diff options
Diffstat (limited to '28181-8.txt')
| -rw-r--r-- | 28181-8.txt | 1396 |
1 files changed, 1396 insertions, 0 deletions
diff --git a/28181-8.txt b/28181-8.txt new file mode 100644 index 0000000..0f4dd5b --- /dev/null +++ b/28181-8.txt @@ -0,0 +1,1396 @@ +The Project Gutenberg EBook of Van Smyrna naar Holland in oorlogstijd, by +Betsy van der Poel + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Van Smyrna naar Holland in oorlogstijd + De Aarde en haar Volken, 1917 + +Author: Betsy van der Poel + +Release Date: February 25, 2009 [EBook #28181] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK VAN SMYRNA NAAR HOLLAND *** + + + + +Produced by The Online Distributed Proofreading Team at +https://www.pgdp.net/ + + + + + + + + + + +VAN SMYRNA NAAR HOLLAND IN OORLOGSTIJD. + +Door Betsy van der Poel. + + +Mademoiselle, een brief voor U uit Smyrna. + +Haastig nam ik hem uit de handen van de Grieksche meid, brak hem open +en las een uitnoodiging om op het bureau van den Nederlandschen Consul, +Mr. van Uye Pieterse te komen. + +'t Was natuurlijk over m'n terugkeer naar huis, waarover al zoo lang +was geschreven, en die door den steeds verder om zich heen grijpenden +oorlog al meer op den achtergrond geschoven werd. + +Ik was al bijna drie jaar op een landgoed in Klein-Azië, dicht bij +Smyrna gelegen. Ik was er thuis geraakt onder dien blauwen hemel, +en op het landgoed, dat daaronder zich warmde in de gulden, tropische +zon; en dit te meer, toen mijn verblijf in Klein-Azië tengevolge van +den oorlog maar steeds werd verlengd. Ik had het gekend in den vrede; +ik had er den oogst zien groeien, 'k had hem in één week tijds zien +opeten door sprinkhanen; ik had de schaapherders de wacht zien houden +over hun kudden, had meegemaakt hoe deze geroofd werden, en nieuwe +lammeren een volgend jaar 't geleden verlies weer vergoedden. Ik had +het ook gezien in oorlogstijd--de Grieksche bevolking uit hun dorpen +verdreven door de Turken, die er bezit van namen, ik had er gevechten +van vliegmachines gezien, geruchten gehoord van gevechten tusschen +Turksche legerafdeelingen en mee geluisterd naar het bombardement der +geallieerden. En nu dan werkelijk de kans werd geopend, dat ik terug +zou gaan naar mijn eigen land, toen dacht ik in mijn blijdschap ook +aan 't afscheid van al die lieve menschen, die ik in den vreemde had +ontmoet en aan al de vriendelijkheid, die ik er had ondervonden. + +Gaarne zou ik hier nog wat van vertellen; doch ik zou over mijn +reis spreken. + +Ik ging dan naar den Consul en hoorde daar, dat ik de reis zou maken +met een zekeren heer H. militie-plichtige en bovendien, dat onze gezant +te Konstantinopel mij alle faciliteiten en elke hulp van de zijde der +Nederlandsche consulaire ambtenaren waarborgde. Mijn reis zou gaan +over Sofia, Lompalangka en Orsova, daar er voor den Balkantrein tal +van formaliteiten te vervullen waren, die ons wel veertien dagen in +Konstantinopel zouden kunnen ophouden. + +Het tijdstip van mijn reis werd bepaald, en ik had slechts 2 1/2 dag +om afscheid te nemen en het noodigste te pakken. + +Eindelijk, Vrijdagmorgen, 11 Augustus, reed het rijtuig weg. Voor +'t laatst keek ik nog eens achterom naar 't landgoed, dat, stil als +immer, de brandende zon verdroeg, naar het huis, waar ik zoo gelukkig +was geweest. + +Nog geen vijftig meter waren we gereden, of daar zag ik opeens +de mannen en vrouwen uit het dorp in twee rijen langs den weg +geschaard. Terwijl ik me nog verwonderde over wat die daar deden, +vertelde mijnheer me: "Die komen om U uitgeleide te doen"; en toen ik +nog heel verrast en ontroerd vroeg: "Wat moet ik tegen ze zeggen?", +hoorde ik al om me heen de zangerige woorden, in 't Grieksch en Turksch +gesproken, om mij toe te vertrouwen aan de Panayitza of Heilige maagd, +en aan Allah; en ik herhaalde maar 't eenigste wat me te binnen schoot, +den vromen wensch dien men elkaar hier sinds jaren toeroept in 't +moeilijke, slaafsche leven: "God geve U kracht". Zoo liet ik het +landgoed achter me, en na in Smyrna nog even eenige goede vrienden +vaarwel gezegd te hebben, ging ik slapen, want 't was morgen vroeg dag. + +Nauwelijks was de zon opgegaan over de baai van Smyrna en had hem +gegeven die intens blauwe kleur, die men telkenmale opnieuw met +dezelfde bewondering aanschouwt, of ik hoorde op mijn kamerdeur +kloppen, en een stem die zeide: "Mademoiselle inè pendi misi", mij +waarschuwende, dat het half zes was, dus tijd om op te staan en de +groote reis te aanvaarden. + +Niet lang daarna was ik op weg naar het station want, hoewel de trein +niet voor half acht vertrok, had men ons verteld, dat het wenschelijk +zou zijn, reeds om half zeven dáár te wezen, omdat we den trein anders +overvol zouden vinden. En gelukkig was 't, dat wij, mijnheer H. en ik, +die raadgeving opgevolgd hadden, want toen eindelijk de conducteur +van de Ottoman Railway het sein van vertrek gaf, zaten er in onze +coupé 1e klasse, die bestemd was voor 6 personen, reeds acht menschen. + +De reis ging eerst naar Panderma, een stad aan de zee van Marmora. Het +was een tocht met weinig afwisseling, we reden door een landschap +met dorre vlakten, hier en daar met wat heuvels doorgolfd, zoodat +het landschap helaas niet kon vergoeden, wat er in den trein ontbrak. + +Stelt u voor, een coupé vol Turken, menschen zonder beschaving +nog, ruw en ongemanierd, die een vrouw als iets minderwaardigs +beschouwen. Gelukkig kwam er in Magnesia een Israeliet binnen, een +flinke kerel, iets beschaafds in zijn houding en in zijn oogen iets +fiers. En dadelijk reeds werd het verschil duidelijk tusschen hem en +den Turk; weldra zaten we in het Fransch te redeneeren en al pratend +over Edmond Rostand en andere schrijvers, verliep de tijd sneller dan +tot nu toe het geval geweest was. Weliswaar werd onze toestand in den +trein hoe langer hoe onhoudbaarder, 's morgens zaten er twee menschen +te veel in een coupé, 's middags om twee uur was de ruimte tusschen +de banken opgevuld met koffers en manden, om vijf uur zaten reeds +menschen op die pakken, en om acht uur zat de gang langs de coupés +opgepropt vol met menschen. Het werd zelfs zoo erg, dat 's avonds +om tien uur iemand zijn toevlucht genomen had op de W. C. om daar +wat rust te genieten. Een paar uur later kwam hij er met stralend +gezicht uit, alsof hij wilde zeggen tegen de andere plaatsloozen: +"Nou zoo'n schitterende plaats hebben jullie niet gevonden." + +En nu begon de nacht. Gelukkig had ik een kussentje en een reisdeken +bij me, waarmee ik 't me nog eenigszins behagelijk kon maken--want +van slaapwagens was natuurlijk geen sprake--en toch, wat rust heb ik +gehad in die zes uur? + +In de eerste plaats moest men stijf rechtop zitten wegens al die +koffers en manden en ten tweede werd ik ieder oogenblik opgeschrikt uit +m'n lichten dommel door een dikken Turk, die mij blijkbaar een zacht +kussen vond en telkens probeerde tegen mijn schouder te leunen. Gedurig +moest ik hem dan eenige duwtjes geven, om hem tot de orde te roepen. + +Om drie uur schrikten eenigen van het gezelschap op door een paar +schokken en mijn buurman Turk gaf me een hartelijk stootje en vertelde +me: "Pandermi gaeldi", waar wij in gewoon Hollandsch voor zouden +zeggen: "We zijn in Panderma". + +Mijn vriendelijke reisgenoot gaf me hier inlichtingen. "Ziet u, u +zult hier misschien wel wat moeite hebben; we moeten door een dokter +onderzocht worden, aan een douaneonderzoek gelooven, en onze passen +moeten nagezien worden door de politie. Als u even bij me blijft, +kan ik u wijzen waar we zijn moeten." + +Natuurlijk nam ik dit aanbod dankbaar aan, maar weldra bleek, +dat dokters, douane en politie niet zulke vroege vogels waren als +wij, nog rustig sliepen en dat we geduld moesten hebben tot zes +uur. Gelukkig wist mijn menheer, zooals ik hem heel verwaand in mijn +gedachten noemde, een klein koffiehuis, niet te ver van de boot af, +en daar gebruikten we een Turksch koffietje om onze levensenergie +weer een weinig op te wekken. Om zes uur maakte iedereen zich gereed +de douane te bestormen. + +Ook wij deden daaraan mede; dom genoeg, want iedereen wist, dat de +boot niet voor negenen afvoer, maar zoo is de mensch! Iedereen wilde +No. 1 zijn, iedereen wilde het eerst de boot betreden; misschien was +het bij allen de zucht het Aziatisch werelddeel te verlaten. Hoe het +zij, na een kwartier was er reeds een hevig gevecht in de douanezaal, +een kamer van 2 M2, waarin vier beambten stonden; ze lieten ieder +maar binnen stroomen, totdat ten slotte er noch plaats was voor de +menschen om hun koffers uit te pakken, noch plaats voor de douane om +zich te bewegen, met het gevolg, dat er een paar uitgeduwd werden, +die met beteuterd gezicht in de wachtende menigte terecht kwamen, +door wie ze verre van vriendelijk werden ontvangen. Zagen ze niet op +die manier hun beste plaatsje door een ander ingenomen? + +Gelukkig vormde ik geen onderdeel van die wachtende menigte; mijn +reisgezel was er heengegaan en had ons beider bagage meegenomen, zoodat +ik het genoegen had alles kalm, van buitenaf te bezichtigen. Toch was +het een rust, toen we eindelijk in het roeibootje stapten, dat ons +naar de groote boot zou voeren, want--dachten we--nu is onze ellende +geleden. Hoe vaak we die illusie gehad hebben op deze reis en hoe +vaak die wreedelijk werd verstoord, zou ik niet kunnen zeggen. Zoo +was het ook nu weer; nauwelijks zaten we, of een jonge Turk kwam +op ons af en brabbelde iets in een taal, dat dialect Turksch moet +geweest zijn. In gewoon Turksch ben ik al geen heldin, maar zie je +dan iemand met woedend gezicht voor je staan, die je in een dialect +iets toeschreeuwt dan voel je je allesbehalve op je gemak. Om uitkomst +te vinden in dezen bitteren nood, vroeg ik aan een Turk, die naast me +stond, wat dat te beduiden had, en deze zei, dat die man 50 cent van me +wou hebben voor het overzetten. Dus dat raadsel was ook weer opgelost, +en onze bootsman gaf zoo'n triomfantelijk gebrom te hooren, dat het +meer uitdrukte dan "daar heb ik die smeerlappen toch gedwongen." + +Op de groote boot gekomen, werden wij allen in optocht naar het +voordek gebracht, waar een gendarme ons opwachtte, om passen, +cholera- en politiebewijzen na te zien. Toen kwam er eindelijk rust, +in letterlijken en figuurlijken zin, want nog geen vijf minuten +zat ik op dek, of ik zat te knikkebollen, dat het een aard had. De +nacht met buurman Turk begon haar invloed te doen gelden. Ik heb +nog even geprobeerd mijn oogen den kost te geven, maar daar mijn +slaap eer toe- dan afnam, leek het me 't wijste me in Morpheus' +armen te vlijen. En zoo geschiedde. Zoodra ik in bed lag sliep ik, +en gelukkig ik kon slapen, vier uur achtereen. Ik zie mijn verbaasde +lezers al: maar hoe is dat nu mogelijk, juist op de zee van Marmora, +waar het mooie begint, aangekomen, gaat ze slapen. Maar stelt u gerust, +eerst had ik onderzocht, of het zeeschap lang gelijk bleef en ten +tweede nood breekt wet. Bovendien kwam ik na mijn slaap zoo verkwikt +boven, dat ik nu in één uur meer genoot dan ik anders in vier uur +zou hebben gedaan. "Genoot" zei ik; maar feitelijk was er niet veel +te genieten. Weliswaar was het water prachtig blauw en scheen de zon +schitterend, maar veel meer was er niet te zien, behalve mistige bergen +op den achtergrond, die langs dreven als verre droomen uit een vreemd +land. De reis duurde van 9 tot 5 uur. Maar om 4 uur begon het heusche +genieten. Daar lag dan Konstantinopel, de koningin van het Oosten, +en koninklijk inderdaad rees het al meer en al hooger voor ons op, +gehuld in haar wit kleed van huizen en paleizen, omgroeid door een +achtergrond van groen smaragd, aan haar voeten het blauwe tapijt van +den Bosporus en veelvuldig gekroond door ontelbare gouden kroontjes +van minaretten en moskeeën. En steeds nam het in schoonheid toe. Ik +heb de baai van Napels gezien, de baai van Smyrna vond ik mooier nog, +maar de herinnering aan die twee wordt zwakker in mijn geheugen, +als ik terugdenk aan den Gouden Hoorn. + +Rustig ligt het daar als een baai in een baai, van alle kanten omgeven +door dorpjes en buitenhuizen, die nederig opzien naar Konstantinopel +zelf, dat, op een heuvel gebouwd, hoog boven de omgeving uitsteekt. Ik +werd hier verwelkomd door den heer Craemer, drogman aan het +Consulaat, een echte Hollander, die de vriendelijkheid had aan de boot +tegenwoordig te zijn. Hij werd vergezeld door een Turk Ibrahim effendi, +kavasj van het consulaat, die een groot vriend van ons werd. De heer +Craemer bracht ons naar een hotel, waar we afscheid namen en waar we +meteen een uitnoodiging ontvingen om den volgenden dag thee te komen +drinken, daar we waarschijnlijk nu te moe zouden zijn en Dinsdagmorgen +wellicht konden vertrekken. Het was toen Zondagavond, en ik dacht met +een beetje spijt: dus maar één dag stil in Konstantinopel, dus maar één +dag om al de heerlijkheden van Stamboel te aanschouwen! Ik had derhalve +geen oogenblik te verliezen; trok onverwijld de stoute schoenen aan +en vroeg in mijn gebroken Turksch den weg naar de Aya Sophia. Op +onzen weg daarheen kwam ik door het nieuwe Europeesche deel, Pera, +en door het oude Turksche gedeelte. Het nieuwe, met ondergrondsche +spoorwegen, electrische trams, prachtige winkels en straten zoo breed, +dat ze voor Londen niet behoeven onder te doen, verschilt in niets van +een Europeesche hoofdstad; daartegenover het aloude, half vervallen, +schilderachtige Stamboel, met zijn nauwe straten, die in de heuvels +uitgehouwen zijn en trapsgewijze naar boven leiden. De Turken zijn +trotsch op hun Europeesche wijk, maar ik geef toch de voorkeur aan die +andere straten, waar het licht maar half naar binnen valt en waar men, +statig en kalm, in bonte kleederdracht een ouden Turk met langen, +oud-testamentischen baard naar beneden ziet komen. + +Ik was er dus eindelijk; de Aya Sophia lag voor me, en aanstonds kwam +een gefezde Turk op me af: "Bongsoir, madame, pouis-je fou montrer +le mosque sacré des musulmans". "Goed, maar hoeveel moet je daarvoor +hebben?"--"15 piastres". + +Uit Smyrna wist ik hoe de Turken overvragen kunnen, en voorzichtiger +geworden door duur leergeld, zei ik: "Neen dat is het mij niet waard, +wil je het voor 8 doen, dan kun je meegaan". Het kwam er heel kalm uit, +maar in mijn binnenste popelde het wel. De helft! En ik verwachtte +reeds turksche vloeken naar mijn hoofd geslingerd te zien. Maar neen, +heel gelaten en deftig kwam er uit: "Goed!" Wat me leerde dat men in +Turkije het vierde deel van den prijs moet bieden wil men niet bedrogen +zijn. En nu ving de tocht aan. Buiten aan de deur wees hij me op den +Bijbel, dien de Christenen nog hadden laten aanbrengen en waar zich +steeds weer de duiven als symbool van den Heiligen Geest op neerzetten. + +"En hier," ging onze gids voort, "let op het kostbare mozaïek, zijn +weergade wordt niet gevonden, hier ziet u acht groote zuilen, vier +uit één stuk porfier, vier uit één stuk marmer. "Dit is de mooiste +koepel der wereld, zóó lang en zóó hoog"--de juiste afmetingen ben +ik vergeten.--"Hier hingen vroeger kleurige tapijten. Op deze borden +staan spreuken uit den Koran. Hier is het poortje door 't welk Mohammed +I het kerkgebouw binnenreed, nadat alle christenpriesters vermoord +waren. Hij reed op zijn strijdros, boog voorover, en stak zijn hand in +het Christenbloed, waarna hij die aan den muur afveegde. En die hand +is hier nog steeds te zien." Meteen wees hij op een kleine witte hand +in reliëf op een van de muren, en terwijl ik nog naar die hand keek, +ging hij alweer voort: "En hier hebt ge den visch, in het grieksch +ichthys (Jesu Christi etc.) het symbool der christenen. Och juffrouw +een glas bier kost me tegenwoordig 8 piasters." + +Geheel beduusd door dezen plotselingen inval te midden van al deze +legendes, keek ik hem een oogenblik verwonderd aan en had moeite +om tot de conclusie te komen, dat die man een kiesche zinspeling +maakte op het luttele bedrag van het loon, hem als belooning voor +zijn diensten toegedacht. + +Maar, toen ik zoover was, bracht ik hem aan het verstand, dat als hij +het niet genoeg vond, hij liever maar heen moest gaan. "Nee, effendi, +zoo bedoel ik het niet; alles is duur bedoel ik, voor u is het nog +erger dan voor mij." + +"Zoo, als je dat maar begrijpt." + +Hij ging alweer verder: "Hier was oorspronkelijk de plaats van het +altaar, en daarboven verschijnt de Christus nog nu en dan, want er is +gezegd, dat dit een christenkerk zal worden, maar dat dit niet zal +geschieden vóór dat de priesters, die toen vermoord zijn, weer door +dit poortje binnenkomen en de mis vervolgen, die ze toen bezig waren +op te dragen. Hier is de galerij, waar de Sultan zich heen begeeft met +zijn hof. Ze is geheel van marmer, maar is sedert verguld geworden, +zooals u ziet." En zoo ratelde hij maar voort, wees op de dingen die +hij zag, en sprak ervan zonder eenigen innerlijken samenhang. Het was +zoo erg, dat ik bijna geen tijd had den vollen indruk van dit wondere +geheel in mij op te nemen. En eerst toen ik het gedreun van den gids +niet meer hoorde en mijn aandacht niet meer van 't heusche mooi werd +afgeleid door dat telkens weer afroepen van een andere bijzonderheid, +die het bezichtigen wel interessant, maar niet tot een genot maakte, +eerst toen begon het interieur van de Aya Sofia voor mij te leven, +eerst toen zag ik het getemperde licht zoo droomerig die ronde ruimten +vullen, en de geheimzinnige schitteringen van het vergulde marmer en +de prachtige kleuren van het wondere mozaïek. Eerst toen dacht ik aan +Dr. Schaepman's lied, en kon het ook ten volle waardeeren. Maar de gids +wachtte op afrekening en "nolens volens" moest ik uit het droomland +terugkomen, betalen en vervolgens terugkeeren naar mijn hotel. + +We moesten den volgenden dag om 9 uur aan het gezantschapsgebouw +zijn en daarom gingen we tijdig naar ons mandje. Stipt op tijd was ik +present en werd door H. M.'s Gezant zeer vriendelijk ontvangen. Hij +vertelde, dat mij alle mogelijke hulp zou verleend worden bij mijn +terugkeer, waarna ik naar den consul ging die een heel makkelijk plan +voor den heer H. en mij gereed maakte, en ons bovendien den cavasj +Ibrahim meegaf, met wien ik dikke vrienden werd, want o heuglijke +tijding, hij ook kwam uit Anatolië, hij ook kende slechts het +Anatolisch Turksch, en dus kon ik me tegen hem verstaanbaar maken, +terwijl hij het wel eens aardig vond een europeesche dame tegen te +komen, die Turksch hakkelen kon. Zijn werk was nu ons alle consulaten +rond te leiden en daar onze passen te laten afteekenen. + + +------ +FIGURE + +Een zijbeuk in de Aya Sofia. +------ + + +Het was gelukkig, dat Ibrahim ons vergezelde, want met een +onverschillig air van meerderheid--een overblijfsel uit den tijd, toen +de constitutie er nog niet was en de Europeanen een schreefje voor +hadden in Turkije--met het uniform van het Nederlandsche consulaat +aan, waarop een wapen was aangebracht, wist hij al de wachtenden op +zij te duwen en door zijn bekendheid met de andere cavasjes werden +wij bijna steeds vóór alle anderen geholpen. Eerst ging het naar het +Duitsche consulaat, waar we drie foto's achterlieten, daarna naar het +Oostenrijksche, waar men ook twee van onze conterfeitsels verlangde; +toen nog naar het Bulgaarsche--en onze morgen was voorbij. + +Het werd den consul duidelijk, dat we niet zoo snel zouden kunnen +vertrekken als hij wel had gedacht, want het groote werk begon pas; +de Turksche afdeeling moest bezocht en de Turk houdt nu eenmaal van +"javasj, javasj", zachtjes aan dan breekt het lijntje niet; niets +wordt er vlug afgewerkt; maar ik spaar u meer bijzonderheden, hoe +de politie ons naar den commandant zond en hoe die ons weer naar een +andere plaats verwees, na ons eerst twee uur te hebben laten wachten; +maar dit verzeker ik u, dat we ons Dinsdag nog haasten moesten om +dien dag klaar te komen. Toch had ik een prettigen morgen. Ibrahim +was van oordeel, dat ik Constantinopel niet verlaten mocht, zonder +de bazaars gezien te hebben, iets waarmee ik natuurlijk volmaakt +instemde. En zoo togen we er op uit. + +Men heeft hier een typisch Oostersch schouwspel. Europeanen ziet men er +bijna niet, slechts Oosterlingen, met bonten tulband op het hoofd, die +gelaten voor hun winkeltje zitten, sommige slapende, vertrouwend op de +eerlijkheid der voorbijgangers. De straten zijn geheel koepelsgewijze +overdekt, en het is alsof men eenige eeuwen was teruggegaan, wanneer +men daar rustig rondwandelt in die wereld, zoo heel verschillend +van die, waar we zoo pas vandaan kwamen. Ibrahim stelde voor, in +de bazaars te gaan eten, welk plan met toejuiching werd begroet. We +traden een klein kamertje binnen, waarin drie à vier tafeltjes stonden +en waarvan het achterste deel ingenomen werd door een groote kachel, +waarop massa's potten en pannen stonden te pruttelen. Ibrahim scheen de +gewoonten van de bazaars te kennen, tenminste hij stapte heel kalm op +het fornuis toe, lichtte alle deksels van alle pannen, berook de eene, +prikte eens in de andere, en bepaalde daarna zijn keus tot pilau, een +Turksche rijstschotel. Wij keken ook eens in de potten en bestelden +karbonaden, aardappels en groenten. Als dessert kregen we nog karpoes +of watermeloen en ik betaalde een schijntje voor die kostelijke menus. + +Na afloop van ons diner drentelden we nog een keer de bazaars door, +zeer tot genoegen van Ibrahim, die er iedereen scheen te kennen. Een +van zijn vrienden, een oude Turk met gelapte broek vroeg, of we niet +eens bij hem kwamen uitrusten. Ik kreeg een extra mooi matje en weldra +zaten we met gekruiste beenen samen te praten, terwijl mijn gastheer +aan een koffiestalletje vier koffietjes bestelde. Dit leek me een +beetje te kras, hij een arme Turk, die in deze dure tijden nog wou +tracteeren. "Amman, effendi, dit is mijn plicht om u te danken voor +uwe gastvrijheid." + +Maar de groote oogen, die mijn gastheer opzette en de toon, waarop +hij me toevoegde: "Bou haïp effendi," het is schande, deden mij zijn +aanbod maar aannemen. Even later kwamen er nog drie andere Turken +bij, om het wonderdier eens aan te gapen, en toen ik voor deze een +koffie wou bestellen, kreeg ik ten antwoord: "Uw gasten zijn mijn +gasten", en ook voor hen werd een kopje echt Turksche drank besteld, +die, tusschen twee haakjes, tegenwoordig niet meer zoo lekker is als +vroeger daar ze gemaakt wordt van gerst en vijgen. + +Nadat ik een poosje mijn Turksche kennis ten toon had gespreid, +gingen we verder de bazaars door; in verschillende winkels kocht ik +nog eenig Turksch borduurwerk, waarna we ons naar ons hotel begaven. + +Nog een lekkere, lange nacht en toen weer op reis. + +Over het geheel was het een prettige reis van Constantinopel naar +Koeleli Bourgas. Om 8 uur vertrokken, kwamen we om 5 uur aan de +Bulgaarsche grens. Niet dat het landschap schoon was; waar de Turk +komt, wordt alles woest, maar we hadden een prettige coupé, waarin +slechts een hooggeplaatst Turksch officier, mijn reisgezel en ik +zaten. Dat was een groot voordeel, en daarbij gingen we door een +streek, rijk aan geschiedkundige herinneringen uit den Balkanoorlog. Ik +wist niet, dat Tchachalda zoo dicht bij Constantinopel ligt, en hoe +het mogelijk is dat de Bulgaren niet doorgegaan zijn, toen ze eenmaal +zoover gevorderd waren, is mij een raadsel. Om ongeveer 12 uur gingen +we koffie drinken, met zelf meegenomen sardientjes, leverpastei, brood +en druiven. En goed was het, dat we die voorzorgen genomen hadden, +want van een spijswagen geen spoor en aan geen enkel station waar we +ophielden was iets anders te krijgen dan een zwart koffietje. Toen +wij gereed waren begon onze Turk de vreemdste toebereidselen te +maken. Zijn uniformjas had hij reeds lang uitgetrokken, maar daar +bleef het nu niet bij. + +Zijn vest volgde zijn jas, daarna ging hij zitten, trok zijn kousen en +schoenen uit en ging toen naar het fonteintje om zich te wasschen. De +reinigingen spelen bij den Turk een groote rol; voor hij ging eten, +moesten handen en voeten gewasschen worden. Niet alleen heeft dit een +practische reden--geen baccillen met het eten te verorberen, vooral +practisch voor den Turk, die zich thuis nooit van een vork bedient en +elders er slechts een zeer onhandig gebruik van weet te maken,--het +heeft ook een zinnebeeldige beteekenis. Slechts rein mogen ze God +naderen, en deze uitwendige reiniging is een symbool van het hart +dat slechts gereinigd tot Allah kan toetreden. Toen hij terugkwam, +zette hij zich met het gezicht naar het Oosten, legde een schoonen +handdoek over een deel van de bank, kruiste de beenen onder zich +en begon zijn gebeden te prevelen, waarbij hij zich iederen keer +vooroverboog en zijn doek kuste, die uitgespreid werd om aanraking +met onheiligen grond te voorkomen. + +Zooals ik reeds zei, om 5 uur waren we in Koeleli Bourgas, waar we +alvorens uit den trein te stappen, eerst onderzocht werden door de +douane en den dokter, verbazend geschikte lui; bij de douane behoefde +men niet z'n geheelen koffer leeg te pakken, en het medisch onderzoek +liep af met tongen uitsteken en het toonen van onze cholera papieren. + +Om 6 uur was het onderzoek van den trein geëindigd, en konden we in +den anderen overstappen, die ons naar Sofia zou voeren. Van dit eind +van de reis kan ik niets vertellen, want bijna dadelijk legde ik mij +ter ruste, wat misschien een te grootsche uitdrukking is voor in een +hoekje rechtop te zitten slapen. Een ding heb ik echter geleerd, dat +men zich overal aan went, want gedurende onze geheele reis konden we +geen slaapwagen krijgen, maar aan het slot sliep ik zoo vredig zittend, +alsof ik me in het heerlijkste, donzen bed had gevlijd. + +En nu Sofia! Wat had ik er me niet van voorgesteld. Als kind had ik +een soort van aureool om die stad gewonden; het woord plateau van +Sofia had beteekenis voor mij; vreemde woorden trekken een kind altijd +aan; maar helaas! die illusie werd me ontnomen. Nu ben ik evenwel geen +onpartijdig beoordeelaarster, ik heb er slechts één dag vertoefd, en in +dien tijd moesten we naar twee verschillende politiebureau's, zoodat er +niet veel tijd overbleef voor het bewonderen der stad zelf! Bovendien +was ik dien dag uit mijn humeur. Ik was zoo dom geweest de leiding over +te geven aan een Israëlietisch heer, Herr Franck, uit Constantinopel, +die naar Weenen ging om inkoopen te doen voor zijn geschäft, en voor ik +het mezelf bewust was, had hij de teugels in handen genomen. Hij had +het reçu van onze bagage, hij zou wel een goed restaurant opzoeken, +en bracht ons in een plaats, die er van buiten aardig uitzag, +maar waar je bijna niets te eten kon krijgen, en waar niemand eenig +andere taal kende dan Bulgaarsch. En wij hadden nog wel gedacht eens +een hartigen maaltijd te gebruiken na al het brood met sardientjes, +waartoe wij veroordeeld geweest waren. Toch heb ik er later weer een +goede zijde aan ontdekt; of we wilden of niet, leerden we er eenige +Bulgaarsche woorden, die ons later weer goed van pas kwamen. + +We werden hier door kanongebulder begroet; een vijandelijke vlieger +n.l. was boven de stad aan het doen van verkenningen en werd op +deze wijze verjaagd. Dit was het eerste teeken, dat we zagen van +den Europeeschen oorlog; later, toen we door de stad liepen, zagen +we een tweede; een hospitaal, waar men sterk scheen te gelooven +in zonnebaden, overal zag men de soldaten liggen, arme kerels, in +de blakende zon, de een met een klein rond gaatje in den rug, de +ander met een sabelhouw over den schouder; een derde met een wonde +aan het been, en dubbel dankbaar was ik dat ons Holland buiten al de +verschrikkingen gebleven was. + +In allen gevalle waren we blij, Bulgarije's hoofdstad te verlaten; om +4 uur zette de trein zich in beweging, de zon goot nog haar stralen +over de stad uit--ik herdenk dit feit, omdat we daarna bijna geen +zon meer gezien hebben--en wij bevonden ons in een prettige coupé, +met Herr Franck en een Bulgaarschen heer, die naar Widdin moest, +opgeroepen als soldaat. De raampjes van alle treinen waren hier wit +geverfd, maar er was geen verbod uitgevaardigd dat de raampjes niet +mochten geopend worden, veel hielp dus deze voorzorgsmaatregel niet. En +gelukkig! Want dit is een van de mooiste streken, waar ik doorgekomen +ben: hooge bergen, geheel met dennen begroeid, met hier en daar een +klein huisje ertusschen; andere gedeelten zijn weer geheel kaal; de +bergen bestaan uit een geelachtige zandsteen, heel hoog, loodrecht +verheffen ze zich en hier en daar haast zich een beekje den voet te +bereiken, kleine watervalletjes makend wanneer het van een uitstekend +punt naar beneden springt. Het aantal tunnels, waar men door komt, +is enorm. Op dat kleine eindje van Sofia naar Lompalangka vindt men +21 tunnels, en bij iederen tunnel ziet men eenige steenen in de rotsen +gemetseld, waarschijnlijk is daar een kruitmagazijn achter verborgen, +om in geval van nood de lijn in de lucht te laten vliegen. Het speet +me genoeg, toen het te donker werd om verder uit te kijken. + +Den volgenden morgen, om 6 uur, werden we gewekt door de stem van +den conducteur, die ons vertelde, dat we in Lompalangka waren. + +Hier werden we voor het eerst tamelijk scherp onderzocht. Onze geheele +koffer werd uitgepakt, stukje voor stukje nagezien, en wij zelf naar +een apart hokje gevoerd, waar we gefouilleerd werden. Daar hoorden we, +dat de Donauboot, die ons naar Orsova zou brengen, om 7 uur vertrok, +"maar als u u haast, kunt u hem nog wel halen". + +Wij dus beenen gemaakt; maar toen we na een wandeling van ruim 20 +minuten bij den Donau kwamen, was de boot reeds om 5 uur afgevaren, +en er was geen andere vóór den volgenden morgen; het eenigste wat ons +dus te doen overbleef was: een goed onderkomen zoeken voor den nacht. + +Intusschen was ons gezelschap met één persoon vermeerderd. Een +zekere Herr Schmidt, een Duitsch ingenieur die den tunnel voor den +Bagdad-spoorweg tot stand had helpen brengen en nu op den terugweg +was naar Duitschland. Hij was het type van den bier-Duitscher, met +een klein petje op een dik hoofd, een ransel op z'n rug, een kaal +versleten jasje over een dik bierbuikje. Terwijl we nog stonden te +beraadslagen, waar nu heen te gaan, nam hij het woord: "Ik ben hier +vroeger al eens geweest. Er is hier eine schöne oesterreichische +Wirtschaft, solche hübsche Leute, ein alter Mann und eine gute, +alte Frau, en ze zijn uiterst gastvrij, voor 2 kronen heb je een +mooie kamer en volop eten en drinken." + +"Hm," zei onze Bulgaarsche vriend, "dat lijkt me wat wonderlijk +in deze tijden. Bedoel je misschien Hotel Bellevue, daar wonen +Oostenrijkers!"--"Wel nee, het was een heel gewoon huisje, en +als we maar eens door Lompalangka loopen, zal ik het van zelf wel +terugvinden". En zoo ving onze tocht aan. Weldra hadden we drie +woorden van onzen Bulgaarschen heer geleerd, die we bij ieder huisje +herhaalden: "Doebroetroe, Austrikia petoekah?" wat zooveel zeggen +wou als: "Goeien morgen, Oostenrijksch hotel?" Maar telkens werd +geantwoord "Née", waarbij zoo hard met het hoofd "ja" geknikt werd, +dat we in het begin hoopten het "Austrikia petoekah" gevonden te +hebben. Vertel ik daar nog bij, dat in het dialect-Grieksch, dat in +Anatolië gesproken wordt, "née", "ja" beteekent, dan zult ge kunnen +begrijpen, dat het voor ons een Babylonische spraakverwarring werd. + +Toch herhaalden we iederen keer dapper ons "Doebroetroe", tot de +Bulgaar er genoeg van kreeg en zei: "Ziezoo, ik ga naar Hotel Bellevue, +wie gaat er mee?" + +Wij allen, Herr Schmidt incluis, begonnen het vergeefsche van onze +pogingen in te zien, en verblijd dat er aan het geslenter een eind +zou komen, volgden we een meer betrouwbaren gids, die ons weldra +Hotel Bellevue binnenleidde. + +Daar gekomen, raakte Herr Schmidt in vervoering: "Da ist meine schöne +Oesterreichische Wirtschaft," als gevolg van die mededeeling, dachten +we dat meteen "die gute, alte Frau", te voorschijn zou komen; maar +inplaats daarvan werden we ontvangen door een stuursche meid. Op onze +vraag: "Austrikia petoekah?" begon deze zoo'n lang verhaal, in zulk +vlot Bulgaarsch, dat het maar goed was dat er iemand bij ons was, +die die taal ten volle verstond. + +Weldra werd het ons duidelijk, dat die kamer van 2 kronen wel opgegeven +kon worden, evenals het vooruitzicht daar te logeeren. Er was slechts +één kamer beschikbaar, en onze vraag om dan maar vast te ontbijten +werd beantwoord met een gebrom, dat het nog veel te vroeg was. Toch +hadden wij na dien zwerftocht honger, en dus, gingen we zitten bij +een kiosk aan den kant van den weg, de een op een omgekeerde ton, +de ander op een gebroken stoel, een derde op den grond op turksche +manier, bestelden een kom geitemelk, kregen er een homp brood bij en +gebruikten zoo ons sober maal, nog in spanning of we voor den nacht +een onderdak zouden vinden. + +Om 9 uur ving onze tocht weer aan, op zoek naar een hotel. Het +eerste der drie die we bezochten, zag er erg vuil uit, het tweede +was schrikbarend duur; alleen voor een kamer vroeg men acht lewa, +wat gelijk staat met 8 francs; doch ten slotte vonden we rust in het +derde, nl. in hotel Saloniki, waar de heeren samen één kamer kregen +en ik eenige bezitster werd van een apartement, dat er tamelijk +helder uitzag en waar ik op de waschtafel hollandsche boertjes en +boerinnetjes aantrof. + +Veel is er niet van Lom te vertellen; bovendien heeft het nu in brand +gestaan en bestaat wellicht niet meer--en van de dooden niets dan +goeds! Heel vroeg trokken we in Lompalangka naar bed, want we hadden +bevel gekregen 's morgens, of liever 's nachts om drie uur, bij den +commandant te zijn en nogmaals onze passen te laten afteekenen. Om +half drie stonden we dus reeds op, kleedden ons in allerijl en +kwamen klokslag drie uur bij het wachthuis, waar twee schildwachten +stonden. Daar ving ons Bulgaarsch gebrabbel weer aan, want nu kwam +onze gids niet mee, daar hij niet naar het buitenland ging. Ziehier +het volgende gesprek, dat zich ontknoopte. Wij: "Commandant???" De +schildwacht: "Kak?" We begrepen dat dit "wat" beteekende. Dus wij +nog eens weer "Commandant?", dezen keer met nog grooter vraag in +onze stem. "Oh, commandant spaue"; dat was weer een nieuw woord, +dus om verdere inlichtingen te krijgen, schreeuwden wij nu op onze +beurt "Kak?" = "Commandant spaue", maar ziende dat het woord ons niet +verder op de hoogte bracht, lichtte hij het nu met gebarentaal toe; hij +vouwde zijn handen tegen elkaar, legde er het hoofd op, sloot daarbij +zijn oogen, waardoor het ons klaar werd, dat de commandant nog in +zoete rust lag. Na een half uurtje echter was hij, hoewel eenigszins +brommend, present; we moesten voor de zooveelste maal opbiechten, +waar we vandaan kwamen, waarom we weg wilden en welken weg we dachten +te nemen; gelukkig kende de commandant fransch, wat het onderzoek +vergemakkelijkte. Hij zette een paar bulgaarsche krabbels op onze +passen, nog eens weer moest onze bagage nagezien worden, waarna we +om half vijf op de boot konden gaan, die prachtig ingericht was, zoo +iets als onze Rijnbooten, alleen is de zaal beneden grooter en mooier +ingericht dan bij de onze, maar bovendeks, dunkt mij, winnen de onzen +het weer. Veel ben ik trouwens niet op het dek geweest, want den heelen +dag door regende het, zoodat de reis op den duur erg eentonig werd. + +In het begin was het interessant genoeg Bulgarije en Roemenië, later +Servië en Roemenië te vergelijken, maar wanneer men steeds dezelfde +vergelijkingen maakt, raakt daar ook de aardigheid af. + +Langs bijna de geheele grens van Roemenië, dus aan den eenen +Donauoever, liggen niets als bosschen en kreupelhout, een verbazend +moeilijke streek om door te trekken voor een mogelijken vijand, +terwijl in Bulgarije alles open en bloot ligt. In Servië treft u weer +iets geheel anders. Geen stukje grond is er onbebouwd gebleven; wat +organisatie betreft, moet men respect hebben voor de Duitschers. Den +heelen dag vermaakten we ons dus met uitkijken naar een volgenden +maaltijd, en juist toen die laatste maaltijd gereed was, kwam het +groote punt van de geheele reis, de IJzeren poort. Twintig minuten, +vóór we er heusch waren, kwam er al een loods bij ons aan boord. De +Karpathen werden hoe langer hoe duidelijker zichtbaar; men kon +de dennen erop al onderscheiden. De Donau werd nauwer, het water +begon in het midden te bruisen, werd aan den kant ondieper, wat twee +gestrande schepen bewezen, en langzamerhand naderden de bergen den +oever; hier werd de stroomdraad zoo sterk, dat men aan weerszijden +een betonnen wal gemaakt heeft. We kwamen er door toen het begon +te schemeren, bovendien brak er toen juist een onweersbui los, wat +alles nog indrukwekkender maakte; het gerommel van den donder werd +weerkaatst door de bergen, de bliksemflitsen belichtten duidelijk het +omringende landschap en onwillekeurig kreeg men een gevoel van ontzag +en voelde men zich klein. Het duurde zeker meer dan een half uur, +eer we de IJzeren poort door waren en niet lang daarna, ongeveer 9 +uur, kwamen wij te Orsova aan. Hier ving hetzelfde spel weer aan, +dat we al zoo vaak meegemaakt hadden. Al onze bagage werd op een +of twee karren gezet, en die trokken weg naar een of ander gebouw, +en daar een mensch er nu eenmaal niet van houdt zijn eigendommen +in vreemde handen over te laten, dribbelden wij er allen met vlugge +pasjes achteraan. Men kon zien, dat men in Oostenrijk was gekomen; +alles was grootscheeps ingericht, in een groote zaal werd al onze +bagage op lange banken uitgestald, ieder vloog naar zijn koffer en +het onderzoek begon weer. Langzamerhand werd men strenger, couranten, +waar ik schoenen in gewikkeld had, werden me ontnomen; als regel +scheen te gelden, dat geen enkel stuk drukwerk mocht doorgelaten +worden. Tenminste een Lichtenstein, die ik bij me had en een bundel +ansichten uit Constantinopel werden me afgenomen en bij den kapitein +gebracht. Deze kwam echter met een lachend gezicht bij me en zei: +"Dit zijn zeker reisherinneringen en dit wilt u zeker graag houden om +op reis verder uit te lezen." Hierop volgde natuurlijk een dankbaar +ja, waarop mijn schatten me weer ter hand gesteld werden. Alle passen +werden nu nagezien, ieder moest door den dokter onderzocht worden, +waarna de geheele gemeente aftrok, met uitzondering van de twee +Hollanders, die aan een strenger onderzoek moesten gelooven. Ons +werd verzocht nog even geduld te hebben; de kapitein zou ons naar een +ander huis voeren, waar we nogmaals moesten ondervraagd worden. Onder +een kletterenden regen kwamen we daar aan. We werden in een kleine +wachtkamer gelaten uit welke de heer H. 't eerst werd opgeroepen, +en daarna was het mijn beurt. Een officier zat voor een tafel met +massa's geschriften voor zich: "Zoo, wie is u, waar komt u vandaan, +waar gaat u heen?" "Is u wel eens in Parijs geweest?" "Jawel." + +"Wanneer?"--"Vier jaar geleden."--"O," een aanteekening. "Is u wel +eens te Singapore geweest?" "Neen, nooit."--"Heeft u ook familie +in België?"--"Nee."--"Pardon, juffrouw, u heeft daar een neef, die +ingenieur is."--"Pardon, mijnheer, ik heb absoluut geen familie in +België."--"O", weer een aanteekening. "Heeft u ook broers?"--"Jawel, +mijnheer."--"Wat doen die?"--"De een is commies bij de post, de +andere is surnumerair der belastingen, de derde surnumerair van de +registratie en de vierde gaat op het gymnasium."--"Maar hoe noemt u +dat in 't duitsch." "Ja, dat weet ik niet precies."--"Nu zegt u het +dan maar in 't fransch." Ik deed een wanhopige poging en ziedaar welk +schoon fransch van mijn lippen vloeide: "l'un est à la poste l'autre +est surnumerair des impôts, le troisième est à la registration, et le +petit au lycée."--"Goed, maar hoe zegt u dat nu in 't duitsch?" Ik +mompelde zoo iets van steuern en registration en het onderzoek was +afgeloopen. De kapitein was toen zoo vriendelijk ons een hotel aan +te wijzen, waar we den nacht doorbrachten. + +'s Morgens vroeg om 5 uur waren we weer op, want om 6 uur vertrok de +trein naar Boedapest, dien we maar net haalden. De trein was hier +stampvol, de streek was niet mooi, de menschen praatten slechts +Hongaarsch, wat een zeer zangerigen indruk maakt, bovendien durfden +wij zelf geen gesprek aanknoopen, want overal in den trein waren +groote plakkaten aangeplakt om de Oostenrijkers te waarschuwen +voorzichtig te zijn: "Indien iemand u vraagt naar familieleden die +in den oorlog zijn, is het voorzichtiger die persoon aan te geven aan +het volgend station, waarschijnlijk wil hij u uithooren." We zaten dus +elk maar in ons hoekje, en ik was dankbaar, dat ik mijn Lichtenstein +had mogen behouden. We kwamen om 5 uur in Boedapest aan, en om half +acht vertrokken we weer met den nachttrein naar Weenen. We misten +hier den sneltrein naar Passau, zoodat we besloten ons hier maar een +dag op te houden en meteen wat uit te rusten. En genoten heb ik dien +dag. Het weer was iets aan 't opklaren, wel daalden er nog eenige +buitjes op ons hoofd neer, maar 't geheel zag er nu bemoedigender +uit. Bovendien, we waren in Weenen, we waren in een beschaafd land +en niet te vergeten, we begonnen de daagjes nu te tellen voor we +in mooi Holland zouden zijn. 's Morgens gingen we naar Schönbrunn +per tram met haar vrouwelijke conducteurs. Op mij maakten deze geen +netten indruk; bij de meesten kwamen pieken haar onder de petten te +voorschijn, maar voor haar werk waren ze uitstekend; vlug en handig +deden ze het af, zoodat de mannelijke collega's 't haar niet hadden +kunnen verbeteren. In Schönbrunn was het heerlijk, kalm en vredig. Op +de groote, breede wandelwegen trof men slechts enkele wandelaars aan, +en het loover van de boomen leek ons zoo diep, frisch groen, na het +donkere groen van warmer streken. De vogels zongen er zoo lustig, +dat men moeite had te gelooven, dat dit het land was, waar het eerst +de oorlog ontbrandde; wat meer is, dat dit de bezitting was van den +keizer, die mede schuld had aan het begin van den wereldkrijg. Een +prachtig park is het, met zijn breede lanen met reuzenhooge boomen, +die alle aan één kant geschoren zijn, zoodat men twee groote, rechte +lijnen kan volgen door een half uur lange laan; dan de waterwerken, +waar Neptunus troont in al zijn staatsie en waar alles zoo schitterend +in steen is uitgehouwen, dat men in verzoeking komt de druiventrossen +af te plukken, die zich naar beneden slingeren. Overal staan verder +bankjes, waarop men meestal een oud mannetje ziet zitten, een heerlijke +plaats om zich te verbeelden nogmaals jong te zijn. + +Vlak bij het slot is het park meer aangelegd. Groote bloemperken met de +snoezigste kleuren liggen daar, bedwelmende geuren uitwasemend, langs +nissen, uitgehakt in het groen; iedereen heeft hier vrijen toegang; +men loopt vlak langs het slot zonder ook maar eenmaal aangehouden te +worden. Der gute Kaiser Franz werd heusch als vader beschouwd, zijn +kinderen zouden hem nooit letsel willen doen. Een heerlijken, rustigen +morgen brachten wij er door, een morgen, zooals we heusch wel noodig +hadden na al onze vermoeienissen, na al onze nachten van half waken +en half slapen, onze dagen van gebrekkig reizen. Onzen middag hadden +we bestemd voor het Prater, de groote wandelplaats van Weenen. Met +recht zijn de inwoners er trotsch op; heel uitgaand Weenen kan men +hier bewonderen. Deze week was er nog een extra aantrekkingspunt: +er was een oorlogstentoonstelling, en natuurlijk wilde iedereen wel +eens zien, hoe nu eigenlijk hun dierbaren doodgeschoten werden en +met welk soort wapenen. Dit is misschien te scherp gezegd: ik vergat +een oogenblik, dat de opbrengst bestemd was voor het Roode Kruis; +hoe het zij, het krioelde er van dames en heeren, en van verminkte +militairen; arme kerels, ook zij wilden wel eens op hun gemak zien, +hoe het eigenlijk toeging; daar in de loopgraven wisten ze er zoo +weinig van, of waren ze wellicht blij, dat ze voor grooter ellende +gespaard bleven; zoo keken ze met een gevoel van rust naar al die +monsterwerktuigen die hen immers toch niet meer deren konden! Het was +een groote tentoonstelling, men zag er alle soorten van wapenen, van de +groote 42 cm. af, tot de sabels en klewangen toe door de Singhaleezen +gebruikt; men zag er loopgraven, men zag er kanonnen verdekt opgesteld; +buitgemaakte, half verbrande vliegmachines, handgranaten, bommen, ja +alles, wat maar dienen kon om den menschen al het ontzettend lijden +der hunnen beter te doen beseffen. Hadden ze zich dan eenmaal goed alle +verschrikkingen voorgesteld, dan kwam er een weinig balsem op de wond; +men kwam in een zaal, waar de gevangenkampen afgebeeld waren, en waar +verteld werd, hoeveel gevangenen men reeds gemaakt had; een andere zaal +toonde u weer, hoe kogels gemaakt en gekeurd werden. Zooals ik zei, +het was een groote tentoonstelling, er was te veel om op te noemen, +te veel zelfs om te onthouden. Wat indruk op me maakte, was de Roode +Kruis afdeeling; men zag miniatuurtreintjes met miniatuurgewonden erin, +draagbaren, verbandstoffen; maar vooral de afdeeling, waar men zorgde +voor de verminkten, trok mij aan. Hier zag men hoe soldaten, die hun +handen verloren hadden, daarvoor een soort knip in de plaats kregen, +die ze leerden dicht en open maken door middel van een veer, zoodat ze +alles weer hanteeren konden; hoe schrijvers hun pen leerden vasthouden, +timmerlieden hun schaven; blijkbaar had men verschillende soorten +kunsthanden, naar het ambacht, dat men uitoefende. Ook was er een +mooie schilderij-afdeeling, de meeste met afgrijselijke voorstellingen; +slechts een enkele had de weemoedige zijde, die der thuisgeblevenen, +op het doek gebracht.--Het was toch een vredig gevoel, weer uit +die krijgsomgeving te komen, en den verderen tijd bleven we rustig +in ons hotel, waar het eten eenvoudig, maar goed en duur was. Het +was wel grappig, de verschillende opmerkingen aan tafel te hooren, +de een den ander plagend over het karige voedsel, dat verstrekt werd: +"Bewahre, een goeie vermageringskuur voor jou,"--"ja jij hebt mooi +praten, maar drie kleine stukjes brood per dag, als je honger hebt +voor 20 zulke stukjes," en dan gingen de gesprekken over in zacht +gefluister; overal was de angst voor "Spionengefahr". Ook ontbrak +natuurlijk niet het spreekwoordelijk geworden "Gott strafe England", +in een hoek van de zaal. Het eenige, dat er niet duur was, was het +bier, waarvan dan ook ruim gebruik gemaakt werd. + +Ik heb er nog een aardig tafreeltje gezien. Een man in uniform +kwam binnen gevolgd door een vrouw met twee kinderen. Blijkbaar +was hij juist met verlof thuis, teruggekomen zonder letsel op te +doen; tenminste de moeder keek iederen keer op naar haar man met +iets ongeloovig blij's; was het mogelijk, dat hij terug was? En hij +bezorgd: "Kom, Mütterchen, je bent mager geworden, de ronde wangen +moeten nu weer terugkomen, hoor." Het jongentje was blijkbaar trotsch +op zijn soldaten vader en het kleine krullekopje van een meisje--acht +jaar was ze nauwelijks--praatte aan één stuk door, en na iedere +tien hapjes wipte ze van haar stoel, om nog eens dicht bij vader +te komen, eventjes zijn hand vast te houden en met zoo'n vreugde +naar hem opziend, dat men zich kon indenken hoe zeer ze hem gemist +had. Iedereen had plezier in het groepje; het meisje had ten slotte +een plaats op z'n knie veroverd! Ze sprak nu niet meer, maar liet +rustig haar kopje tegen zijn breede borst rusten. Zelven bemerkten +deze menschen niets van de belangstelling om hen heen, zoo geheel +gingen ze op in hun eigen geluk, de tijd was zeker te kort om zich +erover te bekommeren of oningewijden dit tooneeltje mee gade sloegen. + + + +Den volgenden morgen vroeg reisden we weer verder, we kwamen door +een prachtige woudrijke streek, aan de stations zag men veel Fransche +uniformen, die blijkbaar belast waren met het sorteeren van de post; +langs den weg, in de bosschen aan het werk, veel Russen met groote +petten op. 's Middags om 1 uur zouden we in Passau zijn en daarom +gebruikten we ons middagmaal in den trein. Nooit heb ik zoo slecht +voor 6 kronen gegeten als daar, het geheele menu bestond bijna uit +"kartoffeln", kartoffelsoep, kartoffelgroente, en kartoffelnknödeln +als déssert. Vooral dit laatste was bijna oneetbaar en verschillende +borden werden weer net zoo weggenomen als ze voorgezet waren. + +Maar, enfin, we waren in Passau en troostten ons met de gedachte +gauw in Holland te zijn, weinig eraan denkend, dat hier onze echte +moeilijkheid eerst beginnen zou. Natuurlijk werd al onze bagage +weer op handkarren geladen, maar we waren er aan gewoon en stapten +er dus heel blijmoedig achteraan. Weer moesten we eerst onze passen +laten afteekenen, wij, de Hollanders, werden afzonderlijk gehouden, +we bleven niet binnen de grenzen, dus een strenger onderzoek wachtte +ons. Ook dit wisten we en maakten er ons dus niet bezorgd over, +maar o wee! toen de Hauptmann verscheen. Met een verbazend barsch +gezicht begon hij: "Waar komt U vandaan, waar wilt U heen. Was ist +Ihr Reisezweck?"--"Ik wou graag naar huis terug."--"Heimreise? Und +das in Kriegszeit, ist das een Reisezweck?" Het lag me op de tong te +zeggen: "Als dat niet zoo is, hadden ze me dat wel in Smyrna of in +Constantinopel kunnen vertellen," maar hij zag er weinig aanmoedigend +uit. Toen werd onze bagage onderzocht. In Weenen had ik me de weelde +veroorloofd een nieuwe krant te koopen voor mijn schoenen, maar deze +deelde in geen gelukkiger lot dan de vorige; zonder iets te zeggen, +werd die op een hoop drukwerk geworpen. Mijn Lichtenstein kwam ook +weer voor den dag, en zonder verdere commentaar werd deze mede tot +dien stapel veroordeeld; met moeite redde ik er een kiekje uit. Met +mijn souvenirs uit Constantinopel, die de Orsovasche kapitein me zoo +genadiglijk had laten houden, ging het niet veel beter. Ik wendde +nog een poging aan: "Ich möchte sie so gern behalten wie Erinnerung +an Constantinopel," maar voor ik het gezegd had, wist ik reeds, +dat alles vruchteloos zou zijn; zoo'n barsch gezicht was niet te +vermurwen. Maar het vervelendste oogenblik was nog niet gekomen. Hij +keek mijn handtaschje na en vond daar m'n duiten. "Wat doet U met al +dat geld, U heeft veel te veel bij U?" + +"Ja, Herr Hauptmann, maar ik had niet het geringste idee, wat de +reis kosten zou en bovendien wist ik, dat we misschien 14 dagen aan +de Oostenrijksche of Duitsche grens zouden opgehouden worden en dan +moest ik toch geld hebben om in een hotel te kunnen gaan!" "Hm", +bromde hij, "u heeft toch veel te veel bij u." Enfin, blijkbaar zag +hij in, dat daar niets meer aan te doen was, en dus bedacht hij iets +anders. "Waar komt u vandaan?"--"Van Smyrna."--"Bij wie is u daar +geweest?" "Daar en daar."--"En kunt u me dat bewijzen?"--"Neen, ik +wist niet, dat dit noodig was. Noch de Hollandsche noch de Duitsche +consul heeft me daar iets van gezegd."--"Dus dat moet ik dan maar +gelooven. Hm," nog eens naar mijn pas gekeken. "Wat staat daar op uw +pas?" Het was het Bulgaarsch gekrabbel, waar hij op wees. "Dat weet +ik niet."--"En als ze u op uw pas schrijven, wat u niet begrijpt, +vraagt u dan niet, wat het is?"--"Neen, maar ik weet wel ongeveer, +wat erop staat, dat ik nl. door Bulgarije mag reizen."--"En wat staat +hier?" Ditmaal moesten de Turksche hieroglypen het ontgelden. "Dat +weet ik ook niet."--"En u bent meer dan twee jaar in Turkije geweest +en u kunt nog geen Turksch lezen?" "Neen, Herr Hauptmann." + +Schouderophalend over zoo veel domheid, stapte hij nu naar den heer +H. "Zoo en waar is uw geld?" "Ich habe kein geld, das fräulein geeft +mir alles." + +"Das fräulein geeft hem alles!" Op hooge pooten kwam de +Hauptmann terug. "Is dat een vriend van u?"--"Neen."--"Is het +dan een vreemde?"--"Ja."--"En u geeft een vreemden heer maar zoo +geld?--"Pardon mijnheer, ik geef het hem niet, maar ik leen het +hem." Om dit verhaal te kunnen begrijpen, moest ik eerst uitleggen, +hoe de vork in den steel zat. De heer H., derde stuurman aan boord van +een der Hollandsche booten, had gedacht het benoodigde geld voor zijn +terugtocht aan het consulaat in Constantinopel te vinden, maar was +in die hoop teleurgesteld. Het eenigste, wat er op zat, was, zei de +consul, naar Holland te telegrafeeren en te wachten tot het geld kwam. + +Nu vond ik de Turksche hoofdstad prachtig, maar om er langer te +blijven dan noodig was, met Holland in 't vooruitzicht, lokte me +niet aan. Daarom vroeg ik aan den consul, of hij wist hoeveel de +reiskosten waarschijnlijk zouden bedragen en weldra bleek het me, dat +mijn reisgeld zeker voldoende zou zijn voor twee personen, ik deelde +dit den consul mede, waarna we daar afspraken, dat ik den heer H. het +geld zou voorschieten en dat hij me dit terug zou geven in Holland, +wat natuurlijk ook geschied is. + +Ik deed dit verhaal ook aan den kapitein, maar deze was zoo gauw niet +tevreden. "Wie waarborgt u, dat hij er aan een volgend station niet +van doorgaat, en dan ziet u nooit een pfennig terug van uw geld." Het +zou kunnen, natuurlijk, maar de consul stond me in voor de eerlijkheid +van den heer H., ik vertrouw hem ten volle..... Maar al deze redenen +voldeden den heer Hauptmann niet. Als dit geen spionnage-geval was, een +dame, die veel te veel geld bij zich had, daarvan blijkbaar een heer +geheel vrij hield, dan wist hij het niet. En dus nog stuurscher dan +de vorige malen klonk het: "Nu, ik weet niet, of ik u wel verder zal +laten reizen. Ik denk, dat ik u naar Constantinopel terug stuur. Tot +5 uur kunt u hier wachten, dan gaat er een trein terug naar Weenen +en dan zal ik u melden, of u door kunt gaan of niet. Nu moet u +onderzocht worden." En zoo gingen we weer een hokje binnen, en hier +werd niets ons gespaard. Natuurlijk moesten we ons ontkleeden, maar +daar bleef het niet bij. Alle zoompjes van elk kleedingstuk werden +nagevoeld, mijn horloge werd geopend, ik moest mijn haar losmaken, +waar de douanejuffrouw met haar handen doorheen woelde; ook het +papier in mijn hoed, waarop "Maison Moderne"stond, werd veroordeeld; +mijn reisgezel, de heer H., weervoer niet veel beter. Deze had nog +immer een veldflesch met water in zijn zak, in Turkije en Bulgarije +was het water niet te vertrouwen--en nu werd hij verdacht cholera +baccillen of iets dergelijks met zich te voeren. "Wat zit er in die +flesch?"--"Water."--"Zoo, water, drinkt u er dan eens uit." Natuurlijk +deed de heer H. dit met het grootste plezier van de wereld, tòch werd +de zaak blijkbaar nog niet geheel vertrouwd, tenminste zijn onderzoeker +ging met de flesch naar den Hauptmann, die hem klaarblijkelijk beval +den inhoud der flesch uit te gieten, tenminste leeg kwam ze weer in +'t bezit van den heer H. Na dit onderzoek kwamen we weer bij den +kapitein, die ons andermaal toevoegde: "Hm, ik denk, dat ik u naar +Constantinopel terugstuur." Daarna kreeg een soldaat bevel ons naar +de restauratiezaal te begeleiden, waar we dan ook met onzen bewaker +in een hoek gingen zitten en waar we den tijd kortten met kaffee en +kuchen te gebruiken. Toch popelde ons hart wel wat, vooral toen het +tegen 5 uur begon te loopen. Zouden we heusch terugmoeten? Het liep +beter af, dan we vreesden. Om 5 uur verscheen een andere soldaat: +"U kunt doorreizen, maar u moet dadelijk Passau verlaten." Mijn eerste +ingeving was een sprong van blijdschap te doen, maar toen: "dadelijk +Passau verlaten? Er was toch geen trein meer naar Frankfort?" Ik was +zoo vrij deze vraag ook aan onzen bewaker te stellen. Neen, dat was +zoo, maar de Hauptmann had het zoo gezegd. "U moet dan eerst maar naar +Landshut gaan, en dan kunt u morgen naar Regensburg doorreizen." Dit +leek me het vreemdste plan, dat men zich denken kon, ik moest naar het +Noorden en men wilde mij eerst naar het Zuiden sturen? Dus vroeg ik, +of hij niet zoo vriendelijk wou zijn te vragen, of we niet tot morgen +konden blijven. Brommend trok hij af, maar kwam toch weldra terug +met de boodschap, dat het ons toegestaan werd, maar dat we dan den +volgenden dag met den boemel van 9 uur naar Regensburg moesten gaan en +dat we daar konden wachten op den sneltrein uit Passau. Maar we zaten +immers in Passau, was het dan niet eenvoudiger daar den trein uit +Passau af te wachten? Na lang beraad werd ons ook dit toegestaan. We +brachten er een rustigen nacht door, en zorgden 's morgens op tijd +in den trein te zitten naar Frankfort. Even voor het weggaan kregen +we nog de boodschap mee, dat we ons nergens in Duitschland mochten +ophouden. Nu daarvoor behoefden ze niet bang te zijn. In den trein +kwamen de tongen los. Ieder had iets te vertellen van den Hauptmann, +één was teruggestuurd geweest naar Budapest, een ander had twee dagen +moeten wachten, maar met de narigheden kwamen ook de anecdotes los, +zoodat er weldra in onze coupé een luidruchtige geest heerschte. + +Totdat hij binnenkwam. Het was een jonge man in uniform, bleek, +doodsbleek, met ingevallen wangen en holle oogen. Maar dat was het +niet wat ons stil maakte. Met een zenuwachtigen lach kwam hij binnen, +zijn handen sidderden aanhoudend en toen hij zijn képi wilde afzetten, +rolde die in de coupé, waarna hij in een ijzig lachen uitbarstte, op +zijn knieën slaande om het grappige van het geval. Een van ons raapte +zijn pet op en legde die in het net. Toen ging hij zitten, uitgeput, +de oogen dicht, het was een der vele slachtoffers van den krijg; was +het wonder, dat we stil werden? Er zaten twee vrouwen in de coupé, +die beide zoons hadden aan het front. Eenige bejaarde mannen keken +met medelijden naar dien ongelukkige. Dachten ze misschien, hoe hun +jongens ook zoo terug zouden kunnen komen? Toen hij eenigszins bijkwam, +begon hij zijn lijdensverhaal. "Het is niet gekomen door vrees," +hijgde hij. Arme kerel, al wàs het door vrees, wij zouden er je niet +minder om geacht hebben! "Het was de zesde maand van den oorlog, en ik +kreeg een hoofdschot en daarna werd ik door een granaat opgenomen en +eenige meters ver weggeslingerd. Toen ze me vonden, werd ik geopereerd +en bleef acht dagen onder narcose, en toen ik bijkwam, was ik zoo." En +weer lachte hij dien ijzigen lach, dien hij niet bedwingen kon, juist +als er iets akeligs was. Een oudere heer troostte hem, zeggende, dat +het wel met rust in orde zou komen. "Ja, ja, dat zeggen ze allemaal." + +En het gesprek werd nu weer levendiger... totdat we opeens uit zijn +hoekje een gil hoorden, zoo akelig en doordringend, dat velen van +ons de tranen in de oogen kregen. Wij, gezonden, hadden niets van +de oorzaak gemerkt, maar hij? Wisten we dan niet, dat een onverwacht +geluid den man zoo van streek kon maken, dat hij gevaar liep, alles wat +hij gewonnen had, weer te verliezen. Hard was de deur van onze coupé +opengerukt door een nieuwen reiziger, en dat was voldoende geweest +om hem een pijn te geven, zóó hevig als wij ons waarschijnlijk zelfs +niet indenken konden. Nu, terwijl het te laat was, werd onze deur van +binnen op slot gedaan, maar wat konden we doen tegen buitenstaande +machten? Vliegensvlug, met het eigenaardige geluid dat slechts twee +passeerende treinen maken, vloog er een sneltrein langs ons heen. Weer +hoorden we dien klagenden, snijdenden gil, weer begonnen hoofd en +handen in heviger mate te trillen; achterover zonk het lichaam, +woest rolden zijn oogen door het hoofd, en toen een der heeren, +om hem verlichting te brengen, trachtte zijn boord los te maken, +sloeg hij als een wilde om zich heen en keek ons met verschrikte, +verbijsterde oogen aan. Het eenige wat we doen konden was een Roode +kruisdokter roepen, van wie er eenige aanwezig waren. Dit was een +kalme prettige man; met eenige flinke woorden, wist hij hem kalmer +te maken, hij nam zijn hand in de zijne, en pratend of hij tegen een +kindje sprak, deed hij zijn boord af, gaf hem wat te drinken, sloot de +gordijntjes van de coupé en bleef bij hem zitten. Langzamerhand werden +zijn stuiptrekkingen minder en de dokter vroeg enkelen van ons voor +eenige minuten weg te gaan. Weldra volgde hij zelf ook en vertelde +mij o. a., dat die jongen hopeloos verloren was, dat hij nooit meer +beter zou worden. Toen de oorlog uitbrak, was het een jong, medisch +student, vol hoop en kracht voor de toekomst, en nu, nu was er een +wrak overgebleven. "En zoo is er niet één", vervolgde de dokter, "zoo +zijn er duizenden." Vervloekt zij de oorlog met al zijn gruwelen! Aan +een tusschenstation stapte de ongelukkige uit, hij ging uitrusten bij +een oom, maar bij ons, achtergeblevenen, bleef de droevige stemming +hangen, we hadden de gevolgen van den oorlog van te nabij gezien. + +'s Avonds om 9 uur kwamen we te Frankfort en namen meteen den +nachttrein naar Keulen, dat we om half zeven bereikten. Om 7 uur +uit Keulen en 's avonds in Holland! Dat dachten we tenminste; maar +helaas! we hadden buiten den waard of liever buiten de Duitschers +gerekend. Na een kopje koffie zonder suiker genuttigd te hebben, +stapten we in naar Emmerik, en van daar gingen we naar Elten, waar we +voor het laatst onderzocht moesten worden. Dat ging hier heel kalmpjes +en reeds dachten we verder te kunnen gaan. Verbeeldt u echter onze +teleurstelling, toen we hoorden, dat we niet verder mochten, voor +dat onze portretten uit Passau waren ontvangen. + +Zal ik verder vertellen, hoe we daarop drie dagen moesten wachten, uit +den treure den Elterberg beklommen, om het beloofde land uit de verte +te aanschouwen; hoe we een keer naar het wachthuis werden opgebracht, +omdat we ons te dicht bij de Hollandsche grens waagden en hoe we in +die drie dagen tijds slechts één keer warm eten kregen, en dat dit nog +zeer, zeer schamel was? Neen, ik wil u en mezelf deze beschrijving +besparen, u, omdat het een opeenhooping van verveling is en mezelf, +omdat ik in mijn geheele leven geen naarder dagen heb doorgebracht. + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Van Smyrna naar Holland in oorlogstijd, by +Betsy van der Poel + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK VAN SMYRNA NAAR HOLLAND *** + +***** This file should be named 28181-8.txt or 28181-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/2/8/1/8/28181/ + +Produced by The Online Distributed Proofreading Team at +https://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |