diff options
Diffstat (limited to '26959-0.txt')
| -rw-r--r-- | 26959-0.txt | 1358 |
1 files changed, 1358 insertions, 0 deletions
diff --git a/26959-0.txt b/26959-0.txt new file mode 100644 index 0000000..5c5d9ad --- /dev/null +++ b/26959-0.txt @@ -0,0 +1,1358 @@ +Project Gutenberg's La Lastaj Tagoj de Dro L. L. Zamenhof, by Unknown + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: La Lastaj Tagoj de Dro L. L. Zamenhof + kaj la Funebra Ceremonio + +Author: Unknown + +Editor: Adolf Oberrotman + Teo Jung + +Release Date: October 18, 2008 [EBook #26959] + +Language: Esperanto + +Character set encoding: UTF-8 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LA LASTAJ TAGOJ==DRO L. L. ZAMENHOF *** + + + + +Produced by Andrew Sly, Eric Brown and the Online +Distributed Proofreading Team. Thanks to the Toronto +Esperanto Club for providing the original book. + + + + + + +La Lastaj Tagoj + +de + +Dro L. L. Zamenhof + + kaj la + Funebra + Ceremonio. + +Eldonis + +Adolfo Oberrotman + +kaj + +Teo Jung. + +Unua ĝis tria milo. + +1921. + +Eldonejo de „Esperanto Triumfonta“, Kolonjo-Horrem + +(Germ.) + + +Dediĉita al + +S-ino Klara Zamenhof + +la fidela edzino de nia kara Majstro. + + + + +Enkonduko. + + +Lastaj tagoj de nia Majstro forpasis en tempo de plej granda tragedio +de l’ homaro. Mondo okupata pri la sensacioj de l’ militego preskaŭ +nenion aŭdis pri la lasta batalo de l’ modesta Varsovia +okulkuracisto. Kaj ja tiam forlasis la teron unu el la plej grandaj +homoj, kiujn ĝi iam naskis,--unu el tiuj, kies korpo estas mortema +sed kies spirito ne povas morti. + +Ĝuste en tiu ĉi momento, kiam denove miloj da samideanoj el ĉiuj +anguloj de l’ mondo alrapidas por soleni en la koro de Eŭropo, en la +ĉefurbo de ĉeĥoslovaka respubliko sian nunjaran Mondkongreson, +ĝuste nun evidentiĝas klare, ke la spirito de nia kara Majstro +regas inter ni viva kaj vigla. Zorgu ni, ke tiu spirito inter ni +restu por eterne! + +La verketo, kiun ni prezentas al la tutmonda esperantistaro kaj +precipe al la partoprenantoj de la Praha Kongreso, estas modesta +priskribo pri la lastaj tagoj de nia kara Majstro, tagoj de sufero +kaj turmentoj, pri lia senviviĝo kaj enterigo dum plorplena, pluva +tago. La artikolo (siatempe aperinta en „Germ. Esperantisto“) estas +afable disponigita de s-ano Wüster; s-anoj Belmont kaj Hiller +konsentis pri represo de siaj poemoj. La aldonitaj ilustraĵoj estas +faritaj laŭ originalaj fotografaĵoj, kiuj bedaŭrinde--pro la malbona +vetero dum la enterigo--ne estas tre klaraj sed tamen reprezentas +valoran memoraĵon pri la historia ceremonio. + +Ni esperas, ke ĉi tiu verketo trovos la aprobon de la tutmondaj +samideanoj kaj instigos ilin je riĉa donacado al la fondo starigita +por konstrui monumenton sur la tombo de la Majstro, dum iu estonta +universala kongreso aŭ pilgrimado al Varsovio. + +_Varsovio_ kaj _Kolonjo_, julio 1921. + +_La Eldonantoj._ + + + + + Ho, mia kor’, ne batu maltrankvile, + El mia brusto nun ne saltu for! + Jam teni min ne povas mi facile, + Ho, mia kor’! + + Ho, mia kor’! Post longa laborado + Ĉu mi ne venkos en decida hor’? + Sufiĉe! Trankviliĝu de l’ batado, + Ho, mia kor’! + + +[Illustraĵo: D-ro L. L. Zamenhof.] + + + + +Enterigo de la Majstro. + +De Leo Belmont. + + + En tago malluma, malvarma, pluvanta, + Ni Majstron venigis al lasta ripoz’ ... + Ĝi estis ne pluvo, sed ploro kantanta, + Ĝin kreis el larmoj anĝel-virtuoz’! + + Ne estis videblaj standardo-portantoj, + De miloj da kantoj ne iris la son’! + Tra limoj fermitaj ne venis lernantoj, + Alfluis mokante nur bru’ de kanon’! + + Irado funebra mokante atestis + Pri vero maldolĉa, pri sorta sever’! + Geni’ de profeto plen-fremda ja estis + Al homoj vivantaj en sama la ter’. + + Ne venis la poloj kadavron honori, + De filo Pol-landa, de monda saĝul’! + La mond’ malproksima lin sciis priplori, + Sename, aŭ moke bruadis Vistul’! + + Malriĉaj hebreoj nur venis post ĉerko, + Ĉar mortis bonkora helpant’-okulist’! + Kaj ili ne sciis pri granda la verko, + Ne sciis, ke mortis la mond-bonfarist’! + + Nur iris post ĉerko vidvin’ ĉagrenita, + Kaj florojn portanta fidel-amaset’! + Vi korojn ja havas, Poluj’: Enskribita + En ili do estas, ke mortis profet’! + + Malriĉa funebro en tago pluvanta ... + De lasta adiaŭ-honormanka hor’! + La tombo modesta, la tomb’ esperanta, + Ho, kiel sangadis en mi pola kor’! + + Eksangis pro honto, sangiĝis dolore, + Sed kiam paroli komencis mi, jen-- + El ĉerko elkreskis flugiloj favore + Kaj flugis per ili la Majstra reven’! + + Kaj antaŭ la tombo animo ne svenis, + El ĉerko la viva sonigis min vort’ ... + Spirit’ Via, Majstro, sur manojn min prenis, + Parol’ mia estis espero kaj fort’! + + Mi rave rakontis pri amplena sono + De miraj kongresoj, pri glora etern’-- + En Cambridge, Ĝenev’, Vaŝington’, Barcelono, + En Dresden, Antwerpen, Bulonjo kaj Bern’! + + Pri tagoj de Krakow, ho, ne forgesitaj, + Miraklo fariĝis--rigardis mi tuj: + Ĉirkaŭe eklumis okuloj ravitaj: + Hor’ batos, Vin, Majstro, ekkonos Poluj’! + + Hor’ batos--forpasos milito kruela, + Post sanga banado alflugos kolomb’! + Kun verdaj standardoj amaso fidela + Pilgrimos al paceprofeta ĉi tomb’! + + Sur tero libera post multaj turmentoj, + De himno „Espero“ eksonos pasi’! + Ĉe tombo grandega diverslandaj gentoj + La manojn fratece etendos al si! + + El tombo trankvila spirito de l’ vero + Elvenos kun beno kaj amo por ni ... + Nun dormu, ho, Majstro, tre dolĉe en tero ... + La horo de venko ekbatos por Vi! + + +[Illustraĵo: Funebra procesio sur strato Teatralna.] + + + + +La lastaj tagoj de l’ Majstro kaj la funebra ceremonio. + + +Ĉiutage la elektra fadeno alportas sciigojn, sub kies pezo fendiĝas +koro, ĉe kies eksono senlarme rigidiĝas okuloj. Tamen subite inter +miloj kaj miloj ekĵetiĝis la eĥo de voĉo, kiu por la unua momento +senkonsciige faligis la kurtenon de la mondteatro. Kiam ĝi +releviĝis, en la unua plano por ili flamis la fajro de akra +perdokonscio, bonodoris la incenso de melankolia rememoro; en la fono +nur kontrastis profanaj buĉado kaj ruiniĝo. Tragedio forpuŝis +tragedion.--Ankoraŭ nun en niaj koroj brulas la arda doloro, ke +efektiviĝis la neimageblaĵo, ke estontaj kongresoj ne plu vidos la +modelan bildon de konfidigaj egalpezo kaj kvieto, ne plu aŭdos la +parolojn de mildo kaj homamo: ke nia Majstro foriris, ĝui la +merititan ripozon. + +Nur elektitoj pro la nunaj cirkonstancoj estis destinitaj, en korpa +ĉeesto adiaŭi nian gvidinton, sed ĉiu el ni, oni povas supozi, +spirite al d-ro _Zamenhof_ faciligis la lastajn horojn kaj akompanis +lian ĉerkon, kaj la batado de l’ koro ne faris la malplej emocian +funebran paroladon. Pli konforma al la modesta kaj laboroplena vivo +de la geniulo ili ne povis imagi ĝian finon, ol la realeco ĝin +estigis. + +[Illustraĵo: Portado de l’ ĉerko sur la tombejo.] + +Estas konate, ke _Edmond Privat_, kiu en la fino de 1916 vizitis en +Varsovio la kreinton de Esperanto, vidante lian malsanan aspekton, +baldaŭ forlasis lin kaj al la tutmonda esperantistaro faris la +meditigan proponon, la sekvontan kongreson aranĝi en la ĉefurbo de +Polujo, por evitigi al d-ro Zamenhof longan vojaĝon. Jam pli frue +travojaĝintoj rakontis pri malbona farto de la Majstro. Ĉar „... +lia kormalsano komencis disvolviĝi tuj post la eksplodo de la +milito“, d-ro _Leono Zamenhof_ skribas. „La atakoj de la brusta +angino, komence maloftaj, en la monato majo de la pasinta jaro +fariĝis tiel oftaj, ke ili tute malebligis al li ne nur metiajn +okupojn, sed ankaŭ lian plej amatan laboron por Esperanto. Tiuj +atakoj ofte aperadis, kelkfoje tage kaj nokte forpeladis de li +kvietan dormon. + +„La doloriga stato de lia sano malĝojige influis lian psikon. Ĉiam +egalanima, kvieta, la mortinto en la lasta tempo pro deviga +senlaboreco estis tre nervekscitita. De oktobro ĝis februaro d-ro Z. +sin sentis relative pli bone, kvankam la atakoj ne forlasis lin tute, +aperante nun pli malofte kaj malpli dolorige. + +„En tiu pli hela intertempo de lia malsano la mortinto regajnadis +esperon por nova laboro kaj revis pri la progreso de siaj ideoj post +la milito.... En tiu tempo li ekhavis la ideon, verki ampleksan +Esperantan vortaron. Esperante, ke li povos preni sur sin tiun +grandan laboron, li kelkfoje pri tiu temo korespondis kun s-ino +_M. Hankel_ en Dresden. La lasta letero, kiu devis esti sendata al +s-ino H., ne finita restis inter la forlasitaj de li manuskriptoj. + +„D-ro L. L. Zamenhof jam dum la milito finis la tradukon de la +Biblio,[1] kies unua parto estas jam presita en Anglujo. Ĉiam +alkutimigita al laboro, la mortinto ankaŭ dum la malsaneco en horoj +liberaj de suferoj ame sin dediĉis al siaj karaj pensoj pri +Esperanto kaj ligitaj kun ĝi revoj pri homfrateco. + +„Lia edzino, kiu en la lasta tempo lin tute ne forlasadis, estante +ĉiam apude de li, rakontas, ke ofte dum nokto, ne povante dormi, li +faris diligente iajn notojn. Kaj kiam ŝi petis lin, ne malkvietigi +sian noktan ripozon, li respondis, ke bonajn pensojn oni devas tuj +noti, ĉar ili facile povas esti forgesitaj la sekvantan tagon!--“ + +La 1-an de aprilo samideano majoro _Neubarth_, la havena komandanto +de Varsovio, lastfoje parolis kun la Majstro; li rakontas, ke d-ro +Zamenhof estis ĝojige freŝa kaj bonhumora, kaj lia voĉo sonis +preskaŭ klare, kontraste kun la obtuzeco de la lastaj jaroj. Li +sentis sin tiom forta, ke seĝon por sia edzino li volis levi trans +la tablon. Sinjoro Neubarth foriris kun la espero, ke la printempo +alportos definitivan resaniĝon; jam la glacio malaperis de la +Vistulo, kaj la ŝipirado rekomenciĝis. Vendredon antaŭ Pasko +sinjoro Neubarth en la tramveturilo renkontis s-ron Grabowski +kaj eksciis, ke okazis subita reserioziĝo en la farto de l’ malsanulo. + +„Ŝajne“, Leono Zamenhof daŭrigas, „la malboniĝon de lia sanstato +kaŭzis la neatendita ekscio pri la morto de nia frato d-ro +_Aleksandro_,[2] kiun li tre amis, kaj kiu mortis en Rusujo la +pasintan jaron, estante milita kuracisto en Rusujo. En la lastaj +tagoj la malsano de Ludoviko Zamenhof akre malboniĝis. La koro +lacigita pro konstantaj atakoj jam ne povis normale plenumi sian +funkcion; komencis aperadi la signoj de kora malforteco.“ + +Samideano Neubarth ĵaŭdon, la 12-an, ne plu estis allasata al la +paciento. S-ino Z. komunikis al li, ke la kuracistoj malpermesis +ĉian okupon, eĉ pensadon; tamen oni ankoraŭ ne forlasis la +esperon. + +„Tiuj tagoj estis vera turmento por la mortinto. La lito, kiun li en +la lasta tempo forlasadis nur tre malofte, kaj kiu kvietigis liajn +fizikajn turmentojn, fariĝis por li fonto de novaj doloroj. La stato +de malfortigita koro malebligis al li restadon en kuŝa pozicio. La +vido de lito estis por li de tiu tempo turmentoj de Tantalo!..... + +„Sed baldaŭ la sida pozicio fariĝis por li ankaŭ suferiga! En tiuj +turmentoj de la lastaj kelkaj tagoj la dormo aŭ ia ajn ripozo estis +por li tute neebla.-- + +[Illustraĵo: Parolado de s-ro d-ro S. Poznanski, predikanto de +l’ Varsovia Sinagogo.] + +„Malgraŭ tiuj grandaj fizikaj kaj psikaj doloroj mi neniam aŭdis de +li ian plendon. Nur unu fojon li esprimis deziron, ke la morto, se +ĝi estas jam por li neevitebla, venu almenaŭ sen grandaj turmentoj. +Videble li supozis, ke lin atendas ankoraŭ pli grandaj suferoj. + +„La 14-an de aprilo la stato de d-ro Z. rapide pliboniĝis; la koro +komencis labori pli forte, kaj malaperis la signoj de ĝia akra +nesufiĉeco. La kuracistoj havis esperon, ke venos pliboniĝo. + +„Tiel pensis ankaŭ la mortinto la lastan tagon malgraŭ granda +senfortiĝo. D-ro Ludoviko estis en tre bona humoro. Li eĉ rakontis +al la ĉirkaŭantaro siajn anekdotajn sonĝojn kaj faris al si +esperon, ke post longa interrompo li povos la alvenantan nokton +pasigi oportune en sia lito ... + +„Je la 5-a horo vizitis lin lia konstanta kuracisto kaj amiko d-ro K. +kaj konstatis ĉe li efektivan pliboniĝon. Post duonhora amika +interparolo, sentante sin iom laca, mia frato petis la permeson de +d-ro K., iom ripozi sur divano.-- + +„Ĝi estis lia lasta memvola movo! + +„Kiam lia edzino alproksimiĝis, por prepari al li oportunan +kuŝejon, ŝi jam trovis sian edzon malviva! La morto alvenis subite +kaj, kiel deziris la mortinto, sen turmentoj. + +„Li foriris el ĉi tiu mondo kun plej bonaj pensoj, tute ne sentante, +ke li forlasas ĝin por eterne!“-- + +Lundon, la 16-an de aprilo, je la 3-a, la funebra procesio estis +forlasonta la domon sanktigitan de la spirito loĝinta en ĝi, +de la vivo kaj agado de tuthomara bonfaranto. + +Jam je la 2-a horo sur strato Królewska, apud la domo n-ro 41, +komencis kolektiĝi multe da homoj, por akompani la mortinton. Inter +ili krom la membroj de l’ familio la Varsovia esperantistaro faris al +li la lastan honoron; la eksterlandajn esperantistojn reprezentis nur +s-ro majoro Neubarth kaj alia germana samideano. Ĉe la sono de l’ +tria horo la ĉerko estis elportata kaj la irantaro ekmoviĝis; de +strato al strato novaj aroj aliĝis, ĝis la procesio post 1-1/2 +horoj alvenis ĉe la tombejo. Tie atendis s-ro kantoro _Sirsta_ kun +sia ĥoro; kiam la funebra akompanantaro haltis, ili eksonigis +religian kanton. + +Nun predikanto de la Varsovia templo, d-ro fil. _S. Poznanski_, +detale parolis pri la vivo de l’ funebrato, ke d-ro Zamenhof kiel +kuracisto tute fordonis sin al zorgado pri la malriĉuloj, kaj ke li +akiris gravecon en la mondo. + +Post li la multjara amiko de nia Majstro, _Leo Belmont_, kelkfoje +interrompate de la afekcio-esprimoj de l’ aŭskultantoj, per unuhora +pola parolado al la ĉeestantoj elmontris la signifon de la vivoverko +de l’ foririnto kaj kiel la mondo dankis pro ĝi. Jen la Esperanta +traduko: + +„Funebraj aŭskultantoj! + +Tra la mistera pordego inter vivo kaj morto homo eminenta trairis, +per paŝoj same mallaŭtaj, kiel dum sia tuta vivo, li trairis en +senmortecon! + +Ĉar mortis nur viro modela, patro amema, frato perfekta, amiko +elkora, kuracisto diligenta kaj oferema, civitano de noblo +eksterordinara kaj homo mirinde dolĉa--kaj nur lian morteman +restaĵon ni, humiliĝante al la leĝoj de l’ senkompata naturo, +redonas al teropatrino ... + +Sed Ludoviko Zamenhof, genia spirito, kreinto de verko ame +ĉirkaŭprenanta ĉiujn popolojn de l’ tero, profeto gvidanta ilin +sur la vojon de frateco per la eblo de reciproka interkompreniĝo--ne +mortis, ĉar li estas senmorta! La limoj, fermitaj en la tempo de la +terura milito, ne permesis al amasaj aroj de liaj adorantoj kaj +lernantoj, rapidi el ĉiuj landlimoj kaj respekte klini la verdajn +standardojn de Esperanto ĉe la sankta ĉerko de l’ kara Majstro. +Akompanas lin por lia lasta vojaĝo nur malgranda areto da homoj. +Ĉar laŭ fatala leĝo pezanta sur ĉiuj grandaj spiritoj, kiuj +laboras por estontaj generacioj kaj longaj centjaroj--la genia verko +de Zamenhof ankoraŭ ne estas komprenata kaj taksata de la homa socio +laŭ sia valoro. + +Sed ni ne miru pri tio ... + +Ĉar ankaŭ ni el ĉi tiu funebra sekvantaro, liaj lernantoj kaj +adorantoj, ne kapablas hodiaŭ koncepti la gigantecon de lia verko +kaj ĝiaj fruktoportaj efikoj. Por tio la fantazio ne sufiĉas. + +Kaj tial, dum mi parolas ĉe lia ĉerko pri tiu ĉi verko--same +senparola kiel elokventa--min kaptas, krom voĉon haltiganta emocio +ĉe la amika korpo senviva, tremo kaj senkuraĝeco ĉe la spirito de +l’ Majstro ... + +[Illustraĵo: Parolado de s-ro inĝ. Antoni Grabowski, prezidanto +de Pola Esperantista Societo.] + +Ĉar mi scias, ke malforta mia parolo ne sufiĉos por la malfacila +tasko. Pri kio mi estas parolonta, ja estas aĵoj, pri kiuj proklamas +la libro de Hiobo: + +„Pro tio mi konfesas, ke mi ne komprenis, ĉar pli mirindaj estas +tiuj aferoj, ol ke mi povas ilin kompreni kaj koncepti.“ + +Verege mirindaj! + +Ja, tiu homo, kiun ni hodiaŭ tiel modeste, tiel senbrue +enterigas,--homo naskita ie en malriĉa juda urboparto de Bialystok +sur pola tero, kaŝiĝanta ie en strato Dzika (=„Sovaĝa“)--el tiu +strato sur la ŝtupoj de l’ gloro venis en la grandajn centrojn de +Eŭropo kaj Ameriko kaj spertis monarĥajn respektegaĵojn de +reprezentantoj de plej brilaj kulturoj kaj de entuziasmigitaj amasoj +de naŭ kongresoj! + +Ornamis lin per la kruco de l’ Honora Legio la Franca Respubliko kaj +por lia honoro en Boulogne sur Mer sonis la Marseillaise! Per +standardoj, por lin akcepte saluti, ornamiĝis la ĝojigita Ĝenevo. + +Armea eskadrono parade marŝis antaŭ li en la antikva Cambridge, kaj +profesoroj de l’ angla Triunuo-kolegio klinis antaŭ li kun respekto +la kapojn ĉe la enirejo ... + +La tuta policanaro en Dresdeno lernis lian lingvon, por afable servi +al milo da gastoj, kiuj rapidis el ĉiuj landoj, por rigardi lian +vizaĝon, kvazaŭ ĉielarkon, kaj aŭskulti lian mildan voĉon. + +Barcelono resonis de la entuziasmaj krioj, aŭdigantaj sur la +stratoj: „Vivu Zamenhof! Vivu Esperanto!“[3] + +Washington sentis la tagojn de l’ kongreso kvazaŭ grandajn +festotagojn de la libera Ameriko. + +La studentoj en Antverpeno maljungis la ĉevalojn kaj en triumfo +tiris la kaleŝon kun la hontigita per la honoro-signoj, ĉiam +modesta Majstro. + +La antikva Krakovo fiere radiis, salutante lin, kaj ĝojis vidante, +kioma amaso da pilgrimantoj el multaj popoloj sekvis lin, por viziti +la monumentojn de Vavet, por demeti florkronojn kaj verdajn +standardajn ĉe la piedestalo de la statuo de Mickiewicz kaj sur la +monumenta ŝtono de Kosciuszko. Urbaj teatroj por lia honoro kaj en +lia lingvo donis prezentadojn de „Halka“ kaj „Mazepa“.... +Kaj la salminejoj de Wieliczka, ensorbante pli ol milon da +gastoj-esperantistoj, estis iluminataj same, kiel ili estas +iluminataj, por akcepti la imperiestron aŭstria-hungaran ... + +Refoje lin honoris la dankema Helvetio en Berno ... + +Kaj pretiĝadis, por respektege lin akcepti dum la deka kongreso, la +ĉefurbo de l’ mondo--Parizo, kiam eksplodis la milito! + +Stranga estas la sorto de ĉi tiu homo--mirinda gloro--sed plej +mirinda estas tamen lia verko. + +Aliaj homoj grandaj, ĝuantaj mondfamon, posedas la ardan amon de +siaj samlandanoj kaj nur malardete brilantan estimon de fremdaj +nacioj. Sed la adora estimo por Zamenhof eliĝadis per varmega flamo +de amo ĉe ĉiuj popoloj diverslingvaj, inter kiuj li aperis. Tio +estas la adoro de infanoj por patro,--amo de disĉiploj por majstro. +Neniu granda homo tiel senpere, kiel li, renkontis filojn kaj +filinojn de tiom da popoloj. Li estis--parolante sen troigo--la plej +amata viro inter la popoloj de l’ tuta mondo de la nuna epoko. Ankaŭ +lia gloro estos eksterordinara: Ĉar mi klare, tra la nebuloj de l’ +estonteco vidas la momenton, kiam en ĉiuj ĉefurboj de l’ mondo +staros liaj monumentoj! + +Kaj tiu antaŭdiro neniun mirigos, kiu scias, ke Z. estis la sola +homo, kiu ĝisvivis monumenton en fremdlando! Ludoviko Zamenhof havas +belegan monumenton en Franzensbad. + +Ne ĉi tie estas la loko, nek nun la momento konvena, ke mi priparolu +lian verkon. + +[Illustraĵo: Parolado de havena komandanto sr-o majoro Neubarth en +la nomo de l’ eksterlandaj esperantistoj.] + +Sufiĉas diri, ke la lingvo, kiun li kreis, atingis la limojn de l’ +Pacifika Oceano kaj de l’ Atlantiko, ke ĝi albatis la murojn de +Port Arthur kaj de Madrid, ke ĝi laŭte sonis en Bombay, Pekin kaj +Jokohamo, ke ĝi enpenetris la arbaregojn de Brazilio, la markolojn +de Meksiko kaj la urbojn de Usono, ke ĝi ankaŭ ekpuŝis la svedajn +fjordojn, la rokojn de Skotlando kaj la verdajn bordojn de Anglujo, +ke ĝi transiris trans la pintojn de l’ Alpoj kaj transsaltis la +Mezan Maron kaj trovis fajrujojn ĉe la marbordoj de l’ nordo kaj +sudo de Afriko--eĥe sonis el la predikaj katedroj en la katolikaj +preĝejoj de Krakovo kaj trovis korojn per amo batantajn en ĉiuj +terpartoj de ambaŭ duongloboj de l’ mondo. + +Jen kial, dum mi priparolas tiun verkon, estas permesate por komparo +utiligi nomojn, kies sono la orelojn de profanuloj impresos kvazaŭ +kompara hiperbolo ... + +Matematikisto Bourlet, volante priskribi la verkon de Zamenhof, la +kreinton de Esperanto nomis Koperniko en filologio. Ĉar kiel la +genio de Koperniko rektigis la komplikitajn principojn de l’ ptolemea +sunsistemo, tiel Zamenhof reduktis la malrektajn fundamentojn de l’ +homaj lingvoj al minimumo. Lia lingvo estas praktika mallonga +filozofio de parolo. + +Permesate estas, kompari lin ankaŭ kun Kolumbo. Ĉar kiel Kolumbo +donacinta al la malnova mondo tutan mondon novan--li malkovris al ni +novan mondon animan--Esperantujon. Li plenigis ĝin per loĝantaro el +la tuta mondo, per civitanoj, kiuj malgraŭ la malsameco de l’ nacioj +kaj religioj sin reciproke sentis fratoj. + +Kaj kontraŭ la iama diro de Akiba: „Nenio sub la suno estas +nova“--li havis la rajton, diri en sia himno: + +„En la mondon venis nova sento!“ + +Li ja donis al ni novan senton de fratiĝo per neŭtrala, al ĉiuj +egala parolo, sen ofendo kontraŭ honoro kaj amo al la lingvo +patruja. + +Lia lingvo--nevidebla ligilo de popoloj--anima ondo elektra--estas +fakto. + +Kaj la persista malkredo je tiu realaĵo flanke de amasoj estas nur +pruvo nerefutebla pri la genieco de ĉi tiu homo, kiu enkorpigis +revojn de jarcentoj--post kiam plej instruitaj scienculoj deklaris: +„Jen problemo ne solvebla!“--post kiam tiom da homoj laborantaj super +tiu tasko finis sian vivon en frenezulejo. + +Genia devis esti homo, farinta, kio al granda amaso ŝajnis miraklo ... + +Kaj efektive! Ludoviko Zamenhof plenumis miraklon. + +Ĉar liaj respektindaj manoj deprenis malbenon, kiu--laŭ tragedia +bela legendo biblia--de la kolera ĉielo estis kiel puno metata sur +la homaron ... + +En la Biblio ja estas dirite, ke en la tempo, kiam la malhumila +homaro, unu lingvon parolanta, komencis konstrui sur ebenaĵo +Sennehar la turon babelan, atingontan ĝis la steloj de l’ ĉielo--ke +tiam la Eternulo diris: + +„Jen, Ni malsupren iru kaj konfuzu ilian lingvon, por ke unu ne +komprenu la alian.“ + +Kaj konfuzis la Eternulo ilian lingvon kaj dispelis ilin tra la tuta +vizaĝo de l’ tero, kaj ili ĉesis konstrui tiun turon. + +Kial do, post kiam ruine disfalis tia konstruaĵo de milionoj, la +Providenco post jarcentoj permesis al li sola, plenumi verkon, kiu +ŝajne estis tiel kontraŭa al la Volo Ĉiela? + +Ĉu ne pro tio, ke tiuj konstruintoj antaŭ jarcentoj sian verkon +faris pro vanta kaj ridinda fierego, por perforte konkeri la ĉielon +(tio ja ne estas permesita al homoj), dum li estis la modesto +enkorpigita kaj plej vere homo dia ... + +Modeste kaj mallaŭte, ne por si, sed por la mondo, kies malpaco lin +tiel forte doloris,--li entreprenis tiom malfacilan laboron. Li ĝin +entreprenis, ne por perforte konkeri la ĉielon, sed por venigi la +diaĵon de l’ amo kaj paco sur ĉi tiun per fratmortiga sango +surverŝatan teron. + +Ĉar li restis fidela en sia spirito al tio, kio estis la plej alta +en la gento, el kies sango li devenis,--li estis fidela al la revoj +kaj idealoj de l’ profeto Izajo, antaŭdirinta sep jarcentojn antaŭ +nia tempkalkulo, antaŭ la parolo evangelia, la pacon al homoj kaj al +popoloj de bonvolo. + +La diro de Izajo: „Kaj ili transforĝos la glavojn en plugtranĉilojn +kaj lancojn en falĉilojn, ne levos popolo kontraŭ popolo la glavon, +nek ili ekzerciĝos por militbatalo!“ lumis al li kiel stelo +gvidanta! + +[Illustraĵo: Varsoviaj samideanoj kun majoro Neubarth.] + +Li fermis la okulojn jam tro dolorantajn pro la vido al kruelaĵoj +kaj detruaĵoj de l’ milito, kaj mallaŭte li foriris de ni, +kiam li jam rajtis foriri--kiam la mondo kun abomeno malfermas la +okulojn konstatante la senpensecon de ĝeneralaj amaso-buĉoj kaj +krimoj, kaj ĝi etendas la sopirantajn manojn al saĝa paco sub la +signo de l’ interfratiĝo de liberaj kaj egalrajtaj popoloj! + +Malkompreno tiun puran idealismon de Zamenhof nomis kosmopolitismo, +forgesante, ke li per koro kaj ago konfesis, kion aliaj konfesas nur +per la buŝo kaj kio estas la eterna religio de l’ idealo. + +Sed li estis bona filo de la tero, sur kiu li naskiĝis: ĉar ĝuste +en lia animo per potenca eĥo plusonis la parolo de ĝia plej granda +bardo Mickiewicz, kiu eĉ al malamikoj de sia patrujo en la +malproksima nordo kun sia kolombe pura koro anoncis la liberan +tagiĝon, kaj kiu pri la ekzilita popolo veninta el la oriento ne +parolis alie ol: „Fratoj miaj plimaljunaj, Izraelidoj“. + +Sed venos momento--venos jam en la jaro sekvonta, kiam por Esperanta +kongreso en Varsovio amase kunvenos delegitaroj el ĉiuj mondofinoj +kaj pilgrimos al tombejo malnovtestamenta, al la tombo de Ludoviko +Zamenhof en Polujo kaj klinos antaŭ ĝi la verdajn standardojn de l’ +espero--venos la momento, ke ĉi tiu urbo, tiel inklina al sinceraj +entuziasmoj, kaj post ĝi la tuta lando pola, malfermos la okulojn +kaj komprenos, kiom da gloro-radioj tiu granda filo donacis al sia +hejmlando. + +Kaj ne supozu, ke estis facile, fari, kion li plenumis: per la laboro +de unu homa vivo doni tutan lingvon, verkon, per kiu ĝis nun ĉiam +kolekte laboris jarcentoj kaj multe da generacioj de popolo. + +Jen, kion li mem diris en sia unua libreto--en la kanto „Mia penso“ +skribita antaŭ tridek jaroj en lingvo tiam ankoraŭ fremda al ĉiuj +mondanoj: + + ... Mia penso kaj turmento, + Kaj doloroj kaj esperoj! + Kiom de mi en silento + Al vi iris jam oferoj! + Kion havis mi plej karan-- + La junecon--mi ploranta + Metis mem sur la altaron + De la devo ordonanta! + + Fajron sentas mi interne, + Vivi ankaŭ mi deziras,-- + Io pelas min eterne, + Se mi al gajuloj iras ... + Se ne plaĉas al la sorto + Mia peno kaj laboro, + Venu tuj al mi la morto, + En espero--sen doloro! + +Laŭ lia rega ordono la morto lin prenis sen doloro--la koro haltis +en unu momento.... Sed ĝi ne tuj prenis lin--.... Ĝi permesis +antaŭe--por nia feliĉo, ke li ĝisvivu la triumfon de sia ideo dum +naŭ kongresoj--ke li vidu la disfloradon de la semita grajno, +kiun li ĵetis en la plugan kampon de l’ mondo per mano de +riĉulo--profeto--ke li mortu kun la espero, ke lia paca verko neniam +mortos! + +Por la profunde malĝoja vidvino, kiel fidela kunulino subteninta lin +sur la dorna vojo en laboro por homara bono,--estu konsolo jenaj +vortoj de l’ kanto de unu el la plej meritaj esperantistoj, Antoni +Grabowski, direktitaj al la Majstro: + + „En niaj koroj, granda homo, + Stariĝas viaj monumentoj ... + La gloron de l’ benata nomo + Ripetos ĉiuj la jarcentoj!“ + + * * + * + +Belega ja estis la parolado de Belmont, sincera la klopodado kaj la +sindono de la Varsoviaj samideanoj, sed kiu feliĉigis parton de l’ +homaro, meritas, forlasante la teron, pli brilan, pli indecan +adiaŭon--al ni, homoj, ŝajnas. Pli indecan? La sorto volis montri, +kiel mortu eminenta viro. La rekompenco, kiun homa forto ne povas +doni, lin atingos per lia verko. Sed la senlima doloro, kiu singulte +elŝiriĝis el la brusto de l’ paroladanto, ke larmoj haltigis lian +voĉon, pli honoras la memoron de l’ senkorpigito, ol brua krako de +salutpafoj, ol oratoraĵo de pompa indiferenta postlaŭdo: + +En Esperanto lastfoje adiaŭis sian amikon la sama,--estas miriga +destino de l’ direktanta ĉiopovo--kiu la unua salutis lin en lia +lingvo, _Antoni Grabowski_. Li diris: + +[Illustraĵo: Entombigo de la ĉerko.] + +„Funebraj aŭskultantoj, karaj samideanoj! + +Granda doloro trapenetras niajn korojn; ni staras ĉe la ĉerko de +nia kara Majstro. Foriris en la regnon de l’ eterneco geniulo, kies +venon sur la teron atendis jarcentoj, kiu estis kvazaŭ elektita de +l’ Providenco, ke li fine solvu la gravan problemon de lingvo +internacia, pri kiu antaŭ li multe da pensuloj revis kaj vane +laboris. + +Sed, parolante al vi, karaj samideanoj, ĉu mi bezonas prezenti la +grandajn meritojn de l’ mortinto rilate al la homaro kaj la patrujo? + +Ĉu mi bezonas rakonti al vi, kiel nia Majstro, ekaminte sian ideon +en la infaneco, restis al ĝi fidela ĝis sia lasta spiro? Vi ja +scias, kiom pezajn oferojn li faris por la efektivigo al sia verko: + + „La junecon li ploranta + Metis mem sur la altaron + De la devo ordonanta“, + +kiel li mem konfesas en sia unua kanto. Vi scias, kiel nia Majstro +longe vivis en mizero, metante ĉiujn siajn moralajn kaj materialajn +rimedojn sur tiun altaron. Nur malrapide maturiĝis la fruktoj de lia +penado. Fine li fariĝis fama en la mondo, centoj da miloj elparolis +lian nomon kun plej grandaj amo, respekto kaj admiro; d-ro Zamenhof +kvazaŭ reĝo estis adorata de sia interspirita regno; sed malgraŭ +ĉiuj honoroj li ĉiam restis same modesta. + +[Illustraĵo: Entombigo de la ĉerko.] + +Sed mi ne bezonas pentri al vi la larme puran karakteron de +nia Majstro, vi konas ĝin, same, kiel la grandecon de lia +tuthomara verko, same, kiel ĉiun pli gravan momenton el lia vivo. +Unu tia momento vive al mi prezentiĝas en la nuna funebra horo: Kun +kortuŝo mi rememorigas al mi, kiel, antaŭ tridek jaroj, mi la unuan +fojon salutis nian Majstron en la lingvo internacia: tiam okazis la +unua interparolo Esperanta. Ĉu tiam mi povis antaŭsenti, ke mi +staros ĉe via ĉerko, por diri al vi, kara amiko, la lastan: adiaŭ! +en Esperanto! Adiaŭ! Kaj ĝis revido en pli bona mondo sen doloroj +kaj suferoj! Sed ne! vi ne foriras, vi vivas kaj vivos eterne en la +mondo, kiam ni, viaj fidelaj lernintoj, jam longe estos foririntaj; +vi vivos en la koroj de niaj posteuloj, ĉiam pli granda, ĉiam pli +adorata bonfaranto de l’ homaro. Vi eniris en la panteonon de l’ +senmortaj geniuloj. Tio estu konsolo ankaŭ por vi, funebranta, +grandanima lia vivkunulino, kiu lin tutkomprenis kaj ĉiam kuraĝigis +dum la malfacilaj momentoj de lia vivo. + + Arbeto, kiun, Majstro kara, + Vi plantis ĉe Vistul-rivero, + Elkreskis ĝis lazuro klara, + Etendis branĉojn ĉirkaŭ tero. + En niaj koroj, granda homo, + Jam staras viaj monumentoj, + La gloron de l’ benata nomo + Ripetos ĉiuj la jarcentoj! + +Post la penadoj de la vivo ripozu kviete, la tero estu por vi +malpeza!“ + +[Illustraĵo: La tombo. +Fotografejo Studio, Varsovio, Marszalk. 88. Eldonas Pola Esp. Soc.] + +Kiam la emocianta impreso de tiu simpla kortuŝa parolo permesis, +s-ro majoro Neubarth kiel sola eksterlanda reprezentanto en la nomo +de l’ germanaj esperantistoj solene eldiris, kion ni senhezite +ripetas, ke ni ne ĉesos imiti la ekzemplon de l’ Majstro kaj +promesas, persisti en la Esperanta laborado ĝis la fino. + +Post finkanto de la kantoro la malĝoje kantata himno ĉirkaŭsonis +la malsupren glitantan ĉerkon, super kiu fermiĝis la tero. + +Sur la tombo amasiĝis florkronoj el amplena mano. Sur la rubandoj +oni legis: „De polaj esperantistoj al la kara Majstro“, „De Germana +Esperanto-Asocio al nia neforgesebla Majstro“, „De Pola Esperantisto +al la kara Majstro“. Dum la ceremonio fotografistoj kaj +kinematografistoj laboradis, por doni al malproksimuloj kaj postaj +generacioj bildon de la okazaĵo forrabinta de la mondo viron, laŭ +kiu oni nomos lian epokon. + +Kvar paroladojn oni faris super la ĉerko de nia karmemora Majstro. +Ĉiu enhavis multe da amo kaj danko kaj plensentaj vortoj; tamen ni +citos ankoraŭ kvinan plene egalvaloran, kvankam ĝi ne estis farata +en Varsovio, sed eliris el kaptitejo de rusoj, poŝtkarto al la +redakcio de Germana Esperantisto: + +17. 4. 1917. Hammerstein. + +Ni subskribintoj, rusaj esperantistoj, troviĝantaj en la +Hammerstein’a kaptitejo, esprimas profundan doloron kaj grandan +malĝojon pro la morto de nia kara Majstro. + +Malpeza estu al li la tero! + +Samideanoj: + +_Abram Koliner; Levi Suĥman; M. Miliawskij; H. Samler; S. +Naginiosnis; N. Koŝarovski; I. Fejgel; I. Wernowsky; I. Maneviĉ; +Naum Gordon; Abram Kislinski; Sergej Fljagin._ + +Tiu seneksteraĵa blanka folio impresas kvazaŭ simbolo de l’ +estonteco: Malamikaj manoj, kiuj trans la tombon de l’ Majstro +etendas la manon unu al la alia, por ree kune labori, realigante la +altajn ideojn de l’ foririnto. + +Eble ne malproksima estas la tempo, kiu vidos la efektiviĝon de tiu +simbolo: La polaj samideanoj invitas la tutmondan esperantistaron, +post ebliĝo okazigi universalan kongreson en Varsovio kaj ligi kun +ĝi pilgrimadon al la tombo de _Ludoviko Lazaro Zamenhof_ kaj +starigon al monumento por li. Ilia alvoko naskos unuvoĉan eĥon. + +_E. B. Wüster._ + + +PIEDNOTOJ: + +[1] t. e. la Malnova Testamento, kiu unue poparte aperis en +La Revuo kaj kiun nun eldonos La Brita kaj Eksterlanda Biblia +Societo; ĝi jam publikigis (en 1912) la tradukon de la Nova +Testamento. + +[2] Li mortis la 27-an de julio 1916 en Driak; la sciigo nur +post longa prokrasto alvenis tra Kopenhago. + +[3] Laŭ raporto de ĉeestinto, Belmont en ĉi tiu loko +menciis ankaŭ, ke Alfonso de Hispanlando d-ron Zamenhof faris +komandoro de la ordeno de Isabella Katolika, la plej alta hispana +dekoracio, kaj ke Carmen Silva, la mortinta reĝino de Rumanujo, +donacis al li sian bildon. + + + + +La Majstro mortis. + + + Ne estis mi tie, + Preĝante plorpie: + Katenis min sklave Siberio. + La famon, ne brue, + Nur poste, malfrue, + Simile al eĥo de mortkrio + Mallonga sciigo alportis: + „La Majstro mortis!“ + + Sed scias mi sente, + Ke oni sensente + Plezurojn pelante babiladis, + Eĉ kiam plorante, + La ĉerkon portante + Amaso funebra trapaŝadis. + Mallonga sciigo alportis: + „La Majstro mortis!“ + + Por ili, jen, homo, + Eĉ malpli--nur nomo + Sin kaŝis por ĉiam en la ĉerko; + Por ni, funebrantoj, + Por pacbatalantoj + Ĝi gardas kreinton de Mondverko. + Mallonga sciigo alportis: + „La Majstro mortis!“ + +_Julio Baghy._ + +[Illustraĵo: La tombo. +Fotografejo Studio, Varsovio, Marszalk. 88. Eldonas Pola Esp. Soc.] + + + + +Je memoro de nia Majstro. + +Originale verkita de Feliks Hiller. + + + Funebraj eksonas tra l’ mond’ sonoriloj ... + Funebra sin portas kantad’ en aer’ ... + Malĝoju! Malĝoju! Ho ĉiuj ni filoj + Kaj anoj de bela kaj sankta esper’! + Jen supren la vojon al blua ĉielo + Sin levas kaj flugas de l’ morto anĝelo, + En brakoj la liaj, en suna radi’ + Troviĝas de l’ mondo plej granda geni’! + + Kaj mondon trakuris sciigo terura, + Sciigo Hioba, parol’ de infer’! + Ve-krioj aŭdiĝis, ĝemad’ senmezura, + Kaj miloj da homoj ekploris sur ter’! + En ĉiuj mondpartoj, en ĉiuj anguloj + Troviĝis malsekaj de larmoj okuloj-- + Kaj miloj da lipoj ekflustris sen bru’: + La Majstro, la Majstro, ne vivas li plu! + + La Majstro karega! La Majstro amata! + De l’ mondo estinta, estonta geni’! + La hom’, kiu faris la teron benata + Kaj revis pri vera fratec’, harmoni’! + Jes, tiu ĉi homo, ĉi tiu anĝelo! + De l’ mondo profeto! De l’ mondo juvelo! + Kreinto de bela, plej alta ide’-- + Jam fermis okulojn por ĉiam, ho ve! + + Ĉu vere ne estas ĝi sonĝo terura? + Ĉu vere ne trompas min mia aŭdsent’? + Mi kredi ne volas, ĉar kredo ĉi nura + Jam estas por mi doloreg’ kaj turment’! + Sed ve! Bedaŭrinde ne trompas oreloj! + Ne estas ĝi sonĝo, nek iaj fabeloj! + Sed pura la ver’ en kruela la form’: + La majstro eterne ripozas en dorm’! + + Ĉu scias almenaŭ, vi mort’ senkompata, + Ho, kiun forrabis el nia vi rond’? + Ĉu scias vi, ke tiu homo amata + Por miloj ja estis la ĝojo en mond’? + Ĉu scias vi, ke liaj flamaj paroloj + Celadis fratecon de ĉiuj popoloj + Kaj fondon de granda komuna altar’, + Ĉe kiu kuniĝus, fratiĝus homar’?! + + Ho, ne! Vi ne scias, ĉar certe alie + Vi estus aginta en tiu okaz’! + Vi ankaŭ deziras, ke mond’ harmonie + Kunvivu sur paca kaj ama la baz’! + Pli frue-malfrue vi devas alveni + Kaj nin de la mond’ por eterne forpreni! + Ho, kial do tiu surtera moment’ + Ne estas feliĉo, sed ve’ kaj turment’? + + Jen kion de longaj jarcentoj, jarmiloj + Ne povas, ne volas kompreni la mond’! + Kaj sin reciproke mortigas terfiloj + Anstataŭ kunvivi en paca la rond’! + Ĉi tion komprenis la Majstro plej bone + Kaj sola laboris fervore, sindone + Dum tuta la vivo, dum ĉiu ajn hor’-- + Ĝis bati nun ĉesis plej nobla la kor’! + + Kaj semoj ĵetitaj de lia manparo + Ne estis nun vanaj, ne restis sen cel’: + Elkreskis fruktarbo por tuta homaro + Sub signo de sankta kaj verda la stel’! + Kaj ni, liaj anoj, ni forte nin tenu + Kaj solan la taskon ni bone komprenu: + Labori, labori sen fino, sen lac’-- + Ĝis venos frateco, eterna la pac’! + + Jen estas de l’ Majstro plej sankta deziro, + Kaj ni ĝin respektu ĝis lasta la hor’-- + Ĉar nobla ĝi estis kaj alta inspiro + Vivinta en kara, modesta la kor’! + Ni iru kun kredo je venko la fina, + Kaj nin ne timigu la mondo obstina, + Nek baroj, malhelpoj, nek ia potenc’-- + Benado, feliĉo--la fin-rekompenc’! + + Funebraj eksonas tra l’ mond’ sonoriloj ... + Funebre sin portas kantado sen bru’ ... + Malĝoju! Malĝoju! Ho, ĉiuj terfiloj: + La Majstro, la Majstro ne vivas ja plu! + Sed vivas la frukto de lia laboro! + Sed vivos la verko, genio kaj gloro! + Kaj vivos eterne, eterne sur ter’: + Stel’ lia! Stel’ bela de Sankta Esper’! + + + + + Alvoko + al tutmonda monkolekto por monumento + al D-ro L. L. Zamenhof. + +Internacia Komitato: + +_Iniciatintoj:_ + + Prof. Th. Cart, Paris. + Generalo Sebert, Paris. + D-ro W. Robin, Varsovio. + S-ro Ed. Stettler, Bern. + +_Organiza Komitato:_ + + S-ro J. M. Warden, Edinburgh. + S-ro Advokato W. M. Page, Edinburgh, 31 Queen Street, Hon. Kasisto. + S-ro J. D. Applebaum, Liverpool, 11 Mayville Road, Mossley Hill, + Honora Sekretario. + +La supre nomita Internacia Komitato formiĝis por kolekti la +bezonatan monsumon per sistemo de kupon-kartoj, kaj en Varsovio +stariĝis Loka Komitato, kiu prizorgos, sub la kontrolo de la +Internacia Komitato, la konstruon de la monumento kaj ĝian +konservadon. Ĉe la Kongreso en Praha la sekvanta rezolucio estas +proponata en la nomo de la iniciatintoj: + +„La XIII-a Kongreso de Esperanto, okazinta en Praha la 1.-6. +aŭgusto 1921, decidas, ke estas necese konstrui indan monumenton sur +la tombo de D-ro L. L. Zamenhof, la aŭtoro de Esperanto, kaj +rekomendas la projekton de la iniciatintoj al la sindona subteno de +la tutmonda esperantistaro.“ + +La iniciatintoj adresas alvokon al ĉiuj samideanoj kaj simpatiantoj +por mondonacoj kun plena konfido, ke la Kongreso aprobos la +projekton, kaj kun espero, ke la tutmonda esperantistaro subtenos +ĝin tutkore. + +Por la desegno de la monumento estos malfermata internacia konkurso, +kaj la mono kolektita estos uzata por la monumento, kaj se restos +sumo, por alia taŭga memora celo. + +La projekto estas aprobita de s-ino Zamenhof kaj la familianoj de la +Majstro. + +Dependas de vi, samideanoj, kaj de via bonvolo, ke la supra projekto +efektiviĝu. + +Por la Iniciatintoj kaj Organiza Komitato: + +_J. D. Applebaum_, Hon. Sekretario. + + + + + + +End of Project Gutenberg's La Lastaj Tagoj de Dro L. L. Zamenhof, by Unknown + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LA LASTAJ TAGOJ==DRO L. L. ZAMENHOF *** + +***** This file should be named 26959-0.txt or 26959-0.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/2/6/9/5/26959/ + +Produced by Andrew Sly, Eric Brown and the Online +Distributed Proofreading Team. Thanks to the Toronto +Esperanto Club for providing the original book. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |