diff options
Diffstat (limited to '27800-8.txt')
| -rw-r--r-- | 27800-8.txt | 4362 |
1 files changed, 4362 insertions, 0 deletions
diff --git a/27800-8.txt b/27800-8.txt new file mode 100644 index 0000000..a24bb8e --- /dev/null +++ b/27800-8.txt @@ -0,0 +1,4362 @@ +The Project Gutenberg EBook of Brieven uit en over Amerika, by +Carel Victor Gerritsen and Aletta Henriette Jacobs + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Brieven uit en over Amerika + +Author: Carel Victor Gerritsen + Aletta Henriette Jacobs + +Release Date: January 13, 2009 [EBook #27800] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BRIEVEN UIT EN OVER AMERIKA *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + + + + + + + + Brieven uit en over Amerika + + Door + + C. V. Gerritsen + + En + + Dr. Aletta H. Jacobs. + + + + F. van Rossen--1906--Amsterdam. + + + + + + +VOORWOORD. + + +De brieven door mijn echtgenoot, op onze reis door verschillende +Staten van Noord-Amerika in 1904 voor het Algemeen Handelsblad alhier +geschreven, hebben blijkbaar de belangstelling van velen gewekt, want +nog steeds ontvang ik van wijd en zijd aanvragen om inlichtingen. Het +is om die reden, dat ik tot de uitgave er van besloot; zij zijn dan +gemakkelijker te raadplegen voor hen, die naar Amerika willen gaan, +of die van Amerika en Amerikaansche toestanden wat wenschen te weten. + +Ik kan evenwel niet nalaten bij deze uitgave te vermelden, hoezeer +de schrijver het betreurde, dat hij bij het schrijven gehouden was +te blijven binnen de afmetingen van een dagbladcorrespondentie, omdat +daardoor zooveel over sociale toestanden en sociale instellingen, over +de verhouding van werkgever tot werkvolk, over de arbeidersbeweging in +'t algemeen, over het onderwijs, het bankwezen, over volksbibliotheken +enz. waarvan hij uitgebreide aanteekeningen had gemaakt, onvermeld +moest blijven. Hij had zich dan ook vast voorgenomen, na afloop der +verkiezingsdrukte, nog te schrijven over eenige van deze onderwerpen, +die hem in Amerika in een nieuw licht waren verschenen; maar ...... ook +dat werk moest, bij zooveel meer, ongedaan blijven. + +Zooals trouwens steeds op ontspanningsreizen, wekte ook in Amerika, +de zedelijke en stoffelijke ontwikkeling van land en volk voornamelijk +zijne belangstelling. Hiervan zich goed op de hoogte te stellen en voor +zoover mogelijk de verkregen kennis dienstbaar te maken aan het belang +van eigen land en landgenooten, daarvoor was hem geen moeite te groot, +geen tijd te kostbaar. Van dien geest getuigen ook deze, zijne brieven. + +Eenige, gedurende onze reis door mij geschreven artikelen, in andere +bladen verschenen, heb ik er bijgevoegd. Zij handelen grootendeels +over andere onderwerpen en kunnen als aanvulling dienen. + + +Amsterdam, December 1905. ALETTA H. JACOBS. + + + + + + +BRIEVEN UIT EN OVER AMERIKA. + + +I. + + + 2 Sept. 1904. + + +De indrukken door mij verkregen van het leven en van het volk in +Amerika ga ik melden. Doch vooraf een korte inleiding. + +Ik zou voor het eerst Amerika bezoeken; voor het eerst een zeereis van +eenige dagen maken. Geen wonder dus dat ik, wetende hoe vatbaar ik ben +voor zeeziekte, tegen die reis heb opgezien. Toch is gelukkig gebleken +dat deze vrees ongegrond was. De bouw en de inrichting der groote +booten op Amerika geven dezen een vastheid die de kans op zeeziekte +tot een minimum reduceert, zoodat dan ook bij een tamelijk sterke +bries en beweeglijke zee, op de "Potsdam" weinig of geen schatting +aan de visschen werd betaald. + +Welk oneindig genot biedt dan zulk een zeereis! De pracht der zee +met haar onophoudelijke veranderingen van kleur en beweging en haar +frissche bries soms afgewisseld door bijna volkomen afwezigheid van +wind, behoudens het koeltje dat de 15 mijlen vaart, waarmede het schip +zich voortbewoog, veroorzaakte, deed werkelijk niet naar het einde +der reis verlangen. Integendeel. Naarmate de dagen heensnelden werd +het verlangen naar het einde der reis minder. En dit was niet mijn +persoonlijk gevoelen, maar dat van nagenoeg de meesten der eerste +klas-reizigers. + +Wij waren op een mooi schip: de "Potsdam" van de Holland-Amerika lijn; +het personeel van den hoogste tot den laagste in rang, putte zich +uit in voorkomendheid en goede zorgen voor de passagiers. En kaptein +Stenger was een voorbeeld van opgewektheid en jovialiteit. De tafel was +uitmuntend; van den eersten tot den laatsten dag werden wij onthaald +op de smakelijkste spijzen en op de fijnste vruchten. De Hollandsche +zindelijkheid werd overal betracht. Voeg bij dit alles een prettig +gezelschap, dat de dagen deed heenvliegen, en men kan denken welke +indruk mij van deze eerste zeereis is bijgebleven. + +Aan boord heerschte algemeen een aangename opgewekte geest. Het gros +der bijna 200 eerste klas passagiers bestond uit Amerikanen, overigens +Hollanders en enkele Duitschers en Franschen--geen Engelschen. Het +bleek mij uit de gesprekken met Amerikanen aan boord en later ook hier +in Amerika dat de Holland-Amerikalijn, en in 't bijzonder kapitein +Stenger, zich mogen verheugen in eene bijzondere populariteit +bij de Amerikanen. Het trof al bijzonder gelukkig dat wij onzen +voortreffelijken consul-generaal, den heer Planten, die reeds meer +dan 25 jaar op zoo uitnemende wijze de belangen onzer Nederlanders +te New-York voorstaat, tot onze mede-passagiers mochten rekenen. Met +groote voorkomendheid interesseerde hij zich voor het doel van ieders +reis naar de Nieuwe Wereld en van den ochtend tot den avond was hij +voor de Nederlanders de welwillende vraagbaak, onvermoeid in het +geven van nuttige wenken en inlichtingen. + +Met den heer Grevers, van Amsterdam, die als +regeerings-vertegenwoordiger het congres van tandheelkundigen te +St. Louis ging bijwonen, en den heer Martens, van 's-Hage, gedelegeerd +lid der Regeeringscommissie voor de schoone kunst, die als lid der +jury naar St. Louis trok, vormde hij het trio officieele personen +dat naast den kapitein van het schip bij de maaltijden aan het hoofd +van de tafel was gezeten. Hetzelfde trio dat met den kapitein een +verrukkelijken feestavond organiseerde. + +Het toeval wilde namelijk dat eenige Hollandsche en Amerikaansche +artisten zich bevonden onder de passagiers. + +Op uitnoodiging van genoemd comité werden zij bereid bevonden, ten bate +van de Zuidhollandsche Maatschappij tot redding van schipbreukelingen, +hun talenten ten beste te geven. Verdienstelijk was o.a. een voordracht +van den bekenden Amerikaanschen komiek Edwards, maar het meeste +applaus, de grootste toejuiching viel Mevr. Coïni-Francisca ten deel, +onze bekende zangeres van de Nederlandsche Opera die, van Amerika +geboortig, naar haar vaderland terugkeert om daar als solo-zangeres +de lauweren en de dollars te oogsten, die haar zoo rechtmatig toekomen. + +Te lang is mij de reis, die van Boulogne naar New-York 10 etmalen +duurde, niet gevallen, maar voor hen die, om welke reden ook, niet +gaarne zoo lang onderweg zijn, en dat zijn verreweg de meesten, duurt +zij te lang. Ik heb dat in de laatste dagen bij herhaling gehoord. Ik +heb Belgen, Zwitsers en Franschen gesproken, die mij verzekerden met +de Holland-Amerika-lijn niet te zijn overgekomen, omdat de booten er +te lang over doen. + +De Amerikaansche bladen meldden de vorige week met veel ophef de +aankomst van de "Kaiser Wilhelm II" der Norddeutsche Lloyd na een +reis van Cherbourg naar New-York in 5 1/2 etmaal, dus bijna de helft +van den duur der "Potsdam"-reis. + +Indien onze wakkere directie te Rotterdam, op den duur bij de +populariteit der lijn, ook het drukke passagiers-verkeer wil behouden, +zal zij m.i. op middelen bedacht moeten zijn om de "snelvaarders" +in den duur van de vaart zoo niet te overtroeven, dan toch minstens +nabij te komen. + +En daarvoor biedt, als ik mij niet bedrieg, een nieuwe Amerikaansche +constructie der stoommachine de gelegenheid. Ik zal mij aan eene +beschrijving dezer nieuwe constructie, voor de aanwending van stoom en +electriciteit niet wagen, doch alleen vermelden tot welke conclusie +een vakblad na de bespreking der "Turbine" kwam. "De electrische +generatoren van zeer hooge spanning--zegt bedoeld blad--zijn zoo +omvangrijk geworden, dat zij de grens van mogelijke constructie en van +beschikbare ruimte nagenoeg bereikt hebben. En toch blijft de vraag +naar steeds krachtiger werktuigen aanhouden. Spoed en kracht gaan in +deze hand aan hand. De groote regeneratoren werden voortgedreven met +den spoed als de monstermachines ze konden drijven. Toen dit punt +bereikt was, was men met de geleidelijk zich ontwikkeld hebbende +turbine gereed. Met een turbine, die 750 wendingen maakt in de +minuut, is het mogelijk van een kleinen electrischen generator eene +hoeveelheid electrische energie te verkrijgen, als voorheen slechts +van een oneindig veel grootere machine kon verkregen worden." + +Uit hetzelfde blad vernam ik dat hier "turbines" in werking zijn +van 6500 paardenkracht, maar voegt het er bij, dit is nog slechts +een begin. + +Indien het nu waar is dat deze machines minder aan slijtage onderhevig +zijn, minder dan de helft van oppervlakte in een schip noodig hebben, +en minder aan brandstof kosten, voordeelen die wellicht alleen door de +ervaring zijn te constateeren, dan zullen toch zij die er het eerst +bij zijn om ze op hun schepen aan te brengen, hun concurrenten het +hoofd kunnen bieden en het passagiers-vervoer tot zich trekken. + +De "Kaiser Wilhelm II", waarvan ik hierboven sprak, heeft machines +van 40.000 paardenkracht. De Cunard-line laat nu booten bouwen met +de nieuwe verticale turbines en zal dan met 60.000 paardenkracht +stoomen. Deze zullen de reis dan stellig in nog minder dan 5 1/2 dag +doen. En wat zeker het grootste voordeel van deze vinding kan genoemd +worden, is de afwezigheid van vibratie, waaraan de tegenwoordige +snelvaarders met de oude machineconstructie mank gaan. + +Dit alles zal, daarvan ben ik overtuigd, het bestuur der +Holland-Amerika-lijn wel weten; maar het Nederlandsche publiek moet het +ook weten, opdat het kan nagaan of de reederijen, waarop het terecht +trots gaat, wel steeds de voortvarendheid aan den dag leggen, noodig +om aan de spits te blijven van het bedrijf dat zij uitoefenen. Indien +te eeniger tijd, om redenen buiten het bedrijf gelegen, deze echt +Nederlandsche onderneming zou moeten worden opgegeven, laat het dan +toch vooral niet zijn, omdat de aartsvaderlijke voorzichtigheid die +o zoo gaarne "de kat uit den boom" kijkt, ons achteraan deed komen +in den wereld-strijd voor de verkeerswegen op zee. Hier, waar wij de +eerste plaats behoorden in te nemen! + + + +En nu de eerste indrukken bij mijn aankomst in New-York. Eerlijk +gezegd heeft deze wereldstad op mij niet dien overweldigenden indruk +gemaakt als ik er van verwachtte. Zeker, New-York met zijn 3 1/2 +millioen inwoners is een ontzaglijk groote stad, waar men zich +van boven- en ondergrondsche treinen en electrische trammen heeft +te bedienen om zich naar verschillende deelen der stad te begeven, +maar dat indrukwekkende verkeer dat men op sommige punten in de City +van Londen heeft, ziet men hier niet. Daarbij komt natuurlijk, dat +mijne verwachting na het lezen van de opgesmukte verhalen over deze +wereldstad, wel wat hoog gespannen was. + +Aan de sporadisch opdoemende hooge gebouwen van 20 tot 30 verdiepingen, +raakt het oog spoedig gewend. Na eenige dagen moet men er op gewezen +worden, of men gaat ze voorbij zonder ze op te merken. En toch, wat +huist er niet in zoo'n kollossus! Er zijn hotels met meer dan duizend +kamers en in sommige dier steenblokken van de benedenstad--de plaats +der business-menschen--worden vier honderd kantoren van verschillende +firma's ondergebracht. + +Nu bestaat bij de beoefenaars van hetzelfde of van een aanverwant vak +de gewoonte om hun kantoor in elkanders buurt zoo mogelijk in hetzelfde +gebouw te huren met het gevolg dat een deel van het personenverkeer, +dat anders in de straat zou terecht komen, nu zich afspeelt binnen +de muren van het groote gebouw. Wanneer men in zoo'n gebouw gebruik +maakt van een der vele liften, dan bemerkt men al dadelijk uit het +groote aantal personen dat blootshoofds en in kantoor-jas op alle +verdiepingen in en uit de liften vliegt, van hoe groote beteekenis +het verkeer in het gebouw zelf is. + +Dat die gebouwen hooger zijn dan zij van de straat gezien lijken, +bemerkte ik bij een bezoek op 'n kantoor op de 23e verdieping. Ik kwam +naar boven met een lift in 3 seconden. Toen, van uit het kantoor, zag +men over de huizen en kerktorens heen, over de reuzen-stad zoo ver +het oog reikte. Het is verboden zachte steenkolen te stoken, zoodat +men in de hoogere sferen, van den rook uit de duizenden schoorsteenen +die men onder zich ziet, geen last heeft. Ieder stookt hier anthraciet, +dat witte wollige wolkjes uit de schoorsteenen doet stijgen en waarvan +men mij verklaarde, volstrekt geen last te hebben. + +Behalve van de "elevated" trams--een 10 meter hoog gebouwde electrische +tramlijn--wordt hier ook van de gewone electrische tram die door de +straten loopt, ontzaglijk veel gebruik gemaakt. Het ondergrondsche +systeem is hier ook toegepast. In sommige voorsteden van New-York +heeft men ook het Trolly-systeem in gebruik. Het tarief is uniform +5 cents met overstapjes op de zijlijnen (niet voor retour) en de +trams loopen zoo menigvuldig, dat niemand er tegen opziet even +te wachten als de eerstkomende wagen wat overvol is, hetgeen niet +zelden gebeurt. Bij een verkeer als dat te New-York, blijkt de meest +doeltreffende exploitatie wel te zijn, een spoedig op elkander doen +volgen der wagens. De menschen willen niet wachten, tenminste niet +lang, en het schijnt mij dat in die richting ook de exploitatie te +Amsterdam dient te geschieden. Wanneer dan nog een zoo eenvoudig +mogelijk tarief, dat weinig controle vereischt, kan worden ingevoerd, +dan zullen onze Amsterdammers, als kinderen van hun tijd, evengoed +in de trams gelokt worden als dit hier en elders geschiedt. + +Wat de bestrating aangaat, die is al evenals bij ons hier en daar goed, +maar volstrekt niet boven bedenking. Niettegenstaande New-York over +ruime middelen kan beschikken is niettemin de bestrating op sommige +plaatsen in deplorabelen toestand. In enkele voorname straten zelfs +vindt men in 't asphaltplaveisel kuilen, zooals ik zeker weet, dat +er in de Amsterdamsche bestrating nergens te vinden zijn. En de keien +liggen op sommige pleinen in 't midden der stad minstens even hobbelig +als bij ons in de buitenwijken. Laat dit mijn collega's van den Raad +tot troost dienen, die nu met de behandeling der begrooting voor 1905 +in de afdeelingen zich onledig houden en de periodiek terugkeerende +jeremiaden over de bestrating, ongetwijfeld niet achterwege zullen +laten. + +Er is mij nog iets opgevallen in de straten, dat er namelijk des avonds +talrijke menschenmassa's voor sommige groote hotels staan, die mij +bleken gasten van het hotel te zijn. Zij weten met hun avonden geen +raad. Het is te vroeg om naar bed te gaan en zoo men niet naar een +theater of tingel-tangel gaat, biedt New-York geen andere gelegenheid +voor den vreemdeling om z'n avond door te brengen, als de vestibule +van het hotel, of, als het daar zooals thans te warm is, den trottoir +vóór het hotel. + +Voor een groot hotel in Broadway, de voornaamste straat van New-York, +wat het verkeer aangaat, waar gewoonlijk handelsreizigers logeeren, +stond 's avonds een paar honderd of meer gasten op den trottoir. Men +heeft hier niet, zooals in Europa, cafés waar men den avond kan +doorbrengen onder het lezen van couranten of illustraties en het +gebruik van een glas bier. Een agent van politie, wien ik vroeg +waarom al die menschen daar stonden, en die het mij meedeelde, voegde +er bij dat hij soms tegen die heeren moest optreden, omdat zij het +geregeld verkeer op de straat belemmerden. Het deed mij denken aan +onze Kalverstraat bij den Dam op Maandag. Echter met dit verschil, +dat men hier niet de trottoirs misbruikt om kringetjes te spuwen met +aftreksel van tabak. Hier is in alle openbare plaatsen het spuwen +streng verboden. Op de stoombooten, in de treinen, in de trams, +in openbare gebouwen, overal wordt er aan herinnerd, dat het spuwen +op den vloer strafbaar gesteld is en streng vervolgd wordt. Ik heb +dan ook nog niet gezien dat men het deed en ben stellig overtuigd, +dat hier de wetgever door een strenge bepaling er niet weinig toe +bijgedragen heeft om de Amerikanen, de onhygiënische gewoonte van +spuwen, althans in New-York, af te leeren. + +Wanneer zal men er bij ons toe komen het spuwen op den vloer +in theaters, trams, booten, scholen enz. te verbieden en bij +politieverordering strafbaar te stellen? Ligt het niet op den weg +onzer gezondheidsraden daartoe het initiatief te nemen? + +Ik wil de lezers niet afschrikken van het volgen mijner artikelen, +en zal dus hier afbreken met de belofte dat ik zal trachten in een +volgend opstel het wat korter te maken. + + + + + +II. + + + 6 Sept. + + +Van de Nederlandsche reederijen is het niet de Holland-Amerika-lijn +alleen, die door vreemden ondernemingsgeest, speciaal van Amerikanen, +tot groote waakzaamheid wordt aangezet. Andere reederijen, waarop wij +Nederlanders niet minder trotsch zijn dan op die van de eerstgenoemde +lijn, worden met zware concurrentie bedreigd. Ik bedoel die onzer +stoomvaart-lijnen op Ned.-Indië. + +De "Northern Pacific Rail Road", een dier financieel zoo machtige +spoorwegmaatschappijen van Amerika, die bergen verzetten ter bereiking +van haar doel, heeft Seattle, de gunstig gelegen haven aan den Stillen +Oceaan, tot operatieplaats gekozen voor den aanvoer van goederen van +Japan. Een paar groote schepen van deze maatschappij zijn of komen +binnenkort in de vaart en zullen tot elken prijs de goederen over +die lijn vervoeren, ten einde daarmede weer het spoorwegverkeer op +de Northern Pacific te voeden. Wat zoo'n concurrentie zeggen wil, +weten wij maar al te goed. Desnoods vervoert men, om toch maar te +slagen, de goederen gratis en nog bovendien in Amerika tegen verlaagd +spoorwegtarief. + +Welke weg zullen nu in de toekomst onze Nederl. Indische producten +nemen, voorzoover deze bestemd zijn of gekocht worden voor Amerika? + +Ziedaar een zeer ernstige vraag, die onder de oogen moet worden +gezien, nu met de stoomvaartlijn van Java op Japan en van daar naar +Seattle, die producten wel eens heel wat goedkooper op hun plaats +van bestemming zouden kunnen worden gebracht, dan nu geschiedt +met de stoomvaartlijnen van Indië naar Europeesche havens en van +daar naar Amerika. En voor onze stad heeft deze quaestie nog meer +beteekenis, omdat het voornaamste stapelproduct haar wel eens kon +ontvallen. Indien toch te eeniger tijd de concurrentie in Amerika er +in slaagt, het vervoer der Indische producten over Japan en Seattle +te leiden, zal het niet lang duren of onze tabaksmarkt zal, evenals +weleer onze rietsuikermarkt, uit Amsterdam verdwijnen. De beteekenis +van dit vraagstuk voor ons land, werd door den wakkeren voorzitter +van de Nederlandsche Kamer van Koophandel hier te New-York, den heer +D. G. Boissevain, ingezien en maatregelen werden door hem genomen om +belanghebbenden bij den Nederlandschen handel in staat te stellen, uit +eigen waarneming den omvang van het dreigend gevaar te leeren kennen. + +Hij trad in overleg met den voorzitter van de "Northern Pacific" +spoorwegmaatschappij en wist te bewerken, dat twee wagens (voor 60 +personen) beschikbaar gesteld werden om belanghebbenden in Nederland +in staat te stellen, kosteloos--wat het vervoer betreft--de reis te +doen maken over haar lijn, dwars door Amerika naar den Stillen Oceaan +en terug. Door alle bladen in Nederland is dit enkele maanden geleden +bekend gemaakt, maar de deelneming van uit Nederland bleek zoo miniem, +dat van het royaal aanbod der maatschappij moest worden afgezien. + +Ik betreur dit resultaat in hooge mate. Niet alleen om den ijverigen +voorzitter der Nederl. Kamer van Koophandel alhier, maar ook om onzen +handel in Nederland. Men behoeft hier slechts eenige dagen te hebben +rondgezien om te beseffen, met welke energie door het Amerikaansche +volk wordt gestreefd naar het commercieele en industrieele overwicht in +het wereldverkeer. Indien het jonger geslacht in Nederland niet goed +maakt wat zijn onmiddellijke voorgangers helaas verzuimden, dat het +namelijk de wereld ingaat om nieuwe wegen van het goederenverkeer te +leeren kennen en op te sporen, dan staat het te vreezen dat onze natie +eerder dan verwacht schijnt te worden, op dit gebied niet meer wordt +medegeteld. De Nederl. Kamer van Koophandel alhier, die blijkens haar +eerste jaarverslag, zoo gaarne wordt aangezocht om raad en bijstand +voor alles wat strekken kan tot grooter deelneming in Nederland aan +het goederenverkeer met en in Amerika, die Kamer geve men handen vol +werk en drale niet haar tusschenkomst in te roepen. + +Is het echter wel goed gezien van onze Regeering, om het waken +over deze groote volksbelangen, die zoo voortdurende en zoo groote +persoonlijke toewijding eischen, over te laten aan personen, die +belangloos zich daarvoor beschikbaar stellen, maar van wie men dan ook +niet meer kan vergen, dan wat zij vrijwillig en naar eigen believen +wenschen te praesteeren? Het antwoord op die vraag kan m.i. niet +twijfelachtig zijn. + +Voor ons land acht ik het onverantwoordelijk, dat men dit op een koopje +doet in de hoofdstad van Amerika, waar onze handel, onze nijverheid, +onze landbouw en onze scheepvaart zoo groote belangen heeft voor te +staan en te bevorderen. De verdienstelijke consul-generaal, waarvan +ik in mijn vorig schrijven gewaagde, vervult zijn betrekking reeds +jarenlang zonder daarvoor bezoldiging te ontvangen. De consul ontvangt +evenmin salaris. Voor een paar ambtenaren wordt een karig bureau-geld +vergoed. Is dat nu zooals het behoort, in onzen tijd van aanhoudenden +economischen strijd tusschen de volkeren en dan nog wel ter plaatse +van het brandpunt van dien strijd? + +Het ligt immers voor de hand dat geen geld beter besteed wordt dan dat, +uitgegeven voor een staf goed-bezoldigde ambtenaren, op de hoogte van +hun taak en rusteloos werkzaam om onze handels-relatiën met Amerika +te bevorderen. Richtte men zóó ons consulaat alhier in, dan zou men +kunnen eischen, wat nu erkentelijk en met gratie door onze Regeering +wordt aanvaard. Wat echter aan onze fierheid noodzakelijkerwijze +afbreuk moet doen. + +De wijze waarop in Amerika de handels- en nijverheidsbelangen +van overheidswege worden behandeld, moge onze regeering waarlijk +wel eens tot voorbeeld dienen. Zoo worden o.a. dagelijks door het +ministerie van Handel en Arbeid gedrukt en op ruime schaal verspreid, +de berichten die van de Consuls uit andere landen inkomen. Aan alle +clubs en vereenigingen en groote werkgevers, die er om vragen, worden +deze berichten gratis toegezonden, benevens aan de bladen die zich +willen verbinden, die berichten geheel of geëxcerpeerd over te nemen. + +En men behoeft slechts een blik te werpen op die berichten, +om overtuigd te worden van het groote belang dat handels- en +nijverheidsondernemingen bij de spoedige kennisneming ervan hebben. + +"Statistische gegevens omtrent het goederen-vervoer op Duitsche +spoorwegen"; "Aanbesteding van ijzeren bruggen in Mexico"; +"Expositie van automobielen te Plymouth"; "Zijde-industrie in Japan"; +"Productie van ijzer in Engeland"; "De oogst van citroenen op +Sicilië"; "Aanbesteding van stoomkranen te La Rochelle (Frankrijk)"; +"Nieuwe wijze van staalfabrikatie in Australië"; "Bouw van een +melk-poeder-fabriek in Frankrijk"; "Buizen voor waterleiding gevraagd +te Victoria (Britsch Columbia)"; "De namaak van Amerikaansche schoenen +in Perzië"; "Meelfabrieken zullen worden opgericht in Abyssinië"; +"Automobielen zullen voor de posterij in Denemarken worden +aangeschaft", enz. enz. + +Men heeft hier niet maanden lang te wachten op de publicatie dezer +officieele berichten en de regeering onthoudt zich ook van een oordeel +over hetgeen dadelijk moet worden medegedeeld, en wat wel wachten +kan om te worden opgenomen in het jaarverslag. Alles wordt dadelijk +in de bekende officieele brochures van 1/2 à 1 vel druks weergegeven. + + + +Tot de navolgenswaardige sociale maatregelen van Amerika behoort +ongetwijfeld het sluiten der kantoren en werkplaatsen des Zaterdags +om 12 uur. + +De heilzame werking er van ziet men hier, wanneer men 's Zaterdags +in de groote menschenstroomen, zich laat meevoeren naar goedkoope +verblijfplaatsen aan 't water (de baai of de rivier), of naar parken +in de onmiddellijke nabijheid van de metropolis. Den werkman en den +beambte ziet men dan met het geheele gezin van dien vrijen middag +gebruik maken. + +Zaterdag l.l. was ik er getuige van, hoe tienduizenden genoten van +den prachtigen uitgestrekten dierentuin, vlak bij de stad in een +heuvelachtige streek gelegen en voor ieder gratis toegankelijk. Het +verbod bij sommige dieren om ze te voeden enz., werd stipt +opgevolgd. In druk bezochte gebouwen, b.v. in dat der roofdieren en +der apen, was van gedrang geen sprake. Welwillend schoof de een voor +den ander wat opzij en als er geen plaats meer was, van waar wat te +zien viel, werd geduldig gewacht. + +Het drukst was het voor de kooi van een Chimpansé en Orang Oetan, +die elkander daar reeds 3 jaren gezelschap houden en een opgewektheid +aan den dag legden, als ik nog nergens anders van die dieren heb +gezien. Zij speelden met elkaâr.... net als menschenkinderen! + +In alle gebouwen weer het verbod om op den vloer te spuwen en op de +veelvuldige banken in het park het verbod om dit op de voetpaden--die +van asphalt zijn--te doen. + +De prachtige groote dierentuin met park, behoort aan een door de stad +New-York gesubsidieerd wordend Zoölogisch Genootschap. + +Ik moet hier weer afbreken, ofschoon ik nog zooveel dat mij hier +opviel, zou willen vermelden. De physionomie der bevolking, dat mengsel +van zoovele natiën en rassen. Het leelijker type der mannen dan van +de vrouwen. De dronkenschap. De nachtvlinders. De scherpe reuk der +paarden-excrementen in de geasphalteerde straten bij deze warmte. De +vele Hollandsche namen boven de winkels en op naam-platen der +kantoren. De zucht der Amerikanen om zich van Hollandschen oorsprong +te noemen. Het prachtige gebouw van "De Equitable" in Broadway met +z'n rijke versieringen en z'n eenige, voor een ieder toegankelijke, +bibliotheek. De overvolle trams en de galanterie der mannen, ook der +arbeiders, om zonder een woord te zeggen te gaan staan om plaats te +maken voor een dame. De dagbladen met hun sensatie-berichten. Al die +onderwerpen moet ik verder onaangeroerd laten, omdat anders de lezer +zijn geduld kon verliezen. En dat wil ik tot elken prijs trachten te +voorkomen, nu ik nog zooveel onder zijn aandacht wensch te brengen. + + + + + +III. + + + 14 Sept. + + +Even moet ik mijne artikelen, over Amerika en zijne bewoners, +onderbreken met mededeelingen betreffende de Interparlementaire +Conferentie, dezer dagen te St. Louis bij gelegenheid der +Wereldtentoonstelling gehouden. + +Het schijnt mij niet overbodig in herinnering te brengen dat de +"Union Interparlementaire pour l'Arbitrage et la paix" zooals +de officieele titel luidt, eene internationale vereeniging is, +van groepen van leden en oud-leden van parlementen, die ieder in +eigen land zich geconstitueerd hebben, met het doel, te bevorderen +dat in de wetgeving, of in tractaten met andere naties, bepalingen +worden opgenomen, strekkende om alle geschillen aan de uitspraak van +scheidsrechters te onderwerpen. + +In den beginne werd jaarlijks door de "Union" vergaderd in een der +hoofdsteden van Europa; sedert 1900 evenwel, worden de vergaderingen +niet meer zoo dikwerf belegd. Er zijn nu 17 groepen aangesloten, +te zamen uitmakende over de 2000 leden. Deze behooren tot de meest +uiteenloopende politieke richtingen; van den behoudendsten centrumman +tot den vurigsten sociaal-democraat. In de laatste jaren hebben de +verschillende landen, waar de vergadering werd gehouden, gewedijverd +in het recipieeren der leden van de "Union" en hunne dames, met het +gevolg dat de belangstelling voor die vergaderingen steeds toenam. De +ontvangst te Budapest, daarna te Christiania, vervolgens te Weenen, +was in één woord schitterend. + +En dit alles wordt nu nog overtroffen door Amerika, waarvan de +volksvertegenwoordiging eene uitnoodiging zond, onder bijvoeging, +dat de leden en hunne dames van 7 tot 24 September als gasten van +het Amerikaansche volk zouden worden beschouwd. + +Ongeveer 250 personen hebben aan die uitnoodiging gehoor gegeven en +deze maken nu kennis met de wijze waarop Amerika's bevolking die taak +van gastvrouw vervult. + +De conferentie was voor 12, 13 en 14 September te St. Louis +uitgeschreven, maar reeds den 6den Sept. trad de gastvrouw in functie +en van dien datum af putten een aantal personen en comités zich uit, +om den gasten het verblijf op Amerikaanschen bodem zoo aangenaam +mogelijk te maken. De leden en hunne dames waren nog te New-York, +toen zij op 6 September genoodigd werden voor een boot-tocht op de +Hudson-rivier. Door het departement van Marine was een tweetal groote +stoombooten beschikbaar gesteld, en het departement van Oorlog ontving +de leden op een lunch te West-Point op de terreinen der zoo prachtig +gelegen opleidingsschool voor officieren. Met een extra-trein keerde +het gezelschap 's avonds laat naar New-York terug. Den volgenden +ochtend, 9 uur, moesten allen gepakt en gezakt zich bevinden aan het +station van den Pennsylvania Spoorweg, want van dáár zou de reis naar +St. Louis aanvangen. Met twee extra treinen, elk samengesteld uit 10 +Pullman Cars, werd de reis volbracht. + +Na een paar uur sporens waren wij te Philadelphia. Het bestuur dier +gemeente onthaalde het gezelschap op een lunch, een rit door de stad +en haar prachtige omgeving, die ons op menig punt aan Zwitserland +herinnerde, en eindelijk op een diner in den tuin van een dier groote +clubs, waaraan elke stad in Amerika zoo rijk is. + +Toen wij 's avonds in onzen trein terugkeerden, waren de zitplaatsen +in gemakkelijke bedden omgezet en sliepen wij spoedig in deze bijna +geruischloos rijdende en goed veerende wagons. + +Toen wij ontwaakten waren we te Pittsburg en werden daar rondgeleid in +twee der groote fabrieken van Carnegie. Het was voor ons, leeken, zeer +interessant te zien hoe duizenden en nog eens duizenden daar werkten +om de ijzererts om te zetten in spoorwegstaven of in stalen platen +voor den scheepsbouw. Het is ongelooflijk zoo spoedig dat proces wordt +afgewikkeld. Terwijl wij daar stonden zagen wij de bakken met gloeiend, +vloeiend ijzer aanvoeren. Een op grooten afstand geplaatste arbeider +deed door de beweging van een kruk die bakken omvallen in groote +ronde reservoirs. Daarin werd de inhoud op nog hoogere temperatuur +gebracht en een mengsel bijgevoegd dat het geheel tot de qualiteit +van staal maakte, welke gewenscht werd. De gloeiend vloeiende inhoud +ging daarna weer in langwerpige bakken. In enkele minuten was zij +een stijf geworden wit-gloeiend langwerpig blok, anderhalven meter +hoog en een meter in omtrek. Dat gloeiende blok werd weer machinaal +onder werktuigen gebracht die het rekten tot het de dikte van een +spoorstaaf had gekregen. Het was dan ruim twee spoorstaven lang. Met +een scherpe machine werd in een oogwenk die staaf gesneden op de +lengte die spoorstaven moeten hebben en de beide op maat gebrachte +rails vielen kant en klaar naast het laatst gebruikte werktuig neer. + +Opvallend was het hoe weinig werklieden bij dit geheele proces werkzaam +waren en hoe snel en nauwkeurig de werktuigen, die er bij gebruikt +werden, in beweging kwamen. + +Men meene evenwel niet dat hier weinig personeel werkzaam was. In de 4 +fabrieken van The Carnegie Steelworks Company te Pittsburg zijn 28,000 +man werkzaam. Deze 4 fabrieken maken een deel uit van de groote trust, +bekend onder den naam van The United States Steel Corporation. + +Ik had het voorrecht met een der hoofdbeambten van deze groote +onderneming in aanraking te komen en vernam daardoor het een en ander +van de verhouding tusschen werkgever en arbeider, dat mij van belang +toeschijnt hier even te vermelden. Over de verhouding van kapitaal en +arbeid in Amerika en over de arbeidersbeweging in het algemeen stel +ik mij voor nog mededeelingen te doen, zoodra ik nog enkele leiders +dier beweging zal hebben gesproken. + +Bedoelde beambte deelde mij mede, wat trouwens in een der werken +van Carnegie is te vinden, dat deze als werkgever een organisatie +van den arbeid niet erkent en daarvan bij onderhandelingen over den +arbeidstoestand op zijn fabrieken niets wil weten. + +Hij gaat uit van de leer, dat een werkgever al het mogelijke behoort +te doen om den toestand zijner werklieden te verbeteren, en dat hij +met andere werklieden of leiders van werklieden daarbij niets te maken +heeft. Willen de werklieden zijner fabrieken hun wensch tot verandering +van toestanden op het werk te kennen geven, dan kunnen zij uit hun +midden een comité benoemen, waarmede hij steeds bereid is in overleg +te treden. Hoe hij zijn taak als werkgever opvat, bleek mij uit de vele +instellingen, die hij ten behoeve van zijn personeel in het leven riep. + +Behalve schaft- en badlokalen, recreatiegebouwen, waaronder een +uitgebreide bibliotheek, opleidingscholen e.d., is een fonds +geformeerd, waaruit in geval van ongeval, ziekte of ouderdom de +werklieden, zonder daartoe bij te dragen, een uitkeering ontvangen. Dit +niet bijdragen der werklieden heeft daarom beteekenis, omdat op de +fabrieken van Carnegie de hoogste loonen worden betaald. Bij ongeval +ontvangt de ongehuwde man 75 (Amerik.) cents per dag, de gehuwde $1.40, +zoolang de arts der fabriek hem niet voor werken geschikt houdt. Er +is een groot aantal artsen aan de fabrieken verbonden, daar de +werklieden vrije geneeskundige hulp erlangen. Bij overlijden ontvangt +de weduwe duizend dollar en honderd dollar voor ieder kind. In geval +van ziekte ontvangen zij eene uitkeering en in geval van ouderdom, +na langer dan 12 jaren in dienst der onderneming te zijn geweest, +ontvangt de man een pensioen gelijk aan 40% van het door hem genoten +loon. Behalve hetgeen de onderneming als zoodanig stort in het fonds, +draagt Carnegie daarin persoonlijk jaarlijks $ 200,000 bij en gaf +hij bij de oprichting er van een som van $ 4 millioen. Een en ander +stemt zeker tot groote ingenomenheid met hetgeen deze kolossus onder de +fabrikanten doet ten behoeve van hen, die medewerken tot instandhouding +en aangroeiïng van zijn onmetelijk fortuin. Maar laat het ons vooral +niet blind maken voor het onjuiste in zijn systeem van bescherming +zijner werklieden, hetwelk uitsluit dat zij als vrije individuen den +weg kunnen behandelen, dien zij in het belang van zichzelf en van hunne +medearbeiders noodig oordeelen ter bevordering van hunne belangen. + +Niet te erkennen de vakvereenigingen en daarmede niet te willen +onderhandelen, moge voor het personeel van Carnegie niet erg zijn, +omdat dit op zoo royale wijze door hem wordt bedacht; voor anderen, +wier gevoelen jegens hun personeel niet van zoo groote sympathie +getuigt, kan dat zeer schadelijke gevolgen voor de werklieden +hebben. En daarvoor is dan Carnegie mede verantwoordelijk, want de +minder goedgezinden onder zijn mede-ondernemers zullen zich op zijn +stelsel beroepen, wanneer zij in geval van conflict met hun personeel, +met de vakvereeniging niet te doen willen hebben. Natuurlijk om de +niet uitgesproken overweging, dat zij hun werkvolk gemakkelijk onder +den duim kunnen houden, indien zij met de vakvereeniging geen rekening +behoeven te houden. + +Maar daarover in volgende opstellen. Alleen wil ik hier nog vermelden +dat de skilled labor betaald wordt met van $ 3.50 per dag tot $ 10. En +dat de unskilled labor $ 1.60 per dag ontvangt. Daarvoor zijn alleen +een paar krachtige armen noodig en lust om 8 uren per etmaal te werken. + +Mij werd nog verzekerd dat immigranten, kersvers uit Europa aangekomen +en die geen vak kennen, voor $ 1.60 in aanmerking komen en dat die +aan deze fabrieken altijd plaatsing kunnen vinden. + +De skilled labor wordt hier veel door Duitschers, de unskilled door +Hongaren en Polen verricht. + +Ik moet nu het doel onzer reis verder bespreken. Na een spoorwegrit +van nog eens 20 uren, waren wij in St. Louis. Dáár werd het geheele +gezelschap ingekwartierd in het groote "Southern Hotel". Het had +heel wat voeten in den aard eer ieder zijn kamer en zijn bagage had, +want de hotels hebben het nu natuurlijk heel druk en terwijl de +"Parliamentaries", zooals wij hier kortweg genoemd worden, geholpen +werden, stroomde het, aan de drie ingangen van dit ontzaglijk groot +hotel, maar altijd weer nieuwe gasten, die elders geen onderkomen +konden vinden. + +In het feestgebouw van het tentoonstellingsterrein, werd de +interparlementaire unie geopend met een welkomstgroet van den +vertegenwoordiger van President Roosevelt. In hartelijke woorden, +geheel in overeenstemming met de royale ontvangst, gaf deze +vertegenwoordiger van het hoofd van den Staat uiting aan diens +gevoelens van sympathie voor het streven der "Interparliamentary +Union". + +De eerste dag der zitting werd in beslag genomen door de rapporten +der verschillende groepen, over de vorderingen in elk land gemaakt +voor de vredes-idee. De bekende figuren: graaf Apponyi, Hon. Stanhope, +Prof. Hoffmann, John Lund, La Fontaine, Emile Vandervelde ontbraken +niet op 't appèl. + +In de mededeelingen, die gedrukt worden en zeer belangrijk zullen +blijken te zijn, met het oog op de vorderingen die de vredesidée +overal maakte, ontbrak natuurlijk niet de herinnering aan het groote +aandeel dat de Interparlementaire Unie heeft gehad in den stoot, die +de bijeenroeping der regeerings-gevolmachtigden te 's-Gravenhage in +1899 ten gevolge had. + +Den volgenden dag werd de zitting gewijd aan een voorstel van het +Amerikaansche Parlementslid Burton, dat tot strekking had president +Roosevelt uit te noodigen, alle landen bijeen te roepen voor een tweede +vredes-conferentie, waar dan o.a. behandeld moet worden het recht der +staten, die zich bij voorbaat neutraal verklaren bij verwikkeling +tusschen andere staten; de beperking der legers; het sluiten van +tractaten met de clausule van arbitrage ingeval van geschil. + +Dit vèr strekkend en gewichtig besluit werd met algemeene stemmen +genomen, na een talentvolle zakelijke toelichting van den voorsteller +en een met gloed uitgesproken ondersteuning van den groot-redenaar +Apponyi. + +Dit besluit is inderdaad het glanspunt van de gehouden conferentie +te noemen en zoo het tot resultaat mocht hebben, dat binnen niet al +te langen tijd, een tweede Internationaal Vredes-congres der natiën +wordt gehouden, dan zal zeker ieder den dag loven, waarop de ijverige +talentvolle president dezer 12e conferentie Hon. Richard Barthold, +de parlementariërs te Weenen het vorig jaar uitnoodigde om dit jaar +naar St. Louis te komen. + +Ons Nederlanders deed het goed dat èn bij de toelichting van dit +voorstel èn herhaaldelijk in de rapporten van den eersten dag der +conferentie, hulde gebracht werd aan het verdrag in Februari van dit +jaar tusschen Denemarken en Nederland gesloten. + +Onze regeering en die van Denemarken moeten wij dankbaar zijn dat +zij door dit verdrag, dat als een voorbeeld anderen natiën werd +voorgehouden, de eer van hun landen in het buitenland zoo waardiglijk +hebben opgehouden. + + + +Alle geschillen, die niet door de diplomatie kunnen worden bijgelegd, +zullen door het scheidsgerecht te 's Gravenhage moeten worden beslecht. + +Het verdrag is voor onbepaalden tijd gesloten en duurt nog een jaar +voort na de opzegging er van door een der partijen. + +Iedere Staat, die daartoe den wensch te kennen geeft, kan er zich +bij aansluiten. + +Bij de warme hulde aan deze overeenkomst gebracht door Mr. H. Louis +Israëls in "l'Europeén" van 25 Juni 1904 sloten verschillende +buitenlandsche sprekers van naam zich aan. + +De laatste dag was gewijd aan een voorstel van Zwitserland betreffende +meer actief optreden der Unie; voorts werd bepaald dat de volgende +conferentie te Brussel zal worden gehouden. + +Na de gewone plichtplegingen sluiting van de conferentie. + +Hedenavond gaat het gezelschap weer in de gereedstaande treinen, +voor een bezoek aan Kansas-City, vervolgens Denver, waar het door +den Staat Colorado zal worden ontvangen. Daarna uitstapjes naar de +Rockey Mountains en dan terug over Chicago, Niagara Falls, Buffalo +naar New-York. + +Alvorens Amerika te verlaten wordt een bezoek gebracht aan Washington, +waar de President den leden der Unie eene audientie verleent. + + + + + +IV. + + + Sept. 1904 + + +De Interparlementaire Vredesconferentie is uiteengegaan met de beste +voornemens der leden om ieder in zijn kring te ijveren voor opheffing +van den oorlog, door invoering van arbitrage voor alle geschillen, +die zich tusschen de natiën zullen voordoen. Intusschen zal de +vredespalm opnieuw in dit land gezwaaid worden in de eerste week van +October. Dan zal namelijk te Boston de Internationale Vredesbond +zijn jaarlijksch congres houden. Reeds nu wordt dat congres in de +Amerikaansche couranten druk besproken. Daarbij ontbreekt het niet +aan aanhalingen uit Jean de Bloch's uitnemend werk: "De toekomst van +den oorlog in zijn technische, economische en politieke gevolgen". Het +werk is in vele talen verschenen, zoover ik mij herinneren kan, niet +in het Hollandsch. Dat is jammer, want het bevat beschouwingen die +ook voor ons land groote waarde hebben. Wanneer men b.v. leest dat +de oorlog niet alleen de meest onmenschelijke wijze is om geschillen +tusschen natiën tot een einde te brengen, maar ook de kostbaarste, +dan denken wij onwillekeurig aan onzen dertig-jarigen strijd met +Atjeh. Laat men de offers aan menschen en aan leed van nagelaten +familieleden buiten beschouwing, dan kan men toch zeker aannemen, +dat met het geld, voor dezen oorlog uitgegeven, heel wat meer te +bereiken was geweest langs vredelievenden weg, dan nu langs den weg +van dood en vernieling werd verkregen. De Bloch zegt, m.i. terecht, +dat heel wat minder oorlog zou worden gevoerd indien de natiën te +voren zich rekenschap gaven van de financieele gevolgen, die er aan +verbonden kunnen zijn. En ter illustratie noemt hij o.a. de kosten van +den burgeroorlog in Amerika (tot vrijmaking der slaven). Die hebben +5000 millioen dollar bedragen, terwijl alle slaven hadden kunnen +worden vrijgekocht voor 800 millioen dollar. In plaats van duizend +dollar per hoofd, heeft de vrijmaking door oorlog zes duizend dollar +per hoofd gekost. En zou Rusland den oorlog met Japan zijn begonnen, +indien het geweten had, welke kosten daaraan verbonden waren? Zou +Engeland zich niet eenige malen bedacht hebben met het uitlokken van +den oorlog in Zuid-Afrika, indien het geweten had welke ontzaglijke +sommen daarmede gemoeid zouden zijn? Maar genoeg. Het geweten der +natiën, dat in onzen tijd veel spoediger reageert op de geld-quaestie +dan op eenige andere quaestie, is wakker geschud en heel gemakkelijk +zal het den regeeringen niet vallen, het weder te doen indommelen. + +Na volbrachten arbeid was de ontspanning, die voor de leden der +Interparlementaire Unie zou volgen, bijzonder welkom. Langs de +"Burlington"-lijn ging het gezelschap met dezelfde treinen als +die het brachten van St. Louis naar Kansas-City en van daar naar +Denver. Men kan zich bij ons te lande moeilijk eene voorstelling maken +van de lengte dezer spoorweglijn. De hoofdlijnen hebben namelijk een +lengte van ruim 14.000 kilometer en de bijlijnen van 4000 kilometer, +terwijl dagelijks daarop 950 treinen zich bewegen. Die lengte van +lijnen vertegenwoordigt een afstand van St. Louis over den Oceaan +naar Petersburg en terug. + +Over de 40.000 personen zijn bij deze enkele spoorwegmaatschappij +werkzaam en 1300 locomotieven zijn in gebruik. Deze kolossale +ontwikkeling--40 jaar geleden was het nog maar een kleine lijn met 54 +locomotieven--heeft het in de eerste plaats te danken aan de uitnemende +keuze die het deed, bij de uitbreiding van haar net. Want in Amerika +zijn het niet de keuter-boeren, die als pioniers der beschaving +optreden, maar de spoorwegmaatschappijen. Deze leggen haar lijn door +en naar gronden, waar nog niemand te voren een voet gezet heeft. Daarna +begint de reclame om nederzettingen te lokken. Gelukt dit en blijkt de +keuze der gronden een goede geweest te zijn, dan volgen spoedig andere +en grootere waagstukken van denzelfden aard. Zoo is het gegaan met de +"Burlington"-lijnen en met nagenoeg alle andere groote spoorweg-lijnen +in Amerika. De "Burlington" heeft bovendien het voordeel gehad van +eenige steden, aan haar lijn gelegen, tot groote ontwikkeling te zien +komen. Zoo o.a. St. Louis, waarvan in dezen tijd zooveel geschreven +is, in verband met de wereld-tentoonstelling. En zoo ook de stad, +waarheen het gezelschap zich het eerst begaf: Kansas-City, evenals +St.-Louis in den Staat Missouri gelegen. In 15 jaren is de bevolking +van Kansas-City verdubbeld; zij bedraagt nu 300.000. De stad is door de +groote slachterijen, die er in die jaren gekomen zijn, als slachtplaats +de tweede in rang van Amerika. Chicago staat nog altijd bovenaan. + + + +De ingezetenen hadden door vrijwillige bijdragen het gemeentebestuur +in staat gesteld de vreemde gasten te ontvangen en dat geschiedde +op de onbekrompen wijze waarop die ontvangst overal elders plaats +had. O.a. werden wij op talrijke automobielen en four-in-hands door +en om de stad gereden en waren wij zoodoende in staat de groote +fabrieken en werkplaatsen, de mooie winkelstraten en de talrijke +villa's en het enorme verkeer in de straten in korten tijd waar te +nemen. De Staat Missouri, met ruim drie millioen inwoners, is in de +laatste jaren tot groote welvaart gekomen. + +Vooral door zijn landbouw en veeteelt, maar het meest nog door zijn +toenemende industrie. Op 1 Januari van dit jaar waren ruim 250 millioen +dollar in industrieele ondernemingen belegd. Van dit alles heeft de +Burlington-spoorwegmaatschappij natuurlijk mede geprofiteerd en heeft +zij mede daaraan haar groote uitbreiding te danken. + +Van Kansas-City ging het door den Staat Kansas naar Colorado's +hoofdstad: Denver. + +Wij waren den Staat Missouri reeds uitgestoomd, toen wij bemerkten +nog altijd in Kansas-City te zijn. + +De Missouri-rivier scheidt namelijk den Staat Missouri van den Staat +Kansas en nu heeft zich vlak tegenover Kansas-City van Missouri, aan +de overzijde der rivier, nog eens een Kansas-City ontwikkeld, in den +Staat Kansas gelegen. Deze helft is in handel en verkeer één met de +overzijde der rivier, maar heeft een ander administratief beheer en +staat onder een andere wetgeving. + +Door den Staat Kansas, met z'n anderhalf millioen inwoners +en onafzienbare prairiën ging het naar het rijke en om zijn +heerlijk klimaat zoo gunstig bekende Colorado. Ongemerkt was de +overgang van den eenen Staat in den anderen. Want de uitgestrekte, +onontgonnen prairiën vindt men ook hier nog aan de oostelijke grens +van Colorado. Toch mochten wij hier reeds ontwaren hoe de natuur een +handje geholpen wordt ten einde deze gronden in vruchtbare weiden te +herscheppen. De Staat Colorado heeft namelijk sedert eenigen tijd +de irrigatie dier landen ter hand genomen en waar dit is geschied, +ziet men thans uitgebreide boerderijen met ontelbaar rundvee dat +daar in de nabijheid graast. Soms zagen wij in de verte de cow-boys +hollen op hun rappe paarden, om de horden koeien te verzamelen +en in een bepaalde richting te drijven. Na 24 uur sporens waren +wij in Colorado-Springs, van waar een uitstapje gemaakt werd naar +Cripple Creek, het centrum der mijnwerkers. Hier, ongeveer 3300 meter +boven de zee bevindt zich een stad van 17.000 inwoners, allen bij de +goud-delving betrokken. Dertien jaar geleden stonden er slechts enkele +onbeduidende boerderijen. Sedert men goud ontdekte in de bergen neemt +de bevolking met den dag toe. Nog geen dertig jaren is het geleden, +dat Colorado in de Staten van Noord-Amerika werd opgenomen en nu, +na de ontdekking der talrijke goud- en zilver-mijnen, der lood- en +koper-mijnen in de Rocky Mountains, die den Staat van het Noorden +naar het Zuiden doorsnijden, wordt het gerekend tot de rijkste der +Staten van de Unie. En geen wonder! Er wordt jaarlijks voor 30 millioen +dollar aan goud en 12 tot 15 millioen dollar aan zilver gedolven. Voeg +daarbij 8 millioen dollar aan lood en de waarde van vijf millioen +ton steenkolen en men kan zich voorstellen welk een welvaart deze, +aan de aarde onttrokken rijkdom, in dit land moet verspreiden. Daar +komt nog bij dat de valleien gebleken zijn uitnemend geschikt te +wezen voor ooftteelt, en deze op groote schaal met gunstigen uitslag +wordt beoefend. Thans wedijvert Colorado met alle andere Staten in +fijne vruchten en wordt er jaarlijks voor millioenen aan waarde naar +elders uitgevoerd. + +Het behoeft nauwlijks gezegd dat de arbeidsloonen hier het hoogst +zijn van geheel Amerika. Loonen van 5 tot 10 dollar per dag voor +geoefende mijnwerkers, zijn niet zeldzaam. Het leven is hier echter ook +duur. Verbaasd staat men over de gemakkelijke wijze waarop werklieden +hier geld uitgeven. Na 4 of 5 dagen achtereen gewerkt te hebben +wordt voor de rest van de week een uitstapje per spoor met vrouw +en kinderen ondernomen. Men denke niet dat het daarbij dan zuinig +toegaat. Hier wordt inderdaad bewaarheid dat "gemakkelijk verdiend" +ook "gemakkelijk verteerd", met zich brengt. + +Cripple Creek is heerlijk gelegen, maar de stad zelve draagt, met hare +primitief gebouwde houten woningen en onooglijke werkplaatsen rondom +tegen de bergen, het karakter van een opkomend mijnwerkersoord. In +de verte een prachtig gezicht op de reuzen der Rocky Mountains. De +Sierra Bianca o.a. is 14.500 voet hoog, slechts 1300 voet lager dan +de Mont Blanc. + +Op de rondwandeling in Cripple Creek, werd ons eene brochure +uitgereikt, waarin, van een werkgeversstandpunt, de werkstaking van +het vorig jaar onder de mijnwerkers met de vele daaraan verbonden +gewelddadigheden, werd verklaard. Die werkstaking is geeindigd +met totale onderwerping der arbeiders en heeft dientengevolge +de arbeiders-beweging onder de mijnwerkers grootelijks achteruit +gezet. Hoe moeilijk het ook moge zijn voor een buiten-staander, +om, na uitvoerige voorlichting van beide zijden, een oordeel uit te +spreken, toch schijnt het mij toe vast te staan, dat de oorzaak van +de strike, die door de mijnwerkers werd aangevangen om de stakende +arbeiders van de smelterijen te steunen, aan bedenking onderhevig +is. Dit rechtvaardigt echter niet het met geweld optreden der overheid +om de werkgevers, die deze gelegenheid aangrepen om de labor-union +der mijnwerkers den kop in te drukken, te steunen. Mijnwerkers, die +weigerden op de aangeboden voorwaarden in dienst der werkgevers te +treden, werden gewoon-weg uit hun woning gehaald en per spoor over +de grens van Colorado gebracht in Kansas, vanwaar zij natuurlijk +dadelijk naar Colorado-Springs of Denver terug spoorden. In Cripple +Creek durfden zij echter niet terugkomen, omdat men dáár inmiddels +niet-aangesloten mijnwerkers had aangesteld en die zoodanig tegen +de aangeslotenen had opgezet, dat dezen hun leven niet zeker +waren geweest, indien zij waren teruggekeerd. Er zijn in die dagen +gruweldaden gepleegd, die de eene partij ten laste van de andere brengt +en waarvan het nu onmogelijk is na te sporen op wiens rekening zij +moeten gebracht worden. Maar één ding staat m.i. vast, dat namelijk +het hoofd van den Staat, de gouverneur, onbevoegd heeft ingegrepen, +door het geheele gebied der mijnwerkers tijdelijk onder militair +beheer te plaatsen en toen zonder vorm van proces de arbeiders, +die zich niet aan de voorwaarden der patroons wilden onderwerpen, +uit den Staat Colorado te laten verwijderen. In November a.s. treedt +deze "gouverneur" af en moet een nieuwe gekozen worden. De kans, +dat de tegenwoordige zal herkozen worden acht ik niet groot, na al +hetgeen ik daaromtrent in verkiezingsvergaderingen heb gehoord. Ook +de groote pers staat in deze aan de zijde der werklieden en doet mede +om zijn val voor te bereiden. + +Er zijn uit dezen strijd wijze lessen te putten, ook voor het +vak-vereenigingsleven in ons land. Ik zal daarom in mijn volgend +schrijven nog even op het verloop der staking terugkomen. + + + + + +V. + + + Oct. 1904. + + +In mijn vorig schrijven zeide ik nog even op het verloop der staking +onder de mijnwerkers in Colorado te zullen terugkomen. Te Cripple +Creek, het centrum der goud- en zilvermijnen in Colorado, werken +op het oogenblik ongeveer 30.000 mijnwerkers, waarvan geen enkele +meer lid is van de Labor-Union en waarvan ieder voorzien moet zijn +van een kaart, door den werkgever afgegeven, die zij steeds bij zich +moeten dragen en als bewijs moet dienen, dat zij door een der leden +van de werkgevers-vereeniging zijn aangesteld. Arbeiders zonder die +kaart worden op de werken niet toegelaten. Eenige honderden stakers +kregen na afloop der staking geen plaatsing, ook al verklaarden zij +hun lidmaatschap van de Labor-Union te hebben opgezegd, omdat hun +plaats reeds door anderen tijdens de staking was ingenomen. + +Tot dit krasse optreden der werkgevers heeft in de eerste plaats +bijgedragen, hun bekrompen opvatting omtrent de Labor-Unions. Daartegen +bestaat onder de patroons in Amerika een ontzettende afkeer. Maar deze +afkeer werd hier nog versterkt door de m.i. groote fout die door de +leiders der staking werd gemaakt. + +Die staking namelijk heeft 14 maanden geduurd en in dien tijd vond het +bestuur der Western Federation of miners het oogenblik geschikt om de +politiek in de vakvereeniging te brengen. Dit bestuur had de leiding +der staking. Bij de federatie zijn alle georganiseerde mijnwerkers +(behalve die in de kolenmijnen) der Westersche Staten aangesloten, van +welke politieke richting ook. Tijdens de staking nu, werd op voorstel +van het federatief bestuur door de gezamenlijke vertegenwoordigers +der aangesloten Labor-Unions bij meerderheid van stemmen besloten, het +sociaal-democratisch program voor de federatie te aanvaarden. Echter +begreep men, dat het niet aanging al de leden der Labor-Union tot +sociaal-democraten te maken en bepaalde men daarom, dat de federatie +als zoodanig het sociaal-democratische program aanvaardde en daarvoor +onder de leden propaganda zou maken, maar dat de leden individueel +vrij bleven om al of niet de beginselen dier partij te belijden. Op +die wijze hield men de federatie der vakvereenigingen intact en worden +de leden geleidelijk bij de soc.-dem. partij ingelijfd. In den Staat +Montana echter heeft dit besluit reeds tot een ernstig conflict +onder de georganiseerde arbeiders geleid. Van een voorstel tot het +bespreken van candidaten, wilde de meerderheid in de Labor-Unions +niets weten. Zij wenschte dat ieder vrij zou blijven in de politiek +en in den godsdienst, opdat allen zich zullen kunnen vereenigen in de +Labor-Unions, ter verbetering hunner economische positie. In andere +Staten gaat het min of meer op dezelfde wijze toe, maar niet altijd met +hetzelfde resultaat. In Utah bijv. gaven de georganiseerde arbeiders +blijken van groote onverschilligheid omtrent het al of niet stellen +van een candidaat en werd daar, evenals in sommige andere Staten van +het Westen, zonder veel debat de voorzitter der "Socialist Labor +Party", Eugene V. Debs, tot candidaat voor het presidentschap van +de Verenigde Staten van Amerika geproclameerd. Debs is een bekwaam +volksredenaar, die een vergadering weet mede te slepen en door scherpe +satyre voortdurende aandacht wekt. In een stampvolle vergadering hoorde +ik hem gisteravond twee uur achtereen "de kapitalisten" geeselen, wat +heel lang is voor een meeting in Amerika; en toen hij te kennen gaf te +zullen eindigen omdat het reeds 10 uur was, riep men van alle kanten: +"go on", "go on". + +Het werd halftwaalf toen de volksmassa na een daverend applaus +uiteenging. Onder "de kapitalisten" verstaat de spreker hier de +archi-millionairs, die bij name genoemd werden: Carnegie, Pierpont +Morgan, Hanna, Hill enz., "die van de rijkdommen, door de arbeiders +voortgebracht, weelderig leven, reisjes naar Europa maken, maar aan +de productie niet deelnemen". Zij werden de parasieten van den arbeid +genoemd en vergeleken bij ongedierte, dat op het menschelijk lichaam +zijn bestaan vindt. Zelf hadden zij de leiding van de groote trusts, +waaraan hun naam verbonden is, niet, want daarvoor namen zij arbeiders +met hersenen, die voor hen dachten. Bewijs: zij gingen soms maanden +van huis om te jagen of te zeilen, toen zij zoogenaamd aan het hoofd +hunner zaken stonden, en toch gingen de zaken gewoon hun gang. Niemand +in de fabrieken of werkplaatsen bemerkte dat zij zich op duizenden +mijlen afstand daarvan bevonden! + +De beide groote politieke partijen: de republikeinen en de democraten, +konden alleen blijven bestaan door de arbeiders te bedriegen en +hen zoodoende tegen hun eigen belangen in te doen stemmen. Hierbij +werden Roosevelt en Parker geducht onderhanden genomen. Zij waren de +werktuigen in handen der kapitalisten, naar wier pijpen zij verplicht +waren te dansen. + +De conclusie was, dat een "laborer", die zijn belang goed begrijpt, +moest stemmen voor den candidaat der Socialist Labor Party; want dat +alles wat daartegen werd aangevoerd kon beschouwd worden als laster, +waarvoor de kapitalisten hadden betaald. + +In de vergadering werden biljetten verspreid met aanhalingen uit +lezingen van Debs, waarin o.a. phrases voorkomen als deze: + +"Bij deze gelegenheid, kameraden, hebben wij als arbeiders gezamenlijk +op te trekken; wij zijn de volksklasse, die door de eeuwen heen +verdrukt, beroofd en vernederd zijn om de enkele reden, dat wij ons +niet bewust waren van onze overweldigende kracht, die ons in staat +stelt als eenig heerscher der wereld op te treden." + +"Is het uwe ondervinding niet, arbeiders, dat, naarmate de +kapitalisten rijker worden, gij armer wordt? Dat naarmate de woningen +der kapitalisten grooter en weelderiger worden, de uwe steeds kleiner +en nederiger worden? Dat naarmate de kinderen van den kapitalist meer +genoegens smaken en meer opvoeding genieten, des te zwaarder het kruis +wordt voor uwe kinderen en dezen van de scholen verdrongen worden en +beroofd van de genoegens van den kinder-leeftijd?" + +"De oorzaak van dat alles is geen andere dan dat tusschen de arbeidende +klasse en de kapitalistische klasse een ondempbare klove bestaat, +een klasse-strijd om het bestaan." + +In dezen trant gaat het voort. Het gehoorde en het gelezene gaven mij +de overtuiging dat de socialistische arbeiderspartij in Amerika nog +verkeert in de "Sturm und Drangperiode", die de partij in Duitschland +en ten onzent achter den rug heeft. De banaliteiten over slavernij +van den arbeid, over het zich verkoopen aan de kapitalisten, over de +middelen van voortbrenging in handen van slechts een gering aantal +kapitalisten, tot zelfs over de ijzeren loonwet van Lassalle, dat +alles, waaraan een sociaal-democraat ten onzent tegenwoordig niet +meer denkt, wordt hier nog met graagte en met geweldig succes aan +den man gebracht. + +Heel veel invloed oefent de Socialist Labor Party in Amerika bij de +verkiezingen nog niet. Haar kracht moet nu nog uitgaan hoofdzakelijk +van de Labor-Unions, met het gevolg dat deze in hun toch reeds +moeilijk bestaan worden bedreigd en hier op den duur de splitsing +niet kan uitblijven, die ook in ons land is gekomen toen de politiek +in de vakvereenigingen werd gebracht. In de oostelijke Staten van +Amerika hebben de sociaal-democraten nog geen vat gekregen op de +Labor-Unions. Hier in het westen, vooral onder de mijnwerkers, is +het anders. + +Intusschen bestaat hier onder de belijders der sociaal-democratische +beginselen een verdeeldheid, die hen niet weinig verzwakt. Naast +de Socialist Labor Party, de talrijkste der drie groepen, heeft +Amerika een Social Democratic Party, die zich sporadisch in sommige +oostelijke Staten voordoet en geheel onafhankelijk van de eerste +haar kandidaten kiest, terwijl de beginselverklaring in hoofdzaak +niet verschilt. Beide partijen staan op het Marxistisch standpunt. De +eerste laat zich bij de bestrijding harer mededingster hoofdzakelijk +er op voorstaan dat zij een arbeiders-partij is, die door arbeiders +wordt bestuurd, geadministreerd, (financieel) in stand gehouden, en +die arbeiders als candidaten voor regeeringslichamen stelt. De andere +partij onthoudt zich van felle bestrijding en gaat haars weegs. De +derde fractie "the Socialist Trade and Labor Alliance" bestaat uit +afdeelingen, die buiten de Labor Unions om, zich gevormd hebben als +sociaal democratische vereenigingen en die zich bij de verkiezingen +aansluiten bij de Socialist Labor Party. + +Deze derde fractie, die in de oostelijke Staten thuis behoort, +schijnt mij aangewezen om de beide andere in zich op te nemen en als +één groote partij in de toekomst tegenover de zoogenaamde burgerlijke +partijen in Amerika te zullen optreden. + + + +In Colorado heeft het optreden van den gouverneur, tijdens de +werkstaking van verleden jaar, niet weinig ergernis gewekt onder +de arbeiders. Daarvan profiteeren nu natuurlijk de inmiddels in de +Labor-Unions opgetreden sociaal-democraten, doch het meest nog de +democratische partij, die thans de stemmen der arbeiders die niet +voor den sociaal-democratischen candidaat willen stemmen, voor haar +candidaat tracht te winnen. + +De tegenwoordige gouverneur behoort tot de republikeinsche partij en +aangezien hier niet zooals bij ons het meerderheidsstelsel geldt, +doch als gekozen wordt beschouwd die de meeste stemmen op zich +vereenigt, bestaat er heel veel kans, dat ditmaal zooveel stemmen +aan den republikeinschen candidaat ontvallen, dat de democratische +candidaat het wint. + +Nu zal dit niet erg zijn voor den Staat Colorado, waar als democratisch +candidaat een man van rijpe ervaring en ongerepte reputatie gesteld +is. Iemand die reeds twee maal te voren gouverneur van Colorado is +geweest. Maar wat wel erg is, dat is de kans dat zij, die ditmaal +voor een democratischen gouverneur gaan stemmen, nu ook hun stem op +den democratischen candidaat voor president der Vereenigde Staten +gaan uitbrengen. Want die verkiezingen hebben op denzelfden dag in +November plaats en allicht zullen eenige honderden worden medegesleept +om nu ook Parker boven Roosevelt te verkiezen. + +Over deze beide candidaten in een volgend artikel. + + + + + +VI. + + + Oct. 1904. + + +Te Denver nam ik afscheid van het Interparliamentary-gezelschap. Dit +ging niet verder westwaarts, terwijl mij de nieuwheid der westersche +samenleving aantrok. Deze in haar wording en in haar uiting naar buiten +waar te nemen, scheen mij een niet genoeg te waardeeren genot. Het +gezelschap ging, na één dag te Denver te hebben doorgebracht en dáár +door de bevolking op gulle wijze te zijn ontvangen, over Chicago naar +Washington, en van daar naar New-York terug. + +Te Washington werd het door den President der Vereenigde Staten +ontvangen, en wat daar verder gebeurde, met betrekking tot +het arbitrage-vraagstuk, is natuurlijk de geheele wereld over per +telegraaf medegedeeld. Een paar uitstapjes per spoor werden den leden +der Interparlementaire Conferentie te Denver aangeboden. Het eene +ging naar een pas aangelegde spoor, die hoog over de Rocky Mountains +een directe verbinding brengt met de far west. De aanleg had veel +van de Gothard lijn tusschen Flüelen en Göschenen en werd als een +meesterstuk van ingenieurswerk geroemd. Aan dien tocht nam ook Bryan +deel, de candidaat der Democratische Partij voor het Presidentschap +der Vereenigde Staten in 1896 en 1900. In een korte, kernachtige +speech leerden wij de groote gaven van hem als redenaar kennen. Een +ander uitstapje ging naar de landbouw-school, op 2 uren sporen van +Denver gelegen. + +Daar kregen wij een denkbeeld van de hoogte waarop de landbouw en de +vruchtenteelt in Colorado staan. De eerste behoeft voor Nederland +niet onder te doen en de laatste staat er oneindig veel hooger. De +keurigste vruchten worden daar op land, dat 15 jaar geleden nog braak +lag, geteeld en bij wagonvrachten naar de oostelijke Staten van Amerika +gezonden. De appels, die het langst goed blijven, worden naar Europa, +ook wel naar Nederland uitgevoerd. In de nabijheid waren eenige groote +beetwortel-suikerfabrieken. Op het verbouwen van beetwortels legt men +zich overal in de westersche Staten met energie toe. In Wyoming, in +Montana, in Utah, overal zag ik beetwortelvelden en de suikerfabrieken +in de onmiddellijke nabijheid daarvan. + +Voor onze suikerfabrikanten wel een reden tot bezorgdheid. Al zal de +uitvoer van suiker uit Nederland niet dadelijk belangrijk afnemen, te +rekenen valt er mede, dat op den duur Amerika geen beetwortelsuiker +meer invoert. In 1902 fabriceerde het reeds 150.000 ton suiker van +bieten op eigen bodem verbouwd (10 jaren te voren was het slechts 5000 +ton). De cijfers van 1903 vond ik in "The Statistician and Economist +1903/04" niet vermeld, maar zij zullen zeker belangrijk hooger zijn. In +verhouding tot de 2 millioen ton, die jaarlijks worden ingevoerd, +moge dit cijfer miniem schijnen, men bedenke wel dat bietenbouw, +op groote schaal, nog nieuw is in Amerika en dat zulk een bouw, +indien hij rendeert, in weinige jaren ontzaglijk toeneemt. De +bodem schijnt hier bijzonder geschikt voor de suikerbietenteelt, +en van regeeringswege worden tegenwoordig voor onafzienbare velden +irrigatiewerken aangelegd. Dat wil zeggen, dat honderdduizenden bunders +grond, die voorheen ongebruikt bleven liggen, omdat er wegens gebrek +aan water niets op verbouwd kon worden, thans onder cultuur komen en +in niet geringe mate de voortbrenging doen toenemen. + +Den dag van vertrek werd eerst nog een automobiel-tocht door en om +de stad georganiseerd. De houders van automobielen waren opgeroepen; +ruim honderd gaven daaraan gehoor. Men kan zich de welvaart dezer +stad met 175.000 inwoners ongeveer voorstellen, wanneer men weet +dat daar over de 200 automobielen worden gehouden; meer dan één +op 1000 inwoners. Maar die welvaart bleek ook uit de talrijke vrij +groote villa's in de buitenwijken der stad. Er waren er onder die op +kasteelen geleken; er waren er ook van bescheiden omvang, maar allen +hadden slechts twee of drie verdiepingen en stonden geheel op zichzelf, +aan vier kanten door tuin of grasveld omgeven. + +Ik bleef nog enkele dagen te Denver, vóór ik verder westwaarts trok en +genoot daar de heerlijke, opwekkende berglucht, waarvoor deze stad, op +1700 meter boven de zee gelegen, vermaard is. Van de 1500 fabrieken en +werkplaatsen, die Denver volgens statistische gegevens telt, bemerkt +men bij het ademen niets. De lucht is zuiver en droog als in het +hooggebergte van Zwitserland. De kostbare openbare gebouwen, waarvan +ik alleen wil noemen het Statehouse en de High-school, bewijzen dat +men ook aan de aesthetica wel offers wil brengen. Jammer dat men dit +in de westersche Staten niet doorvoert met de telephoonpalen. Deze +onooglijke masten heeft men, zooals ze uit het bosch kwamen, van de +schors ontdaan en toen met wat witte verf besmeerd. Zóó staan ze op +kleinen afstand in het midden der straten of op zij langs de breede +trottoirs; practisch misschien en voldoende aan hun bestemming, +maar hinderlijk leelijk tevens. Dat is zoo te Denver en is evenzoo +in andere westersche steden van Amerika. + +Die steden zijn alle pas aan 't opkomen. Nog slechts weinige jaren +geleden waren zij niet meer dan nederzettingen. Zij hebben dit nu +vóór op de oude steden van Europa, dat zij geheel naar de eischen +der hygiëne konden worden aangelegd en dan ook alle flinke, breede +straten hebben van ten minste 30 meter; de straten in Salt Lake City +zijn zelfs 40 meter breed; met breede trottoirs, zoodat van den rijweg +door voetgangers nooit gebruik gemaakt wordt. + +De high-school te Denver is, wat inrichting en leerplan betreft, +gelijk te stellen met onze gymnasia. Op onbekrompen wijze heeft de +stad voor dit onderwijs gezorgd. Het wordt, als alle onderwijs van +overheidswege, gratis gegeven. Hun, die de leermiddelen niet kunnen +betalen, worden ze gratis verstrekt. De school telt meer dan duizend +leerlingen; jongens en meisjes, ongeveer gelijk in aantal, en heeft +een uitgebreide bibliotheek. De directeur der school, die den titel +van professor voert, maakte mij opmerkzaam op een groot aantal etsen +en gravures naar schilderijen van bekende Hollandsche meesters, in +een der bijzalen van de bibliotheek, en verzekerde mij dat niets +de leerlingen meer aantrok dan de geschiedenis der Nederlandsche +kunst. Ik was er juist op 't oogenblik dat een half uur gepauseerd +werd voor den lunch. De leerlingen gingen dien op het groote grasveld, +dat aan 4 kanten de school omgeeft, gebruiken. Ieder had namelijk +een trommeltje, waarin zich de boterham en eenige vruchten bevonden, +mede naar de school genomen. + +Opvallend was de groote orde, waarmede deze duizend levenslustige +jonge menschen, van tusschen 14 en 20 jaar, de school verlieten en na +een half uurtje weder binnenkwamen. Opvallend ook hoe alle meisjes +zich na den lunch bezig hielden aan ééne zijde van het grasveld en +alle jongens hetzelfde deden aan de andere zijde. + +Eene proefneming op sociaal gebied wordt thans te Denver genomen, die +de belangstelling onzer vereeniging Pro Juventute overwaard is. Er +is namelijk in 1903 eene wet in werking getreden, waarbij kinderen +beneden 16 jaar, die een misdrijf of overtreding hebben gepleegd, +worden verwezen naar de "Juvenile Court". Daar kunnen ze worden +veroordeeld, tot opzending naar een verbeterhuis, óf ze ontvangen +een terechtwijzing van den rechter en worden verder onder toezicht +geplaatst van een door den Staat gesubsidieerde "Vereeniging tot +bevordering van het werk der Juvenile Court". + +Sedert de wet in werking is, werd de opzending naar een +"detention-school", zooals het verbeterhuis genoemd wordt, heel zelden +noodig geoordeeld, terwijl het onder toezicht plaatsen als regel gold. + +Judge Lindsay, van wien ik vele bijzonderheden vernam, is de vader van +deze wet. Hij werd na de invoering als eerste judge van de Juvenile +Court benoemd en was zeer enthousiast over de gunstige werking +ervan. De judge is een 40-jarig ongehuwd heer met ongekunstelde +levendige manieren, die al zijn tijd en al zijn energie wijdt aan de +verbetering van het opkomend geslacht. Terwijl ik bij hem zat, kwamen +achtereenvolgens drie jeugdige boefjes zich melden. Zij waren wegens +ernstige misdrijven--meestal stelen, brandstichten of mishandeling +van dieren--niet veroordeeld, maar moesten iedere week bij den judge +komen om te vertellen hoe het met hen ging. Door de hoofden der scholen +of door de leden der bovengenoemde vereeniging wordt hij natuurlijk +mede voortdurend op de hoogte gehouden. Alleraardigst was de joviale +manier van omgang tusschen den rechter en deze jongens. Open en rond +vertelden zij de onschuldige jongensstreken, die zij gedurende de +week hadden uitgevoerd en de rechter lachte hartelijk mede. Aan het +eind volgde een kleine vermaning om toch vooral op te passen, dat zij +niet in de oude fout zouden vervallen, wat zij met een "certainly not, +Judge" oprecht beloofden. De ouders dier kinderen worden natuurlijk +ook gewaarschuwd om toe te zien en dit is vooral daarom noodig, +omdat volgens diezelfde wet, de ouders ook gestraft kunnen worden +wegens verwaarloozing der opvoeding van de kinderen. + +Het rooken en het drinken van alcohol door kinderen beneden 16 jaar, +is bij diezelfde wet verboden; en strafbaar kunnen worden gesteld bij +overtreding de ouders en de kinderen en degenen die tabak of drank +aan de kinderen verkoopen. Deze mogen ook niet in herbergen worden +toegelaten; degenen die hen daarheen medenemen of de houder die hen +daar toelaat, kunnen worden gestraft. + +De Judge verzekerde mij de beste resultaten van deze bijzondere +wetgeving te hebben verkregen en dat verwondert mij niet bij zulk een +uitvoering. Waar vindt men echter de Lindsay's die zulk een regeling +in een levend beginsel van ons maatschappelijk samenzijn weten om +te zetten? + +Onder zeer gunstige indrukken verliet ik de hoofdstad van Colorado. Ik +kan begrijpen dat de betrekkelijk vele Hollanders, die er wonen, +aan hun nieuw vaderland gehecht worden en het oude na eenigen tijd +vergeten. Tot de laatsten behoort echter niet het oud-raadslid +van Amsterdam, de heer M. P. Pels, die nu reeds 15 jaar te Denver +woont, maar nog in hart en nieren Nederlander en Amsterdammer is +gebleven. Met hartelijke vreugde is hij iederen Nederlander, die zich +tot hem begeeft, van dienst en met groote erkentelijkheid denk ik +terug aan de vele zorgen die hij had om mij het verblijf te Denver +zoo aangenaam mogelijk te maken. + +Het doel van de verdere reis was Utah en zijn hoofdstad Salt Lake City: +het land der Mormonen! Welk Nederlander denkt hierbij niet onmiddellijk +aan de veelwijverij? De pers in Europa heeft zooveel jaren lang van +dit merkwaardig volk niets anders medegedeeld, dan overdreven en soms +onware voorstellingen omtrent het huwelijks-leven der Mormonen, dat +men langzamerhand is gaan gelooven, dat dit zoo ongeveer het eenige +was, dat van hen te zeggen viel. En dit is onjuist. Wie het voorrecht +had in Europa kennis te maken met bewoners van Utah die ons werelddeel +kwamen bezoeken, wist reeds dat de veelwijverij, als onderdeel van hun +kerkleer, feitelijk buiten werking was gesteld en geheel zal hebben +afgedaan, zoodra de generaties, waaronder die leer in practijk werd +gebracht, 1844-1891, zullen zijn uitgestorven. In 1882 werd een wet in +'t leven geroepen, waarbij veelwijverij werd strafbaar gesteld. Heel +streng werd aan die wet de hand niet gehouden. De beweging, toen +op touw gezet voor een scherpe toepassing, had eene proclamatie ten +gevolge in 1891, die aan de instelling een einde maakte. + +De Mormonen zelf namen in hun 13 artikelen des geloofs op de verklaring +(art 12) "Wij gelooven als onderdanen van Koningen, Presidenten, +Regeerders en Overheidspersonen de wet te moeten gehoorzamen, eeren +en steunen", en mijn vaste overtuiging is, dat zij zich daaraan +thans houden. + +Wat evenwel nog steeds aanleiding geeft tot valsche geruchten in Europa +omtrent de samenleving der Mormonen, dit zijn de oude verhoudingen +die vóór de proclamatie van 1891 dateeren. Die verhoudingen konden +niet ongedaan worden gemaakt. De 65-jarige president der kerk, +Joseph F. Smith, vóór enkele jaren als getuige opgeroepen in een +onderzoek naar de al of niet toepassing der leer door een tot lid van +den Senaat gekozen Mormoon, verklaarde open en rond van zichzelf, +meerdere vrouwen te hebben, maar tot geen prijs tekort te willen +schieten in de verplichtingen, die hij bij de verschillende huwelijken +tegenover haar op zich had genomen. + +En zoo zijn er meerderen in Utah. Maar zij sterven uit. De jongere +geslachten houden zich aan artikel 12 hunner geloofsbelijdenis en +voegen zich in dit opzicht geheel naar de eischen van het sociale +leven. + +Er is echter juist dezer dagen een nieuwe beweging tegen de Mormonen +op touw gezet, voortkomende uit politieke kringen. Zij heeft zich +geuit in de oprichting in Utah eener nieuwe organisatie, zich noemende +"Amerikaansche Partij". Deze stelt zich ten doel: "scheiding van kerk +en staat." Toen ik pas van die leus hoorde, klonk zij mij vreemd in +de ooren, daar toch geen land ter wereld zich met zijn staatswezen +zoo onzijdig gehouden heeft tegenover een kerk, als Noord-Amerika. + +Het bleek mij dan ook bij navraag, dat de bedoeling dezer leuze was, +geen candidaten voor regeerings-colleges of voor openbare ambten +te stellen of te steunen, die deel uitmaken van den clerus van een +kerkgenootschap. Die leuze hindert geen der andere kerkgenootschappen, +daar het zelden of nooit voorkomt, dat een priester voor een openbaar +ambt (gouverneur, rechter, burgemeester) of voor een wetgevend lichaam +gecandideerd wordt. + +In de Mormonen-kerk bestaat echter eene organisatie, die duizenden, +dus ongeveer alle, bekwame en ijverige aanhangers der kerk, tot leden +van den clerus maakt. Deze priesters vervullen niet, zooals in andere +kerken, betaalde ambten. Allen hebben een maatschappelijken werkkring +en vervullen het priesterschap als eere-ambt, waarvoor geen bezoldiging +genoten wordt. De besten onder hen worden voor dat ambt gekozen. + +Is het wonder, dat deze zelfde personen mede het eerst in aanmerking +komen, wanneer de Mormonen een keuze hebben te doen voor een +staatkundige betrekking? Het gevaar, dat de gekozene bij de vervulling +dier betrekking de belangen van zijn kerk niet uit het oog verliest, +is natuurlijk aanwezig. Evengoed als het gevaar bestaat, dat een +heftig bestrijder van het Mormonisme, indien hij tot een openbaar +ambt geroepen wordt, de belangen der Mormonen zal veronachtzamen. + +Mij is echter bij onderzoek uit geen enkel feit gebleken, dat de +hoofdmannen der Mormonen, gedurende de halve eeuw dat zij in dezen +Staat geregeerd hebben, hun kerk op een of andere wijze ten koste van +het algemeen belang hebben bevoordeeld. Daarentegen wordt door vriend +en vijand erkend, dat zij dezen Staat tot grooten bloei hebben gebracht +en zijn bevolking tot een der welvarendste van geheel de wereld. Het is +inderdaad een lust te zien hoe hier, door ijver en vlijt, maar vooral +door taaie volharding een woestenij, grooter in omvang dan ons geheele +land, is herschapen in vruchtbare akkers, in weelderige boomgaarden, +in groene weiden. Overal heerscht welvaart. Armoede kent men in den +Staat Utah niet. + +De meerderheid der bevolking bestaat nog altijd uit aanhangers der +Mormoonsche kerk. Maar de welvaart die er heerscht en de rijkdom +aan mineralen die nog in den grond verborgen ligt, heeft stroomen +van menschen uit andere Staten daarheen gelokt. Met het gevolg, dat +de verhouding tusschen Mormonen en niet-Mormonen spoedig ten gunste +der laatsten kan verkeeren. En dit vooruitzicht openbaart zich thans +reeds in een georganiseerd verzet tegen deze aanhangers der "kerk van +Jezus Christus der heiligen van de laatste dagen", zooals zij zich +noemen. Wanneer men de leiders der nieuwe politieke partij vraagt, +wat hen noopt om onder de leuze "scheiding van kerk en staat" tegen +de Mormonen te velde te trekken, dan krijgt men uit de onbestemde +antwoorden den indruk, dat het verzet veeleer voortkomt uit afkeer van +het streng dogmatisch geloof der Mormonen en hun zelfverheerlijking +als uitverkorenen Gods, dan uit eenig politiek beginsel. En dit is +ook natuurlijk, omdat de politieke partij-verdeeling bij de Mormonen +zich precies voordoet als bij het geheele Amerikaansche volk. + +De partij der Democraten telt onder hen zeer vele aanhangers, al heeft, +naar mij verzekerd werd, de partij der Republikeinen er nog altijd +de overhand. Of nu een democratisch Mormoon zal gaan stemmen op een +democratisch candidaat, die niet tot zijn kerk behoort, liever dan +op den republikeinschen candidaat, die wel tot zijn kerk behoort, +wie zal dat zeggen? + +Ik vroeg het sommigen op den man af, doch kreeg zulk een onbepaald +antwoord, dat ik voor mijzelf geen conclusie durf trekken. + +Doch wat zij ook mogen doen, zij zullen voor ons Nederlanders altijd +blijven een sympathiek volk, omdat zij, trots alle vervolging, volhard +hebben in hun geloof en daardoor de kracht konden ontwikkelen om +honderdduizenden tot welvaart te brengen. + +Mocht het hun lot zijn, de leiding over het land, dat zij voor hun +volk als de door God aangewezen woonplaats beschouwen, en dat zij +door wijs beleid tot zoo hooge ontwikkeling hebben gebracht, te zien +overgaan in handen van hun tegenstanders op kerkelijk gebied, dan is +het stellig te hopen dat deze in verdraagzaamheid voor de Mormonen +niet zullen onderdoen. Er bestaat waarschijnlijk geen sekte die deze +deugd in hooger mate eigen is dan de Mormonen. Bovendien bezitten zij +de maatschappelijke deugd van geen alcohol te gebruiken en niet te +rooken. Neemt men dat alles in aanmerking dan zal het voorzeker zeer +quaestieus zijn of de verandering van gouvernement wel verbetering +zal brengen. + + + + + +VII. + + + October 1904. + + +Tegen dat dit schrijven gedrukt wordt, hebben de verkiezingen +plaats gehad voor president der Vereenigde Staten. Over deze groote +gebeurtenis, die thans alle Amerikanen, van het oosten tot het westen +en van het zuiden tot het noorden, bezig houdt, wil ik een enkel +woord zeggen. Misschien vind ik later wel eens aanleiding daarop +uitvoeriger terug te komen. Voorshands dus de verklaring dat de strijd +mij toeschijnt meer om personen dan om beginselen te worden gevoerd. + +Het is toch merkwaardig hoe weinig verschil er tusschen de beide +groote politieke partijen: die der Democraten en die der Republikeinen +bestaat. Deze beide partijen zijn het namelijk, die elkander de +teugels van het bewind bestrijden. De Populisten, een partij, die +het oorspronkelijk (in 1892) voor agrarische belangen opnam en de +Monopolisten bestreed, predikte daarna het staatssocialisme. Zij +hebben naar het schijnt geen presentabelen candidaat voor president, +en laten dientengevolge weinig van zich hooren. Bij de vorige +verkiezingen, speciaal die van 1892 en van 1896, ontwikkelden +zij heel wat kracht. Ditmaal verspreidden zij zich over de drie +overige partijen. Want behalve de beide genoemde partijen, komt ook +de sociaal-democratische in 't vuur en deze werkt hier met den ijver +der jeugd, zoodat het aantal stemmen op haar candidaat uit te brengen +ongetwijfeld groot zal zijn. Evenwel gering, in verhouding tot het +aantal stemmen door de "bourgeois"-partijen uit te brengen. + +Intusschen mag niet uit 't oog verloren worden, dat de omstandigheden +zeer ten gunste van de sociaal-democratische propaganda +medewerken. Eerstens de strikes in Colorado en in Chicago. Ik heb +over de eerste in een vorig artikel reeds gesproken. Er is daar door +de overheid zoo onhandig opgetreden, dat velen in dien Staat en in +naburige Staten bij de komende verkiezing zich zullen scharen bij +de zich noemende arbeiderspartij, om op die wijze aan hun ongenoegen +uiting te geven. + +En een andere quaestie van groot belang, die de arbeidersbevolking, +vooral van de westersche Staten, bezighoudt, is die der Chineezen. + +Het tractaat, tusschen China en de Vereenigde Staten gesloten, +waarbij de vestiging van Chineezen in die Staten wordt uitgesloten, +behalve als koopman, onderwijzer, leden der diplomatie, loopt dit +jaar ten einde. Dat tractaat is indertijd gesloten op aandrang van +het parlement, dat de Chineezen niet wilde toegelaten zien op grond +van de groote concurrentie, die zij den Amerikaanschen arbeiders in +eigen land aandeden. Zij leefden van heel weinig en werkten tegen lage +loonen. Die er waren, mochten blijven. Aan die uitsluiting is vrij +streng de hand gehouden. Een groot aantal dezer goedkoope arbeiders +kwam door sparen in beter doen en trok naar China terug of vestigde +zich hier als winkelier of handelaar. Met het gevolg dat het aanbod +verminderde en de loonen al heel spoedig stegen tot de hoogte der +loonen voor andere arbeiders. + +Onderwijl zijn echter de landbouw en de vruchtenteelt in Californië, +waar de Chineezen hoofdzakelijk gevestigd waren, enorm toegenomen en +moet in den oogsttijd heel wat op het land blijven verrotten wegens +gebrek aan handen. + +Tot dien arbeid behoort ook het schoonhouden der druivenvelden en +het plukken der druiven. Dat geschiedt in de maanden Augustus en +September, wanneer de zon op haar felst brandt. De Amerikaansche +arbeider is tegen dien afmattenden arbeid niet zoo goed bestand als +de Chinees en de Japanner. + +Japanners nu komen er niet genoeg om aan de groote navraag voor dien +arbeid te voldoen. Ook is er in Amerika gebrek aan dienstboden en +heeft de Chinees, veelal in groote gezinnen, de plaats ingenomen van de +keukenmeid. Voor een goede keukenmeid worden hier loonen gegeven van +honderd gulden per maand, zoodat ook daarvan bij het in dienst nemen +van een Chinees bespaard kan worden. En vele huismoeders beweren, +dat Chineezen handelbaarder zijn dan vrouwelijke dienstboden. + +Men beweert nu hier, dat de gezant van China te Washington met gunstig +gevolg is werkzaam geweest, om bij vernieuwing van het tractaat, +gunstiger bepalingen te bedingen voor de vestiging van zijn gestaarte +landgenooten hier te lande. Maar daarvan lekt natuurlijk niets uit en +degenen bij de groote partijen, die het zouden kunnen weten, zwijgen +daarover in het openbaar. De tuinders en landbouwers, benevens de +huisvrouwen, dringen aan op grooter invoer van Chineezen. + +De sociaal-democraten maken van het stilzwijgen der leiders van +de groote partijen over deze quaestie gebruik, om den maatregel +van grooter invoer te bestrijden en aan te toonen, dat daardoor +opnieuw de loonen zouden dalen. Deze beide omstandigheden zullen den +sociaal-democratischen candidaat, Eugene V. Debs, heel wat stemmen +bezorgen, die anders op den republikeinschen of democratischen +candidaat zouden zijn uitgebracht. + +Bovendien wordt in al de plaatsen, waar in den laatsten tijd een +strike heeft plaats gehad, een handig gebruik gemaakt van het feit, +dat de werkgevers de vakvereenigingen trachten te dooden. Werklieden, +die gunstig gestemd zijn voor het vakvereenigings-leven, worden nu +opgeroepen om te stemmen voor den candidaat der arbeiders, die de +organisatie van den arbeid in vakvereenigingen wil bevorderen, en +dat is natuurlijk de sociaal-democratische candidaat! De argumenten +snijden wel niet altijd hout, maar zij maken indruk en winnen kiezers. + +Omtrent de beide andere candidaten, verklaarden mij Amerikanen, op +wier oordeel ik in deze gerust durf afgaan, dat het voor den gang van +zaken in Amerika tamelijk onverschillig was wie gekozen zou worden, +want dat beiden, Roosevelt en Parker, bekwame en eerbiedwaardige +figuren waren. Verschil in practische politiek bestaat nagenoeg +niet. Wel wordt beweerd, dat R. de uitwassen der trusts tekeer zal +gaan, maar niemand die een oogenblik gelooft aan het welslagen dezer +goede bedoeling. Het gaat hiermede als met belastingen: particulieren +zijn altijd nog iets slimmer dan de fiscus. Voorts wordt R. voorgesteld +als een vriend der kleurlingen; evenwel de andere partij speculeert +te zeer op een deel der stemmen in de zuidelijke Staten, dan dat +zij daartegenover een beperking der rechten en vrijheden van de +negers zou willen prediken. En het "Imperialisme", waarvan R. zoo +verdacht wordt, is zoo onschuldig, dat het zelfs de vraag zou zijn +of Parker niet minstens hetzelfde gedaan zou hebben, indien hij voor +het Philippijnen-vraagstuk gesteld was geworden. + +Het munt-vraagstuk is voorloopig ook van de baan. Amerika heeft +onder den vorigen president, Mc. Kinley, den enkelen gouden standaard +onvoorwaardelijk aanvaard. In 1896 en 1900 werd Bryan hoofdzakelijk +door de Westersche Staten van Noord-Amerika voor het presidentschap +als candidaat der democratische partij gesteld, omdat hij voorstander +was van de vrije aanmunting van zilver. Gelukkig voor Amerika werd +het voor de proefnemingen van dezen zilvercandidaat bewaard. + +Was hij geslaagd en had hij zijne theorie omtrent de geld-circulatie in +practijk gebracht, het zou het Amerikaansche volk nog grooter schatten +hebben gekost, dan de zilver-wetten van Bland en van Sherman. De +ervaring, thans omtrent goud als ruilmiddel opgedaan, wijst dit uit. + +Blijft dus voor de komende verkiezing over: de tarief-quaestie, +waarbij het niet gaat om het beginsel van vrijhandel of bescherming, +maar eenvoudig om wat meer of minder protectie. + +De Amerikaansche nijverheid, met haar ontzaglijke productie, heeft +voor vele artikelen de grens der navraag in eigen land reeds bereikt of +overschreden. Met het gevolg, dat buitenlandsche markten moeten worden +gezocht en men, om te kunnen concurreeren, dit door de Amerikaansche +verbruikers wil laten betalen. De fabrikanten zeggen namelijk dat +zij op de buitenlandsche markten niet kunnen concurreeren, omdat de +loonen overal elders, in Duitschland b.v., lager zijn dan in Amerika. + +Vermindert men nu de invoerrechten, dan moeten de loonen +noodzakelijkerwijze dalen. Want de winst op het binnenlandsch verbruik +gemaakt, moet voor een deel de productie-kosten goedmaken van de +goederen, die worden uitgevoerd. + +De arbeiders worden daarom in hun eigen belang geraden voor R., +die geen verlaging van tarief voorstaat, te stemmen. De democraten +daarentegen willen verlaging van het tarief om niet langer den +buitenlandschen verbruiker te bevoordeelen ten koste van den +inlandsche. + +Hoe het nu in dien strijd verder toegaat, zal ik maar onvermeld +laten. Heel verkwikkelijk is die literatuur niet. + +Het tijdschrift de Cosmopolitan van Augustus zegt in een +leading-artikel o.a.: + +"In de laatste twintig jaren is de corruptie bij de stemmingen +toegenomen in zulk een mate dat het verontrustend is voor hen, die de +geschiedenis der republieken van Rome en Griekenland kennen. Iets +zal moeten worden gedaan om vele burgers te genezen van hun +onverschilligheid en van hun onwetendheid omtrent de macht van het +stembiljet." Dan wordt aanbevolen om in lezingen de aandacht hierop +te vestigen en op de scholen het opkomend geslacht de noodzakelijkheid +om gebruik te maken van het stembiljet, op 't hart te drukken. + +Voorts om streng op te treden tegenover alle overtredingen bij de +stembus en die zwaar te straffen. + +Zooals men ziet, zijn de Amerikanen zelf niet blind voor de misbruiken +bij de verkiezingen; voor ons buitenlanders zal het 't verstandigst +zijn ons aan de Amerikanen te spiegelen en er voor te waken dat op +eigen bodem hun uitwassen der democratie geen wortel schieten. + +Ik heb nog iets mede te deelen over den 4en September, den dag waarop +het feest der arbeiders in Amerika wordt gevierd. Dat feest door mij in +New-York gade geslagen, heeft diepen indruk op mij gemaakt en gaf mij +aanleiding omtrent de arbeidersbeweging in Amerika wat meer te weten te +komen. "Labor day" wordt door de Amerikaansche arbeiders gevierd op den +eersten Maandag in September. Dan is alles gesloten, nog meer zelfs dan +op Zondag. Het is een algemeen erkende vacantie-dag. Alleen de treinen +en trams loopen en sommige cafés en restaurants zijn geopend, benevens +enkele plaatsen van amusement. De georganiseerde werkers houden dan +een demonstratie. En welk eene! Nimmer zag ik een optocht die zoo +indrukwekkend was. Over de 40,000 leden van labor-unions trokken met +hunne banieren en muziek-korpsen door de voornaamste straat--de 5th +Avenue. Regelmatig en ordelijk ging alles in zijn werk. En een lust +was het om sommigen van die kranige kerels te zien marcheeren met +een wandelstok, waarop een klein Amerikaansch vlaggetje gestoken, +in de hand. + +De muziek was van vele korpsen voortreffelijk. Toen de labor-union der +stoomketel-makers en later die van de electrische monteurs voorbijtrok, +werden de jonge knappe werklui uit verschillende ramen met zakdoeken +toegewuifd. Het was trouwens eene bekoring voor 't oog, dat energiek +in den pas marcheeren van deze goed geschoolde werkers. + +Bijna drie uren duurde het voorbijtrekken van den stoet en met +blindheid zou men geslagen moeten zijn om niet in te zien, dat eene +buitengewone kracht van zulk eene organisatie, mits goed geleid, ten +bate der arbeiders moet uitgaan. En de arbeidersbeweging in Amerika +wordt goed geleid. Aan het hoofd der groote groepen staan talentvolle +leiders, die zich van de groote verantwoordelijkheid hunner taak +volkomen bewust zijn. De politiek wordt in de vakvereenigingen als +contrabande beschouwd en de leiders onthouden zich stipt van eenige +politieke bemoeiing. + +Dit is niet naar den zin der sociaal-democratische partij alhier, +maar aangezien deze ver in de minderheid is, zal het alleszins +juiste beginsel om de politiek buiten de vakvereenigingen te houden, +voorshands wel gehandhaafd blijven. Men heeft er trouwens hier de goede +gevolgen van leeren kennen. De labor-unions zijn hier niet gesplitst +in politieke of godsdienstige fracties, met ieder van welke rekening +moet worden gehouden, wanneer een conflict tusschen kapitaal en arbeid +uitbreekt. Hier trekken allen één lijn. Wel bestaan er in sommige +labor-unions vereenigingen van "Scandinaviërs", van "Polen" of van +"Duitschers", maar dit geschiedt alleen, omdat men elkander als oude +landgenooten en met het oog op de taal beter verstaat. Bij conflicten +houden zij zich aan de voorschriften van het federatief bestuur. + +De groote labor-unions, met over de twee millioen leden, hebben van +af 1881 dat federatief bestuur. + +Aan het hoofd daarvan staat sedert 1882 de sigarenmaker Samuel Gompers, +een scherpzinig en welsprekend volksman. De organisatie is onder zijn +leiding tot zeer grooten bloei gekomen en heeft thans den invloed der +"knights of labor" geheel overvleugeld. Te Washington in de nabijheid +der regeering-bureaux gevestigd, wordt tusschen beider administraties +voortdurend een druk verkeer onderhouden. + +Het zou de moeite loonen eens na te gaan wat al in de 20 jaren dat +Gompers aan het hoofd der federatie staat, in het belang der arbeiders +is tot stand gekomen. Dat is niet gering. Verhooging van loon en +verkorting van arbeidsduur in bijna alle aangesloten vakken en, +wat meer zegt, eene aaneensluiting der werkgevers in hetzelfde vak, +die met de federatie der werkers onderhandelt over de belangen van +den arbeid en van de arbeiders. + +Indien de sociaal-democraten niet, door de politiek te brengen +in de vakvereenigingen, een belangrijk deel der arbeiders van de +algemeene federatie hadden vervreemd, ware voor Amerika spoedig het +tijdstip aangebroken geweest, dat de georganiseerde werkgevers hadden +gestaan tegenover de georganiseerde arbeiders, en dat voortaan door +overeenkomst met minnelijke schikking of arbitrage de geschillen +tusschen de beide partijen zouden worden beslecht. De verdeeldheid +die thans onder de arbeiders heerscht, houdt nu dit tijdstip te hunnen +nadeele op verren afstand. + + + + + +VIII. + + + 9 Nov. 1904. + + +Men zal het mij zeker niet euvel duiden dat ik, onder den indruk der +groote politieke gebeurtenis voor Amerika, neen voor geheel de wereld, +mijn artikel aanvang met een woord over den uitslag der verkiezingen. + +Terwijl ik schrijf is het natuurlijk ook reeds in Nederland bekend dat +Theodoor Roosevelt tot President gekozen is. Reeds meer dan een maand +vertoef ik in Californië welke Staat een bolwerk van de Republikeinsche +partij mag heeten. De strijd werd hier alleen gevoerd om Roosevelt +een zoo groot mogelijke meerderheid te bezorgen; van kans op winnen +voor een der andere partijen was geen sprake. + +Zoodoende werd de uitslag voor een niet gering deel de thermometer, +waarop men de populariteit van den tegenwoordigen president zou +kunnen aflezen. En dat die populariteit werkelijk zoo groot is als +van hier uit bij herhaling in de Europeesche bladen wordt beweerd, +dat hebben de cijfers thans bewezen. Want niet alleen in Californië, +maar nog in 32 van de 44 andere Staten van Amerika werd Roosevelt +met buitengewoon groote meerderheid gekozen; grooter zelfs dan de +partijgenooten omtrent den vermoedelijken uitslag durfden voorspellen. + +Nooit te voren is een president van Amerika met zoo groote meerderheid +gekozen. + +Van de 14 millioen stemmen die uitgebracht zijn, heeft Roosevelt +een meerderheid van 1.950.000; dat is nog ruim een millioen stemmen +meer dan Mc. Kinley kreeg in 1900, toen hij voor een tweede tijdperk +van vier jaren gekozen werd; hij werd zooals men weet kort na die +verkiezing door een pistoolschot om 't leven gebracht. + +Wat aan deze verkiezing vooral groote beteekenis geeft, dat is de +versterking der republikeinsche partij in het lager en hoogerhuis. De +meerderheid in de "House of Representatives" is tot 106 gestegen: +niet gering op een aantal van 390 leden terwijl de "Senate" op zijn +90 leden, (2 voor elken Staat), 55 republikeinen telt; een meerderheid +van 20. + +Met zulk een meerderheid voor zichzelf en in de vertegenwoordigende +lichamen waarmede hij te regeeren heeft, kan thans een energiek +optreden tegen de uitwassen der Trusts verwacht worden. + +De bescherming der kleurlingen tegen sociale achteruitzetting; de +ontwikkeling der Philippijnsche bevolking voor home-rule; handhaving +van het protectionistisch tarief en van den gouden standaard; +versterking van de vloot; bevordering der landbouw-belangen in +de verschillende Staten; vrijheid van den arbeider om al of niet +aangesloten bij een vakvereeniging, zijn arbeid te verrichten; +ziedaar de overige punten van het program van den President bij de +verkiezingen ter sprake gebracht. + +Wat Roosevelt deze overweldigende meerderheid bezorgde, dat was minder +zijn politiek program dan wel zijn persoon. Het Amerikaansche volk is +overtuigd van zijn rechtschapenheid en eerlijkheid en gevoelt zich +veilig onder eene regeering met hem aan het hoofd. Daarbij komt, +dat overal in Amerika buitengewone welvaart heerscht en geen enkel +groot vraagstuk zich op den voorgrond dringt. + +Van den tegen-candidaat weet men weinig meer dan dat hij een bekwaam +en eerlijk rechter is; of hij tevens een goed hoofd van den Staat +zou zijn kon men hopen, niet weten. + +Alle deze redenen droegen er toe bij om met madame Angot te zeggen: + +Il ne faut pas la peine, assurément, de changer de gouvernement. + + + + + +CALIFORNIË. + + +Hierboven zeide ik, dat ik reeds langer dan een maand in Californië +vertoef, wat heel lang mag heeten wanneer men bedenkt hoe ontzaglijk +uitgebreid Amerika is en men 4 jaren zou noodig hebben om het te zien +als men in ieder der 45 Staten zich langer dan een maand ophield. Er +is echter een zeer overwegende reden voor dit langdurig oponthoud. Ten +eerste een persoonlijke, het klimaat. Zoo heerlijk droog is hier de +lucht en zoo zuiver, dat men niet besluiten kan weg te gaan, als het +niet hoog noodig moet. + +Heeft men, van Oostelijk-Amerika komende, de lange, breede en zeer +hooge bergketen gepasseerd: Rocky Mountains en Sierra Nevada, dan +komt men eerst in een vallei en vervolgens heeft men nog een lagere +bergreeks, de zoogenaamde "Kust-reeks". + +Die vallei, van 4 1/2 millioen Hectaren, wordt gevormd door de Sierra +Nevada en door de reeks kustbergen, die noordelijk en zuidelijk in +Californië elkander naderen en zich vereenigen. + +Naarmate men de kust van den Stillen Oceaan nadert, wordt het klimaat +zachter en droger en over de geheele lengte van meer dan 1600 kilometer +der kust vindt men in groei zijnde badplaatsen, waarheen het geheele +jaar door, de oostelijke bewoners van Amerika zich begeven, wanneer kou +en regen of sneeuw het verblijf in eigen woonplaats ondragelijk maken. + +De houten villa's worden overal vlak aan de zee gebouwd. Badkoetsen +ziet men nergens. Wie baden wil, gaat in badkostuum van z'n woning in +de zee. Een prachtig zand-strand over bijna de geheele lijn der kust +maakt, dat men dit veilig kan doen. De zee was gisteren 65 graden, +onder 60 graden kwam zij, naar mij verzekerd wordt, nooit. + +Over de geheele vlakte aan de zee gelegen, van midden Californië +(San-Francisco) tot zuidelijk Californië (San Diégo) heeft men dit +heerlijk droge opwekkende klimaat; warmer naarmate men zuidelijker +komt. In zuidelijk Californië zóó warm, dat de thermometer op den +dag nimmer onder 65 graden komt. Thans wijst hij op 80. + +Aan of dicht bij de kust vindt men in de mooiste omgevingen van +bergen, vruchtentuinen enz. prachtige wegen aangelegd, met groote +mooie palmboomen aan den kant; de wegen besproeid met petroleum +(ongezuiverde) tot wering van stof en op sommige plaatsen door de zon +zoo hard geblakerd dat zij asphalt-wegen gelijken. Voor fietsers een +waar genot. Op die mooiste punten verrijzen door directe of indirecte +medewerking van de groote Californische Spoorweg-maatschappij: +de Southern Pacific prachtige hotels, die in omvang en weelderige +inrichting voor de paleis-hotels der Société des Waggons Lits aan +de Riviera enz. niet onderdoen en ook niet wat de prijzen van logies +aangaat. Deze zijn vrijwel gelijk aan die van Europa en Afrika. + +Op 200 kilometer van San Francisco, te Del Monte, vertoefde ik +in een dier groote hotels, en kostte het mij waarlijk moeite om +te vertrekken. Een ideaal-tuin van tropische planten, meer dan +vijftig hectaren groot, is om het hotel aangelegd, terwijl een +aangrenzend park tot aan den Stillen Oceaan reikt--een afstand van +meer dan 10 kilometer. Hier kent men geen winter- en zomerseizoen; +het geheele jaar door bevinden er zich gasten die met sport in de +open lucht zich versterken. Gaat men zuidelijker, dan treft men zulk +een model-inrichting te Riverside, een meer binnenwaarts gelegen +welvarend stadje, met uitgebreide velden sinaasappelen en citroenen. + +Te midden van een prachtig landschap en van bergen, die gemakkelijk +te voet te bestijgen zijn en dan een schitterend panorama bieden, +geniet men hier van het zachte, zuidelijk klimaat, volgens velen het +heerlijkste klimaat van de geheele wereld. Men heeft hier zelden +regen; de landen moeten alle door irrigatie vruchtbaar gemaakt +worden. Nimmer daalt de thermometer er op 65 graden en nu reeds komt +men van het oosten van Amerika om hier voor den winter zijn tenten +op te slaan. En dat doet men dan gewoonlijk in het keurig ingerichte +"Glenwood"-hotel. Dit is geheel gebouwd in den mission-stijl, den stijl +waarin de kerken door de Spanjaarden werden gebouwd in Californië +in de 18e eeuw. En die stijl is ook gevolgd bij de inrichting en +meubileering, wat aan het geheel een zeer karakteristiek aanzien +geeft. Streng doorgevoerd met de groote eetzaal geeft deze ruimte, +met haar hoog in den muur aangebrachte lage ramen en haar zware, +in 't oog loopende vierkante balken een eigenaardig aanzien. Met de +meubileering in denzelfden stijl, die aan de oud-Duitsche meubelen +doet denken, doch zonder dat zware en drukkende, vormt het te zamen, +een kalm, rustig geheel. Er valt hier, voor den bouw en inrichting +van hotels, voor Europeesche architecten heel wat te leeren. Want +niet alleen in aanzien, doch ook in comfort, overtreft menig hotel +in Amerika en speciaal de "Glenwood" te Riverside, wat Europa op dit +gebied bezit. Ook de wijze waarop zoo'n hotel als dit beheerd wordt, +wijkt geheel af van de gebruikelijke in Amerika. Krijgt men elders +nooit den eigenaar te zien, hier, niettegenstaande hij een manager +heeft, bewegen hij en zijne vrouw zich dagelijks onder de gasten, +zich uitslovende om dezen het verblijf zoo aangenaam mogelijk te +maken. Het schijnt mij toe dat Californië met z'n heerlijk klimaat, +zijn prachtige natuur en zijn uitstekende niet te dure hotels, een +aangewezen verblijf biedt niet alleen voor de bewoners van oostelijk +Amerika, maar ook voor de Europeanen, die een zacht, gelijkmatig, warm, +droog klimaat behoeven en niet tegen de reis opzien. Voor Europeanen +uit Oost-Indië, China en Japan die hun weg nemen over San Francisco--en +dat zijn er tegenwoordig niet weinigen--zal Californië op den duur +worden wat nu Italië en de Riviera zijn voor hen, die de reis door +de Roode Zee maken, namelijk het dorado waar men als overgang naar de +koudere landen, eerst eenigen tijd zich ophoudt. Het land heeft alles +en meer nog, dan de zuidelijk Europeesche landen kunnen bieden. Het +heeft zelfs zijn Aix-les-Bains, maar zonder de drukkende hitte, die +dáár in den zomer kan heerschen en zonder de koude van den winter. Want +het geheele jaar door is te Paso Robles met z'n prachtige omgeving, +gelegenheid voor menschen die aan rheumatiek, huidziekten enz. lijden +om gebruik te maken van de bekende heete zwavel- en modderbaden. Een +geheel nieuwe inrichting voor massage en behandeling met electriciteit +was in aanbouw, toen ik er een bezoek bracht. + +Al de persoonlijke overwegingen zouden mij zeker niet zoo lang +in Californië gehouden hebben, ware het niet dat er eene van +algemeenen aard bijkwam, die in deze den doorslag gaf. Op mijn +tocht namelijk door Californië legde ik de reis van Sacramento, de +hoofdstad van Californië, naar San Francisco af per stoomboot en wat +ik toen zag gebeuren op de oevers dier rivier, deed mij besluiten +tot een onderzoek, dat wegens de belangrijkheid der inlichtingen +die ik ontving, mij steeds meer in beslag nam. Men was daar aan +het maken van dijken. De kapitein der boot vertelde mij dat in het +voorjaar de lage dijkjes der Sacramento-rivier geen weerstand hebben +kunnen bieden aan den fellen stroom, die door de vele regens in het +bovenland ontstond, en dientengevolge al die laag gelegen landen waren +ondergeloopen. Groote schade werd door de eigenaars geleden. De oogst +was geheel of bijna geheel vernield. Men verhoogde nu de dijken met +uit de rivier gedregd zand, en wel zoodanig, dat overloopen van water +menschelijkerwijze gesproken, niet meer kan voorkomen. + +Bij navraag bleek mij van hoe groot belang dit vraagstuk der +inpoldering is voor de verdere ontwikkeling van het land en welke +belangen van ons volk daarbij gemoeid kunnen zijn. + +In een volgend artikel daarover nader. + + + + + +IX. + + + 13 Nov. 1904. + + +Californië is bij de groote massa in Europa alleen nog bekend als +land waar goud wordt gevonden; waar in de jaren 1848 tot 1880 ieder +heentrok die wilde "goudzoeken". + +Er wordt ook nu nog altijd goud gevonden, maar de grond en daardoor de +mijnen zijn in handen gekomen van groote maatschappijen. Het vinden +van goud is nu niet meer een fortuintje voor den delver maar voor de +Maatschappij in wier dienst hij arbeidt. Vandaar dat de goudmijnen van +Californië haar aantrekkingskracht voor fortuin-zoekende Europeanen +sedert lang hebben verloren. + +In dat mijnwerk vond de kleine bevolking van Californië langen tijd +bijna uitsluitend een middel van bestaan. Totdat in de zeventiger +jaren zich hier en daar immigranten vestigden, die zich toelegden op +vruchtenteelt, door het klimaat daartoe als aangewezen. De gebrekkige +middelen tot irrigatie van den bodem, maakten dat bedrijf in den +aanvang weinig loonend. Toen evenwel de wijze van irrigeeren verbeterd +en minder kostbaar werd, bleek spoedig de groote geschiktheid van +den bodem voor vruchtenteelt, sinaasappelen, citroenen, pruimen, +perziken, peren, appelen, walnoten enz. en worden thans, met +buitengewoon gunstigen uitslag, velden met vruchtboomen in midden- +en zuid-Californië aangelegd. + +In sommige streken probeert men ook al de bloementeelt en reeds wordt +in den omtrek van Los Angeles op groote schaal een proef genomen +met het kweeken van rozenstammen, waarvoor de navraag bestaat in +Oostelijk Amerika, aan welke navraag thans hoofdzakelijk door Europa, +ook door de bloemenkweekers van Nederland, wordt voldaan. Naar mij +werd medegedeeld, zijn de kosten van kweeken der rozenstammen in +dit zonnig gedeelte van Californië zoo goedkoop, dat Europa een zeer +ernstige concurrent ook voor dit artikel krijgt, indien de proefneming, +op groote schaal begonnen, mocht slagen. + +Hier in Zuid-Californië vindt men prachtige boomgaarden van +sinaasappelen, duizenden hectaren groot, waar nog slechts 3 jaren +geleden wildernis was en waarvan men reeds over 2 jaren een oogst +verwacht, die alle kosten van aanleg, irrigatie en vruchtbaarmaking +van den grond ruimschoots vergoedt. Die verwachting is gebaseerd op +de ervaring met aangrenzende velden opgedaan, waar boomen staan van +20 tot 30 jaar oud. + +Een aardig voorbeeld van de wijze waarop een ieder in zuidelijk +Californië zijn voordeel weet te doen met de nieuwe industrie, levert +een paar onderwijzeressen te Riverside, waarover ik in mijn vorig +artikel schreef. Zij kochten een halve acre (nog geen kwart bunder) +grond en bouwden daarop voor hun beiden de woning. Het voor dien koop +en bouw benoodigde geld werd opgenomen. De grond, niet voor de woning +noodig, werd bebouwd met sinaasappelboomen, waarvan de opbrengst, +thans na 7 jaren, voldoende is geweest om het opgenomen geld af te +betalen, zoodat zij thans niet alleen vrij wonen, maar bovendien een +flinke jaarlijksche inkomst uit hun boomgaard genieten. + +Engelschen hebben zich hier gevestigd en met Engelsch kapitaal zijn +tienduizenden hectaren woestenij in boomgaarden omgezet, tot niet +gering voordeel der ondernemers. + +Maar tevens ten voordeele van allen, die bij deze industrie zijn +betrokken, want overal heerscht een welvaart, als waarvan wij in ons +land geen begrip hebben. Deze industrie roept nederzettingen in het +leven, die in de streek gevestigd blijven en daarom voor Californië een +zegen zijn. De vlottende bevolking, niet aan het land gehecht, ziet +men hier liever niet. Men bevordert daarentegen zooveel mogelijk de +vestiging van hen, die door land- of tuinbouw en vruchtenteelt uit te +oefenen een vaste, blijvende bevolking uitmaken. De behoefte aan zulk +eene bevolking wordt over geheel Californië sterk gevoeld, omdat men +meer en meer overtuigd wordt, dat groote schatten aan den vruchtbaren +grond, in verband met het warme klimaat, zijn te onttrekken, indien +daaraan slechts de zorgvuldige arbeid besteed wordt, die alleen een +geduldige land- en tuinbouwbevolking in zoo hooge mate bezit. Wanneer +men bedenkt dat Californië zoo groot is als Italië en ternauwernood +twee millioen inwoners telt, waarvan een groot deel zich bezig houdt +met mijnwerk of zich ophoudt in de groote steden--San Francisco met +de voorsteden telt alleen 700.000 inwoners--dan kan men zoo ongeveer +nagaan hoe weinig het landbouwbedrijf hier op dezen daarvoor zoo +geëigenden bodem tot zijn recht komt. + +Wie hier met beleid en deskundig te werk gaat, 't zij met de +vruchtenteelt, 't zij met den landbouw of de veehouderij, kan verzekerd +zijn binnen weinige jaren een gezeten grondeigenaar te zijn. Hier wordt +arbeid, en vooral toewijdenden arbeid verlangd; wie dien geeft, is +zeker van een welvarend bestaan; heel wat welvarender en met heel wat +beter vooruitzichten dan voor dienzelfden arbeid in Nederland genoten +wordt. Hier koopt de landbouwarbeider of tuinder van zijn bespaarde +penningen weinige acres (1 acre is 0.4 Hectare) grond. Goed gelegen +vruchtbare grond kost van honderd tot vijfhonderd gulden per acre. Drie +vierden van den koopprijs behoeft hij eerst te betalen in 3 jaren, +jaarlijks een derde. Dat kan hij gewoonlijk doen van de opbrengst van +zijn land en is hij zoodoende na drie jaren eigenaar van zijn grond en +leeft er al die jaren heel wat beter van dan zijn collega in Nederland. + +Hij, die met een klein kapitaaltje van 2500 à 5000 gulden en toegerust +met de algemeene kennis omtrent landbouw, veeteelt, vruchtenteelt of +boom- en bloemkweekerij zich hier komt vestigen, kan zeker zijn van +een welvarend bestaan. Natuurlijk dient de grond met beleid gekozen +en daaromtrent overleg gepleegd te worden met de besturen der Kamers +van Koophandel of andere vertrouwde lichamen of personen. De Kamers +van Koophandel worden nu in den laatsten tijd tot op de kleinste +plaatsen opgericht en verrichten met haar deskundige en betrouwbare +adviezen aan particulieren en corporatiën een zeer verdienstelijken +arbeid. Door coöperatie worden de noodige werktuigen, zaden enz. tot +kostenden prijs aangeschaft. + +In sommige plaatsen, o.a. te Riverside, worden de irrigatiewerken +coöperatief aangelegd en onderhouden. Te Santa Barbara was een groote +coöperatieve werkplaats van over de 100 deelnemers voor het drogen, +sorteeren en verpakken van eigen verbouwde walnoten. In dit deel van +Californië ziet men de walnoot-boomen bij duizenden, keurig onderhouden +en zonder een grasje of plantje tusschen de boomen. Elders vindt men +de coöperatieve zuivelfabrieken precies als in ons land werkende. De +coöperatie moge hier niet zoo algemeen worden toegepast als in +sommige landen van Europa, het beginsel wint hier veld en maakt in +het landbouw- en vruchtenteelt-bedrijf groote vorderingen. + +Overal ontdekte ik de sporen van bekendheid met dezen gunstigen +toestand in de oude landen van Europa. Want Zweden, Denen, Russen, +Engelschen, Duitschers, Zwitsers, Italianen en natuurlijk ook +Amerikanen trof ik hier aan, die na weinige jaren volhardenden arbeid +thans zeer gezeten burgers van Californië zijn. Alleen Nederlanders +kwam ik op mijn tocht niet tegen. En toch moet onze land- en +tuinbouwschool in de laatste jaren een aantal deskundige jongelieden +hebben afgeleverd, dat aangewezen was de groote welvaart deelachtig +te worden, die in hun vak hier in zoo ruime mate door emigranten van +andere natiën wordt genoten. + +Waar zitten toch die tientallen, honderden wellicht, die dat weinigje +ondernemingsgeest behoeven om met de te Wageningen opgedane kennis +hier in weinige jaren hun toekomst te verzekeren? + +Toen ik van San Francisco door de Santa Clara Vallei reisde, meer dan +100 kilometer langs de boomgaarden met pruimen, abrikozen, perziken +en pereboomen met de daarvoor noodige drogerijen en pakkerijen, +hoorde ik gewagen van het Engelsch, Duitsch of Zweedsch kapitaal, +waarmede deze of gene plantage was aangelegd en dat daarvan nu groote +inkomsten genoot. Van een Nederlandsche kolonie of van Nederlandsch +kapitaal dat de rijke vruchten van deze opkomende industrie geniet, +hoorde ik nergens. + +Nog liggen honderdduizenden hectaren braak; nog vindt de ondernemende +Hollander hier een ruim veld om door arbeid en vlijt (niet door geluk, +zooals weleer de goudzoekers van dit land) zich een ruim bestaan +te verzekeren. Zal hij zoo lang wachten, tot de room van de melk +is? Californië's bevolking is geheel onvoldoende om den rijken bodem +naar eisch te ontginnen. Het behoeft daarvoor deskundigen arbeid uit de +oude landen van Europa. Andere landen doen daarmede hun voordeel. Zal +Nederland achter blijven? + + + +Zijn de vooruitzichten van hen die zich in Californië aan de +vruchtenteelt wijden, veelbelovend te noemen, niet minder is dat +het geval voor hen, die er het landbouwbedrijf en de zuivelbereiding +gaan beoefenen. + +Gedurende de jaren dat de groote vallei van 4 1/2 millioen hectaren, +waarover ik in mijn vorig artikel schreef, spaarzaam bevolkt was, +werd de beschikbare vruchtbare grond in cultuur gebracht zonder +onderzoek naar andere gronden, die òf voor het vervoer der producten +niet gunstig gelegen waren òf onder water stonden. Er zijn in dat dal +o.a. twee groote rivieren: de Sacramento en de San Joaquin, die in +midden-Californië in velerlei vertakkingen tot elkander komen en een +uitgestrekt bezonken land vormen van ongeveer vierhonderd duizend +hectaren oppervlakte. Die grond, drooggemaakt en ingepolderd, is +gebleken uit zeer vruchtbaren veengrond te bestaan, geschikt voor +den graanbouw en de groenteteelt, en nog meer voor veeteelt en +zuivelbedrijf: melkerij. + +De inpoldering geschiedt nagenoeg als bij ons te lande. Voor het +inlaten van water heeft men slechts hier en daar de sluizen open +te zetten, voor het uitpompen op den rivierboezem gebruikt men +verplaatsbare stoompompen. Het eerste is zelden noodig; het laatste +veelvuldig. Dijken van voldoende hoogte beschermen het land tegen +overstroomingen. + +Toen men voor weinige jaren ontdekte welke groote vruchtbaarheid deze +drooggemaakte gronden bezitten, is men aan het droogleggen er van +gegaan en gaat men daarmede nog steeds voort. Bovendien versterkt +men nu ook de dijken hoogerop gelegen langs genoemde rivieren en +beveiligt daardoor het achtergelegen land tegen overstrooming. Tot de +energieksten onder hen, die hun land tegen water wisten te beschermen, +behoort ditmaal een Nederlander, de heer P. J. van Löben Sels, +ex-consul van Nederland te San Francisco. De Sacramento-rivier +afvarende, werd mij zijn land, "Vorden" genaamd, ruim 1600 hectaren +groot, gewezen. Het behoorde tot de weinige landen, die dit voorjaar +door den sterken vloed bergwater niet ondergeloopen waren. Toen +ik hem later sprak, vernam ik, dat hij voor eenige jaren geruimen +tijd in Nederland vertoefde om de wijze van inpolderen en bedijken +te bestudeeren en dat hij nu, door toepassing van hetgeen hij daar +leerde, voor groote schade is bewaard gebleven. Het bleek mij trouwens +uit een bezoek aan een der grootste inpolderingen die thans onder +handen genomen is, die van de "Middle River Company", in de buurt van +Stockton, dat ons land, vóór men aldaar tot de inpoldering overging, +werd bezocht door de directeuren, de heeren Phillips, waarvan de +oudste broer ter bestudeering van het stelsel bij ons toegepast, nog +niet van Nederland was teruggekeerd toen ik deze bezitting bezocht [1]. + +Hier worden ruim vijfduizend hectaren prachtige zwarte veengrond aan +het water onttrokken. Een groote uitgestrektheid was reeds bebouwd met +aardappelen, uien, boonen en asperges. Een fabriek voor het inmaken +van asperges in blikken was op het asperge-land in aanbouw. + +Op een uur afstand per boot bezocht ik een ander droog gelegd +land; daarop was een groote melkerij van over de 200 koeien +gevestigd. Het meerendeel uitgelezen melkvee, kort geleden van +Nederland geïmporteerd. Aan het hoofd stond een Deen. Van hem +vernam ik bijzonderheden omtrent de prijzen die bedongen worden voor +zuivelproducten, waaruit ten duidelijkste bleek, hoe winstgevend het +bedrijf van veehouder en zuivelbereider hier moet zijn, waar men den +vruchtbaren grond, die geen bemesting behoeft, koopt voor zeshonderd +tot zestienhonderd gulden per hectare en waar men een klimaat +heeft dat zoo goed als geen risico oplevert voor het welslagen van +den oogst. Men krijgt hier van alfalfa-velden vier, soms vijf goede +oogsten per jaar. Toen ik mij vóór ongeveer een week te Fresno bevond, +was men dáár van hetzelfde land, voor de vijfde maal in dit jaar, +aan het oogsten van alfalfa. + +Deze bouw schijnt inderdaad in het landbouw-bedrijf de grootste +voordeelen op te leveren. Fresno en omgeving behoort niet tot de +zooeven genoemde ingepolderde landen. Daar is gebrek aan water en +moeten dan ook de alfalfa-landen door irrigatie vruchtbaar gemaakt +worden, wat heel eenvoudig en goedkoop kan geschieden met water van +in de nabijheid gelegen bergen. Ik zag daar gronden te koop voor +f 250 de bunder, die bij deskundige bebouwing van vijf bunder met +alfalfa, in vier jaren niet alleen ruimschoots het onderhoud van een +gezin opbrengen, maar zooveel meer als noodig is om den koopprijs af +te betalen. + +Hier wordt algemeen aangenomen, dat 5 hectaren noodig zijn om bij +zorgvuldige bebouwing--landbouw, melkerij of vruchtenteelt--een gezin +te onderhouden en in 4 à 5 jaren den koopprijs af te lossen. Bij +den aanvang moet 1/4 van den koopprijs dadelijk betaald worden. Bij +verbouwing van sinaasappelen wordt voor de afbetaling ongeveer op 7 +jaren gerekend. + +Het is opmerkelijk hoe weinig nog het Nederlandsche element ook in +het landbouwbedrijf en de veehouderij in midden-Californië wordt +waargenomen. Men vindt hier Zwitsersche, Duitsche, Deensche en +zelfs Russische kolonies, alle zeer welvarend, maar een Nederlandsche +kolonie, waarvoor deze bedrijven zoo bij uitstek geschikt mogen heeten, +vindt men hier nog niet. Wel Nederlandsch vee, maar emigranten van +andere natiën om de voordeelen te behalen die dat vee op Californischen +bodem afwerpt. En van Nederlandsch kapitaal om die inpolderingen en +droogmakingen tot stand te brengen, hoorde ik al evenmin. + +De buitensporige voordeelen aan die droogmakingen verbonden genieten +Amerikanen en Engelschen, die hier met de ervaring in Nederland +omtrent inpolderingen opgedaan komen woekeren. En onze geldmannen, +die beter dan eenig ander in staat zijn om de voordeelen van dergelijke +ondernemingen te beoordeelen, houden zich van verre. + +Niet lang geleden had ik gelegenheid eene conferentie bij te +wonen, waar een nieuw plan van inpoldering werd besproken +en toegelicht. Het betrof het Yolo-bassin, in de Delta der +Sacramento en San Joaquin-rivieren gelegen, een oppervlakte van +12000 hectaren. Daarvoor is ongeveer f 2 1/2 millioen noodig en +komt dit vruchtbaar land na droogmaking op even f 200 per bunder te +staan, terwijl de verkoopprijs reeds dadelijk op het dubbele werd +berekend. Hoewel de schattingen mij zeer vertrouwbaar voorkwamen, +zou ik daaraan toch geen al te groote waarde hebben gehecht, ware het +niet, dat de heer P. J. van Löben Sels, aan wiens oordeel in deze ik +groote waarde hecht, mij verzekerde dat de voorgespiegelde cijfers +voor deze onderneming eer te ongunstig dan te gunstig gesteld waren. + +Met dit kijkje op de voordeelen die dergelijke ondernemingen hier +behalen, besluit ik dit opstel over Californië. Veel, tienmaal meer dan +ik hier opsomde, zou ik nog zeggen over dit rijke land der toekomst, +indien niet de ruimte van een dagblad mij grenzen stelde. Dit ééne +wil ik er nog aan toevoegen. + +Indien een groep van 25 à 30 gezinnen van kleine landbouwers en +veehouders in ons land zich vereenigden om naar Californië te gaan +en een vertrouwd deskundig man daarheen zonden om geschikte gronden +te koopen en het noodige te regelen voor de vestiging aldaar, dan +zou door samenwerking op coöperatieven grondslag voor zulk een groep +landgenooten een welvaart ontstaan en genoten worden, als waarvan +zij te voren nooit gedroomd hebben. + + + + + +X. + + + 3 Dec. 1904. + + +Het viel niet gemakkelijk, het besluit voor den terugtocht. Het +heerlijk klimaat van Californië ging ik verlaten met de wetenschap, +dat naarmate ik meer naar het oostelijk deel van Amerika trok, het +klimaat steeds meer begon te gelijken op het onze: koud, mistig, +vochtig. Toch was er een lichtzijde aan dat terugtrekken verbonden; +het vooruitzicht namelijk dat over dien langen weg van bijna 6000 +kilometer zooveel belangrijks was te zien. De reis ging o.a. door +Arizona, Nieuw Mexico en Indiana naar Chicago en van daar langs het +Erie-meer naar Buffalo, ter bewondering van the Falls der Niagara en +vervolgens langs de Hudson-rivier naar het groot-Mokum van Amerika: +New-York City. + +De afstand van San Francisco naar Chicago, die in vier etmalen +kan worden afgelegd, indien men zich onderweg niet ophoudt, +bedraagt ruim vierduizend kilometer, geheel onder beheer van één +spoorweg-maatschappij. En dit maakt slechts de kleinste helft harer +lijnen uit. Zij exploiteert in het geheel bijna dertien duizend +kilometer spoorlijn. + +Wat dit wil zeggen kan men zich eenigszins voorstellen wanneer men +weet dat de afstand van Amsterdam naar Rome nog geen 1700 kilometer +bedraagt. Ik zeg "eenigszins", omdat de exploitatie hier zich niet +bepaalt tot vervoer van reizigers en goederen, maar zich uitbreidt +tot het bouwen en exploiteeren van hotels en restaurants onmiddellijk +aan den spoorweg gelegen; tot het verstrekken van maaltijden op 't +spoor in de dining-cars; tot het leveren van paarden en rijtuigen +op eindpunten van de zijlijnen; tot den verkoop van voorwerpen +door Indianen vervaardigd, waarvoor in Arizona en Nieuw Mexico bij +verschillende stations groote winkels, ware musea, in smaakvollen stijl +zijn gebouwd. Zóó en op nog verschillende andere wijzen, bevorderen +de groote spoorweg-maatschappijen hier het verkeer op haar lijnen en +niemand is daarmede beter gediend dan "het publiek". Want de wijze, +waarop zij haar taak als restaurateur of hotelier opvatten, is boven +allen lof verheven. Uitnemende maaltijden, tegen niet hoogen prijs, +worden in de spoorweg-restaurants en de eet-wagons verstrekt. Alles +is er zóó zindelijk als de properste Hollandsche huisvrouw maar kan +begeeren. En datzelfde is het geval in de spoorweg-hotels. + +Ik ontmoette hier bij herhaling reizigers, van Australië of van China +komende--ook een groot gezelschap dat van Nederland de reis over +New-York en Chicago naar San Francisco en van daar naar Singapore en +Batavia maakte--die evenals ik, ingenomen waren met de wijze, waarop +de spoorweg-maatschappijen alhier haar taak opvatten en uitvoeren. + +Men kan zich moeilijk een begrip vormen van de uitgebreidheid der +administratie bij zulk een onderneming met een jaarlijksche ontvangst +van honderd zestig millioen gulden. Wat men van de Amerikanen ook +moge zeggen, zeker niet dat zij, voor welke andere natie ook onder +doen in organiseerend en administreerend talent. Neen, laten wij het +gerust bekennen, in dit opzicht overtreffen zij ons, Europeanen, +ver. Maar ik dwaalde af. Het was mijn voornemen om mede te deelen +wat de bewondering en belangstelling wekt op dezen tocht. De reis, +voor zoover zij door Californië gaat, kent men eenigszins uit de +vorige opstellen. Heeft men de grens in Arizona bereikt, dan wordt +alles dadelijk anders. De wegen zijn slechter onderhouden, de huizen +zijn van geringer afmeting en zijn verfloos, er is minder water en +meer stof. Ook de wetgeving is er nog ver ten achter. + +De bevolking is er minder gecultiveerd. Ruwheid en dronkenschap komen +veelvuldig voor. Arizona is, wat oppervlakte betreft, ongeveer 10 +maal grooter dan Nederland, doch heeft slechts eene bevolking van +nog geen 150.000, terwijl Nieuw Mexico, met eene oppervlakte elf +maal grooter, nog geen 200.000 inwoners telt. Hieronder is niet +begrepen een ambulante mijnersbevolking, die van den eenen Staat +trekt naar den anderen om te werken. Vele mijnen liggen soms geruimen +tijd stil, omdat er geen kapitaal voorhanden is tot voortzetting der +exploitatie, of omdat de prijzen der gedolven mineralen tijdelijk te +laag zijn of om eenige andere reden. Doch in al die gevallen staan +de werklieden op straat, gewoonlijk met een goed gevulde beurs, +want in of bij de mijnen kunnen ze niet veel verteren. Dan trekken +zij eerst naar het naastbij gelegen stadje aan de spoorlijn en hier +vinden zij gewoonlijk gelegenheid om hun verdiend loon geheel of +gedeeltelijk kwijt te raken. In den regel zijn die arbeiders jonge +ongehuwde mannen, die in de mijnen werken of in de uitgestrekte +bosschen boomen vellen. Komen zij in de kleine spoorwegplaatsen, +dan is hun eerste en eenige aanloop de saloon, dat is de kroeg, +waar den geheelen dag wordt in- en uitgeloopen en aan de toonbank, +staande, de noodige borrels worden verschalkt. Doch wat erger is: +waar den geheelen dag de gelegenheid wordt gegeven tot dobbelen. Met +roulet, de dobbelsteenen, de kaarten wordt openlijk gespeeld en bij +onderzoek bleek mij dat in Arizona en Nieuw Mexico het dobbelen niet +verboden is bij de wet, en voorloopig ook nog niet zal verboden worden. + +Er worden namelijk hooge rechten betaald voor de vergunning om een +roulet of speeltafel te houden. + +De gemeentebesturen vinden het gemakkelijker op die wijze de kas te +vullen dan door het heffen van een hoofdelijken omslag. Daar komt +nog bij dat uit hun bedrijf groote voordeelen worden behaald door de +"saloon"-houders en de houders der "gambling-tables"; personen die +bij de verkiezing van leden voor den gemeenteraad een beduidende +rol spelen en er wel voor waken, dat geen raadsleden gekozen worden, +die bezwaar hebben tegen dobbelspel. + +Wat dit laatste in sommige plaatsen allerbedenkelijkst maakt is +een bepaling, dat het recht verdubbeld wordt, indien vrouwen in +de "saloons" worden toegelaten. Ik heb een paar van die plaatsen +bezocht. In hun werkpakje zaten dáár Amerikanen, Mexicanen, Indianen, +Chineezen hun zuur verdiend loon te verdobbelen. En precies als te +Monte Carlo zat men berekeningen te maken, van het nummer van het +draaibord waarop de prijs een volgenden keer "moest" vallen. Het ging +hier natuurlijk slechts om kleine sommen; zilverstukken van 10 en 25 +cents waren de voornaamste inzet. Maar ik zag ook een jongen Amerikaan, +die drie maanden in de bosschen werkzaam was geweest aan den houthak +en honderdvijftig dollar had bespaard, dit sommetje in twee uren tijds +verliezen met inzetten van één tot vijf dollar. En welke tooneelen +men daaromheen ziet in de "saloons" waar het verhoogde recht betaald +werd om ook vrouwen te kunnen toelaten, kan men zich voorstellen, +wanneer men die combinatie elders, vooral in Fransche badplaatsen, +wel eens heeft waargenomen. + +Ik kan van dit onderwerp niet afstappen zonder de hoop uit te spreken, +dat de centrale regeering van Amerika spoedig tusschenbeide kome, om +een einde te maken aan een toestand die dit groote land tot schande is. + +Van de gelegenheid om een Amerikaanschen zaagmolen te zien maakte +ik hier gretig gebruik, omdat ik van de groote besparing van +arbeidskrachten, en het vlug omzetten van boomen in planken zooveel +had gehoord. En inderdaad, de Amerikanen verrichten wonderen met hun +machines. De zaagmolen was aan het spoor gelegen, en de boomstammen +werden uit het ver afgelegen bosch aan een berg-helling vervoerd per +water, d.w.z. over een afstand van vele kilometers was een houten bak +op stutten gemaakt, van ongeveer een meter breed en een halven meter +diep. Een bergstroom liet men op een hoog punt in dien bak loopen en +door het aangebrachte verval stroomde dat water vrij vlug omlaag. De +boomstammen werden daarin geworpen en bereikten het eindpunt met een +snelheid van 15 kilometer per uur. Op één plaats zag ik zoo'n toestel, +primitief in elkaar gezet, ter lengte van 105 kilometer--de afstand +van Amsterdam naar Arnhem--en aan het eind van den afgelegden weg +werd het water aangewend voor irrigatie van den grond. + +Te Flagstaff, (Arizona) waar ik den zaagmolen bezichtigde, eindigde de +kunstmatige beek, zooals ik zoo'n bak zou willen noemen, op tamelijk +grooten afstand van de fabriek, omdat er geen verval van water meer +te krijgen was. De stammen, alle van dezelfde lengte--daarop worden +ze reeds gemaakt bij 't vellen--werden aan het eindpunt op platte +spoorwagens vervoerd naar de fabriek. En hier begon de bewerking. In +den zaagmolen waren niet meer dan 5 mannen werkzaam om de boomstammen, +die aan den eenen kant binnenkwamen, zoodanig te plaatsen dat zij +op bepaalde dikte gezaagd worden en daarna als planken, gesorteerd +naar breedte en lengte, op hun plaats aan den anderen kant den molen +verlieten. De rest deden de verschillende werktuigen. In den tijd +van 20 minuten zag ik 10 boomen van vier en een halven meter lang en +bijna één meter middellijn in planken omzetten, dat was gemiddeld +twee minuten voor iederen boom. Hoe die vijf mannen den drukken, +inspannenden arbeid van den ochtend tot den avond kunnen volhouden +is mij een raadsel. Er wordt namelijk in die fabriek 10 uren daags +gewerkt. Van 7-12 en van 1-6 en als het druk is nog van 7-9 1/2, +waarvoor dan 1/4 van het loon extra wordt betaald. Dus geen verhoogd +loon voor de over-uren. Van pensioen, ziekengeld of uitkeering bij +ongeval is geen sprake. Was er geen werk (tijdelijk in den winter) dan +volgde onmiddellijk ontslag. Deze toestand is geen uitzondering, maar +regel voor den arbeid in Westelijk-Amerika. Wat de loonen betreft, +die waren er vrij hoog. De meesterknecht genoot vijf dollar per +dag; de overigen de helft of iets daarboven, terwijl het leven in +die kleine stad niet duur kon genoemd worden. Bieden de bosschen in +Arizona een rijke bron van inkomsten, nog meer is dit het geval met +de mijnen. Onder deze munten uit de kopermijnen van Mr. W. A. Clark, +een van de Amerikaansche milliardairs. Mij werd verzekerd, dat hij +alleen uit de mijnen van Arizona een jaarlijksche winst maakte van +tien millioen dollar. En nu overtrof de productie zijner mijnen in +Montana nog die van Arizona. Van eene zijde die geen twijfel toelaat, +vernam ik dat in de gezamenlijke mijnen van dezen groot-industrieel, +ruim twee derde werd voortgebracht van al het koper, dat jaarlijks +in de wereld wordt geproduceerd. Ook hier, bij de mijnwerkers, +bestaat er tusschen werkgever en arbeider niet de minste band. De +eerste betaalt een vrij hoog loon en bemoeit zich voor 't overige +met zijn werklieden niet. Dat dezen aan de onderneming zich niet +gehecht gevoelen, spreekt van zelf. Verbetering in dezen toestand is +alleen te verwachten van een nauwe aaneensluiting der werklieden in +vakvereenigingen. Daarvan zijn velen onder hen reeds doordrongen, doch +de meerderheid begrijpt blijkbaar nog niet, dat verbetering van eigen +lot, alleen verkrijgbaar is door organisatie en coöperatie. Ik spreek +ter loops slechts over een derde bron van rijkdom in beide staten: +de vee-fokkerij. Niet op den voet zooals bij ons, maar uitsluitend +tot het fokken van jonge stieren, die enkele jaren de prairie worden +ingejaagd, dáár hun voedsel zoeken om dan bij honderdtallen naar de +slachtbank te worden gevoerd. Hier zijn vee-fokkers, die het aantal +hunner ronddwalende stieren bij benadering slechts kennen. Het +bedraagt soms duizenden. Zij worden voor het grazen binnen zekere +grenzen gehouden door de cow-boys, te paard gezeten jonge mannen, +die dagen achtereen in de prairie vertoeven om afgedwaalde stieren +weer op den rechten weg te brengen. In zijn kleurig buis en leeren +broekspijpen met franjes van boven tot onder, zijn zware sporen naar +Spaansch model, zijn grijze flambard en losjes geknoopte roode das, +ziet hij er schilderachtig uit, wanneer men hem uit den spoorwagen door +de prairie ziet rennen op ongebaande wegen, met een vaart bijna gelijk +aan die van den trein. Aan den knop van 't zadel hangt de lazzo en +ieder der beide achterzakken van zijn pantalon herbergt een revolver. + +In het schieten met dit laatste wapen oefent hij zich gedurende den +tijd dat hij niet achter de stieren rent en de meesten brengen het +zoover, dat zij op 40 pas afstand een mikpunt van drie centimeter +middellijn nooit missen. + +Ruw, kortaf en twistziek, ziedaar eenige minder aangename eigenschappen +van den cow-boy; daarentegen is hij ridderlijk tegenover vrouwen en +kent zijne goedhartigheid tegenover lijdenden geen grens. Daarover +zijn vele interessante verhalen in omloop. Zoolang de whiskey nog +in de kan is, valt er met den cow-boy te praten; is zij in den man +dan blijve men voorzichtigheidshalve op een afstand. In de genoemde +landen is het geen zeldzaamheid dat de revolver als argumenteerende +kracht wordt aangewend. + +Laat het sociale leven in Arizona te wenschen over, niet aldus is het +gesteld met de natuur. Deze heeft hier wonderen verricht, zooals men ze +nergens in de wereld, en zóó dicht bij elkaar, te aanschouwen krijgt. + +Men spoort van het station Williams in een paar uur naar de grand +canyon [2] of Arizona en honderd pas van het station staat men voor +een afgrond, die--behalve door zijn uitgebreidheid en diepte--een +wonder van kleurenpracht en grillige vormen te aanschouwen geeft; een +pracht die geen pen in staat is te beschrijven. In de diepte stroomt +de Colorado-rivier, doch men kan haar daarboven ternauwernood zien, +daar die diepte 1800 meter bedraagt. Eerst wanneer men afdaalt langs +een pad dat ruim 10 kilometer lang is--een weg die gewoonlijk op een +paard of muilezel wordt afgelegd--krijgt men menig denkbeeld van deze +meer dan 100 meter breede rivier en van de ontzaglijke rotsblokken die +de wanden van dezen afgrond vormen. De schitterende kleurenpracht, +telkens varieerende wanneer de zon haar licht op een ander deel der +uitstekende punten en gedrochtelijke vormen doet schijnen, doet het +oog in stille bewondering op dit ontzettend grootsche natuurtafereel +staren. Eindelijk na lang staren, zoekt het oog een grens, maar deze is +niet te vinden. Althans niet in de lengte. Deze scheur in de aarde is, +langs de rivier gemeten, driehonderdvijftig kilometer lang (meer dan +3 maal de afstand van Amsterdam naar Arnhem!) en twintig kilometer +breed (van Amsterdam tot Haarlem). Voor zoover mij bekend, bestaat +er geen ander natuurtafereel van dien aard: zóó groot en zóó schoon. + +Een ander natuurwonder van Arizona, al wordt men er niet zoo door +getroffen als door den grand canyon, zijn de versteende bosschen. Op +geringen afstand van Holbrook vindt men boomen, een geheel bosch +vormende, uit vóórhistorischen tijd. Zij zijn òf verglaasd, òf +versteend, òf verkalkt en bieden nu, als de zon er op schijnt, een +heerlijk kleureffect. Zelfs zuivere kristallen zijn er bij. Er zijn er +ook onder die het prachtigste agaat leveren. De boomen zijn soms 70 +meter lang en liggen half bedolven in het zand, half bloot. Sommige +boomen zijn geheel gaaf gebleven met alle takken eraan, gelijkende +op een boom van agaatsteen. Vóór eeuwen hebben wervelwinden, die +het zand opzweepten en in groote massa's verplaatsten, deze boomen, +naar men vermoedt, bloot gelegd. Doch de boomen zelven zijn dáár niet +gegroeid. In vóórhistorischen tijd moet de grond aldaar de bodem van +een zee geweest zijn en werden de boomen wellicht, ontelbare eeuwen +geleden, door een ontzettende natuurkracht ontworteld en naar de plaats +gespoeld, waar zij nu in zoo groot aantal gevonden worden. M.a.w., +men weet er niets van hoe die boomen dáár zijn gekomen en op welke +wijze zij de versteende en verglaasde lichamen zijn geworden, die nu +met hun kleurenpracht ons oog bekooren. + +Een ander wonder, op grooter afstand van de spoor doch door een +heerlijke natuur per rijtuig in één dag te bereiken is de natuurlijke +brug, waardoor de beide zijden van een bergkloof, 165 meter wijd +(zonder rustpunt) ruim 200 meter boven een vervaarlijken bergstroom, +verbonden worden. + +Maar wat zeker voor velen het meest interessante van de reis is, +het zijn de cliff-dwellings, woningen van een menschenras dat sedert +lang van het aardrijk is verdwenen en van wier vroeger bestaan +slechts zeer zeldzaam de sporen worden gevonden. Er zijn namelijk +enkele skeletten opgedolven, waaruit blijkt dat het een klein soort +menschen moet geweest zijn. Wat evenwel zeer opmerkelijk is, dat is +dat hun wijze van behandeling der lijken geheel overeenkwam met die +der oude Egyptenaren. De gevonden skeletten waren geheel omwikkeld +door windselen van grof linnen. + +De woningen dezer menschen zijn op sommige plaatsen in de rotsen +nog gaaf aanwezig. Ze zijn gebouwd in overhangende rotsspleten, een +paar honderd meter of meer boven den beganen weg, soms boven steile +afgronden. De bewoners hebben waarschijnlijk indertijd hun woning +van boven af bereikt maar moeten daarvoor een talent van klimmen en +klauteren bezeten hebben, zooals bij tegenwoordig levende menschen +niet wordt gevonden. En dáár, in de nabijheid dezer vóór-historische +woningen, vindt men nu nog oude stammen van Indianen wonen, heele +dorpen met eigen wetgeving en eigen bestuur, vast houdende aan +traditiën, door vele eeuwen heen tot hen gekomen. + +Die stammen zijn aan het uitsterven, en zullen waarschijnlijk +over weinige eeuwen verdwenen zijn, evenals de cliff-bewoners van +weleer. Niet weken maar maanden zou men in dit merkwaardig deel van +Amerika willen vertoeven, om de wonderen der natuur gade te slaan en +in het verleden trachten door te dringen door bestudeering, van wat +daar nu nog gevonden wordt. + +Hoe geheel anders wordt de omgeving als de trein ons brengt in Chicago, +met zijn twee millioen inwoners, saamgesteld uit de emigranten van +bijna alle natiën der wereld. + +Hier vindt men, als in Londen, den grootsten rijkdom naast de +diepste armoede. Hier worden zaken gedaan, niet anders dan zaken. De +concurrentie heeft de grootst mogelijke inspanning gevorderd, zelfs +van de meest energieken onder deze business-men. Met 't gevolg dat +allen voortrennen in zenuwachtige haast, uit vrees van achterhaald +te worden door iemand, die nog vlugger, nog intenser weet zaken te +doen. Welke reusachtige ondernemingen aan dit inspannend werken het +aanzijn danken, kon ik ervaren bij een bezoek aan de slachtplaats +van Armour & Co., een naam over de geheele wereld bekend door de +"corned beef" en de "smoked tongue". Men kan zich moeilijk den omvang +dezer slachtersaffaire voorstellen. Er worden in den drukken tijd +dagelijks tienduizend varkens geslacht, vijf en twintig honderd +koeien en tienduizend schapen. De concurrentie gedoogt niet dat +een der onderdeelen, voor de uitoefening dezer zaak, door anderen +wordt uitgeoefend. De firma doet alles zelf. Voor het maken der +blikken, waarin het vleesch of het extract wordt verzonden, is een +groote fabriek opgericht, waar 200 man werkzaam is. Voor de boeken, +etiquetten, aanplakbiljetten en het overige benoodigde drukwerk is een +drukkerij met de nieuwste machines, waar 150 man werk vinden. Om ijs +te maken (voor de koelkamers), zijn machines aan 't werk, die 2000 +ton ijs per dag afleveren. Voor opwekking van stroom zijn machines +van 4800 paardenkrachten aanwezig. Een groote fabriek is er voor het +maken van been-zwart. Een andere voor de bereiding van het haar der +varkens. Weer een andere voor het maken van lijm. Een zeepfabriek, een +knoopen- en kammenfabriek (van den horens en hoeven der koeien). Toen +ik ten slotte vroeg hoeveel menschen hier werkzaam waren, vernam ik dat +dit over de tienduizend bedroeg. Niet minder dan 83 telegrafisten zijn +in dienst der firma en doen niet anders dan telegrammen ontvangen en +verzenden voor dit huis. Een der chefs van de firma gaf mij als zijne +meening te kennen, dat de concurrentie, nog meer dan op dit oogenblik +het geval is, tot centralisatie in de bedrijven zal leiden en wel het +meest wegens de dringende behoefte aan afzet der producten buiten +Amerika. Door de beste (nieuwste) machines steeds aan te schaffen +en alle bij de onderneming betrokken bedrijven onder één beheer te +brengen, konden volgens hem de Amerikanen op den duur tegen Duitschland +en Engeland de concurrentie gemakkelijk volhouden. De belangrijke +besparing in productie-kosten zou hen daartoe in staat stellen. Op mijn +vraag, in welke verhouding hij zich voorstelde dat de werklieden zijner +fabrieken op den duur tot de firma als werkgeefster zouden komen, +was zijn antwoord erg onzeker. Hij was een voorstander van hooge +loonen voor geschoolden arbeid; van een aandeel in de voordeelen der +zaak wilde hij absoluut niets weten. Hij ontkende dat de werkman, +hoe goed ook zijn vak verstaande, iets hoegenaamd bijdroeg tot het +welslagen der onderneming. Alleen zij die leiding weten te geven, +niet degenen die leiding noodig hadden, kunnen aanspraak maken op +een aandeel in de behaalde voordeelen. + +De skilled laborers ontvingen een loon van 4 tot 4 1/2 dollar per +dag. De unskilled $ 1.75. + +Over de laatsten was hij slecht te spreken. Zij waren het die niet +wilden werken, tenzij de werkgever een arbeid-overeenkomst met +hen afsloot. De werkgevers echter wilden van onderhandelingen met +menschen, die geen enkel vak verstaan, niets weten. De geschoolde +arbeiders staakten alleen uit sympathie met de niet-geschoolden +en het gevolg is geweest dit voorjaar, een maanden-lange staking, +die ten slotte door de werklieden is verloren. Door die staking is +bij de patroons, zoowel als bij de werklieden heel wat kwaad bloed +gezet. Het is duidelijk dat er niet veel noodig is, om de vlam, +die thans nog verre van uitgedoofd is, opnieuw te doen uitslaan! + +Een sterke uiting van zenuwachtige inspanning bij het zaken doen, +zag ik op de graan-beurs; zeker de grootste der wereld wat den omzet +aangaat. + +In één jaar wordt te Chicago drie en een half millioen lasten tarwe +(meel in tarwe omgezet) aangevoerd. De elevators te Chicago kunnen een +half millioen lasten graan bergen. En welke reusachtige hoeveelheden +dagelijks worden omgezet op speculatie, valt natuurlijk niet te +schatten. De geheele wereld speculeert te Chicago. Onder oorverdoovend +geschreeuw en door het geven van teekenen met de hand en de vingers, +worden in één minuut soms duizenden lasten verhandeld. Hoe de drie +honderd makelaars in tarwe die hier de orders tot koop en verkoop +uitvoeren, wijs worden uit elkanders gegil en handgebaar, is voor een +buitenstander niet te begrijpen. En toch, zoo verzekerde mij een man +van 't vak, komen geschillen hoogst zelden voor. + +Toen ik weinige dagen daarna langs den Hudson-rivier spoorde en bedacht +dat slechts 3 eeuwen geleden (1609) Hudson in dienst der Nederlandsche +Oost-Indische Compagnie die groote rivier met haar prachtige oevers +ontdekte, raakte ik onwillekeurig aan 't mijmeren over het verleden en +het heden van dit land en van het onze. Het kleine Nederland, destijds +het ondernemendste, het energiekste volk der aarde... en in Amerika, +althans in de noordelijke Staten, toen nog geen wit mensch te bekennen. + +En nu, na 300 jaren? + + + C. V. GERRITSEN. + + + + + +DE VROUWEN VAN AMERIKA [3]. + + +Met het vermoeden in Amerika alles anders te zullen vinden dan in +Europa en er vooral een geheel ander, hooger ontwikkeld, meer begaafd, +minder bekrompen soort vrouwen te zullen aantreffen, zette ik mijn +voet op Amerikaanschen bodem. Thans na een 6 weken verblijf, waarin ik +de gelegenheid had met vrouwen uit alle kringen en uit verschillende +Staten in aanraking te komen, wil ik voor de lezers van het Maandblad +mijn indrukken wedergeven. Ik ben natuurlijk volstrekt niet overtuigd, +dat deze indrukken niet na een langer verblijf alhier gewijzigd zullen +worden, maar ik meen de leden van "Vrouwenkiesrecht" en de lezers +van het Maandblad geen ondienst te doen, mijn eerste indrukken vast +te boekstaven. + +Laat mij dan beginnen met te constateeren, dat ik de eerste weken +in New-York en Boston in dit opzicht geheel teleurgesteld was. De +enkele pioniers in de vrouwenbeweging, die ik ontmoette, stonden +zoo hoog boven het gros der vrouwen, dat ik het gevoel kreeg, +in de eerste halve eeuw zal hier van overbrugging dier klove geen +sprake zijn. Verbeeldt U, lezers, dat ik den eersten Zondag in een +damesgezelschap in New-York was, waar men den naam van Susan Anthony +zelfs niet kende en waar Mrs. Carrie Chapman Catt als een "ridiculous +woman who speaks at public meetings" [4] bekend stond. + +Dit waren de echte "Society women", vrouwen die in de groote wereld van +New-York den toon mede aangeven; die haar tijd besteden met zich eenige +keeren daags in andere toiletten te steken; nooit ongedecolleteerd +aan tafel verschijnen, zelfs al zijn zij zonder gasten; die de kerk +elken Zondag bezoeken, doch met geen ander oogmerk als dat waarmede +zij naar opera of ander publieke gelegenheid gaan, in hoofdzaak +om te zien en gezien te worden; die haar kinderen laten opvoeden +door dienstboden en ze niet meer dan een of twee keer daags zien; +in 't kort met een klasse van vrouwen, waarvan Amerika helaas een +al te groot aantal bezit, vrouwen wier ouders gemakkelijk en snel +rijk zijn geworden, van welken rijkdom de kinderen nu goeden sier +maken. Van ontwikkeling, ware beschaving, fijn gevoel is bij haar geen +sprake. Zij hebben veel gereisd en weten daardoor van het een en ander +mede te praten. Zij lezen een courant en zijn daardoor op de hoogte +van de sensationeele berichten, maar dieper gaat hun kennis niet, +meer belangstelling kan men bij hen niet wekken. Natuurlijk zijn deze +vrouwen tegen vrouwenkiesrecht, waarover zij evenwel nooit nagedacht +hebben, evenmin als over eenig ander ernstig onderwerp, en toen ik +haar naar de reden vroeg, was het antwoord, dat zij tevreden waren +met wat zij hadden. Van plichten tegenover de maatschappij, plichten +tegenover de vrouwen, die minder financieel bevoorrecht zijn dan zij, +hebben zij geen begrip. + +Reeds spoedig kwam ik in aanraking met een geheel ander soort +vrouwen, vrouwen die men het best onder den naam "zwoegsters" +kan samenvatten. Het waren de vrouwen en meisjes die in winkels, +in kantoren, in telefoonbureaux, in ateliers enz. haar brood +verdienen. Hieronder hoopte ik de vrouwen te vinden, die het +leven ernstig opvatten, die een ideaal bezitten en daarnaar flink +en energiek streven. Ja, dezulken waren er onder; flinke moedige +strijdsters voor billijkheid en recht; vrouwen die na haar dagtaak +elk vrij oogenblik besteden om haar vakgenooten te organiseeren, haar +te ontwikkelen en haar levensstandaard te verhoogen. Maar die vrouwen +kon men er bijna uitpikken, want moe en overspannen zagen zij er uit +en van allen hoorde ik de verzuchting, dat het zoo'n hard werk was +de vrouwenvakgenooten tot organisatie te brengen. Het was net als bij +ons. De meeste meisjes werken tot zij een man vinden, en al werkende +zoeken zij ijverig. Alles wat haar met mannen in aanraking kan brengen +wekt haar belangstelling, daarbuiten zoo goed als niets. Toen ik vroeg, +hoe het dan komt, dat zooveel gehuwde vrouwen in alle werkinrichtingen +gevonden worden, kreeg ik tot antwoord, dat dit een natuurlijk gevolg +was van het werken vóór het huwelijk. Wanneer de vrouwen eenmaal +gewend zijn op eenigszins royale wijze, (de loonen zijn hier hoog) +in eigen onderhoud te voorzien, dan valt het deerlijk af, wanneer +zij na de wittebroodsweken ontwaren, dat manlief niet geneigd is, +ook dikwijls niet in staat is, op diezelfde royale wijze aan de +wenschen van vrouwlief te gemoet te komen. Het is dan dat zeer velen +naast haar huiselijke plichten haar beroepstaak weder opvatten, maar +door die dubbele taak zich te veel op de schouders laden, om ook nog +belangstelling te kunnen hebben voor het maatschappelijk leven. Worden +dezulken ook soms lid van de vakorganisatie, dan geschiedt dit met +geen ander oogmerk dan daardoor persoonlijk voordeel te behalen. Van +een hoogere levensopvatting meestal geen sprake. + +Dezelfde indrukken kreeg ik van de fabriekarbeidsters. Wel bestaan er +voor al deze categoriën vrouwen vakvereenigingen, clubs en tehuizen, +maar de vrouwen, die aan het hoofd dier vereenigingen staan en waarvan +ik verscheiden sprak, verzekerden mij, dat zij allen financieel +gesteund worden en moeten worden door de, laat mij ze noemen +"bourgeoisvrouwen", wilden zij niet ten onder gaan. + +Als oorzaak van deze lakschheid der "zwoegsters" gaven de leidsters mij +bijna allen op, dat men de vrouwen die weinige belangstelling in hare +organisaties niet al te euvel kan duiden, want de organisaties staan +te machteloos, zij kunnen den leden te weinig voordeel aanbieden. De +mannen met hun kiesrecht kunnen van de volksvertegenwoordigers alles +gedaan krijgen wat zij verlangen, zoodra hun organisatie maar krachtig +optreedt en scherp omlijnde eischen stelt. De weinige vrouwen die +georganiseerd zijn, zijn dan ook allen warme voorstandsters van +vrouwenkiesrecht en verwachten daarvan, mijns inziens terecht, +alles goeds. + +En toch--Amerika biedt een groote verscheidenheid van vrouwen! Naast +die weerzinwekkende, nietsdoende, alleen-voor-pleizier-maken-levende +vrouwen uit de hooge kringen, vindt men er vrouwen van gering +tot aanzienlijk--zelfs uit de hoogste kringen--die haar geheele +leven wijden aan het maatschappelijk welzijn. In alle besturen van +vereenigingen, die zulke doeleinden nastreven, kan men zeker zijn +eenige vrouwennamen te vinden, die daarbij niet als uithangbord dienst +doen, zooals in vele besturen van vereenigingen bij ons te lande, maar +waarvan de draagsters een werkzaam aandeel nemen aan het te verrichten +werk en in zoo'n bestuur dikwijls een overwegenden invloed uitoefenen. + +In alle mogelijke zaken, beroepen en bedrijven trof ik vrouwen, +die daarin soms de hoogste posities bekleeden; aan het hoofd van +een school voor jongens en meisjes van 16 tot 19 à 20 jaar stond een +vrouw, terwijl de leerkrachten uit mannen en vrouwen bestonden; vrouwen +overal aan den arbeid tusschen de mannen en soms als hun superieuren; +allen vrouwen, die op waardige en bekwame wijze haar taak vervullen. + +Dieper ziende en verder reizende door Amerika kwam ik dan ook tot het +besef: Ja, de Amerikaansche vrouwen, als een geheel genomen, zijn ons +een geslacht, misschien wel eenige geslachten vooruit. Overal waar +wij ons nog een plaats moeten veroveren, hebben zij reeds vasten voet. + +Hoe is dit te verklaren? vroeg ik een zeer begaafde, algemeen +ontwikkelde vrouw, die in het bestuur van een groote nationale +vereeniging, ten doel hebbende kapitaal en arbeid op voet van vrede +te houden, een post van vertrouwen inneemt. Hoe konden, bij zooveel +lakschheid onder vele vrouwen, de ernstige werksters zulke posities +veroveren; hoe hebben de vrouwen in Amerika het aangelegd, dat men +haar de hoogste posten toevertrouwt? + +Het antwoord op deze vraag kwam hierop neder, dat men in Amerika +voor alle soort arbeid, voor alle ambten en betrekkingen nog steeds +menschen tekort komt; dat men neemt die men krijgen kan en dat de +meeste werkgevers reeds lang hebben ingezien, dat het voordeeliger +voor hen is een bekwame vrouw dan een onbekwame man aan te stellen, +of soms voor het werk in 't geheel geen man konden vinden en dan wel +genoodzaakt waren een vrouw te nemen. Op die wijze kwamen vele vrouwen +in het werk en kregen daardoor gelegenheid te toonen, dat zij tot dat +steeds veronderstelde mannenwerk volkomen in staat waren. De vrouwen in +Amerika hebben nu reeds gelegenheid gehad zoovele vooroordeelen tegen +maatschappelijk vrouwenwerk te overwinnen, dat zij niet behoeven te +vreezen, ook al wordt de bevolking van Amerika nog zoo groot, ooit +weder uit hunne positie verdrongen te zullen worden. Door den nood +werd men gedwongen vrouwen aan het werk te zetten, en nu hebben de +vrouwen gelegenheid gehad te toonen, waartoe zij in staat zijn. + + + + + +VERBETERHUIZEN IN AMERIKA. + +(REFORMATORIES.) + + +Schrijvende over Reformatories, dien ik, voor den oningewijden +lezer, eerst met een enkel woord uiteen te zetten, wat men hier +onder deze instellingen verstaat. In 't kort zou ik een Reformatory +aldus kunnen omschrijven: van een gevangenis een verbeterhuis maken, +waarin de veroordeelde, gedurende zijn verblijf, tot een beter mensch +hervormd wordt. + +Sprekende over Reformatories in Amerika, moet men wel in het +oog houden, dat Amerika uit een groot aantal Staten bestaat, +die verschillende wetten en derhalve ook verschillende strafwetten +hebben en dat in vele Staten de gevangenissen op dit moment nog veel +te wenschen overlaten. De in ons land meest bekende Amerikaansche +Reformatory, is die in Elmira, waarvan Mr. Z. R. Brockway de stichter +en langen tijd de superintendent was. Elmira ligt in den Staat +New-York; het werk van Brockway was een zoodanig succes, dat de Staat +New-York besloot langzamerhand alle gevangenissen naar dit systeem te +hervormen. Deze hervorming kost evenwel tijd en geld, zoodat op dit +moment wel reeds eenige andere Reformatories op kleine schaal zijn +tot stand gebracht, maar Elmira nog steeds overbevolkt is en vele +veroordeelden in gewone gevangenissen moeten worden ondergebracht, +die in een Reformatory tehuis behooren. Elmira is een Reformatory +voor mannelijke veroordeelden. + +De aan den Staat New-York grenzende Staat Massachusetts heeft de +lessen van Brockway, die hij herhaaldelijk in woord en schrift +uitte, zoozeer ter harte genomen, dat de regeering onmiddellijk is +begonnen de Reformatories aldaar in te voeren. Met zekere mate van +vrijheid werd het de superintendenten der gevangenissen toegestaan, die +verbeteringen in hunne instellingen in te voeren, die zij in het belang +der veroordeelden, en daarmede in het belang van Staat en Maatschappij, +noodig oordeelden. Deze hervormingen zijn in geen enkele gevangenis +alle opeens tot stand gebracht, maar door onophoudelijke voorlichting +van den een aan den ander, door telkens nieuwe methoden te probeeren +en de resultaten nauwkeurig gade te slaan, is langzamerhand in enkele +Reformatories een soort van volmaaktheid bereikt, waardoor de Staat +Massachusetts, zelfs in Amerika, het hoogste standpunt inneemt met +betrekking tot de behandeling van zijn veroordeelden. Massachusetts +heeft in de laatste jaren in dit opzicht zelfs den New-York-Staat +overtroffen. + +De beste in Massachusetts bestaande Reformatory is die voor vrouwen +in Sherborn, die, hoewel geheel verschillende van Elmira, toch voor +deze in geen enkel opzicht onderdoet. + +Het is van deze instelling, de Reformatory voor vrouwen in Sherborn, +dat ik het een en ander wil vertellen. + +Voorzien van een introductie van Mr. Samuel Barrows, het hoofd der +afdeeling, belast met het toezicht op de gevangenissen, begaf ik mij +per electrische tram van Boston naar South Farmingham, ruim een uur +trammende door een mooie, welvarende streek, en kwam van daar, na +een wandeling van ongeveer 20 minuten, voor een aan den weg gelegen +mooi, groot gebouw, wat in niets op een gevangenis gelijkt, doch veel +meer door zijn vorm en grootheid, aan een uitgebreid ziekenhuis doet +denken. Men had mij dat gebouw als de Sherborn Reformatory aangewezen, +en daarom trad ik over de groote oprijlaan naar binnen. Rondom bloemen, +planten, schaduwrijke boomen. Vergiste ik mij niet, bevond ik mij +niet voor een private woning, waaraan een of andere werkinrichting +of kostschool verbonden was? Terwijl ik nog in twijfel stond of ik +wel verder zou gaan, kwam een jonge dame uit het huis naar mij toe +en vroeg mij naar mijn wenschen. Op haar bevestiging, dat ik mij +werkelijk bevond op de plaats die ik zocht, begeleidde zij mij naar +de superintendente (die ik in het vervolg gemakshalve directrice zal +noemen), aan wie ik mijn brief van introductie overhandigde. Het jonge +meisje was de klerk van de gevangenis, die, boven en behalve al het +administratieve werk, ook belast is met het toezicht houden op de in- +en uitgaande personen van het gebouw. + +De directrice, mevr. Morton, die reeds 23 jaar aan deze instelling +verbonden is, ontving mij allervriendelijkst en hoewel het Zaterdag, +een zeer drukke dag was, stelde zij zich toch onmiddellijk beschikbaar +mij alles te laten zien en alle inlichtingen te verschaffen die +ik wenschte. Het was ongeveer elf uur en nadat zij mij eerst zoo +uitvoerig mogelijk met de wording van deze instelling op de hoogte +had gebracht, de sedert 1878 onder mevr. Atkinson begonnen en steeds +vermeerderde verbeteringen opgesomd, vele door mij opgeteekende vragen +had beantwoord, begaven wij ons naar de keuken, waar 10 à 12 vrouwen, +onder toezicht van een ongeveer 35-jarige dame, bezig waren het eten +voor dien middag te koken. Die dame was een matron (opzichteres zal +ik haar noemen), de eenige, die over deze vrouwen het toezicht hield +en onder wier leiding deze vrouwen gedurende de week keukendienst +hadden. In niets deden deze vrouwen aan gevangenen denken. Gekleed +in een blauw en wit geruite katoenen japon, met witte boezelaar, +het haar netjes gekapt, zonder muts of andere hoofdbedekking, zagen +zij er beter en netter gekleed uit, dan velen onzer dienstboden +of werkvrouwen. Op mijn opmerking, tot een dezer vrouwen gericht, +dat ik het in de keuken zoo warm vond, kreeg ik open, doch beleefd +tot antwoord, dat dit was omdat ik van buiten kwam; als men er den +geheelen morgen gewerkt had, merkte men het niet meer. Ook tot de +directrice werd door de veroordeelden open en rond het woord gevoerd; +geen onderdanige vriendelijkheid, geen kruipende beleefdheid; met +denzelfden toon van beleefdheid, waarin zij werden toegesproken werd +door haar geantwoord. + +Van de keuken begaven wij ons naar de eetzalen, omdat het etensuur +weldra zou aanbreken. Onderwijl wij daarop wachten, zal ik even +vertellen dat de gevangenen in 3 klassen of groepen verdeeld zijn, +waarvan de 1e klasse de hoogste is, daarop volgt dan tweede en +derde klasse. + +De in de derde klasse vertoevenden moeten het eten in haar kamertjes +afzonderlijk gebruiken, die in de tweede klasse, alsook die in de +eerste, eten met haar klassegenooten. + +In de eetzaal van de tweede klasse stonden twee lange, helder geboende +tafels, aan beide zijden lange rijen stoelen. Op iedere plaats +stond een bord en er lagen een mes, vork en een plak wittebrood +naast. Tusschen elke twee zitplaatsen stond een zoutvaatje en een +peperbusje op tafel. + +De heldere vloeren, de hagelwitte muren vol mooie humane spreuken, +de electrische lampen, gaven een vriendelijk aanzien. Door een paar +vrouwen, die helderwitte mouwen over de japonmouwen droegen, werd +het eten opgediend. Een in het wit gekleede opzichteres hield hier +toezicht. Naast elk bord werd een kom bruine boonensoep geplaatst, +en op elk bord werd een stuk gekookt ossevleesch, ter grootte van een +ons ongeveer, en daarbij eenige aardappelen, gelegd. Een glas water +voor elke aanzittende voltooide het menu. + +In de eerste klasse hetzelfde eten, dezelfde helderheid, zindelijkheid, +orde, netheid. Hier waren echter de lange tafels met een lang wit +tafelkleed gedekt en prijkten eenige schilderijen aan de muren. + +De gevangenen kwamen uit de verschillende werkzalen achter elkaar +binnenloopen, velen met een boek onder den arm. Ik dacht dat het een +bijbel was, doch de directrice deelde mij mede dat het leesboeken +waren, die de vrouwen uit de bibliotheek der gevangenis hadden. Zij +kregen een half uur om te eten, en nu gebruikten velen den tijd dien +zij over hadden om te lezen, hetgeen geoorloofd was. + +Het eten begon met een gezamenlijk gebed, waarin de opzichteres +voorging. + +Voor ik verder ga wil ik eerst wat meer van de klassificeering +mededeelen, omdat ik in het vervolg herhaaldelijk van klasse 1 of 2 +zal moeten spreken. + +In de Reformatory in Sherborn worden alleen geplaatst veroordeelden +tot een jaar of langer. Een heel enkelen keer komt er een vrouw, die +voor korter tijd veroordeeld is. Er was nu één, die tot 6 maanden +straf veroordeeld was. Ook de levenslang veroordeelden komen er in +den regel niet, doch ook daarvan was er nu één aanwezig. + +De nieuwe wet op de gevangenissen in Massachusetts dateert van 1 +Juli 1903 en het tegenwoordig gevolgde systeem in de Reformatory in +Sherborn is daarmede in overeenstemming gebracht. + +Zoodra een vrouw in de gevangenis komt gaat zij naar een badkamer. Op +een groot uitgespreid laken wordt zij ontkleed en krijgt daarna een +lauwwarm bad. Haar kleederen worden in het laken geknoopt en in den +onmiddellijk daaraan grenzenden desinfectie-oven gedesinfecteerd, +daarna gereinigd, en als zij het bewaren waard zijn, netjes bewaard. + +Uit het bad, waarin ook het haar goed gewasschen is, wordt zij in +een der observatiekamertjes gebracht en den volgenden morgen door +Dr. Frances Potter, de vrouwelijke arts der inrichting, geheel +onderzocht, gewogen en volgens het systeem Bertillon gemeten. Bij +eenigen twijfel aan de volmaakte lichamelijke of geestelijke gezondheid +houdt Dr. Potter haar zoolang in observatie tot zij zekerheid heeft. + +Gedurende den observatietijd zijn de veroordeelden geheel geisoleerd +en worden alleen door de directrice, de dokter en een verpleegster +bezocht. Zij liggen in een ruim, luchtig en licht kamertje, op een +goed gematrast en met dekens voorzien bed. Zij krijgen dàt voedsel, +wat de dokter voorschrijft. + +Zoodra de observatietijd is afgeloopen, die meestal niet langer dan +een of twee dagen duurt, wordt de veroordeelde door de directrice +naar een der werkkamers gezonden. De directrice houdt daarbij steeds +het belang van de veroordeelde in 't oog, door haar in te deelen bij +het werk, waarvoor zij de meeste geschiktheid bezit, of waarvan zij +in haar volgend leven het meest nut kan trekken. + +Eigenlijk moet elke veroordeelde beginnen met in klasse III te worden +ingedeeld, om dan langzamerhand door goed gedrag naar klasse II en +daarna naar klasse I te verhuizen. + +Uit een paedagogisch oogpunt begint mevr. Morton echter anders. Zij +spreekt de veroordeelde toe, brengt haar met de orde en regels van +het huis op de hoogte en vertelt haar, dat zij in klasse III, de +laagste klasse, moet beginnen, dat zij daar geheel geisoleerd is, +niet mag eten en werken met de anderen en niet naar de kerk of de +lezingen mag gaan. Dat de directrice evenwel gelooft en vertrouwt dat +zij daarvoor te goed is, dat zij haar daarom onmiddellijk in de tweede +klasse zal plaatsen en hoopt, dat zij het in haar gestelde vertrouwen +niet zal beschamen. Bij de minste overtreding van de orde of de regels +van het huis, bij gebrek aan vlijt in het verrichten van haar taak, +zal zij echter naar de derde klasse moeten verhuizen. + +Op het oogenblik dat ik de inrichting bezocht was er van de 214 +veroordeelden geen één in de derde klasse; alle kamertjes stonden er +open en leeg. + +In de tweede klasse zijn de meeste vrouwen. Daar beginnen zij allen, +en sommigen komen er niet uit. Om tot de 1e klasse op te klimmen +moeten zij gedurende 6 maanden geen reden tot klagen geven en alle +punten voor goed gedrag en betoonde vlijt, tien elke week, behaald +hebben. Hebben zij aldus geen reden tot één klacht gegeven, dan gaan +zij naar de 1e, de hoogste klasse, over. + +De kleeding in de tweede klasse verschilt voor een oppervlakkig +beschouwer niet van de eerste. Toch is er eenig verschil. De ruitjes +van de japon zijn bij de 2e klasse vrouwen dubbelgeblokt, bij die +van de 1e klasse 4 maal geblokt. + +De kleur, blauw en wit, de vorm van kleed, de qualiteit van katoen +gelijk. Toch is het een heel feest als een vierblokjes-kleed wordt +aangetrokken, en met eenige trots loopen velen er de eerste dagen +mede rond. + +Eenmaal in de 1e klasse aangeland, dan hebben zij door goed gedrag en +vlijt het aantal punten te behalen wat noodig is om uit de gevangenis +op parool ontslagen te worden. Dit hangt echter niet alleen van de +directrice af. De directrice kan alleen, na 8 maanden goed gedrag van +de veroordeelde, haar voordragen voor ontslag. Het hangt dan van den +aard van haar misdrijf af of zij ontslagen zal worden. Heeft zij een +misdaad bedreven, waarvoor zij tot meer dan 5 jaar veroordeeld is, dan +wordt zij niet ontslagen; in elk ander geval wordt zij op voordracht +van de directrice na 8 of 10 maanden ontslagen, doch blijft gedurende +haar verderen straftijd onder politie-toezicht. + +Dit politie-toezicht over vrouwen wordt door vrouwen +uitgeoefend. Overtreedt zij nu gedurenden dien tijd opnieuw de wet, +dan ontvangt zij niet alleen een nieuwe veroordeeling, doch heeft +bovendien nog uit te zitten den tijd dien zij van haar vorige straf +nog te goed had. In de gevangenis teruggekeerd wordt zij dan in de +3e klasse geplaatst en blijft daar langen tijd. + +De kamertjes van de 1e en 2e klasse zijn allen luchtige, vierkante +vertrekken, waarin door een groot openslaand venster lucht en zonlicht +ruimschoots kan binnenstralen. Alle kamers zien op bosch of tuin of +bouwland uit. + +In elke kamer staat een net ijzeren ledikant met een goed bed, +witte wollen dekens, lakens en kussensloop hagelwit, en in de 1e +klasse een wit, in de 2e klasse een rood en wit gestreepte sprei +over het bed. Verder een stoel, een tafeltje met twee verdiepingen, +een ijzeren waschtafeltje, waarop een bak water, een geëmailleerde +waterbeker, een zeepbakje met zeep, een tandeborstel en daarnaast +een handdoekrekje met handdoek. Daarboven hangt een spiegeltje. + +In alle kamers hangt een kalender met een vriendelijk schild en aardige +spreuken, meestal geschenken van vrouwen-vereenigingen. Deze kalenders +moeten door de veroordeelden bijgehouden worden. Verder ligt op elke +tafel een bijbel, benevens een boekje, de strafwetten en de regels +en de orde van de inrichting waarin zij zijn, bevattende. + +In elke kamer hangt een aardig schilderij. Daar dit ook geschenken van +vereenigingen zijn, is er een groote verscheidenheid van en laat de +directrice daarom elke week de verschillende schilderijen omruilen, +zoodat de bewoners telkens een andere krijgen. + +Ware het niet, dat het bij mijn bezoek overal openstaand venster, door +zware ijzeren stangen versperd en de deur, door een ijzeren grendel +van buiten afgesloten kan worden, dan zouden deze kamertjes het in +gezelligheid, ruimheid, netheid, van de kamers der verpleegsters in +vele onzer groote ziekenhuizen ruimschoots winnen. + +Op de afdeeling 1e klasse is bovendien op het eind der gang, waarop +alle kamers uitkomen, een groote ovale recreatiekamer, waarin aan beide +zijden, drie groote vensters lucht en licht naar binnen werpen. Voor +de vensters stonden potten begonia's, een groote ficus, reseda, rozen +en andere kamerplanten. Vier of vijf vogelkooien met kanaries, een +sprekende papegaai, tal van mooie schilderijen, vele easy-chairs, +een tafel met plaatwerken, tijdschriften, novellen, damspel en +andere spelen gaven aan het geheel een karakter van huiselijkheid +en gezelligheid, waardoor men meer ging denken aan een prettige +conversatiekamer in een goed geleid en zindelijk onderhouden pension, +dan aan een vertrek in een gevangenis. + +Des Zondagsmiddags en een paar avonden in de week mogen de bewoonsters +der 1e klasse dit vertrek bezoeken. Natuurlijk bevindt zich er dan +steeds een opzichteres, doch de vrouwen zijn geheel vrij in de wijze +waarop zij haar tijd aldaar willen besteden. Het gebruiken van ruwe +en onkiesche woorden of uitdrukkingen is hier, evenals in het geheele +gebouw, streng verboden. Den eersten keer wordt het ongeoorloofde +er van onder 't oog gebracht, de tweede overtreding wordt met een +slecht punt bestraft, doch herhaalde overtreding heeft één of meer +dagen afzondering en degradatie tengevolge. + +Van ziekelijke sentimentaliteit is hier in geen enkele afdeeling, +in geen enkele lokaliteit, sprake; overal krijgt men den indruk dat +men in een groote werkinrichting is, waar de grootste mate van netheid +en ordelijkheid heerscht en elkeen opgeruimd haar taak vervult. Allen +(de zieken natuurlijk uitgezonderd) moeten in deze inrichting werken +en bij de keuze van werk wordt zooveel mogelijk in aanmerking genomen, +wat voor de betreffende vrouw de nuttigste arbeid is. + +Alles wat voor een inrichting als deze noodig is, het zindelijk houden +van het gebouw, de wasch, het bereiden van het eten, het bakken van +het brood, het maken van boter en kaas, naaien van nieuwe onder- +en bovenkleederen, weven van witgoederen, het melken der koeien, +het verzorgen van de 85 koeien, 300 varkens en 1000 kippen, het +bebouwen van het land, onderhouden van den tuin en nog een menigte +andere zaken worden alle door de bewoonsters verricht. Daarbij zijn +de werkzaamheden zóó geregeld, dat zij die 's morgens zwaar werk +verricht hebben, bijv. wasschen, schrobben, landbouw- of tuinwerk, +des middags naar de naaikamer gaan. + +In den regel begint de directrice de vrouwen elke week bij ander werk +in te deelen, opdat zij al het te verrichten werk, voor een groot +deel toch tot het huishoud-werk behoorende, goed en netjes leeren +uitvoeren. Zoodra zij evenwel ziet dat er in een of ander meisje of +vrouw een goede naaister, een goede kookster, een tuinierster of iets +anders steekt, dan wordt zoo iemand in hoofdzaak voor dat soort werk +aangewezen en het vak haar in alle finesses geleerd. + +Doordat ook alle kleederen van de directrice, dokter, predikant, +apotheker, verpleegsters en alle opzichteressen, gezamenlijk 35 dames, +in de inrichting gemaakt mogen worden, kan een naaister het vak aldaar +geheel leeren. Dit kunnen ook de waschvrouwen en strijksters, want +daar in dit gebouw des winters, als er niet veel buitenshuis gewerkt +kan worden, ook de fijne wasch verricht wordt van de nabijgelegen +mannengevangenissen in Massachusetts, zoo leeren de vrouwen er ook +overhemden, boorden en manchetten der mannen strijken en in orde +houden. + +Aan de inrichting is verder een kook- en huishoudschool verbonden, waar +12 meisjes tegelijk, door een van buiten komende leerares, 2 keer in de +week een uur les krijgen. Bij de keuze der leerlingen wordt natuurlijk +door de directrice met aanleg en geschiktheid rekening gehouden, ook +kiest zij daarvoor meestal de jongere personen. Van af den leeftijd van +16 jaar komen de veroordeelden reeds in deze inrichting. Door oudere +vrouwen zag ik er zittingen voor rieten stoelen maken, een vak wat hier +nog veel huisindustrie is; als deze vrouwen dit vak dus goed leeren, +kunnen zij gemakkelijk later hiermee den kost voor zich zelf verdienen. + +Aan vijf weeftoestellen leeren of onderhouden de veroordeelde meisjes +uit weverijen haar vak, zoodat zij bij het verlaten van dit gebouw +een beter werkster zijn en dus meer kunnen verdienen dan toen zij er +in kwamen. + +Van alles en nog wat wordt er gewerkt en geleerd, doch zou ik dit +alles opsommen dan kwam ik nooit aan het eind. + +Om een indruk te krijgen van den geest, die in deze inrichting +heerscht, komt 't mij belangrijk voor thans te vertellen wat er gedaan +wordt voor de geestelijke ontwikkeling van de bewoonsters. Aan de +inrichting is een predikant verbonden, die ook in het gebouw woont +en die, evenals alle ambtenaren, een vrouw is. Zij heeft niet alleen +den kerkdienst te leiden, maar zij is tevens hoofd der school. Alle +analphabeten beneden de 45 jaar zijn verplicht elken namiddag, van 1 +tot 3 uur, de school te bezoeken. Daar leeren zij lezen, schrijven, +rekenen. Bovendien is er drie keer in de week 's avonds van 6 1/2 +tot 8 uur school voor de meer gevorderden. Daar mogen allen heen +gaan, doch niemand is verplicht er heen te gaan. De lessen schijnen +daar echter nog al aantrekkelijk gegeven te worden, want verreweg de +meesten laten zich als leerlingen voor de avondklasse inschrijven en +volgen die, zoolang zij in de inrichting moeten vertoeven. + +Met den kerk- en schooldienst is evenwel de taak der predikante +nog niet afgeloopen. De bibliotheek van de inrichting, die 1350 +boekdeelen bevat, staat ook onder haar leiding. Een mooie collectie +goede boeken, waaronder natuurlijk ook kleine, eenvoudige novellen, +doch ook de werken van Dickens, Walter Scott, en vele Amerikaansche +bekende auteurs, waren aanwezig. Op dezelfde wijze als in elke +publieke leesbibliotheek worden ook hier de boeken uitgegeven, aan +de 2e klasse vrouwen eenmaal 's weeks. Deze boeken mogen zij mede +naar haar kamer nemen en er elk vrij oogenblik in lezen. Ook is het +geoorloofd ze mede naar de naaikamer te nemen en er in te lezen als +zij op werk moeten wachten. + +Zijn de veroordeelden steeds in kerk, in school, in werk- en +ontspanningkamer onder toezicht van een of meer opzichteressen, +anders is dit, wanneer zij twee keer in de week, des Woensdags- en +Zaterdagsmiddags van 3 tot 4 uur, bijeenkomen en de directrice dan +een toespraak tot hen houdt. + +Des winters wordt daarvoor de vergaderzaal, des zomers bij goed weder +meestal een beschutte plek in den tuin genomen. Voor die gelegenheid +wasschen zij zich altijd eerst goed, kappen het haar netjes en +schikken de kleeren, zoodat zij er op 't voordeeligst uitzien. Zij +stappen dan allen vrij en frank uit hun kamers naar de plek, die als +verzamelplaats is aangenomen. + +Mevr. Morton wist niet goed hoe zij mij zou definieeren wat zij +dan deed. "Ik houd geen lezing", zei ze, "o, hemel neen, noem het +ook geen toespraak, ik zou het liefst willen, dat gij begreep, dat +ik dan tot mijn kinderen van hart tot hart spreek, dat ik mij dan +gevoel als moeder van zooveel dochters, die ik heb op te voeden tot +goede vrouwen, goede moeders, deugdzame menschen". + +Zij vertelt ze dan in den regel eerst de bijzonderheden die in de +wereld plaats grepen gedurende de laatste dagen: bijv. de verkiezing +van een nieuwen gouverneur voor een of ander Amerikaanschen Staat, +den dood of de kroning van een of ander staatshoofd in Europa of een +ander werelddeel, groote maatschappelijke ongelukken, bijvoorbeeld een +overstrooming, een grooten brand, den stand van den oorlog tusschen +Rusland en Japan, of iets, waarin "'t algemeen" belang stelt, opdat, +wanneer de vrouwen uit de gevangenis ontslagen worden, zij met de +groote wereldgebeurtenissen op de hoogte zijn. + +Na dat praatje gaat zij over tot een of ander afgerond onderwerp. Dan +eens spreekt zij over de taak van moeders, of over maatschappelijke +plichten, dan weder vertelt zij wat uit dieren- of plantenwereld, +of iets uit de geschiedenis van Amerika. Steeds varieert zij +van onderwerp en laat soms door de vrouwen opgeven, waarover zij +praten zullen. Mevr. Morton wil, als zij bij of met de vrouwen is, +van geen opzichteressen weten, zij is dan alleen met die ruim 200 +veroordeelden. "Als ik bij haar ben, zullen zij zich als vrije menschen +voelen, anders kan er geen ware vriendschap, geen openhartigheid +bestaan. Hoe kan ik eischen dat zij mij vertrouwen, als ik toon haar +niet te vertrouwen", zeide zij mij. + +Op mijn vraag of dit vertrouwen nooit beschaamd werd, antwoordde zij: +"neen, zóó verdorven is niet één onder haar of zij voelen zich vereerd +door dit vertrouwen. Nooit nog heb ik op één dier middagbijeenkomsten +eenige moeite gehad". + +Hoe wordt hier beschaamd het nog bij ons heerschende idee, dat vrouwen +ongeschikt zijn vrouwelijke veroordeelden te regeeren. Onder al die +dames-beambten in Sherborn was er geen enkele robuste vrouw, en de +directrice, 'n lieve, vriendelijke verschijning van 55 jaren ongeveer, +was eer tenger en lichamelijk zwak te noemen. Toen zij in haar wit +geborduurde japon voor mij uitliep, kon ik mij niet voorstellen, dat +zij het hoofd van een groote strafinrichting is. In de strijkkamer +was zij even bij een der strijksters blijven staan, en op haar japon +wijzende, zeide zij: "Suzan, wat hebt gij de vorige week mijn japon +mooi gestreken, dank u wel, hoor; ik zal er erg voorzichtig mede zijn". + +Laat mij thans nog even van een deel der gevangenis spreken, dat mijn +bijzondere belangstelling trok. Het was dat deel der inrichting, +waarover Dr. Potter den scepter voert. Het hospitaal is, wat bouw +en inrichting betreft, niet op de hoogte van den tijd, vooral niet, +wanneer men in aanmerking neemt, dat de nieuwste hospitalen in Amerika +bijna allen een volmaaktheid bereikt hebben. + +Als punt I op het lijstje der wenschen voor Sherborn staat dan ook +een nieuw hospitaal; een wensch, die hoogstwaarschijnlijk het volgende +jaar ingewilligd zal worden. Als evenwel het ziektecijfer zoo gering +is als bij mijn bezoek, hetgeen trouwens in overeenstemming was met de +ziektestaten der vorige jaren, dan kan de bouw van een nieuw hospitaal +wel als een weeldeuitgave beschouwd worden. Vier zieken lagen er in +het geheel, allen in een eigen kamer. + +De kamers lieten voor een ziekenkamer, wat geriefelijkheid betreft, +te wenschen over, doch lucht en licht was er voldoende. Behalve de +zieken lag er nog een der veroordeelden, die dienzelfden morgen van een +gezonden jongen bevallen was, en die nu een vijfde kamer in beslag nam. + +Bij de kraamvrouw deed een veroordeelde den bakerdienst, terwijl de +vier overige patiënten ook door een veroordeelde bediend werden. Boven +allen stond evenwel de opzichteres-verpleegster, die over allen en +alles het oog liet gaan. + +Waarom ik evenwel met voorliefde van dit deel van het gebouw +gewaag? Annex aan het hospitaal en ook onder Dr. Potter's beheer is +een nursery, een kinderkamer, waar op het oogenblik van mijn bezoek +22 kindertjes verpleegd werden. + +Al de kinderen, die in de inrichting geboren worden en de kleintjes, +beneden 2 jaar, van veroordeelde moeders, kunnen tot en met hun 2e jaar +aldaar blijven. Zoowel in het belang der zuigelingen, als in het belang +van vele der veroordeelde meisjes, heeft Dr. Potter van deze nursery +een soort van school gemaakt tot opleiding van kindermeisjes. Hier +wordt het a.s. kindermeisje geleerd een gezond kind gezond te houden +en een ziek kind te verplegen. Alleen daarvoor geschikte meisjes, +wier gedrag buitengewoon goed is en wier misdrijf van dien aard was, +dat er geen gevaar voor de kinderen kan zijn in geval van recidive, +worden daarvoor gekozen. + +Ook in deze afdeeling stond een verpleegster van beroep, tevens +opzichteres, aan het hoofd. + +Laat mij hier nog even bij vermelden, dat de moeders der kinderen twee +keer daags gelegenheid krijgen hare kinderen te zien, en zij die het +kind zelf kunnen voeden, gaan zoo vaak naar de kinderkamer als het +zoogen dit noodig maakt. Ook des Zondagsmiddags mogen de moeders bij +haar kind zijn of het mede naar eigen kamer nemen. + +Ik zal uit vrees te lang te worden, niet meer uitweiden over het +zangkoor, de gymnastieklessen, over de zoogenaamde recreatie-avonden, +waarop verschillende dames-vereenigingen zorgen dat er muziek +gemaakt of voordrachten gehouden worden, over de bloemen die van de +verschillende buitens voor de gevangenen gezonden worden en die men er +op den grootsten prijs stelt; elke gevangene krijgt een klein vaasje +met eenige bloemen voor haar kamertje en het is een lust te zien met +hoeveel zorg zoo'n bloempje tot het eind verzorgd wordt. + +Ik zal ook niet spreken van de vele vrouwen, die als ernstige +geheel-onthoudsters de gevangenis verlaten en nog vóór zij +de intrede in het openbare leven opnieuw beginnen, lid der +geheel-onthouders-vereeniging worden, en van zoovele andere goede en +nuttige zaken meer. De geheele inrichting beantwoordt, naar het mij +voorkomt, geheel aan het doel dat zij beoogt. Dat is: het verbeteren, +verheffen der menschen, die er in gebracht worden. + +En de resultaten, zullen de lezers vragen? Als men zooveel kosten maakt +om overtreders der ingestelde wetten te verbeteren; het denkbeeld, +dat de maatschappij recht heeft wraak te nemen op hen, die zich +vergrijpen tegen haar voorschriften, opgeeft; zelfs de meening, dat +een strenge straf angstig maakt voor nieuwe overtreding, laat varen; +de wetsovertreders enkel voor een tijdlang van hunne vrijheid berooft, +doch hun tegelijkertijd een beter, mooier leven geeft dan waaraan +zij gewend zijn; dan wil men in de oude wereld, met zijn oude wetten +en instellingen, toch wel eerst vast overtuigd zijn dat de nieuwe +wereld goed doet en niet bedrogen uitkomt, alvorens men dat voorbeeld +durft volgen. + +Men heeft hierin gelijk. Doch als men bedenkt dat de eerste indruk, +die elkeen krijgt wanneer hij zijn voet op Amerikaanschen bodem zet, +is, dat Amerika practisch is; dat die indruk later, bij elken stap +dien men verder doet, versterkt wordt; als men ziet en voelt dat er +in het openbare leven van sentimentaliteit geen sprake is, doch dat +elke openbare handeling getoetst wordt aan het nut, die zij voor het +algemeen afwerpt, dan moet men toch aannemen dat de resultaten gunstig +zijn, nu langzamerhand alle Staten van Amerika er toe overgaan van +hunne gevangenissen reformatories te maken en dat sommige Staten +zeer groote sommen besteden om het snelst en het best dat doel te +bereiken. Dit feit spreekt, mijns inziens, meer dan tal van cijfers, +die ik uit de verschillende rapporten zou kunnen aanhalen. + +Ik hoop later, zoodra ik gelegenheid heb gehad, Elmira te bezoeken +en over deze gevangenis-reformatory voor mannen ga schrijven, nog +uitvoerig op dit punt terug te komen. Van dit opstel verwacht ik alleen +dit resultaat, dat men in ons land zal beginnen in te zien dat er nog +een andere methode bestaat om met wetsovertreders te handelen, dan +het geijkte systeem, van zooveel maanden of zooveel jaar opsluiting, +zonder meer. + +Zijn dan de resultaten die wij van deze wijze van handelen krijgen +zóó gunstig, dat wij tegen een proef van het Amerikaansche systeem +moeten opzien? + +Ik hoop ook nog iets anders met het schrijven van dit opstel te +bereiken. Dat men eindelijk bij ons zal gaan inzien, dat vrouwen, +die men van haar vrijheid berooft, onder vrouwen-toezicht gesteld +moeten worden. + +De vrouwen-gevangenis te Sherborn staat in heel Amerika bekend als +een inrichting waar de beste discipline heerscht, en waar bovendien +de vriendschappelijke verhouding van de ambtenaren onderling en van +hen tot de gevangenen niets te wenschen overlaat. + +De vrees, dat vrouwen ongeschikt zouden zijn tot opzichteressen +en directrices van gevangenissen wordt in Amerika overal +gelogenstraft. Alleen het feit, dat weerlooze vrouwen volkomen in de +macht van mannelijke beambten geplaatst zijn, moet op beide partijen +een verlagenden invloed uitoefenen, waarvan de gevolgen toch ook maar +al te dikwijls blijk geven. + + + + + +ALGEMEENE INDRUKKEN. + + + Oct. 1904. + + +In een gemakkelijk voortrollenden wagon van de Southern Pacific +Spoorweglijn, die mij van Utah naar Californië voert, of om mij juister +uit te drukken, waarin ik van Ogden naar San Francisco en van daar +naar Los Angeles ga, wil ik eenige indrukken wedergeven, die ik in de +4 laatst door mij bezochte Staten van Amerika opdeed. Deze vier vlak +aan elkaar grenzende westersche Staten zijn Colorado, Wyoming, Idaho +en Utah. Hoezeer deze vier Staten ook van elkaar mogen verschillen in +geologische wording en maatschappelijke ontwikkeling, in één opzicht +worden zij in Amerika steeds in één adem genoemd. Het zijn n.l. de +vier Staten in Amerika die vrouwen en mannen gelijke politieke rechten +verleenen; waarin de vrouwen niet alleen het kiesrecht in zijn volle +uitgebreidheid uitoefenen, maar ook zelf verkiesbaar zijn en voor +alle ambten en betrekkingen in aanmerking kunnen komen. + +Wie nu zou meenen dat vele hooge staatsbetrekkingen door vrouwen +vervuld worden, komt bedrogen uit. Niettegenstaande de vrouwen, +wanneer zij eensgezind optreden, over een meerderheid van stemmen +kunnen beschikken en elke staats- en gemeenteambtenaar door de +kiezers gekozen wordt, zijn toch de hooge verantwoordelijke posten +bijna overal door mannen bezet. Alleen in Colorado is de Minister +van Onderwijs een vrouw en evenzoo is aldaar de Staatssecretaris +bij het Departement van Land- en Tuinbouw een vrouw. Op mijn vraag +in verschillende Staten en aan vele vrouwen gedaan, waarom zij niet +trachten meer hooge posten door vrouwen bezet te krijgen, werd mij +steeds geantwoord, dat de vrouwen nooit stemmen voor een vrouw, indien +de man-candidaat meer rechten kan doen gelden, indien hij inderdaad +bekwamer en geschikter is voor een zeker ambt dan zij. Bovendien zijn +de vrouwen er overal bij de bestaande politieke partijen ingedeeld +en onderscheiden zich politiek evenals de mannen, in republikeinen, +democraten, populisten, sociaal-democraten en de onderafdeelingen +hiervan. Zij stemmen voor de candidaten van de politieke partij waartoe +zij behooren, en zorgen alleen dat de vrouwen niet voorbijgezien worden +bij het vervullen van betrekkingen als zij daarop aanspraak kunnen +maken. Alleen in enkele gevallen treden de vrouwen eensgezind op en +dan handelen de politieke partijen waarlijk politiek, als zij aan den +drang der vrouwen gehoor geven, omdat zij anders gevaar loopen vele +vrouwen-leden te verliezen. Dit geschiedt steeds waar het geldt een +candidaat te weren voor een staats- of gemeentebetrekking, op wiens +zedelijk gedrag gegronde aanmerking bestaat. Zoo hebben de vrouwen in +Colorado bij de verkiezingen, nu 2 jaar geleden, een candidaat geweerd, +die een rijke vrouw gehuwd had en met haar geld een vroegere maîtresse +onderhield. De vrouw had echtscheiding aangevraagd en verkregen, doch +boette daarbij een groot deel van haar vermogen in. Daarop hebben +de vrouwen aangedrongen en verkregen dat er een wet werd ingevoerd, +waarbij in geval van echtscheiding elke echtgenoot het door hem of +haar aangebrachte kapitaal terug ontvangt. + +Ook steeds wanneer het geldt de behartiging van de belangen der +kinderen, kan men zeker zijn dat de vrouwen één lijn trekken. Openbare +kinderzorg is dan ook overal buitengewoon goed geregeld. Voor bepaalde +vrouwenrechten treden zij zelden krachtig op en dit wel vooral daarom, +omdat wat bijv. de democraten of populisten als een recht beschouwen, +door de republikeinen bijv. niet altijd als zoodanig beaamd wordt, +en ook omdat bij de verschillende partijen de vrouwenbelangen vrijwel +veilig zijn, wijl elke partij sterk rekening moet houden met zijn +vrouwenleden. + +In Amerika zijn thans overal de groote verkiezingen in vollen gang +en ik had dus volop gelegenheid de vrouwen-kiezers gade te slaan in +politieke vergaderingen. Eerst waren het de vergaderingen waarin +de candidaten voor elken post gesteld werden en thans zijn het de +vergaderingen, waarin de verschillende candidaten voor de kiezers +optreden. Ik was tegenwoordig in de vergadering van de democratische +partij in Colorado, de zoogenaamde State-convention, waarin de +candidaten dier partij door afgevaardigden uit den geheelen Staat +openlijk gewikt en gewogen werden, en waarin ten slotte gestemd werd +wie hunner als officiëele candidaat op de lijst der democratische +partij geplaatst zou worden. + +Mevr. Grenfell, de Minister van Onderwijs, die reeds 8 jaren +deze hooge positie had ingenomen, moest o.a. ook aftreden. Haar +candidatuur werd ingeleid en verdedigd door een onderwijzer, die dit +op zoo meesterlijke wijze deed, dat er door de voorstanders van de +candidatuur van mevrouw Grenfell niets aan toegevoegd behoefde te +worden. Hij zette uiteen wat zij voor het onderwijs in Colorado had +gedaan en welke groote verbeteringen zij in haar 8-jarig Ministerschap +had tot stand gebracht, terwijl zij tegelijkertijd daarvoor minder +geld besteed had uit de staatskas dan haar voorgangers. In elk opzicht +vorderde dus het algemeen belang, dat men deze vrouw opnieuw voor +dezen hoogen post benoemde. + +Na deze met overtuiging uitgesproken rede volgde een warm applaus en +daarna een tijd van stilte, zoodat de voorzitter der vergadering reeds +vroeg, indien niemand meer het woord verlangt, of dan de candidatuur +van mevr. Grenfell met algemeene stemmen vastgesteld kon worden, +toen een man met een zeer gewichtigen trek op zijn onbeduidend gelaat +naar het podium schreed en het woord vroeg. Hij wilde niets op de +capaciteiten van mevr. Grenfell afdingen, niets inbrengen tegen +den lof haar toegezwaaid, maar toch had hij bedenking tegen haar +candidatuur in deze vergadering en wel omdat mevr. Grenfell zich +niet bij de democratische partij had aangesloten en men niet wist +tot welke politieke partij zij behoorde. Een zeer zwakke instemming +met deze woorden volgde en van enkele banken kwam de roep: "Laat +mevr. Grenfell hier komen en zich uitspreken tot welke partij zij +behoort." Een oorverdoovend rumoer volgde op dezen eisch, waarbij de +voor- en tegenstanders elkander trachten te overtuigen van het al of +niet behoorlijke er van, totdat mr. Adams, vroeger gouverneur van +Colorado en thans weder de met algemeene stemmen gekozen candidaat +der democraten, optrad en met feiten aantoonde, dat gedurende het +Ministerschap van mevr. Grenfell nooit een harer daden in strijd +was geweest met de politieke beginselen der democraten, dat zij het +onderwijs gediend had op een wijze, die door geen hunner verbeterd +kon worden, en dat hij op alle bedenkingen, door den vorigen spreker +tegen haar ingevoerd, slechts dit wilde antwoorden, dat mevr. Grenfell +was "the most womanly woman and at the same time as big as all you +men together". + +Sedert ongeveer 14 dagen zijn nu overal in Amerika de candidaten der +verschillende partijen gesteld en treden dezen avond na avond voor de +kiezers op. In zulke vergaderingen in de Staten met vrouwenkiesrecht +vergeten de candidaten nimmer een deel van hun rede geheel te wijden +aan de belangen der vrouwen of aan de belangen, die de vrouwen-kiezers +in den regel voorstaan. Zoo hoorde ik hen steeds getuigen wanneer +een hunner het woord tot de vrouwen richtte, hoezeer dezen op zijn +steun konden rekenen bij voorstellen tot verhooging van den leeftijd +voor verbod tot kinderarbeid; bij voorstellen tot oprichting van +staatsinstellingen voor ouden van dagen; voor verbetering van het +lot der gevangenen; voor verbod van verkoop van sterken drank in +het klein. Opmerkelijk is dat in Utah vooral beloofd werd, hoe men +zou bevorderen alles wat kunstzin bij het volk kan wekken. Dit was +alweder omdat de vrouwen van Utah zich daarvoor in den laatsten tijd +bijzonder geïnteresseerd hebben. + +Maar laat mij niet doorgaan over vrouwenkiesrecht en verkiezingen +te schrijven, nu ik met dezen van alle gemakken voorzienen trein +door een zoo merkwaardig deel van Amerika reis. Alleen wil ik het +hoofdbestuur der Liberale Unie in overweging geven één of meer zijner +leden naar de vier door mij genoemde Staten van Amerika te zenden om +den invloed te bestudeeren, dien vrouwenkiesrecht uitoefent op den +socialen toestand van een land in het algemeen en op de vrouwen in +het bijzonder, alvorens het opnieuw een rapport uitbrengt, waarin +het beweert dat men omtrent dien invloed nog in het onzekere verkeert. + +Merkwaardig is de weg zeker, dien ik al schrijvende afleg. Door de +ruim een uur kortere lijn, die de Southern Pacific dezen zomer in +gebruik nam, hadden wij gedurende de eerste uren steeds een prachtig +uitzicht op het Salt Lake en gingen wij zelfs over een brug van bijna +25 K.M. lang, dwars door dit eigenaardig meer. Hoe sterk zouthoudend +dit meer is had ik reeds ondervonden in Salt Lake City, waar ik mij +om der curiositeitswille te water begaf. Van zwemmen is in dit meer +geen sprake, zelfs de meest geoefende zwemmer kan er geen slag slaan: +hij drijft op het water. + +Reeds spoedig nadat Salt Lake achter den rug ligt, begint de weg +te stijgen en vertoonen zich de Indianen, die nog niet zoo heel +lang geleden de alleenheerschers in deze streken waren, aan elk +station. Door de goede zorgen van het Gouvernement zijn velen +hunner reeds voor een deel geciviliseerd, zou ik willen zeggen, +maar dit klinkt te sterk, vermenschelijkt is misschien beter van +toepassing. Velen spreken een paar woorden Engelsch en allen verstaan +de taal van klinkende munt. Eén man kon gebrekkig Engelsch spreken. Op +mijn vraag hoe oud hij was gaf hij ten antwoord: "Dat weet ik niet, +'t mag zijn 40; 't mag zijn meer". Werken deed hij niet, de vrouwen +zochten het voedsel in de bosschen en bereidden het, maakten mandjes +en andere snuisterijen die zij aan de voorbijtrekkende reizigers +trachten te verkoopen, en daarvan kunnen zij aan al hun levensbehoeften +voldoen. Op sommige plaatsen zag ik de Indiaansche vrouwen, die door +haar bontgekleurde kleeding reeds op een afstand te herkennen zijn, +met zwaar beladen manden op den rug bergafwaarts komen, soms met een +zuigeling nog bovendien belast, terwijl de mannen, pijpjes rookend, +ledig daarnaast slenterden. + +Gaat de vermenschelijking van deze natuurmenschen nog een graad +verder, dan beginnen de mannen te werken; in den regel worden zij +dan houthakkers; de vrouwen gaan dan luieren. In dit stadium van +menschwording heeft whiskey de grootste aantrekkingskracht. Wel is +waar bestaat er in heel Amerika een wet, waarbij het verboden is +sterken drank aan Indianen te verkoopen, maar ook in dit "land van +onbegrensde mogelijkheden", zooals het door Goldberger genoemd is, +schijnen de wetten er te zijn om ontdoken te worden. De Indianen weten +ten minste overal aan whiskey, wat zij black-water noemen, te komen en +maken er ruimschoots gebruik van. Ontmoet men een dronken Indiaan, dan +kan men zeker zijn 't hoogst geciviliceerde specimen vóór zich te zien. + +Het speet mij dat het langzamerhand avond geworden was en ik mij te +bed moest begeven. Hoe vreemd het voor ons, Europeanen, ook is om in +een compartiment, waarin voor minstens 24 medereizigers, mannen zoowel +als vrouwen, de bedden gespreid worden, zich ter ruste te begeven, +men gewent daaraan spoedig en het duurt niet lang of men slaapt er +en droomt er even kalm als in een bed in moeder's woning. Een groote +gerustheid is het dat alles er door en door zindelijk is; het bed wordt +elken avond van helder, schoon linnen voorzien en de bediende van zoo'n +wagon ziet er altijd even zindelijk uit. In de toiletkamers,--een voor +mannen en een voor vrouwen--heerscht inderdaad groote luxe. De koud- +en warmwatertoevoer, de vernikkelde waschbassins, toiletspiegels ten +voeten uit, een paar dozijn handdoeken, maken 't mogelijk, dat men +zich 's ochtends even frisch kan wasschen en even goed kan kleeden +als in het beste hôtel. + +Den geheelen nacht was de trein nog gestegen, het verwonderde mij +dus niet bij het ontwaken in een hooge bergstreek te zijn, waar de +temperatuur eenige tientallen graden lager was dan waarbij ik mij den +vorigen avond ter ruste had begeven. Spoedig was ik gekleed en na +het ontbijt, in de uitstekende dining-cars, bevonden wij ons bijna +plotseling rondom in de eeuwige sneeuwbergen. Gedurende ruim twee +uren gaat de tocht door de Sierra Nevada. Alles lag onder de versch +gevallen sneeuw. Het groen der boomen was nog even door de sneeuw +zichtbaar. Hield de trein een oogenblik stil, dan vlogen spoedig +eenige jongelui den wagon uit om elkaar een paar sneeuwballen om +de ooren te gooien. Een aardige kleine deern van 12 à 14 jaar was +daarbij steeds de eerste. + +Al te spoedig gingen de uren voorbij in deze schilderachtige +omgeving. Was de stijging tot op een hoogte van bijna 8000 voet +langzaam en geleidelijk gegaan, de daling ging verrassend snel. Nog +geen uur geleden verlustigde ik mij in een heerlijk wintergezicht en +reeds begonnen bosch en tuinen er uit te zien als waren wij in het +midden van den zomer. Groen en bloemen overal. Eerst hier en daar +een enkele oranjeboom vol vruchten, weldra geheele oranjerieën en +wijngaarden en overvloed van allerlei tropische planten. Jongens +en meisjes met mandjes vol prachtig fruit verdringen zich bij elk +station om deze den reizigers voor tien (Amerikaansche) centen aan te +bieden. Als men het niet reeds wist, dan zou men het hierdoor weten, +dat wij ons binnen de grenzen van het heerlijke Californië bevinden. + +Het begon reeds te schemeren toen ik in Sacramento, de hoofdstad van +Californië, aankwam en liever wilde ik daar een nacht overblijven +dan het verdere van de reis tot San Francisco in duisternis door te +reizen. Dat nachtje overblijven is tot een paar dagen aangegroeid, +want het bleek mij al spoedig, dat Sacramento een langer verblijf +overwaard was. Het is niet alleen het klimaat, dat Californië van de +andere Staten van Amerika onderscheidt; het is of de altijd schijnende +zon niet enkel de plantenwereld bezielt tot een opgewekt leven, maar +ook dat de menschen dien invloed ondervinden. In Sacramento, het stadje +van ongeveer 30.000 inwoners, heerschen eene drukte en levendigheid +als in een wereldstad. 's Avonds drie of meer theatervoorstellingen, +alle met volle zalen, het Leger des Heils met trom en gezang in de +straten, hier en daar bijbellezingen en kerkgezang met open deuren, +groote winkels en magazijnen, zoo groot bijna als 't "Louvre" in +Parijs, en daarbij onophoudelijk voorbijrollende electrische trams, +doen vergeten, dat men zich in zoo'n klein stadje bevindt. + +Verder reizende in Californië, bemerkte ik het trouwens overal, de +bewoners van El Dorado State zijn inderdaad levendiger, goedhartiger, +vroolijker menschen dan de andere Amerikanen. Zij schijnen maar één +zorg te kennen, en die is om meer menschen te laten profiteeren van +hun heerlijk klimaat, hun vruchtbaren bodem, hun alles opleverende +bergen en bosschen en hun, onder een tropische zon, verkwikking +brengenden Stillen Oceaan. + + + + + +CALIFORNIË. + + + Oct. 1904. + + +Californië, het land van reuzenboomen en oerwouden, het land van groen +en bloemen en zonneschijn, dit land is waard dat men er meer notitie +van neemt en het grondig leert kennen. Dit land kennen, wil inderdaad +zeggen het beminnen, want wie hier reist langs de oevers van de Stille +Zuidzee met haar rozensteden, palmboomen, wijngaarden, vruchtentuinen; +of door de valleien met haar vruchtbare akkers en kalme rivieren; of +over de bergen tot den top begroeid met dichte bosschen van pijnboomen, +ceders, immer groenen eik, kastanjes en roodstammige manzanita's, +die neemt de overtuiging mede huiswaarts, dat er inderdaad een Eden op +aarde bestaat, een Eden waaraan hij steeds met heimwee zal terugdenken. + +Wat het leven in Californië zoo begeerlijk maakt dat is wel in de +eerste plaats het heerlijke klimaat, waarin de zomers niet te heet +en de winters niet te koud zijn; waarin men, door de droogte van de +lucht, bij een temperatuur die ons in Amsterdam doet snakken naar +lucht, zich hier vrij en frisch en opgewekt gevoelt. Hier is het bijna +overal zonneschijn, elken dag en den geheelen dag, in sommige maanden +door korte regenbuien afgewisseld. Het water, dat de grond behoeft +om zijn weelderige planten- en vruchtengroei mogelijk te maken, moet +dan ook bijna overal kunstmatig, door irrigatie, worden aangebracht; +op bidstonden voor regen laten de boeren het hier niet aankomen. + +In den regel hooren wij in ons land van Californië slechts door +dezen of genen emigrant, die zich op het een of ander plekje van dit +wonderland heeft nedergezet om er schatten te vergaren en dan hangt +het geheel van het welslagen van zijn pogingen af, in welken geest +zijn beschrijving uitvalt. + +Californië is inderdaad een wonderland. Niet alleen bezit het zooveel +natuurschoon, dat het met de mooiste landen van Europa kan wedijveren +en heeft het daarbij een klimaat dat aangenamer is dan ergens in +Europa, doch tevens levert de grond, ik zou haast zeggen alles op, +wat denkbaar is. + +In de bergen wordt goud, zilver, koper, marmer en alles gevonden wat +bergen van dien aard maar kunnen opleveren. In sommige streken komt +zooveel gas uit den grond, dat men er alles verlicht en verhit met +kosteloos gas. Petroleumbronnen zijn er zooveel, dat het bijna is, +alsof heel zuidelijk Californië op een petroleumbron rust. Men +vindt er zulke bronnen onder de zee, op de toppen der bergen, +tegen de berghellingen, in de valleien, in de tuinen van villa's +en op meer mogelijke en onmogelijke plekjes grond, en ofschoon de +hooge stellingen, noodig om de olie uit den grond op te diepen, zeer +onoogelijk zijn en menig schoon uitzicht bederven, toch zal elk land +dit gaarne offeren voor de rijkdommen die er door verkregen worden. + +Minerale wateren, heete zwavelbronnen enz. komen er in verschillende +plaatsen en in alle verscheidenheid voor. + +Verder groeit er zoowat alles wat groeibaar is. Naast alle soort +vruchten, die in landen met een koud klimaat groeien, vindt men +er tevens de vruchten van het zuiden van Europa en daarnaast vele +tropische vruchten en planten. De aardbei bijv., die hier in grootte, +kleur, geur en smaak de onze dikwijls ver overtreft, eet men hier +bijna het geheele jaar, doch tegelijkertijd verschijnen hier op tafel +vijgen, dadels, kokosnooten, granaatappelen en allerlei meer. Bijna +geen vrucht is denkbaar die hier niet groeit. En evenzoo staat het +met landbouwproducten. Alles groeit en bloeit hier welig het geheele +jaar door, er is geen maand dat de vegetatie stil staat. De eeuwige +zonneschijn en de rijke bodem schijnt hier het plantenleven nooit +te doen inslapen. In dezen tijd zijn de oranjeappelen, mandarijnen, +citroenen en alles wat tot deze groep behoort aan het rijp worden +en mijlenver kan men thans langs boomgaarden rijden, waarin boomen +met duizenden en duizenden goudgele vruchten tusschen de glimmend +donkergroene bladeren en waarnaast aan de jonge takken reeds weder de +bloesems zitten voor den volgenden oogst. In vele streken hier zijn +de oranjeboomen zoo groot als de grootste en hoogste appelboomen bij +ons, daarbij zoo dicht bebladerd en zoo rijk bevrucht van den grond +tot den top, dat zoo'n boom meer kan opleveren dan eenige boomen van +dien omvang bij ons. + +Het zijn echter niet alleen de boomen die in den waren zin des woords +vruchten afwerpen, die hier met voorliefde gekweekt worden. Zoodra een +stadje eenigen omvang bereikt heeft, en men noemt hier een plaatsje +met 20 à 25 woningen reeds een stad, dan is het eerste wat de bewoners +doen, een allee aanleggen, hetzij van waaiervormige palmen, of van +de elegant gebladerde peperboomen, of van de hier steeds van bloemen +of knoppen voorziene magnolia's, of van oleanders of een ander soort +sierboom en met trots leidt men dan elken vreemdeling het eerst door +die, dikwijls uren en uren lange schaduwrijke alleën. + +Hoe hoog en groot boomen en bosschen kunnen groeien, daarvan zag ik op +mijn tocht naar en door de Yosemite vallei voorbeelden. Deze vallei is +trouwens een van de vele wonderen in dit wonderland. Het is een zeer +nauwe vallei, aan alle kanten door hooge bergen ingesloten, welks +toppen alleen door dichte bosschen met vele kronkelwegen bereikbaar +zijn en waarvan een paar zulke wegen aan de andere zijde van den berg +op dezelfde moeilijke wijze toegang verschaffen tot de vallei. Niemand, +die in deze vallei aangeland is, verwonderd zich dat de Indianen daar +jarenlang verscholen hebben kunnen leven, alvorens zij door de blanken +ontdekt werden. Op den weg naar deze vallei zag ik boomen van 80 tot +100 meter hoog en van 30 tot 40 meter omvang. Van een van die hooge +en dikke boomen heeft men den stam van onder zoo ver uitgezaagd, dat +men er met een hooge en breede omnibus met vier paarden bespannen kan +doorrijden. Het vorig jaar, bij het bezoek van president Roosevelt +aan de Yosemite vallei, heeft men vele photographieën genomen en +verspreid van het moment, dat zijn rijtuig door dien dikken boom ging. + +Ofschoon Californië nog betrekkelijk een zeer jonge Staat is en wat +het aantal inwoners betreft nog geheel in het stadium van wording +verkeert, staat het in menig opzicht reeds op het tegenwoordig +hoogste punt van sociale en wetenschappelijke ontwikkeling. Bezoekt +men er bijv. de hospitalen, dan staat men eenvoudig verbaasd hoe in +alle nieuwere inrichtingen van dien aard alles tot in de kleinste +bijzonderheden up to date is ingericht. Geen kosten zijn gespaard om +aan alle hygiënische voorwaarden te voldoen en alle nieuwe methoden van +onderzoek en behandeling van patiënten zijn er aanwezig. In het kleine, +sierlijk gebouwde hospitaal van de Southern Pacific Railroad Company in +San Francisco, een hospitaal, dat vijf jaar geleden gebouwd werd ten +behoeve van de ambtenaren en beambten van deze Spoorwegmaatschappij, +ontbreekt een volledige inrichting voor het onderzoek met X-stralen +evenmin als een zoodanige voor Finsen's lichtbehandeling. In het +geheele gebouw gaat zoldering en vloer boogvormig in de zijmuren +over, zoodat nergens naden of hoeken zijn, waar stofnesten gevormd +kunnen worden. + +Elke ziekenkamer bevat slechts 1, 2 of 3 bedden en waar 3 bedden staan, +kunnen deze, op verzoek van den patiënt of als de dokter het noodig +oordeelt, van de andere bedden gescheiden worden. + +Een groote centrale keuken voorziet in de materiëele behoeften van +al het personeel en de patiënten, die gewoon diëet volgen, terwijl op +elke verdieping een kleine, nette volledige keuken is ten behoeve der +verpleegsters om er de ziekenkostjes te bereiden voor de patiënten, +wien een bijzonder diëet is voorgeschreven. In heel Amerika doorloopt +de verpleegster een kookschool, waar zij tevens de spijzen voor zieken +leert bereiden, alvorens zij zich voor goed getrainde verpleegster +kan uitgeven. De ventileering van het geheele gebouw en van ieder +vertrek afzonderlijk geschiedt door een centraal apparaat, waardoor +in een minimum van tijd een geheele afdeeling van frissche warme of +frissche koude lucht, al naar verkiezing, kan voorzien worden. Waar +vindt men in ons land een hospitaal, dat ook maar in de verste verte +zulk een particulier hospitaal evenaart, een uit vele, die ik in +Californië aantrof? + +Liefdadigheidsinstellingen vindt men er evenzoo in alle vormen en voor +alle voorkomende gevallen, terwijl allen meer een opvoedend karakter +vertoonen dan zuiver weldoende inrichtingen zijn. Uit alles spreekt +een geest van vooruitstrevendheid. + +Ook de inrichtingen van onderwijs nemen hier een hoog standpunt +in. Alle onderwijs is kosteloos en op alle staats- en gemeentescholen +in Californië bestaat coëducatie. Hier worden de meisjes niet, evenals +bij ons, geduld op de scholen, maar zij komen er met hetzelfde recht +en onder dezelfde voorwaarden als de jongens. De staats-universiteit +in Berkeley, aan de overzijde van San Francisco, bevat ruim 4000 +studenten, waarvan ruim 1500 meisjes. Ik woonde de openingszitting +van dit jaar bij en hoorde de openingsrede van den voorzitter, die den +leerlingen 't welkom toeriep en uiteenzette, dat Californië evenzeer +behoefte heeft aan ontwikkelde vrouwen als aan goed onderwezen mannen, +en dat daarom de vrouwelijke studenten met evenveel vreugde begroet +worden als de mannelijke. Tot mijn groote verwondering eindigde deze +welsprekende man zijn rede met een pleidooi voor vrouwenkiesrecht, +zóó krachtig en zóó kernachtig, als ik het zelden vernam. Na zijn rede +hielden een club studenten van beiderlei sekse een soort optocht, +daarop neerkomende, dat zij in Grieksche kleedij, de verschillende +producten van het land aanschouwelijk voorstelden. Eén van de groep +declameerde daarbij een toepasselijk gedicht. + +Dit alles vond plaats in het 't vorig jaar gebouwde openlucht-theater, +geheel volgens de Grieksche theaters gebouwd en waarin voor 12.000 +personen plaats is. Verwonderlijk is hoe men daar op elke zitplaats +den spreker duidelijk verstaat en men overal even goed de plaats van +actie ziet. + +Bij al zulke inrichtingen van onderwijs vindt men hier steeds groote +uitgestrektheden grond, die voor de verschillende spelen in de open +lucht bestemd zijn. Aan de lichamelijke ontwikkeling van de jeugd +wordt hier overal dezelfde zorg besteed als aan de geestelijke. Van +een alzijdig ontwikkeld opkomend geslacht verwacht Californië terecht +zijn toekomst, en het tracht op allerlei wijze die ontwikkeling onder +ieders bereik te brengen. + +Een prachtige zonsondergang, dien men hier nagenoeg elken avond +genieten kan, doch die hedenavond onbeschrijfelijk schoon is, doet mij +besluiten dit schrijven thans te eindigen. Alleen wil ik nog even dezen +totaalindruk dien ik van Californië kreeg hieraan toevoegen,--als ik +moest besluiten hier te leven, zou ik inderdaad niet weten wáár mij +te vestigen; elke plaats biedt zooveel aantrekkelijks in den vorm +van natuurschoon aan, dat de keuze hoogst moeilijk is. De zeekust, +de valleien en de bergstreken, alle hebben hun eigenaardige charme! + + + + + +ROODHUIDEN. + + +Wie meent, dat de oorspronkelijke bewoners van Amerika nog slechts +voortleven in de boeken van Gustave Aimard, Helen Jackson en anderen, +moet, van Californië naar Chicago reizende of omgekeerd, zijn route +nemen door Arizona en Nieuw-Mexico, om van zijn dwaling te genezen. In +beide laatstgenoemde territories en in Zuid-Californië vindt men +nog zoovele Indianenstammen, die hun oude gewoonten, ceremoniën, +taal, kleeding enz. voor een groot deel onveranderd behouden hebben, +dat zij niet alleen voor den student in ethnologie, maar tevens voor +elkeen, die belang stelt in de ontwikkeling der menschheid, een breed +studieveld opleveren. + +De Indianen moeten wel een verbazend conservatief volkje zijn, denkt +men onwillekeurig als men met hen in aanraking komt. Niettegenstaande +toch dat zij reeds eenige eeuwen lang met de Amerika bevolkende +Europeanen verkeeren en het Amerikaansche gouvernement geen poging +onbeproefd laat om hen, wat men noemt, te beschaven,--o.a. door +het stichten van scholen op zoodanige plaatsen, dat zij voor alle +Indianen toegankelijk zijn en waar de kinderen niet alleen kosteloos +onderricht, maar tevens kostelooze kleeding, voeding en huisvesting +ontvangen,--zijn zij toch in algemeene ontwikkeling slechts weinig +vooruitgegaan. Nog ziet men de gezichten van mannen en vrouwen van de +Mohave- en Apachestammen verschrikkelijk getatoeëerd en geverfd. Ik +zag ze, die het voorhoofd tot aan de wenkbrauwen en in het midden +tot over den neus met fijne gele strepen geverfd hadden, die op elke +wang een plak roode verf vertoonden en wier kin van af de mondhoeken +met donkerblauwe strepen getatoeëerd was. Daarbij bezitten bijna alle +Indianen een ongekend weelderigen haartooi, dik, grof, gitzwart haar, +dat bij bovengenoemde stammen meestal ongekamd, tot op hun heupen +hangt of met een gekleurde wollen of katoenen band omstrengeld, +van achter tot een knot bijeengehouden is. + +Bij sommige stammen, o.a. de Hopi, dragen de meisjes het haar met veel +vet glanzend gemaakt, netjes aan weerskanten boven de ooren tot een +paar groote rollen opgerold tot zij gaan huwen en zoodra zij gehuwd +zijn, laten zij het haar, van vóór tot achter in tweeën gescheiden, +aan weerszijden los hangen. + +Hoewel de roomsch-katholieke geestelijkheid reeds meer dan drie +eeuwen zich alle moeite getroost om deze natuurmenschen in den schoot +harer kerk op te nemen, hebben toch bijna alle stammen nog hun eigen +godsdienstige ceremoniën. Zij aanbidden de zon die alles doet groeien, +maar daarnaast--heel natuurlijk in een land waar water zoo zeldzaam is +en regen als een zegen beschouwd mag worden--aanbidden zij den god van +den regen. Voor dezen vooral richten zij jaarlijks groote feesten aan, +telkens door honderden en honderden toeristen bijgewoond. De meeste +stammen vieren die feesten in Augustus, September of October, feesten +die negen dagen duren, maar waarvan de laatste dag het eigenlijke +publieke vertoon oplevert en waaraan alle Indianen in zoo'n dorp, +mannen, vrouwen en kinderen, deelnemen. De acht eerste dagen zijn meer +de dagen van voorbereiding voor de priesters, waarvan de vreemdelingen +weinig merken. Maar de 9e dag, dan danst en zingt--eigenlijk is het +neuriën met nu en dan een uitval van een schreeuw--de heele bevolking +van den vroegen morgen tot den laten avond, ja, soms tot een stuk in +den nacht, en dan zijn zij getooid met al het moois dat zij bezitten +en dan komen de veeren ook weder voor den dag. Arendsveeren zijn de +meest gezochte, doch velen moeten het met gewone haneveeren doen. + +Voorzoover de Indiaan in eigen kring blijft verkeeren, gebruikt hij +geen alcoholische dranken en hoewel dus dronkenschap op zoo'n feest +nooit voorkomt, schijnen toch de ceremoniën een zóó prikkelenden +invloed op velen hunner uit te oefenen, dat zij aan het eind van +den dag in een geestelijke opwinding verkeeren, die op dronkenschap +gelijkt. + +Er bestaat in Amerika een wettelijk verbod, waarbij de verkoop van +sterken drank aan een Indiaan strafbaar is gesteld, maar deze wet +wordt door de drankverkoopers zoo brutaal overtreden, dat zij zonder +resultaat is. Maar de opperhoofden der verschillende stammen en hun +eigen priesters hebben het drinken van black water, zooals zij het +noemen, verboden en houden aan dit verbod streng de hand. Voorzoover +de Indianen in hunne dorpen--pueblo genaamd--wonen, drinken zij dan +ook niet; maar de Nomaden onder hen, zij, die het dorpsleven vaarwel +gezegd hebben en overal rondzwerven, zijn de slachtoffers van dit +brouwsel der verlichte en beschaafde menschheid. + +Voor den wetenschappelijken onderzoeker is het natuurlijk noodig, dat +hij in de verschillende pueblo's eenige weken of maanden doorbrengt, +en zich eenigszins met de taal der verschillende stammen op de hoogte +stelt. Dit is niet zoo gemakkelijk, want onder hen zijn minstens +nog vier verschillende talen in gebruik, die zooveel van elkaar +verschillen, dat Indianen van verschillende taal sprekende stammen, +elkander niet verstaan. Ik zag zoo'n paar met geluiden en gebaren +zich onderling verstaanbaar maken. + +De belangstellende toerist heeft evenwel niet zooveel moeilijkheden +te overwinnen om een algemeenen indruk te krijgen van het leven en +werken van deze menschen. Hij doet het best de reis in een gewonen +personentrein te maken, die in vele dier dorpen stil houdt en hier en +daar uit te stappen om een dag in zulk een pueblo door te brengen of +een bezoek af te leggen in andere verder van het spoor gelegene. In +de meeste dier dorpen woont wel de een of andere white man, die als +gids en tolk wil dienen. + +Schilderachtig zien zulke dorpen er soms uit, wanneer hunne witte, +kalkmurige huizen op een kleine verhevenheid gebouwd, vroolijk door +de zon beschenen worden en de bontgekleede bevolking zich bedrijvig +daartusschen beweegt. Maar geriefelijk en gemakkelijk zijn die huizen +niet gebouwd. Zij dienden vroeger niet alleen voor woonplaats, maar +ook voor schuilplaats in de oorlogen tegen andere stammen en tegen de +white men. Vandaar dat de woningen bestaan uit vier meestal scheef +opgetrokken muren, zonder deur of vensters. Op het dak of meer nog +in een der muren boven bij het dak bevindt zich een langwerpig gat +van een halve manslengte ongeveer; dat is de opening waardoor men +de woning betreedt. Met een ladder,--en welk een ladder!!--klimt men +naar boven. In tijd van gevaar wordt deze ladder eenvoudig naar binnen +gehaald en dan kan geen sterveling de woning binnenkomen. Zulke huizen +bestaan soms uit twee en drie verdiepingen. Wil men nu naar een van +de bovenste étages, dan moet men eerst weder met behulp van de ladder +tot aan den top van die étage klimmen om door het gat naar binnen te +kunnen gaan. + +Ik zal mij niet wagen aan een beschrijving van het interieur van +een Indianenwoning, want dat varieert zeer. Bij sommigen zag het er +inderdaad zindelijk uit. + +Hun wintervoorraad maïs, eikels, aardappelen enz. lag netjes in +een hoek van het 2 à 3 meter hooge vertrek; de rustbanken, die voor +bedden dienen, stonden langs den muur op een rij, en bij sommigen +waren deze zelfs van een kussen met wit kussensloop voorzien. Maar bij +anderen geleek zoo'n vertrek meer op een verblijfplaats voor dieren +dan op een woning voor menschen. Een hoop dierenhuiden op den grond +diende als bed, stukken bloedig vleesch hingen aan de lage zoldering +en overal lag een hoop rommel, waarvoor geen naam te vinden is. + +Terwijl ik moeite had zoo'n steile ladder, met zijn ver van elkaar +verwijderde sporten, te bestijgen om in een woning te komen en mijn +beide handen daarbij noodig had om mij vast te houden, zag ik de +vrouwen en meisjes van het dorp met een kruik water op het hoofd +en dikwijls een andere in de hand, waarmede zij van de bron terug +kwamen, vlug en ongehinderd naar boven klauteren en in de nauwe +opening verdwijnen. Die vrouwen en meisjes dragen nog bijna allen de +bonte kleeding van vroeger eeuwen, alhoewel hier en daar schoenen en +kousen de plaats van sandalen hebben ingenomen. + +De arbeidsverdeeling tusschen de mannen en vrouwen is lang niet +dezelfde bij de verschillende stammen. Over het algemeen kan +men zeggen, dat de vrouwen het leeuwendeel van het werk doen, in +sommige dorpen zelfs al het werk. Voor den Europeesch beschaafden +mensch lijkt het vreemd, vrouwen te zien huizen bouwen en den zwaren +kleibak en groote steenen aan en afdragen, terwijl de mannen lui een +pijpje liggen te rooken; of een oude vrouw aan den zwaren weefstoel, +bezig een bonte deken te weven en den man met een breikous in de hand +naast haar. Maar er waren ook stammen, waarvan de mannen bedrijvig +op het land werkten, of waar de man de wever is en waar de vrouwen +'t lichter werk verrichten. Doch bij welken stam men ook komt, overal +zal men de vrouwen het ijverigst aan den arbeid vinden. Pottenbakken +en beschilderen, mandenmaken, broodbakken, zelfs het bouwen der +woningen is overal het werk der vrouwen; met de kinderen om zich heen +en soms een kleintje op den rug, ziet men ze overal opgeruimd aan +het werk. Een moedertje droeg op den rug haar 5 dagen oud kindje, +waarvan zij het geheele gezichtje steenrood geverfd had, alsof het +niet genoeg was, dat het schaapje de rood-koperkleur van zijne ouders +vertoonde. Gelukkig voor de Indianenmoeders bestaan er onder hen nog +geen verbodsbepalingen die het gezonde werken aan vrouwen verbieden +en kunnen zij nog ongehinderd hare krachten ontwikkelen. + +Over het algemeen genomen zijn de Indianen--ik heb hierbij alleen het +oog op de in pueblo's wonende--een goedhartig, vredelievend volk, +dat niets liever wenscht dan door het Amerikaansch gouvernement en +door de verschillende kooplieden en de geestelijkheid van diverse +kerkgenootschappen in vrede gelaten te worden. Door die drie invloeden +moeten zij verchristelijkt en beschaafd worden, maar dat kost hun +de rust en have en goed. Aan alle kanten worden zij geplukt en in +hunne bewegingen gekortwiekt. Dat er nu en dan een stam in opstand +komt en den boven hen gestelden Amerikaanschen agent vermoordt of +tracht te vermoorden, is niet te verwonderen, maar dit kost den armen +drommels dan meestal het leven of 't geheele dorp wordt verwoest +en de bevolking naar een verder afgelegen en nog onvruchtbaarder +stuk grond verdreven. Door al deze en nog vele andere invloeden van +buiten, gaat de Indiaansche bevolking in Amerika met rassche schreden +in aantal achteruit en het zal niet lang meer duren of zij zullen +geheel uitgestorven zijn. + +Het deed mij goed toen ik bij mijn bezoek aan een Indianenschool +in Zuid-Californië met lof over de verhouding van de eerste +Hollandsche kolonisten en de Indianen hoorde gewagen. Het was aan het +Sherman-Instituut in Riverside, waar ik met een der onderwijzeressen, +zelve tot de Indianen behoorende, na afloop der les een zeer +interessant onderhoud had. Zij behoorde tot de Iroquois-Indianen, +den stam, die oorspronkelijk het oostelijk deel van Amerika bevolkte +en waarmede de eerste Nederlanders die in Amerika kwamen om er +handel te drijven of om er zich neder te zetten, in aanraking +kwamen. Het was in hun overlevering bekend, zoo vertelde zij mij, +dat de Hollanders hen altijd humaan behandeld hadden en eerlijken +handel met hen dreven. Sommige Hollanders huwden zelfs Indianenmeisjes +en behandelden haar op voet van gelijkheid. Zij deelde mij mede, dat +zij een boek geschreven had, 't geen dezen winter gepubliceerd wordt, +waarin zij de geschiedenis van haar stam beschrijft, voorzoover haar +die uit familiestukken en uit overlevering bekend is en waarin ook +de ontmoeting met de eerste Hollanders en de onderlinge verhouding +beschreven wordt. Zij is de dochter van het opperhoofd van haar stam +en van vader en moeder's kant beide, hebben hare voorouders steeds +tot de Indianenvorsten behoord. Zij en hare beide broeders waren in +New-York school gegaan en alle drie bekleeden zij een goede positie +in Gouvernementsdienst. Velen der Iroquois-Indianen hebben zich, +volgens haar, in de gewone Amerikaansche bevolking opgelost, doordat +zij er geen bezwaar in zagen met iemand buiten hun stam te huwen. + + + DR. ALETTA H. JACOBS. + + + + + + +AANTEEKENINGEN + + +[1] Tot de bekendheid met en de waardeering van onze wijze van +inpolderen heeft in Amerika niet weinig bijgedragen een artikel +van de New-Yorksche "Review of Reviews" van Augustus l.l., door den +ijverigen consul der Vereenigde Staten te Amsterdam: mr. Frank D. Hill: +"How the Dutch have taken Holland". + +[2] Van het Spaansche woord cañon = bergkloof. + +[3] Dit artikel verscheen in het Maandblad voor Vrouwenkiesrecht van +15 Nov. 1904. + +[4] Een dwaze vrouw, die op openbare vergaderingen spreekt. + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Brieven uit en over Amerika, by +Carel Victor Gerritsen and Aletta Henriette Jacobs + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BRIEVEN UIT EN OVER AMERIKA *** + +***** This file should be named 27800-8.txt or 27800-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/2/7/8/0/27800/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |