeren, en plechtig te ontvangen. + +Ja, 't was een buitengewone drukte in 't dorp. Zoo iets had er nog +nooit plaats gehad. Stompe Griet zei, dat alevel voor 'en koning +niet meer kon gedaan worden. Evert "de klomp" oordeelde, dat ze den +man gek zouden maken. Hent "de vuist," begreep dat het wijzer zou +geweest zijn indien ze de centen in den zak hadden gehouden. Geurt +"de wipneus," berekende, dat voor al de onkosten samen, zij met 'r +allen--hij bedoelde de bedeelden--den heelen winter vrij brood zouden +gehad hebben.... zonder een hand er voor uit te steken. De kastelein +uit _Het Wapen van Gelderland_ en verder al de heeren tappers in +de gemeente, benevens de jongelieden, de leden der eerewacht, die +zoo druk aan 't vlechten van de paardenstaarten waren, ze vonden, +in spijt van al 't gepruttel, dat het een aardig dagje zou geven, +en, oude Doris "de fillisoof" zei, dat 'en mensch 'en aap was, en +iederman as de okkasie 't toegaf, wel eens koningske zou willen zijn, +en, omdat ieder man toch geen koningske werd, iederman al blij was, +as ie d'r maar eens naast had gezeten of bijgeloopen. + +In _'t Wapen van Gelderland_ zou de ontvangst plaats hebben en de +eerewacht van daar uitrijden. De ruiters, met hun twee aanvoerders aan +'t hoofd--de pikeur uit stad en Hendrik Snor, die in vroegere jaren +bij de "kerresiers" had gediend--waren gereed om met de geleende +koets van den baron S.... uit G.... naar den tol te vertrekken, maar +nog altijd wachtte de trein op de komst van den heer Barend Flitz die +Nº. drie zou rijden, en als Nº. drie dan ook de voorloopige exercities +had meegemaakt. + +"Willem, als de weerga loop er eens heen!" riep de pikeur, die op een +schrale manége-klant gezeten, van tijd tot tijd in zijne handen blies, +daar 't vinnig koud was. + +De knecht uit het logement liep "als de weerga," maar dewijl hij +_niet_ als de weerga terugkwam, ontstond er veel gepruttel. Al +tien minuten over den tijd,.... te laat komen,.... vervelend +wachten,.... koud,.... zeker verslapen,.... schande op zoo'n dag! En, +Gijs de veldwachter werd door Hendrik Snor vriendelijk verzocht om +eens "als de wind" te gaan kijken of Willem de boodschap wel had +overgebracht. + +De wachter van 't veld, die trouwens gedurende Hallers leven weinig +meer dan zijn boodschaplooper geweest was, liep, edoch wat minder vlug +dan de wind, en dewijl er nu weer eenige minuten verstreken zonder +dat de gewachtwordende Flitz verscheen, mompelde men van: slaapkop, +treuzelaar en lamme bult, en riep de pikeur eindelijk: + +"Heeren!"--gij hadt die gezichten der boerenknapen eens moeten +zien--"Heeren! wachten is goed, maar te laat komen daar passen we voor; +'t is 'en kwartier over den tijd. Allons, we moeten vooruit! Mijnheer +Meijer, s'il vous plait." + +Mijnheer Meijer Jr., de oudste zoon van den heer Meijer, die als +notabele van 't dorp reeds een paar malen genoemd werd, de heer +Meijer Jr., die behalve de aanvoerders der beide secties, Nº. één +was, en aan een breed oranjelint een koperen hoorn droeg, zette het +instrument aan den mond en blies het signaal voor den aftocht. + +De paarden, die hoogst waarschijnlijk geen begrip van al die gekheid +hadden, en--alweder hoogst waarschijnlijk, hun eigen bazen niet +hadden herkend toen dezen belint en besjerpt hun de insgelijks belinte +hoofdstellen hadden aangedaan, ze zouden op het geluid van dien hoorn, +geen poot verzet hebben, zoo niet hunne berijders, de één met een +smakkend mondgeluid, de ander met een: vort Bles, of Piet, de derde +met een ruk aan den toom, en eenigen door een hakstomp in de ribben, +hun kleppers hadden beduid dat zij den huppelenden "Inkomperabel" +van den pikeur moesten volgen. + +De stoet vertrok. + +Of Barend Flitz zich inderdaad had verslapen, of wat er anders aan +haperde dat hij een achterblijver werd,--misschien ook omdat hij +wat lang met zijn kleeding was bezig geweest, of dat Harmen van +Laubour hem 't paard te laat had gebracht--wij hebben geen tijd +zulks te onderzoeken, want zie, terwijl de stoet daar juist achter +het schoolhuis verdwijnt, komt om den kerkhoek de bedoelde persoon +te voorschijn, en nadert, in een aardig drafje, het dorpslogement. + +Indien wij ons 't gelaat van Barend te binnen brengen, zooals hij +op zijn gemak in den leunstoel bij Gliekkes haard zat, dan zouden we +haast meenen dat hij zich op den rug van dien bruine minder te huis +gevoelt. Harmen van Laubour had gezegd dat de Let wat hoog draafde. 't +Zij hoe 't zij, Flitz komt toch vooruit. Zie, hij nadert met zijn +bruin de plaats waar gewoonlijk de voerbakken van _Het Geldersche +Wapen_ staan, doch die heden in den stal zijn gezet. De Let schijnt +_Het Wapen_ te kennen of wel aan de voerbakken te denken; zij draait +links af op het huis aan. De kastelein--ook in zijn Zondagspak--in +de groengemaakte deur staande, roept: + +"Vooruit mijnheer! Je haalt ze wel in." + +Barend Flitz, hoort het, en rukt rechts aan den toom; maar de Let +hoort er niets van, en geeft om dat toomgeruk geen zier.--_Hier_ +krijgt zij gewoonlijk een emmer water, of neemt Laubour 'en dropje, + +"Huup Let! Vort Let! Alla!"--Maar ja wel, de Let laat zich niet door +vreemden ringelooren; _hier_ wil ze wezen, hier, en terwijl zij een +raren zijsprong maakt, roept Barend: "O jé!" en klets! daar valt hij +naast de Let voor de versierde deur van de herberg neder. + +Heeft hij zich erg bezeerd? Wij gelooven ja, want hij trekt alles +behalve gezichten, die in overeenstemming zijn met de vlaggen, die +uit de dakvensters van 't logement wapperen; maar gebroken heeft hij +niets, al kwam hij dan ook vrij onzacht op de straatsteenen neder. + +Door den kastelein geholpen, staat hij op, en treedt voetje voor +voetje de versierde deur binnen. 't Is misschien van de pijn, +dat hij zoo'n leelijken blik op die dennen en palmenloovers werpt, +waarin witte en roode papieren rozen gehecht zijn, en tevens zijn +gemoed lucht geeft met schelden op de _wilde_ Let, die als een _lam_ +voor de deur op den emmer water te wachten staat. + +We zouden van uw geduld zeker te veel vergen waarde lezer, indien we +u verder den loop der zaken, op dien voor B... c.a. zoo belangrijken +dag, gingen schetsen. Voorzeker hebt ge zulke inhaalpartijen--ze zijn +aan de orde van den dag--meermalen bijgewoond, zoo ge niet misschien +_zelf_ voor koning daarbij gefungeerd hebt, en stelt er dus geen +belang in. Maar 't is ook mogelijk dat ge 't nooit gezien hebt, +welnu, lees dan aandachtig de courant, merk op, de benoemingen van +dorps-burgemeesters, of wel de ondertrouw-aankondigingen van zonen of +dochteren van hen, die op de dorpen 't meeste geld of den grootsten +titel hebben; informeer nauwkeurig wanneer het de intreedag der eersten +of de trouwdag der laatsten zal zijn, en ga dan, en zie, want ge kunt +er zeker van zijn, er zal gevlagd, er zal gereden, er zal vuurwerk +worden afgestoken, omdat.... omdat de menschen in 't algemeen zoo +gaarne iedere gelegenheid aangrijpen om pret te maken en,--omdat de +boeren in 't bijzonder, bij overlevering of bij ondervinding weten, +dat er voor hun gevlag en gerij, later een "vette mond" te halen is. + +Foei! wat 'en donker tafreel! + +Is het te zwart; zijn wij onbillijk?--'t Zij dan, opdat die koninkjes +zich niet _al te veel_ illusies zullen maken. + + + +"'En aardig mensch die Van Bavik," zei de heer Gliekke tot zijn +huisvriend, eenige dagen nadat de nieuwe burgemeester zoo feestelijk +werd ingehaald: "'k heb met plezier zijn kennis gemaakt; 't zal een +heele aanwinst zijn." + +"Zoo," zei Flitz, en, na 't kluwen van Suze, dat van de tafel viel, +te hebben opgeraapt, voegde hij er bij: + +"Hebt u hem al zoo spoedig bezocht?" + +"Gistermorgen; 't was 'en helder luchtje; ik wandelde toch, en 't +logement voorbijgaande, dacht ik, kom, we zullen ons Edel-Achtbaar +heertje eens opzoeken; en ja, 'k moet zeggen, 't is me nog danig +meegevallen." + +"Zóó!" herhaalde Flitz: "Maar tamelijk pedant hé?" + +"In 't geheel niet," hernam de heer Gliekke: "Bescheiden, heel +beleefd en zeer goed op zijn standpunt. 'k Zei natuurlijk: Hoe vaar +je burgemeester, en verder telkens burgemeester; maar bij 't afscheid +werd mij vriendelijk verzocht dat "burgemeester" maar achterwege +te laten. Ik heet Van Bavik, mijnheer Gliekke, zei hij. Waarlijk +'en hupsche jongen!" + +"Zóó!" zei Flitz weder, en vraagde daarna aan Suze, terwijl hij op +de piano wees, of ze niet eens een tikkeltje zou maken? Suze had +er niets op tegen; en nadat Flitz bij de piano alles in orde had +gebracht en naar zijn zetel terugkeerde--hij liep nog wel zoo'n beetje +trekkebeenig--hervatte de heer des huizes: + +"En ijselijk meegaande ook; hij informeerde zelfs naar jou Flitz; +hij vernam dat je gevallen waart; hij zou je al hebben opgezocht zoo +drukke bezigheden hem niet verhinderd hadden." + +"Zóó!" zei Flitz _nog_ eens, en voegde er bij: "Och, op die vreemde +visites ben ik zoo fel niet. Hij schijnt dan ook niet best de regels +der "etiekette" te kennen, want _ik_ moet hem immers 't eerste...?" + +"Nu, ja Flitz," riep Suze, die nog aan 't zoeken naar een geschikt +muziekstuk was en naar 't gesprek had geluisterd: "uit belangstelling; +dat vind ik wel aardig." + +"Zóó!" klonk het uit Barends mond voor de laatste maal, want de knecht +kwam binnen en vraagde belet voor.... Mijnheer den burgemeester. + +'t Sprak wel van zelf dat de knecht in last kreeg om den burgemeester +binnen te laten, evenals het van zelf sprak, dat mevrouw Gliekke +ijlings met de punten harer voeten naar de pantoffels snuffelde, die +wel eens werden uitgeslierd omdat ze zoo graag met de kousen op haar +stoofje zat. 't Zal niemand verwonderen dat Suze haastig de pianomuziek +ter zijde schoof, het instrument dichtsloeg, naar hare plaats wipte +en,--niet de straks verlaten breikous, maar een borduurwerkje uit +haar doos nam. 't Zal geen bevreemding wekken dat mijnheer Gliekke +zijn stropdas een weinig naar boven trok; de vijftand in zijn kuif +zette, evenmin als de lezer zich erg bezorgd zal maken voor Barends +gezondheid, daar hij den goeden jongen nog al erg bleek ziet worden. + +De burgemeester treedt binnen. + +Waarlijk, ze hebben recht gehad: 't is een knap ventje. Niet bijzonder +groot, maar 'en allerinnemendst voorkomen. Fraai zwart haar, een helder +voorhoofd, geestige en toch vriendelijke oogen, 'en kleine rechte neus; +'en fijn besneden mond, waarboven, o dames!--wij bedoelen natuurlijk de +jonge dames die van natuurschoon houden--waarboven een paar kneveltjes +zetelen--volgens Flitz _staan_ ze--zóó modest, zóó zwart, zóó egaal, +rond en aardig met spitse puntjes naar boven, dat wij, al behooren +we niet tot uw sekse, er toch pleizier in hebben. Een knap ventje, +goed gevormd, deftig in 't zwart, met 'en wit vest.... Maar, van den +geheelen persoon zag Barend Flitz in de eerste oogenblikken niets dan +zijn "kinderachtige" voeten--kleine voeten vond Barend kinderachtig--in +verlakt lederen schoenen staken. + +De heer burgemeester Van Bavik kon niet manqueeren.... en mevrouw +Gliekke was het hoogst aangenaam.... en mijnheer Gliekke vond het +van "Van Bavik" zeer hupsch dat hij al zoo spoedig eens aankwam; en +Suze.... Suze vond niets, daar ze 't nog niet gewaagd had een blik +op den EdelAchtbare te slaan, terwijl Flitz een: "Om u te dienen," +antwoordde, toen Van Bavik ook aan _hem_ voorgesteld--met veel +bonhomie gevraagd had, of mijnheer geen restes van den val had, +waarvan hij hoorde en 't geen hem bijzonder leed was geweest. + +Of 't bij vergissing of wel voordacht was dat de heer des huizes +den leunstoel ter rechterzijde van den haard, waarin Flitz zooeven +gezeten had, vatte en den bezoeker aanbood, wij weten het niet, maar +zeker is het dat Van Bavik, zonder te denken dat die zetel een ander +had toebehoord, daarop plaats nam, en Flitz, na Gliekkes woorden: +"Neem een stoel kerel," een stoel nam, en zich op een afstand van +het vuur plaatste, alsof hij bang voor de warmte, of wel.... bang +voor iets anders was. + +'t Behoeft geen vermelding dat er over en weer werd verzekerd dat +het buiten koud was, en dat een helder vuurtje goed deed. De heer des +huizes verklaarde, dat de avonduren de gezelligste van een winter_dag_ +waren. + +Mevrouw Gliekke betuigde, dat de geheele gemeente uiterst met de +benoeming "van u" was ingenomen, en dat het ook wel bij mijnheers +intrede gebleken was; dat er dien avond een beeldig vuurwerkje +was afgestoken; juist _niet_ zoo mooi ... bij lange na niet als de +vuurwerken die ze in _stad_ zag,--er was bij mevrouw maar één stad, +de stad van Amsterdam--maar aardig toch, en zoo geheel en al door +de gemeentenaren bekostigd: "Ieder zoo naar vermogen," besloot zij, +en ze glimlachte hoofdknikkend, alsof ze zeggen wilde: "Wij.... u +begrijpt wel?" + +Aan Suze was het theeblad gebracht, en Suze had thee gezet; en Suze +wist zoogoed als ze 't zelf wisten, dat papa en mama suiker dronken, +en dat Barend veel suiker dronk, maar ze zei toch heel zacht: +"Ma,.... suiker? Pa....?" in de hoop dat ma wel verder 't woord zou +doen. Maar 't was mis, want ma zei zeer beleefd: + +"Als ik verzoeken mag," en pa: "Zeker Suze," zoodat ze toch tot een: +"En u mijnheer?" tot Van Bavik werd genoodzaakt, waarop deze beleefd +voor 't zoete bedankte, terwijl de candidaat-notaris, die, na het: +"Om u te dienen," nog geen woord gesproken had, eens toonde hoe hij +_hier_ thuis was, en tamelijk hard een: "'k Wél Suus," deed hooren. + +Wij zullen 't gesprek niet op den voet volgen, het gesprek dat in +den aanvang zeer onbeduidend was, doch allengs meer ziel bekwam door +de onderhoudende wijze waarop de jonge burgemeester--die ook in 't +komieke maar _ook_ in 't ernstige viel--van zijn studiejaren, en later +van een Noorweegsche reis verhaalde, welke hij, in 't gezelschap van +twee zijner vrienden, den afgeloopen zomer gemaakt had. + +Mijnheers aandacht was onverdeeld, zoo zelfs dat hij al meer en +meer zijn stoel verschuivende--om den spreker recht in 't oog te +hebben--niet bedacht dat Barend Flitz hoe langer zoo meer zijn rug +te zien kreeg. + +Mevrouw zat, en luisterde met een aandacht, zooals ze nooit--zelfs +in de komedie nooit--gehad had. Treurspelen waren ook al te akelig, +tooneelspelen en drama's al te langdradig en te onnatuurlijk, en +blijspelen al te laf; maar 't geen ze nu hoorde was zoo afwisselend, +nu eens dat ze hardop moest lachen en dan weer dat ze haast de tranen +in de oogen kreeg...., zoo raar; ze wist zelve niet hoe. Mevrouw wist +het niet. Waarom? Omdat ze nooit een _humorist_ ontmoette. + +Suze....? Ja, ze borduurde wel van tijd tot tijd een schulpje en een +moesje, maar toch, ze kon niet aanhoudend naar beneden kijken. Neen, +onwillekeurig hief ze telkens het hoofdje op, en onwillekeurig liet +ze eindelijk de naald geheel rusten, en wierp ze niet meer nu en dan +een schuchteren blik op den nieuwen burgemeester, maar vestigde haar +lieve oogen strak op den jongeling, die zoo aardig, zoo mooi, neen, +zoo aandoenlijk sprak--vooral toen hij verhaalde van het _arme blinde_ +meisje, dat in het gebergte tusschen Lessoe en Romsdal zulke schoone +liederen zong,--om slechts _dan_ met eenige verwarring opnieuw haar +boord te bezien, wanneer de spreker meer bepaald _haar_ aanzag--en +zulks gebeurde in waarheid niet zelden--of, 't woord tot _haar_ +scheen te richten. + +En Flitz? Gedurig kuchte hij, omdat hij "'t beroerd" vond dat Gliekke +hem den rug toedraaide en al de warmte van 't vuur benam, alleen om +naar "zoo'n vreemden poespas te luisteren." Die studenten-aardigheden +waren ijselijk laf, en van dat Noorwegen, wat had je d'r aan als +je d'r nooit geweest waart! Als 't dan gewed was, dan kon hij van +Kleef ook wel vertellen; van die jongens, die je om centen naliepen, +en zoo blauw van de boschbessen zagen, of van 't afwaaien van zijn +hoed, toen ze door een dal, dat eigenlijk vol water was, met een +schuitje naar Mouwriesgraf--Flitz had niet recht begrepen dat hij de +grafplaats van Prins Maurits van Nassau bezichtigde--waren geroeid, +daar ze veel behei van maakten, doch dat op niemendal uitliep. + +Flitz vond het alles behalve wellevend om zoo "door te klessen." en +dan die vraag of hij--Flitz--ook gestudeerd had, waarop hij in de +gauwigheid: "neen" had geantwoord, maar eigenlijk: "wel zeker," had +moeten zeggen, verbeelll!..... alsof hij op _zijn_ candidaats niet +even zoogoed had moeten blokken--ja misschien nog harder dan die +Bavik op het zijne. En dán tegen Suus zoo den heelen tijd het woord +te richten! Wat meende ie wel!--Hoor, alweer:... "Waarlijk juffrouw +Gliekke, men gevoelt _daar_ eerst levendig dat de Schepper oneindig in +macht en de mensch maar 'en heel klein lievenheersbeestje is." Och! hé, +den dominee uithangen! Tegen Suus....! 'en lievenheersbeestje, hoe +kinderachtig! En telkens wou Flitz iets zeggen, omdat ie zoo nooit +gewoon was te zwijgen, en ook gevoelde wat oudere en betere brieven +te hebben, maar telkens smoorde hij 't geen hem op de lippen kwam, +totdat zijn gelaat een purperkleur verkreeg, en hij, met den sleutelbos +in den zak rammelende, zijn--door 't lange zwijgen eenigszins schorre +stem deed hooren, en luide vroeg: + +"Suze, hoe is 't, hooren wij van avond in 't geheel niets?" + +Suze, zoo onverwacht door Barend aangesproken, en, in presentie van +dien jongen burgemeester tot spelen uitgenoodigd--'t geen ze voor _hem_ +in 't geheel niet durfde--kreeg ook een kleur en zei: + +"Wel neen Flitz," en had er gaarne bijgevoegd: We zitten zoo prettig! + +De heer des huizes bespeurde nu eerst dat Flitz zijn rug te zien +had, en wendde zich links, met een: "Pardon vriendje." Doch de heer +burgemeester stond schier gelijktijdig van zijn zetel op met de +verontschuldiging, dat hij volgens gewoonte wat te lang gepraat had, +en niet hoopte de familie gedérangeerd te hebben. Met groot genoegen +was door hem de kennis der familie gemaakt, terwijl hij zich ten +zeerste aanbeval, en besloot met de woorden: + +"Een vriendschappelijke omgang met de beschaafde ingezetenen van +B.... zal mij, zoo ik hoop, 't afzijn vergoeden van lieve betrekkingen +en trouwe vrienden." + +"Hé, blijf familiaar een boterhammetje eten!" riep de heer des huizes: +"Nietwaar Betsy? Niet voor _niet_ wonen we zes jaren in Gelderland.--Is +'t niet Betsy, de Geldersche gastvrijheid woont ook op _Vredelust_?" + +Betsy, die bij 't woord "boterhammetje," iets zuurs in 't gezicht +had gekregen--misschien omdat haar voet de pantoffel niet vinden +kon, die ze in Noorwegen verloren had--ze trok bij het: "Nietwaar, +Betsy?" een gastvrij gelaat, en sprak van een hoofdkaasje en 'en +stukje rookvleesch, terwijl Suze heel zacht, alleen voor mama en +Barend verstaanbaar, iets van "de ossetong" fluisterde, 't geen den +laatste de kramp in de vingers veroorzaakte, dewijl Suus aan tafel, +toen hij van de tong sprak, gezegd had: "'t Is altijd geen vetpot." En +nu.... voor dien snoeshaan! + +De burgemeester Van Bavik zou echter dien avond noch hoofdkaas noch +ossetong op _Vredelust_ gebruiken, want hij moest noodzakelijk aan +iemand schrijven; gaarne zou hij 't hervatten, en hoewel, na die +openbaring van 't vaste besluit, de verzoeken dringender werden, en +zelfs Suze iets prevelde van: "Uw kamer zal koud zijn," de burgemeester +bedankte nogmaals vriendelijk, en maakte zijn compliment. + +De heer Gliekke verzocht zijn huisvriend of deze zoo goed wou zijn om +Van Bavik eens uit te laten," en Van Bavik werd door Flitz uitgelaten, +en verzekerde nog in de gang, dat hij ook Flitz veel hoopte te zien, +en vooral in den lieven kring der Gliekkes, en zijne laatste woorden +waren: "A revoir!" en Barend zei ook: "A revwaar." + +Toen de aspirant-notaris in de huiskamer terugkwam, vond hij het +gesprek zoo levendig alsof er "partij" was. 't Spreekt van zelf dat +het over den nieuwen burgemeester liep. De heer Gliekke vroeg gedurig +op triomfanten toon, wat of hij gezegd had!? Mevrouw betuigde, dat ze +nooit zoo iemand ontmoette, iemand die zoo alles in zich vereenigde, +dat ze graag de tong had opgezet, ofschoon z'm anders voor den 18den +had willen bewaren, en dat ze er sterk vóór was dat de heer Van Bavik +dan ook zou verzocht worden. + +Flitz viel op dit laatste gezegde met de verklaring in, dat het toch +anders "sjenant" was, 'en vreemde op 'en jaarfeest te hebben, en nog +wel op het jaarfeest van Suus, en besloot met de vraag: "Wat jij Suus?" + +Neen, in waarheid, Suze vond er niets geen bezwaar ia. Ze moest ronduit +zeggen dat burgemeester iets heel aardigs en heel liefs had; 't kon +haar wel niet schelen of hij den 18den kwam, neen, er op gesteld was +ze in 't geheel niet, maar, 't zou toch wel aardig wezen. Pa en ma +moesten het weten, hoewel, als Barend het _naar_ vond, _zijn_ komst +_haar_ onverschillig was. + +Tot vervelens toe liep verder--volgens Flitz--het gesprek over dien +snoeshaan; nu eens stelde de heer Gliekke dat heertje ten voorbeeld, +en herhaalde mevrouw 't een of ander wat Van Bavik zeide, of herdacht +Suze de boeiende wijze, waarop hij van het woeste maar trotsche +Noorwegen gewaagd had; en Flitz was verheugd dat het tijd werd van +heengaan, want dat "gezanik" verveelde hem bovenmate. Suze had niet, +zooals anders, op de piano gespeeld toen _hij_ er van sprak--anders +kon ie immers alles van d'r gedaan krijgen. Van een partijtje was +niet eens gesproken, en de ossetong was voor _hem_ niet verschenen. + +'t Was alsof de heer des huizes bij 't afscheid veel flauwer zijn +hand drukte; alsof mevrouw veel zachter "Nacht Flitz" zei; en Suze, +toen hij haar een "Wel te ruste" wenschte, veel mooier dan gewoonlijk +was, maar, ook heel anders dan anders "Wel thuis" ten bescheid gaf. + +_Alleen_ kwam Barend thee drinken, maar in gezelschap keerde hij naar +zijne kamers in 't dorp terug. In een naar, een akelig, een leelijk +gezelschap. In 't gezelschap van een sarrend duiveltje, het duiveltje +dat jaloezie heet. + +Een paar dagen nadat wij Van Bavik een bezoek op _Vredelust_ zagen +afleggen, vinden wij hem in een zijner gehuurde vertrekken voor +zijn schrijftafel weder, terwijl hij er de pen vlug over het papier +doet glijden. + +'t Ziet er in die kamer waarlijk zeer comfortable uit. _De inscheping +van Willem den Vijfde_, en _De heldendood van Van Speyk_ met een +groote vochtvlak er op, de beide platen, die hier eertijds aan den +wand prijkten, zijn er niet meer, maar zijn vervangen door een aantal +schoone gravures, waarvan _La prière du soir_ boven de schrijftafel +hangt. + +De stoelen staan niet geregeld langs de wanden, de tafel staat niet +precies in 't midden der kamer, en de kleine sofa bevindt zich zelfs +geheel in een afgedraaide richting; maar toch, 't is netjes in de +zitkamer van den jongen burgemeester.--Een fraai boekenhangertje! Mooie +bandjes! 't Zijn zeker werken van smaak, want de boekenkast in het +achtervertrek bevat de Latijnen en Grieken.--Laat zien: Jean Paul, +Claudius, Hildebrands Camera Obscura.... en.... wat ligt _dáár_? Dat +boek, langwerpig, in groen leeren band?--Ha! 't is een dagboek. + +'t Is onbescheiden zegt gij, om zonder verlof, schrift te +doorsnuffelen, en vooral den blik in een dagboek te slaan; immers de +geheimen van 't hart zijn er in opgeteekend. + +Als particulier, zouden we zeker voor die kolossale onbescheidenheid +terugdeinzen, maar, we voeren u als novellist de kamer binnen, en in +die kwaliteit is het ons vergund overal te zien, overal te luisteren +en alles te lezen, mits.... we er nimmer een slecht gebruik van maken. + +Alzoo, we nemen het dagboek zonder blikken of blozen, en lezen wat ons +goeddunkt, ofschoon we zeer zeker niet zullen meedeelen wat verborgen +moet blijven. + +Bladz. 40--1 Januari 18.3. + +"Gisteren was het oudejaarsdag, en heden is het nieuwjaarsdag. Gisteren +zag er alles zoo oud en zoo eerwaardig uit, en heden schijnt het mij +toe alsof alles een nieuw pak heeft aangekregen; 't is zelfs alsof +die oude grauwe kerkmuur, waarop ik uit mijn venster het oog heb, +er _nieuwjaarsachtig_ uitziet. Alles!.... En--hoe zou 't er uitzien +in 't hart van de menschen.... ik meen in 't hart van den schrijver: +A. D. V. B.?" + +Bladz. 44--6 Maart 18.3. + +"Gisteravond hebben wij feest op Ysbrands kamer gevierd. 'k Ging +er om zeven uur alleen heen, maar ben _zonder mij zelven_ weer +thuis gekomen.... hoe laat weet ik niet. 'k Heb mijn morgengebed +maar binnengehouden. Hoe meer geest naar binnen, hoe meer geest naar +buiten....? Maar,--zou 't wel de geest zijn van Hem...., 'k wil heden +Zijn naam niet noemen, 'k ben te katterig.... 'k ga eens wandelen." + +Bladz. 46--15 Maart 18.3. + +"Doctor!--Mr. in de beide rechten!--Professoren; Paranimfen; m'n +huisploert, de nachtwachts, tot zelfs de krolsche katten, die me +'s nachts zoo ergeren, 'k zou ze wel aan 't hart willen drukken. _Ik +doctor!_ _Ik Mr. in de beide rechten!_ 'k Zou alles wel om den hals +willen vliegen.... tot jou toe, ouwe trouwe taaie waterkaraf, die me +vooral in de laatste dagen zoo dikwijls met je dierbaren inhoud hebt +afgekoeld. Na 't eten dadelijk weer naar de socie! halzen genoeg om +te omhelzen, en halzen in den kelder van den kastelein.... Hola! zou +'t niet beter zijn in de armen van mijn goeden vader en--ja! ja!! aan +den hals van mijn lieve moeder....?" + +Bladz. 51--10 Mei 18.3. + +"De advocaat Mr. A. D. Van Bavik heeft consult gegeven.--Daar liggen ze +voor me de zes schellingen. 'k Heb nooit geweten dat zes en dertig +stuivers zoo'n som was. Verdiend! Eerlijk verdiend!--_Eerlijk_ +verdienen!--Recht en gerechtigheid!--Ik zal me voor die eerste zes +schellingen het kleine Themis-beeldje koopen. 't Kan nooit geen kwaad." + +Bladz. 52--28 Mei 18.3. + +"Opgestaan; courant gelezen; aangekleed; bij Van Mees koffie gedronken; +twee visites;... goed gedineerd in de _Lion d'or_.... een aardig +avondje bij Prings; fideel geomberd.... slaap!.... nog 'en kopje thee, +dan naar bed.--Zeg! geest van den grooten Luther, je bent al zoolang +naar BOVEN verhuisd, al staat je gipsen beeld me onbeweeglijk aan te +staren, zeg, lezen ze _daar_ waar je nou woont, ook couranten, kleeden +z'er zich, drinken z'er koffie, maken z'er visites, dineeren en omberen +z'er ook, en gaan ze dan slapen na 't gebruik van 'en kopje thee? zeg?" + +Bladz. 68--5 September 18.3. + +""Bid en gij zult ontvangen!""--Is 't waarheid?--Z' is dood, al +zes dagen dood, die lieve, die trouwe, die engelachtige moeder; en +heb ik niet gebeden, heb ik niet ieder uur gebeden: God bewaar ze; +behoed die lieve?--Was mijn gansche denken niet zelfs één biddende +gedachte: Almachtige Hemelvader, spaar mij de dierbare moeder?--Zou +'t niet blijken of dat woord leugen of waarheid bevatte. Besloot ik +niet Hem lief te hebben _wanneer_ Hij 't gebed verhoorde?--Ik heb +gebeden en--zij is gestorven. + +"Z' is dood, de moeder, die mij als kind geen schaatsen wou laten +rijden toen ik zoo hoestte, en me niet uit bed wou nemen toen men +zei dat ik de mazelen had. Z' is dood, die me lief had en trouw +voor mij zorgde. God heeft haar niet behouden. Behouden?.... Is +zij verloren? Voor eeuwig verloren? Neen, God zij gedankt! neen, +ze leeft. Vader! wees _mij_ genadig. Die bidt zal ontvangen, _zeker +ontvangen_: een nieuw, een heerlijker leven in een der vele woningen +van het oneindige Vaderhuis." + +Bladz. 93--3 Mei 18.4. + +"Arme Marie! wat ben je toch leelijk! Rood haar; sproetels, ontelbaar +als de starren aan den hemel of de schelpjes aan 't strand; 'en neus, +die met alle recht bij den toren van Libanon mag vergeleken worden; +'en mond van 'en Enaks-kind, waarvoor de soeplepels mij nog te klein +schijnen; 'en stem, bij lang na zoo lief niet als de stem van mijn +trouwen Fik, en een paar armen, zoo lang en schraal als de winter. Arme +Marie! ik zat naast haar in 't kattebakje toen we gisteren naar buiten +reden. Ze had óók blondes en bloemen in haar hoed, ze had óók witte +glacé handschoenen aan. Ze vond dat bedelmeisje met die bruine oogjes +en dat fijne gezichtje, óók zoo ongelukkig; ze had óók medelijden +met den bultenaar die, met een mooi gekleeden aap op zijn rug, het +rijtuig naliep; ze vond broodjes met zalm lekkerder dan broodjes +met kaas, en zei ook--precies als al de anderen--dat een dansje in +'t groen wel aardig zou wezen. + +"Arme Marie! wat ben je toch leelijk, en wat was je gisteren +verschrikkelijk leelijk toen je, evenals al die blondjes en bruintjes, +je hoedje hadt afgezet. Maar neen.... zoo _heel_ leelijk was je +toch niet, toen je door niemand ten dans geleid, met een vroolijk +gelaat ons allen stond gade te slaan. Marie, waarlijk je bent +affreus leelijk, maar 'k vond je zoo ijselijk leelijk toch niet, +toen er een lachje om je grooten mond kwam spelen, nadat de meeste +hijgende snoepertjes zaten, en ik--aan 't kattebakje denkende--mij +over je ontfermen kwam. Marie, gelukkig dat je niet zaagt hoe Betsy +achter je lachte toen 'k je mijn arm bood, en 't bijna uitproestte, +toen je met je hoogen rug aan 't huppelen waart, en ik er op verdacht +moest zijn om niet door je groote passen uit de maat te raken. + +"Arme Marie....! Zou je later DAARBOVEN ook zoo leelijk zijn? Zou +Betsy je DAAR ook uitlachen?" + +Bladz. 98--6 Juni 18.4. + +"Wel aardig! 't is de gansche stad door: Van Bavik +geëngageerd.--Geëngageerd met eene freule Van Hes + drie ton.--Och! die +vurig begeerde tonnen ze rammelen zoo, ze wegen zoo zwaar, en ze +zijn dikwijls zoo slecht bekuipt bovendien. Geëngageerd! Ik met +de freule Van Hes.--Welke....? De oudste die 'k laatst bij Prings +ontmoette, of de jongste wier zakdoek ik in 't bosch opraapte? Wie +zou 't wezen? De eerste verklaarde bij Prings, dat ze verzen, van +welken aard ook, vervelend en saai vond, terwijl ik de jongste, op 't +concert te midden der zachtvloeiende violonceltonen, hoorde goechelen, +dat het kattengemauw was.--Ja, vader Tollens, 'k zal aanstonds voor +FIK JE HONDENTROUW nog eens opsnijen, en dan de gitaar nemen en +het lieve VATER UNSER nog eens luchten, da's meteen 't avondgebed, +en--dan kunnen ze in stad, de freules Van Hes, in, of op, of met d'r +tonnetjes rollen, precies waar ze 't goed zullen vinden." + +Bladz. 115--29 November 18.4. + +"Advocaten zonder praktijk zijn volle schotels zonder hongerige +gasten.--Ongebruikte spijzen bederven.--Bederven!! Foei! dan beter +anderen, die honger hebben, opgezocht.--Wis en zeker 'k solliciteer +naar B.... c. a." + +Bladz. 116--2 December 18.4. + +"Zonder kruiwagens verkruit men het zand niet. Zonder kruiwagens wordt +geen student minister. 't Is een groot voorrecht dat mijn Engel, de +trouwe moeder, familiezwak had en neef uit A.... altijd zoo vriendelijk +ontving wanneer hij bij ons in stad kwam, terwijl ze hem na 't eten +trouw een kop koffie schonk. Die goede! ze wist toen niet dat neef +minister zou worden, en haar Alexander, omdat hij liever _iets_ dan +_niets_ wil wezen, en om een andere reden nog, naar B.... c. a. zou +solliciteeren; ze wist niet dat neef mij kruien zou naar B... c.a. Zou +mij die kruiwagen ook benijd worden....? Aardig! Ieder begeert zoo'n +eenrad om van A naar B, en van B naar C, met winst te worden vervoerd, +en--den eenigen den GROOTEN.... die wil overbrengen naar de plaats, +ENGEL, waar gij zijt, Hij wordt zoo telkens veracht en met voeten +geschopt. 'k Heb hem heden ook ván mij gestooten toen ik aan Smit +verzekerde, dat _ik_ geen kruiwagens noodig had. Ik dacht niet aan U, +ik loog, 'k was 'n uil." + +Bladz. 123--10 Januari 18.5. + +"Fik heeft me vreeselijk onnoozel aangekeken toen ik hem dezen middag, +plechtstatig mijne benoeming als burgemeester bekend maakte. 't Scheen +alsof ie bang was dat hij mijn secretaris zou moeten wezen, en 't gul +moest bekennen dat ie geen A voor een B kon. Goeje Fik! nou leg je +te snorken, maar _toen_ keek je verschrikkelijk dom. Brand heeft me +wel eens gezegd, dat Fik sprekend op mij lijkt. Als _ik_ maar niet +op Fik gelijk zooals hij mij straks aankeek, wanneer ik te B. voor +'t eerst den gemeenteraad moet presideeren." + +Bladz. 130--1 Februari 18.5. + +"'t Is al één uur na middernacht. 'k Heb niets geen slaap. 'k Bezag mij +daar straks in den spiegel. Zie ik er deftiger uit? Wat eerbewijzen; +wat verzekeringen van warme toegenegenheid! Die aanspraak aan +mij.... aan Sandertje, die nog geen twee jaar geleden de eer genoot om +op een soireetje, door den burgemeester, een straatschender genoemd te +worden. Een straatschender! hoewel hij in gemoede kon verzekeren dat, +op den avond waarvan sprake was, geen schel, dan zijn eigen tafelschel, +door hem werd aangeraakt.--'k Ben een Edel-Achtbaar persoon; 'k moet +de voetstappen drukken van een man, dien ik nooit gekend heb. "De +gansche gemeente is met blijdschap vervuld," verblijd over de komst +van mij, van iemand, dien zij volstrekt niet kent; en ten slotte is +het "één stem in de gemeente: Leve onze nieuwe burgemeester!" + +Hoe belangstellend! Er is machtig veel goud- en zilver_papier_ voor al +die rosetten verknipt. 't Zal me eens benieuwen hoe die eerebogen er +zullen uitzien als ze van 't dennengroen en van 't vlaggedoek zullen +ontdaan zijn. Aardig, die bekentenis van den tweeden aanvoerder der +eerewacht: dat hij die kale plekken van zijn vosje eens handig met +lintwerk bedekte. Wat werd het eensklaps donker, toen die groote +pekton had uitgebrand; maar.... de starren hernamen hun recht.--Een +pekton voor mij _alleen_, en toen, millioenen van glanzende werelden +voor allen.... 'k Word zoo verward; 'k zie alles en niets.... 'k Zal +nog een oogenblikje met Fik gaan spelen en zien of ie weer niezen +moet als ie op eens in 't lamplicht kijkt." + +Bladz. 133--15 Februari 18.5. + +"De kale plek van 't vosje heb ik duidelijk gezien, evengoed als +'t muizengat dáár in 't behangsel, waarvoor den eersten dag van mijn +hierzijn, die groote roset zoo'n aardig effect maakte. Och wat 'en kale +plek toen de linten er af waren! 't zag er zelfs rauw en bloederig +uit, en niets er op om te bedekken. Wat zal dat vliegensteken lastig +zijn! Arm dier! Maar toch, de vlieg steekt omdat hij voedsel wil, +en niet uit lust tot kwellen." + +"Zou mijnheer Flitz wellicht gesolliciteerd hebben? 't Spijt mij +waarlijk dat hij van 't paard viel." + +Bladz. 134--16 Februari 18.5. + +'En stil dorp zonder wrijving, is 'en groote +kabeljauwdrogerij!--Stokvisschen!--Maar, die stokken in bossen! ze +zijn zoo slecht niet, als ze maar krachtig gebeukt en flink geweekt +zijn. Altijd wat stokkerig maar goed van smaak. + +"_Vredelust_ ligt nog al bezijden de drogerij, misschien dat de +visch er daarom nog niet zoo hard is; wellicht ook is zij eerst later +aangevoerd. 't Kloppen en weeken zal daar niet zoo zwaar vallen. Ik +zal.... Neen.... ik zal het 6de vers van het 62ste gezang nog eens +nalezen en dan naar bed gaan." + + + +Lezer, daar hebt gij nu een brok en een hap uit dat groen lederen +dagboek. Wat niet gelezen mocht worden daar hebben zelfs wij geen +oog in geslagen. + +Kent gij den nieuwen burgemeester nu? + +Niet?.... Dat spijt me voor u en voor hem. + +Nog schrijft Van Bavik; en Fik, die tot nu toe door ons onopgemerkt in +zijn nest achter de kachel sliep, Fik begint te knorren want, de deur +wordt geopend; de kasteleinsche treedt binnen, en brengt de boodschap +van den knecht van _Vredelust_ over: "En komplement en of burgemeester +plezier had om morgen tegen vijf uren familiaar bij mijnheer Gliekke +te komen dineeren om verder ook familiaar het avondje te passeeren?" + +"Morgen om vijf uren?" antwoordt Van Bavik: "Compliment, juffrouw Kamp, +dat ik met genoegen zal komen." + +"Maar.... maar...." herneemt de kasteleinsche, terwijl ze ook een +"Koest!" tot Fik richt, die nog niet aan haar vreemde tronie gewend is. + +"Watblief?" vraagt de burgemeester. + +"'k Zal dan voor mijnheer den burgemeester niet behoeven te +koken?" zegt de dame weder. + +"'k Heb maar één maag, juffrouw Kamp," antwoordt Van Bavik. + +"A ja, ja wel," herneemt de hospita: "maar van wegens de betaling, +weet u. Eten of niet eten.... weet u...." + +"Tóch betalen!" roept Van Bavik, zóó luid, dat Fik blaffende +opvliegt, en juffrouw Kamp met een: "Dus complement en ja wel;" +haastig vertrekt om den knecht van _Vredelust_ te boodschappen, +dat mijnheer de burgemeester, die 'en best man is maar 'en "vuilen" +hond heeft, de _eer_ zou _aandoen_ van met plezier te komen. + + + +Den 18den was er op _Vredelust_ 'en heele drukte. Suze was jarig, +en had behalve de geschenken der ouders en drie brieven van nichtjes +Gliekke en Vos, met--stalen zonder waarde er in,--al vroegtijdig +een pakje ontvangen 't welk, zooals er buiten op stond--een +nécessaire bevatte, en waarin zich: kam, haarborstel, tandenschuier, +schaar, nagelborsteltje, haarspelden, een stuk polka-zeep, met +nog een aantal andere noodwendigheden bevonden, waaronder een echt +Engelsch likdoornsnijdertje nog vermelding verdient. Door wien dat +alleraardigste cadeau werd verzonden, bleef der jarige niet duister, +dewijl er mede in die nécessaire een papier lag, dat vier bladzijden +poëzie bevatte en, keurig geschreven, met de namen: Barend Flitz +was onderteekend. + +Indien we geduld hadden dan zouden wij den poëtischen heilwensch van +den candidaat-notaris zeker hebben afgeschreven, want Suze is er niet +geheim mee, doch daar ons 't geduld ontbreekt, geven wij alleen de +verzekering, dat de vier bladzijden te zamen honderd en twintig regels +telden, waarvan de eerste met: "Ik zal," de derde met: "Ik zou," +de vijfde met: "Ik wil," de zevende met: "Ik heb," de negende met: +"Ik hoop," en de elfde met! "Ik voel dus Suus," aanving. Een van de +kunstigste passages uit het stuk was die, waarin de dichter al de +artikelen uit de nécessaire, niet _zoozeer_ bezong als wel der jarige +nuttig en onontbeerlijk voor den geest bracht. Op bladzijde twee, +hoorde de verrukte poëet--let wel den 18den Februari--'t gezang der +nachtegalen, en sprak hij iets verder zoo liefelijk van filomeel +en gekweel, dat het ons niet zou verwonderen indien hij in zijn +bibliotheek "een werkje van smaak" heeft bezeten. Op bladzijde drie +gaf hij de conditioneele verzekering: + + + "Ik kom met ijslijk veel pleizier + Als w' onder ons zijn met zijn vier." + + +Iets lager viel hij in 't komieke met de verklaring: + + + "Ik ben een mensch als allemaal + En ben niet vies van goed onthaal." + + +Op bladzijde vier sloeg hij een blik in 't verleden, en las in het +boek der toekomst met de woorden: + + + "Ik zag je 't eerst met pijpjes aan + Nu denk je allicht aan trouwen gaan." + + +Weer verder eischte hij plechtig eene verklaring van den teedersten +aard, aldus uitgedrukt: + + + "Ik hoop te hooren uit je mond + Da' j' die Van Bavik aklig vond." + + +terwijl het gedicht met het kunstmatige rijm besloot: + + + "Ik ben hetgeen je misschien gist + Hij die zich noemt, vriend Barend Flitz." + + +Vrouwengeduld! Engelachtig geduld! Suze wij bewonderen het uwe. Eerst +laast ge 't vers voor u zelve, en daarna hardop voor uw ouders, +zonder een enkele maal te geeuwen of zelfs te zuchten. + +Vrouwenoordeel! Engelachtig zacht! Suze, gij vondt het vers lief, en +zelfs die regels, á propos van den jongen burgemeester, gij veroordeelt +er Flitz niet om, hoewel de zachtheid van uw oordeel evenmin toelaat +_die uitgedrukte hoop_ te vervullen. + +Vrouwelijke tevredenheid! Bewonderenswaardig! Ze vindt het van Flitz +toch attent, toch hupsch. In dat lederen doosje is zoo alles bijeen; +neen, al bezit ze alle mogelijke reinigingsmiddelen van 't beste soort, +al zegt papa, dat Flitz niet zeer kiesch in de keuze van zijn attentie +is geweest, en al voegt mama er spijtig bij, dat het eigenlijk een +affront is, waar _zij_ in _haar_ tijd den gever mee om de ooren zou +hebben gegooid, al was er ook een vers van honderd bladzijden bij +geweest,--Suze oordeelde toch, dat het uit een _goed_ hart kwam! + +Papa Gliekke door de verontwaardiging zijner gade ook meer +verontwaardigd dan hij anders zou geweest zijn, verzocht vriendelijk +dat zijn dochter geen woord van het ontvangene tegen Flitz zou +reppen,--hij moest het voelen, en Suze zei, dat ze 't _naar_ voor +hem vond, en eigenlijk _ook naar_ dat burgemeester _toch_ kwam, +omdat Flitz zoo vast scheen te denken dat het "onder ons" zou zijn. + +Er was veel drukte op _Vredelust_, want mijnheer en mevrouw Gliekke +hadden volgehouden, dat de jaardag van Suze eene geschikte gelegenheid +was om Van Bavik te eten te hebben; 't zou nog wat vroolijkheid +bijzetten, want de Van Saffelens hadden bedankt omdat de notaris +ongesteld was, hoewel het daarom toch niet zooals Flitz dacht, "onder +ons" zou blijven, want, de Meijers kwamen, en dominee en Saartje, +en juffrouw Haspels ook. Al was mevrouw Gliekke machtig ver in 't +rekenen, ze was daarom in geenen deele wat men gierig zou kunnen +noemen. Neen, bij een jaarfeest van het eenige Suusje, was er zelfs +weinig te goed om niet voor den dag gehaald, en weinig te lekker om +niet te worden opgedischt. + +We zullen geen kans wagen om u te doen watertanden, door u een _menu_ +te schenken van de gerechten, die Gliekkes gasten werden voorgezet. Ge +hebt meermalen fijne dineetjes bijgewoond, en herinnert u zeker de +schotels die u het best bevielen. Welnu, kies het fijnste wanneer +ge trek hebt. Er is op _Vredelust_ te kust en te keur, en, meer dan +genoeg blijft er over, want Flitz, op wien mevrouw nog al rekende, +eet bedroefd weinig, maar.... hij drinkt een glaasje te meer, en de +wijn is goed. + +De heer burgemeester is tusschen de gastvrouw en de jarige dochter des +huizes geplaatst. Flitz zit aan Suzes linkerzijde en de oogen doen +hem zeer van de "helkleurige" bloemen die, tot een "stijven" ruiker +saamgevat, naast Suzes bord liggen en waarmee die burgemeester, haar, +met 'en "lamme" aanspraak, was te gemoet gekomen toen hij binnentrad. + +Aan de andere zijde van Flitz werd juffrouw Haspels geplaatst, +een jonge dame van 28 jaren of daaromtrent, wier hoedanigheden wij +onaangeroerd zullen laten, aangezien we niet de eer hebben juffrouw +Haspels--meer bepaald Doortje of Dorothea Haspels--bijzonder te kennen, +en wier uitwendigheden te alledaagsch zijn, om ze der vermelding +waardig te keuren. Zooveel is zeker, Flitz vindt er _niets_ aan, +en zei: "Ajakkes" toen hij op het servet aan zijn vanderhandschen +kant het plaatskaartje met den naam der gezegde juffrouw ontwaarde; +en, zóóveel is óók zeker, dat de jonge heer Meijer--Nº. één van de +eerewacht, behalve de chefs--die Doortje als zijn rechterdame nu en +dan moest toespreken, totdat het dessert werd gediend, nog niets +gehoord had dan: hi hi, ja wel, of, hi hi, neen; maar bij gebruik +van het ijs à la vanille de verzekering bekwam, dat het hi hi, zoo +koud door de keel gleed, terwijl de knecht achter haar, op de vraag: +Marasquin? "'k Ben nog voorzien, hi hi," ten bescheid kreeg. + +De heer Meijer Jr. schijnt ons een fiksche jongen te zijn: hij eet +goed, hij drinkt goed, en praat over ossen en hooiduurte en stalmesting +en draineeringen met kennis, maar merkt het niet op, dat eenigen van +'t gezelschap, en vooral de jarige dame heimelijk lachen, nu hij +den kleinen waschkom van fraai porselein ter hand neemt, en den, tot +zuivering van mond en vingertoppen bestemden inhoud, in drie klokken +naar binnen zendt, met de bewering: dat, op een goeden slok water, +de wijn van nieuws aan smaken zal. + +De heer Meijer en dominee Van Beem maken met hun wederhelften en +dominees oudste dochter Saartje, het overige gedeelte van Gliekkes +dischgezelschap uit. + +De hoofden der schepping voeren grootendeels het woord. 't Komt den +heer Meijer voor,--zooals het zijn vader, die ruim dertig jaren dood +is, ook voorkwam--dat het pauperisme hand over hand toeneemt, en dat +er alom, zelfs _hier_ ten plattelande, veel gebrek wordt geleden. + +Dominee meent in gemoede te kunnen verzekeren dat de zedelooze +tabaksbouw, alsook de zedelooze aardappelenteelt, alsook de zedelooze +jeneverstokerijen, de meer en meer veldwinnende verzwakking ter eener, +en de toenemende armoede ter anderer krachtig bevorderden; en wipt, +terwijl hij met de linkerhand de verderfelijkheid der jeneverstokerijen +verduidelijkt, met de rechter zijn glaasje Marasquin naar binnen, +omdat.... het goed op het ijs valt. + +De heer Gliekke is van oordeel dat het beweren van dominee wat streng +is; van de jeneverstokerijen of aardappelenteelt wil hij niet spreken, +want, jenever gebruikt hij zelden, of 't moet op de jacht een beetje +bitter zijn om een haas te overluiden; en, aardappelen daar zou hij +zich ook gaarne van passeeren, aangezien hij veel liever groenten eet, +maar, de zedeloosheid van den tabaksbouw te willen staande houden, +dat schijnt hem wat kras toe: hij wil gaarne alles laten, maar zijn +pijp en sigaartje daar is hij een liefhebber van. + +Dominee houdt vol dat de tabaksplant een zedelooze plant is, aangezien +hij bij eigen ervaring weet, welke heillooze effecten zij op de +verbruikers teweegbrengt. Honderdmaal heeft hij het rooken beproefd, +omdat de collega's hem sterk animeerden, maar telkens was het--en +dominee trekt een leelijk gezicht. + +"Aardappelen!" roept de heer Meijer Jr.: "Neen dominee, daar moet je +ons afblijven, vooral tegenwoordig; we hielden niet minder dan twintig +zakken voor winterprovisie, nietwaar moeder? en dan tachtig mud aan de +markt à vier min 'en kwart, behalve de pooters en varkensaardappelen, +'t geeft rekening, hoor je...." en 't is waarschijnlijk dat de heer +Meijer Jr. dat laatste "hoor je!" tot zijn rechterdame sprak, want +zij lacht: "Hi hi!" en zegt: "Dat dunkt me!" + +'t Schijnt dat de jonge burgemeester dezen middag meer van luisteren +dan wel van spreken houdt: hij zegt, wanneer men hem vraagt, bescheiden +zijn oordeel over dit of dat, en ziet--volgens Barends bepeinzing--nu +eens den een en dan weder den ander, tot zelfs de dames in kluis--dat +laatste woordje was Flitz getrouw--zoo vreemdsoortig aan alsof ie +"wat van d'r hebben moest." Misschien zag Van Bavik inderdaad, +zonder het te willen of te weten, nu eens den één, en dan den ander, +tot zelfs de dames in kluis, wat scherper aan dan volkomen wellevend +was, maar zeker beschouwde hij de heeren met bevreemding, toen reeds +de tweede compote aan 't wandelen was, en nog niemand het woord had +gevraagd om de heldin van den dag te gedenken. + +Neen, 't was niet om als hoofd der gemeente aan dezen disch een zeker +recht te doen gelden, en evenmin om zijne gaven van welsprekendheid +aan 't licht te brengen, dat hij eindelijk den gastheer beleefd om +het woord vroeg, en na bekomen verlof met een welluidende stem het +volgende sprak: + +"_Droefheid_ en _Blijdschap_, ziedaar de zusters die den mensch +afwisselend door 't leven vergezellen. + +'k Noemde _haar_ 't eerst, de Droefheid, dewijl haar leven vol +ernst is. + +Hij, die haar _niet_ kent, vreest en schuwt ze, en noemt haar de +vijandin der schoone bloeiende maagd, die _hém_ ter zijde staat...." + +Flitz werpt bij deze woorden een glurenden blik op den spreker, +terwijl er iets leelijks, iets onderzoekends in den tweeden blik is, +welken hij op "de maagd" werpt, die _links_ naast _hém_, en _rechts_ +naast Van Bavik gezeten is. + +"Die haar kent," vervolgt de spreker: "weet echter dat zij hare +schoone zuster hartelijk is genegen, en noode toetreedt om haar te +vervangen. Hij bespeurt--ofschoon de eerste bij de tweede verre in +schoonheid en lieftalligheid ten achter staat--in beider trekken toch +de afkomst van denzelfden, den Grooten den Eeuwigen Stamvader. + +_Liefde_ schonk ze beiden het leven. + +De Droefheid ziet de gevolgen van 't booze, en snelt toe, en plaagt +niet, maar troost. + +De Blijdschap ziet welvaart en genieting, zij huppelt er heen en +lacht met ze mee." + +Flitz kijkt zoo zwart als de nacht, maar begrijpt er eigenlijk "geen +stom woord van." + +"Weldadige, vriendelijke zusters! wie ontvangt ze niet +gaarne?" vervolgt de spreker: "De Droefheid schenkt tranen, weldadige +tranen, en weert den wrevel. + +De Blijdschap schenkt lachjes en stemt tot danken. Wie ook de eerste +niet kenne en daarom minachte, de tweede zal hij gaarne, met mij, +welkom in deze woning heeten. Zij heeft zich gelegerd in de harten +van een dankbaar oud'renpaar; zij lacht ons toe uit de oogen eener +lieftallige dochter...." + +Van Bavik neemt het glas, ziet eerst de oudelui Gliekke en daarna +het jarige meisje aan. Flitz komt weer op de hoogte; bijt zich op +de lippen, en grijpt bij abuis het glas van Doortje, dat hij in één +teug ledigt. Een intermezzo klinkt; "Hi hi hi! da's _mijn_ glas." De +spreker heeft gezien en gehoord; wacht een oogenblik, maar herneemt, +na een vriendelijk knikje van mevrouw Gliekke, terwijl hij de jarige +Suze bepaald aanziet: + +"De vroolijk lachende Blijdschap heeft _hier_ hare bloemen gebracht, +en, bid ik, dat de zachte Droefheid u trooste zoo 't leed eens mocht +dagen, vuriger bid ik, dat de Blijdschap u voere door 't leven, +tot aan 't graf--in de verte." + +Van Bavik zwijgt, en ziet met verrukking dat de dankbare Blijdschap, +die uit de oogen der jarige straalt, twee heldere parels naar +buiten werpt; hij ziet het met verrukking, dewijl de toon door +hem aangeslagen, ondanks hem zelven wat hoog werd, en hij vreesde +niet door _haar_ te zullen verstaan zijn tot wie hij inzonderheid +sprak. 't Is een heele toer, lezer, om voor de vuist in "'t ernstige +te vallen"--zoo wij 't niet, poëtisch proza durven noemen--om +zóó, of liever in dien geest, voor de vuist te spreken tot een +dischgezelschap waarvan de meeste leden--als echte voddenkrabbers--met +hun dessertmesjes in de appel- en druivenschellen,--ja druiven waren +er ook geweest--amandelbasten, rozijnenpitten en ulevellen-deviezen +zitten te schommelen, alsof ze nog honger hadden. 't Is waarlijk +zoo gemakkelijk niet om de juiste woorden te kiezen, en verre van +"'t bombast" te blijven, indien men telkens door een leelijk gezicht +wordt afgeleid, of wel, door een: "Hi hi hi! da's mijn glas," tot +den climax wordt aangemoedigd. + +'t Is zeker een heele toer, en voor Van Bavik was het waarlijk een +razende toer geweest, zoo onvoorbereid en in den waan dat wellicht +al de heeren vóór hem 't woord zouden hebben opgevat, of dominee +_althans_. Maar hij _had_ gesproken, en in de oogen der jarige blonken +werkelijk een paar tranen, en mijnheer Gliekke riep dat het briljant +was, en mevrouw Gliekke betuigde dat het allerliefst was, en dominee +zei: "Ja, ja," alsof hij meende: hetzelfde zeg ik zoo dikwijls; +en de overige leden van het gezelschap vonden precies wat de heer +Meijer Jr. vond, namelijk, dat ze daarop eens moesten drinken, +behalve de heer Barend Flitz die--hoewel niet luide--vond dat het +"een lam gezanik" geweest was, en "'en vervl...te padanterie." En, +hoe de lezer het vond, weten we niet, maar hij bedenke, dat een toost +altijd een stuk blijft zoo niet _beneden alle critiek_, dan vast toch +een stuk dat niet behoort gecritiseerd te worden. + +De burgemeester had gesproken; er was gedronken, en dominee herleest +juist voor de zevende maal een ulevellendevies om den tijd te korten, +dien hij broeiende op een toost doorbrengt, toen aan Suzes linkerzijde +een mes zóó krachtig tegen een fijn champagneglas werd geslagen, +dat het, tot zichtbare ontsteltenis van mevrouw Gliekke, in scherven +naast de jarige nedervalt. + +"Hi hi! kapot!" roept Doortje! + +Flitz zegt: "'t Spijt me; 'k wou ook eens het woord." + +De gastheer roept Frederik, die, van al 't schenken achter tafel zoo +waterig uit de oogen ziet; gelast hem een ander glas aan den heer +Flitz te geven, en nadat het gevraagde voor de scherven in plaats +is gesteld, geeft hij met genoegen het woord aan Flitz, die met +een vuurroode kleur opstaat, en met het ten boorde toe gevulde glas +in handen, een paar maal ziegzaagt, zoodat een: "Voorzichtig!" hem +'t rechteroor treft, en vangt eindelijk aan: + +"Praatjes zijn praatjes, afin, maar ik hou er van om te zeggen, wat +ik denk. 'k Heb voor Suus een vers van vier bladzijden, zoo maar weg +gemaakt." Niemand nog zei den armen Flitz een vleiend woord van zijn +dichtstuk, zelfs Suze had nog niets dan een zacht: "Dankje voor je +lieve attentie," kunnen of durven uitbrengen. + +"Afin, da's 't zelfde," vervolgt Flitz: "Ik zeg het niet om er van +te spreken, daar hou ik niet van, maar afin, ik weet wat ik weet, en +dat Suus vandaag, op den 18den Februari jarig is, dat wist ik al toen +ze nog als 'en meisje van veertien jaren op m'n knie zat.... Weet je +wel Suus? Afin, ik ben hier al zoolang bekend als de familie hier is, +en 'k drink dan 't welzijn van dezen huize! Afin Suus, daar ga je....!" + +En Suus ging, of wel de inhoud van het voorwerp, waarmede Flitz de +jarige dame telkens bedreigd had, gleed binnen ter plaatse waarvoor +het bestemd was, doch, waar het nederkwam als olie in 't vuur. + +Wij zouden ten opzichte van Flitz zeer onrechtvaardig zijn, indien +we niet getuigden, dat hij het welzijn van dien huize hartelijk +meende. Hij had er blijken van gegeven, want, niet slechts dat hij +gedurende de zes jaren dat de Gliekkes te B. woonden, op de drie +jaarlijksche feesten der huisgenooten--en Flitz woonde ze trouw +bij--telkens dat welzijn gedronken had, hij toonde ook dat het welzijn +hem werkelijk ter harte ging: eens met dien brand in den schoorsteen, +en eens met waken toen mijnheer Gliekke de koorts had. + +De toost van den heer Flitz, ofschoon--maar neen, we zeiden dat toosten +niet gecritiseerd behooren te worden--de toost maakte opgang, en +zelfs Doortje begreep dat het: "hi hi, 't welzijn van dezen huize was." + +Aan alle zittingen komt een einde, en ook hier stond het gezelschap +ten laatste op; de dames om in 't nabijzijnde vertrek voor de koffie +te zorgen, de heeren--dominee uitgezonderd--om trots de zedeloosheid +der tabaksplant een sigaartje te rooken. + +Wat werd er verder van den avond? + +Als 't u lust, kom dan straks wanneer de koffie gedronken en de +sigaartjes gerookt zijn, mede naar de tweede salon, waar de kroon met +brandende bougies in 't midden hangt en de bougies op de lusters ook +zijn aangestoken; ziet er het gezelschap, eerst met een pousse-café, +daarna met fijn porselein in de handen, en later onder 't genot van +punch of bisschop of rooden wijn met gebakjes, en luistert eerst _hier_ +en dan bij een ander groepje, en later naar datgene waar het gansche +gezelschap in deelen zal. + +"Onder ons," zegt de gastheer zachtjes, terwijl hij met de handen op +den rug naar het turfvuur gekeerd staat: "'t is 'en beste jongen, geen +kwaad zit er in, maar, zonder betrekking! Suze is mijn eenig kind, +en hoe goed hij ook zijn moge, al is hij geen buitengewoon vernuft, +je begrijpt: een schip in zee zonder bestemming, daar heeft de reeder +geen vrede mee." + +"A juist," zegt Van Bavik, terwijl hij een blik in zee stuurt. + +"Van weinig familie," herneemt de gastheer: "maar toch fatsoenlijk, +en nog al fortuin, althans hij leeft hier goed en verteert zijn geld +zonder verdiensten." + +"A zoo," zegt de jonge burgemeester, en beschouwt de bloemen van het +Deventer tapijt waarmee de vloer bedekt is. + +"Entre nous--geen mensch weet er van," herneemt de vertrouwelijke +vader nog zachter: "Als de jongen een post had, een postje, begrijp +je--van 't notariaat wil ik niet spreken--'k zou zeggen: fiat vriend, +maar zie je, een mensch als ik, die al mijn leven gewerkt heb, ik +weet bij ondervinding dat niets om handen hebben een treurig lot +is. De vrouw heeft geen krediet voor den man, die geen betrekking in +de maatschappij bekleedt; _hij_ wordt een janhen en zij is er de dupe +van.... hoe vaar je....?" + +"Dankje," zegt Van Bavik tot Frederik, die hem voor de vierde maal een +glas punch presenteerde, en de gastheer herneemt, terwijl Frederik +juffrouw Doortje nadert: "Maar je spreekt er niet van, want ik hou +me alsof ik van den prins geen kwaad weet." + +"Wat een mooie preek hield die mijnheer de burgemeester," zegt Saartje +van den dominee tot Doortje die bisschop gebruikt. + +"'En toost meen je!" lacht Doortje. + +"En zoo uit het hoofd!" herneemt Saartje: "_Va leest_ ze altijd." + +"Zou er gedanst worden?" lacht Doortje: "Me dunkt hij moet wel prettig +galoppeeren; 'k zal 't eens aan Suze vragen.... al was 't in de gang!" + +Doortje ziet naar de jarige om, maar ontdekt haar niet, en vermoedt +evenmin, dat deze staat, waar zij,--Doortje--wel graag een dansje +zou willen maken. + +Ja, Suze staat in de gang, ze houdt zich aan de leuning van de trap +vast, en Barend Flitz staat vóór haar. + +"Suze, ik wil het bepaald van je weten, hoor! van avond nog, op +'t oogenblik!" zegt Barend. + +"Maar Flitz hoe zal ik, hoe kan ik?" spreekt Suze stamelende. + +"Zullen en kunnen!" herneemt de jongeling, die, volgens de +keuken-verklaring van Frederik, wel drie flesschen op heeft en +"poes kaffé en pons" ook: "Zullen en kunnen da's malle praat Suze, +zie je, ik wou het weerga's graag weten, ik heb er mijn reden voor; +ik zeg dat ik allemachtig verliefd ben, dat zeg ik, en dat va niet +arm is dat zeg ik ook. Of heb je andere plannen, spreek?" + +'t Is niet bijzonder licht bij de trap, en we kunnen derhalve niet +zien, welke de uitdrukking van Barends gelaat bij dat "spreek" is, +evenmin als we in Suzes kijkers kunnen lezen wat er in hare ziel +omgaat, maar meenen een geluid te hooren alsof dat "spreek" bij het +meisje iets anders dan woorden heeft uitgelokt, en vernemen wat later +heel duidelijk dat de jarige schreit. + +"Suus.... neen Suus, zoo meen ik het niet. Suze schei uit, dat +vind ik nu akelig!" fluistert Barend op een geheel anderen toon dan +dien, waarop hij zoo pas heeft gesproken: "Je voelt immers dat ik je +liefheb. Och Suze, ik heb je zoo lief, en ik dacht dat het van daag +de dag moest wezen waarop ik het zeggen kon. Suze als ik je leed doe, +zeg het dan maar. 'k Wil alles voor je doen. In den nacht zelfs wil +ik naar stad loopen om breikatoen of wol voor je te halen. Suus, +lieve Suze, schei toch uit met huilen, als je pa het merkt! Zeg, +ben je boos, of hou je toch van me? Suus, als je huilt, daar word ik +zoo naar van. Zeg dan, wat zal ik doen? Wát wil je hebben?" + +Een oogenblik stilte, alleen een nokkend geluid. + +"Toe zeg dan, toe spreek toch?" + +"Och, laat me.... dan.... nú.... met vrede Barend," is Suzes antwoord, +door 't schreien belemmerd, en op hetzelfde oogenblik klinkt het in +de gang: + +"Suze, waar ben je?" en het meisje, dat de stem der danslustige +Dorothea herkent, grijpt Flitz bij de hand; schuift hem de roepende +te gemoet, en snelt zelve de donkere gang in. + + + +Ongeveer een halfuur later bevindt ons gezelschap zich opnieuw +vereenigd in het salon; de dames staan of zitten bij de piano, die voor +deze gelegenheid uit de woonkamer naar 't salon werd overgebracht, en +waarvoor Suze is gezeten die, werkelijk lief, de reeds vroeger genoemde +_Rêverie_ speelt. Flitz staat aan hare zijde, tuurt tamelijk dof op +het muziekblad en heeft reeds een paar malen: "O jé," gezegd, daar Suze +'t blad omsloeg terwijl hij nog slechts ter halverwege gekomen was. + +Op algemeen vereerend verzoek, draagt Saartje van den dominee +vervolgens _De Kalif van Bagdad_ voor, en speelt Flitz daarna een +paar walsjes van Strauss bij wijze van obligaat op zijn fluit--hij +voor een verrassing in den zak stak--zoo charmant in de maat, dat +Doortje met haar gewoon: hi hi hi, aanmerkt: "Ik galoppeer al." + +Of de heer burgemeester ook aan de muziek doet....? + +Een weinig aan den zang. De gitaar voor accompagnement: hij laat zich +niet gaarne bidden en zal daarom beproeven om zich, bij gebreke van +zijn instrument, met de piano te accompagneeren. + +Waarom Van Bavik zijn eerste voornemen zoo spoedig laat varen, +om de gevoelvolle Romance: "_La bénediction d'un père_" te zingen, +weten wij niet, maar zeker is het, dat hij na het instrument eenige +smeltende akkoorden te hebben ontlokt, den: "_Afscheidsgroet aan het +Vaderland_" aankondigt, en met een onverklaarbaar gevoelvolle stem +de regelen zingt, die wij ter eere van den dichter hier laten volgen: + + + Vaarwel, mijn Vaderland, + Het schip doorklieft de baren, + En 't oostlijk windgebruis + Fluit hevig door het want, + Mijn oog kan nauwlijks meer + Uw blinkend duin ontwaren; + Gij hoort mijn stem niet meer, } _bis._ + Mijn dierbaar Vaderland [38]. + + +Ze hebben het allen _gehoord_; wat meer zegt, ze hebben het allen +_verstaan_. De herhaling der beide laatste regels, zoo ontegenzeggelijk +roerend, zoowel door het melancholische hunner beteekenis als door het +wegsleepende van muziek en voordracht, ze hebben zulk een indruk op +de hoorders gemaakt, dat zelfs Doortje niet lacht, en Flitz--wellicht +niet wetende _wat_ hij doet--insgelijks als betooverd, met de heeren +instemt, die in een uitbundig Bravo! bravo! losbarsten. + +Misschien, lezer, kent gij menschen--wellicht één zelfs van zeer +nabij--wier zenuwen spoedig in beweging zijn te brengen, of althans +somwijlen in een stemming verkeeren, dat zij--gij verstaat de +uitdrukking--"niet _zóóveel_ noodig hebben om geheel van streek +te geraken." + +Suze was er zóó eene. De dag van heden had haar in overvloed stof +tot nadenken opgeleverd; verschillende omstandigheden werkten nu eens +vroolijk dan weder geheel anders op haar prikkelbaar gemoed; en nu, +zich ter nauwernood, als met geweld van het onverwacht en zoo vreemd +gevoerde gesprek met Barend Flitz hersteld hebbende,--had zij zich, +op verzoek, terstond aan de piano gezet, in de hoop dat de sporen +van haar tranen in dien tusschentijd geheel zouden verdwijnen. Ze +had gespeeld en zich goed gehouden, hoewel ze duidelijk bemerkte +dat Barend zoo _raar_ deed. Ze had naar de _Kalif_ geluisterd met de +oogen zoo strak op de stijve vingers der speelster gevestigd, alsof +ze haar de kunst wilde afzien, en.... was zij beverig geworden toen +bij het einde van het eerste couplet de stem van den zanger gevoelvol +het vaderland een smeltend "Vaarwel" toezong, zij trilde zichtbaar +toen in het tweede couplet die stem nog welluidender klonk,--maar, +toen nu ten laatste nogmaals die woorden: + + + "Vaarwel, vaar eeuwig wel, + Mijn dier-baar va-der-land!" + + +als wegstierven, en zich in eenige klagende piano-akkoorden oplosten, +toen barstte zij in een hevig snikken uit, juist op het oogenblik +dat ten tweeden male een luid "Bravo! bravo!" het salon vervulde. + +Gij lacht, oude zee-kapitein, die vijf en twintig of meerdere jaren op +de Oost of West hebt gevaren, en nu "vol kou en ongemak" met uw voeten +in 't vilt! uw tijd moet slijten met onze beuzelverhaaltjes te lezen. + +Gij haalt de schouders op, grijze snorbaard, die u niet herinnert een +traan te hebben gestort, dan toen ge in 't jaar twaalf, zoo droevig +in de richting van 't _vaderland_, moest terugtrekken, en zelfs _die_ +tranen niet heet bleven, omdat de vorst, die des winters méér dan een +keizer te zeggen heeft, ze spoedig op uw kaken tot ijsparels stolde. + +Ge zegt, onnatuurlijk! oude juffrouw, die liever trappen schuren dan +muziek hoort, en slechts gevoel voor uw kat hebt. + +Ge zegt, flauw! respectable mijnheer of mevrouw, die tranen hebt +gestort in zware beproevingen, bij smartelijke verliezen, maar 't hoofd +hebt gebeurd dewijl uw plicht vorderde dat ge werkzaam zoudt blijven. + +Of gij lacht, of gij de schouders ophaalt, of gij 't onnatuurlijk of +flauw vindt, Suze kan 't waarlijk niet helpen, zij kan niet helpen, +dat hare zenuwen--mijne heeren en dames!--niet gelijk aan uwe zenuwen +zijn: ze kan niet helpen dat ze nog zoo weinig in het leven ondervond, +ze kan niet helpen dat ze, bij een zang zooals zij dien nimmer hoorde, +in snikken uitbarst, ze deed zich meer geweld aan dan gij zoudt meenen, +en wij, wij kunnen 't niet helpen indien gij _geen_ meisje kent, dat +in de plaats van Suze, evenals zij, niet zóóveel zou hebben noodig +gehad om heden in de war te geraken. + +Door mama Gliekke en mevrouw Meijer ondersteund verlaat de jarige +weldra het vertrek. Van Bavik maakt eenigermate ontsteld zijne +excuses tot den gastheer, dat hij misschien een pijnlijke snaar heeft +aangeroerd, dat misschien lieve betrekkingen vroeger dit land verlieten +of wel.......... Maar de gastheer verzekert, dat het niets dan een +gevolg van de warmte is, en schudt den zanger met verrukking de hand, +en betuigt, dat hij _in stad_--alweer de groote koopstad--nooit zóó +iets gehoord heeft, en dat nog wel in 't _Hollandsch!_ + +Dominee zelfs, die anders ronduit moet verklaren dat hij weinig met +die kunstmatige zangerij opheeft,--zeker dewijl het kerkgezang zoo +weinig kunstmatig is--steekt den burgemeester met een: "Ik dank u, +ik dank u," zijn hand toe. De heeren Meijer, vader en zoon, zien met +zekeren eerbied naar den jongen burgervader, die zóó'n stem heeft, +en houden evenmin hunne handen terug. + +Handen geven is dorpsgebruik, vooral na nutslezingen, dáár evenwel +zonder onderscheid of men heeft geluisterd en voldaan is, of wel +heeft gegeeuwd en 't vervelend vond. + +De beide jonge dames die in 't vertrek bleven, zeiden.... niets, omdat +ze niet recht wisten of zulks wel paste, en ook, omdat ze nieuwsgierig +waren te weten wat Suze zoo opeens aan 't huilen had gebracht. Wat den +candidaat-notaris betreft, hij keek verbazend wonderlijk naar de deur +door welke Suze het salon verliet, maar bleef op zijn stoel zitten, +en draaide, nadat hij opnieuw een glas bisschop geledigd had, zoo +raar met de oogen, maar toch...... hij _bleef_ op zijn stoel zitten. + +De heeren aan den haard spreken intusschen nog over verschillende +onderwerpen voort, zonder dat Gliekke zijn huisvriend mist, die steeds +op zijn stoel zit. Na verloop van een half uur komen de twee oude +dames met eene verontschuldiging der jarige terug, die, volstrekt +weer binnen wilde komen doch door _haar_ geraden werd liever rustig +boven te blijven, aangezien het binnen warm en zij nogal zenuwachtig +was. Een kwartier later, staat Frederik in de gang met een geopende +hand, en verlaten acht personen de woning, waarvan de achterste nog +al moeite met de stoeptreden heeft. + +"De heer Flitz schijnt alleen de achterhoede te willen uitmaken," +zegt Van Bavik. "Neem niet kwalijk,.... dames! dominee! Ik zal +eens zien.... Dank voor uw aangenaam gezelschap.... Tot weerzien, +wel thuis." + +Eenige stemmen: "Bonsoir burgemeester," en nog eenige zachtere stemmen +alleen: "Burgemeester!" + +De drie heeren, ieder met een dame aan den arm, stappen door, en +Van Bavik treedt terug, en tuurt in de duisternis naar den persoon, +die zoo'n werk met de stoeptreden had. + + + +Ruim tien weken zijn er sedert den dag verloopen waarop het jaarfeest +van Suze Gliekke gevierd werd, en tien weken ook sedert Van Bavik +den heer, die beter op zijn stoel zat dan dat hij ter been was, +aanbood om hem naar huis te vergezellen. Ofschoon dit aanbod met +weinig kiesche en niet zeer vleiende woorden gedurig was afgeslagen, +was het niettemin gaandeweg zoo noodig geworden, dat Flitz aan dat +geleide zijn behouden tehuiskomst heeft te danken gehad. + +Veel is er in dien tijd veranderd. Ontegenzeggelijk veel. In stede +van naakte takken alleen, draagt eik en beuk en al wat boom mag +genoemd worden, thans een frisch en jeugdig groen, waarop de oogen, +die nog schemeren van zooveel sneeuwtooneeltjes, met wellust blijven +rusten. Wat is er sedert de koude Februari-maand, die er plezier +in had om de ijsbloemen zoo vast tegen de vensterruiten te drukken +en ontelbare leiboomen zoowel op _Vredelust_ als overal den dood +te berokkenen, wat is er sedert dien tijd een leven in de groote +brouwerij gekomen. De vogels vooral, schijnen uitgelaten. Ze beginnen +reeds wanneer een ander ternauwernood de eerste helft der nachtrust +genoten heeft. Wat spektakel op het dak, wat lawaai in de linde voor +het raam; wat een getjilp en gefluit! Luister! 't is zoo onaardig niet, +ja zelfs wel lief, en ze schijnen machtig veel pret te hebben. Aardig +volkje! Wat zijt ge vroolijk. Wat roept gij helder: "Ten bedde uit +luiaard! Zie naar buiten, de zon gaat ook voor ú op. Kom! zoo ge +althans niet komen zult om wreedaardig ons echtheil te verwoesten en +onze kindertjes te rooven!" + +Wat zijn er velen helaas, die dat roepen wel aardig vinden, en er +een poosje naar luisteren, doch daarna zich nog eventjes omdraaien, +om eerst voor goed wakker te blijven, wanneer die knaapjes daar buiten +al moede van 't roepen zijn. + +Veel, zeer veel is er in de natuur veranderd; de weiden, die zoo +droevig dor lagen, zijn met een donker groen bekleed, waarin het +rundvee dartelt; het landvolk kniest niet langer bij den poveren haard; +het spit en zaait en egt; ja, er is veel veranderd, er kwam bepaald +leven in de groote brouwerij. + +Leven! En toch niet _alle_ veranderingen die er _in_ en _om_ +B.... hebben plaats gegrepen, getuigen dat er leven voor doodsslaap +kwam. Wij zullen u een woning binnenvoeren waarin de Mei niet +lacht--omdat er de luiken gesloten zijn, omdat de doodsslaap er het +aardsche leven verving. + +Hier die trap op; rechts in die kamer moet gij wezen.... Zie, +daar staat een mooie stevige eikenhouten kist met acht blank +geschuurde handvatsels er aan. Er is veel zorg aan die kist +besteed. Waarom....? Omdat de wormen niet meenen zullen dat er een +arbeider of een van de diaconie in te slapen ligt; of wel, omdat die +slapende een dagje langer onder de zoden zal liggen eer er niets meer +dan wat beenderen van hem te vinden zullen zijn. + +'En mooie kist! Gelukkig dat _wij_ 't bemerken, anders zouden de +nijvere mannen, die er hun nachtrust aan wijdden, weinig voldoening +van hun arbeid hebben. Geen woord van tevredenheid werd hun +betuigd. Mevrouw heeft dadelijk den zakdoek voor de oogen gedrukt +toen ze die kist er staan zag, en de meiden zijn angstig naar de +keuken gevlucht toen ze haar de woning zagen binnendragen. 'En mooie +kist! Wilt ge nog naderbij komen om haar beter te beschouwen en zien +_wie_ het is die er in ligt?--'t Is het stof van den man, die weleer +aan menig sterfhuis verscheen om de goederen, welke een gestorvene +maar luttel tijds in leen hield, weder tegen contante betaling aan +de levenden te gunnen; de man die heel wat testamenten maakte, en +weinige weken geleden, toen hij een belangrijk stuk onderteekende, +weinig vermoedde dat die naam J. V. Saffelen voor 't laatst door hem +geschreven werd. + +'t Was een belangrijke gebeurtenis, een gewichtige verandering in +B....--De notaris Van Saffelen had, terwijl alles een nieuw leven +bekwam, zijn leven met den dood verruild.--Ja....? Arme Van Saffelen, +dan hebben wij diep medelijden met u en uw treurende weduwe; maar +neen, we hopen en wij vertrouwen dat gij reeds in een nieuwe lente +zijt overgebracht; dat ook _gij_ leeft, leeft in een reinere, een +betere wereld waar geen scheiden meer wezen zal. + +De weduwe had veel beklag, en ondervond veel deelneming; en Flitz, +die zijn gansche notarieele vorming--al was die vorming dan ook +eenigermate aan zijn figuur gelijk--aan den kundigen en geduldigen +notaris was verschuldigd; Flitz die inderdaad in Van Saffelens ziekte +zich met kracht had aangegrepen, opdat de werkzaamheden haren loop +zouden hebben, en ook trouw in 't waken geweest was, hij had zijne +tranen niet kunnen bedwingen toen zijn leermeester en vriend, zooals +dominee zeide: "het tijdelijke met het eeuwige had verwisseld," en, +zooals _hij_ zeide: "nooit geen aktes meer passeeren, en nooit aan +de overzij van den lessenaar meer zitten zou." + +Flitz! waarlijk ge hebt toch geen kwaad hart, al sist er een leelijk +slangetje in uwe borst. Waarlijk, wij billijken het oordeel der +bedroefde notaris-weduwe, die u een engel van goedheid noemt. Ten +haren opzichte ja. Maar een engel, neen Flitz daar ontbreekt veel aan, +en, vooral dat slangetje hindert vreeselijk, dat leelijke, dat foei +zwarte slangetje! + +In die verloopene weken was er in B. nóg meer veranderd,--voor 't +algemeen van minder belang, voor den belangstellenden lezer niet +onbelangrijk. + +Nog geen veertien dagen na het door ons bijgewoonde feest op +_Vredelust_ vertrok de familie naar de Nederlandsche hoofdstad, om +daar--voor de eerste maal sedert haar komst in B....--eenigen tijd +bij zwager Vos te gaan logeeren. Over 't algemeen wist men niet, +waaraan deze plotselinge, ofschoon tijdelijke plaatsverandering moest +worden toegeschreven, aangezien de heer Gliekke altijd verzekerde, +wanneer hij ter wille zijner dames eens naar de naburige stad +W. was geweest,--blijde te zijn de vrije buitenlucht weder in te +ademen. Eenigen meenden dat het ter wille van mevrouw was, die kort +na Suzes jaardag was gevallen, zich den arm ernstig bezeerde, en +de hulp van Tuil den plattelandsheelmeester, tot diens overgroote +ergernis, niet had ingeroepen. Anderen vermoedden dat er iemand van +de familie moest gestorven zijn, en de heer Gliekke naar Holland +trok om de erfenis te gaan halen, en velen hadden aan Flitz gevraagd, +wat de oorzaak van een vertrek mocht wezen, waardoor slager, bakker, +kruidenier en zooveel anderen, groot nadeel leden. + +"Omdat ze er _gek_ zijn!" was Barends onvriendelijk en weinig +zachtmoedig antwoord geweest; "omdat ze met geen dorpelingen meer +tevreden zijn; omdat.... omdat die nieuwe snoes, die burgemeester, +zoo'n kwajongen, ze den kop op hol brengt!" + +Arme Flitz! Toen hij een dag na het feest zijn gewone digestievisite +kwam maken, en hoewel het zijn "eetdag" niet was, stellig op het +gewone ombertje en een familiare boterham had gerekend, was mevrouw +noch Suze komen opdagen. De heer Gliekke had hem, ja, vriendelijk, +maar toch in geenen deele zóó "sjoviaal" als gewoonlijk ontvangen, en +hem ronduit gezegd, dat hij nog een paar brieven te beantwoorden had. + +Arme Flitz! Hij was er den volgenden Zondag--zijn "eetdag," +heengestapt, om zich van 't werken en 't ziekeverzorgen eens te +verpoozen; en toen, ja, 't was alles wel als vanouds geweest, maar +mevrouw had zoo'n pijn aan den arm, en Suze had met ditjes en datjes +af en aan gedraafd, en was zoo ijselijk onnatuurlijk geweest, alsof ze +alles vergeten had wat hij in de gang tot haar sprak. Mijnheer Gliekke, +die ook al zoo raar heen en weer had gegluurd, was eindelijk, ná 't +partijtje, heel droogjes tot de bekendmaking van het plan gekomen, +om _Vredelust_ voor een poos te verlaten, waarbij hij vrij duidelijk +had te kennen gegeven, dat ze elkaar dezen avond maar vaarwel moesten +zeggen, want, Flitz zou zeker wel begrijpen dat de dames en ook hij, +nog een boel te redderen en te bezorgen hadden--vooral daar het zoo +treurig met mama's arm was,--terwijl Flitz het evenzeer natuurlijk zou +vinden, dat Gliekke niet meer bij hem kon komen. Misschien zag hij hem +nog wel bij den notaris. Van Saffelen scheen ernstig ziek te zijn, +en zou 't zeker niet aardig vinden, indien Gliekke het dorp verliet +zonder naar hem om te zien. + +Arme Flitz! Suze had bijna den geheelen tijd "zonder lach of praat" +met een afgewend hoofd gezeten, en had, met een paar vuile bordjes--'t +geen ze anders nooit deed--de kamer verlaten, juist toen hij, om +"op te stappen" naar zijn handschoenen zocht. Arme Flitz! hij had +gewacht..... vijf..... tien..... vijftien..... twintig minuten, maar +Suus was niet teruggekomen; en papa Gliekke had nog al vriendelijk +gezegd, dat Flitz zich niet geneeren moest indien hij naar huis +wilde.--Suze....? Ja, Suze was naar de keuken; misschien naar boven; +hij wilde haar wel roepen.... maar anders, Flitz kon er op aan, hij zou +zijne dochter de groeten wel overbrengen. Arme Flitz! het meisje, dat, +toen ze een kind was, zoo dikwijls op zijn knie had gezeten, waar hij +zoo familiaar mee geweest was, en die hij nu zoo vreeselijk liefhad, +hij moest haar verlaten, zonder haar zelfs een hand ten afscheid te +kunnen geven. Hij moest _Vredelust_ verlaten, _Vredelust_ waar hij +"doen en laten," de intieme, de onontbeerlijke huisvriend geweest +was. O! van _Vredelust_ te moeten vertrekken, verstooten, miskend en +verschopt, en dat ter wille van een "ellendigen windbuil!" + +Arme Flitz! welk eene verandering voor u! + +Wat de ware oorzaak dier verandering der Gliekkes ten opzichte van +den huisvriend was, kon misschien na het vertrek der familie alleen de +persoon ophelderen, voor wien Barend Flitz zulke uitgelezene woorden +veil had. + +Ook hij maakte kort na het diner zijn visite aan de gulle familie. 't +Was vóór den middag. Mevrouw was zeer vriendelijk, maar juffrouw Suze +nog al stil geweest, en bij 't afscheid zeide mijnheer, dat het zulk +flink weer om te loopen was, en dat, zoo Van Bavik lust gevoelde, hij +dan 't genoegen zou hebben de plaats eens met hem door te gaan, hij kon +dan later mee naar 't dorp wandelen om Van Saffelen een afscheidsbezoek +te brengen en meteen te zien of die vriend wat beter was. + +De heeren wandelden de plaats door, die, volgens de verzekering +van den eigenaar, er des zomers geheel anders uitzag--alsof +de jonge burgervader in 't onzekere verkeerde of de boomen en +heesters te B. c. a. des zomers in 't blad kwamen of niet! Lieve +veranderingen.... _dit_ hier en _dat_ daar; veranderingen voor den +_niet_ eigenaar van minder belang, te meer daar hij onmogelijk +precies kon begrijpen, hoe die paden en slooten eertijds door +_Vredelust_ slingerden.--Och, 't was niet voor _hem_, niet voor _zijn_ +genoegen, neen, hij had eene dochter; Van Bavik was er ten volle van +overtuigd--dat meisje, zijn eenig kind, och! hij wenschte zoozeer dat +_Vredelust_ haar dierbaar zou blijven, wanneer _zij_--de ouders--er +eenmaal niet meer zouden wezen. Dat hij 't zoo lief deed veranderen en +al die fijne boomen plantte, 't was niet voor _hem_, maar alles voor +Suze. "Och!" had de heer Gliekke vervolgd: "kinderen gaan je zoo na aan +'t hart; ja Van Bavik, ik hoop dat je 't óók eenmaal zult ondervinden, +en daarom valt het een vader verschrikkelijk hard indien hij.... maar +och, ik kan je alles niet zeggen." + +Van Bavik zweeg; wat kon _hij zeggen_!? + +"In vertrouwen," hernam de vader--want juist wanneer niet _alles_ +gezegd kan worden, wordt er gewoonlijk _niets_ verzwegen,--"er is +iets dat me hindert, fameus hindert: 'k heb je voor eenige dagen, je +weet wel, bij den haard, entre-nous van Flitz gesproken.... nietwaar?" + +"A juist," antwoordde Van Bavik. + +"Men weet tot wien men spreekt," hernam Gliekke: "Ik zou het niet +graag aan de klok hangen, voel je? Welnu, tegen alle verwachting +in heeft hij de dwaasheid gehad aan Suze--het kind--van liefde te +spreken. Dien avond.... begrijp eens!--'t Kwam spoedig aan 't licht; +je weet wel, die zenuwachtigheid toen je gezongen hadt? Mama vertelde +mij 's anderen daags waar de schoen had gekneld. 't Kind zelf was +er erg van geschrikt; en nog begrijp ik niet hoe _hij_, die _zoo_ +wel mijne zienswijze kent, het in't hoofd heeft gekregen, om zóó +misbruik van mijn vertrouwen te maken. Had ik dát kunnen voorzien, +je begrijpt Van Bavik...." en even stond de spreker stil, en zag zijn +aandachtigen hoorder veelbeteekenend aan. + +"Wel zeker,--natuurlijk!" zei Van Bavik mede stilstaande, en mede +opnieuw voortgaande, toen Gliekke verder ging. + +"Er zijn papieren die men vertrouwt, zie je," vervolgde Gliekke: +"Ik had voorzichtiger kunnen zijn, maar, wie kan 't helpen dat de +fondsen naar beneden gaan. Enfin, zóó en op dien voet kan er niets +van komen. Eenmaal "fiat", de ijver om een beroep te verkrijgen zou +weldra verflauwen, dewijl die ijver zelfs nu niet groot is. 't Werd +vrijen jaar _uit_ jaar _in_, totdat het vrijen ons oudjes nog 't meest +ging vervelen; dan trouwen in 's hemels naam, en, geld _hier_ en geld +_daar_! De man zou blijven wat hij is, en zeker een last voor zijn +vrouw en een treurig voorbeeld van werkeloosheid voor zijne kinderen +worden! Zie je Van Bavik," en Gliekke stond weder stil maar liep +ook kort daarna weder door: "zie je, ik heb er het meisje een hartig +woord van gezegd, en hoewel ik Flitz,--omdat hij in onbezonnenheid +tegen mijn, hem welbekende begrippen handelde--niet voor 't hoofd wil +stooten, begrijp je.... zoo moet nu voorloopig dat hek wat verhangen +worden, en,--maar heel onder ons,--'t is daarom dat we een week of +wat van huis gaan." + +Van Bavik had gehoord en gevoeld, en was tot aan de notariswoning +meegewandeld; en Flitz die in 't kantoor stond, had over 't horretje +heen gezien, dat de heer van _Vredelust_ den jongen burgemeester +"ijselijk hartelijk" de hand schudde, en duidelijk verstaan dat hij +hem "bespottelijk amiekaal" vaarwel zei, en hem, toen de schel reeds +was overgegaan, nog nariep: "Mocht je soms in dien tijd te Amsterdam +komen, we logeeren Heerengracht Nº. 260." + +Nog eens: arme Flitz! welk een verandering! Arme Flitz, _toen_ vooral, +want voor de eerste maal van zijn leven bromde hij een verwensching +tusschen de tanden, een nare verwensching waar nog een leelijke vloek +op volgde. + +'t Was overdag, wanneer hij na veel geschrijf de pen nederlegde, +'t was des nachts, wanneer hij aan 't ziekbed, volgens mevrouw Van +Saffelen, een engel was, dat Flitz aan de schrikkelijke verandering +dacht, die ten zijnen opzichte had plaats gegrepen; aan de koelheid +van haar die hij zoo wezenlijk liefhad, en aan den man, die hem +gewis door lage "intrieges," den burgemeesters-post ontfutselde; door +"mooie praatjes," "gekkelijke manieren" en een "gemaakt zingen" den +ondergang van zijn geluk bewerkte; die Suze op een laaghartige wijze +aan hem ontroofde; die zich door "nare streken," in zijne plaats had +weten te dringen, en hem schandelijk de vriendschap en achting der +Gliekkes ontstal........ "zoo'n lage hond!" + +Jaloezie! uw troetelkind is Laster. + +'t Was waarheid dat de jonge burgervader een paar malen in de week des +avonds naar de naburige stad W. ging en des anderen daags buitengewoon +vroegtijdig terugkeerde; 't was waarheid dat Flitz hem een paar malen +het dorp zag binnenkomen, juist toen hij 's morgens de kantoorluiken +openwierp. + +Was het waarheid ook dat hij er dan zoo "dof en af" had uitgezien, +en zoo "onzeker en waggelend" geloopen had? + +'t Was waarheid dat de candidaat-notaris op zekeren morgen voor zaken +den burgemeester moest spreken, en van juffrouw Kamp ten bescheid +kreeg dat burgemeester nog niet bij de hand was; 't was waarheid dat +hij _te elf uren_, nog niet was opgestaan. + +Was 't waarheid ook dat Van Bavik een luiaard moest genoemd worden, +die _nooit_ was te spreken....? of, bleef hij op dien dag, zoolang te +bed dewijl een woedende hoofdpijn hem voor 't werk ongeschikt maakte? + +'t Was waarheid dat Flitz, toen hij op zekeren avond alleen in de +gelagkamer van 't _Geldersche Wapen_ op den logementhouder wachtte, ten +einde hem een rijtuig naar stad te bestellen waarmee een geneesheer, +bij Van Saffelen in consult, zou gehaald worden--dat hij toen in de +aangrenzende kamer, door Van Bavik bewoond, eene vrouw luidkeels +hoorde snikken; 't was waarheid, dat hij zijn gehoor scherpende, +haar duidelijk hoorde zeggen: "En het arme kind dan mijnheer, moet +_ik_ er alleen voor zorgen? Ach God, wat moet ik beginnen!? Heb toch +medelijden; de bloed! _ik_ heb er geen voedsel voor, en alles is zoo +bitter duur." En, dat hij verder luisterende, eenige onverstaanbare +doch blijkbaar vermanende klanken van den bewoner dier kamer had +opgevangen, 't geen met geldgeklank was besloten. Waarheid was het +dat Flitz, kort daarna, een knappe doch armoedig gekleede jonge vrouw +de gang uit zag treden, die het kind dat ze droeg zorgvuldig met haar +voorschoot bedekte. + +Was het óók waarheid dat Van Bavik een "gemeen sjusjet" was, die +meisjes in 't ongeluk stortte en zijn goeden naam door een luttel +stuk geld zocht te bewaren? Of wel, betreurde de jonge burgervader +de noodzakelijkheid eener wet, die den verleider voor elke vervolging +vrijwaart, en de zwakke verleide alleen de gevolgen van een onbedachten +stap doet dragen? + +Groote verandering in tien weken! De knappe, aardige, geestige, +fatsoenlijke burgemeester, die nog kort geleden met zooveel +vreugdebetoon werd ingehaald, en aanvankelijk de vrij algemeene achting +en welwillendheid genoot, hij vond de leden van den raad tegenwoordig +zoo stijf en kortaf; kreeg ook al eenige malen bij sommigen belet, +en begreep in 't geheel niet, waaraan die groote verandering moest +worden toegeschreven; hij begreep het niet, al bespeurde hij duidelijk +dat Barend Flitz hem alles behalve genegen was. + +En nu, de notaris Van Saffelen was gestorven, en de aangifte bij den +eersten _wethouder_ geschied, want burgemeester was voor eenige dagen +naar Holland vertrokken.--Naar Holland! Flitz was vuurrood geworden +toen hij het hoorde.--Naar Holland!--Heerengracht Nº. 260!--Suze!--Zou +Suze _waarachtig_ alles vergeten hebben!? + +"Naar Holland, naar Holland!" die woorden werden door Barend Flitz +ontelbare malen op één dag herhaald, en zelfs toen hij met den +langen zwarten mantel om, en den hoed met het lange lamfer er aan, +de kist volgde waarin zijn leermeester en vriend naar het kerkhof werd +gedragen, toen meende de persoon die naast hem ging, dat mijnheer Flitz +niet wel bij zijn zinnen was, want, duidelijk verstond hij, dat het: +"naar Holland, Heerengracht Nº. 260," ging. + +De trouwe diensten waarmede Flitz den notaris in zijn laatste +levensdagen was ter zijde geweest, hadden Van Saffelen dermate +ten gunste van zijn kweekeling gestemd, dat hij, in weerwil van de +geringschatting zijner notariëele bekwaamheden, gedurig den wensch +uitte, dat Flitz, zoo _hij_ niet van het ziekbed mocht verrijzen, +hem als notaris te B. zou opvolgen. Inderdaad Van Saffelen had met +een schijnbare kalmte, zijn vriend den weg, welken hij moest inslaan, +gewezen, ten einde--misschien! in zijn plaats de benoeming te erlangen. + +Dat de zwakke notaris, na het geven dier inlichtingen, opnieuw in een +hevige koorts verviel, zal _hem_ niet verwonderen wien 't leven nog +niet tot last is, en zoo gaarne ten nutte der zijnen nog jaren lang +werkzaam zou blijven. Dat Flitz sedert dien stond in een soort van +sollicitatiekoorts leefde, zal evenmin _hem_ verwonderen, die verstaan +heeft wat _hij_ in zijn schild voerde, en niemand zal het bevreemden, +dat Flitz reeds den dag na de begrafenis de reis naar de Provinciale +hoofdstad ondernam, om te bewerken dat _zijn_ naam op de voordracht +werd geplaatst, en dat hij vervolgens naar Holland trok, naar de +residentie, om den Minister van Justitie voor zijn persoon te winnen. + +Flitz trok naar Holland. Over Amsterdam naar 's Gravenhage; van 's +Gravenhage naar va en moe op _Wolkensteijn_; en van _Wolkensteijn_ +reisde hij weder naar Amsterdam, en liep op zekeren morgen de +Heerengracht langs, van het IJ tot den Amstel, heen en terug, +zoekende.... zoekende naar Nº. 260. + +Maar vruchteloos was het zoeken geweest, want, Flitz had niet begrepen +dat de huizen aan de overzij van 't water, ook tot de Heerengracht +behoorden. Het "satansche" Nº. had hij niet gevonden, en de kastelein +van 't logement waar hij zijn intrek nam, wist ook niet te zeggen bij +wien de heer Gliekke uit B. c. a. op de Heerengracht logeerde, evenmin +als de kruier, de schoenpoetser, de kantoorklerk, de dominee--'t +was een aanspreker geweest--de loterijjood en een meisje met een +mandje onder 't voorschoot, die hij allen op straat onderzoekend had +aangesproken, hem 't vraagstuk hadden opgelost. + +Barend Flitz kwam in B. terug, maar zijn onrust was nog grooter dan +vóór zijn vertrek, want, Van Bavik zat nog in Holland--misschien +wel--neen _zeker_: Heerengracht Nº. 260! En, op zekeren avond doopte +Barend met driftige hand de pen in den inkt, en schreef den volgenden +brief: + + +"_Dierbare Mejuffrouw Suze!_ + +Ik heb in een zeer nare spanning verkeerd sedert ik de laatste maal +op _Vredelust_ was, en vooral sedert je met papa en mama naar Holland +bent vertrokken. Ik weet op mijn woord van eer niet wat ik er van +denken moet, maar, des te beter weet ik, dat die persoon Van Bavik +een gemeen sjusjet is daar niemand van weten wil. Dierbare Suus, +ik heb je zoo lief, en waarom je zoo veranderd ben, begrijp ik in +'t geheel niet, net zoo min als van je ouwelui. Als het alleen van +dat Sirenengezang komt, dan moet ik je nadrukkelijk zeggen, daar +niet langer naar te luisteren om reden boven gezegd. Je bent veel +te lief en te goed om ongelukkig te worden. O! Suus! ik hou toch zoo +idiolaat van je, en alles zou zich wel schikken, als de zaken loopen +zoo als onderget. hoopt. Je weet, de notaris Van Saffelen dood is; het +spijt mij ijselijk, maar nu het eenmaal zoo is, nu doet het mij toch +pleizier dat hij mij den weg wees om in zijne plaats te komen. Toen, +met het burgemeesterschap, had ik aan den Koning geschreven met +verzoek om geheimhouding; maar, dáár moet je niet gaan Suus. Eerst +naar den Procureur-Generaal en dan naar den Minister in Den Haag; +allebei heel vriendelijke menschen die zeiden, aan mij te zullen +denken. O lieve Suus, als jij maar van me houdt, en niet als vroeger +een gemeen sjusjet met den post gaat strijken dan is _alles niets_. + +Onderget. in Amsterdam zijnde, heeft overal op de Heerengracht als +een gek naar Nº. 260 gezocht om je te vinden; en nu besluit ik deze +hopende hij te recht zal komen. Zeg maar niet dat ik je schreef, +en nog eens, luister maar niet naar een ander die te onfatsoenlijk +is om het in een brief als deze neder te stellen. + +Kan het zijn, zend mij dan een woordje van liefde tot bescheid; denk +ik je al zoo lang gekend heb. Hoop met mij, ik den notarispost zal +krijgen; het protekol is in handen van den notaris uit E. die met +Van Bavik op en neer gaat, dat maakt mij soms zoo benauwd. + +Nogmaals gegroet Dierbare Suus, ik heb waarachtig alles voor je over, +en geloof mij, + + +Dierbare Mejuffrouw Suze! UWelEd. Dienstw. Dien. en +Minnaar. B. Flitz. Kat. Not. + +B. den 12 Mei 18.5. PS. Atjuu Suus!" + + +Deze brief, dien wij Barend letterlijk naschreven, werd aan het bekende +adres verzonden, en door Suze Gliekke ontvangen, juist toen zij alleen +met lichte hoofdpijn te huis was, terwijl de overige familieleden +zich in Artis bevonden. + + + +In den namiddag van een schoonen Mei-avond--twee weken ongeveer na de +terugkomst van de familie Gliekke op _Vredelust_--vinden wij Alexander +Van Bavik voor het opgeschoven raam zijner schrijfkamer weder. + +Zijn gelaat draagt de duidelijkste sporen eener blijde zeer blijde +gemoedsstemming, en in zijn hand houdt hij een brief, welks korte +inhoud door hem reeds verscheidene malen werd gelezen en herlezen. + +"Moeder! Engel! dat is uw werk," spreekt hij halfluide in vervoering, +en Fik die naast zijn stoel te snorken lag, eensklaps bij de voorpooten +vattende, springt hij op, en danst met zijn vriend de kamer door, zóó +wild, dat Fik, die al tamelijk oud is, en zelfs in zijn jonge dagen +niet dol veel van dansen hield, begint te pruttelen, en juffrouw Kamp +eenige oogenblikken later om 't hoekje van de deur kijkt, en vraagt, +of burgemeester om 't servies op 't kastje zal denken, en heengaat +met een: + +"'t Is niet pluis in den bol!" + +Een half uur later zit de burgemeester voor zijn schrijftafel en +schrijft: + + +"_Liefste Vriendin!_ + + +De nacht is voorbij, de morgenschemering breekt aan, en de zon +van ons heil zal weldra lichten. Innig beminde, de scheidsmuur +zal vallen. Mijn maatschappelijke positie werd een schoone +verbetering toegezegd. Spoedig zal ik u aan 't kloppende hart mogen +drukken. Spoedig zal ik u geheel kunnen toebehooren, en--maar neen, +de last tot zwijgen werd mij nadrukkelijk opgelegd. Voor _ieder_ moet +ik zwijgen.--Maar voor u....?--Het allereerst!--Of zoudt ge voor het +altaar der liefde hechten aan het woord van hem, die den vriend geen +trouw hield, en wiens ontrouw u alzoo eenmaal gebleken was? + +Vaarwel mijn innig geliefde Suze. Spoedig hoop ik u een meer +uitvoerig, een geheel bevredigend antwoord te kunnen toezenden, zoo +de omstandigheden mij niet mochten veroorloven u in persoon woorden +van liefde te komen toespreken. + +Geloof mij Uw onveranderlijk trouwe vriend: + + +Alexander. B. 28 Mei 18.5." + + +Deze haastig geschreven brief, werd even haastig gevouwen en verzegeld, +terwijl alleen het: "Aan Suze," op de buitenzijde werd gesteld, +en--nog dien zelfden middag zag Barend Flitz, die bij de weduwe Van +Saffelen thee dronk, Van Bavik het raam voorbij stappen.--Waar mocht +dat heengaan? Naar stad? Neen! vervl.... naar de Gliekkes! + +"Zei je wat Barend?" vraagde de weduwe. + +"Neen mevrouw, niets," antwoordde Flitz: "Maar weet u ik heb haast, +ik heb iets te doen. Dank u, 'k heb volstrekt geen dorst meer. Neem mij +niet kwalijk," en hij greep naar zijn hoed en vatte zijn "_siks pens_" +[39] en verliet, zonder mevrouw op haar verdere vragen te antwoorden, +het vertrek. + +Had de candidaat-notaris, toen hij mevrouw Van Saffelens huiskamer +betrad, voor eenige oogenblikken eigen angsten en zorgen vergeten, +om de bedroefde, met de bespiegelingen hoe alles door hem zou worden +aangelegd indien hij als notaris "in plaats van mijnheer mocht +worden benoemd," wat op te vroolijken; (!) had hij--om _haar_ een +aangename afleiding te bezorgen (?) van de veranderingen gesproken, +die hij in de notariswoning zou maken, wanneer mevrouw--die toch +zeker in kamers zou gaan--haar verlaten had, was hij, tot meerdere +opbeuring misschien, bij die bespiegelingen zelfs een enkele maal in +'t komieke gevallen: sedert hij het valsche gelaat van dien Bavik weder +aanschouwde, waren al die droombeelden vervlogen, en was al het komieke +op eenmaal verdwenen; het kookte hem feller dan immer in de borst, +en, terwijl mevrouw Van Saffelen niet wist wat Barend zoo eensklaps +tot vertrekken had genoopt, en de heer Meyer Jr.--die Flitz tegen +'t vallen van den avond even buiten het dorp ontmoette--niet begreep +hoe hij zoo kortaf "bonswaar," had gezegd, zat Barend Flitz met zijn +dikken haakstok in het akkermaalshout, dat de rechterzijde der laan +van _Vredelust_, benevens de linkerzijde van den landweg begrensde, +en wachtte..... wachtte op het "gemeene sjusjet," wachtte lang, +zeer lang met weinig vredelievende gevoelens. + +Zooals Barend daar tusschen de takken en blaren gezeten was, +had hij volkomen den tijd om zich alles te herinneren wat het +negatieve vriendschapsvuur voor _dien_ persoon in zijn binnenste kon +brandende houden. Bij alles herdacht hij ook zijn laatste bezoek op +_Vredelust_. Na de terugkomst der familie was hij niet in gebreke +gebleven haar een verwelkom-visite te brengen, maar hoe.... hoe werd +hij ontvangen!? Mijnheer was hem in de gang te gemoet gekomen, en had +zijn vriendelijken groet niet beantwoord zooals hij dat voorheen zou +gedaan hebben. De dames had hij niet kunnen spreken, want zij waren +druk aan den schoonmaak, die tot haar terugkomst was uitgesteld; +en terwijl Barend, op Gliekkes verzoek, mede naar de goudvischkom +was gewandeld--zonder zelfs te zijn binnengelaten,--had hij veel van +goudvisschen en telkens weder van goudvisschen gehoord, doch van háár +had hij niets vernomen, van háár, die ook na zijn schrijven niets van +zich hooren liet; van haar die ingepakt, en hem totaal ontstolen was! + +Meer dan drie volle uren had de candidaat-notaris reeds in zijn +schuilhoek doorgebracht, zonder dat eenig levend wezen het hek van +_Vredelust_ was uitgetreden. 't Was erg donker, want de bewolkte +lucht beroofde het aardrijk van het zachte stargeglim, en Flitz, +die volstrekt niets zien kon, scherpte des te sterker zijn gehoor, +maar hoorde.... ook volstrekt niets dan, nu eens het voorbijrijden +van een kar of wagen op den landweg, en dan weder het zacht getikkel +van regendroppels op het eikenloof waaronder hij verscholen zat. + +Dat Flitz zoo langzamerhand van den drup iets meekreeg, zal niemand +verwonderen, evenmin als het iemand bevreemden zal dat het toeven aan +die plaats, hem om verschillende redenen hoe langer zoo onaangenamer +werd. Eensklaps echter begint hem het hart vreeselijk te bonzen.--Hij +hoort iets.--Ja, duidelijk.... zuchten! Zuchten, somwijlen afgewisseld +door een onderaardsch brommend geluid.--Rechts aan de zijde van +den landweg schuifelt iets.--Het bloed stijgt hem met geweld naar 't +voorhoofd, doch stroomt insgelijks met geweld naar de hoofdbron terug, +nu dat zelfde gerucht en geschuifel zich ter linkerzijde, in de laan +van _Vredelust_, laat hooren. 't Schiet hem ijselijk in de beenen, +zóó ijselijk, dat hem de knieën knikken. De _six pence_ wordt met een +zenuwachtige krachtsinspanning aan het benedeneinde omklemd; de dikke +haak is zijn eenige wapen, een wapen zeer geschikt om beentjes te +lichten, maar zeker niet bestand tegen een aanval van helsche machten. + +Nadat het gezucht en geschuifel nu eens verder af en dan weder meer +nabij, onzen Barend nog eenigen tijd het angstzweet uit al zijn poriën +had gelokt, treft plotseling, zeer nabij de plaats waar hij zich +bevindt, een akelig spookachtig gebrom zijne ooren. Duidelijk verneemt +hij ketengerammel, en.... juist zint hij op het middel om door een +zijsprong het akkermaalshout en tevens het monster te ontspringen, +toen hij een hevigen gil uitstoot, want met een ander akelig geluid, +dat veel overeenkomst met het hoesten van een oude tooverkol heeft, +is het spook-monster op hem aangevlogen, en gevoelt hij den heksenklauw +hem 't vleesch van zijn rechterbeen scheuren! zoodat zijne angstkreten +zich weldra ijzingwekkend in het rond doen hooren. + +"Fik! Alla! Hier Fik!" klinkt het gebiedend van de landwegzijde. Doch +Fik--het spookmonster--Fik die nog steeds tusschen zijn oude tanden +de broekspijp van den bevenden aspirant-notaris klemt, schijnt +niet genegen om, zonder zijn prooi, tot den baas terug te keeren, +en, steeds rukkend en wederrukkend, sliert hij Flitz--die van den +schrik geen kracht bezit om weerstand te bieden--door de takken met +zich voort, totdat ze beiden op den landweg staan, en een krachtig: +"Kerel wie ben je?" Flitz in de ooren dreunt. + +"Ik!" schreeuwt Flitz met holle stem; maar voegt er stenend bij: +"Roep in 's hemelsnaam dat akelige beest.... of...." + +"Alla Fik, laat los! Hier!...... _hier_ zeg ik je!!" klinkt het weder +gebiedend, maar ook even gebiedend nogmaals: "Spreek, wie ben je?" + +"Ik!--ikzelf," is het antwoord, en wij durven niet vast bepalen of dat +antwoord in den eenvoud des harten werd gegeven, of wel dat onze Barend +den naam maar liefst wilde verzwijgen van hem, die uren achtereen in +'t kreupelhout zat om den burgervader een beentje te lichten. + +De baas van Fik meent de stem van _ik_ te hebben herkend; dat _ik_ +klonk zoo Flitzig, doch--het verlangde antwoord niet ontvangende, voelt +hij zich gerechtigd den door Fik gevangen persoon, een landlooper +te noemen; en nader tredende--terwijl hij in de zwarte figuur nu +volkomen den candidaat-notaris herkent--vat hij hem bij den kraag, +en zegt met nadruk: + +"Dat zitten tusschen 't kreupelhout in den laten avond komt mij +razend verdacht voor; misschien heb je geen logies in 't dorp of +in een hooiberg kunnen krijgen; hé? Welnu, ik zal je een betere +slaapplaats geven dan onder den drup der blâren. Vooruit! je zult +heerlijk slapen onder den toren! Vooruit zeg ik je! En, zoo je +misschien een buitengewonen dienst van je beenen denkt te vergen, +reken er op dat Fik en mijn persoon er zes te zamen hebben. Voorwaarts, +marsch!--Fik, links!" + +De oude trouwe Fik plaatst zich op 't commando aan de linkerzijde +van zijn gebieder, doch _ik_ die nog bevend van angst, den man van +gezag niet herkent, prevelt iets van: "Laat me gaan asjeblief?" en +verwenscht heimelijk zijn nare "posietsje," te meer daar hij tot +overmaat van ramp zijn haakvormig wapen in 't kreupelhout achterliet, +dewijl de beide handen hem onontbeerlijk waren geweest om de nijdige +takken uit het aangezicht te keeren. + +"Maar hemel! geloof toch.... ik ben...." zucht de gevangene. + +"Een landlooper, een struikroover of nog erger misschien," valt de +meester van Fik hem dreigend in de rede: "Voorwaarts! marsch! of +anders zal mijn trouwe bloedhond genoodzaakt zijn z'n tanden met je +strot te doen kennis maken." + +Fik een _bloedhond_! Gelukkig! Fik de goede oude hoort het niet, +maar de candidaat des te beter. Een bloedhond! En haastig wendt hij +zich om en stapt, zonder een woord te spreken met een akelig gezicht +voorwaarts, en verzwijgt nog steeds zijn naam, ofschoon het noemen +er van hem misschien de vrijheid zou hebben teruggegeven. + +'t Gaat voorwaarts. Fik, naast zijn baas in gepeins voortstappende, +geniet het voorrecht om door diens parapluie voor den steeds dichter +stroomenden regen te worden beschut. Flitz wordt doornat. Langs de +kwast van zijn pet, die treurig neerhangt, glijdt het regenwater in +den réservoir tusschen hals en stropdas, zoodat hij van tijd tot tijd +allerzonderlingst met zijne schouderblaren werkt. 't Gaat voorwaarts, +doch Van Bavik--men heeft hem ongetwijfeld terstond herkend--vindt +zich een paar malen verplicht zijn gevangene een zachte drukking te +geven, daar Flitz weinig lust gevoelt om het logement te betrekken, +'t welk hem is toegezegd. + +'t Gaat voorwaarts, doch nauwelijks heeft ons drietal den +zoogenaamden Molenhoek omgeslagen, waardoor de gloeiende Nº. één +der dorpsverlichting in de duisternis zichtbaar wordt, of Barend +wendt zich tot den strengen man die hem volgt, en zegt op een toon, +die van zijn angst getuigt: + +"Hoor beste vriend, als ik je eens.... een paar kwartjes gaf, wat +dunkt je? Waarachtig, ik ben een fatsoenlijk man; misschien ken je +me wel, ik heet mijnheer Flitz." + +"Verschrikkelijk! verschrikkelijk! Omkooping van 't gerecht!" roept +de _beste vriend_, op een toon, die den gevangene bewijst hoezeer +zijn voorslag de verontwaardiging van den gerechtsman heeft opgewekt: +"Twee kwartjes! En dan een valschen naam opgeven! Denk je dat ik mij +knollen voor citroenen laat verkoopen? Een heer zou zich bij ontijd op +een afgelegene plaats tusschen 't struikgewas verbergen! Voorwaarts zeg +ik je!" En, als tot zichzelven sprekende, vervolgt hij: "Verzwarende +omstandigheden, 't Opgeven van een valschen naam!" En luider: +"Vooruit dan!--Fik geef acht!" Maar Barend, die op het achtgeven van +den _bloedhond_ niet bijzonder gesteld is, volgt het tot hem gerichte +commando, terwijl hij stil voortgaande herhaaldelijk de waarachtige +verzekering geeft, dat _hij_ en niemand anders dan _hij_ de heer +Flitz is, 't geen het kleinste kind van 't dorp zal kunnen bevestigen. + +In 't einde heeft ons gezelschap de dorpsstraat bereikt. Gelukkig +voor den druipenden candidaat, dat de plassende regen, al wat leeft, +binnenshuis houdt. Zij treden den hoek van het schoolhuis om. Daar, +aan de linkerzijde is de woning van den notaris-weduwe, en het raam van +'t kantoor, waarbinnen zelfs de stomme boeken zouden kunnen getuigen +dat _hij_ wel degelijk Flitz is. + +"Voorwaarts!" roept de vreemde diender nogmaals, en, ginds vertoont +zich het kerkgebouw--dat nog zwarter dan de duisternis zelve is; het +gevreesde kerkgebouw, dat hij zoo ontelbare malen met een dubbeltje +en een cent in zijn rechter-vestjeszak is binnengegaan, waar zijn +eigen naam in drie verschillende banken gesneden staat, waarvan hij de +kleinste ruitjes in 't groote raam honderden malen heeft overgeteld; +waarin hij zoo menig rustig uurtje heeft doorgebracht, en waarvan +hij nu--zoo geen onvoorziene redding daagt--het onder den toren tot +nachtverblijf zal bekomen, in 't akelige gezelschap van de doodsbaar, +waarop nog onlangs de kist van den notaris stond. + +Akelige voorstelling!--Maar hoor, eensklaps klinkt het achter hem: +"Halt!" en omziende bespeurt hij dat hij zich ter plaatse bevindt, +waar die wilde Let hem eens zoo'n leelijke poets speelde, en ziet hij +dat de gevreesde meester van den bloedhond, zijn hand aan de deurklink +van 't _Geldersche Wapen_ slaat, terwijl hij oogenblikkelijk daarna, +nogmaals diens gebiedende stem hoort, met het bevel om binnen te gaan. + +Flitz treedt binnen. Het licht van 't olielampje, dat in de gang +brandt, doet hem in den aanvang nog minder zien dan buiten, waar hij +zwarter tegen zwart toch onderscheiden kon. + +Fik niest. + +Van Bavik, die beter _licht_ kan verdragen, schuift zijn gevangene +zachtkens zijn kamer binnen; sluit de deur; doet een lucifer +ontbranden, waardoor Flitz opnieuw de oogen sluit en Fik nogmaals +niest; ontsteekt zijn lamp, en, terwijl Fik zijn nest ruikt, zich +afschudt en daarna op 't kussen in 't mandje rolt, ruikt Flitz +lont; schudt zenuwachtig met zijn hoofd, en wenscht zich verre van +hier--liefst op zijn "paardenhare," met hoofd en al _onder_ de dekens. + +Treurig! Akelig treurig staat hij daar, de ongelukkige +candidaat-notaris, tegenover den man die hij thans bij 't lamplicht +volkomen herkent, tegenover hem dien hij verfoeit, veracht, en wien +hij een val in 't zand, benevens een roffel met den "siks pens" +had toegezworen; tegenover den valschaard, den Judas--die hem zijn +"kroon van 't hoofd had genomen en Suus voor den neus wegkaapte," die +lafhartig en leugenachtig, dat kleine beest in 't nest een bloedhond +noemde, om, bang als hijzelf was, zijn tegenpartij vrees aan te +jagen. Doch ook, daar stond hij tegenover hém, die nu recht had te +vragen: wáárom hij zich in 't kreupelhout verborgen had. Tegenover den +man, die op een scherpen toon dreigde, en.... verbeelll! stijf en stout +vol hield hem niet te kennen, met de bewering dat de heer Flitz--een +lief en charmant mensch, zijn intieme vriend--nimmer de dwaasheid +in 't hoofd zou hebben gekregen, om zich "uit de grap"--zooals hij +gezegd had--des avonds laat in 't natte kreupelhout te verbergen; en, +al bestond er werkelijk eenige gelijkenis tusschen hem en genoemden +heer, hij het niet zijn kon, maar een gemeene struikroover moest wezen. + +Wat Flitz ook ter zijner verdediging mocht aanvoeren, alles was +vruchteloos, evenzeer als het een vergeefsche poging bleef, om +den burgemeester tot de overtuiging te brengen dat hij werkelijk de +persoon was die Van Bavik daareven--hoe valschaardig!--zijn _intieme_ +vriend had genoemd. + +"Spreek van geluk kerel, dat ik niet terstond met de handboei te +voorschijn kom," zegt Van Bavik eindelijk: "Binnen een paar minuten +zal mijn veldwachter hier zijn, om je naar het hotel te expedieeren +vanwaar je morgen vroegtijdig naar W. zult worden overgebracht, +en, dewijl het je zeker niet onverschillig kan wezen welk lot je +verder zal bereid worden, zoo wil ik,--in naam des Konings! de +goedheid hebben zijn geëerbiedigden wil onder je oogen te brengen: +de straf voor landlooperij, verdacht oponthoud, poging tot omkooping +en naamvervalsching,--beide laatste zoo sterk voor een misdadig opzet +pleitende. Zie hier," en de jonge burgervader houdt den ongelukkigen +candidaat het blad voor, waarop het vonnis voor zooveel boosheid +gedrukt staat. + +De confusie maakte bij onzen Flitz, van lieverlede voor een gevoel +plaats, dat hem zegt: je hebt toch ook handen aan je lijf Barend. Er +kiemt een denkbeeld, dat men den draak met hem steekt; hij wil +een anderen toon aanslaan, doch bezint zich dat het verblijf in 't +kreupelhout toch altijd een naar punt ter verdediging zal wezen.--Een +gemoedelijk woord dan, een woord.... Maar nog eer het besluit is +genomen omtrent de wijze waarop hij zich zal verdedigen, dreunt het: +"Lees dan kerel!" hem met kracht in de ooren, en.... een oogenblik +later vliegt Fik, met een allerijselijkst geblaf uit zijn nest op +den vreemdeling aan, daar deze letterlijk gilt toen hij zijn vonnis +heeft gelezen, vervat in de woorden: + +"Z. M. heeft benoemd tot notaris te B., den heer B. Flitz." + +Fik bekomt een sterke vermaning om "koest" naar zijn nest te gaan, +en op het oogenblik dat Van Bavik zijn gevangene tot kalmte stemt, +door hem trouwhartig de hand te schudden en met zijn benoeming geluk +te wenschen, gilt de ontstelde juffrouw Kamp buiten de geslotene deur: + +"In 's hemelsnaam wat is hier te doen?" + +De burgemeester acht het onnoodig om voor zijn huisgenooten te +verbergen wat in het nieuwsblad gedrukt staat, en terwijl Flitz +nog niet van zijn verbazing bekomen, den zonderlingen vijand als +wezenloos blijft aanstaren, houdt deze der ontstelde vrouw, door +echtvriend en dienstboden gevolgd, de courant voor, en zegt: "Ziet +ge, wij lachten met ons drieën omdat _hier_ de benoeming van den heer +Flitz tot notaris, en _daar_ de mijne tot kantonrechter te W. staat." + +Weinige oogenblikken later trok het personeel, aan 't _Wapen van +Gelderland_ verbonden, terug naar de plaats van waar het gekomen was, +doch juffrouw Kamp, alles behalve lachende, want.... wie verzekerde +haar dat een nieuwe burgemeester ook als deze, bij háár den intrek +nemen, en even prompt in de betaling zou zijn! + +De veldwachter verscheen, maar, er was "van des burgemeesters orders" +volstrekt niets, dan dat hij het nieuwsblad bij de heeren wethouders +ter inzage zou bezorgen, dewijl zij anders in weerwil der groote +verbeteringen in het postwezen, het blad--hedenavond door Van Bavik +uit de stad meegebracht--eerst den volgenden dag des namiddags zouden +te zien krijgen. + +Wij zullen niet verhalen wat er verder in de kamer van den nieuw +benoemden kantonrechter verhandeld werd, 't zij genoeg gezegd dat de +beide heeren te zamen een glas wijn dronken, dat Flitz een uur later +zijn zonderlingen vijand de hand schudde, en in tamelijk verwarde +woorden betuigde, dat een mensch zich bedriegen kan, dat hij het +"waarachtig" niet geweten had, en hartelijk hoopte dat Van Bavik, +wat gepasseerd was als gepasseerd zou beschouwen, totdat hij in eene +stemming--hemelsbreed verschillende van die waarin hij binnenkwam--de +kamer verliet, en in 't naar huis gaan ontelbare malen de woorden: +"Ik notaris!" herhaalde. + +En de nieuw benoemde kantonrechter, waarmede besloot hij den +gewichtigen dag? + +Zie, hij neemt het langwerpige boek met den groen lederen omslag, +legt het vóór zich op de schrijftafel, en schrijft op bladz. 142: + +"28 Mei 18.5. + +"Zóó spoedig verwachtte ik de blijde uitkomst niet. Morgen zal Suze +mijn brief ontvangen, en schier gelijktijdig het raadsel, daarin +vervat, uit het nieuwsblad zien opgelost. + +"De kantonrechter van W. met een inkomen van circa twee duizend gulden, +zal in genade worden ontvangen door de ouders, die den burgemeester +van B. op een inkomen van vierhonderd gulden, de hand hunner lieveling +moesten ontzeggen. + +"De hooggeplaatste neef, de neef mijner lieve moeder heeft, zonder +zijn plicht te verzaken, aan mijne wenschen voldaan. Zal het land +schade lijden door mijne benoeming? Mocht die neef voor den dooven +ouden man--nu reeds voor den Grooten Rechter verschenen--niet een jong +mensch in de plaats stellen, die met hart en ziel zijn belangrijke +roeping hoopt te vervullen, al is hij dan ook de zoon eener beminde +nicht?--Is het _hem_ euvel te duiden dat hij, met betrekking tot den +notarispost, den raad van den burgemeester der plaats het oor leende, +den raad van den neef--burgemeester--die een geluk, door hem zelven zoo +vurig begeerd, ook gaarne een ander geschonken zag? die in gemoede kou +verklaren, dat de aspirant de achting van den overleden notaris genoot, +en gedurende diens ziekte met ijver de werkzaamheden verrichtte? + +"De morgenschemering is reeds voorbij. Een schoone dag is aangebroken, +een dag die den sleutel tot een reeks van nog blijdere dagen +geeft. Groot is mijne blijdschap; streelend het gevoel, dat ik een +weinig tot het geluk van hem mocht medewerken wien ik, ondanks mij +zelven, een ergernis geworden was. + +"Slaap wel mijn liefste vrouwtje! Droom liefelijk, gij moogt het. + +"Rust wel mijn waardste Flitz! Eerst kwelde ik u buiten mijn toedoen; +dezen avond deed ik het om uwe vreugde en uwe verrassing nog grooter +te maken! Rust wel en droom genoeglijk; gij kunt het. + +"Slaap wel, neef van mijn engelachtige moeder; gij hebt geen kwaad +gedaan. Zie in uw droom twee dankbare aangezichten.... misschien +ontwaart ge op den achtergrond er nog twee, die u welgevalliger zijn. + +"Slaap wel mijn beste trouwe Fik, snork naar hartelust. Je gaat weer +naar stad, hoor! en je krijgt 'en nieuwen halsband ook, zoo oud als je +bent, 'en halsband met een opschrift: Voor moed, beleid en trouw. En +zeker, als je jonger waart, en op twee beenen gingt, dan--dan spande +ik mijn besten kruiwagen in om je een veldwachterspost te bezorgen. + +"Slaapt allen wel! Ook _ik_ ga slapen, in de blijdste stemming, +met een hart dat uitroept: + + + "O goedheid Gods, nooit recht geprezen! + Heet _hij_ een mensch, dien Gij niet treft? + Hoe snood ondankbaar moet hij wezen, + Die 't hart niet vroolijk tot U heft! + Neen! _alles_ aan God dank te weten, + Zij steeds _mijn_ plicht, _mijn_ werk, _mijn_ lied! + De Heer heeft nimmer mij vergeten; + Vergeet, mijn ziel! den Heer ook niet!" + + +In de dagen die volgden, klonk het nieuwtje door B. en omliggende +plaatsjes van mond tot mond: Burgemeester Van Bavik kantonrechter +te W.--en Flitz--notaris! 't Algemeen houdt van veranderingen, en +daarom had het vrede met Van Baviks benoeming, al werd er op den +armen Minister heel wat afgegeven, die ook al--'t was eigenlijk +schande--neefjes en nichtjes--let wel "nichtjes"--boven anderen +voortrok.--In B. c. a. zou iedereen natuurlijk _vreemden_ boven _eigen_ +hebben voorgetrokken!.... hm!!! + +De jonge dorpelingen, vooral degenen die voor weinige maanden: +Leve de burgemeester! hadden geschreeuwd, en 't levendigst hunne +vreugde over zijn komst aan den dag legden, waren ook nu weder het +meest met zijn vertrek ingenomen. Geen wonder, het zou weer feest in +'t dorp worden; ze zouden weer rijden; en--licht dat een nieuwe wat +scheutiger dan deze zou zijn, want voor alles wat er gedaan werd, +had Van Bavik slechts een som van vijftig gulden gegeven, waarvoor +alleen de armen waren onthaald geworden. De oudere dorpelingen, die +de pret meer in hunne beurzen hadden gevoeld, meenden dat die gekheid +voor een nieuwe nu wel achterwegen kon blijven; maar, ofschoon wij +niet kunnen zeggen wat er bij de komst van dien nieuwe gebeurd is, +wij gelooven vast dat de jongelieden den boventoon hebben gekregen, +want, dat brengt de tijdgeest zoo mee. + +'t Sprak van zelf dat er machtig veel visites werden gebracht aan +den kantonrechter Van Bavik, en aan den notaris Flitz; vooral aan den +laatste, dewijl er van den eerste ook al zoo raar gepraat was, maar +ook voornamelijk dewijl hij den dag na zijn benoeming in den avond +was vertrokken, en nu, twee dagen later, nog niet was teruggekeerd. + +Flitz ontving visites, en tapte madera alsof het water was. Hij +ontving van al de dorpsheeren--ja ook van sommige dames--visites, +maar die één, die één kwam niet opdagen, _hij_ niet, die vroeger de +eerste zou geweest zijn. + +"Nog een glaasje? 'en halfje dan?" zei Flitz, met de madera-karaf +schermende. + +"Dankje, heusch niet, hi hi!" lachte juffrouw Doortje Haspels, die met +pa was medegegaan, en 't ijselijk aardig vond om eens in een kamer van +'en jongeheer te zitten. + +"Toe maar!" dreigde Flitz; maar eensklaps werd hij vuurrood, want een +zeer bekend hoofd schoof het raam voorbij, en een oogenblik later +klonk de winkelschel--Flitz had kamers bij een bakker--terwijl er +onmiddellijk daarna op de deur werd getikt. + +"Binnen!!!" riep de notaris--zoo hard dat juffrouw Doortje er +"puur" van ontstelde en.... de persoon die binnentrad was de heer +van _Vredelust_. + +Wij laten den aangenaam verrasten notaris, voor Gliekkes welgemeenden +gelukwensch op het hartelijkst zijn dank betuigen, en spoeden ons +naar _Vredelust_, ten einde ons te overtuigen dat de dames, zooals +Gliekke zijn vriend verzekerde, welvarende zijn. + +'t Bevreemdt ons bij het binnentreden van 't woonvertrek, de dames +niet alleen, maar in 't gezelschap van den heer ex-burgemeester Van +Bavik aan te treffen. + +"'t Zal Gliekke razend spijten," zegt mevrouw: "Nog geen uur +geleden ging hij naar het dorp om zoowel ú als den heer Flitz een +felicitatiebezoek te brengen. Eerst gisteren zag hij de benoemingen +bij toeval in de Staats-Courant. Waarlijk uw verblijf alhier is van +korten duur geweest, terwijl wij door onze lange afwezigheid slechts +weinig van uw aangenaam gezelschap konden genieten." + +"En toch durf ik hopen mevrouw," antwoordt Van Bavik: "dat mijne +kennismaking met u en de uwen geen voorbijgaande zal geweest +zijn. W. ligt slechts een klein uur van hier; vooral des zomers is +het een lieve wandeling; en...." liet hij er na een kleine pauze op +volgen: "wanneer ik in mijn nieuwe betrekking te W. gevestigd zal +zijn, vertrouw ik dat ook dames mijn nederige woning zullen betreden, +terwijl een lief vrouwtje haar met blijdschap ontvangen zal." + +"Een vrouwtje!" roept mevrouw Gliekke met een kermisgezicht, terwijl +Suze een blik op Van Baviks tweeden roksknoop werpt, even onderzoekend +als dien, waarmede zij iederen morgen uit haar venster den weerhaan +begroet. + +"Geëngageerd!?" + +"Ja, waarlijk mevrouw," herneemt Van Bavik: "en zeer zou ik mij +bedriegen, indien mejuffrouw uwe dochter en haar naamgenoot, mijn +beminde Suze, na een kennismaking, welke ik hoop dat eerlang zal +plaats hebben, geen vriendinnen werden." + +"Suze....?" + +"Suzette Van Hilsdorp," zegt de heer ex-burgemeester, en wil er nog +iets bijvoegen, maar wordt door den terugkeerenden heer Gliekke, +gestoord, die, met de beide handen vooruit, hem in éénen adem +gelukwenscht, en verhaalt dat hij "bot ving" maar blijde is hem hier +nog aan te treffen. + +Gliekke, door zijne gade op de hoogte der belangrijke mededeeling +gebracht, vervalt ten tweeden male in een hartelijken gelukwensch +waarmede de dames instemmen. + +'t Gesprek tusschen de heeren wordt levendig. + +De heer des huizes stelt zich veel van de conversatie met mijnheer +en mevrouw Van Bavik voor, wanneer zij althans twee- of driemalen op +_Vredelust_ willen komen tegen hij eenmaal in stad, dewijl hij vooral +na dat laatste verblijf in mevrouws stad--nog meer afkeer van al wat +stad is gekregen heeft. Ook de benoeming van Flitz geeft aanleiding +tot levendigheid in 't gesprek, en nadat de heer des huizes ten +slotte nog heeft aangemerkt, dat Van Bavik al heel vlug een tweede +ik voor 't nieuwe nestje heeft gezocht, en deze daarop glimlachende +heeft geantwoord, dat bij zulk een benoeming noodwendig een _Suze_ +behoort, ziet hij, dat de Suze, die tegenover hem zit, een kleur +krijgt, terwijl Gliekke, die den kantonrechter weinige oogenblikken +later in persoon uitlaat, hem nog--in vertrouwen--toefluistert: +"En Flitz is doodelijk. Enfin, 't wordt nú wat anders." + + + +Om een verkeerde gevolgtrekking ten opzichte van Suze Gliekke bij +den lezer te voorkomen, zoo voeren wij hem naar het oogenblik terug, +waarin wij het meisje met den belangrijken brief van Barend Flitz in +handen, Heerengracht No. 260 achterlieten. + +Wat Suze na de lezing er van gevoelde, loste zich op in de woorden: + +"Die goeje Flitz!" + +De goeje Flitz! Neen, háár had de gebrekkige stijl niet gehinderd, +want vader Van Alphen leerde dat men moet schrijven zooals men praat; +en Flitz had waarlijk geschreven zóó als hij zou gesproken hebben. + +Die goeje Flitz! Hij toch was de eenige geweest die haar een woordje +had toegesproken, dat maar zelden een meisjes-oor kan treffen zonder in +het maagdelijk hartje weerklank te vinden, Barend was de eenige geweest +die Suus--ofschoon op plompe wijze--het woordje liefde deed hooren. + +Bemind te worden.... och, het is zoo'n zalig gevoel! De uitverkorene +eens mans te zijn.... o, het is zoo'n streelende gewaarwording. + +Pardon dames, wij weten 't wel, gij laat ook blauwtjes loopen; maar +wij weten 't evenzeer, dat er dan ook niet zelden papa's en mama's +achter de schermen zitten; dan klinken de woorden: Geen bestaan, +slechte conduite, of veel te min, ook meestal bovenuit. + +Och, voor het wezen dat, volgens een onzer zangers, _van liefde leeft_, +is het zoo'n streelende gedachte dat zij _bemind_ wordt, en van dien +één, uit duizenden de uitverkorene is. Vandaar ook dat Adèle met +Piet--over wiens lafheid ze vroeger op 't kransje zoo lostrok--heden +engagement-visites maakt; dat Jeane met Adriaan--wiens groote neus zoo +dikwijls haar spotlust wekte--morgen één neus zal uitmaken; dat Nelly +met Willem--wiens ernst en stijfheid hem eertijds in hare oogen tot een +onuitstaanbaar être maakten--binnen kort dezelfde dorpspastorie hoopt +te betrekken; dat Gonne om Heinrich--wien ze op de stoomboot leerde +kennen, en na dien tijd slechts tweemalen ten harent ontving--ouders +en broeders en zusters en vrienden en vaderland wil verlaten, om het +dierbare wezen--van wien ze weinig meer weet dan dat hij een "_ganz +grosser Weinhändler_" is--naar het groote Duitschland te volgen. + +Die goeje Flitz! Hij was het die haar gezegd had: "Suus ik heb je zoo +lief!" en, ofschoon de nieuwe burgemeester iets raars in haar gemoed +had doen trillen, vooral toen zij, door Barends verklaring geschokt, +hem zoo buitengewoon hoorde zingen, zij was weder geheel en al _Flitz_ +geworden, nadat papa zoo ongevoelig, zoo onaardig over dien goeden +jongen had losgetrokken, en haar verbood gemeenzaam met hem te zijn +zooals zij het tot hiertoe geweest was. + +Na het vertrek van _Vredelust_ had ze veel aan den vriend gedacht, +en weinig vermaak in de genoegens geschept, die haar in de stad van +mama waren aangeboden. De neven vond ze onuitstaanbaar, vooral neef +Doris die altijd als ze uitgingen met zijn arm kwam aanzetten, alsof +ze niet _alleen_ kon loopen! + +Die goeje Flitz! Hij had haar gezocht, maar natuurlijk in die groote +stad niet kunnen vinden. Zij zelve wist immers ook nooit--wanneer +ze huiswaarts keerde--op welke hoogte zij zich bevond, en zou buiten +twijfel in zijne plaats verdwaald zijn. + +Die nieuwe burgemeester! Wie had kunnen denken dat hij, zooals Flitz +schreef: "veel te onfatsoenlijk was om het in een brief als deze neder +te stellen." Wat mocht het zijn dat hem, die waarlijk toch heel aardig +en nog veel meer was, zoo in minachting bracht, terwijl Barend scheen +te vermoeden dat hij hem nog bovendien bij haar in den weg stond? + +Maar, als Flitz iets zeide dan moest het wel waar zijn, en 't bleek +dus almede dat het alles geen goud is wat blinkt. + +Hoe dikwijls stond het geschreven: "Dierbare Suze!" + +Die goeje Flitz! Misschien zou hij notaris worden, "althans, zoo geen +gemeen sujet met den post ging strijken." + +Die goeje Flitz! dat was de grondtoon der overdenkingen van 't lieve +meisje _geweest_ en nu.... nu ze na het vertrek van den ex-burgemeester +op haar kamer zit, nu kan ze niet gelooven dat hij, die zoo hartelijk +over Flitz sprak, zijn vijand kon wezen, en vertrouwt dat Barend zich +ten zijnen opzichte bedroog, terwijl ze gedurig de woorden herdenkt: +"Bij zulk een benoeming behoort een _Suze_." + +Nog dien zelfden middag had er tusschen de ouders Gliekke in het +woonvertrek een onderhoud plaats, 't welk besloten werd met de +verklaring van mevrouw: "Als jij er vóór bent, dan ben _ik_ er niet +tegen; 't zal dus de vraag zijn of Suus...?" En Suus die spoedig +daarop geroepen werd, en kort en zakelijk vernam dat Barend Flitz in +een vertrouwelijk gesprek met papa om de hand zijner dochter gevraagd +had,--antwoordde op papa's vraag: "Wat dunkt je er van?" _niets_, +maar wandelde den volgenden dag gearmd met den nieuwen notaris door +de boschjes van _Vredelust_, en nog een dag later door de lange +dorpsstraat. + +Hoe de hekken zoo spoedig verhangen waren begreep niemand, maar zeker +is het dat de slechte noten, die er van den burgemeester Van Bavik +waren gekraakt, door de schoonste loftuitingen werden vervangen, +en Flitz verzekerde aan Suze, dat de nieuwe kantonrechter van W. de +"sjoviaalste" kerel was dien hij ooit ontmoette, en dat hij vast +geloofde mede door _zijn_ tusschenkomst de benoeming in den zak +te hebben. + +Wij mogen den lezer, vóór dat wij het _point finale_ plaatsen, eenige +kleine ophelderingen niet onthouden. + +Waarom solliciteerde Van Bavik, behalve de reden uit zijn dagboek +vernomen, éérst naar het burgemeesterschap te B. c. a.? + +Omdat het de eenige vacante post in den omtrek van W. was, en te +W. woonde het meisje, dat hij in de academiestad leerde kennen en +teeder beminde. + +Vanwaar zijn afgetrokken antwoorden aan den heer Gliekke, toen deze +den jongen burgervader over de plichten sprak, die hij zelf als vader +te vervullen had. + +Omdat de vader _zijner_ Suze, met den heer Gliekke op dat punt geheel +overeenstemde. + +Waarom die avondwandelingen naar W. terwijl de toegang tot Van +Hilsdorps woning hem na zijn eerste aanzoek ontzegd was? + +Omdat Suze Hilsdorp een vriendin had die gaarne briefjes en +geplukte vergeet-mij-nietjes overbracht, en met toestemming van +haar echtgenoot--Alexanders academievriend--den geestigen jongen met +liefde herbergde. + +Ziet gij wel lezer, dat wij zeer discreet in 't doorbladeren van het +dagboek waren. + +Vaarwel! Morgen zal er een diner op _Vredelust_ zijn. Een prachtig +verlovingsdiner; en Suze Hilsdorp zal tegenover Barend Flitz, Suze +Gliekke tegenover Alexander Van Bavik zitten. + +En nu eindigen wij onze vertelling, maar roepen eerst luide: +Voorzichtig gij, die schittert door vernuft en talenten, er kunnen +slangen sissen in de kransen die men u toewerpt, grijp niet al te +haastig! En gij die nooit zult schitteren, zoek geen venijn in al de +schoone bloemen, de bloemen die rijk zijn in kleuren, en mild zijn +in geuren. + + + + + + +HET EINDE. + + +De straatverlichting is te G.... bij donkere lucht alles behalve +schitterend. + +'t Is donkere lucht en avond, en zonder twijfel zult ge daarom het +oogenblik slecht gekozen vinden om u het dorp door te leiden dat +er--naar men u meermalen verzekerde--bij dag zoo vriendelijk en +_riant_, en zelfs allerliefst moet uitzien. + +Maar evenmin als het onze schuld is dat er des avonds in de dorpen geen +gas brandt, kunnen wij het helpen dat er op dit oogenblik geen maan +te ontdekken is; dat de wolken slechts aan weinige starren vergunnen +het G....sche kunstlicht te assisteeren, en dat gij eerst tegen het +vallen van den avond in ons dorp zijt aangekomen. + +In elk geval hebben wij slechts een kleine wandeling te maken, want +het huis waar gij wezen moet, staat geen tweehonderd schreden van de +plaats verwijderd waar wij ons nu bevinden. + +Nietwaar, alles gewent, en voorzeker ziet gij nu reeds _meer_ dan +toen gij daar straks uit het volle licht kwaamt? + +Welnu, dat huis ter linkerzijde, 't is _De Vergulde Moriaan_. 't +Verguldsel is al sinds jaren verdwenen en, als gij dien _Moriaan_ +zien kondt, dan zoudt gij hem _niet_ zoozeer zwart als wel groezelig +en vuil vinden. + +Sommige vreemdelingen meenden dat het een duivel is, die de herberg +op het uithangbord heeft, maar wij kunnen u in gemoede verzekeren +dat vele zelfs der kleinste dorpskinderen u zeggen zullen, hoe vader, +vooral de Zaterdag- en Zondag-avonden, naar _De Moor_ gaat, terwijl +ze u vreemd zouden aangapen, wanneer ge van een duivel spraakt. + +'t Is _De Vergulde Moriaan_ waarbinnen inzonderheid des +Zaterdags-avonds voorbereiding, en des Zondags-avonds nabetrachting +wordt gehouden vóór of van hetgeen men hooren zal of vernomen +heeft.... hier, in dit groote gebouw aan uw rechterzijde. + +'t Is de dorpskerk; een mooi kerkje, zoo van buiten als van binnen; +van binnen vooral, omdat geen onreinheid daar plaatse vindt; het +fijnste spinragje zelfs wordt er niet geduld; de wanden zijn helderwit +gepleisterd, en de koperen kronen zoowel als de preekstoel-ornamenten +glimmen dat het een lust is. Jammer dat ge 't nu niet zien kunt, want +het orgel is ook allerliefst, wit met verguld; maar 't mooiste van +alles zoudt ge zeker de wapens keuren, die langs de wanden boven eenige +overdekte zitbanken prijken. Wat hebben die kleuren zich, al sedert +meer dan twee eeuwen, uitstekend goed gehouden, en dat verguldsel +ook,--heel anders dan van dien _Moriaan_ aan de overzijde. Men zegt +dat die wapens in plaats van de heiligen-beelden zouden gekomen zijn, +die er in vroegere jaren te kijk stonden. Die beelden, foei! dát +was te erg; maar die wapens.... 't meubelt nog beter en er is meer +nog aan te kijken ook. 't Is te betreuren dat de eigenaars van het +grootste aantal dier borden, als de laatsten van hun aloud geslacht, +reeds voorlang aan de groote poort hebben geklopt waar fraaie wapens +geen paspoorten zijn, terwijl van eenigen, de rechthebbende nazaten +wel is waar nog in den lande wonen, doch in G.... op niets recht +hebben dan op den titel dien ze voeren; op hun grafkelder, en op +hun fraai geconserveerd wapen, dat in de kerk nog te pronk hangt, +boven de bank--die hun evenmin toekomt. + +De dominee? + +Ja wel, die woont hier links in dat mooie huis; een braaf man, +die, naar men zegt: "zeer wijs geleerd in de boeken" is, en het +onvervalschte manna toedient. Maar, de man moet erg bijziende +zijn, en ter goeder trouw dikwijls knollen voor citroenen hebben +gekocht. Waarlijk een braaf en rechtschapen Christen--al kan hij +in gemoede geen Godsdienstleeraars van een liberale richting zijn +broeders noemen,--een eerlijk oud-orthodox predikant die in den Heere +wandelt, hij en zijn huis; die zijn gansche gemeente kent, maar _niet_ +zoogoed als het Hebreeuwsch; die ze allen in den Heere waant, zoowel +den smid als den molenaar en nog zooveel anderen, maar weinig vermoedt, +hoe Casper Tink den Heere naast den Mammon dient, en hoe Arie Knobbel +alle avonden, geregeld--met allen eerbied gezegd--in den heere uit +_De Moor_ naar zijn erf scharrelt, om Zondags, zoo luid mogelijk, +mee psalmen te zingen. + +Juist naast den dominee woont de dokter, in dat kleinere huis. Uit +zijn studeerkamer heeft hij een fraai uitzicht op het kerkhof, dat +wel een buitentje gelijkt. Een zeer mooi kerkhof, met een slingerpad +er door, en beplant met een aantal fijne heesters; 't is er meestal +zeer stil, en de doodgraver heeft nog nooit een lijk hooren vertellen +wat dokter te slikken had gegeven, toen hij verklaarde: het lijk--toen +nog lichaam--"wel te zullen oplappen." + +Voor hem een lief uitzicht op dat kerkhof. + +Wij zijn waar we wezen moeten. Wacht, hier is een klein hek dat +de gladgeschoren doornenhaag verbindt en toegang tot een tuintje +verschaft. Voorzichtig, wij zullen u voorgaan, want de paadjes zijn +smal, en licht zouden wij, naast elkander gaande, de palmranden +vertreden die rechts een perk met goudsbloemen, en links een bed met +Oost-Indische kers omzoomen. + +Twee ramen aan deze, één aan gene zijde van de deur, en dan nog een +raam daarboven, 't raam van een zolderkamertje. + +Al ware het klaarlichte dag, gij zoudt niet bezijden de deur lezen wie +de bewoner van dit nederige dorpshuis is, om de eenvoudige reden dat +meester Schelting nooit op het denkbeeld is gekomen een naambordje +aan zijn deurpost te spijkeren. Wie was er ook in het dorp, die +'t meestershuis niet kende!? + +'t Meestershuis? Ja wel. Maar het schoollokaal?--Juist, doch zie, +de school, de groote school werd tegen het achterhuis opgetrokken, +evenals de achtergevels der Roomsche kerk en pastorie één gevel +uitmaken. Zonder bezwaar openen wij de klinkdeur, die eerst bij 't naar +bed gaan van binnen gegrendeld wordt, en stappen de smalle gang binnen, +Er dringt licht in de gang door een half-geopende deur--de tweede ter +linkerzijde. 't Is de keuken. Zie, met de voeten in wollen kousen, +op een gloeienden Januari--wij schrijven herfstmaand--zit Aaltje, +de werkvrouw, knikkebollend het oogenblik af te wachten dat ze een +boterham ontvangen, en verlof zal bekomen om huiswaarts te gaan. + +Om zich van binnen te bezien behoeft men geen licht, en daarom nemen +wij zonder schroom het lampje, en u vóórlichtende, treden wij de +eerste kamer ter rechterzijde van de gang binnen. + +Een aardig vertrek. Net maar eenvoudig gemeubeld; tafel en stoelen, +zooals gij ze in uw leven wel meer hebt gezien. Een donkerbruine, +mahoniehouten chiffoniére staat in 't midden van het groote penant +tegenover het raam; verscheidene fraai gekleurde kopjes en andere +voorwerpen daarop geplaatst, omringen een kleine doch niet onaardige +pendule, die stilstaat, en op wier voet een briefje geplakt zit, +hetwelk de regels te lezen geeft: + + + "Aan meester Schelting en zijn vrouw + Ter eer van 't gouden feest der trouw." + + +Zie, de schoolmeester schijnt een eigenaardigen kunstzin te bezitten, +want, aan de beide zijden der chiffonnière hangt een zoogenaamde +schilderij. De rechtsche geeft in vervaarlijk prachtige krulletters, +van allerlei vormen, "Het Onze Vader," die aan de linkerzijde, in dito, +dito "De Tien Geboden." Merk op, 't zijn niet de eenige kunstproducten +die den wand versieren. Dáár bezijden den ouderwetsch vooruitkomenden +schoorsteenmantel, hangen in zwarte lijsten, het een ter rechter-, +het ander ter linkerzijde, de portretten van hen, die op het gouden +trouwfeest met de pendule werden vereerd. Zal ook geen Engelsch +kunstkooper, na verloop van eenige jaren, op het denkbeeld komen +om voor zijn kunstlievende landgenooten de portretten van meester +Schelting en zijn vrouw als echte Rembrandtjes of Van Dijkjes mee te +pakken--of schoon ze er zwart genoeg uitzien--ze zijn voor tien gulden +het stuk--de prijs, dien meester jaren geleden aan een doortrekkend +kunstenaar met lijst en al er voor betaalde,--toch waarlijk zoo slecht +niet. Zelfs met ons flauw lamplicht kunnen we duidelijk zien dat hij, +_hij_ is; en dat zij, _zij_ moet wezen. Hij, zal toen een man van +tusschen de vijftig en zestig jaren, en _zij_ zoowat daaromtrent +geweest zijn. Van de gezichten schijnt de kunstenaar het minste +werk te hebben gemaakt, hoewel hij op loodwit, menie en doodekop +niet karig geweest is; maar daarentegen is aan meesters witten das +en overhemd--waarin een kromaatgele doekspeld steekt--benevens aan +de kornet der vrouw--zie eens met al die boogjes--haar halsdoek en +gouden boot, de meest mogelijke zorg besteed. Ze gelijken, of liever, +ze hebben sprekend geleken; niet een der vrienden heeft meester voor +zijn vrouw, of omgekeerd, aangezien; en meester zelf had verklaard, +dat die oogjes wel niet de oogjes van Sanne waren, die hem, toen hij +nog vrijgezel was, zoo hadden bekoord, maar dat het anders toch _wel +wat_ geleek, vooral de boot, die hij haar gaf toen ze zoo schuchter +"nu ja dan," gezegd had. + +Wat glinstert daar?--Ook een aardigheid. 't Is een groot blad papier, +met een glas er voor, en een bruin lijstje er om. Op dat papier zijn +vijf silhouetten geplakt. + +G. ligt aan den grooten weg, en de doofstomme, die een kleine +twintig jaren geleden--wellicht herinnert ge 't u--den lande portret +knippende doortrok, heeft de profiels van 't bloeiende vijftal der +echtelieden Schelting in 't zwart geleverd, en ze op één blad te zamen +gebracht. Zie, de namen staan er onder: Sabine oud 25, Wimpje oud 19, +Evert oud 15, Gerrit oud 12, Elsje oud 5 jaren. Die kinderen, vooral +de twee laatsten, verschillen veel in leeftijd, maar wat lager leest +ge ook in een hoekje de namen: Pieter, Hanna, Carel, Truitje en Jan; +en de sterfdatums staan er achter. + +Tegenover die kamer--het salon van 't schoolhuis--is de gewone huis- +of zitkamer. Zij ziet er waarlijk gezellig uit. Twee armstoelen met +tamelijk ingedrukte zittingen getuigen van veeljarige diensten. In het +hoekje naast de boekenkast--die meester altijd in de buurt wil hebben, +want boeken noemt hij de beste huisvrienden--staat een bruinhouten +spinnewiel, en ginds boven het tafeltje, waarop een statenbijbel met +koperen klampen ligt, hangt het pijpenrek, waaraan onder anderen +een viertal doorrookers prijken, die in 't dorp hun weerga niet +vinden. Uit dit vertrek, met twee ramen in den gevel, gaan wij door +een binnendeur in eene kamer daarachter. 't Is een slaapvertrek; +niet groot, maar vol gemakken. Gewis, ze hebben er allen den eersten +levenskreet doen hooren, van Sannetje af, tot aan 't nakomertje toe. Ze +hebben er allen geslapen tot zij wat grooter werden, en de meisjes het +bovenvertrekje kregen, waarvan wij het raam reeds buiten ontwaarden, +en de jongens een ander kamertje op den zolder, dat den grootschen +naam van observatorium bekwam, aangezien de vier glazen dakpannen +het uitzicht in het luchtruim gaven. + +Nog bevinden we ons in het slaapvertrek achter de +zitkamer. Eerbiedwaardig vertrek! Stomme getuige van huwelijkstrouw +en oudervreugde; getuige van slapelooze nachten, vol angst en zorgen; +getuige van smeek- maar ook van dankgebeden; getuige van bitteren rouw, +maar tevens van kinderlijke onderwerping. + +Tegenover de bejaarde echtkoets met de groensaaien gordijnen, ziet +gij het groote kabinet. Hier, in de bedstede rechts, sliepen Sabientje +en Wimpje, en later de andere meisjes zoolang ze klein waren; in deze +ter linkerzijde, de jongens, totdat ze naar boven verhuisden. Op dat +tafeltje ziet ge den kleinen, maar net bewerkten toiletspiegel, die +ook tot moeders uitzet behoorde toen ze vader Evert naar 't schoolhuis +zou volgen. 't Is nog hetzelfde glas dat er in zat, toen 't nieuw +in die kamer kwam. Hetzelfde glas! Dáár, tusschen de bedsteden in, +ziet ge twee hangkasten. De deur der ééne staat op een kier, en als +ge wilt dan kunt ge achterin nog den korten broek en den zwarten rok +met glimmende knoopen zien, door meester gedragen toen hij zijn Sanne +voor den preekstoel de rechterhand gaf. De andere deur is zorgvuldig +gesloten. Vrouwen zijn niet op vreemde neuzen gesteld. + +Uit dit vertrek komen we door eene zijdeur weder in de gang, juist +tegenover de keuken waar Aaltje als straks zit te knikkebollen. Nog +even wippen we de trap op.--Voorzichtig, zij is smal en steil; we +werpen een blik in het zolderkamertje aan de voorzijde, alsook in het +observatorium; maar, niets vindende dan bedsteegordijnen en kleine +waschtafeltjes, keeren wij naar de keuken terug, plaatsen de lamp +dáár waar wij haar vonden, en bespeuren aan uw geheele houding dat de +woorden u op de lippen branden: "Maar in 's hemels naam, waarom brengt +gij ons in dat huis? Waar zijn de bewoners? Welk belang hebben wij bij +deuren en ramen, rechts en links; bij chiffonières en spinnewielen; +bij bedgordijnen en toiletspiegels?" + +Geduld! wat ik u bidden mag, geduld! Immers, er is nóg eene deur ginds +achter in de gang. Daardoor kunt ge in 't achterhuis komen 't welk +meestal "de deel" wordt genoemd. Men gebruikt het tot berging van +turf en hout, terwijl de geit en het varken er hunne hokken bewonen, +en--aan het achterhuis grenst onmiddellijk de school. + +Hoor! harmonieuser dan wellicht in de onmiddellijke nabijheid, +klinkt u _hier_ het lied in de ooren, 't welk juist in dat lokaal +wordt aangeheven. 't Is het danklied waarmede de avondles wordt +besloten..................... ....... ................................. + + + +Nietwaar, daar is iets treffends in? + +Nu hoort gij een gerommel alsof klompen op vloersteenen in beweging +komen. + +'t Wordt stil; maar eindelijk, daar klinken voetstappen op de deel, +de achtergangdeur wordt geopend en.... een man, eerbiedwaardig van +voorkomen, in de eene hand een koperen spaarlamp, en in de andere een +paar bossen onversneden pennen houdende, treedt de gang in; stapt ons +met een vasten tred voorbij; gaat de huiskamer binnen, en zet zich +op een der beide leunstoelen neder. Al bespeurt gij maar zeer weinig +overeenkomst met den man die daar zit en het tien-gulden-portret, +zooeven bezichtigd, ongetwijfeld bevroedt gij terstond dat gij den +huisvader, den schoolmeester Schelting in persoon voor u ziet. + +Wat een goed gelaat heeft die oude man. Er is iets edels, iets +aantrekkelijks in. Het hooge en breede voorhoofd geeft een schoon +denkbeeld van zijn verstand. De rechte neus heeft niet den indruk +van een voorwerp, dat dient om zwakke oogen te hulp te komen. Om den +mond zetelt een ernstige trek, en de grijze haren die den schedel +bedekken, zetten het geheel een waardigheid bij die u onwillekeurig +met eerbied vervult. + +Of hij moede is van den arbeid? Althans hij laat de pennen, welke +hij meebracht om ze bruikbaar te maken, onaangeroerd liggen; slaat +zijne handen om de beide armeinden van den leunstoel; laat het hoofd +voorover op de borst zinken, en blijft onveranderlijk in deze houding +voor zich uit staren, totdat hij ten laatste de oogleden sluit. + + + +Hoewel meesters oudste leerlingen, die gaarne zijne avondlessen +tweemaal 's weeks bijwonen, allen het schoollokaal hadden verlaten, +en meester zelf, zooals wij zagen, al reeds de huiskamer had opgezocht, +bleven er toch, toen de katroldeur achter den laatste dicht viel, nog +twee personen in het leerverblijf achter, omdat het morgen Zondag is, +en voor den Maandag alles weer helder en klaar moet zijn. + +"Kom Elsje," zei een jongeling die de hanglampen op ééne na uitgedraaid +en de schrijfborden met een spons had afgewischt, en thans den arbeid +van het aangesprokene meisje gadesloeg: "je zult den vloer nu wel +schoon hebben. Och, heb toch medelijden met den armen bezem en, als +het wezen kan, ook met hem, die den ganschen dag naar het uur heeft +gesnakt, waarin hij een oogenblik met je alleen zou zijn." + +"'t Is wel mogelijk Willem," antwoordde Elsje, steeds vegende: "maar +zie, het is alsof ze de klei met kruiwagens vol hebben binnengebracht, +en immers je weet hoe vader er op gesteld is dat we de school rein +houden." + +Willem zweeg; zag de schoone nog eenige oogenblikken haar werk +verlichten; was haar behulpzaam om de bijeengeveegde klei op het blik +te doen, en zei, toen het meisje--wier wangen, waarschijnlijk door +de gebukte houding waarin zij werkte, hooger dan gewoonlijk gekleurd +waren--zich oprichtte: "Och Elsje, wat staat je dat blosje lief. Je +ziet er uit om te stelen." + +"Kom, malle jongen!" zei Elsje, die thans, doch zonder te bukken, +nog sterker kleurde: "Scherp liever de krijtstukken aan terwijl ik +de inktkokers afdoe, dan dat je mij voor den gek houdt." + +"Voor den gek houden!" riep Willem met vuur: "Geloof je dan nog niet +dat ik smoorlijk en razend verliefd ben? Zeg, liefste bekje...." en +hij vatte ondanks haar tegenstand met beide handen het blonde kopje, +waarna een klappende zoen door het schoolverblijf klonk. + +"Foei! Willem, dat is ondeugend!" riep Elsje, terwijl zij zich aan +zijne handen ontwrong: "Ik zou me dood schamen als vader het gezien +had." + +"Wél, 't zou ook wat wezen!" hernam Willem opgewonden: "alsof die +ook niet gezoend zou hebben toen hij verliefd was. Als je moeder kon +spreken, die zou.... ha! ha! ha!" en Willem lachte, en wreef zich +de handen, en wilde eenige oogenblikken later, juist een tweeden +diefstal plegen, toen hij, Elsje aanziende, in haar zacht blauwe +oogen een traan zag glimmen. + +"Wel lieve hemel! heb ik je zóóveel leed gedaan dat je er om huilen +moet?" sprak Willem, wel goedig maar toch eenigszins spottend: "Kom, +dan wil ik het dadelijk goedmaken," en Elsje nogmaals naderende, +dreigde hij haar weer met een zoen. + +"Willem, wanneer je me waarlijk liefhebt," zeide Elsje, terugtredende, +terwijl haar stem van aandoening hokte: "dan moet je anders +spreken. Dat je van mij houdt dat staat me niet tegen; maar Willem, +zie, dat je lachend moeders naam kunt noemen, dat toont.... dat +toont.... dat je niet fijn gevoelt Willem; dat je...." + +"Maar ik bid je Elsje, hoe kun je nu zoo kinderachtig wezen!" viel de +beschuldigde in: "Wat kwaads heb ik dan gezegd? Mocht ik niet zeggen +dat meester ook wel je moe...." + +Met de woorden: "Zwijg nu Willem," brak Elsje het woord af hetwelk +zij niet dan met eerbied kon noemen of wilde genoemd hebben. En de +jongen sloeg voor den blik zijner beminde de oogen neer, beet zich +op de lippen, en zocht de verspreide krijtstukken op, die hij zonder +te spreken aanpuntte, terwijl Elsje met een natten doek de looden +inktkokers van boven reinigde, en daarbij dacht aan de dierbare vrouw, +die haar liefde voor den arbeid had ingeboezemd. + +'t Was eenige minuten later, toen de jonge lieden hun arbeid hadden +verricht, dat Willem zijn liefste weer naderde en haar vertrouwelijk +de hand op den schouder legde: + +"Maar liefste Elsje," sprak hij zacht: "denk je dan dat ik geen +eerbied voor de nagedachtenis van je lieve moeder heb? Geloof je +niet dat ik mét je treur om het verlies van haar, die je zoo teer +hebt liefgehad? Kom Elsje, wees niet boos; zie, ik schat haar zóó +hoog, dat ik jou en mijzelf toewensch dat je een even trouwe en +brave onderwijzersvrouw zult worden als zij het geweest is;" en, +na deze woorden streelde hij haar de zachte wang en vraagde toen: +"Dat wil je toch zijn.... nietwaar?" + +Ditmaal was het Elsje die de oogen nedersloeg: dat was de rechte toon; +en bedeesd antwoordde zij na eenige oogenblikken stilte: + +"Zóó Willem, worden er maar weinig geboren, zóó godvruchtig, zóó +zorgend, zóó vol liefde! Wie zou haar evenaren?" + +"Maar jij toch mijn poesje," hervatte Willem vleiend: "O, ik zie je al +in mijn verbeelding als het aardige en bedrijvige huismoedertje, even +zorgvuldig als je lieve moeder voor je vader was, om mij na twaalven +een warm kop koffie te bezorgen: 'k zie de versche pijp al gestopt, +en de krant al klaar liggen. 'k Smaak het kusje al waarmee je mij +'s avonds, als ik na volbrachten arbeid uit school kom, evenals je +moeder het aan meester gaf, in de huiskamer zult welkom heeten. 'k +Zie dunkt mij al...." + +"Ho! ho!" viel Elsje in: "je hebt een al te groote verbeelding; +weet je wel dat het gevaarlijk gooien met ongekookte eieren is. Jij +meester! en _ik_ je vrouw! Als je luchtkasteelen verwezenlijkt worden +dan moet er zeker vooraf nog heel wat regen uit de lucht vallen." + +"Maar 't zou toch niet onmogelijk wezen dat die gelukkige tijd wat +eerder aanbrak dan je denkt mijn snoepertje," sprak Willem met nadruk: +"Je vader is oud en niet zoo berekend meer om vóór te gaan. Ik zie +dagelijks hoe moeielijk hem het onderwijs valt, vooral sedert den +dood...." + +"Hoe kun jij dat zeggen!?" viel Elsje den spreker met vuur in de +rede: "Nog in dezen avond bewonderde ik in stilte vaders geduld in +het onderwijzen van dien dommen Koendert, en de duidelijkheid waarmee +hij hem de zaak aan 't verstand bracht. Niet meer berekend! moeielijk +vallen! Hoe kun jij het zeggen.... jij, die dagelijks de bewijzen +van het tegendeel voor oogen hebt. Neen Willem, je zegt iets dat +je niet meenen kunt; en, evengoed als ik het weet, ja nog beter kun +jij 't weten, dat juist van den tijd af dat dit huis zooveel leeds +weervoer, het onderwijs alleen de belangstelling van mijn goeden vader +levendig houdt. Leefde hij eertijds én voor zijn huis én voor zijne +betrekking, nu schijnt hij voor de laatste alleen te bestaan; en, +niet onnatuurlijk: "_hier_ vindt hij alles zooals het vroeger was, +maar _ginds_...." en Elsje slaakte een diepen zucht. + +"Ik weet niet hoe je alles zoo vreemd kunt opvatten," hernam Willem +half geraakt en half verlegen: "Doe ik van mijn kant dan ook niet +alles om den ouden man het werk te verlichten? 't Zijn toch slechts +vijf en zeventig gulden die ik hier verdien, terwijl er mij door +den meester te D. honderd met den kost zijn aangeboden. Vader gaf +slechts toe dat ik hier zou blijven, omdat...." maar eensklaps zweeg +de spreker en hoestte, hoestte gemaakt, omdat.... omdat de waarheid +hem in de keel bleef steken. + +"Zie je," hernam de ondermeester, nadat de hoestbui voorbij was: "om +den ouden man van dienst te zijn ben ik hier gebleven, en Elsjelief, +jij begrijpt me, nog om iets anders!" + +"Ik zei geenszins Willem, dat je vader niet goed ter zij staat, maar +vond dat je ten zijnen opzichte een onrechtvaardig oordeel velt," +was Elsjes antwoord: "Hoe meer jij je best doet om den goeden man +het eenige levensgenot dat hem rest, te verhoogen, des te meer ook +kun je van mijn liefde verzekerd zijn. Och het lot van den braven +man is wel betreurenswaard!" + +"Dus heb je mij dan toch waarlijk lief?" riep Willem weer op den toon +zijner eerste opgewondenheid, doch, vóór dat Elsje een antwoord kon +geven, werd het hoofd der oude werkvrouw om den deurhoek zichtbaar, +en vraagde zij, terwijl zij zich de oogen wreef: "Zeg juffrouw Elsje, +krijg ik mijn boterham niet?" + +"Ja Aaltje, ik kom terstond," antwoordde het meisje een weinig +onthutst, en, terwijl de werkvrouw met een: "Asjeblief," den aftocht +blies, en de blonde haar minnaar verzocht, de nog brandende lamp uit +te draaien, terwijl zij zelve de voorwerpen waarmede zij werkte opnam, +prevelde Willem iets van: "Dat oude vel!" maar had geen tijd om een +enkel woordje tot de beminde te spreken, want, geen vijf seconden na +Aaltjes vertrek, was ook Elsje verdwenen. + +"Dank je Willem, van avond niets," was het antwoord van den ouden +meester, nadat de jonkman hem den avondgroet was komen brengen, +met de vraag er bij: of er nog iets van zijn dienst was. + +"Zal ik morgen voorzingen?" vraagde de ondermeester weder. + +"Zoo de Heer wil, hoop ik het zelf te doen," antwoordde Schelting: +"Goeden nacht Willem, de groeten thuis," voegde hij er bij, en Willem +Tink wenschte ook een: "Wel te rusten!" en ging, om echter vóór dat +hij het schoolhuis verliet, nog even in de keuken te gluren. + +Eerst viel de klink der deur achter den ondermeester, en daarna achter +de werkvrouw dicht, welke laatste, behalve haar loon en boterham, nog +het prijsje van juffrouw Elsje met zich nam, dat ze heden bijzonder +vlug en bijzonder helder gewerkt had. + + + +"Schuift u niet naderbij vader?" zei Scheltings dochter, toen het +avondbrood met de koffie door haar was aangerecht, terwijl ze met +kinderlijke lieftalligheid haar hand op 's vaders grijzen schedel +drukte, en hem met hare zachte oogen vriendelijk aanzag. + +"Eet jij maar Elsje," antwoordde Schelting: "misschien zal ik +straks.... ik heb niet veel honger." + +"'t Is Zaterdag, we hebben versche stoet vader, u eet die zoo graag." + +"Een dun sneedje dan kindlief," hernam de oude: "als jij het maken +wilt." + +"Maar zie, het staat hier immers al voor u," sprak Elsje weder, +en schoof het bord, waarop het brood lag, naderbij. + +"Ha zoo, dat is goed," zei Schelting zonder evenwel naar het brood te +zien, en nadat hij nog eenige oogenblikken, zooals vroeger, strak voor +zich uit had gestaard, zag hij het meisje eensklaps aan en sprak weder: +"Elsje ik wil Zaterdags geen warme stoet meer hebben, en geen suiker +in de koffie ook, hoor je, het smaakt mij niet meer.... ik...." + +"Maar liefste vader," hernam het meisje: "u moet je oude gewoonten +niet laten varen. Zeg eens _waarom_ dan niet?" + +"Waarom.... waarom....," herhaalde de oude op een doffen toon: +"omdat...." maar ofschoon de goede man niet verder sprak, het meisje +bevroedde de reden wel, want vader wendde eensklaps het hoofd naar +de andere zij, en Elsje zag dat hij den zakdoek zoo haastig voor +de oogen drukte. Reeds bij ondervinding wist Elsje, dat in zulke +sombere oogenblikken woorden van liefde en troost slechts dienden om +den weemoed tot den hoogsten trap te voeren, en zwijgend zette zij +zich aan de tafel, en bladerde in den grooten bijbel die gereed lag, +omdat vader gewoon was er des avonds uit voor te lezen. + +"Wacht je met bidden?" vraagde de oude man eindelijk: "komaan dan +Elsje," en hij vouwde de handen en sloot de oogen, maar.... bad de +vader ditmaal werktuiglijk: "Schenk Uwen zegen over dit brood, o +Heere!" de dochter smeekte uit den grond haars harten om een anderen +zegen: om genezing der bittere zielesmart waaraan haar dierbare +vader leed. + +Elsje gebruikte haar avondbrood, ofschoon ze even gaarne niets had +genuttigd, en ook de vader nam nu en dan een bete van het weinige, +dat Elsje voor hem had neergezet, en dronk de koffie _met_ suiker, +zonder een woord te spreken. 't Was, toen Elsje eenigen tijd daarna +de kopjes en borden had omgewasschen, dat Schelting de hand naar +het bijbelboek uitstrekte, en het 26ste hoofdstuk van Mattheus' +Evangelie opsloeg, waarbij de bladwijzer lag. Op een eerbiedigen +toon, doch niet met de helderheid van stem waarmee hij in de school +zijne lessen gaf, las hij van het vreeselijk zielelijden, 't welk +Jezus had te dragen. Wat ook de denkbeelden mochten geweest zijn, +die den grijzen man onder die lezing vervulden, zeker is het dat +zijne stem hokte toen hij aan de woorden: "Doch niet gelijk ik wil, +maar gelijk Gij wilt!" gekomen was; en met een zenuwachtige wending +schoof hij het boek naar zijn dochter, terwijl hij iets mompelde van: +"Elsje jij moet maar lezen; mijne stem.... mijne oogen...." + +Nogmaals las het meisje diezelfde regels, bracht het hoofdstuk ten +einde; legde den bijbel op zijn gewone plaats, en daarna den dierbaren +man van ter zijde naderende, sloeg zij haar arm om zijn gebogen hals, +en fluisterde op teederen toon: + +"Wij hebben den Heere Jezus zoo vaak te zamen vertrouwende nagezegd: +"Onze Vader die in de hemelen zijt, Uw wil geschiede!" + +"Ja, dat behoort ook zoo lieve kind," zeide Schelting, terwijl hij +voor zich heen bleef staren. + +"En daarom moeten wij ook de kracht zoeken te vinden om in Gods +heiligen en wijzen wil te berusten; nietwaar lieve vader?" + +"Wel zeker mijn kind," hernam de oude man: "De wil des Eeuwigen moet +ons welbehagen zijn, vergeet dit nooit." + +"En met een blij gelaat behooren wij daarom onzen weg te betreden, +nietwaar vader, al vindt onze voet ook een pad met doornen bestrooid?" + +"Wij moeten het hoofd blijmoedig opwaarts heffen en +roemen.... in.... de barmhar....tigheden Gods!" sprak de oude weder, +maar bracht met moeite die laatste woorden uit, en liet het hoofd +nog dieper op de borst zinken. + +"En, mijn beste lieve vader heft ook _zijn_ hoofd blijmoedig opwaarts, +en roemt óók in de barmhartigheden van den Heer, dien hij als de +eeuwige bron van liefde aanbidt?" vraagde het meisje fluisterend. + +Een zenuwachtige schok deed het lichaam van den ouden man eenigszins +trillen; daarna sloeg hij den blik op het in dezen oogenblik werkelijk +"engelachtige" gelaat zijner dochter, en zeide: "Lief kind!" en drukte +een kus op haar helder voorhoofd, maar sloeg ook daarna opnieuw den +blik voor zich neer, en staarde nog somberder dan hij het zooeven +gedaan had. + +Elsje sprak niet meer; wischte in 't verborgen een traan weg; ontstak +een kaars; begaf zich in het slaapvertrek des ouden; sloeg er een +zorgvuldigen blik in het rond, en keerde daarna in de huiskamer terug +om er den vader, vóór dat zij zich naar haar slaapvertrekje begaf, +den nachtgroet te brengen. + +Nog maar kort bevond de oude meester zich alleen, toen ook hij +van zijne zitplaats verrees; met een eenigszins bevende hand zijne +blakerkaars ontstak, en, met een minder vasten tred dan dien waarmede +hij ons straks voorbijging, de kamer verliet, om alvorens zich ter +rust te begeven, de gewone huisronde te doen. + +Elsje had goed gezorgd; alles was behoorlijk gesloten. Zie, weder is +hij tot aan de deur der huiskamer genaderd; een oogenblik blijft hij +staan, wendt zich naar de deur van het pronkvertrek, opent die, en, +als vreest hij een bespiedenden blik, stapt hij met overhaasting, +doch in alle stilte die kamer binnen. + +Arme oude man! wat staat gij daar lang voor dat vrouwenportret, +'t welk gij maar zelden aanzaagt toen zij, wier beeltenis het geeft, +nog de trouwe gezellin van uw leven was. Toen vondt ge dat het "wel +_wat_ geleek," maar nu--nu herkent ge in dat povere kunststuk de +trekken uwer goede, trouwe, eenige gade, alsof zij zelve voor u stond. + +Arme oude man! wat hebt ge haar lief gehad; zij was het leven van uw +leven. Om haar bezit hebt gij als knaap gebeden; en den goeden God hebt +gij gedankt toen zij de _uwe_ mocht zijn. Voor haar hebt gij gezorgd +en gewerkt. In uren van moedersmarten hebt gij haar de hand gedrukt, +terwijl uw gansche denken één vurig gebed was. In uren van moederweelde +waart gij de verrukte vader, en al spraakt ge niet, toch laast ge +dan in elkanders oogen de woorden: "God heeft alles welgedaan." + +Arme grijsaard! wat staat gij daar droevig alleen, gij die het als +een onwaardeerbare gunst zoudt hebben aangenomen, gelijktijdig met +haar die gij zoo lief hadt, van het aardsche stof te worden ontbonden. + +Maar oude man! gij weet het immers, zij leeft gelukkig bij den Heer, +en gij zelf hebt immers uw leven aan uw Schepper gewijd, want, de +hope des wederziens aan gene zij van het donkere graf, woont met +kracht in uwe borst? + +En toch, diepe zuchten ontsnappen aan uw bevende lippen; en toch, +daar biggelen heete tranen langs de groeven van uw gelaat; oude +man! doe dat niet--ook ons maakt gij het harte week. Schep moed! schep +moed! snik toch zoo niet, maar zeg het den lijder van Golgotha na: +"Vader, Uw wil geschiede!"--Zie, 't is alsof die stem zijne ooren +treft; hij vouwt de handen; slaat de betraande oogen naar boven, +en wendt zich na eene kleine wijle van de beeltenis af, die hem nu +zoo onuitsprekelijk dierbaar is geworden. + +Maar in 't voorbijgaan, zie, daar werpt hij een blik op het vijftal +silhouetten. Weer blijft hij staan; die aanblik valt hem in deze +oogenblikken van weemoedsvolheid te zwaar; de grijsaard voelt zich +genoodzaakt om zich aan een stoel vast te klemmen. O! hij werd +zoo zwaar beproefd, zwaar; bitter zwaar! Van het tiental, hem door +God geschonken, behield hij er ééne. Ééne slechts, want de anderen +waren dood!--Dood, ja, want acht kinderen had hij naar den Godsakker +gebracht; en de negende? Ach, ook deze was dood. Ja, dood; maar niet +gestorven zooals de andere telgen, waarvan hij de laatsten met haar +die ze het leven schonk, in den tijd van twee jaren, voor het geweld +der vreeselijke ziekten die ook te G.... woedden, zag bezwijken. Neen, +hij was zedelijk gestorven, hij, de oudste der zonen, zijn trots, +zijn steun; schande had hij gebracht over het hoofd van zijn grijzen +vader. Ver over zeeën woonde hij als een misdadige balling, en ontweek +den ouden man, die zich uitputte om hetgeen zijn kind ontvreemdde, +te kunnen wedergeven. + +O voorzeker, gij hebt innig medelijden met dien ouden schoolmeester, en +beseft volkomen dat het hem zwaar valt om Gode te zwijgen, en geloovig +te zeggen: "Vader, Uw raad is de hoogste wijsheid, de hoogste liefde!" + +En hij kon geen rust vinden op zijn legerstede. Alleen, verlaten lag +hij daar in dat bedaagde ledikant; en starende in het nachtlichtje, +dat als vanouds op het tafeltje naast den toiletspiegel brandde, kwamen +hem de tooneelen uit vervlogen jaren gestadig met een verrassende +levendigheid voor den geest. Ze zat daar weer, de goede Sanne, met +het blozende wicht aan haar vollen boezem. De kleine, wel verzadigd, +legde ze behoedzaam in het manden wiegje, dat naast het ledikant +stond. Zachtkens op de teenen gaande, gluurde zij nog even in de +bedsteden om te zien, of wel de andere kinderen behoorlijk onder de +dekens lagen. Zij knielde naast hem neder, om God, na een dag van +zegen, te danken en rust voor den nacht te vragen.--En ook: Wakende +zat ze daar en wilde 't niet dat _hij_ zou opstaan, opdat _zij_ rust +zou nemen. De minste beweging van het kranke kind joeg haar op.--O, +wat was zij een trouwe, een goede moeder!! + +Deze, en nog zooveel andere beelden, hielden in bonte schakeering, +den grijsaard de oogen open; hij kon niet slapen, en mocht hij ook +somwijlen eens insluimeren, de felle smart die hem folterde schudde +hem telkens weer wakker, en tot tweemalen toe mompelde hij met een +gesmoorde stem: "Ik oude man, alleen! verlaten!" + +Nog was de morgen niet aangebroken, toen meester Schelting reeds de +legerstede verliet waar hij geen rust kon vinden, en weinige minuten +later insgelijks zijne woning, opdat de vrije lucht hem een verademing +zou schenken welke hij binnenshuis niet vinden kon. + +'t Was een buitengewone verschijning, meester vóór zonsopgang +al buiten zijn woning te zien. Arie Knobbel, de molenaar, die, +ondanks den roes waarin hij 's avonds als dood ligt--de gewoonte doet +veel--veeltijds in den nanacht weer opleeft, en dan het bed verlaat, +misschien dewijl de trouwe kommiezen iets tegen de morgenlucht hebben; +de molenaar--intieme vriend van Mr. Tink, den smid, wiens zoon de +G....sche jeugd helpt onderwijzen--Arie Knobbel was dien morgen weer +vroegtijdig op 't pad, en zag in het schemerdonker, hoe meester, +langzaam en strak voor zich uitziende, op het kerkhofhek toetrad, +maar zonder het hek te openen er voor bleef staan. + +'t Kon hem niet schelen, maar 't kwam hem toch zonderling voor; +en, onopgemerkt zijn weg vervolgende, prevelde hij: "De kerel is +gek! In het duister naar 'en ding kijken dat overdag ruim genoeg in +'t oog valt!" + +Dokter Saf keerde juist van een lijder terug--die met den dood op de +lippen, nog werd veroordeeld om een belangrijke dosis sal glauberi +met "een smaakje" te slikken--toen hij, gereed om den huissleutel in +het slot te steken, aan de rechterzij van zijn huis, bij het gezegde +kerkhofhek, insgelijks den ouden schoolmeester ontwaarde. + +"Al zoo vroeg op 't pad oude heer?" riep de dokter zóó hard en schel, +dat den treurenden grijsaard, die, geheel in zichzelven gekeerd, +geen menschelijk wezen in zijn nabijheid vermoedde, hevig ontsteld, +een kreet van verrassing ontsnapte. + +"Mijn vrouw heeft zoo'n zin om er óók een te weiden," riep Saf weder: +"Voor twee is er gras in overvloed; de uwe tolt van het vet." + +Evenmin als de lezer zal begrepen hebben dat Saf van het weiden eener +geit op het kerkhof sprak, [40] was Schelting terstond op de hoogte; +en in de meening dat vooral zijn vroege wandeling de verwondering van +Saf had opgemerkt, antwoordde hij met een door aandoeningen heesche +en bevende stem: "Ieder zoekt de rust dokter waar hij haar denkt +te vinden." + +"Wel zeker," lachte Saf: "Apropos van geiten, nietwaar?--Pas op den +morgendauw oude heer. Wat de geit betreft, daarover zal mijn vrouw +u zelve wel spreken," en zijn woning binnentredende prevelde hij: +"'t Gaat achteruit met den ouwe." + +'t Werd dag, en met het glanzende licht der zon daalde er ook weer +eenige rust in het gemoed van den grijsaard; hij keerde naar zijne +woning terug, en Elsje, die reeds eenige malen zonder antwoord te +bekomen op de deur van vaders slaapkamer had geklopt, en het eindelijk +gewaagd had om binnen te treden ten einde zekerheid aangaande dat +pijnlijke zwijgen te bekomen, stond juist bij de verlaten legerstede +in de bitterste ongerustheid, toen zij de voordeur hoorde openen, +en den man zag binnentreden, dien zij zoo innig liefhad. + +"Liefste vader!" riep Elsje met geestdrift terwijl ze den grijsaard +met een blos van verrukking te gemoet snelde: "God zij dank dat ik +u weerzie! Ik was zoo ontsteld, zoo bevreesd. Zeg, zeg, u bent toch +niet ziek, beste vader?" + +"Je weet maar al te goed lieve kind, wat je vader het harte brak," +antwoordde Schelting: "Gisteren was het immers juist een maand geleden +dat je onvergetelijke moeder van mijne zijde werd gerukt! Kind, ik heb +geen rust in den slaap mogen vinden, doch daar buiten, bij de plaats +waar het stof der dierbare bij dat van je vroeg ontslapene broeders +en zusters ligt, daar heeft de goede God mijn hart weer tot kalmte +willen stemmen, daar heeft je moeder mij met haar trouwhartige stem, +als toegefluisterd: "Vader, schep moed, wij zullen elkander spoedig +wedervinden, maar beur tot zoolang de grijze kruin; blijf zoolang als +God wil in den werkkring, dien Hij je gaf en waarin je thans nog je +vreugde vindt; doch, niet slechts dáár moet je troost en afleiding +zoeken, ook in de binnenkamer moet je vertrouwende en dankbaar het +goede herdenken dat wij er vonden, en, om hen, die bij God zijn, +haar niet vergeten.... die...." Maar--reeds lag de dochter in de armen +des grijzen vaders, en hij kuste haar teeder op haar lief gelaat, en, +bij al zijn leed, gevoelde hij zich in dien stond werkelijk gelukkig. + +Eenige uren later stond meester, voor de eerste maal na den dood zijner +vrouw, op het voorzangersbankje. De wapenborden hadden minder bekijks +dan de grijsaard. Was het onnatuurlijk dat zijne stem bij het voorlezen +uit den bijbel meer beefde dan zij zulks vroeger gedaan had? Was het +vreemd dat na het lezen der woorden: "Want de Heere kastijdt dengene +dien Hij liefheeft; ja gelijk een vader den zoon, in denwelken hij +een welbehagen heeft [41]," dat hij toen den zakdoek moest uithalen, +om daarna een geruimen tijd met den vinger te zoeken waar hij ergens +gebleven was? + +"De man is suf," fluisterde baas Tink, den ouden dooven burgemeester +toe, naast wien hij als wethouder der gemeente in een der hooge banken +gezeten was. + +"Wa.... blief?" vraagde de burgervader. + +"Dat meester geen slag van lezen meer heeft," hernam de smid iets +harder: "'t is akelig hakkelwerk, heel anders dan Willem, de vorige +Zondagen!" + +"Ja, ja, uw zoon kon ik beter verstaan," zei Tuinbloem, die uit de +laatste woorden, welke hij gehoord had, de bedoeling des wethouders +begreep, aangezien de smid, de keeren dat zijn zoon den kerkdienst voor +meester waarnam, hem telkens op de helderheid van des ondermeesters +stem had opmerkzaam gemaakt. + +"'t Is alles sukkelen!" fluisterde Tink weder: "de man is zoo ijselijk +malkoliek, dat Willem in school de grootste moeite heeft om den wagen +recht te houden." + +Van "wagens, en rechte houten" begreep de burgervader niet met al, +en daarom schudde hij eenige malen het hoofd en zei: "Wel! wel!" + +Arie Knobbel die, als lid van den raad, eene plaats naast zijn vriend +Tink had, gaf zijn buurman de verzekering dat Schelting des nachts als +een razende door het dorp liep. "Doe er je voordeel mee; dokter weet +er óók van," fluisterde hij bijna onhoorbaar, en, geen twee minuten +later galmden die beide mannen met monden als bakovens: + + + "De Heer toch slaat der menschen wegen ga, + En wendt alom het oog van zijn gena + Op zulken, die, oprecht en rein van zeden, + Met vasten gang het pad der deugd betreden; + God kent hun weg die eeuwig zal bestaan, + Maar 't heilloos spoor der boozen zal vergaan." + + +Reeds drie weken na het verhaalde, hield de gemeenteraad van G. zijn +gewone maandelijksche zitting. + +Op de convocatiebilletten, aan de respectieve leden gezonden, had onder +de werkzaamheden vermeld gestaan: "Voorstel van H. H. burgemeester +en wethouders nopens eene verbetering van het schoolonderwijs in +de gemeente." + +Wat zette Tink een vroom gelaat toen het bedoelde punt in discussie +gebracht, ook hém tot spreken noopte. + +"Men zou allicht denken dat ik er belang bij had," verklaarde hij, +schreeuwende, opdat vader Tuinbloem toch geen woord zou verliezen, +"en daarom wilde ik liefst buiten de zaak blijven. Maar," vervolgde +hij schouderophalende: "als ik spreken moet"--niemand had er hem toe +uitgenoodigd--"dan zou ik meer kunnen zeggen dan een van de heeren +die hier present zijn. 't Is immers mijn jongen, die den heelen dag +met hem op en neer gaat, en mij gedurig verzekert, dat Schelting de +kinderen een A voor een O leert aanzien, en honderden dingen meer, +zoodat de arme jongen 's avonds hoofdpijn heeft van de inspanning om, +wat meester krom maakt, weer recht te draaien. Ik heb medelijden +met den grijsaard, omdat hij zooveel heeft ondervonden--en daarom +moet, in geval van ontslag, de gemeente hem niet vergeten. Met 's +Heeren zegen gunde ik den ouden man nog zoo gaarne eenige jaren van +rust,"--die laatste woorden sprak Mr. Tink met een zeer bijzonder +luide stem--"maar iemand die telkens in slaap valt, en de kinderen +in plaats van goed, alles verkeerd onderwijst, hij mag--het is +mijn zedelijke overtuiging--niet langer met die schoone betrekking +bezwaard blijven. Ik zeg _bezwaard_ mijne heeren! want naar mijn +zedelijke overtuiging is den goeden meester dat slaafsche werk een +last geworden; terwijl de vlagen van ijlhoofdigheid welke hem--volgens +het loopend gerucht--vooral des nachts ten bedde uitjagen, en die +hem evenzeer in tegenwoordigheid der teedere jeugd konden overvallen, +zijn ontslag ook voor ons kroost meer dan noodzakelijk maken. Ik heb +mijn gevoelen, mijne heeren! maar wil er liefst niet van spreken; +de kieschheid verbiedt het, omdat Willem....!" en Tink haalde met +een vervaarlijke kieschheid nogmaals de schouders op. + +Twee der leden--vrije boeren--konden niet begrijpen dat er +noodzakelijkheid bestond om meester, "bij wien ze zelf nog geleerd +hadden," te bedanken en _een ander_ in zijne plaats te benoemen. + +_Niet_ dat ze het tegendeel wisten van 't geen de heeren, en de heer +wethouder gezegd hadden, daarvan niet; maar zie, als het pensioen uit +de gemeentekas moest, dat was scha voor de hand; ze wisten anders van +de zaak zoo niet af, en--fraaie conclusie des éénen, omdat ie geen +kinders meer op school had, kon 't hem ook niet schelen, en--waardig +besluit des anderen: het was hem "'t zelfde" en daarom zou hij in +stilte zijn knoopen eens tellen. + +De andere leden van den raad behoefden geen knoopen te tellen, ze +hadden dien éénen knoop gehoord, dat was voldoende. Ze waren vóór de +verbetering van 't onderwijs, dat is: vóór de rust van den goeden +meester: en, Hannis Van Boom, die op een plaatsje van Tink woonde, +fluisterde hem zachtjes in: "Als we uw Willem maar in de plaats +krijgen!" Doch de knoop zeide welwillend: "Ja Hannis, dát is een +zaak die de raad moet beslissen; maar," voegde hij er bij: "ápropos, +ik zal het weigeld van je koe op veertig stellen, het gras is duur, +maar, jij bent alleman niet." + +We noemden baas Tink een knoop, doch we denken ten zijnen opzichte +niet aan de dingen, die het vrije raadslid, om het vóór of tegen +wou tellen, maar aan de akelige dingen, die zoo vást zitten, dat men +ze zelfs met geen ijzeren priem kan losmaken, dingen die zoo vreemd +ineen zijn gewurmd, dat ze "kapot" moeten, zal er van den warwinkel +nog iets terecht komen. + +En met algemeene stemmen--op die van den teller na--werd er in de +raadszitting van dien dag besloten: dat de schoolmeester Schelting, +als ongeschikt voor het onderwijs der G.sche jeugd, eervol zou +ontslagen worden met dankzegging voor bewezen diensten, terwijl men +na de vereischte formaliteiten, zoo spoedig mogelijk tot de benoeming +van een geschikten en kundigen onderwijzer zou overgaan. De heeren, +die uitgenoodigd werden om den heer Schelting van het besluit des raads +"kieschheidshalve bij monde," voorloopig kennis te geven, waren Tink, +de wethouder, en Van Boom, lid van den gemeenteraad. + +De burgemeester-voorzitter had werk de oogen open te houden, en +geeuwde vervaarlijk toen hij den hamer liet vallen, ten teeken dat de +werkzaamheden volbracht waren, en de vergadering, zooals hij zeide: +vastgesteld, wij zeggen geëindigd was. + +"Als je soms druk in je werk bent, dan zal ik die commissie bij +Schelting alleen wel waarnemen," zei de smid tot zijn medeafgevaardigde +bij 't huiswaarts gaan. + +"As je blief, baas Tink," antwoordde Van Boom: "morgen moet ik met de +varkens naar stad, en elken dag ben ik de schaapskooplui te wachten: +men gaat dan al niet graag van 't erf af." + +"Atjuus," zei Tink, en schudde de hand van het raadslid; en het +raadslid zei ook: "Atjuus," en ging zijn weg.--Mr. Tink voegde zich +nu bij de vrije boeren, en, na een intiem gesprek over de schoonheid +hunner gewassen, landerijen en beesten, vraagde hij eindelijk: of ze +ook, zooals de andere raadsleden, op zijn zoon Willem, als Scheltings +opvolger, bij den schoolopziener wilden aangedrongen hebben, er +bijvoegende, dat _hij_ voor eene oproeping en een vergelijkend examen +was, maar dat er, indien al de heeren het wilden, ook wel dispensatie +van 't examen kon verzocht worden, met toestemming van den minister +van Binnenlandsche Zaken. + +Die "redenazie" was den vrijen boeren te geleerd af; 't was hun +onverschillig; als ze allemaal voor Willem Van Tink waren, waarom +zij dan ook niet!? + + + +De klok van twaalven had geslagen; de schooljeugd was huiswaarts +gekeerd om, na een paar uren van uitspanning, zich opnieuw in het +leerverblijf te vereenigen. + +De oude schoolmeester wreef zich de handen--ja waarlijk, en het was +in zoolang niet gebeurd--omdat hij van zijn taai geduld dezen morgen +een vrucht had geplukt, welke hij niet had gedacht dat ooit zou rijpen. + +De oude man was tevreden; en, gereed om zijn Elsje in de woonkamer te +gaan opzoeken, waar de warme koffie dampte, en de gestopte meerschuimer +gereed lag, trad de ondermeester hem tegemoet en zei glimlachend: + +"Dat was een toer meester, een heele toer met dien dommen stoffel; +ik heb uw geduld bewonderd. Wat ik ook zeggen wilde... O ja: meester +moest de complimenten van vader hebben en dat hij, als 't meester +schikte, om één uur eens bij hem zou komen." + +Scheltings gelaat betrok zichtbaar. + +Wáárom het betrok? + +Omdat een bezoek van Willems vader den ouden man nooit welkom kon +wezen. Daar bestond een treurige zaak tusschen hem en den smid, die +den eenmaal zoo oppassenden zoon betrof, den zoon, die schande over +het grijze vaderhoofd gebracht had. + +Reeds met een paar woorden gewaagden wij vroeger van den zedelijk +dooden Evert. In korte trekken zullen wij de oorzaak van dien +zedelijken dood schetsen, waar tevens uit blijken zal, dat een bezoek +van Willems vader den meester niet welkom kon zijn. + +'t Was nog geen twee jaar geleden dat Evert de hoop en de vreugde +zijner ouders was. Mocht Schelting ook niet zijn wensch hebben +verkregen om den eenig overgebleven zoon voor zijn eigen vak op +te leiden, hij beleefde toch vreugde aan den jongen, die, op dat +tijdstip reeds drie en dertig jaren oud, als meesterknecht bij Tink, +de ronde som van driehonderd zestig gulden 's jaars verdiende. + +Wat moest er gebeuren! + +Op zekeren morgen was Evert die bij Tink inwoonde, spoorloos +verdwenen. Tink verscheen aan het schoolhuis, en gaf in de hevigste +bewoordingen zijn hart lucht. + +"Bestolen! schandelijk bestolen!" riep hij uit: "Elfhonderd gulden +heeft de ondankbare mij ontfutseld. Zie hier," en hij toonde een van +onderen afgescheurd streepje papier, waar eigenhandig door Evert het +volgende op geschreven stond: + + +"Meester Tink! + + +Eenmaal hoop ik mijn schuld aan u af te doen; vervolg mij niet, +en mijn grijze ouders evenmin." + + +Wij zullen niet treden in de gewaarwordingen, die de ouders +vervulden. Geheimhouding! was een dringende bede; onderzoek doen! het +rassche besluit. En de oude man was toen in persoon op reis getogen +om den verloren zoon weer te vinden. Doch vruchteloos. Waarschijnlijk +was hij met de stoomboot naar Engeland, en vandaar, wie wist waarheen, +misschien wel naar Amerika getrokken. + +Wat er in het dorp gepraat werd, daarvan vernam de schoolmeester niets, +omdat hij een vasten stelregel had van nimmer naar "praatjes" te +luisteren; maar, dewijl hij op handslag de belofte van geheimhouding +ontvangen had, vertrouwde hij zich aan de rechtschapenheid des +beroofden, verzekerde wederkeerig niet te zullen rusten voordat hij de +schuld des zoons had afgedaan, en, al zou het hem ook zwaar vallen, +gaf hij, op de gezegde belofte van stilzwijgendheid, aan Tink een +schriftelijke schuldbekentenis van elfhonderd gulden, om die zoo +spoedig mogelijk, bij gedeelten, te voldoen. + +Ofschoon de tijd, en de droevige gebeurtenissen sedert dien stond, het +noodlottige voorval eenigermate op den achtergrond hadden geplaatst, +de oude man leed nog gestadig, wanneer de geringste omstandigheid of +het onschuldigste woord hem aan den jongen herinnerde, dien hij _niet_ +voor de zonde, maar wel voor den hemel had opgevoed; aan den zoon, +van wien hij in al dien tijd geen de minste tijding had bekomen, +voor wien hij het weinige dat hij spaarde, gewillig offerde, en voor +wien hij nog iederen dag aan God om vergeving smeekte. + +Was het te verwonderen dat Scheltings gelaat betrok toen hij vernam, +dat de man hem wenschte te spreken, die een zoo droevig geheim? met +hem deelde, en op wiens verlangen hij Willem als ondermeester had +aangenomen, ofschoon hij zich het liefst alleen te midden zijner +"schaapjes" bevond; de man eindelijk die nooit zijne woning betrad, +dan om een deel der droevige schuld in ontvangst te nemen? + +"Goed Willem, ik zal vader ontvangen," zei Schelting, en met een +gesmoorden zucht verliet hij het schoolverblijf. + +"Hoe gaat het, hoe gaat het oude vrind?" zei baas Tink met een +verbazende hartelijkheid, toen hij Scheltings woonvertrek was +binnengetreden: "Wij hebben elkander sinds een heelen tijd niet +gezien. Och, je hebt heel wat ondervonden sedert mijn laatste bezoek; +'t is treurig, 't is! treurig!! en, ik zou wel hier zijn gekomen voor +'t condoleeren, maar och, je kunt wel nagaan, drukke bezigheden, +maar anders.... ik condoleer je nog wel." + +"Dank je baas Tink," zei Schelting, maar kreeg voor de eerste maal +bij een bezoek van rouwbeklag, geen traan in zijn oogen. + +"Ja ja, jonge menschen kunnen sterven, maar oude menschen moeten +sterven!" hernam Tink,--wat wist hij dat goed!--"Ieder heeft zijn +tijd man, maar toch, aan jou had ik zoo graag nog heel lang je vrouw +gegund."--Wel vriendelijk!--"'t Was zoo'n goeje ziel."--Tink kende dan +toch onderscheid tusschen "kwaaje" en "goeje" zielen.--"Ze heeft zich +zeker in de laatste twee jaren, met al die ziekten en sterfgevallen +van je kinders, te weinig ontzien, en dan, oud zeer van je weet +wel.... van Evert; hé! hij laat nog niets van zich hooren?" + +"Niets," antwoordde Schelting somber. + +"Och man, wij moeten altijd den Heere zwijgen," troostte Tink: "en +roemen in Zijn wederbarelijke genade, die door het bloed Christi ons +gemoed reinigt van alle zonden." + +Fraaie vereeniging van woorden! maar Tink _noemde_ zich ook goed +orthodox--Schelting was een goede orthodoxe. + +Wij nemen de vrijheid hier nog in 't bijzonder te doen opmerken, dat de +edele meester Schelting ook tot de belijders der Drieéénheid--wellicht +zelfs der predestinatie behoorde. Daar zijn kwaden en goeden.... maar +eilieve zie verder. + + + +Wanneer de lezer 't ons ten goede houdt, dan zouden we, vóór dat wij +den smid opnieuw laten spreken, wel eens even _drie_ vragen willen +beantwoorden, die met gansche boekdeelen vol, maar ook met weinig +woorden kunnen toegelicht worden. + +Wat is een Katholiek? + +Wat is een Orthodoxe? + +Wat is een Liberaal? + +Nº. één is: een tot de algemeene Christelijke kerk behoorende. + +Nº. twee is: een rechtzinnige. + +Nº. drie is: een onbevooroordeelde. + +Hé, anders niets? + +Neen, anders niets. + +Maar.... + +'t Is waarlijk niets anders, maar.... wie kan het helpen dat dezelfde +rok zoowel den rechtschapene als den schurk past? + +Eilieve, zoudt gij een liberaal orthodoxe katholiek willen zijn? schrik +nooit voor een dier namen, maar, onderzoek of de naamdrager zijn naam +waardig is. + + + +'t Gelaat van baas Tink stond in een heilige! plooi toen hij die +laatste woorden uitte, en nog sterker groefden zich die plooien van +"dierbaarheid," toen hij den schoolmeester het volgende deed hooren: + +"Niet alleen ik, meester, maar de geheele gemeente voelt medelijden met +den verlaten staat, waarin gij na zooveel verliezen moet voortleven. Te +recht begrijpt zij dat kalmte en rust, het eenige is waarnaar gij +verlangen zult. Komt allen tot Mij die vermoeid en belast zijt en Ik +zal u ruste geven, zegt de Heere," vervolgde Tink, terwijl hij het +sprekendst bewijs van KROMZINNIGHEID leverde: "en daarom moet gij +tot _Hem_ gaan, die de Alpha en de Oméga is, en uwe ziel losmaken van +het stof der aarde, en.... weet je.... wat wou ik ook zeggen?" Tink +kuchte, en presenteerde meester een snuifje. + +Meester bedankte. Meester hield van geen snuif. De kinderen in school +moesten niet alleen lezen en schrijven, maar ook reinheid leeren, +en snuif!.... enfin, meester gebruikte ze niet. + +Baas Tink proviandeerde zijn dikken gevel, kuchte weer eenige malen +en hernam toen: "Ja vriend, de raad der gemeente heeft mij dan ook +uitgenoodigd om u.... in uw belang, weet je, tot bevordering der rust +op uw vergevorderden leeftijd...." Tink kuchte alweer; misschien dat +hem de snuif in de keel kwam: "een eervolle rust.... weet je.... aan +te bieden." + +De grijsaard, die den spreker onbeweeglijk had aangestaard, streek +zich met de vlakke hand over het gelaat, en zag toen het vertrek rond, +als wilde hij zich overtuigen dat het geen angstige droom was onder +welks invloed hij zich bevond. + +Baas Tink stond van zijne zitplaats op; plaatste zich vlak voor +den ouden man, en zijne hand vattende, hernam hij beslist, doch op +niettemin Christelijk liefhebbenden (?) toon: "De raad, oude vriend, +bedankt u voor de veeljarige diensten aan deze gemeente bewezen; +hij zal zich verheugen indien gij nog langen tijd van het pensioen +'t welk u uit de gemeentekas zal be...." + +"Maar.... maar.... wat....!" klonk het eensklaps akelig uit de +dichtgeknepen keel des ouden: en toen, toen werd dat eerwaardig gelaat +zoo akelig wit; toen sloeg hij weder de hand aan het voorhoofd; toen +beefde hij over al zijne leden; toen suisde het hem in de ooren, +en--terwijl de wethouder riep: "Wat deert u?" zonk de grijsaard, +die voor een nieuwe beproeving nog geenszins bestand was, machteloos +achterover in zijn leunstoel. + +De smid vond er iets akeligs in om iemand zoo bleek en zoo stijf te +zien liggen; dat had zooveel van een doode, en een doode.... bah! dat +was geen ding waar hij mee overweg kon. Met overhaasting verliet hij +daarom den bezwijmden grijsaard; riep in de gang luidkeels om hulp; +verzekerde aan het verschrikt toesnellende Elsje, dat hij niet wist +hoe haar vader op eens zoo ongesteld was geworden; dat hij alles had +aangewend om het raadsbesluit te keeren, en dat hij.... Maar Elsje +hoorde niet wat hij zeide, want reeds stond ze aan de zij des vaders; +drukte zijn slaphangende handen; ijlde daarna heen om water te halen, +waarmee zij de slapen en polsen des dierbaren bevochtigde, en smaakte +eindelijk het onwaardeerbare voorrecht dat ze den vader de oogleden +weer zag opheffen. + +Ja, hij sloeg de oogleden op, en hij zag zijn kind naast zich +staan; doch de slag hem daar straks, naast de nog vlijmende wonden, +toegebracht, had te pijnlijk getroffen. Verward waren de woorden welke +de oude man sprak; de arme! hij kon niet verhalen waardoor hij opnieuw +en zoo hevig gewond werd--Nog dien zelfden avond lag de grijsaard +met een heete koorts op zijn legerstede, en Elsje schreide bitter, +en Willem Tink, die even kwam kijken, wist niet te zeggen wat zijn +vader met meester verhandeld had; en Saf, de dokter, besloot na een +lang stilzwijgend en diepzinnig polsvoelen bij zich zelven, dat een +goede dosis sal glauberi "met een smaakje" hoogst noodzakelijk was +en heilzaam zou werken. + +_Ondanks_ het geweld der medicijnen herstelde meester Schelting, +doch zijn blik bleef somber, en slechts zelden sprak hij woorden, +van eenige beteekenis. Elsje stond hem trouw ter zijde en voorkwam +zijn geringste wenschen. Al had de zorgende dochter niet aanstonds +verstaan wat de oorzaak van de plotselinge ongesteldheid des vaders +was geweest, niet lang was zij daaromtrent in het onzekere gebleven, +want de werkvrouw vernam al spoedig het dorpsnieuwtje, dat meester +Schelting was "afgezet," en deelde het aan de dochter mede. + +Ja, zij begreep toen maar al te wel, dat het de smid was geweest, +die haar vader de Jobstijding gebracht had, en, leed de oude,--de +lievende dochter toonde hem wel meestentijds een vroolijk gelaat, +doch diep griefde ook haar de ondank en liefdeloosheid eener gemeente, +die den grijsaard zooveel verplicht was, en hem het eenige ontnam +waarin hij vergetelheid voor bittere smarten vond. + +"Ja," zeide zij op zekeren avond tot den ondermeester, die gedurende +Scheltings ziekte de school had waargenomen: "'t is toch onvergeeflijk +zooals men vader ter zij heeft geschoven, jij ondervindt nu zelfs +hoe noodig hij nog voor de kinderen is, 't was altijd stil wanneer +hij zich in hun midden bevond, terwijl tegenwoordig het gegons in +onze woonkamer te hooren is." + +"Ja," zei Willem, terwijl het rood hem op de wangen kwam: "zij waren +ook bang voor meester." + +"Bang!" herhaalde Elsje: "hoe kun je dat zeggen! Zou jij misschien +ook nog van meening zijn dat vader niet meer geschikt voor het +onderwijs is? Vroeger heb je dat wel gezegd maar, ik dacht dat +tegenwoordig.... Zeg Willem?" liet zij er niet zonder beteekenis op +volgen: "jij keurt immers de handelwijze van den raad evenmin goed +als je vader?" + +"Wel neen," antwoordde Willem: "ik vind het hoogst +onredelijk. Maar...." + +"Maar?" zeide Elsje. + +"Maar...." hakkelde Willem: "wat kunnen wij er aan doen?" + +Door de teederste liefde voor haren vader gedreven, ving Elsje nu +aan, om haren minnaar te bewegen haar in een voornemen behulpzaam te +zijn. Zij wilde den raad dringend verzoeken om op het genomen besluit +terug te komen; zij wilde in persoon naar elk der raadsleden gaan, +en--Willem zou haar vergezellen om openlijk te verklaren dat meester +Schelting tot op den laatsten dag van zijn onderwijs, de doorslaande +bewijzen zijner geschiktheid gegeven had. + +En Willem beloofde het, en beloofde zelfs voorloopig haar weg te +zullen bereiden, en gaf zijn woord dat het aan hem niet zou liggen, +maar--Elsje moest dan ook niet langer zoo "angstvallig" blijven, +hij had haar zoo teeder lief. Was haar vader geheel hersteld dan zou +hij terstond aanzoek om hare hand doen, doch Elsje moest ook nu eens +toonen dat ze veel van hem hield, en hem een fermen zoen daarop ten +pand geven. + +En Elsje kreeg wel een ijselijke kleur, en keek wel schuchter in +'t ronde, maar toch, zij stak Willem haar handje toe, en hij kwam +nader, en zij sloeg de oogen neder, en hij glimlachte, en zij--welnu, +zij deed wat Willem begeerde. + + + +Weinige dagen na het verhaalde heerschte er in den vooravond, binnen +de gelagkamer van _De vergulde Moriaan_ een bijzondere drukte. Buiten +was het koud, en de mannen die dronken en rookten, stonden of zaten +om de groote kachel. + +In weerwil dat meester Tink--zooals wij reeds vroeger aanmerkten--niet +onder de vrijgevigen kon geteld worden, scheen hij toch dien +avond de gastheer te zijn. Jenever en bier zijn goedkoop, en de +smid was al te gelukkig dan dat hij den bezoekers een dronk zou +hebben geweigerd. Gelukkig? Geen wonder: Dien zelfden dag was, als +plaatsvervanger van den ouden Schelting, zijn eenige zoon Willem tot +onderwijzer te G. benoemd geworden. + +De molenaar Knobbel stond op een stoel, en, een glas ten boorde +toe met jenever gevuld in de hand houdende, galmde hij met een +vervaarlijke stem: + +"En zouden we dan niet drinken mijne heeren, op de gezondheid van mijn +vriend, die niet alleen in plaats van versleten hoefijzers, nieuwe +legt, maar ook aan ons dorp voor een versleten schoolpruik"--algemeen +gelach!--"een nieuwen meester, en wel een van zijn eigen vleesch +teruggeeft! De gezondheid van Mr. Tink!!" en, in één teug ledigde +Knobbel zijn glas, en kwam, tot veler verbazing, behouden op den +vloer terug. + +Ook Willem, die heel wat handen gedrukt, en tevens--ofschoon met +weinig luste--den Schiedammer geproefd had, ook hij had gelachen +toen de dronkaard den ouden meester, een versleten schoolpruik +noemde, ook hij.... doch neen, wij willen zijn natuurlijk goed, maar +door verkeerde opvoeding en slechte voorbeelden misvormd karakter, +niet met een zwarte kool teekenen, maar zien en hooren hem slechts, +waar hij in den na-avond zijne beminde ten harent heeft opgezocht, +en, na haar niet zonder eenige aarzeling zijne benoeming te hebben +meegedeeld, verder toevoegt: + +"Wij hebben alles gedaan Elsje, wat in ons vermogen was om de zaak van +je vader te bepleiten, al ontbrak mij de gelegenheid om je in persoon +tot de leden van den raad te brengen, ik heb niet stil gezeten, en nu, +de benoeming heeft ons allen verrast." + +Elsje zeide niets, maar zag den spreker onafgebroken in de oogen, +die hij somwijlen nedersloeg. + +"Mijn voorspraak mocht niet baten," vervolgde Willem "doch nu, daar +mijne benoeming heeft plaats gehad, nu zou het toch een dwaasheid +wezen om die van de hand te wijzen, nietwaar Elsje?" + +Het meisje gaf geen antwoord. + +"'t Zou je vader niets baten," hernam Willem: "_kon_ ik in zijn +voordeel spreken dan was het iets anders; maar men zegt algemeen dat +meester Schelting suffende en niet meer geschikt voor het onderwijs +is." + +Elsje vreesde het ook, maar, had hem _iets_ ongeschikt gemaakt, +dan was het zeker de bittere tijding geweest. Zij dacht zulks, doch +zeide niets. + +"En zou de oude man geen vrede krijgen met het denkbeeld der rust, +wanneer hij ons beiden daardoor gelukkig ziet worden?" + +"Ons beiden?" vraagde Elsje, terwijl zij een beteekenisvollen blik +op den jongen wierp. + +"Ja mijn liefje, ons beiden, nietwaar?" vleide de jongeling, en wilde +de hand van meesters schoone Elsje vatten, doch op datzelfde oogenblik +trad het meisje een schrede terug, verhief zich met fierheid, en +sprak op een toon die van verontwaardiging trilde: "Ons beiden! neen +Willem, nooit! Geen geluk ten koste der laatste levensvreugde van +mijn beproefden braven vader. Ik ken je nu Willem. Je liefde, je +achting was veinzerij. Oneerlijke middelen ter bereiking van geluk +kunnen Gods zegen niet wegdragen. Hij vergeve het mij als ik je ten +onrechte beschuldig, maar in dit oogenblik ben ik overtuigd dat het +je streven was om je meester den voet te lichten, en Willem, zoo een +kan Elsje nimmer liefhebben en nimmer haar vertrouwen schenken." + +Toen het meisje die woorden gezegd had, was zij zoo wit als de boord +om haar fraaien hals. Willem wilde spreken, doch een blik, waarin +minachting in plaats van liefde te lezen was, sloot hem den mond. Op +de deur der school toetredende--waarin het gesprek gevoerd was--sloeg +Elsje reeds de hand aan de klink, toen Willem haar eensklaps ter zijde +sprong, en haar met den kreet: "Lieve Elsje!" bij den arm vattende, +tot staan wilde noodzaken. + +Doch neen, de woorden: "Ga, en dwing mij niet tot verachting!" troffen +hem sterker dan een slag in het aangezicht, en, geen poging meer +wagende, om haar tot blijven te bewegen, zag hij Elsje verdwijnen. + +Ook Willem toefde niet langer, maar keerde naar _De Moriaan_ terug, +en zat er met den molenaar en nog eenigen tot laat in den nacht, +en dronk een stout glas bier, maar hoorde telkens die woorden: +"Dwing mij niet tot verachting!" + + + +Door het kerkhof van de dorpsstraat gescheiden, en alzoo in een +schuine richting tegenover het dorp, ligt een kleine boerenhoeve. De +eigenares, die de boerenhoeve met haren zoon bewoont, heeft ten gerieve +van meester Schelting en zijne dochter, gaarne haar opkamertje en, +voor het meisje afzonderlijk, een zoldervertrekje afgestaan, omdat +de oude man nergens anders te recht kon, en, zij zelve de vertrekjes +toch niet van noode had. + +Reeds vijf maanden is het geleden dat Schelting er zijn intrek nam; +vijf maanden sedert den vreeselijken dag, waarop de stomme getuigen +van een zaligen echt, voor spotprijzen, niet zelden onder gelach, +aan den meestbiedende werden verkocht. + +O, wie gevoelt niet dat die dag voor den grijze een _vreeselijke_ dag +geweest is? Voorzeker, wie door opvoeding en beschaving een dieperen +blik in het leven slaat, en fijner gevoelt dan de minder ontwikkelde +en--over 't algemeen--meer grove gemoederen ten platten lande, hij +zou onmogelijk zijn tranen hebben bedwongen, wanneer hij den oude had +gadegeslagen terwijl de wieg, waarin ze allen hadden gesluimerd, bij +'t klinken van den onbarmhartigen hamerslag voor tien stuivers aan een +uitdrager werd gegund; toen dat toiletspiegeltje voor drie kwartjes een +kooper bekwam; toen het spinnewiel,--ja het spinnewiel!--door Aaltje, +bijgenaamd de gele bles, voor twee schellingen werd weggevoerd; +toen--maar neen, reeds genoeg, hij zou zich voor den grijsaard +geplaatst en gezegd hebben: "Waarom blijft ge hier, oude man? Kom, +ga den tuin eens met mij rond; 't is er wel koud, maar hier, hier is +het veel killer: kom?" En wellicht zou hij er in geslaagd zijn hem +van dat nare tooneel te verwijderen, zoo zijn pogen geen schipbreuk op +de sombere begeerte had geleden om te weten: waar.... alles.... toch +blijven zou? + +En was die verkooping dan niet vrijwillig? + +Ja, vrijwillig, geheel vrijwillig. O, wie herinnert zich niet hoe +hij zelf wel eens het een of ander _geheel vrijwillig_ heeft moeten +offeren? + +De man, die ons vóór zijne ontmoeting met den smid-wethouder, +ofschoon gebukt onder zijne beproevingen en ondanks zijn ouderdom +toch een goed denkbeeld van kracht en verstand gaf, wij vinden hem, +sedert dat droevige oogenblik, ontzettend verouderd weder.--Waar? + +Op de plaats die zijn lievelingsplek is geworden. + +Het kerkhof is door een smalle sloot omringd; de boomgaard, die aan +de hoeve behoort, grenst er tegen aan; Huibert, de zoon der eigenares, +heeft, om den ouden meester genoegen te geven, een plank over de sloot +gelegd--'t _mocht_ wel niet, maar 't was onschuldig en niemand had er +scha bij. Daarover ging de grijsaard gedurig den hof binnen, waarvan de +zoden hem eerlang zouden dekken; daar zat hij dan uren achtereen bij +de graven zijner geliefden, die hem dáárboven verbeidden, en dacht er +aan de onbestendigheid van aardsch geluk, en aan de noodzakelijkheid +der vorming hier beneden, voor den onverbreekbaren heilstaat in de +gewesten der eeuwigheid. + +Wij vinden den oude weder, op de plek die hij de zijne noemt, doch +in een uur dat vreemd zal schijnen aan hem, die niet weet dat het +sedert den laatsten tijd een manie van den grijsaard is geworden, +om slapelooze nachten met een bezoek aan die plaats te bekorten. De +koelte van den Meinacht doet den man niet huiveren, maar verkwikt +hem veeleer.--Wat doet hij? Zie, met gevouwen handen en den blik in +het ruim der starren, schijnt hij wel een gebed te stamelen. Zou het +ook een bede zijn om vrij te worden gemaakt van de enge banden des +stofs?--Nog een geruimen tijd bleef Schelting in het lichtruim staren, +en, had hij reeds vroeger verstaan dat het lijden door God gezonden, +de vorming voor eeuwig heil moet bewerken; had hij in dien vroegen +morgen, toen wij hem na een slapeloozen nacht voor de eerste maal +den akker der rust zagen naderen, meer vrede bekomen en kracht tot +berusting; had hij zich toen sterk gevoeld, om Gode te zwijgen, zich +verder aan Hem te vertrouwen, en voor zijn nuttigen werkkring alsook +voor zijn dierbaar kind te leven, nog was de strijd niet volstreden +om ook nú met kalmte het leed te dragen, dat door menschen over zijn +grijze kruin gebracht was. + +Eindelijk daalde zijn blik langs den hemelboog tot op de donkere massa, +waaruit de kerktoren zich als een zuil verhief, die de aarde nauwer +aan den hemel verbond. + +Daagde de morgenstond dáár? Neen, maar toch achter die donkere massa, +waarin de menschen met hun liefdeloosheid, eigenbelang, ondank, haat, +dronkenschap, ontucht, maar ook gewis met hun godsvrucht--ofschoon +in enge vormen--ouderliefde, menschenmin en zuivere beginselen te +slapen lagen, achter die donkere massa speelde een zachte gloed. De +oude man zag het, en kon den blik van dat vreemde verschijnsel niet +afwenden. Naarmate het licht sterker en grooter werd, was het den +grijsaard, als zag hij den hemel geopend: even drukte hij de hand +voor de oogen, doch daarna opnieuw in het licht starende, en steeds +dieper met het oog der verbeelding doordringende, ontwaarde hij in den +gloed der ontslotene hemelzalen, een kolom als van rook, die allengs +den vorm eener menschelijke gedaante bekwam. En ja, in helder wit +gewaad, stond daar zijn verjongde gade, en in de kleinere wolkjes +die haar omringden, ontwikkelden zich allengs de panden, die zij hem +schonk en waarmede God háár hereende, en ja.... zie.... de zoon, de +verlorene, ook hij was daar; op hem legde zij hare handen; en terwijl +een onbeschrijfelijk zalig gevoel het hart des ouden doortintelde, +riep hij luide: "God! zou het waarheid zijn!" + +Maar--terwijl hij nog tuurde, werd het tafereel eensklaps verduisterd; +'t werd donkerder dan het vóór die luchtverschijning geweest was. Zeer +spoedig echter daarop verscheen het licht feller in dezelfde richting, +en Schelting legde weder zijn hand voor de oogen, doch ook later +nogmaals zijn blik naar het licht wendende, sprak een stem der +werkelijkheid in zijn binnenste en.... hij rees plotseling overeind; +verliet, zoo snel zijn afnemende krachten het gedoogden, den akker +Gods; richtte zijn schreden naar dat gedeelte van het dorp waar +het licht al heller en heller blonk; hijgde naar zijn adem, maar +eindelijk.... nog eenige schreden.... en toen.... toen bonsde hij +met de grootste krachtsinspanning op de deur der smidse, en schelde +aan de belendende huizen, luide!.... luide!!.... luide!!.... terwijl +de stem van den "onnutten dienaar" krachtig de lucht deed weergalmen +van den noodkreet: "Brand! brand!!" + +Door onvoorzichtigheid van een der knechts was er in de smederij van +Mr. Tink brand ontstaan. De kerkklok had het tweede uur na middernacht +doen hooren. Alles was te bed, want nachtwachts hielden ze er te +G. niet op na, dat was te kostbaar!! en, van een torenwachter hadden +ze in de stad wel eens _hooren spreken_. Dewijl het vuur alreede +Tinks slaapvertrek had bereikt toen de oude Schelting zijn wekstem +deed hooren, zou de smid-wethouder gewis een prooi der vlammen zijn +geworden, zoo niet de grijsaard op het hem dierbare plekje vertoefd +en, uit zijne geestverrukking ontwakende, de noodzakelijkheid eener +snelle waarschuwing had ingezien. + +Dát was uw wraak, oude man. Uw wraak! Want ge wist maar al te wel wié u +de vreugd uwer laatste dagen, uw _thuis_ en uw werkkring ontnomen had. + +En met eigen hand heeft hij nog geholpen zooveel zulks in zijn +vermogen was; hij heeft in de rij gestaan om de emmers water te +overhandigen. Schijnbaar onvermoeid werkte de "onbruikbare", totdat +een vriendelijke stem achter hem, het: "Vader, kom nu toch mee!" deed +hooren, en Huibert hem dwong met Elsje huiswaarts te gaan. + +Ofschoon de gebouwen, aan de smederij grenzende, werden gered, en een +gedeelte van Tinks woning zelve gespaard bleef, zoo had de brand voor +den smid toch de noodlottigste gevolgen. Een brandende balk was hem +op het hoofd gevallen; en Saf, die in sal glauberi "met een smaakje," +voor zoo'n wonde weinig heil zag, was al drie dagen lang met azijn +en water, en bloedzuigers, en koppen bezig geweest, doch, wat hij ook +"_probeerde_" het wilde niet baten--de smid bleef er akelig aan toe. + +"Oude vriend!" ving de geneesheer met een verbazende deftigheid op +zekeren morgen aan, toen hij Scheltings kamertje was binnengetreden: +"de kunst schijnt op den ongelukkigen smid niets te vermogen, en +wel om de eenvoudige reden, dat er bij de krankheid des lichaams +eene _hyperthymie_, of ziekte des geestes schijnt te bestaan, +die de noodlottigste gevolgen kan na zich slepen. Oude vriend! in +hoeverre gij den lijder eenig leed kunt hebben berokkend staat mij +niet te beoordeelen, maar zóóveel is zeker, dat hij gedurig uw naam +in koortsige opgewondenheid noemt en dan ten bedde uit wil, zoodat +hij met de meeste moeite moet worden tegengehouden. Eilieve! als ge +iets met hem uitstaande hebt, ga dan, en maak de noodlottige zaak uit +de wereld. Ik stel er mij de beste resultaten van voor, wellicht dat +zoodoende het begeerde consult onnoodig zal worden." + +Met bevreemding zag Schelting den dokter aan, doch gaf zijne +toestemming, en bekwam daarop nog de verzekering, dat zijn geit, +die van Scheltings opvolger permissie voor het kerkhof had gekregen, +er uitzag.... als modder. + +Wij bevinden ons in een achtervertrek van _De Moriaan_, waar de smid in +den deerniswaardigsten toestand te bed ligt. Zie, de oude schoolmeester +treedt op de legerstede toe, en aan het meer dan gewoonlijk beven +zijner handen, en schudden van zijn hoofd--een zenuwachtig verschijnsel +der laatste maanden--is het duidelijk te bespeuren, dat het hem moeite +heeft gekost den lijder te naderen.--Maar hoor, daar klinkt van het +leger des grijsaards naam. Onwillekeurig huivert de oude. + +"Wat wil je baas Tink?" zegt hij zacht met een bevende stem. + +De lijder vermag zijne oogen niet tot den bezoeker op te slaan, maar +drukt de hand op het brandende hoofd, en slaakt een pijnlijken zucht. + +"Kan ik je.... van dienst zijn?" herneemt de oude: "God weet.... ik +doe het gaarne." + +Eenige woorden zonder samenhang die der brandende lippen ontsnappen, +getuigen van de verrassing des ongelukkigen, doch, terwijl Schelting +met de steeds trillende hand een glas water neemt, ten einde die +gloeiende lippen te verkoelen, roept Tink met een stem, die den oude +om hare schelheid zichtbaar doet ontstellen: "Verdoemd! Evert! Evert +Schelting!" + +De grijsaard is niet in staat het water aan de lippen des lijders +te brengen, het glas valt hem bijna uit de hand, en terwijl hij nog +sterker beeft, vraagt hij langzaam: + +"Zou je iets van Evert gehoord hebben?" + +Tink beantwoordt de vraag des vaders--die na het plotselinge +vertrek van zijn zoon geen tijding van hem bekwam--met de woorden; +"Genade! Evert.... onschuldig,.... spel," en, terwijl hij iets +later met een akelige kracht de handen tegen het geteisterde hoofd +drukt, ontsnappen de woorden bij lange tusschenpoozen aan zijne +lippen! "Hier.... branden.... ze,.... hier,.... die.... elf.... +honderd.... gul.... den...." waarna hij zonder zelfbewustzijn blijft +nederliggen. + +Hebt gij den blik waargenomen, dien de grijze op den ongelukkige +werpt, en ook dien, welken hij door het venster naar den blauwen +hemel zendt? Ja....?? O! dan grijpt gij met vuur zijne handen, dan +zegt ge: "Oude, edele, brave man, gij hebt uwe vijanden lief, oude, +godvruchtige, beproefde man, GIJ zijt rijp voor den hemel!" + + + +Kom mede, dáár, achter die hooge populieren en bezijden die grafterp, +die het lievelingsplekje van den ouden schoolmeester was. Daar ziet +ge een blauwe zerk. Toen gij er in den nacht den oude vondt, zaagt +ge niet wat zij te lezen gaf. Ziet ge wel, 't zijn dezelfde namen +die op de silhouettenplaat in de pronkkamer van het schoolhuis te +lezen waren. Een heele rij, en van ALLEN leest ge het: GEBOREN, +maar ook het: GESTORVEN. Den negenden naam, dien ge hier leest, +vondt ge niet op die prent, en den tiende evenmin: _Sabina +Schelting-Haller_, geboren.... gestorven.... _Evert Schelting +Senr_. geboren.... gestorven.... + +Zie, daar ligt het stof verzameld van den grijzen vader met zijn +gade en kinderen, geestelijk zijn zij daarboven één.--Met zijne +kinderen? En was het geen tiental dat in de wieg had geslapen? En +Evert en Elsje?--Inderdaad hunne namen ontbreken; en Elsje, de +trouwe dochter, zij leeft nog om NA 's vaders dood, zijn lof te +hooren verkondigen, zij leeft nog om rozen te strooien op de zerk, +waaronder zooveel dierbaars begraven ligt, zij leeft om eerlang Huibert +gelukkig te maken, die mèt haar, den zegen des stervenden grijsaards +bekwam! Zij leeft om te weenen bij het stof, maar op aarde reeds één +te zijn in den geest met hare ontslapenen, zoo als Jezus verklaarde +één te wezen met God. + +En Evert, neen, hij rust daar niet. 't Was voor den grijzen vader, +uit de afgebrokene woorden van zijn stervenden vijand, reeds duidelijk +geworden 't geen voor den novellen-lezer een geheimzinnige zaak is +gebleven. Welnu: Ook op de dorpen, ja! in eenvoudige dorpsherbergen, +wordt somwijlen gespeeld, zwaar gespeeld--valsch gespeeld! De +schijnvrome Tink heeft meesters Evert--zijn oppassenden knecht,--eene +som van elfhonderd gulden door valsche kunstgrepen doen schuldig +worden. De angst heeft den jongeling bekropen; met achterlating van het +vroeger vermelde briefje is hij ontvlucht. De schaamte over zulk een +belangrijke speelschuld heeft hem weerhouden om tot de godvruchtige +ouders te gaan. Met het weinig lichtgevende briefje gewapend, heeft +Tink zijn slachtoffer als een schaamteloozen dief kunnen brandmerken, +het onrechtvaardig verworven geld van den ouden meester willen eischen, +en zoo diens tijdelijke welvaart verminderd--maar erger nog--zijn +zielelijden durven vergrooten. + +Dat Evert ook later niets van zich deed hooren, het versterkt ons in +'t vermoeden: dat in de begoocheling van het vuur en de rookwolken der +brandende smidswoning--welke Schelting op het kerkhof aanschouwde--een +profetie, ten opzichte van den ongelukkigen zoon, lag opgesloten, +waarvan de vader weldra de vervulling zou aanschouwen. + +Is hij gestorven in den vreemde? + +Dan zeker met de bede: "Heere, schenk mij vergiffenis!" + +'t Zal nu duidelijk wezen. + +En de titel? vraagt gij. Het einde....? + +Wilt ge nog een blik werpen op die zerk daar bij de hooge +populieren? Lees dan nogmaals achter al die namen: GEBOREN.... maar +ook: GESTORVEN.... + +Gestorven! 't zal ook ZEKER eenmaal van ONS gezegd worden. Eilieve, +huiver toch niet, gij die in uw zachten voltaire of prettigen wipstoel +met dit boekske in handen zit. Gestorven, dat is het einde niet, al +neemt alles wat de wereld geluk noemt--als bij den ouden Schelting--een +einde; al roept de dood: Haast u, het einde is daar! Hij die den +menschen deed zooals hij zelf wenscht gedaan te zijn, hij die God +beminde bovenal en den naaste--zelfs den vijand,--liefhad en vergaf, +hij zal gelukkig, ja zalig worden ZONDER EINDE. + + + + + + +RITTERS HANS. + + +"Hans, kijk voor je, of denk je misschien dat Toon, omdat ie z'n +been brak, geen honger kan hebben? Zeg, gun je 't me niet? Kom, hou +je lange gezicht maar thuis, je moest je wat schamen.--Och! Hans, +wat gaap je. Bah! wat scheelt me zoo'n kruimel. Hier! hierrr dan, +domoor!! Hierrr! Stil, wou je m'n vingers er bij?--Zoo, ouwe rakkert, +dat doet je weer goed, hé? Ja, je kunt nog van geluk spreken, schrale +lummel; 't is waar, 'en halve kost, maar 'en leven zoo lui as 'en +Oostersche prins; en ik.... en ik dan met m'n geradbraakte ribbenkast +en gebroken been! 'k Wil dadelijk ruilen, ja zelfs al moest _ik_ +aan 't lijntje. Zie zoo," vervolgt de spreker, terwijl hij smakkend +den laatsten brok van 't roggebrood, waarvan Hans weder verreweg het +grootste deel had bekomen, vermaalt: "nou kun je tot morgen den mond +afvegen. Kon jij me maar helpen! Ik wed, je dee 't. Och, wat kijk +je weer goejig; omdat ik zoo dikwijls je rauwe borst met olie heb +ingesmeerd, hé?--Wel zeker, pluis jij die stoelbiezen maar op; de +rijke lui zouden zeggen, voor 'en nadissertje. Zie, ezel! zoo moest +ie wel vallen; wacht!" en de man vat een gebroken schippersboom, +die naast hem tegen den wand staat en aan welks einde een ijzeren +hoek zit; haakt er mede naar den gevallen, schier matloozen stoel, +en brengt alzoo het nagerecht meer nabij den hongerige met het lange +gezicht en den uitgerekten hals. + +Er volgen eenige oogenblikken van stilte, door niets afgebroken dan +door het geknabbel van Hans, die zijn zwak gebit op de vermolmde +stoelleuning en sporten beproeft. + +Toon schijnt zich met de pogingen van Hans te vermaken, althans gedurig +zien wij hem den haak in het telkens omvallende dessert slaan, ten +einde het opnieuw onder zijn bereik te brengen. + +Met een zucht betuigt de man eindelijk, dat het donker wordt; en, +dat zijn "ribbenkast," die een pijnlijke bewerking scheen ondergaan +te hebben, of wel het lijdende been hem zeer doet, getuigen de weinig +opwekkelijke geluiden die, naarmate de duisternis al dieper daalt, +ook menigvuldiger worden. + +Hans schijnt te slapen. Hij knabbelt niet meer, en zegt--niets. + +"'t Wordt laat, zou Grietje mij vergeten?" zegt Toon weer overluid, +misschien in de hoop dat Hans zal ontwaken om in zijn onrust te +deelen. Maar Hans blijft stil en zegt--niets. + +"Ha!" herneemt de man na een pauze van weinige minuten: "ik hoor +een voetstap," en nauwelijks heeft hij die woorden geuit of de deur +wordt van buiten geopend, en met een lantaarn in de hand treedt een +meisje van ongeveer zestien jaren het verblijf binnen, dat we thans +meer nauwkeurig kunnen opnemen. + +Lezer, gij hebt al veel gezien: rijk gemeubileerde salons; vorstelijke +zalen, zalen, waarin de weelde aan 't pruilen raakte dewijl ze er +niets meer te doen vond; en, zoo ge ze niet met uwe oogen gezien hebt, +dan kent ge ze toch omdat ge lid zijt van uw leesgezelschap. Ja, +gij hebt veel gezien; hutten ook, hutten van steen, hutten van leem, +hutten van stroo, hutten van plaggen, _met_ en _zonder_ schoorsteenen, +_met_ en _zonder_ steenen vloeren, hutten tot zelfs onder den grond. Ge +hebt ze betreden, zij het ook aan de hand van een beroemd auteur, +en gij hebt gehuiverd op het denkbeeld dat in _zulke_ dingen naar +echtheil wordt gejaagd, dat er kindertjes worden geboren, soms meer +dan een dozijn, en 't eenige wat u bevredigen kon was de gedachte: +dat "vriend Hein" er toch óók zijn visites brengt. + +Lezer! gij hebt veel gezien, maar iets als 't geen wij u gaan +voorstellen, zaagt ge van binnen nooit, wij zijn er zeker van. + +Het verblijf, waarin de lantaarn die het meisje meebracht een +geheimzinnig licht werpt, is een ruimte van ongeveer tien voet lang +en acht voet breed, en zeker moet gij alvorens binnen te treden uw +hoed afzetten, wilt ge, zonder dien aan het deksel van dit vertrek +te beschadigen er recht in overeind staan. Wij zeiden: het deksel, +want ja, de planken wanden, die de onmiskenbaarste sporen dragen +van hun veeljarige diensten te water, zoowel door de ovale lijnen +die ze beschrijven, als door de ontelbare spijkergaten, welke zooveel +mogelijk met klei of veelsoortige propjes zijn dichtgewerkt, die wanden +dragen tot dak,--in vereeniging met een paar palen welke midden in +het vertrek staan--twee broeikastramen waaraan de ruiten ontbreken, +al mag er ook een scherf in enkele hoeken zijn achtergebleven. Dit +raamdak, eenige duimen buiten den wand uitstekende, is in het midden +aan de palen stevig vastgebonden, terwijl het in de zijwanden met +spijkers en touw werd bevestigd, doch, voorzeker zou het al zeer +weinig aan zijn doel hebben beantwoord, indien het niet hier met een +stuk zeildoek en ginds met eenige oude planken of enkele pannen ware +bedekt geweest. De groote bouwmeesteres Natuur heeft er haar adem +over heen laten gaan; en thans ligt daarbuiten over het geheel een +grauwachtig waas verspreid.... adres aan kerkmuren en oude schuttingen. + +Onwillekeurig zijn we buiten de woning gekomen, en met een vluchtigen +blik ontwaren wij, in weerwil van de heerschende duisternis, dat de +hut, die we zoo aanstonds weer binnengaan, op slechts geringen afstand +van eenige huizen is gelegen, waarbij de wip van een ophaalbrug een +zonderlinge vertooning tegen de lucht maakt, en ontwaren dat de hut +aan de achterzijde door het lies wordt gestreeld 't welk een breede +trekvaart--misschien wel een kleine rivier omzoomt, terwijl langs de +voorzijde een smal zandpad, door stompwilgen overschaduwd, naar de +huizen met de ophaalbrug voert. + +'t Is toch eene deur die wij ontsloten om den toegang te verkrijgen; +eene deur, al vervingen ook leeren lapjes de hengels, en al moet zij +veeleer worden ter zij gezet, dan dat zij door een zachte drukking +openvalt. Ge hebt het gezien hoe wij--met de geheime sluiting +bekend,--een prop vodden bezijden de deur uit den wandspleet drongen, +en den arm door de verkregene opening staken ten einde den grendel, +die zich aan de binnenzijde bevindt, te verschuiven. + +Vreemde huishouding die uw opmerkzame blikken treft! Een plank +in den hoek ter rechterzijde, op klossen tegen den wand bevestigd, +draagt het voornaamste huisraad, waarvan, behalve eenige onherkenbare +voorwerpen, een zwartachtig blikken koffieketeltje, een geborsten +kommetje, een wateremmer, een paar groene flesschen en een klein +bijbeltje de hoofdartikelen uitmaken. Ter zijde van het raam--zoo +ge het ding, waarin zich twee jammerlijk verweerde glasruiten te +midden van een aantal opgeplakte koffie- en tabakszakjes bevinden, +een raam wilt noemen--ligt een voorwerp, dat veel overeenkomst met een +oud vensterluik heeft, op een paar lage schragen om de functies van +tafel te verrichten. In den hoek ter linkerzijde brengen een zestal +latjes het deksel met den wand in verbinding, en komen wij te meer +op het denkbeeld dat het gezegde toestel een ruif moet verbeelden, +dewijl zeer in de hoogte nog eenige spichtige hooihalmen al treurende +nederhangen. Zie, aan een der beide palen, die het dekseldak schragen, +hangen haam, jaagkussen, oorshout en lijn eendrachtig bijeen, terwijl +de haak der tweede paal een kleine lantaarn draagt, benevens een +wilgenhout met een eindje gevlochten touw er aan 't welk, alzoo +vereenigd, den naam van zweep ontving. + +En thans den blik naar beneden; 't is een soort van krib of houten bak, +waarin de man ligt, dien wij 't woord tot Hans hoorden voeren. Van het +beddegoed, 't welk een bruin geelachtige kleur heeft--men herinnere +zich wat de geschiedschrijvers aangaande de Spaansche Prinses Isabella, +tijdens het beleg van Ostende in 1601, hebben opgeteekend,--van dat +beddegoed met een rosbruin wollen deken willen we verder niet gewagen, +terwijl gij ons, na een onderzoekenden blik, haastig de vrijheid +schenkt om niet aan te wijzen, wat hier en daar onmiddellijk met +den aarden vloer in aanraking komt. _Onmiddellijk_, want Hans, van +wien we wel degelijk notitie nemen, heeft ook een leger dat, enfin, +dat voor eenige weken versch stroo is geweest. + +Hans ligt voor de legerstee van zijn meester, en terwijl het lange +gezicht van den eerste op den rand der kribbe rust, glijdt de hand van +den laatste, heen en weer over den mageren hals van zijn ouden vriend. + +Toon Ritter, bijgenaamd "de witte," is sedert een tijdsverloop +van circa vier en twintig jaren schuitenjager aan het Stichtsche +vaarstation, in welks nabijheid zich de beschrevene hut bevindt. Voor +zeker is hij zijn bijnaam aan de grijze haren en den grijzen baard +verschuldigd, die, vooral in dit oogenblik, zeer verward zijn +hoofd en kaken omgeven. Al vindt ge u bij een eerste beschouwing +onaangenaam getroffen, toch zult gij ons toestemmen, dat er iets +goedigs op dat ruige en morsige gelaat te lezen is. Ja, uit zijn oogen +stralen vriendschap en liefde, vriendschap en liefde voor den oude, +die aan zijn zijde ligt; voor het magere, akelig magere jaagpaard, +'t welk hij ruim zes en twintig jaren het zijne noemde. + +Overdreven! + +Klinkt zóó een hoofdschuddend intermezzo? + +Wij verheugen ons, waarde lezer, dat ge twijfelt, 't is een bewijs, +dat gij nooit zaagt 't geen wij u voorstelden, maar we verzekeren u, +dat die hut naar 't leven werd geteekend. + +"Waarlijk, ik dacht Grietje, dat je me vergeten hadt," zei Toon, +terwijl hij nog steeds zijn hand over den hals van zijn vriend liet +gaan: "'t wordt hier binnen zoo donker, en als ik niets zien kan, +dan verveel ik me, hé?" + +"Ja, 't moet een schrikkelijk vervelend leven zijn," sprak Grietje: +"En altijd te bed, met dit warme weer; 't is hier om te stikken!" + +"Zoo," zei Toon: "daar voel ik geen zier van; 't is me vrij +onverschillig of 't warm of koud is. Als je 't benauwd vindt smijt +dan de deur maar wat open," liet hij er op volgen, ziende dat het +meisje zich met haar voorschoot het zweet van het aangezicht wischte. + +Grietje maakte terstond van het aanbod gebruik, en verhaalde toen, +dat ze wel eerder zou gekomen zijn, indien hare moeder niet zoo laat +op _Water-zicht_ was gebleven, waar morgen alles schoon moest zijn, +omdat de vreemde lui uit stad er overmorgen zouden aankomen. + +"Zoo," zei Toon: "'t spijt me, dat er weer volk op dat huis komt; +ze moesten al die kasteelen en weelderigheden den nek maar breken; +'t steekt 'en armen jager de oogen uit als hij al die luilekkerheden +dagelijks voorbijkomt en zijn tong met een schraal stuk brood mag +smeren." + +"Hoe gaat het je anders?" hervatte Grietje, zonder de philosophie +van den jager te beantwoorden, terwijl ze den emmer van de plank nam. + +"De Meester het 'm degelijk gezet, en als alles zoo blijft, dan +zal ie met Gods hulp wel gauw weer bruikbaar wezen; maar weet je, +m'n ribbenkast, hé?" + +"Ja, wacht, de levertraan!" bedacht zich het meisje, en haalde een +halve wijnflesch uit haar zak te voorschijn, op welk gezicht de man in +een schaterend lachen uitbarstte, zoodat Hans er van wakker schrikte. + +"Waarachtig! waarachtig!!" riep Ritter: "Je bent een goed schepsel, +ha! ha! Wáár drommel heb je dat opgesnord? Maar zie je, m'n kind," +vervolgde hij, nog gedurig lachende: "die liflafjes zijn voor mijn +ribbenkast _nul_. Levertraan!! bah! da's kost voor de kinderen. 'k Weet +nog wel dat Hans.... Maar hé, waar reutel ik van," viel hij zich zelf +in de rede, en prevelde op een geheel anderen toon: "Ben je verdoemd, +dan is het _dáárom_!" + +Grietje begreep niet waarom Toon eerst om de levertraan had gelachen, +en terstond daarop om Hans, dien hij zonder ophouden den mageren hals +streelde, zoo somber en vreemd was geworden. + +"Maar Toon," hernam het meisje: "nu _ik_ mijn best heb gedaan om je +den heilzamen drank te bezorgen, nu kun _jij_ de moeite wel nemen ze te +gebruiken!" en het fleschje den man toereikende, die het werktuiglijk +aannam, vatte zij opnieuw den emmer, terwijl zij met de woorden: +"Hans zal wel dorst hebben," het huisje verliet. + +Of Toon er spijt van had, dat hij heeft gelachen om een geneesmiddel, +waarvan Grietje wel eens gehoord had, dat het verlorene krachten +terugschonk, doch waarvan hij in _zijn_ toestand eer een nadeelige +uitwerking verwachtte, of, dat er iets anders bestond, 't welk zijn +geest kwam kwellen....? Althans, hij staarde in het flikkerende +kaarsje, 't welk in de lantaarn brandde, en terwijl hij met de +linkerhand het fleschje omvatte, krauwde hij met de rechter het paard +zachtkens achter de ooren, waarna diens hoofdrekken duidelijk bewees, +dat het hem goed deed. + +Nog maar weinige minuten heeft de man zoo gezeten, toen hij zichtbaar +zijn gehoor scherpt, dewijl een vreemd geluid zijne ooren treft. Hij +luistert.... en ja, duidelijk hoort hij nu met een klagende stem +zijn naam noemen. Hoor! alweder, doch luider! Geen windje beweegt +de bladeren en toch ... het lies schuurt tegen de achterzijde der +hut alsof het sterk wordt bewogen. Hoor, nogmaals klinkt een angstige +kreet, en Toon, zich ontsteld opheffende, roept met een krachtige stem: +"Grietje! Grietje!!! wat is er?" + +Geen antwoord, alles is stil; zelfs het lies wordt niet meer bewogen. + +Een oogenblik schijnt Ritter besluiteloos; hij ziet vóór, naast en +achter zich, alsof hij iets zoekt, dat hulp kan verschaffen; doch een +enkele blik op het fleschje, dat tastbare teeken der hulpvaardigste +goedheid, doet zijn aarzeling enden; eensklaps vat hij den boomstok, +richt zich met diens behulp geheel overeind; werpt de beenen--ook dat, +'t welk niet bewogen mag worden--buiten het leger: bromt iets om een +pijnlijke gewaarwording te onderdrukken, en verlaat strompelend doch +met haast zijne woning. + +De duisternis belet ons Ritters bewegingen gade te slaan. Wij hooren +hem nogmaals het meisje bij haar naam roepen; vernemen--zoo wij +ons niet bedriegen--een klagend gesteen; hooren het water plassen, +borrelen en tegen den oever kletsen, terwijl het lies, opnieuw bewogen, +een treurig en zuchtend geluid schijnt te geven. + + + +Twee dagen na ons bezoek in de hut van Toon Ritter, heerschte er op +den huize _Water-zicht_ een groote drukte. Een rijtuig, dat voor +weinige minuten het ijzeren hek was binnengereden, had de nieuwe +bewoners ter plaatse hunner bestemming gebracht. + +Twee vrouwelijke dienstboden benevens een knecht die, vroeger +reeds aangekomen, naar hartelust den baas hadden gespeeld, trokken +suikergezichten. Leentje de oudste, was onbedaarlijk om mijnheer en +mevrouw en de juffrouw aan te toonen, hoe ze _dit_ hier en _dat_ +daar, en ziet u, ginder de "eetisjeere" en achter de "kouseuse", +geplaatst had; onbedaarlijk om te verhalen, hoe ze Krisje, haar +keukenkameraad, maar haastig aan den pot had gezet, omdat mijnheer +en mevrouw en de juffrouw wel honger zouden hebben, terwijl ze er +in éénen adem--ofschoon zachter tot mevrouw--bijvoegde: "Weet u, +vermisel, spersjes, kalfsg'hakt, doppertjes, kropsla en nog ies," +welk laatste,--men kon het aan 't geheimzinnig knippen, van haar +linkeroog bespeuren,--een verrassing moest wezen. + +Leendert de knecht, draafde de gang door, de trappen op, de trappen +af, naar de keuken, naar de plaats, en dan weder van voren af aan, +altijd met iets in handen, zoodat mevrouw er mede te doen kreeg, +en Leendert beval, zich niet zoo vreeselijk te vermoeien; maar, +o, hé, daar wist Leendert niet van: hij had in die dagen vooruit, +wel anders geslaafd, en 't meeste wat hem speet was, dat mijnheer en +mevrouw den boel--buiten de schuld van hem en de meisies--tóch niet +in 't fatsoen zouden vinden, omdat die _werkvrouw_ zoo nalatig was +gebleven en hem en de meisies voor alles alleen had laten zitten. + +'t Sprak vanzelf dat mevrouw, toen haar echtgenoot zich had verwijderd, +ten einde zich na een vervelende reis eenige oogenblikken in den +fraaien aanleg te verpoozen, haar gedienstige de vraag deed, wat de +oorzaak van het terugblijven der werkvrouw geweest was. + +"Och, dat slag van menschen heeft altijd zooveel uitvluchten," +sprak Leentje: "dan dit en dan dat, en gisteren bleef ze weg omdat, +een kind dat in 't water viel, er heel slecht aan toe was. En, of ik +al liet weten," vervolgde de trouwe dienstbode: "dat mevrouw zeer +ontevreden zou zijn wanneer ze niet kwam, ze bedankte er voor en, +liet mevrouws werk in den steek." + +"Maar hemel, is dat niet natuurlijk," antwoordde de dame zichtbaar +bewogen: "Een moeder die haar kind wil verzorgen.... mij dunkt....!" + +"Nietwaar mevrouw!" hernam Leentje hoofdknikkend: "Dat zei ik +terstond. Maar Krisje en Leendert, o hé!" en zij trok den neus op, +als wilde ze zeggen: die denken er anders over. + +Wij laten de dames, begeleid door de voortreffelijke werkmeid, de +ronde door het fraaie gebouw doen, 't welk schoon zou wezen, maar nog +bitter vuil was, en op orde zou zijn, terwijl alleen de kamer waar de +entrée had plaats gehad, er iets naar geleek. Wij laten mijnheer zijn +wandeling door den aanleg maken, en verwonderen ons niet indien hij +straks, wel verfrischt maar weinig tevreden, zal huiswaarts keeren, +dewijl hij een vijand van onkruid en nalatigheid is; om zoo kort +mogelijk te verhalen wat ons van de nieuwe bewoners van _Water-zicht_ +bekend is. + +De Heer Brolet, ongeveer zestig jaren oud, is een man van een deftig +voorkomen. Zijne gelaatstrekken hebben iets edels, en zijne manieren +getuigen dat hij in de groote wereld te huis is. + +Geen wonder: sedert een reeks van jaren maakte hij deel uit van +het belangrijke lichaam, dat ons koninkrijk bij het buitenland +vertegenwoordigt. Om het gebonden en gekunstelde hofleven +voor het vrije landleven, waarnaar hij zoolang reeds gehaakt +had, te kunnen verruilen, werd hij op zijn verzoek onlangs uit +Frankrijk teruggeroepen! Was zijn gelaat edel, zijn inborst was +het evenzeer. Liefde voor zijn vaderland, liefde voor waarheid en +recht kenmerkten zijne daden, terwijl innige trouw hem aan zijne +gade verbond, en de teederste liefde voor zijne dochter uit zijn +geringste woorden sprak. En toch, toch ontbreekt de edelste parel +in de kroon, die wij den man op de grijze haren drukten, de parel +van den Godsdienst. Ja, hij bewonderde de werken der schepping, +maar den Schepper kende hij niet. Stof was alles, tot stof zou alles +wederkeeren. De bijbel was het boek, waarin de schoonste moraal werd +opgeteekend. Die moraal te prediken was de edelste zaak, zij steunde +het recht, breidelde de hartstochten en bewerkte een onmiskenbaren +innerlijken vrede. Kunstig samengesteld bevatte die bijbel een +schoone idylle: van het zalig herleven na den dood, dien spoorslag +voor den zinnelijken, eenvoudigen mensch; die rustaanbrenger voor +den flauwhartige als hij ijst op het denkbeeld om weder te worden +wat hij eenmaal was: alsof de stof nog bewustzijn zou hebben van een +verloren bestaan! + +Arme diplomaat, wat waant gij u hoog verheven boven die armen van +geest, die gij goedwillig doch meelijdend beschouwt; de armen van +geest.... die óók bewonderen, maar verder zien: door de stof, in den +glans der eeuwige liefde. + +Mevrouw Brolet, slechts weinige maanden jonger dan haar echtgenoot, +is een vrouw van een rijzige gestalte. In vroegere jaren moet ze +zeer schoon zijn geweest, 't geen nog aan de regelmatigheid van hare +gelaatstrekken te zien is, terwijl er over haar wezen een frischheid +verspreid ligt, die bij de meeste vrouwen van haar leeftijd vruchteloos +zal gezocht worden. + +Nevens een zekere fierheid--die misschien in vroegere jaren tot +trotschheid zou zijn overgegaan zoo ze wat minder verstand had +bezeten--heeft mevrouw Brolet een uiterst zachtaardig en liefdadig +karakter. Wél te doen was immer haar lust, doch--hare weldaden, +hoe schoon op zich zelven, ze kunnen niet wegen in de weegschaal der +hoogste Liefde, omdat ze haar loon zoekt in den dank der bedroefden. + +Ze had een edel en rechtschapen echtgenoot gevonden, die schoone vrouw, +en, ze was gelukkig met hem; doch voorzeker zou zij gelukkiger zijn +geworden, zoo de fijne draad van godsvrucht door haar vroolijke jeugd +geweven, door den echtvriend ware gevlochten tot een hechten band, +die bindt aan den hemel. + +Hij deed het niet, maar ontrafelde haar geheel. Geheel....? Wellicht +spreken we een te voorbarig oordeel uit. Ja toch, zelfs in het +wufte Parijs maakte zij des Zondags vroeger toilet met hare dochter, +ten einde de _sermons_ van den gevierden Coquerel te gaan hooren, +en,--spraken de beide dames bij hare thuiskomst ook meestal slechts +van toiletten, somwijlen zeiden ze toch ook dat het "mooi" was +geweest, en bleef mevrouw een geruimen tijd minder spraakzaam dan ze +'t gewoonlijk was. + +Jeannette, de eenige dochter der echtelieden, is omstreeks acht en +twintig jaren oud. De natuur heeft niet van haar gemaakt wat de meeste +vrouwen--en natuurlijk--zoo gaarne zijn: eene schoonheid. Hoewel verre +achterstaande bij 't geen hare moeder nog vertoonde eenmaal geweest te +zijn, is Jeannette toch volstrekt niet, 't geen men leelijk noemt. Ze +heeft fraai zwart haar en sprekende oogen, terwijl bij een rijzige +gestalte, eene bevallige losheid hare, bewegingen kenmerkt. + +Is het te verwonderen dat Jeannette, die van hare jeugd af aan de +ouders, wier oogappel zij heeten mocht, niet verliet, en zelfs in +hunne nabijheid haar wetenschappelijke vorming bekwam, die ouders in +geaardheid en begrippen grootendeels evenaarde? + +Al had de diplomaat zich nimmer spottend over Godsdienst, of wat +daarmee in verband stond, uitgelaten; al had hij zijne dochter +den "gewonen gang" laten gaan, en haar zelfs een gouden halsketen +geschonken toen zij op zestienjarigen leeftijd hare belijdenis had +afgelegd, Jeannette was slim genoeg om uit des vaders handelingen zijn +denkwijze te raden, en wat ze dus eenmaal had beleden, ze vergat het +aldra, en ging met hare moeder ter kerke, evenals ze naar comedies, +concerten of bals ging: _un passe temps! voilà!_ + +Ofschoon wij Jeannette alzoo in de meeste opzichten, wat haar karakter +betreft, een getrouw afbeeldsel harer ouders noemden, zoo bezit zij +toch eene ondeugd, vreemd aan die opvoeders harer jonkheid. De ondeugd +is: een vaak in 't oog springende trotschheid. + +Even gaarne als haar ouders het deden, betoonde zij hulpvaardigheid aan +ongelukkigen of armen, doch één woord van gemeenzaamheid--zoo eigen aan +den minder beschaafde--was voldoende om haar van het voorwerp dat haar +meelijden wekte afkeerig te maken. De gemeenzaamheid waarmede hare +ouders somwijlen de dienstboden bejegenden, kon ze niet verdragen; +in hare schatting stonden die menschen op een lageren trap; men moest +ze geven wat hun toekwam; voor 't overige bestonden ze om bevelen te +ontvangen en die ten uitvoer te brengen; _voilà tout_. + +Dezelfde ondeugd echter, die haar den mindere op een afstand +deed houden, had haar meermalen aan de bespotting of minachting +harer meerderen prijs gegeven. Jeannette toch was, zoowel om hare +niet-adellijke geboorte als om het middelmatige van haar uiterlijk, +eene der geringsten in de hooge kringen waar zij, om de betrekking +haars vaders, eertijds verscheen. Die trots, dikwerf aan stuurschheid +grenzende, had menigen jonker of baron een glimlach ontlokt, terwijl +de vrouwelijke noblesse in de Fransche hoofdstad, haar laatstelijk +den naam van "_la reine imaginaire_" gegeven had. + +Zeker was het die ondeugd, welke tot zeer kort geleden een slagboom +tusschen haar en de liefde had opgeworpen.--De liefde toch zoekt niet +immer idealen, maar heeft wel knevels doen krullen en minnezangen +doen vloeien voor oogjes, die vrij wat minder aantrekkelijks hadden +dan die van Jeannette. We zeiden: "tot zeer kort geleden," want +nauwelijks uit Frankrijk teruggekeerd, was Oscar Halmon--de eenige +nabestaande der familie Brolet--zijn oom en tante in hun hotel te +'s-Hage komen bezoeken, en, mocht zijne nicht reeds vroeger geen +onaangenamen indruk op hem gemaakt hebben, nu hij haar wederzag, die +fraaie taille door het élégante van een Fransch toilet omgeven, nu +werd dat oude gevoel eensklaps, maar sterker opgewekt, en déclareerde +hij zich den avond vóór het vertrek der familie naar _Water-zicht_, +aan de nicht, die jegens den _eigen_ neef het hooggespannen gevoel +van eigenwaarde niet had kunnen--of willen--toonen, en hem verrast +en verlegen doch waarlijk getroffen, haar jawoord schonk. + +Dat _Water-zicht_ aan Jeannette ijselijk waterachtig toescheen; +dat ze de dienstboden lui en het huis vreeselijk vuil vond; dat ze +voorts het eenvoudig diner maar weinig eer aandeed, 't zal niemand +bevreemden die zich het meisje kan voorstellen, dat, uit het gewoel +der wereld eensklaps werd overgebracht op een stil buiten, waar niets +haar van het beeld spreekt 't welk haar geest vervult; waar ze verre +is van hem wien ze pas het jawoord schonk, doch wiens naam ze niet +op de lippen durft nemen. + +"Ja mevrouw, we mogen God danken!" sprak de werkvrouw, toen zij, +den dag nadat de familie Brolet op _Water-zicht_ was aangekomen, +hare verontschuldiging over haar terugblijven betuigd had: "mijn +lieve Grietje is het gevaar te boven. 't Was een akelig geval, dat +verzeker ik je, maar God heeft alles ten beste geschikt, want ook +den ouden jager, die tot Grietjes redding het meeste toebracht, heeft +het geval niet zóóveel kwaad gedaan als men in 't eerst wel meende; +'t is een goeje stumperd; Grietje had altijd zoo'n medelijden met hem, +en bracht hem zijn brood en koffie. Het mansvolk is meer astrant van +aard, en 't hielp hem maar zelden; 'k zei daarom, ga jij je gang +maar Grietje. 't Is haar wel opgebroken, maar 'en mensch moet 'en +mensch toch helpen, nietwaar? 't Is anders hard als je je kinders ziet +lijden. Mevrouw heeft er immers ook?" besloot de woordenrijke moeder: +"Een meisje nietwaar?" + +"O ja," antwoordde mevrouw Brolet, en voegde er, op Jeannette wijzende, +bij: "Daar zit mijn éénige." + +"Ei, zoo, is dat al een meisje van u?" hernam de vrouw, gedurig met +haar hoofd schuddende: "Och heere neen, de mijne is lang zooveel +mans niet; maar Grietje is ook pas met St. Jan in haar twintigste +jaar gegaan, en licht dat de jongejuffrouw een kruisje meer heeft." + +Jeannette beet zich op de lippen. + +Mevrouw, die wel wist dat hare dochter in zulk een gesprek weinig +behagen schepte, zei kort af: dat het daar nog ver van af was, +waarop de werkvrouw nog een bewonderend: "Ei, ei, 'en knap stuk +vrouw-mensch!" ten bescheid gaf. + +Jeannette beet zich zóó sterk op de lippen, dat ze er de tranen van in +de oogen kreeg; en mevrouw, die het ook wat te grof werd, sprak kortaf: +"Komaan, nu de scha wat ingehaald! Leentje zal in de keuken zijn. Als +'t boven klaar is, begin dan 't eerst met den koepel." + +"Zeer wel," sprak de werkvrouw, en vertrok. + +Mevrouw prevelde iets binnensmonds, en de werkster kon de keuken ter +nauwernood hebben bereikt, toen ze werd teruggeroepen, en mevrouws +woorden haar in de ooren klonken: "En je hebt me niet eens gezegd of +je dochter het soepje smaakte, dat ik haar gister gezonden heb?" + +"O! ja--ja wel mevrouw, dat schikte genoeg," antwoordde de vrouw: +"Maar zie je, de witte pieren die er in dreven, die lustte ze niet; +ik was er niet vies van, maar raars is er toch niet aan." + +"Dus in 't vervolg niet weer?" vraagde mevrouw op een toon, die niet +haar gewone was. + +"Dat is te zeggen, ja wel, als ze mevrouw niet ontrieft," sprak de +gevraagde: "Wij menschen koken die dingen zoo niet; als mevrouw dan +zoo goed wou wezen die pieren er uit te doen." + +Volgens Jeannettes opinie was het in deze streken--naar die ééne +vrouw te oordeelen--een onbeschoft menschenras; en mevrouw verklaarde: +dat ze al _zelden_ zoo weinig dankbaarheid had ondervonden! + + + +In den namiddag van dienzelfden dag zaten de echtelieden met hunne +dochter aan de theetafel. Een zoel windje drong door de opgeschoven +vensters naar binnen. + +De heer Brolet schetste voor zijne dames,--natuurlijk in de fransche +taal--het genotvolle van 't landleven, in tegenstelling met het +bedwelmende eener wereld zooals men die pas verlaten had. Wel is waar +vond men ook hier doornen, doch hoe luttel leeds brachten ze aan, +in vergelijking met die waarmede men ginds in het gewoel gedurig in +aanraking kwam; en, terwijl hij zijne beenen recht gemakkelijk over +elkander sloeg, en een wolkje manilladamp naar het hooge plafond +zond, vraagde hij: "Bevalt het je evenals mij, Octavie? En jij +Jeannette....? Maar neen, je schijnt je in de stilte nog niet op je +dreef te gevoelen; je bent naar 't me voorkomt afgetrokken, en toch +namen we ons besluit nadat ook jij je begeerte naar deze verandering +hadt te kennen gegeven. Zeg kindlief, je blijft zoo strak op je +borduurwerk staren; scheelt er iets aan? betreur je de stad?" + +"Wel neen papa," antwoordde het meisje, en met een zekere fierheid +wierp zij haar hoofd achterover, en zag naar buiten. + +"Zie je dien man wel Jeannette?" vroeg mevrouw, die reeds eenige +oogenblikken naar buiten had gekeken: "Het schijnt alsof hij in +'t onzekere is wáár hij wezen moet. Zie, daar verdwijnt hij weer +achter de struiken. Kijk François, nu komt hij terug; zie, 't is +een koetsier; hij leidt een paard bij den toom," en mijnheer Brolet, +die inmiddels het raam was genaderd, zag nu, evenals de beide dames, +dat eerst de man met het paard en daarop een rijtuigje te voorschijn +kwam, welk rijtuig nu voor het ijzeren hek stilhield. + +"Misschien een welkom-visite van een onzer onbekende buren," sprak +mevrouw, en wierp een haastigen blik door het vertrek. + +"Al zóó gauw!" zei mijnheer: "Nu, op het land neemt men dat zoo +nauw niet. Maar Octavie, zie eens!" riep hij weder: "mij dunkt +het is...." en terwijl de meer bejaarde oogen der echtelieden zich +scherpten ten einde den persoon, die uit het rijtuig kwam en het +hek opende, te herkennen, overdekte een sterk rood het gelaat der +dochter, want, terstond had zij gezien dat het Oscar Halmon was, +die nu regelrecht op de huisdeur toestapte. + +'t Spreekt vanzelf dat de oom en tante de grootste verwondering aan den +dag legden dat ze neef Oscar nu reeds op _Water-zicht_ zagen. De vader +evenwel was inderdaad minder verwonderd dan hij zich betoonde. Een +blik op Jeannette--die zich echter met een bewonderenswaardige +zelfbeheersching terstond had hersteld--had hem genoeg gezegd; en, +al gevoelde hij zich door des jonkmans verschijning onaangenaam +gestemd, hij was te zeer een man van de wereld om zijn gewaarwording +te verraden. + +En de neef kon--met een eenigszins rooskleurig gelaat--zeer wel +begrijpen dat oom en tante verwonderd waren. Heer! hij had nicht +Jeannette nog niet opgemerkt.--Hoewel anders zelden, was hij ditmaal +waarlijk confuus.--"Hoe vaar je?"--"_Merci_!"--Maar hij had oom +over een belangrijke zaak te spreken! en daarom was hij maar met de +diligence tot Utrecht en van daar met een rijtuig naar hier gekomen, +'t rijtuig zou nog wel voor het hek staan; en--om een zeker iets +te verbergen, rekte Oscar zijn hoofd in een schuins achterwaartsche +richting naar het raam.--Dat rijtuig kon daar bezwaarlijk met voerman +en paard den nacht doorbrengen, terwijl hij toch niets kon bepalen +vóór dat oom of tante van blijven of gaan had gesproken. Oom Brolet +was te schrander om neefs verlegenheid niet te bespeuren, en te humaan +om geen uitredding te bezorgen. + +"Mij dunkt, je moest je rijtuig maar terug zenden," zeide hij: "De reis +van Den Haag naar _Water-zicht_ is wat groot voor een theevisite. Of +heb je zaken die een oogenblikkelijke terugreis vorderen?" + +"Volstrekt niet. Als ik u niet dérangeer?" antwoordde Oscar vragend, +maar stond tegelijkertijd op, en vloog het vertrek uit naar buiten. + +Mevrouw Brolet vond het een vreemden inval; en mijnheer zei, dat +neefje altijd zoo iets raars had, terwijl Jeannette zag, dat Oscar +blootshoofds, _au petit galop_, het gazon traverseerde, zijn bevel met +het verschuldigde geld aan den koetsier gaf, en op den terugtocht, +naar zijn kuif tastte die door de galoppade een weinig in de war +was geraakt. + +Ofschoon een pijnlijk gevoel het gemoed van den heer des +huizes vervulde, zoo betoonde hij den neef toch de meeste +welwillendheid. Buitengewoon levendig hield hij hem bezig met de +schoonheden van Fontainebleau, en de _pièces d' opéra_ die hem +weleer hadden verrukt, doch met meer geestdrift nog roemde hij zijn +_Water-zicht_, dat voor hem een Fontainebleau en _miniature_ was, en +prees hij den wildzang der nestbewoners, 't welk hem het treffendst +kunstgenot vergoedde. + +Mevrouw Brolet deelde het pijnlijke gevoel van haren echtvriend niet; +ze meende werkelijk dat Oscar zijn oom over een andere zaak moest +spreken, dan die waarom hij inderdaad was gekomen. En waarlijk, +er behoorde ook wel de scherpzinnigheid van den diplomaat toe, +om terstond te raden dat de jongeling--die maar zelden een blik op +het meisje sloeg, hare hand kwam vragen, en dat zij, die met een +buitengewone fierheid, schier aan minachting grenzende, antwoordde, +wanneer hij haar een enkele maal toesprak, hem trouw had beloofd en +een teedere verbintenis met hem begeerde. + +Wij zouden van het geduld te veel vergen indien wij nauwkeurig +gingen verhalen, wat er verder op _Water-zicht_ aan de theetafel en +vervolgens gedurende een avondwandeling--oom met neef voorop, moeder +en dochter volgende--verhandeld werd. Dit evenwel moet men weten: +Oscar schoot den kogel af die hem zwaar op 't hart had gedrukt, +en, al _trof_ hij den eenigszins voorbereiden oom, deze behield +toch de kracht om wederkeerig zijne verweringsmiddelen in 't werk te +stellen.--Op grond van Oscars jeugdigen leeftijd,--hij was nauwelijks +drie en twintig jaren--op grond zijner nog geringe maatschappelijke +betrekking,--Griffier bij het Kantongerecht--maar inzonderheid van +zijn beperkte financiëele middelen, joeg hij den kogel terug naar +het hart, waar hij nog zwaarder woog dan te voren. + +--Geduld hebben! Wachten! Nog jong genoeg! 't waren verpletterende +woorden! + +--Hij--Oscar--geen man om Jeannette in een stand te onderhouden +als dien waarin zij tot heden geleefd had! 't was een onbetwistbare +waarheid! En, toen de minnende neef met de gemoedelijke verklaring: +dat met Gods zegen zijne zaak toch zoo _duister_ niet was, nog een +laatsten coup had gewaagd speelde er een glimlach om de lippen des +diplomaats, en klonk zijn finale: "Althans wanneer _ooms_ middelen +toereikende waren om het _licht_ te bezorgen." + +Den volgenden morgen werd neef Oscar met ooms rijtuig naar Utrecht +gebracht. De echtelieden Brolet zagen elkander--toen ook Jeannette +naar hare kamer vertrokken was,--als in verrukking aan: het onweder +was voorbij; hun kind hadden ze weer behouden, en slechts de gedachte +pijnigde hen een oogenblik: of dan de slag toch niet eenmaal zou +moeten treffen. + +Jeannette? + +Vertrouwelijk heeft ze geen woord met den neef gewisseld. Ze heeft +getracht door woord noch blik te verraden in welke betrekking zij reeds +tot den jongeling stond. Zonder te vragen heeft ze hem, innerlijk +diep getroffen, zien vertrekken. Alleen bij den laatsten handdruk, +dien zij, in tegenwoordigheid der ouders, van hem ontving--is er een +klein stukje papier van zijne hand in de hare overgegaan. + +Op haar kamer gekomen, hebben eenige tranen haar donkere oogen +beneveld, en eindelijk.... eindelijk heeft ze gelezen de met potlood +geschrevene regels: + +"Dierbare Jeannette! Om ons verschil in leeftijd, mijn beperkte +inkomsten en geringe maatschappelijke positie, werd mijn dringend +aanzoek vooralsnog van de hand gewezen, en alzoo mijn innigste hoop +vernietigd. Dierbare, houd moed! gij zult gelukkig worden, al zij +de stond ook verder verwijderd dan wij zoo vuriglijk wenschten. Uw +eeuwig liefhebbende Oscar." + +En gewis, ze vloeiden toen milder, de tranen van het minnende meisje; +gewis, ze slaakte diepe zuchten en drukte het strookje papier, waarop +de dierbare letters werden geschreven, met hartstochtelijkheid aan +haar brandende lippen, om het straks aan haar golvenden boezem te +verbergen?.... Pardon, niets van dat alles. Hadt ge zulks vermoed, +dan kent gij Jeannette nog niet. Neen, zij is gekrenkt; zij gevoelt +zich vernederd, en te meer dewijl zij zich die vernedering ten deele +zelve bezorgde. Nooit te voren had zij een aanzoek ontvangen als +dat van den neef, op den laatsten avond vóór hun vertrek uit de +residentie. Door de nieuwheid aangenaam verrast, schonk zij het +"ja" ten antwoord.--Doch thans--aan wien had zij het achteloos +geschonken? Aan een knaap, die de macht niet bezat om zijn woord +gestand te doen; die het niet tegensprak, dat zijne inkomsten +beperkt waren, en dat zijn maatschappelijke positie onbelangrijk +was; die als een kind had moeten vragen, maar ook als _een kind_ +was weggezonden. Ja, nogmaals kwamen er tranen in hare oogen, maar +het waren tranen van gekrenkten trots. Het berouwde haar ontzettend +zich zelve, gelijk zij zulks noemde, in de oogen der ouders te hebben +weggeworpen, want waarschijnlijk had papa aan haar vroegere onrust +wel bespeurd, of althans gisteren zeker van dat "kind" vernomen, dat +zij alreeds een schromelijke onvoorzichtigheid had begaan.--Welnu, de +fout moest hersteld worden, en, al sprak er ook een zachtere stem van +binnen, die voor een oogenblik de teedere snaar der min deed trillen, +zij nam het vaste besluit zich te verheffen boven het slijk waarin zij, +althans ten deele, zich zelve gebracht had. + +Nog dien zelfden morgen toonde zij lachend het bewuste briefje +aan hare ouders, met de verzekering, dat ze niet begreep wat die +jongen bedoelde; of hij misschien om háár.... doch hemel! dat zou te +bespottelijk zijn! Die jonge onbeduidende heertjes verbeelden zich +somtijds zooveel; 't was om te lachen! Oscar was een aardige jongen, +maar zóó mal had ze niet gedacht dat hij wezen zou. + +Onbegrijpelijk verlichtend werkten Jeannettes woorden op de gemoederen +der ouders; hun hemel was geheel opgeklaard. Papa gaf het meisje een +hartelijken zoen; mama deed hetzelfde, en de dochter gevoelde zich +door de luide verklaring des vaders: dat hij te goed zijn Jeannette +kende om niet te weten, dat ze zich voor zoo'n partij wat te hoog +moest gevoelen, volkomen in hare eer hersteld. + +Schrandere diplomaat! gij zaagt maar al te wel, dat die ondeugd +uwer lieveling haar opnieuw geheel de uwe doet zijn, doch, ge vreest +niet dat deze overwinning slechts een kortstondige zal wezen, in dat +diezelfde ondeugd u met den gevreesden slag gaat bedreigen. + + + +Slechts een tien minuten gaans van _Water-zicht_ ligt, mede aan +den zandweg, welke de vaart of kleine rivier tot oever, en den +schuitenjagers tot jaagpad verstrekt, de grootste buitenplaats uit +den omtrek, het fraaie _Rozen-Hove_ van den baron Tolenveld. + +De baron, een man van middelbaren leeftijd, is sinds twee jaren +weduwnaar, en behield uit een kortstondigen echt, twee lieve kinderen, +die hem het gemis der beminde gade te meer deden betreuren. Hij, +een geleerde, die--zooals er wel meer gevonden worden--schatten +van kennis vergaarde om ze mee naar den grafkuil te nemen; hij, die +zijn leven het liefst te midden zijner boeken sleet, nog meer na den +dood van haar, die te kort de zijne was om hem de genoegens van het +gezellige en huiselijke leven te doen beminnen, hij zag met weemoed +op de panden eener verbintenis neer, die hij wellicht verstandiger +had gedaan van nimmer te sluiten. De doodschheid die er voortdurend +op het fraaie _Rozen-Hove_ heerschte, had reeds drie _bonnes_ van +meerdere of mindere geschiktheid, de treurzalen doen ruimen, zoodat +de arme Tolenveld ten laatste tot het resultaat kwam, dat slechts +moederzorg een _blijvende_ zorg zou kunnen worden. + +_Water-zicht_, dat drie jaren onbewoond was geweest, had sedert 1o +Mei nieuwe bewoners gekregen. Ofschoon zijn geest er tegen getuigde, +zoo vond Tolenveld zich toch eenigermate verplicht om dien lieden, +als naaste buur, een bezoek te brengen; en, twee dagen nadat wij +Oscar Halmon in de diepste neerslachtigheid zagen vertrekken, stapte +de lange baron de plaats van den nieuwen buurman binnen, en werd er +door de familie allerminzaamst ontvangen. + +Wederzijdsche plichtplegingen.--Des barons verzekering: dat het hem +aangenaam was deze fraaie plaats weder bewoond te zien. De aanmerking +van Brolet: dat _Water-zicht_ ontegenzeggelijk lief, doch _Rozen-Hove_, +naar het hem toescheen, enorm veel grootscher van aanleg was; en de +vraag ten slotte: of de possessie zich niet naar het vaarstation +uitstrekte--tot aan zoo'n armoedige hut? Een toestemmend antwoord +met de woorden: + +"Ook die hut staat op grond aan _Rozen-Hove_ behoorende. Ontelbare +malen werd dat ding met geweld gesloopt, doch, als een champignon +verrees het telkens des nachts, nog ellendiger dan thans, totdat +mijn vader eindelijk aan des eigenaars volharding toegaf, terwijl +het nu door den loop der jaren een minder afzichtelijk aanzien heeft +verkregen." + +Verder liep het gesprek over stad en land; over auteurs, en het vele +onkruid, 't welk Brolet te midden van zijn bloembollen ontwaard had. De +heer des huizes voerde grootendeels het woord, want Tolenveld bevond +zich, ofschoon op bezoek, gedurig te midden van zijne boeken. Mevrouw +informeerde naar de jongelui--want de dienstboden hadden haar reeds +op de hoogte van des barons positie gebracht. Jeannette zei, dat ze +de kleinen waarschijnlijk gisteren had zien wandelen; ze zagen er +allerliefst uit; en de baron gaf toe dat zulks mogelijk was; waarna +hij opstond met de verzekering dat hij met zeer veel genoegen de +kennis der familie gemaakt had.--Drie passen deed de lange baron +naar mevrouw, en boog met het hoofd; daarna drie passen links tot +voor Jeannette, en bracht weder zijn kin en overhemd met elkander +in aanraking--terwijl hij haar tevens, door de oogwimpers heen, nu +meer van nabij beschouwde--om eindelijk den nieuwen buurman de hand +te reiken. + +De knecht liet hem uit, en de heer Brolet zag den langen baron, +even statig als hij gekomen was, het hek weer uitstappen, en vond, +dat de man wel stijf maar anders niet kwaad was. + +Een paar dagen nadat de contra-visite door den heer van _Water-zicht_ +op _Rozen-Hove_ was afgelegd, prevelde Brolet bij zich zelven, dat +die Tolenveld een gezellige buurman was, want, Leendert had den baron +aangediend, en Tolenveld trad dan ook weinige oogenblikken later even +recht weer binnen als hij de eerste maal ter deure was uitgegaan. + +De baron was spraakzamer; verhaalde meer van zijn vroegere +omstandigheden; deed een beroep op het gevoelen der dames of zijne +positie niet treurig moest genoemd worden; bood der familie de +vrije wandeling op _Rozen-Hove_ aan; wilde zeer gaarne van het aanbod +gebruik maken om Emile en Louis met de kindermeid den volgenden dag op +_Water-zicht_ te doen doorbrengen, en, hoewel somwijlen een Latijnsch +of Grieksch werk hem voor den geest kwam en alzoo den geregelden loop +zijner woorden belemmerde, zoo won hij toch al meer in de schatting +van Brolet, terwijl ook na zijn vertrek de dames getuigden, dat hij +waarlijk zoo stijf niet was, waarbij Jeannette nog voegde: "En niets +van den trots die adellijke stedelingen, zoowel hier als in Frankrijk, +zoo belachelijk maakt." + +En de lange baron, die reeds een geruimen tijd een tweede huwelijk +als een noodzakelijk kwaad had beschouwd; die, weinig met het +schoone geslacht in aanraking komende, zich toch te hoog boven een +huwelijks-advertentie verheven gevoelde, hij wandelde met het vaste +besluit naar zijne studeerkamer terug, om de niet-adellijke geboorte +van juffrouw Brolet ter zijde te stellen en--háár tot vrouw te nemen. + +"Ik trouw haar!" dat was de rede waarmee hij zijne overpeinzingen +besloot; die sluitrede stelde hem aanvankelijk gerust, doch, reeds den +volgenden dag besefte Tolenveld dat die rust geen duurzame zou zijn, +zoolang het verbond niet gesloten en juffrouw Brolet niet de moeder +zijner kinderen was. + +Nog dienzelfden avond had Jeannette van den _puissant_ rijken baron +een declaratie ontvangen, hoofdzakelijk in deze woorden: "Mejuffrouw +Brolet! ik biede u mijne kinderen, mijnen naam en mijne fortuin aan." + +En,--nog dienzelfden avond riep Brolet, toen hij zich met zijn +gade alleen bevond, dat de buitenlucht een peststof bevatte, die +hun het kind der liefde dreigde te ontrooven! "Wat zou ik hem +antwoorden!" besloot hij, terwijl hij met haastige schreden de +kamer op en neer ging: "Het aanzoek is te vleiend; de partij is te +schitterend. Je kent onze Jeannette; ik weet dat de titel van barones +haar als een begeerd kleinood in de oogen blinkt; en--Tolenveld +beweerde dat hij van hare toestemming volkomen zeker was." + +Terwijl de pijnlijk verraste ouders tot laat in den nacht voortspraken, +en Brolet met de woorden besloot: "Morgen ga ik naar Den Haag om zoo +mogelijk den gevreesden slag te keeren!" stond de dochter voor het +geopende raam van haar slaapvertrek, opdat het nachtelijk zomerkoeltje +haar gloeiende wangen zou koelen, en, somtijds dacht ze nog wel +aan den jongeling die, in de residentie wedergekeerd, geen rust kon +vinden, dewijl het beeld zijner nicht hem telkens als een ideaal voor +den geest trad, en zich afvraagde, wanneer.... _wanneer_ het zalige +tijdstip zou komen? en waarom.... wáárom geen letter schrift van hare +hand hem geworden was? doch, voor dien titel: Madame la baronne, +moest bij Jeannette alles achterstaan; die titel was de kroon aan +welker verwerving ze reeds had gewanhoopt; en ofschoon het koeltje +inderdaad den blos der wangen verdreef, dáár, in dat hoofd vermocht het +niets te koelen, de denkbeelden waren te zeer verhit, die denkbeelden +zagen de droomen van vroegere en latere dagen verwezenlijkt; men zou +haar noemen: + +Baronesse tolenveld van rozen-hove en meijersstein! + +En, Jeannette volgde met haar gedachten een leven van grootheid en +eere, totdat zij eindelijk stuitte.... op den prachtigen grafkelder +der Tolenvelds; zij zag er _in_, en ontwaarde: een menigte zwarte +kisten, en schedels, en beenderen. En toen--toen werd ze huiverig, +en sloot het venster, en begaf zich te bed, maar kon in den aanvang +den slaap niet vatten, totdat ze eindelijk sliep, en akelig droomde: +hoe ze pijlsnel in de diepte verzonk, en 't benauwd had, vreeselijk +benauwd! want geen licht of lucht drong er tot haar door; alles was +nacht, pikzwarte nacht; stikken moest ze.... levend begraven! + + + +Toon Ritter, dien we ongeveer zeven weken na de kennismaking weder +ontmoeten, ligt op dezelfde plaats waar wij hem de eerste maal +aantroffen, maar zijn uiterlijk heeft er in dien tijd niet bij +gewonnen. Zijn gelaat is schrikkelijk beenig en hoekig geworden; +terwijl de vingers, die in de manen van Hans woelen, er ijselijk dor +en skeletachtig uitzien. + +Toon heeft dezelfde kwaal, die al de heeren en dames in de +tooneelstukken hebben, namelijk: dat hij hardop denkt. Doen _zij_ +het ten pleiziere van hen, die aan gene zijde van 't voetlicht zitten, +wellicht heeft _hij_ het zich aangewend, ten genoegen van den vriend +die immer rustig aan zijn voet ligt. Aan zijn _voet_, want beenen en +ergo _voeten_ heeft Toon niet meer; die noodlottige watergeschiedenis +heeft Ritter meer kwaad gedaan dan Grietjes moeder gemeend had. Zijn +linker ligt in den grond naast de hut; op het rechter rust Hans met +zijn "lange maar goeje gezicht." + +"'k Had het nooit gedacht ouwe jongen," zegt Toon: "dat jij 't nog +langer zoudt kroppen dan ik; maar 't zal er op uitloopen, dat zal +'t! Die koorts da's 'en ding waar jij geen last van zult krijgen; +maar ik,--'k ben nú eens zoo koud dat ik bibber, en dan zoo heet als +'en oven! Jij vaart er maar goed bij, schrale lummel; mijn portie ook +hé! Toch--vet wor je niet; ik kan ze tellen als vroeger;" en de jager +streek met het stokje dat hij vinger noemt, langs het rasterwerk, +waar 't bruine vel van Hans los over heen ligt. + +"'t Is toch wonder," herneemt Toon na eenige minuten, terwijl hij in +het versletene bijbeltje tuurt 't welk naast hem lag, en waarvan het +getal ezelsooren legio is; "Wonder! Hij kan het toch wel; daar staat +het: "En - de - Je - zus - op - gé - staan - zijn - de - uit - de - +sy - na - go - ge, - ging - in - het - huis - Si - mo - nis; en - +de - Si - mo - nis - wijfs - moe - der - was - met - ee - ne - groo - +te - koort - se - bé - van - gen, - en - de - zij - ba - den - hem - +voor - haar. - En - de - staan - de - bo - ven - haar - bé - straf - +te - hij - de - koort - se - en - de - de - koort - se - ver - liet - +haar.... 's Wonder!" vervolgt hij sprekende: "ik heb daar óók gelezen: +"Ende die bidt zal ontvangen;" maar, of Hij het kan, Hij bestraft mij +de koorts niet.--Hé!" herneemt hij eenige oogenblikken later: "Hij +_kan_ wel, maar Hij _wil_ niet, omdat,--och, goeje Hans, je weet wel, +omdat ik verd...." Doch neen, dat woord wilde er niet uit; hoe meer hij +geloofde dat het met hem zelf "naar den kuil ging," des te weeker werd +ook de grond waarin het bitterst geloof sedert jaren was geworteld. + +"Hans! schrale lummel! zeg dan, jou heb ik toch bij mijn weten geen +kwaad gedaan, is 't wel?" herneemt de jager: "'En enkele smeer toen je +jonger waart, daar wil ik af zijn; maar anders....? Hé, heb ik niet +dikwijls meegetrokken aan de lijn als 't al te straf liep? En als je +honger hadt dan kreeg je ook altijd je portie;--ja vreten genoeg; en, +'en borrel voor Toon: 'en klontje voor Hans. Nu is 't uit ja; maar al +lust je nog altijd meer, je hebt het toch beter dan menige stumperd, +die meer ransel dan brood krijgt, en van 's morgens tot 's avonds in +'t haam hangt dat de borst er uitziet als 'en gevild konijn." + +Het magere jaagpaard geeuwt verschrikkelijk. + +"Neen, jou heb ik geen kwaad gedaan," hervat de jager: "En Grietje ook +niet, die zonder Toon voor de poes was geweest. Hij, die alles kan, zal +daar ook wel notitie van nemen. Hij kan alles, ja zelfs één die dood +is weer levend maken, en dan zal 't Hem al weinig moeite kosten om--'t +een tegen 't ander uit te schrappen. Ziedaar, al hou ik de koorts, ja, +al ga ik om zeep, och Hans, als ik maar niet voor altijd verd.... ben!" + +Toon Ritter zou misschien zijn alleenspraak hebben vervolgd, zoo niet +de deur zijner hut geopend, en een jongeling ware binnengetreden, +die er armoedig en ziekelijk uitzag. + +"Ik breng slechte tijding Toon," zei de nieuw aangekomene. + +"Slechte tijding Geurt! Hé wát dan?" vraagde Ritter. + +"De bos geeft geen cent meer," hernam Geurt [42]. + +"Hé, wát zeg je?" zei Ritter. + +"Geen cent!'" herhaalde Geurt: "Ze zeiden allemaal dat ze 't geld +te noodig hadden; twintig centen kost één pondje brood, en drie en +zestig één kannetje olie." + +"Maar.... maar...." zei Toon, terwijl hij zijn nagels bezag, die weer +zoo blauw werden. + +"'t Is niet anders," hervatte Geurt: "Nadat de jakkenie afschuift, +zeggen de jagers dat je 't wel houwen kunt." + +"Vijf en twintig stuivers!" zei Toon, en hij geeuwde verscheidene +malen achtereen. + +"Ja 't is 'en kwaad ding," hernam de ander: "En dan zoo slecht er +aan toe te zijn, zooals jij; ik weet er van mee te praten wat die +drommelsche koorts is." + +"Goeje lummel!" zuchtte Toon, klappertandende, nadat Hans hem had +aangekeken alsof deze begreep dat de kwelgeest zijns meesters weer +in aantocht was. + +"'k Had de mijne óók aan het bad te danken dat ons de goede Grietje +deed redden," sprak Geurt weder: "Maar hoewel die ellendige kwaal +nu weg blijft, ik ben nog te slap om te werken.--Grietje is vandaag +weer minder," liet hij er op volgen, en Toon zag dat Geurt zoo nat +in de oogen werd. + +"Zoo," zei Ritter, terwijl zijne tanden steeds klepperden, en +langgerekte geeuwen zijne woorden afbraken: "dan zal vrouw Lagers--'t +ook--al erg hebben; ze kan dan--niet van huis.--Dat arme Grietje! 'k +Heb haar--wat dikwijls gezegend,--en voor haar welzijn gebeden." En na +een geruimen tijd stilte, zuchtte Toon zachtjes: "Hij kan wel helpen +maar doet het niet." + +"Wie?" vraagde Geurt. + +"Wie--?" herhaalde de jager: "Wel Hij die Simonis wijfs moeder van +de koorts hielp, en er ook een _levend_ maakte die dood was." + +"Ja, Ja, onze Heer!" zei Geurt: "Ik wist niet Toon, dat je Dien +ook kende." + +"Vroeger best!" sprak Toon, terwijl de koorts hem vreeselijk over +'t gansche lichaam deed rillen: "Ik heb Hem een poos--links laten +liggen....--maar, nu ik zoo dikwijls alleen ben,--zie je, nu heb ik +Hem weer eens aangesproken. Hans heeft nooit klagen gehad,--en het +redden van Grietje, dat heeft Hij ook gezien." + +"Spreek maar zooveel niet," zei Geurt medelijdend, en reikte den +lijder de waterflesch toe, waaruit Toon met graagte een dronk nam. + +"Ja, jij hebt het hard," vervolgde Geurt: "maar de arme weduw ook. Niet +de deur uit kunnen, en vier kinders over den vloer hebben, waarvan +de oudste, die zoo goed is, en aardig met werken wat aanbracht, +plat te bed ligt en hare zorg behoeft!" + +"En--de--jakkenie--dan?" steunde Toon, terwijl hij weer naar de +flesch greep. + +"Wacht Toon, hier is ie. Ja, daar het ze te veel koerakter toe," +zei Geurt. + +"Als--je--niet anders--kunt!" zuchtte Ritter. + +"Dat zeg ik ook," hervatte de jongeling: "maar vrouw Lagers wil er niet +van hooren; ze zou liever gebrek lijden dan een cent te vragen. Als +ik maar niet zoo slap was," liet hij er op volgen: "'k verdiende dan +licht een duitje en bracht het haar voor 't goeje Grietje." + +"Kreeg ik--de twee gulden 's weeks--uit de bos nog maar," steunde Toon, +terwijl hij de hand op het gloeiende voorhoofd legde: "dan kon ze--er +één--van--krijgen. Hans zou z'n--portie--tóch hebben,--maar nu--vijf +en twintig stuivers....!" + +"'t Is náár Toon, dat wij niet werken kunnen," zei Geurt na een +kleine pauze, waarin hij den lijder nogmaals de flesch aan den mond +had gebracht, en voegde er weder na eenige oogenblikken zwijgens bij; +"Maar zeg eens, als Hans...?" + +Toon Ritter legde plotseling de hand op het dier, dat naast hem lag, +en zuchtte, terwijl hem een paar tranen in de, door koortsgloed +glinsterende oogen kwamen: "Och,--Hans!" + +"Hij is toch zoo slecht niet?" hernam de jonkman. + +"Hans!--mijn eenige,--mijn brave Hans!" riep Ritter in opgewondenheid: +"Als Toon d'r onder leit--hé--wat jij dan?" En zich oprichtende +en met beide handen zijn voorhoofd bedekkende, riep hij luider, +terwijl hij Geurt strak in de oogen zag: "Zeg,--geef jij +'m--den--genadeslag--hé? Dan--gaan we samen, nietwaar ouwe weerlich?" + +Geurt zag op het dier en diens hijgenden meester neer, en waagde +het niet zijn meening te uiten. Zonder te spreken zette hij zich op +den rand van Ritters kribbe, en bleef om den man die zich voor zijn +dierbare Grietje had opgeofferd, zoo mogelijk tot hulp te zijn. + +De middag verliep, en, toen de avond begon te vallen, verliep ook +langzaam de felle koorts, welke aan de slooping van Ritters krachten +had gewerkt. Geurt gaf het paard te drinken, en nadat hij met een bezem +diens leger een weinig had gereinigd, strooide hij den meegebrachten +bundel lies onder het dier, waarvoor hij een dankbaren blik van den +armen Ritter bekwam. + +De oude jager, die sedert zijne verschijning aan het genoemde veer, +of vaarstation, zich over het algemeen geen vrienden gemaakt had, en +wiens paard, waaraan hij zoo bijzonder gehecht was, onder den naam van +"Ritters Hans" bekend stond, had reeds lang geleden Grietjes liefde +gewonnen, door haar, op zekeren dag toen zij van een boodschap naar +stad met doorgeloopen voeten huiswaarts keerde, op zijn paard te +beuren, en haar zoo den moeitevollen tocht te verkorten. + +Uit liefde voor vrouw Lagers dochter, had Geurt, sedert Grietjes +bedlegerigheid, de diensten, welke het meisje den ouden jager +verleende, van haar overgenomen. Was hij ook door zijn eigen ziekte +menigmaal verhinderd geworden om den verlaten jager te bezoeken +en de hand te leenen, Geurt had toch altijd gezorgd dat Toon de +noodigste hulp bekwam, maar zelf het brood der armoede bij zijne +ouders genietende, en onbekwaam om boerenwerk te verrichten, was +hij menigmaal inwendig kregel geworden, wanneer hij het jaagpaard van +Ritter beschouwde, dat als een dood--neen als een verslindend kapitaal, +daar lui en onnut zijn dagen sleet. + +'t Was, toen Geurt voor den wat rustiger liggenden man de zaken zooveel +mogelijk had beredderd, dat hij Hans over den kop streek en langzaam +zeide: "Hans heeft het beter dan een van ons allen." + +"Nietwaar?" zei Toon, en vestigde een welgevalligen blik op het paard. + +"Ja ja," hernam Geurt: "en 't is maar een dier. Een mensch is toch +meer!" + +Ritter zag den spreker vragend aan. + +"Mij dunkt hij zou toch best eens naar buiten kunnen, een toertje +zou hem zeker niet schaden," zei Geurt. + +"Hoe meen je?" vraagde Ritter. + +"Wel!" hernam de jonkman: "'t ware beter voor hem dat hij er nu eens +uitkwam dan hier altijd zoo stijf te liggen." + +Toon zag den spreker weer vragend aan, staarde toen eenige oogenblikken +op zijn bruinen vriend, en herhaalde langzaam: "Beter....?" + +"Zeker!" betuigde Geurt, die, met de woorden: "beter voor hem," +toevallig den juisten toon meende getroffen te hebben. + +"Hij wordt hier zoo stijf, hé?" zei Ritter, terwijl het aan zijn stem +te bespeuren was, hoezeer de koorts hem opnieuw geschokt had. + +"Een enkele jaagtoer....?" + +"Neen neen, dát niet!" viel de jager haastig in: "_met_ Toon, jawel, +maar _zonder_ hem niet! Ik meende _grazen_," voegde hij er iets +later bij. + +Wat Geurt ook spreken mocht, Toon was niet te bewegen om zijn paard +voor den jaagdienst aan den jongen af te staan, die zich zelven beter +in staat rekende jaagtoeren te doen dan boerenwerk te verrichten. Het +uitzicht om, gescheiden van zijn vriend, door _hem_ te verdienen, +streelde den jager niet, en hoezeer ook met Grietje bewogen, wilde +hij zijn Hans echter aan geen ander toevertrouwen, al kon hij ook +haar of de haren daardoor een tegemoetkoming bezorgen. + +Zonder zijn doel te hebben bereikt, verliet Geurt eenige oogenblikken +later de hut, maar beloofde toch vast, dat hij Hans morgen eens +buiten zou brengen omdat hij anders zoo stijf zou worden: "'t Was +beter voor hem." + +En de jager, weder alleen gelaten, slaakte diepe zuchten; hij +gevoelde wel dat zijn tijd naderde, maar, dat het leven zelfs voor +den arme verlatene veel bekoorlijks heeft, bewezen de woorden welke +hij halfluide tot _Hem_ sprak, dien hij een poos "links had laten +liggen," terwijl hij eindelijk nog op treurigen toon riep: "Mijn +Hans! mijn goeje Hans!" + + + +'t Is schrikkelijk warm, zoo warm, dat zelfs de vogels zich niet +durven bewegen, en, op de takken der schaduwrijke boomen gezeten, +elkander zwijgende beschouwen, terwijl ze gapende schijnen te vragen: +Kun je me 't zwemmen ook leeren?--Zóó warm, dat de visschen de moreele +convectie bekomen dat ze levend gekookt worden, en eenigen, die niet te +lui zijn om een sprong boven hun element te wagen, met de verzekering +terugkeeren, dat het daarboven is om flauw te vallen.--Zóó warm, dat +de paarden in 't land--als naar gewoonte kop bij staart en staart +bij kop,--te vadsig zijn om elkander te verlossen van de hongerige +muggen en vliegen, die--op hunne beurt, lachen in een weertje 't welk +zoo bij uitnemendheid geschikt voor de vermeerdering hunner familie +is.--Zóó schrikkelijk warm, dat de daglooner--met permissie--zweet op +het bloote denkbeeld dat zijn schoftuur weldra zal verstreken zijn, +dat de geleerde van al zijn wetenschap niets kan luchten dan: dat +het verbazend warm is, en de ongelukkige wandelaar die tot loopen is +gedwongen, en niet zooals vele natuurgenooten, in priëeltjes of waar +de zon de minste kracht uitoefent, Seltzerwater met wijn en suiker kan +slurpen,--de oogen branden van den gloed dien het zandpad weerkaatst, +terwijl hij met de zweetparels op het gelaat, en de longen door het +stof, dat zijn eigen tred veroorzaakte, als toegeschroeid, aan niets +kan denken, dan--aan gloeiende ovens en dolle honden. + +'t Is vreeselijk warm, zóó warm dat we met alle medeschepselen, die +niet door de warmte leven, deernis hebben: met de vogels, de visschen, +de gedwongen wandelaars, maar inzonderheid met die ongelukkige +slachtoffers der binnenlandsche scheepvaart die men jaagpaarden noemt. + +Zie, ginds in de verte op het spiegelgladde riviertje, glanst een +helder licht; 't is de weerkaatsing van de brandende middagzon op +den voorsteven eener onlangs frisch geteerde tjalk. + +Dood langzaam nadert het vaartuig dat zich helder in het water +spiegelt, en waarop een schipper aan het roer hangt, even lui en even +slaperig als zijn tegenvoeter, die in het water te zien is. + +Op het dek, niet verre van den kleinen schoorsteen waaruit een teeder +blauw rookzuiltje lijnrecht naar boven stijgt, ligt, onder de schaduw +van een over boomstokken gehangen zeil, eene vrouw, omringd door een +vijftal kinderen, waarvan er drie met de armen onder het hoofd op den +buik, en twee op den rug met de knieën opgetrokken en het aangezicht +met de handen bedekt, liggen te geeuwen of te slapen. De man aan het +roer benijdt de vrouw in de schaduw, de vrouw in de schaduw benijdt +de kinderen die met de warmte "beter uit hun fatsoen kunnen", de +kinderen--die niet slapen--benijden de visschen, en willen zelfs wel +kikkers zijn, terwijl de arme _sleeper_ dier benijders, op zijne beurt +en op zijne manier, gewis alles benijdt wat loopen, staan, zitten, +liggen en slapen kan, in stede van zóó te moeten sloven als hij. + +Arm jaagpaard! De tong hangt je wel ter lengte van zes duim den +spitsen bek uit. Het zweet dat je huid door alle poriën ontspringt, +druipt gestadig op den zandweg, vanwaar de--heden zoo plaagzieke zon +het terstond komt oplikken. + +Arm dier! wat zet je die voorpooten scherp, en wat staat je lichaam +scheef. Die vracht moet wel schrikkelijk zwaar zijn. Arm dier! wat +zie je flauw uit de oogen; 't is jammer dat hij, die tamelijk bleek +en zichtbaar amechtig op je rug is gezeten, den blik niet kan opvangen +dien je bij wijlen ter zijde werpt: gewis, hij zou medelijden gevoeld +en je niet zoo onophoudelijk een "kovort!" of "hei, huup!" hebben +toegevoegd, 't welk niet zelden met een hakpor vergezeld gaat. + +Neen, dien blik bespeurt hij niet, hij heeft het ook zelf te warm +om medelijden met jou, den langzamer looper, te gevoelen. Hij +heeft geen medelijden met je, arm dier, al is hij niet ongevoelig, +die aanporringen vloeien voort uit medelijden, uit een zuiver en +beminnelijk medelijden. + +--Hemel, hoe is het mogelijk! zucht het zwoegende paard. + +Ja wel, Geurt Snipper heeft innig medelijden met het arme huisgezin +van vrouw Lagers, doch vooral ook medelijden met het lieve Grietje, +dat hem zoo na aan 't hart ligt en, ofschoon langzaam herstellende, +nog uiterst zwak is, terwijl zij elke versterking of verkwikking moet +ontberen, dewijl moeder ze niet verschaffen kan en de mevrouw van +_Water-zicht_ maar hoogst zelden iets zendt--"omdat die werkvrouw +zoo heel weinig dankbaarheid kent." + +Geurt heeft medelijden met vrouw Lagers en Grietje, maar ook gevoelt +hij--nader met Toon Ritter in kennis gekomen--medelijden met dien +ongelukkige. + +Wat de man nog bekwam werd grootendeels door zijn viervoetigen gezel +verorberd. Toon leed waarlijk gebrek; voor zijn paard spaarde hij +alles uit den mond, en, dewijl Toon zich voorheen aan niemand en +aan niets dan zijn paard had gehecht, zoo was er ook nu geen ander +die zich zijner aantrok, of hem in zijn ellendigen toestand eenige +lafenis bood. Geurt had medelijden met Grietje en met haar redder, +en, om hun ongemerkt eenige versterking te kunnen bezorgen, greep +hij een, wel is waar vergeeflijk doch niettemin laakbaar middel aan, +en maakte zich schuldig aan schending van goed vertrouwen. + +Terwijl Toon Ritter--immer zwakker--zijn bruinen vriend gaarne de +buitenlucht gunde, dewijl het "beter voor hem zou zijn," en het paard +alzoo aan Geurt medegaf opdat het eenige uren langs het riviertje +zou weiden, maakte de jongeling van het dier een zoodanig gebruik +als waarvoor hij meende dat het geschapen was. + +Dat Geurt in het bezit van Ritters paard mede naar de jaagvrachten +dong, betwistte men hem niet, en, in stede dat Hans vreedzaam den +oever begraasde, maakte hij reeds sedert eenige dagen bittere toeren, +die hem te zwaarder vielen aangezien zijn langdurige rust hem de +leden verstijfd had. + +'t Bevreemdde Ritter wel gedurig dat Geurt zoo vreeselijk lang uitbleef +eer hij zijn vriend en gezel terugbracht, zoodat hij reeds eenige +malen gezegd had dat Hans maar bij hem zou blijven, doch Geurt had +dan steeds een uitvlucht gevonden, terwijl hij telkens met de woorden +besloot, dat de buitenlucht toch zooveel beter was. + +Ja, 't was Ritters Hans die reeds een klein halfuur "in 't haam had +gehangen" om de tjalk te vervoeren, maar nóg eens: Geurt zag den +smeekenden blik niet die de arme, waarop hij gezeten was, gedurig +ter zijde wierp. Hij dacht aan Grietje, en verheugde zich dat hij +haar wat suiker en vleesch zou kunnen bezorgen, maar voelde het niet, +hoe Hans gedurig in de knieën knikte. Hij dacht aan Toon, en besloot +ter verfrissching eenige chinaasappelen mee te brengen, welke hij +zou zeggen voor een oud kleedingstuk in ruil te hebben bekomen, +maar zag het niet hoe akelig de viervoet met de oogen ging draaien, +en hij riep alweder: "Huup! huup! vort Hans! kovort!" + +Doch Hans, ofschoon hij zich bij iedere aanporring geweld deed, +zoodat de beenen hem letterlijk kraakten, hij kon.... neen, hij kon +niet meer. 't Werd hem zoo schemerachtig voor de brandende oogen. Met +zulk eene warmte, zóó zwaar te trekken, en daarbij nog een persoon op +zijn rug te dragen, 't ging zijn krachten te boven, en--het arme dier +snakte naar den adem, stond jammerlijk hijgende stil, deed weder op een +vernieuwde aanporring van zijn berijder, eenige waggelende schreden, +doch ternauwernood was Geurt--die nu eerst besefte dat Hans het te +kwaad kreeg--van zijn rug gesprongen, of het oude paard wankelde ter +zijde, stak den neus in de lucht om zoo mogelijk ruimer te ademen, +rilde een.... twee.... driemalen, en toen--toen knikten zijne knieën +en viel de arme stakker op het jaagpad neder. + +Geurt ontstelde hevig toen hij Ritters vriend zoo onverwacht zag +vallen, zelfs aan de mogelijkheid had hij niet gedacht.--Wat te +doen! De schipper aan het roer riep luide: "Geef 'm wat lange +haver! Ransel z'n luie bast!" + +--Z'n luie bast! Arme Hans! je verstaat het niet, gelukkig voor jou! je +zoudt weemoedig zijn geworden en misschien met wrok den laatsten +stond zijn tegemoet gegaan. Je verstaat het niet, maar Geurt des +te beter.... en.... Neen, wel roept hij: "Huup huup!" wel trekt hij +aan den toom, en spant hij zijn geringe krachten in om je weer op de +been te krijgen, doch je mishandelen in dezen stond.... neen, dát kan +hij niet. Je brekende oogen, die zoo weemoedig schijnen te vragen: +Waar is mijn goede baas toch? zij treffen de zijnen. Aanstonds laat +hij zijn pogen varen, en, terwijl het medelijden hem ijlings zijn oude +pet met water doet vullen, om te beproeven, of een teuge den amechtige +ook zal verkwikken, doorziet hij het netelige van zijn eigen toestand. + +--Zoo Hans eens kapot ging! zou Toon dan niet vragen? zou Toon hem geen +bedrieger noemen?--En, op het geroep van den schipper geen antwoord +gevende, voegde hij net zieltogende paard de vriendelijkste namen toe; +streek het over den zakkenden kop, en riep eindelijk tot den schipper, +dat hij toch komen zou om, ware het mogelijk, den stakker, die zoo +raar deed, in 't leven te behouden. + +Geurts beroep op de hulp van den ongevoeligen schipper bleef +vruchteloos; met de handen onder zijn kin en de ellebogen op het roer +geleund, ging hij bij _dit_ en bij _dat_ voort, om jager en paard naar +weinig uitgezochte plaatsen te verwenschen, er gedurig bijvoegende: +"Jakker d'r op, zoo je niet luier dan je luie knol bent." + +Ten einde raad, en al meer vreezende dat Hans het niet kroppen zou, +zag Geurt in 't ronde of er dan geen meelijdend schepsel in den omtrek +was, die hem raad of hulp zou willen verschaffen. + +Het ijzeren hek van _Water-zicht_ is slechts een vijftig schreden +van die plaats verwijderd. En, ijlings loopt hij er heen; treedt het +binnen, en aarzelt niet het fraaie huis te naderen, waar hij hijgende +aankomt. Na een korte aarzeling rukt hij aan de schel, zóó sterk, +dat mama en dochter Brolet--die aan de achterzijde der woning in de +schaduw eener warande zitten te puffen, en niets weten te zeggen dan +dat zij stikken--elkaar verbaasd aanzien, en bijna op het denkbeeld +komen, dat de zonnegloed brand deed ontstaan. + +Leendert de huisknecht, die, evenals de koetsier, den tentwagen in +'t koetshuis had uitgekozen om er zijn af....ge....mat....te leden +rust te bezorgen, vernam het schellen niet. De meisjes in de keuken, +wier kornetten los, en wier armen slap langs haar zittende lichamen +hingen, begrepen dat Leendert wel komen zou, en bleven waar ze waren. + +"Ieder zijn _vak_!" zei Krisje; zoodat mevrouw bij het +tweede gelui--terwijl ze zich steeds met haar waaier zocht te +verkoelen--opstond; iets van "die booien!" prevelde, de gang betrad, +en de voordeur--die voor een tochtje was opengelaten--naderende, +al spoedig voor den angstigen Geurt stond. + +"Wat wil je zoo haastig vriendje?" vraagde mevrouw. + +"Och! of je me helpen kan juffrouw!" antwoordde Geurt met ter +neergeslagen oogen, en, ware hij niet zoozeer met Hans vervuld geweest, +hij zou voorzeker--onvoorbereid om zoo iets voornaams te ontmoeten--er +nog veel minder vrij hebben bijgevoegd. "Als je niet dadelijk helpt +dan zal het te laat zijn!" + +"Maar wát is er dan toch?" vraagde mevrouw. + +"Zie je juffrouw, 't is eigenlijk buiten mijn schuld," antwoordde +Geurt: "want mishandeld heb ik hem niet, maar zie je, de warmte! Is +er dan niemand die me kan helpen eer ie kapot gaat?" + +"Kapot!" herhaalde mevrouw: "Spreek je van een beest of van een +voorwerp." + +"Och ja, van Hans, juffrouw!" hernam Geurt haastig: "Maar heb je dan +geen mansvolk hier, en kun je geen drank geven? De rijke lui weten +altijd meer dan een ander. Toe gauw, eer het te laat is, want Hans +leit op z'n asem." En zich daarna omwendende, liep hij ijlings terug, +maar riep nog in 't heengaan: "Gauw dan, hij leit vlak bij 't hek." + +Eenige minuten later trotseerden mevrouw en Jeannette,--Papa was nog +niet uit Den Haag teruggekeerd--de vreeselijke warmte, om aan hare +nieuwsgierigheid te voldoen. + +Behalve stroohoeden met vervaarlijke randen, droegen zij groote +Oostersche zonneschermen, die ze, als noodzakelijk bij een _équipement_ +voor 't buitenleven, in den _grand bazar_ hadden gekocht. Leendert en +Willem volgden geeuwende, terwijl Kris en Leentje met de boezelaars +boven hare hoofden, aan 't hek bleven gluren om óók eens te zien wat +er eigenlijk te doen was. + + + +Toon Ritter ligt op dezelfde plaats waar wij hem reeds een paar malen +hebben aangetroffen. De dokter, die hem eenige uren geleden bezocht, +heeft hem alweer een drank voorgeschreven, maar zich evenzeer alweder +verwonderd over de taaiheid van dat gestel. + +Op dit oogenblik ontwaakt de man uit een lichte sluimering. + +"Waar ben je?" zegt hij flauw en met gesloten oogen, terwijl hij +met de hand bezijden zich voelt, en die eindelijk op den rand zijner +kribbe laat rusten: "Ik droomde daar van den tijd toen je nog klein +waart Hans, toen je kleine oogen mij zoo goedig aanzagen, en toen +ik--om jou--om jou verd.... raakte, hé!--Maar Hans, ik heb daar ook +gedroomd: dat Hij 'en groote pen van goud nam, en zei: "Ik zal het maar +doorhalen! hé! en 't was vreeselijk licht ook, en ik las, ofschoon ik +m'n bril niet had: "Toon Ritter," en daarachter dat leelijke woord--je +weet wel. Maar Hij sprak weer: "Die gelooft heeft zal zalig worden," +en streek toen met mooien inkt dat leelijke woord uit, en schudde +mij de hand, en gaf me brood met lekkeren wijn, net zooveel als ik +lustte. Zie je, 'k was in den hemel; en toen ik wel genoeg had, en +net als vanouds op m'n twee beenen liep, toen zag ik ook jou weer, +mijn goeje Hans; maar niet zooals je nou bent, maar blank van vel, +en fraai van leden, en zwart van haar, want weet je, jij zelf waart +bij Teunis in 't kuiltje. En weet je nou Hans, waarom ik er _toch_ +kwam?" vraagt Ritter terwijl hij opnieuw met de hand naar het paard +zoekt, dat zich niet aan zijn zijde bevindt; "omdat ik geloofd had +dat Hij alles kan, en omdat ik trouw was geweest voor jou.... hé! dat +spreek je niet tegen?" + +Ritter strekt al gedurig zijn magere vingers verder uit om het dier +te bereiken, doch, dewijl zijn uiterste poging vruchteloos blijft, +wendt hij zich om; opent de oogen; werpt een doffen blik in 't +ronde, en roept eensklaps met een door den schrik versterkte stem: +"Hans! Hans! waar ben je gebleven?" + +Zie, hij schijnt tot bezinning te komen. Geurt heeft zijn vriend +meegenomen, dewijl het _beter_ voor hem zou zijn; 't is waar... doch, +tóén was het morgen en nu.... 't moet wel tegen den avond loopen. Zou +Geurt hem vergeten? En naarmate de zwakke jager zich over het +uitblijven van den jongeling met den bruine al ongeruster maakt, +bromt hij gedurig, dat het niet meer gebeuren zal, want hij gevoelt +het maar al te zeer dat hij nog slechts kort met hem vereenigd zal +blijven; en, eenmaal had hij bij zich zelven gezworen: het dier te +zullen verzorgen en trouw te bewaken tot aan zijn einde. + +Naarmate de tijd al meer en meer verliep, klom Ritters bezorgdheid. Zoo +hard hij zulks vermocht riep hij het dier eenige malen bij zijn naam, +en eenige malen ook den naam van hem, aan wiens zorg hij zijn vriend +veilig had toevertrouwd. Geen antwoord, geen geluid zelfs--dan het +gegons der muggen. + +'t Kostte Ritter een groote inspanning, om, zooals hij vroeger +meermalen deed, ook nu op de vingers een schel gefluit voort te +brengen, maar toch het gelukte, en zóó zelfs, dat de kalkoenen op een +nabijgelegen hoeve, zich verplicht gevoelden het met een oorverdoovend +gegil te beantwoorden. + +Intusschen het fluitend signaal bewerkte niet wat Ritter +verlangde. Hans kwam niet opdagen, en Geurt evenmin. 't Waren pijnlijke +oogenblikken die de zwakke sleet; zijn eigen toestand had hem nooit +zoo bekommerd als het thans de onzekerheid deed wat er toch met Hans +mocht gebeurd zijn; en, zijne handen vouwende, zuchtte hij tot Hem +die alles kan: "Heere, verlos mij uit de benauwdheid!" + +Zat Ritter in de benauwdheid--op een paar schreden van de hut +verwijderd, stond er een wiens hart niet minder beklemd was. Geurt +had het snijdend geluid zeer wel gehoord, en 't was hem door de ziel +gegaan. Reeds verscheidene malen had hij zich tot nabij Ritters woning +begeven, doch telkens ook was hij teruggekeerd, dewijl de moed hem +ontbrak om den man onder de oogen te treden. + +Hoor! weder klinkt het schel gefluit, en eensklaps zich vermannende, +loopt de jonkman tot nabij de hut; blijft eenige oogenblikken voor de +kleine deur staan, maar eindelijk--eindelijk opent hij haar; treedt +met een kloppend hart binnen, en staat weldra, doch zonder een woord +te spreken, voor den nederliggenden jager. + +"Waar is Hans?" vraagt Ritter terstond, terwijl hij de oogen op de +opengelaten deur houdt gevestigd, in de verwachting dat het paard +nog volgen zal. + +Geurt ziet voor zich neder maar antwoordt niet. + +"Waar is Hans?--Maar spreek dan!" roept Toon, terwijl de grootste +onrust op zijn gelaat is te lezen: "Den ganschen dag heb je hem buiten +gehouden!" en weder doet hij het snijdende fluitje hooren nog in de +hoop dat het paard zal verschijnen. + +Eenige oogenblikken lang heerscht er in het verblijf een pijnlijke +stilte; eensklaps echter heft Ritter zich met geweld overeind, en +den zwijgenden Geurt met zijn donkerbruine oogen strak aanstarende, +zegt hij op akeligen toon: "Bij God, zeg dan, zeg.... waar is Hans?" + +Maar Geurt kan niet spreken; en de hand voor de oogen drukkende, +komt hij den spreker een schrede naderbij, maar berst te gelijk in +tranen uit. + +Eene rilling doorloopt Ritters leden. Zich geheel voorover buigende, +grijpt hij Geurt bij zijn buis; trekt hem geheel tot zich, en zegt met +een gesmoorde stem: "Zeg--zeg ellendige! heb je mijn Hans vermoord?" + +Dat was te veel! Hoewel de bitterste zelf beschuldiging hem pijnde, +_die_ verdenking woog al te zwaar; en het was door haar dat Geurt de +kracht bekwam tot het doen eener volledige bekentenis, en verhaalde, +hoe hij met de beste bedoelingen het paard had gebruikt voor het werk, +waartoe hij toch meende dat het geschapen was; maar, dat de warmte +hem moest hebben bevangen, zoodat de stakker er nu inderdaad niet +best aan toe was. + +Ritter, die onder het hakkelend en gedurig afgebroken verhaal van den +jonkman, hem niet zelden een blik had toegeworpen, die van zijn onrust +en hevige smart getuigde, staarde hem, toen hij ophield met spreken, +eenige oogenblikken sprakeloos doch met bevende lippen aan. Doch, +nadat Geurt de hand des jagers had gegrepen, en nu innig geroerd om +vergiffenis smeekte, wendde Ritter eensklaps den blik van hem af, +en riep met een akelige stem: + +"Ik heb hem verlaten! Mijn eed!! O God!" maar liet er terstond op +volgen, terwijl hij den brenger der Jobstijding aanzag: "Je hebt +niet gezegd of hij dood is; zeg, leeft hij niet meer? Zeg, waar heb +je mijn Hans gelaten?" + +"Neen neen! dood was hij niet," zei Geurt zeer snel. + +"Niet! niet!" riep de jager, den spreker in de rede vallende, terwijl +een bruinachtig roode kleur zijn geelbleek gelaat kwam kleuren: +"Niet!?--Hijsch mij op!--Hier,--hier dan; zie, ik ben zoo slap +niet.--Hans, ik wil je nog zien! Help dan! Dáár, daar liggen de +spullen: help! als je niet wilt dat je de eeuwige pijn treft!" En +de man, wiens krachten den arts ten eenenmale als uitgeput hadden +toegeschenen, wierp het dek van zich af; greep den boomstok, en trok +er de bedoelde bovenkleed ing mee naar zich toe. + +"Maar in 's hemels naam, wat wil je?" sprak Geurt ontsteld: "Toon! hoe +zou je naar _Water-zicht_ komen? Jij, die te zwak bent om op te +staan. En wie zou je helpen! Je weet dat _mijn_ krachten...." + +"Zwijg!" riep Ritter in zenuwachtige opgewondenheid: "Wil jij me niet +helpen, hé! dan zal ik alleen er wel komen; want zien zál ik hem--al +moest ik ook kruipen!" + +Wat Geurt ook spreken of raden mocht, de oude jager was niet te bewegen +om van zijn voornemen af te zien. Hij wilde en zou zich naar zijn +Hans begeven, al ware het ook ten koste zijner laatste krachten. Die +zelfopoffering zou wellicht de doemwaardigheid vernietigen, welke +hij,--door de zorg van het paard, ofschoon met een goede bedoeling, +aan een ander te vertrouwen,--opnieuw over zich gebracht had. + +'t Verdient toch opmerking dat de arme jager bij het bittere leed, +dat hem inderdaad door een ander werd berokkend, geenszins dien +bewerker hard viel of met beschuldigingen en smaadredenen overlaadde, +maar alleen zich zelven beschuldigde, en slechts de gevreesde straf +voor _zich_ meende weggelegd. 't Verdient opmerking, want, ofschoon +wij,--eveneens zouden gedaan hebben, en de droevige gevolgen van begane +misslagen steeds ons zelven wijten, er zijn toch een aantal _andere_ +menschen, die de schuld maar terstond op een ander werpen....! Adam +had het niet gedaan: de vrouw had het gedaan; de vrouw? wel neen, die +leelijke slang! Ja wel, die _andere_ menschen hebben gewoonlijk vrouwen +of slangen bij de hand, die met het pak bezwaard worden; en weet ge wie +vooral zoo ontelbare malen voor hen de schuld moet dragen,--edoch in +andere gevallen dan het beschrevene--'t is het kind met dien breeden, +mismaakt breeden rug, dat die _andere_ menschen "temperament" noemen. + +En Geurt hielp den jager zooveel hem mogelijk was, maar begreep ook +hoe langer zoo meer, dat het voor hem een vergeefsche poging zou zijn +om den zwakken en daarbij verminkten man, zonder meerdere hulp, ter +plaatse te brengen waar zich zijn stervende makker bevond. Plotseling +rees er een gedachte bij hem op, en met de woorden: "Wacht, ik zal +eens zien...." liep hij de hut uit; en ofschoon Ritter hem nariep, +die vreesde dat Geurt niet terug zou komen, vervolgde hij zijn weg +tot nabij de hoeve,--waar de kalkoenen opnieuw het gefluit van den +jager beantwoordden--maar kwam ook, geen twee minuten later, in een +kleine roeiboot langzaam het stroompje afzakken. + +Menige pijnlijke kreet ontvlood er aan Ritters lippen, eer hij met de +zwakke hulp van den jongeling, het bootje bereikte, en daarin half +liggende gezeten was. De hoop om Hans nog levend te vinden steunde +echter zijne krachten, en gedurig moest Geurt, die maar slap de riemen +bewoog, van Ritter de aansporing vernemen: + +"Maak toch wat haast, eer het te laat is!" + + + +Voor weinige minuten was Brolet van zijn tocht naar de residentie +teruggekeerd, ook _hij_ had het dien dag schrikkelijk benauwd +gehad. Geen wonder: brandende zon en--kokend bloed! + +Mevrouw Brolet, die de ramen van haar echtvriends kamer had +opengeschoven opdat de avondkoelte hem eenige verfrissching zou +schenken, was mede met de _eau de cologne_ in de weer, maar noch het +een noch het ander baatte om den verhitten man tot kalmte te brengen. + +Zonder een rechtstreeksch antwoord op haar belangstellende vragen te +bekomen, verstond mevrouw uit de afgebrokene bittere woorden van haar +gewoonlijk zoo zachtaardigen echtvriend genoeg, om er uit op te maken, +dat zijne poging niet met den gewenschten uitslag was bekroond. + +Vol bitteren wrevel was de man, en waarom? Omdat hij, die zelf ten +allen tijde de wetten verdedigd en zich wars van elke knoeierij had +betoond, nu, daar het zijn eigen belang gold, gaarne die wet had zien +krommen, om, wat krom was recht te maken. + +En, wat wilde hij dan? + +Immers, hij wilde zijn kind behouden, haar niet prijs geven +aan.... Neen, neen, dat wilde hij niet, en terwijl de diplomaat +halfluide zwoer, dat hij een middel zou uitdenken om den noodlottigen +slag te keeren, al spanden ook alle aardsche machten te zamen, rees +hij van zijne zitplaats op, en liep, met de hand tegen het voorhoofd +gedrukt, haastig de kamer op en neer. + +Mevrouw Brolet, die een onbepaald vertrouwen op het beleid en goed +verstand van haar echtgenoot had, gevoelde zich door die laatste +positieve woorden geruster, en spoedde zich naar beneden om het oog +over een verfrisschend avondgerecht te laten gaan. + +Nog maar weinige oogenblikken bevond mevrouw zich in het +beneden-achtervertrek, toen door de openstaande tuindeur Jeannette +binnenkwam, gevolgd door den baron Tolenveld, die zijn eigenaardige +buiging voor de aanstaande schoonmama maakte. + +"O mama," sprak Jeannette haastig: "u moet met papa eens gauw +meegaan. Toen wij zooeven, na in de plaats te hebben gewandeld, voorbij +het turfschuurtje kwamen waar dat akelige paard is gebracht, toen +kwam Leendert er uit, en zei, dat de baas van het dier was gekomen, +en dat het kluchtig was om te hooren zooals die man tot het arme dier +sprak. U moet dadelijk komen," voegde zij er bij: "Nietwaar Tolenveld, +volgens den knecht moet het wel _curieus_ zijn? Kom!" en snel verliet +zij het vertrek; en de baron zei in zich zelven: "_Cura, curiosus_," en +volgde zijne _futura_, zonder op de aanstaande schoonouders te wachten. + +Reeds vóór de geliefden,--of beter, de verloofden--bevinden wij ons +in het gezegde turfschuurtje, om er van de "curieuse klucht" getuigen +te zijn. + +Op den steenen vloer, waarover een bos stroo is uitgespreid, +ligt de bruine vriend van Toon Ritter; hij ligt er met de pooten +uitgestrekt, nog eveneens als toen hij er voor weinige uren met +een stenend geluid den laatsten adem uitblies. Alleen de kop, welke +na dien stond zijdelings achterover in het stroo was gezakt, wordt +eenigszins omhoog gehouden. 't Is de arm van den ouden jager die hem +omvat, en zijn ruige kin er op rusten laat, terwijl hij zelf op een +omgekeerde kuip gezeten, wordt ondersteund door den zwakken Geurt, +die mede tegen een stapel hakhout een rustpunt heeft gevonden. + +Aanvankelijk vernemen wij niets dan een klagend gezucht 't welk nu +en dan des jagers lippen ontsnapt. + +"Ouwe stakker! Heeft Toon z'n woord gebroken!" klinkt eindelijk +Ritters hokkende stem; "heeft hij jou uit het oog verloren en zich +ten tweeden male den eeuwigen toorn op den hals gehaald?--Zeg, brave +ouwe stumper! moest je die goeje oogen dicht doen, zonder Toon naast +je te zien? Zeg, kun je ze dan nog niet eenmaal opslaan--dat ik ze +toedruk? Zeg, zou er dan nog geen greintje leven in je zijn? Huup +Hans! huup!" en met de vlakke hand slaat Ritter zijn makker op het +gevoellooze lichaam.--"Dood! mors dood!" steunt de jager opnieuw: +"Och! waarom heeft Hij die alles kan, jou niet 'en poosje langer bij +asem gelaten? hé? of, Toon vooraf den genadeslag gegeven? Verdoemd +als ik ben!--Waarom ook stond ik je af aan een ander!" + +De laatste woorden des jagers werden op een zoo diep verslagen toon +geuit, dat Geurt een zenuwachtige rilling gevoelde, en hem bewogen +toefluisterde. "Maar Toon, de schuld is immers aan mij! Ik maakte +misbruik van je goed vertrouwen; ik was het die Hans--doch zonder +opzet...." + +"Zwijg! zwijg! Paai me toch niet!" roept Toon met een nare stem: +"Wat jij deedt, da's jou zaak, maar wat er tusschen hem en z'n baas +was, dat raakt jou geen zier. Zeg, zeg--ouwe!'" besluit de grijze +met fluisterende stem, terwijl hij zijn hoofd geheel op den kop +van zijn dooden makker laat rusten, en de voorboden der sloopster +zijner krachten, zijn van inspanning doodelijk vermoeid lichaam doen +trillen: "Zeg, kon je maar--bidden--hé; maar je hebt daar nooit geen +verstand--van gehad.--_Ik_ durf het niet,--en de Eerste--hé!! verdoemt +me!" + +Zie, de "klucht!" heeft ons dermate beziggehouden dat wij het +binnentreden der verloofden niet bemerkten, en nóg zouden we 't hoofd +niet van den armen man hebben afgewend, zoo we niet ter zijde een +zacht gepraat hadden vernomen. + +"Maar wie is die ongelukkige man toch?" vraagt Jeannette aan hem, +wiens gade ze hoopt te worden, terwijl een mengeling van deernis en +afschuw op haar gelaat is te lezen. + +"Men noemt hem Toon de Witte, geloof ik," fluisterde Tolenveld: +"hij woont in de armoedige hut die eenige malen uw aandacht trok." + +Er volgt een langdurige stilte, door niets afgebroken dan het gezucht +van den jager die, ten halve met den rug naar de aanwezigen bij +den ingang van het schuurtje gekeerd, hen niet bemerkte, en evenmin +bespeurt dat, eenige oogenblikken later, nóg een heer en dame, het +tamelijk donkere verblijf binnentreden. + +Zichtbaar onaangenaam wordt de heer Brolet door de tegenwoordigheid des +barons getroffen, dien hij na zijne thuiskomst nog niet ontmoette. Even +spoedig echter als de voorhoofdrimpels verschenen, verdwijnen ze +weder, en een vriendschappelijke groet der heeren breekt de stilte, +en doet den lijdenden jager even het hoofd naar de zijde wenden, +waar zijne bezoekers zich bevinden. + +"Een zonderlinge vertooning," zegt Brolet op een toon die eenigszins +zijn wrevele stemming verraadt, en voegt er wat zachter tot zijn +echtgenoot bij: "Waarom werd dat volk hier binnengehaald?" + +Mevrouw Brolet fluistert eenige bevredigende en vergoelijkende woorden, +en besluit, op den jager wijzende: "_Pauvre homme, il a l'air bien +souffrant!_" + +"_A qui la faute!_" zegt Brolet schouderophalend, doch wordt evenals +zijne dames een oogenblik later met deernis vervuld, daar hij den +jager ziet trillen en beven, terwijl deze, door een hevige benauwdheid +overvallen, langzaam in de armen van den jongeling zinkt, die hem +met moeite ondersteunt. + +Jeannette laat Tolenvelds arm los, en roept op meewarigen toon, +terwijl haar kleur door een doodelijk bleek wordt vervangen: "Hoe +akelig! Och, wie helpt hem?" + +Mevrouw Brolet mede ontsteld, doet een schrede naar den armen lijder, +doch wordt door haar echtvriend in den weg getreden, welke laatste +den jager ijlings nadert, en, zonder op de onreinheid der kleeding +acht te geven, hem in zijn armen vat. Den insgelijks bevenden Geurt +gelast hij, om haastig de hulp der dienstboden te gaan inroepen; +zij moeten een paar dekens en de flacon uit mevrouws toilet ten +spoedigste medebrengen. + +Nog vóór dat Geurt het schuurtje verlaat, zijn de dames, door haar +natuurlijk gevoel gedreven, reeds met hulpvaardige bedoelingen ter +deure uitgesneld. + +De baron, die zelden zijn bedaardheid verliest, wankelt een oogenblik +tusschen het plichtbesef om de aanstaande moeder zijner kinderen te +volgen, en dat, 't welk hem zegt den heer Brolet de behulpzame hand +te bieden; doch, in zijn tweestrijd besluit hij noch tot het een, +noch tot het ander, en blijft waar hij zich bevindt, maar verzoekt +den heer Brolet toch maar vrij uit te spreken, zoo er iets mocht +wezen waarin hij zijn hulp behoeft. + +De gevraagde is te zeer met den lijder vervuld, dan dat hij den +voorslag des barons kan beantwoorden; zijne oogen zijn onafgebroken +op het akelige gelaat van den man gevestigd, dien hij in zijne armen +houdt, en terwijl deze al sneller ademhalende, enkele malen de woorden: +"Hans! Hans!" met een naar geluid doet hooren, klopt het hart van den +hulpvaardige met hevige slagen; maar spreekt hij toch gedurig van: +moed houden, en dat het wel beter zal gaan. + +Zie, 't moet een geweldige koorts zijn, die den arme als het ware +verscheurt. Gedurig drukt hij de hand tegen het gloeiende hoofd, +dat hem bonst alsof 't bersten zal; eenige malen grijpt hij in +de kleeding waar zij hem de hijgende borst bedekt, als waant hij +zich daardoor lucht te zullen verschaffen. De last wordt Brolet te +zwaar. Gelukkig! daar treden de knechts het schuurtje binnen; ze +hebben dekens, een paar kussens, benevens eenige fleschjes en andere +zaken bij zich, welke mevrouw heeft geoordeeld dat noodig of nuttig +konden zijn.--Zou ze ook nú op dankbaarheid hebben gerekend....? + +Leendert vervangt de plaats van zijn meester. + +Gedurig een zonderling onderzoekenden blik op den kranke werpende, is +Brolet niettemin ijverig in de weer om met den koetsier een tamelijk +geschikt leger voor den jager te spreiden. Dit gereed zijnde, gelast +hij zijnen bedienden, om den ongelukkige behoedzaam daarop neer +te leggen. Zulks geschiedt; en nauwelijks heeft een lavende teug de +brandende tong verkoeld, en houdt de huisknecht een natten doek op het +gloeiende voorhoofd, terwijl Willem reeds met het bevel is verdwenen: +om Juno in te spannen en terstond den dokter uit het naburige dorp +te halen, of de man opent flauw de oogen, en werpt voor de eerste +maal een blik op zijn voornamen helper. + +Zie.... de glinsterende oogen, wat blijven ze strak op den man +gevestigd--die zich haastig tot den baron wendt, en hem noopt tot +de dames te gaan, "daar alles nu geschikt is."--Zie, wat spalkt +hij die oogleden wijd.... en wijder open; wat akelige, schrikkelijk +akelige uitdrukking op dat vermagerde bleeke gelaat; hoor, wat naar +gegorgel in de keel, alsof zij te zeer is toegeschroeid om een woord +te doen hooren. Zie.... zie... hoe akelig!--Daar schudt hem een wreede +demon. Maar toch, hoor, het is alsof in dat nare gereutel de woorden: +"Mijn Hans!" nog even zijn mond ontsnappen. + + + +'t Is nacht, doch geen zooals men zich daags voorspeld had, van +onweer en plasregens; maar strak en helder en zwoel, en weder een +dag voorspellende als die, welke straks ter ruste ging. + +De pendule in het slaapvertrek der echtelieden Brolet heeft reeds +één geslagen. Nog geen half uur geleden is de heer des huizes die +kamer binnengetreden. + +Was het zijn goedhartige aard, die hem zoolang alleen bij den lijder +in het schuurtje deed vertoeven, dewijl hij ook Leendert--tot diens +verwondering--bevolen had om zich dorpwaarts te spoeden, ten einde +eenige eenvoudige geneesmiddelen uit de apotheek te halen, ofschoon +Leendert meende, dat mevrouw ze wel in huis had, doch die--volgens +mijnheer--niet versch genoeg waren? Was het enkel uit medelijden, +dat hij de uren, sedert dien eersten stond verloopen, zooveel mogelijk +zonder andere hulp bij den armen jager heeft doorgebracht, wiens einde +door den geneesheer, gedurende zijn kortstondig en laat avondbezoek, +als zeer nabij voorspeld was? Waren er ook andere redenen? Leendert is +er zeker van, want--achter het schuurtje is eene sloot, en tusschen +die sloot en het schuurtje bleef nog een voetbreed gronds, waarop +distels en klitsplanten welig tieren. En nu.... jammerlijk zijn die +schoone bladen vertrapt, vooral ter plaatse waar zich die reet in de +planken bevindt. + +Op het oogenblik dat wij Brolet wedervinden, staat hij met over +elkander geslagen armen tegenover zijn echtgenoote, die, in een +leunstoel gezeten, haar aangezicht met de beide handen bedekt. + +"Spreek dan Octavie!" zegt Brolet met gesmoorde doch gejaagde stem: +"zou zulk een toeval mij niet de haren te berge doen rijzen? Kon er +een rampzaliger denkbeeld rijpen dan naar deze streek te trekken? Ken +je zulk een toeval, dat ons den man hier doet weervinden, van wien +wij sedert al die jaren niets meer vernamen!? Maar antwoord mij dan, +_wát_ moet ik doen?" + +"Zij zal het besterven!" zucht mevrouw, terwijl een stroom van tranen +haar wangen besproeit. + +"Besterven!?" herhaalt de man, en treedt op het raam toe waardoor hij, +aan 't einde der laan, het schijnsel van het licht ontwaart 't welk +binnen het schuurtje brandt: "Neen, neen! dat zal ze niet!" herneemt +hij terugkeerende: "Als je dáár geweest waart," en hij wijst in de +pas verlatene richting; "dáár, en je hadt den angst en de smeekende +blikken van den ongelukkige, zooals ik gezien; je hadt zijn diep +treffende, schoon weinig samenhangende woorden gehoord, je hart zou +evenals het mijne hebben geklopt! Maar zeg, meen je 't waarlijk, +zal ons kind het besterven?" + +Eenige oogenblikken staat de vragende man weder voor zijn weenende +vrouw zonder antwoord te bekomen, maar eensklaps slaat mevrouw Brolet +den blik tot hem op, en de hoop is op haar gelaat te lezen, dat hare +vraag: "Maar François, is 't geen bedrog?" een antwoord zal uitlokken +'t welk nog niet den stempel der volste overtuiging draagt. + +Maar neen, helaas! bedrogen had hij zich niet; de waarheid sprak maar +al te luide, en in weinige, vluchtige woorden gaf hij aan zijn gade de +bitterste bewijzen eener zekerheid, welke hij zich zelven zoo gaarne +ontveinsd had. + +Nog had Brolet zijn verslag niet ten volle geëindigd, toen een vreemd +geluid op het portaal de aandacht der echtelieden wekte. + +"Jeannette! o God! zoo zij 't gehoord had!" roept mevrouw, en wil +ijlings opstaan; doch Brolet houdt haar terug, en terwijl hij bare hand +in de zijne vat, fluistert hij snel en merkbaar bewogen: "Octavie, +wees bedaard; heeft Jeannette ons waarlijk beluisterd,--zegen +dan met mij een toeval, 't welk mij van den pijnlijksten last +ontheft. Zij heeft dan vernomen 't geen het noodlot mij dwingt haar +te zeggen. O! ik gevoel het, mijn levensvreugd ware verwoest, indien +het denkbeeld mij bijbleef, dat ik uit zwakheid de laatste bede van +een uitgaanden levensgeest had versmaad. Ja, een ontzettend toeval +doet ons huiveren, en verijdelt mijne plannen; maar nu, schep moed, +wie weet of de uitkomst ons niet de rust zal schenken, waarnaar wij +reeds zoolang en zoo vurig verlangden." + +"Mijn arm kind!" zuchtte mevrouw: "God moge haar nabij zijn!" + +Brolet fronst de wenkbrauwen; drukt zijn echtgenoote een kus op het +voorhoofd, en verlaat haastig de kamer. Op het portaal gekomen, ontdekt +hij _haar_ niet, die zijne verbeelding er gemeend had te vinden. Hare +kamer grenst aan die der ouders. Met een zacht kloppen zal hij haar +wekken. Doch zie, de deur is niet gesloten, zij staat op een kier. + +"Jeannette!" roept hij zacht: "slaap je mijn kind?" en eenige malen +herhaalt hij de vraag, doch zonder een antwoord te vernemen. De vader +aarzelt niet de deur wat verder te openen; hij ziet naar binnen, +en nogmaals roept hij luider: "Jeannette!"--Maar neen, zij is er niet. + +Ontwaakt uit een korte sluimering die haar geest had vermoeid, met een +afzichtelijk dood paard 't welk gedurig, om haar te vangen, de stijve +voorpooten uitstrekte, had een ongewoon gerucht in de aangrenzende +kamer harer ouders, Jeannettes opmerkzaamheid getrokken. Bij 't naar +bed gaan heeft zij in stilte de bespottelijke menschlievendheid van +haar papa bewonderd, die zelfs zijn domestieken de nachtrust had +gegund om bij die "akeligheid in het schuurtje", waar zij het te +benauwd had gekregen "de rol van _ziekenverpleger_ te spelen." 't +Ontstelde haar eenigermate de stem haars vaders te hooren. Was hij +terug, dan voorzeker moest die man wel dood zijn.--Hu! daar was toch +iets akeligs in; daarginder in dat schuurtje: een dood paard, en een +dood mensch nog daarbij! + +Haar legerstede verlatende, was Jeannette op den wand toegetreden, +die haar van het slaapvertrek der ouders scheidde. Ofschoon nu en dan +eenige klanken vernemende, kon zij, door den halfsteenschen muur, toch +onmogelijk goed verstaan wat er gesproken werd. Het luider noemen van +haar naam had echter dermate hare belangstelling gewekt, dat zij in +allerijl eenige kleeren heeft aangetrokken, en, het vertrek in stilte +verlatende, op het portaal aan de kamer der ouders heeft geluisterd. + +Geen vijf minuten later bevond het meisje zich weder binnen +haar slaapverblijf, doch toen.... hoe geheel anders stonden haar +gelaatstrekken dan vóór het verlaten harer kamer. Een lijkkleur +had zich over haar wezen verspreid; haar boezem jaagde onstuimig, en +vreeselijk trilde haar geheele lichaam, terwijl haar blikken verwilderd +in het ronde zwieren. Krampachtig klemden zich hare vingeren om de +leuning van een stoel; haar knikkende knieën benamen haar schier de +macht om zich staande te houden, doch--eindelijk was het, alsof een +besluit werd genomen, alsof een plotseling opgekomen denkbeeld haar +krachten vernieuwde. Zij trad op het raam toe; staarde een oogenblik +op het schuurtje aan 't einde der laan; bracht de hand aan haar +voorhoofd; had nogmaals een gevoel alsof het bloed in hare aderen +stolde, maar, ook dát oogenblik ging voorbij, en zich eensklaps naar +de deur wendende, verliet zij weder het vertrek; sloop met een fel +bonzend hart doch met onhoorbaren tred voorbij de kamer der ouders, +en daalde langs de breede marmeren trap snel naar beneden. + +Terzelfder tijd dat Brolet te vergeefs zijne dochter roept, bevindt het +meisje zich voor de deur van het schuurtje. Haar moed dreigt opnieuw +te bezwijken; eenige seconden blijft zij luisteren, doch, daar binnen +een zacht gekreun vernemende, verheft zij met fierheid haar hoofd; +slaat de hand aan de klink, en treedt, ofschoon een huivering haar +bekruipt, met tamelijk vasten tred het schuurtje binnen.--Neen, +'t is nog niet gedaan met den armen Ritter. + +De heer Brolet heeft hem verlaten, nadat er op een hevige +gemoedsbeweging, door koortshitte verhoogd, een oogenblik van +schijnbare rust gevolgd was. Hoe ontelbare malen had hij in zijne +tegenwoordigheid: "Mijn Hans! mijn kleine Hans! mijn kind!" geroepen; +en dan luider met onrustige gebaren, terwijl hij Brolet daarbij +dreigend had aangezien: "Mijn kind! Breng haar hier.... eer ik sterf!" + +In de levendigste kleuren was Ritter, en ook zijn voornamen bewaker, +opnieuw datgene voor den geest gekomen, 't geen zij beiden nooit +vergeten, doch waaraan zij zoo gaarne--ofschoon om zeer verschillende +beweegredenen--de herinnering zouden hebben verloren. + +Ja, de weinige woorden die Brolet, na de herkenning, met den jager +wisselde, zij verlevendigden in beider gemoed zoo krachtig 't geen +er omstreeks zeven en twintig jaar geleden was voorgevallen. + +'t Was een stormachtige Octobermorgen. Door den mullen zandweg tusschen +de Overijselsche plaatsjes Oldenzaal en Ootmarsum werd een fraaie +reiskoets, door twee jonge paarden langzaam voortgetrokken. De heer +en de dame daarin gezeten, wenschten nog vóór den nacht Bentheim te +bereiken, alwaar ze eenige dagen dachten te vertoeven alvorens zich +naar de plaats hunner bestemming--Westphalens hoofdstad--te begeven. + +Ze hadden het zwaar genoeg die paarden! De Noordoosten wind, waartegen +ze moesten opwerken, joeg hen het zand in de snuivende neusgaten. De +koetsier liep naast het rijtuig, in de eene hand de teugels houdende, +en met de andere aan den rand van zijn hoed. Ook de oude huisknecht +had, door af te klimmen, den last der bruinen verlicht, en antwoordde, +door het portierglas heen, gedurig op de vragen der meewarige dame, +en stelde haar gerust,--de bruintjes zouden de reis wel goed maken. + +Plasregens, die voor weinige dagen de zandwegen in stroomen +herschiepen, hadden op sommige plaatsen gaten veroorzaakt, die den +viervoetigen betreders reeds eenige malen een buitengewone kniebuiging +hadden afgedwongen. + +"Ho! ho!" had het eensklaps van de heizijde geklonken; doch de +waarschuwende stem kwam te laat, want reeds lagen de beide paarden +met de voorpooten in een gat 't welk, met afgewaaide bladeren gevuld, +hunne opmerkzaamheid had verschalkt. De man, die voor weinige minuten +met zijn kruiwagen om plaggen te steken was uitgegaan en óók in de +diepte van het gat was geraakt, bracht, dewijl zich geen andere hulp +in den omtrek bevond, het zijne bij, om de paarden weer op de been te +helpen. 't Gelukte; doch Juno, de bijdehandsche, had den rechterpoot +dermate verstuikt, dat hij den koetsier aanzag als wilde hij zeggen: +"Hoe zal dat verder gaan?" De heer en de dame, die na het ongeval +terstond het rijtuig hadden verlaten, vernamen van den koetsier, dat +Juno "inkapabel" voor de reis was, en dat er raad moest geschaft worden +zoo mijnheer en mevrouw Bentheim nog vóór den nacht wilden bereiken. + +De plaggensteker was toen de man geweest van wien men hulp of raad +kon verwachten. Het eenige wat hij zeggen kon was, dat Scholte [43] +Roerd, die aan 't einde der vlakte bij gindsche hooge boomen zijn erf +had, paarden genoeg bezat, en vier zelfs die in 't span liepen zoo +goed als de beste. Gaarne had hij zich bereid verklaard om den heer +van het rijtuig naar den rijken Scholte te geleiden, als ze dan maar +'en oog op het schaap wilden houwen dat ginds bij den kruiwagen lag. + +Terwijl de heer, aldus begeleid, naar Scholte Roerd was getrokken, +om ter vervanging van Juno een van diens vierspan ter hulp te vragen, +was mevrouw--na het arme paard te hebben gestreeld--op de plaats +toegetreden waar "het schaap" lag. 't Was een kind, dat nog maar +weinige maanden oud scheen te zijn. Zij kreeg medelijden met het arme +wicht, 't welk een dot in het mondje had, waaruit de kracht--zoo die +er in was geweest--reeds lang moest verdwenen zijn. 't Was een aardig, +ja zelfs een mooi kindje, en in weerwil dat de gure wind het gezichtje +verkleumde, lachte het toch toen de dame het vriendelijk aanzag en +_ratada_ zei. + +Ja, de voorname dame had erg medelijden met het arme kindje, en ze +streelde het met haar mof in 't gezichtje, en 't kriebelde wel, maar +toch, het lachte er van; en mevrouw kwam ook al eens met den vinger +op 't lijfje: _kiesewiesewiet_, en dan kraaide het, zoodat ze 't hoe +langer hoe akeliger vond om het wormpje daar op den kouden grond te +laten liggen. Ja, ze had het schaapje opgenomen--hoewel ze van de +vuile plunje wat vies was geweest--en had het met zich gedragen en +in het rijtuig gelegd. Gretig had het bloedje de kruimels genuttigd, +welke de dame het vervolgens had toegevoegd, en toen mevrouw eindelijk +de trommel, waarin zich haar proviand bevond, had gesloten, omdat de +kleine niet meer lustte, toen begon ze achter haar mof kiekeboe te +spelen, en 't kindje lachte alweer, en.... zij pinkte een traan weg. + +Gaandeweg had de plaggensteker, die al zeer armoedig in de kleeren +was, den heer--die een warmen pels droeg--zijne levensgeschiedenis +meegedeeld, nagenoeg op de volgende wijze: "M'n vader en moeder, zie +je, die hei j' toch niet gekend, maar schraal ha'n ze't wel, daar ku'j +over rekenen. Toen vader stierf--'k zie 'm nog--zei ie voor 't laatst: +"Jong'! 'k heb altijd m'n brood gehad al was 't ook droog. Werken +zie je! werken met God en met eere! Toen moeder stierf had ze 'en +akelige pijn, maar ze zei toch: "God kan alles, bid da'k zacht zal +sterven, en da w' ons in den hemel weerzien," dat zei ze. 't Was kort +op mekaar. Toen zin ze begraven, zie je, zoo netjes as 't hoeft, maar +leeg was de hut, en 'k had zoo alleen geen schik op de hei. Weet je, +toen liep ik naar Mie van den scheeper [44] en ze had zin om met me +mee te gaan, al was ik 'en dikke veertiger. Nou, zie je, mee ging +ze, en, toen ze zuchtig wier, he'k ze getrouwd ook, laat domenei +spreken [45]. Weet je, 't wordt met Sinte Matijs 'en jaar dat z'en +kleine kreeg, en as 'k ze niet getrouwd had, misschien leefde ze nog, +want zie je, het schaap van 'en kind deed haar den dood aan. Toen ze +begraven wier, was 'k nog malkelieker dan van vader of moeder, en as +'k nou 's avends alleen onder de plaggen zit, en heiboenders maak, +dan zeg ik zoo dikwijls: "Och God! a'j alles kunt, waarom hei j' dan +Hanskes moeder niet uit 't kraambed geholpen?" Zie je, nou ploeter +ik met het schaap al 'en maand of acht, en al mag ik het graag, 't +is toch 'en euvel alleen voor 'en man. Alle dagen vraag ik aan God: +dat ie 't lieve Hanske bij d'r moeder zal halen. Maar fluite! Ze +blijft waar ze is." + +De heer had den man, toen deze zijn verhaal had geëindigd, +heel vriendelijk toegesproken, en gezegd, dat zoo'n kindje toch +inderdaad een heele troost moest wezen, er bijvoegende, dat vele en +zelfs voorname lieden, vruchteloos naar zulk een schat verlangden, +hetgeen de man op zijne beurt allemaal best wou gelooven, maar ook +opmerkte, dat ze dan niet in zijn geval moesten wezen, hij kon Hanske +toch moeielijk mee naar stad nemen als ie de bezems en boenders ging +brengen, zijne hut lag alleen, buurvrouwen waren er niet, en zie je, +dan hing het schaap soms vier uren achtereen in den band aan 'en +spijker, zoodat hij, terugkomende, 't geschreeuw wel een kwartier +ver over de hei hoorde klinken. + +Toen de beide mannen al meer en meer de hoeve van den Scholte naderden, +ving de heibewoner een ander gesprek aan, 't welk ten doel had om den +heer uit het rijtuig van de onnoemelijke schatten des Scholtens een +denkbeeld te geven. _Alles_ was van Scholte Roerd: die schaapskooi, +die schapen, dat bosch, die landerijen, alles, _alles_ wat de heer +naast of vóór zich zag en,.... hoe was hij er aangekomen? + +"Weet je," had de man weder gezegd: "mijn grootvader heeft den zijne +gekend toen hij net zooveel had als er nu op m'n hand leit. Wat +deed ie?.... Van werken en sjouwen had ie duiten appart geleid, en, +toen ie tien gulden bij mekaar gekoejoneerd had, toen ging ie naar +de Deventersche paardenmarkt, en kocht er 'en afgedankte kerresier, +die ook al voor de dillejans had geloopen. Hoe hij 't aanlee wist +grootvader niet best, maar dat ie krooi en rooi en soms laat nog aan +'t varen [46] was, dat had ie zelf wel gezien. De eenige deern van +Scholte Dikkers had ie eens toevallig opgelaajen, hoe, en waar, en +wat, dat wist ie ook niet, maar zie je, ze wier olik naar hem, en, +toen het eindelik zou en moest, toen kreeg hij ze binnen ook. Weet je, +mijn grootvader zei altijd: "dat heeft hem de kerresier gevaren," en, +spaarde eiges altijd zooveel als ie kon, maar as 't maar 'en gulden +of _drie_ liep dan kwam er 'n kink in de kabel en--_op_ ging het weer." + +"En waarvoor wilde je grootvader sparen?" had de heer gevraagd, +die gedurende het verhaal over iets anders gedacht, en slechts de +laatste woorden verstaan had. + +"Wel, hei'j dan geen ooren meer?" had de bezemman geantwoord: "ik zei +immers, om 'en paard te krijgen, maar 't is er nooit toegekomen weet +ie, en m'n vader kon er ook niet bij, en ik--wat zou ik, hé! 'k ben +al blij da'k het leven hou, en zoo'n schaap lust ook wel wat anders +dan keisteenen." + +Scholte Roerd, wiens grootvader, zooals de overlevering zeide, door +een paard--_wij_ zouden zeggen door een meisje--rijk was geworden, +had den vreemden heer vriendschappelijk ontvangen en te woord +gestaan. Gaarne had hij zich bereid verklaard, den heer met een +fraai span bruintjes, 't welk binnenkort naar de markt zou, tot aan +Bentheim te varen. _Gaarne_, want de Scholte was trotsch op de dieren, +en 't was hem de reis wel waard om ze eens in 't heerentuig voor een +mooi rijtuig te zien. + +Nog wel een uur had de dame den tijd gehad om met de kleine in het +rijtuig kiekeboe te spelen alvorens zij de karavane over de hei +zag naderen. + +Scholte Roerd had--toen men met het tweespan nabij de plaats +des ongevals was gekomen--terstond met het oog eens kenners, de +fraaie Juno onderzocht. Nu hij het paard eens liet loopen, had +het kootgewricht zich niet--zooals zulks in den gezonden toestand +het geval is--teruggebogen, zoodat het welzeker verstuikt moest +wezen. Het gewricht zwol gaandeweg erger, terwijl het maar al te +zichtbaar was, dat de minste drukking het arme dier een hevige smart +veroorzaakte. "Dadelijk wasschen met keukenzout, water en azijn!" had +Roerd gezegd, en de koetsier, die er toch ook verstand van meende te +hebben, had van een mengsel klei met _eau de goulard_ gesproken, om +welken raad hij echter door den lompen boer--zooals hij den Scholte +heimelijk noemde--werd uitgelachen. Wie vond er klei op de hei! en +welke boer in den omtrek hield er o' de goelaar op na!? Dat had de +Scholte gevraagd, en _wij_ vragen, wie dáár de domme was? + +Terwijl men ook Diaan had afgespannen, en de Scholte, met behulp +der mannen, de fraaie tuigen vergespte, ten einde ze voor Mieke en +Treeske pasklaar te maken, en hij gedurig riep, wat of ze van z'n +bruintjes zeiden, was de heer, half buiten half binnen het rijtuig, +in een zacht maar belangrijk gesprek met de dame gewikkeld. + +Weinige oogenblikken nadat de heer zich met haaste van het portier +had verwijderd, heeft hij, op eenigen afstand van het rijtuig, +een niet minder belangrijk onderhoud met den heibewoner gehad. Een +glans van verrukking heeft zich over het gelaat van den armen man +verspreid.--Een paard.... dát paard voor hem! En zijn schaap, zijn +Hanske: een rijkeluiskind! O zeker, hij deed het,--wanneer de heer +en mevrouw, op handslag beloofden, dat ze het goed zouden oppassen, +en er altijd voor zorgen. + + + +Ja,--zoowel de heer Brolet als de arme jager, hadden zich dat voorval +op de heide met de meeste levendigheid herinnerd, en, dat de eigenaar +van het rijtuig de eerstgenoemde, en de plaggensteker de man was, +die nu bij zijn dooden Hans lag, zal men voorzeker reeds terstond +vermoed hebben. + +Toon Ritter had zijn "deerntje" nog eenige kussen gegeven, alvorens hij +het portier zag sluiten. Scholte Roerd, naast den koetsier gezeten, +had de zweep doen klinken; het rijtuig was van die plaats verdwenen, +en Toon, die bij zijn kruiwagen met het mooie paard was achtergebleven, +had het rijtuig nageoogd, totdat Diaan,--door den huisknecht, die +in het bakje zat, bij den halster gehouden--om den hoek van het +akkermaalshout, waar de weg zich kromde, verdwenen was. + +In den aanvang had de arme Ritter zich rijker dan de rijkste Scholte +gedroomd, en alles aangewend om de spoedige herstelling van het dier +te bevorderen, waarvan hij zich zulke gouden bergen beloofde. Roerd +was den volgenden morgen teruggekeerd, doch, zonder zijn bruintjes. De +rijke heer had ze hem gaarne afgekocht, want waarlijk, ze pareerden +best, en ze liepen als hazen! 't Sprak van zelf, dat het voorval in den +omtrek ruchtbaar werd, en naarmate zulks meer en meer het geval was, +kreeg Ritter minder vrede met Juno, en dacht meer aan zijn Hanske, +dat, de hemel wist waar, in de wijde wereld zat. Vooral de vrouwen uit +den omtrek vielen hem danig hard, dat hij zoo'n bloedje, "z'n eigen +vleesch toch," had afgestaan, terwijl zij, die hem het meest benijdden, +er zeker van waren, dat er op dat paard geen zegen zou rusten. + +Ja, al mocht Toon Ritter, met den schrikkelijk gedegradeerden Juno, +die, hoewel genezen, al spoedig de duidelijkste sporen van minder goede +dagen vertoonde, wat meer verdienen dan hij het tot hiertoe gedaan +had, hij vreesde hoe langer zoo meer dat de voorspelling bewaarheid, +en Juno hem niet zou aanbrengen "wat de kerresier den grootvader van +Roerd had gevaren." + +Somwijlen, wanneer Ritter des avonds aan zijn ontslapene Mie heeft +gedacht, was hij angstig geworden, totdat hij eindelijk het plan had +gevormd om, kostte wat het wilde, zijn Hanske op te zoeken. + +Helaas! alle pogingen waren vruchteloos geweest, en, dewijl zelfs de +naam van den heer met het rijtuig hem onbekend was gebleven, moest ten +laatste de hoop wel verdwijnen om tot het gewenschte doel te geraken. + +Nog drie jaren was Ritter, na die ontmoeting op de heide, in het oord +gebleven, waar hij het eerste daglicht aanschouwde; maar toen ook +was hij de plek, die hem gestadig aan "de zondige daad" herinnerde, +plotseling en in stilte ontvloden. Met het paard, 't welk hij den +naam zijner verworpene kleine gaf, en waaraan hij hoe langer zoo meer +de liefkozingen schonk, die hij thans zoo gaarne aan zijn kind had +gegeven, trok hij op Holland aan: misschien dat daar.... Maar neen, +God zou _hem_ niet helpen, die zijn eigen bloed had verkocht; en het +denkbeeld wortelde diep, dat die rampzalige daad hem de eeuwige pijn +zou bezorgen. + +Wat er verder van Ritter werd, is hoofdzakelijk reeds vermeld +geworden. Eerst gedurig van domeingrond verdreven, bouwde hij--ruim +vier en twintig jaren geleden--zijn ellendige woning op grond aan +den ouden baron Tolenveld behoorende, en wij hoorden het reeds, hoe +des barons, wel zeer natuurlijke sloopzucht, in 't einde schipbreuk +leed op de onoverwinlijke bouwzucht van den armen jager. + +En wat gevoelde die, voor zijn tijd vergrijsde arme nu? Wij wagen +het niet er een volledig antwoord op te geven; alleen weten wij, dat +het hem was, alsof er een hamer gestadig in zijn gloeiend voorhoofd +klopte, snel, onbegrijpelijk snel, en dat iedere bons hem den naam in +de ooren dreunde van het gestorven dier, waarvoor een onbegrijpelijke +liefde Gods hem het verstooten kind wilde terugschenken. Hij dankte +gedurig den _Groote_, die alles kan, voor een zegen hem nog op aarde +geschonken, terwijl de vreugde hem hier reeds bereid, zijn hoop deed +kiemen--dat het "_daarboven_ nog wel terecht komen zou." + +En zou de arme zich bedriegen? Had zijn berouw geen liefde +gewekt? Was zijn hoop niet gebouwd op den Eenige, die almachtig +is? Voorzeker!--Maar zie, de deur van het schuurtje wordt geopend, en +zonder dat Toon haar bemerkt, treedt zij, die uit het korte verslag +van Brolet, aan zijn gade gegeven, de ijselijkste waarheid vernam, +het doode paard voorbij en op den lijder toe. + +Zonderling! op dat gelaat, 't welk ons straks de diepste verslagenheid +teekende, lezen wij in dit oogenblik, behalve een uitdrukking, welke +wij met den naam van medelijdend afgrijzen zouden bestempelen, +eene fierheid, die het gevolg van een schitterende verwachting +moet wezen. Ja, voorzeker, zij is zich immers altijd bewust geweest +voor iets groots, iets edels geboren te zijn. En nu die plotselinge +ontdekking, dat zij _niet_ is de dochter van hen, die zich hare ouders +noemden, maar, een aangenomen kind!--Ja, de hoop heeft haar namelooze +smart gestild, de hoop, dat de roman, waarvan zij zich eensklaps +tot heldin zag verheffen, schitterend zal ontknoopt worden. Een +oogenblik staat zij bij den man stil, die, zonder de oogen te openen, +verscheidene malen achtereen den naam noemt van _haar_, die zich zoo +nabij hem bevindt. + +"Je paard is dood, arme man!" zegt Jeannette, terwijl het geluid van +haar eigen stem haar in dit oogenblik een huivering aanjaagt. + +Ritter slaat de matte oogleden op, en staart het meisje onafgebroken +aan, terwijl zijn mond weder gedurig den naam doet hooren, die hem +in het hoofd dreunt. + +"Daar ligt hij," herneemt Jeannette, op het paard wijzende, maar voegt +er als in eenen adem bij: "Spreek, goeje man, wat is er van het kind, +dat je voor een dier hebt kunnen verruilen? Zeg, heb je bewijzen van +haar afkomst? Spreek, zoo je herstelt, zal ik je schitterend beloonen." + +"Och, Hans! Hansje! Hans!" klinkt het als te voren. De grijze doffe +oogen staren het meisje hoe langer zoo strakker aan, en terwijl +Ritter een vruchtelooze poging waagt om zich op te heffen, en +Jeannette ontsteld een schrede achterwaarts doet, roept hij akelig: +"O God!--is zij--is zij--mijn Hans,--mijn Hanske,--mijn kind!?" + +Nogmaals is het de trots die Jeannettes boezem doet jagen. Zij kan +de ontzettende waarheid niet gelooven. Met haaste nadert zij weder +den man, grijpt zijn magere hand, en zegt op gejaagden toon: "Ja, ja, +ik ben het kind, waarvoor men je dat paard in ruil gaf; maar om Gods +wil, verzwijg het niet: wie waren mijne ouders?.... Toe! zeg het; +ik zal je oppassen, gezond en rijk maken. Spreek dan! spreek! maak +mij niet ongelukkig!" + +De arme eenvoudige jager met het immer bonzende hoofd, geheel gevuld +met die eene gedachte: God is mij genadig! hij had de bedoeling der +vraag niet gevat. Hij had alleen gehoord: "Ik _ben_ het kind; ik +zal je oppassen, gezond en rijk maken." Ja, nogmaals wilde zij van +hem hooren, dat hij werkelijk haar vader was; en met nog pijnlijker +stem dan te voren, sprak hij, terwijl hij flauw de hand drukte die +de zijne had gegrepen: "Hanske,--dame,--ja,--God zegt mij--dat je +mijn kind, mijn Hanske bent. Hanske die ik verstiet.--Ik kan--niet +spreken.--Als--wij--in den--hemel--elk--an--der weerzien--zal--ik je +alles--ver--tellen; en dan--zal je me--ook verge--ven hé!--dan--zal ik +je--de hand boven--'t hoofd houwen,--net als ik Hans, in de plaats--van +jou dee.--God, ja God kan--alles--al--les!" + +En toen--toen bleef zijn mond wel open, maar hij sprak niet meer; toen +bleven de oogen wel opgespalkt, maar aardsche dingen aanschouwden ze +niet langer, want de God, die alles kan, had het wonder gewrocht dat +niemand een wonder noemt: Hij had den geest ontbonden van het stof; +eene ziel overgebracht naar het huis waarin vele woningen zijn. + +Hebt gij deernis met den overledene....? O! heb het niet; maar wél +met haar, die op den arm des pleegvaders geleund,--want ook deze was +ongezien van het sterven des jagers getuige geweest--met pijnlijk +snikken het schuurtje verlaat, waar haar trots werd geknakt en--Gods +almacht zoo treffend was verkondigd. + + + +"Je komt te laat vrinden!" zei Leendert de huisknecht tot een +meisje dat, door een jongeling begeleid, het hek van _Water-zicht_ +was binnengetreden, en gevraagd had, of ze Toon Ritter eens zien en +spreken mocht. + +"Te laat!" zeiden Grietje en Geurt--want zij waren het--schier te +gelijk; en het meisje voegde er bij: "Maar zeg, hij is toch niet dood?" + +Op een weinig kiesche wijze gaf Leendert een bevestigend antwoord; +en Grietje, die wij veel verzwakt en vermagerd vinden, drukte het +voorschoot voor hare oogen, en Geurt riep met innige bezorgdheid: +"Och, Grietje, maak je nou niet van streek; ik zei immers wel dat +het er om houwen zou!" + +Of Geurt al beweerde, dat het haar te veel zou aandoen den gestorvene +nog eens te zien, het weenende meisje bleef op dat verlangen +aandringen. Al was hij dood, toch wilde zij _hem_ nog eenmaal +aanschouwen, die in den ellendigsten toestand niet had geaarzeld, +haar van een wissen dood te redden. Geurt moest toegeven, en Grietje +trad aan zijn zijde het schuurtje binnen, maar ontstelde minder dan +Geurt zulks vermoed had, toen zij het lijk van den grijzen man, zoo +nabij dat van zijn dooden makker zag liggen. Zij had hem voorheen ook +meermalen nabij het paard zien slapen, maar dan, alsof lichaams- of +zielesmart hem kwelde; en nu.... nu lag hij zoo kalm, zoo onbeweeglijk; +en, starende op het lijk, drukte zij den arm van Geurt, en zei zacht: +"Toon heeft het nu beter bij _God_. Wat was hij ongelukkig!" + +Die woorden klonken vertroostend voor den jongeling in wiens +binnenste gedurig eene stem sprak: Gij hebt den dood van Toon en +zijn makker verhaast.--Ja Grietjes woorden verlichtten zijn gemoed, +maar ook zij brachten hem tot het levendig bewustzijn, dat de zegen +des Allerhoogsten niet rust op de _ongeoorloofde_ middelen, waarmee +men een goed doel meent te bereiken. + +En ze gingen te zamen weer heen, Grietje en Geurt, en ze zeiden +niets; en Grietje bracht de haring in 't koolblad gewikkeld, aan hare +moeder terug; een mootje zou Toon misschien verkwikt hebben; maar, +Toon at geen haringen meer, en de werkvrouw vond het een ijselijkheid +dat ze door Grietjes ziekte zoo niets had kunnen toebrengen om Toon +te gerieven. + +De gebeurtenis, welke de heer Brolet een _toeval_ genoemd had, +bracht een groote verandering in het vreedzame leven, maar ook in de +gemoederen der bewoners van _Water-zicht_ te weeg. Eene waarheid, +zoo'n aantal jaren met de meeste zorg verborgen, voor wier aan 't +lichtkoming met vreeze was gewaakt, en welker ontdekking--door een +huwelijk bedreigd--de schrandere diplomaat, nog weinige uren geleden, +zeker meende te voorkomen, zie, een vreemd, een zeer vreemd, een +ontzettend vreemd toeval, had haar op 't onverwachtst aan 't licht +gebracht. Aan 't volle licht; want, ondanks de verwijderingszorgen +door Brolet genomen,--men herinnert zich die vertrapte klitsbladen en +brandnetels juist onder het schuurraampje, waardoor het dienstpersoneel +gegluurd heeft--ging het verhaal in den omtrek weldra van mond tot +mond: "De juffrouw van de nieuwe lui op _Water-zicht_, is 'en eigen +dochter van Toon Ritter! je weet wel, van den jager dien ze ook al +_de witte_ noemden, en die nu dood is." + +We zeiden, die gebeurtenis bracht verandering in het vreedzame +leven. Ja, een ontzettende! want het kind der armoede, opgevoed in +een stand die niet de hare was; voor wie men het gebod: "gij zult uw +ouders eeren," door haar zelfs niet met haar ware afkomst bekend te +maken, had krachteloos gemaakt; wier liefde men had begeerd, en wie +men een onbegrensde liefde had toegedragen,--een liefde welke zich +echter niet had geopenbaard in een streven naar genezing van haar +zielekwaal,--het hooghartige maar tevens beklagenswaardige meisje, was +door het gebeurde op 't allerhevigst geschokt geworden; de aanbrekende +morgen vond haar in een onopwekbare dofheid; den middag bracht ze in +koortsig ijlen door; en tegen den avond werkten haar sterk geschokte +zenuwen dermate hevig, dat de geneesheer die ijlings was ontboden, +ten zeerste voor een verstandsverbijstering beducht was. + +En nu, zie ze daar zitten, de echtelieden, in weinige dagen zichtbaar +verouderd. Zijn ze niet gestraft voor een daad, die een zedelijke roof +mag genoemd worden? Een roof, want ja, ze hebben niet het kind eens +armen opgevoed, maar zij hebben der armoede afgekocht wat God niet +wil dat verkocht worden zal. Ze hebben _wettig_ willen bezitten wat +hun niet wettig kon toebehooren; ze hebben in stede van _gelukkig_ +dat kind der heide _ongelukkig_ gemaakt. + +Maar toch, heb medelijden! Zie, daar gaat de diplomaat met het hoofd +ter neergebogen, door de lanen van zijn landgoed; voor weinige uren +heeft hij een uiterst beleefden brief van den baron, zijn buurman +ontvangen, waarin deze "om familie-omstandigheden als anderszins," +meent van de hand van mejuffrouw Brolet te moeten afzien, terwijl hij +HEd. een spoedige herstelling toewenscht. Zie, hij staat daar stil, +wendt den blik naar den achtergevel van zijn huis; staart eenige +oogenblikken op het venster der kamer, waarbinnen de arme Jeannette +door hare pleegmoeder met nog twee verzorgsters bewaakt wordt; wischt +de tranen weg die langs zijn kaken biggelen, en terwijl hij daarna, +schijnbaar toevallig, het oog op dat schuurtje aan 't einde der laan +doet rusten, is het alsof de laatste woorden, die er aan den mond +des stervenden ontvloden, en hem sinds dien stond zoo gedurig het +hoofd doorwoelden, opnieuw, maar krachtiger in de ooren klinken: +"God kan alles!"--God kan alles! + +Zie, Brolet loopt weder voort; staat later nog eens stil; werpt +weder den blik naar het venster waar _zij_ zich bevindt, die de +vermogens der rede verloor: en zie hoe hij onder een tranenstroom +de oogen naar hooger wendt, en hoor hem zuchten: "Maak haar gezond, +en ik zal gelooven, God, dat Gij bestaat, en dat alles Uw werk is!" + + + +Reeds hadden schrale nachtvorsten de heerlijk bloeiende dahlia's +verslapt en ontkleurd, en over 't beukenloover een bruine tint +verspreid, en nog altijd bleef Jeannettes rede in enge banden +gekluisterd, en nog altijd weenden hare opvoeders. Maar, had +de vrouwe reeds sinds lang vertrouwend den blik naar den Hemel +gewend, ook de diplomaat zeide niet meer: "God, maak haar gezond +en ik zal gelooven!" maar in stilte en luide: "God, Gij kunt +alles! o! Almachtigste, o mocht het zoo wezen!" + +En,--er was vreugde in den hemel, groote blijdschap. De zwakke mensch +had zijn afhankelijkheid aan een hoogere macht in ootmoed beleden. + +'t Was een schoone middag van een der laatste Octoberdagen. Jeannette +op den arm harer pleegmoeder geleund, doorwandelde sprakeloos en met +strakken blik, de slingerpaden achter het huis. Brolet ging aan haar +andere zijde. Een hoek omslaande, stond eensklaps Leendert voor de +zwijgende wandelaars, en verhaalde, naar den adem hijgende, dat hij +overal naar de familie gezocht had, tot achter in de plaats bij den +grooten vijver toe, want, dat er een heer was gekomen, die zijn naam +niet wou zeggen, maar dien hij toch dadelijk had herkend, dezelfde +uit Den Haag, die er in 't voorjaar geweest was, en, Leendert dacht +er bij: die uit verliefdheid z'n fooi vergat. + +Brolet wenkte den knecht dat hij terug zou keeren, en nadat de +pleegvader, achter den rug van het meisje om, een beteekenisvollen +blik met zijn gade had gewisseld, gevoelde hij eensklaps zijn hand +door Jeannette vatten, en zag, hoe zij den blik tot hem opsloeg, +terwijl ze zachtkens zeide: "Oscar Halmon." + +Zie, zie, hoe geheel verschillende van den eersten blik, de tweede +geweest is, welken de verbaasde echtelieden met elkander wisselden. + +Ja, een onbeschrijfelijke verrukking maakte zich van hen meester. Voor +de eerste maal na dien verschrikkelijken nacht, had zij het bewijs +gegeven, dat haar rede nog vatbaar voor een gezonde werking was. + + + +Ofschoon Oscar Halmon bitter teleurgesteld na zijn eerste bezoek +op _Water-zicht_, in zijn woonplaats was wedergekeerd, ofschoon hij +zich ten zeerste had verwonderd dat hij geen enkel woord van oom of +tante vernam, daar _hij_ toch eenige malen een vriendschappelijken +brief had gezonden, toch was hij niet minder met belangstelling aan +_Water-zicht_, en met innige liefde aan zijne nicht blijven denken, +die, "zooals van zelf sprak," evenmin eenig antwoord op zijn vluchtig +geschreven briefje gezonden had. + +Vervuld met het doel om hooger te klimmen ten einde zijn wensch te +verwerven, had Oscar, door de loffelijkste middelen er naar getracht +een voordeeliger post te bekomen. Voor weinige dagen was dat streven +met een gewenschten uitslag bekroond geworden, en hij, die niets had +vernomen van 't geen er gedurende den zomer op _Water-zicht_ voorviel, +hij spoedde zich met zijne aanstelling naar het Stichtsche, om _meer_ +te verwerven:--de vrouw zijner keuze. + +En ja, _hij_ was het--de eenmaal verstooten en verloochende +jongeling,--die de eerste vonken der wederkeerende rede mocht doen +gloren. + +Oscar, met alles bekend gemaakt, ontmoette denzelfden avond het meisje +dat, door een indrukwekkende bleekheid, hem schooner toescheen dan te +voren. Zij zag hem. Eerst bleef zij roerloos staan, beschouwde hem +met een rustigen blik, doch, toen hij haar naam had genoemd, drukte +zij eensklaps haar beide handen voor de oogen, en weende tranen, +de eerste weldadige tranen na dien akeligen nacht. + + + +Sedert twee jaren staat het buitengoed _Water-zicht_ ledig. Oscar +Halmon is met het herstelde pleegkind van oom en tante Brolet, +Hanske Ritter, in den echt getreden. Zij wonen in een fraai huis te +'s Gravenhage, en de oudelui hebben een woning twee huizen verder. + +Hansje Halmon, de gelukkige gade, zij was in een harde leerschool +geweest, maar ja, zij had er geleerd, hoe God de hoovaardigen kan +treffen, en met innigen dank voor hare redding, ondervindt zij het +nu, hoe wezenlijke liefde in eenvoud des harten, veredelt en waarlijk +gelukkig maakt. + +Wel verre van te huiveren bij het herdenken van haar afkomst, eert +zij de nagedachtenis van een vader, die om harentwille zooveel +zielesmart had geleden; zij zegent Gods bestiering, die haar den +vader deed hervinden, tot zijn eigen vrede, en tot welzijn van _haar_ +tijdelijk en eeuwig heil, en, nabij die plek waar eenmaal de hut van +den grijsaard stond, kocht zij een kleine hoeve, waarin zij het paar +gelukkig maakte, 't welk dien armen vader had liefgehad. + +En de diplomaat....? Hij heeft met zijn gade God gedankt. Hij gelooft, +ja hij gelooft aan een hoogere Macht, al begrijpt hij de wereld en +hare raadselen niet. + +Ritters Hans stierf, maar Ritters Hanske leeft nog, en eenmaal hoopt ze +haar arme ouders der aarde, rijk en zalig in den hemel weder te zien. + + + + + + + + + +INHOUD. + + +BETUWSCHE NOVELLEN. + + Wiege-Mie + De rechte Jozef + De oude Wessels en zijn gezin + De reis van Gerrit Meeuwsen en zien zeun noar + de Amsterdamse karmis + Deine-Meu + Van binnen en van buuten + De Betuwsche neef + +EEN REISGEZELSCHAP. + + Eene zoogmoeder + De Fransche komiek en de douairière + De vriend van den huize + Het einde + Ritters Hans + + + + + + + + +AANTEEKENINGEN + + +[1] Nieuws. + +[2] Kleed. + +[3] Stuipen. + +[4] Sneeuw. + +[5] Vleit. + +[6] Kamertje. + +[7] Wat belieft u? + +[8] Azijn. + +[9] Jong varken. + +[10] De aardvloo in het oliezaad oefent een zeer nadeeligen invloed +op den oogst uit. + +[11] Tot naricht van den lezer dient, dat hier van den tabaksbouw +sprake is. De bladeren van de tabaksplant worden in drie hoofdsoorten +verdeeld, te weten: zandgoed, aardgoed en bestgoed. Nadat de bladeren +op gezette tijden gebroken zijn, worden ze in de schuren gebracht en +daar gesneden--dat is, men snijdt met een fijn mesje een kerf door +den rug van het blad--om ze aan lange stokken, de zoogenaamde spijlen, +te kunnen rijgen, waaraan ze gedroogd worden. De tabak vereischt een +zorgvuldige behandeling, en van de juiste sorteering, zoowel als van +de rechte verzorging der drogende bladeren, in de meest hooge schuren, +hangt veelal het welgelukken van den tabaksbouw af. + +[12] Tabaksbreken. + +[13] Zwak. + +[14] Niets. + +[15] Zoo op stond, op het oogenblik. + +[16] Geen lust, geen zin. + +[17] Plank of boom die over eene sloot ligt. + +[18] _Swiet slaan_: wind maken; van _suite_, groot gevolg van +bedienden houden. + +[19] Valt. + +[20] Smêren: bewolkt worden. + +[21] De lompen zijn de bladen, die, zwaar beschadigd, nog slechts +een geringe waarde bezitten. + +[22] Daar. + +[23] Ontbijten. + +[24] Bak, waarin het meel tot deeg wordt bewerkt. + +[25] Men gelieve te bedenken, dat deze Amsterdamsche reis omstreeks +'t jaar 50 moet hebben plaats gehad. + +[26] Verder. + +[27] De faam van den krijgsheld. + +[28] Wind. + +[29] Rijtuig. + +[30] Schommel. + +[31] Bij het dorschen van 't oliezaad schenkt de eigenaar of eigenares, +aan huurlingen en in leen hebbende arbeiders, zooveel jenever als +zij verlangen. + +[32] In de lente. + +[33] 't Mondje. + +[34] De lezer gelieve het getal naar goedvinden in te vullen. + +[35] Chansonnette comique: TITI à la représentation de Robert le +Diable. + +[36] Wij zullen, ook de verdere in die taal voorkomende gesprekken, +zonder _avis au lecteur_ naar goedvinden vertolken. + +[37] _Vetris I., ou le Dio de la danse._ + +[38] Dit lied, van den heer Dr. J. P. Heije, en treffend op muziek +gebracht door den heer W. Broedelet, weerspreekt het beweren zoo +krachtig, dat onze schoone moedertaal niet bij uitnemendheid voor den +zang zoude geschikt zijn. 't Is treurig dat men in ons vaderland zoo +weinig nationaaltrots bezit, en alles mooier en beter vindt wat uit +den vreemde komt. + +[39] Six pence, een dikke, houten wandelstok met een baak tot handvat. + +[40] In verscheidene dorpen van ons vaderland heeft de schoolmeester +het recht--of matigt zich dat aan--om ééne of meer geiten op het +kerkhof te laten grazen. + +[41] Spreuken van Salomo, III: 12. + +[42] Tot opheldering diene, dat aan de ons bekende jaagstations, +de ploeg of club der schuitenjagers, eene bos heeft, waarover een +commissaris gesteld is. De prijs waarvoor de jager een schip vervoert, +is vastgesteld. Intusschen roept de commissaris, door middel van eene +schel, de tegenwoordig zijnde jagers bijeen, en bij opbod wordt nu de +vracht gegund. Wie bij 't laagste cijfer afmijnt of het gebruikelijke +"doen!" roept, wordt tot een volgend station jager van het schip, +en, terwijl hij het bedongene in handen krijgt, gaat de som die de +schipper als vasten prijs méér betaalt, in de algemeene kas over. De +gelden in die bos samenkomende, worden een paar malen 's jaars onder +de leden der club verdeeld, 't welk gewoonlijk voor ieder een aardig +sommetje oplevert. + +[43] In de genoemde streken, maar meer nog in de Noordoostelijke +deelen van Gelderland, wordt een bemiddelde boer: Scholte genoemd, +zijne vrouw: de Scholtinne. + +[44] Schaapherder. + +[45] Getuigen. + +[46] Rijden. + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Betuwsche novellen, en Een +reisgezelschap, by J. J. Cremer + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BETUWSCHE NOVELLEN *** + +***** This file should be named 26483-8.txt or 26483-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/2/6/4/8/26483/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |