diff options
Diffstat (limited to '28581-h/28581-h.htm')
| -rw-r--r-- | 28581-h/28581-h.htm | 9393 |
1 files changed, 9393 insertions, 0 deletions
diff --git a/28581-h/28581-h.htm b/28581-h/28581-h.htm new file mode 100644 index 0000000..a44d3e0 --- /dev/null +++ b/28581-h/28581-h.htm @@ -0,0 +1,9393 @@ + +<!DOCTYPE html +PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd"> + +<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source, using XSLT. If you find any mistakes, please edit the XML source. --> +<html lang="nl-1900"> +<head> +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=ISO-8859-1"> + +<title>De geschiedenis van het Grieksche volk</title> +<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/"> +<meta name="author" content="E. M. Tappan"> +<meta name="DC.Creator" content="E. M. Tappan"> +<meta name="DC.Title" content="De geschiedenis van het Grieksche volk"> +<meta name="DC.Date" content="#####"> +<meta name="DC.Language" content="nl-1900"><style type="text/css"> +/* Standard CSS stylesheet */ + + + +body +{ +font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif; +margin: 1.58em 16%; +text-align: left; +} + +.titlePage +{ +border: #DDDDDD 2px solid; +margin: 3em 0% 7em 0%; +padding: 5em 10% 6em 10%; +} + +h1.docTitle +{ +font-size:1.6em; +line-height:2em; +} + +h2.byline +{ +font-size:1.1em; +font-weight:normal; +line-height:1.44em; +} + +span.docAuthor +{ +font-size:1.2em; +font-weight:bold; +} + +h2.docImprint +{ +font-size:1.2em; +font-weight:normal; +} + +.transcribernote +{ +background-color:#DDE; +border:black 1px dotted; +color:#000; +font-family:sans-serif; +font-size:80%; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} + +.advertisment +{ +background-color:#FFFEE0; +border:black 1px dotted; +color:#000; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} + +.div0 +{ +padding-top: 5.6em; +} + +.div1 +{ +padding-top: 4.8em; +} + +.index +{ +font-size: 80%; +} + +.div2 +{ +padding-top: 3.6em; +} + +.div3, .div4, .div5 +{ +padding-top: 2.4em; +} + +.footnotes .body, +.footnotes .div1 +{ +padding: 0; +} + +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .pseudoh1, .pseudoh2, .pseudoh3, pseudoh4 +{ +clear: both; +font-style: normal; +text-transform: none; +} + +h3, .pseudoh3 +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +} + +h3.label +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} + +h4, pseudoh4 +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +} + +h4.lghead +{ +margin-left:10%; +margin-right:10%; + +} + +.alignleft +{ +text-align:left; +} + +.alignright +{ +text-align:right; +} + +.alignblock +{ +text-align:justify; +} + +p.tb, hr.tb +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +text-align: center; +} + +p.poetry +{ +margin:0 10% 1.58em; +} + +span.hemistich /* invisible text to achieve visual effect of hemistich indentation. */ +{ +color: white; +} + +p.line +{ +margin:0 10%; +} + +p.argument, p.note, p.tocArgument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +text-indent:0; +} + +p.argument, p.tocArgument +{ +margin:1.58em 10%; +} + +p.tocChapter +{ +margin:1.58em 0%; +} + +p.tocSection +{ +margin:0.7em 5%; +} + + +div.epigraph +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +width: 60%; +margin-left: auto; +} + +.epigraph .bibl +{ +text-align: right; +} + +.epigraph .poem +{ +margin-left: 0; +} + +.epigraph .line +{ +margin-left: 0; +text-indent: 0; +} + +.trailer +{ +clear: both; +padding-top: 2.4em; +padding-bottom: 1.6em; +} + +.floatLeft +{ +float:left; +margin:10px 10px 10px 0; +} + +.floatRight +{ +float:right; +margin:10px 0 10px 10px; +} + +p.figureHead +{ +font-size:100%; +text-align:center; +} + +.figure p +{ +font-size:80%; +margin-top:0; +text-align:center; +} + +p.smallprint,li.smallprint +{ +color:#666666; +font-size:80%; +} + +span.parnum +{ +font-weight: bold; +} + +.leftnote +{ +font-size:0.8em; +height:0; +left:1%; +line-height:1.2em; +position:absolute; +text-indent:0; +width:14%; +} + +.pagenum +{ +display:inline; +font-size:70%; +font-style:normal; +margin:0; +padding:0; +position:absolute; +right:1%; +text-align:right; +} + +a.noteref, a.pseudonoteref +{ +font-size: 80%; +text-decoration: none; +vertical-align: 0.25em; +} + + +.red +{ +color: red; +} + +.displayfootnote +{ +display: none; +} + +div.footnotes +{ +margin-top: 1em; +padding: 0; +} + +hr.fnsep +{ +margin-left: 0; +margin-right: 0; +text-align: left; +width: 25%; +} + +p.footnote +{ +font-size: 80%; +margin-bottom: 0.5em; +margin-top: 0.5em; +} + +p.footnote .label +{ +float: left; +text-align:left; +width:2em; +} + +.footnotes td, .footnotes th, .footnotes .tablecaption +{ +font-size: 80%; +} + +.centertable +{ +/* center the table */ +margin: 0px auto; +} + +.poem +{ +margin-left:5%; +position:relative; +text-align:left; +width:90%; +} + +.poem h4 +{ +font-weight:normal; +margin-left:5em; +} + +.poem .linenum +{ +color:#777; +font-size:90%; +left:-2.5em; +margin:0; +position:absolute; +text-align:center; +text-indent:0; +top:auto; +width:1.75em; +} + +.versenum +{ +font-weight:bold; +} + +/* right aligned page number in table of contents */ +.tocPagenum, .flushright +{ +position: absolute; +right: 16%; +top: auto; +} + +.footnotes .line +{ +font-size:80%; +margin:0 5%; +} + +.poem .i0 +{ +display:block; +margin-left:2em; +} + +.poem .i1 +{ +display:block; +margin-left:3em; +} + +.poem .i2 +{ +display:block; +margin-left:4em; +} + +.poem .i3 +{ +display:block; +margin-left:5em; +} + +.poem .i4 +{ +display:block; +margin-left:6em; +} + +.poem .i5 +{ +display:block; +margin-left:7em; +} + +.poem .i6 +{ +display:block; +margin-left:8em; +} + +.poem .i7 +{ +display:block; +margin-left:9em; +} + +.poem .i8 +{ +display:block; +margin-left:10em; +} + +.poem .i9 +{ +display:block; +margin-left:11em; +} + +span.corr +{ +border-bottom:1px dotted red; +} + +span.abbr +{ +border-bottom:1px dotted gray; +} + +span.measure +{ +border-bottom:1px dotted green; +} + +.letterspaced +{ +letter-spacing:0.2em; +} + +.smallcaps +{ +font-variant:small-caps; +} + + +.caps +{ +text-transform:uppercase; +} + +.fraktur +{ +font-family: 'Walbaum-Fraktur'; +} + +.rm +{ +font-style: normal; +} + +hr +{ +clear:both; +height:1px; +margin-left:auto; +margin-right:auto; +margin-top:1em; +text-align:center; +width:45%; +} + +h2.docImprint,h1.docTitle,h2.byline,h2.docTitle,.aligncenter,div.figure +{ +text-align:center; +} + +h1,h2 +{ +font-size:1.44em; +line-height:1.5em; +} + +h1.label,h2.label +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} + +h5,h6 +{ +font-size:1em; +font-style:italic; +line-height:1em; +} + +p,p.initial +{ +text-indent:0; +} + +p.firstlinecaps:first-line +{ +text-transform: uppercase; +} + +p.dropcap:first-letter +{ +float: left; +clear: left; +margin: 0em 0.05em 0 0; +padding: 0px; +line-height: 0.8em; +font-size: 420%; +vertical-align:super; +} + +.poem +{ +padding: .5em 0% .5em 0%; +} + +p.quote,div.blockquote,div.argument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +margin:1.58em 5%; +} + +.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden +{ +text-decoration:none; +} + + +ul { list-style-type: disc; } +ol { list-style-type: decimal; } +ol.AL { list-style-type: lower-alpha; } +ol.AU { list-style-type: upper-alpha; } +ol.RU { list-style-type: upper-roman; } +ol.RL { list-style-type: lower-roman; } +.lsdisc { list-style-type: disc; } +.lsoff { list-style-type: none; } + +.castlist, .castitem { list-style-type: none; } + + + + + +/* Supplement CSS stylesheet "style/arctic.css.xml +" */ + + + +body +{ +background: #FFFFFF; +font-family: "Times New Roman", Times, serif; +} + +body, a.hidden +{ +color: black; +} + +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .pseudoh1, .pseudoh2, .pseudoh3, .pseudoh4 +{ +color: #001FA4; +font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; +} + +p.byline +{ +font-style: italic; +margin-bottom: 2em; +} + +.figureHead, .noteref, .pseudonoteref, span.leftnote, p.legend, .versenum, .stage +{ +color: #001FA4; +} + +.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a +{ +color: #AAAAAA; +} + +a.hidden:hover, a.noteref:hover +{ +color: red; +} + +p.dropcap:first-letter +{ +color: #001FA4; +font-weight: bold; +} + +sub, sup +{ +line-height: 0; +} + + + + + +/* Standard Aural CSS stylesheet */ + + + +.pagenum, .linenum +{ +speak: none; +} + + +</style></head> +<body> + + +<pre> + +Project Gutenberg's De Geschiedenis van het Grieksche Volk, by E.M. Tappan + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: De Geschiedenis van het Grieksche Volk + +Author: E.M. Tappan + +Translator: B.C. Goudsmit + +Release Date: April 20, 2009 [EBook #28581] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK GRIEKSCHE VOLK *** + + + + +Produced by the Online Distributed Proofreading Team at +http://www.pgdp.net/ + + + + + + +</pre> + + +<div class="front"> +<div class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/front.jpg" alt="Oorspronkelijke voorkant." width="471" height="720"></div><p> + + +</p> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p000.jpg" alt="Grieken, de opvoering van een treurspel bijwonend." width="486" height="720"><p class="figureHead"><span class="smallcaps">Grieken, de opvoering van een treurspel bijwonend.</span></p> +</div><p> + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/titlepage.gif" alt="Oorspronkelijke titelpagina." width="457" height="720"></div><p> + + +</p> +</div> +<div class="titlePage"> +<h2 class="byline"><span class="docAuthor">E. M. Tappan Ph. D.</span></h2> +<h1 class="docTitle">De geschiedenis van het Grieksche volk</h1> +<h2 class="byline">Bewerkt door Dr B. C. Goudsmit</h2> +<h2 class="docImprint">Zutphen, W. J. Thieme & C<sup>ie</sup>. +</h2> +</div><div class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Voorrede.</h2> +<p>De bedoeling van dit boek is niet alleen om een eenvoudige schets te geven van de voornaamste gebeurtenissen in de geschiedenis +van het oude Griekenland, maar evenzeer om de zeden van het volk te schilderen en een inzicht te geven in hun wijze van leven, +denken en gevoelen. Voor zoover de opzet en de grootte van dit boekwerk het toelaten, worden de namen van hen, die meesters +waren op het gebied van kunst en letteren, niet ingevoerd in afzonderlijke hoofdstukken, louter als toevoegsels bij de politieke +geschiedenis, maar in hun natuurlijke betrekking tot de annalen van hun tijd, en steeds in overeenstemming met het gezegde +van Plutarchus: “Dikwijls zal een onbeduidende daad, een kort gezegde of een kwinkslag iemands waren aard meer doen kennen +dan de beroemdste belegeringen en de belangrijkste veldslagen.” + +</p> +<p>Bij de behandeling van de oorlogen der Grieken heb ik die zoo kort mogelijk geschetst, maar de ruimte, die dikwijls beschikbaar +wordt gesteld voor bijzonderheden van gevechten, besteed aan het mededeelen van karakteristieke verhalen omtrent enkelen der +beroemdste aanvoerders, of aan een beschrijving van de ééne of andere militaire onderneming, die het verschil duidelijk maakt +tusschen de oude en de moderne wijze, waarop dergelijke zaken worden volbracht. Om kort te gaan, ik heb de oorlogen alleen +gebruikt, om het volk te doen kennen, en niet het volk, om de bijzonderheden der oorlogen te beschrijven. + +</p> +<p>De teekeningen in den tekst hebben ten doel, den lezer een blik te doen slaan in den geest van de Grieksche wereld, en om +de verbeelding te hulp te komen bij de verklaring van den tekst. Zij zijn ontleend aan een groote verscheidenheid van bronnen, +die voor het meerendeel de Grieksche kunst in den vorm van bouwkunst, beeldhouwkunst, bas-reliefs, beschilderde vazen en munten +leeren kennen, waardoor iets geopenbaard wordt van het kunstgenie en de bewonderenswaardige veelzijdigheid van dat volk. + +</p> +<p>De nooit falende bekoring en betoovering, die uitgaan van het bestudeeren van het Grieksche volk, van hun schitterenden geest, +hun vaderlandsliefde, hun ontzaglijke veelzijdigheid, ja zelfs ook van hun fouten, moeten ieder aangrijpen, die, al is het +in nog zoo geringe mate, daarmede kennis maakt. + +</p> +<p>Indien dit boekwerk den lezer evenveel genot verschaft als de vervaardiging de schrijfster heeft geschonken, dan is de uitgave +van dit werk volkomen gerechtvaardigd. + + +</p> +<p style="text-indent: 4em; "><span class="smallcaps">De Schrijfster.</span> + + + +</p> +</div> +<div id="toc" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Inhoud.</h2> +<ol class="lsoff"> +<li> <span class="tocPagenum">Bladz.</span></li> +<li> I. <a href="#ch1">In de dagen der mythen</a> <span class="tocPagenum">1</span></li> +<li> II. <a href="#ch2">In de dagen der mythen (vervolg)</a> <span class="tocPagenum">13</span></li> +<li> III. <a href="#ch3">Hoe de oude Grieken leefden</a> <span class="tocPagenum">26</span></li> +<li> IV. <a href="#ch4">Hoe de Spartanen macht verkregen</a> <span class="tocPagenum">39</span></li> +<li> V. <a href="#ch5">De eerste dagen van Athene: de wetten van Solon</a> <span class="tocPagenum">55</span></li> +<li> VI. <a href="#ch6">De regeering van Pisistratus en de Alcmaeoniden</a> <span class="tocPagenum">67</span></li> +<li> VII. <a href="#ch7">De Olympische spelen</a> <span class="tocPagenum">77</span></li> +<li> VIII. <a href="#ch8">De Grieksche koloniën: De tyrannen</a> <span class="tocPagenum">83</span></li> +<li> IX. <a href="#ch9">De eerste en de tweede Perzische tocht</a> <span class="tocPagenum">91</span></li> +<li> X. <a href="#ch10">De groote Perzische inval</a> <span class="tocPagenum">103</span></li> +<li> XI. <a href="#ch11">De groote Perzische inval (vervolg)</a> <span class="tocPagenum">115</span></li> +<li> XII. <a href="#ch12">Na den Perzischen oorlog</a> <span class="tocPagenum">127</span></li> +<li> XIII. <a href="#ch13">De eeuw van Pericles</a> <span class="tocPagenum">144</span></li> +<li> XIV. <a href="#ch14">De strijd tusschen Athene en Sparta, of de +Peloponnesische oorlog</a> <span class="tocPagenum">161</span></li> +<li> XV. <a href="#ch15">De krijgstocht tegen Sicilië</a> <span class="tocPagenum">178</span></li> +<li> XVI. <a href="#ch16">De val van Athene</a> <span class="tocPagenum">191</span></li> +<li> XVII. <a href="#ch17">De hegemonie van Sparta</a> <span class="tocPagenum">202</span></li> +<li>XVIII. <a href="#ch18">De hegemonie van Thebe</a> <span class="tocPagenum">218</span></li> +<li> XIX. <a href="#ch19">Philippus van Macedonië</a> <span class="tocPagenum">223</span></li> +<li> XX. <a href="#ch20">Alexander de Groote</a> <span class="tocPagenum">236</span></li> +<li> <a href="#chrono">Belangrijke jaartallen in de Grieksche geschiedenis</a> <span class="tocPagenum">254</span></li> +<li> <a href="#index">Register van eigennamen</a> <span class="tocPagenum">257</span></li> +</ol> +<div class="div2"> +<h3 class="normal">Kaarten.</h3> +<ol class="lsoff"> +<li><a href="#m001">Griekenland en aangrenzende eilanden</a> <span class="tocPagenum">1</span> + +</li> +<li><a href="#m208">Marschroute der tienduizend Grieken</a> <span class="tocPagenum">208</span></li> +</ol><p></p> +<div id="m001" class="figure"><a href="images/m001h.gif"><img border="0" src="images/m001.gif" alt="Griekenland en aangrenzende eilanden" width="720" height="476"></a><p class="figureHead">Griekenland en aangrenzende eilanden</p> +</div><p> + + + +</p> +</div> +</div> +</div> +<div class="body"><span class="pagenum">[<a id="pb1" href="#pb1">1</a>]</span><div id="ch1" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="label">Hoofdstuk I.</h2> +<h2 class="normal">In de dagen der mythen.</h2> +<p>Het moet voor de knapen en meisjes, die voor drieduizend jaar in Griekenland leefden, een bijzonder genot geweest zijn, dat +zoovele van de vragen, door hen gedaan omtrent natuurverschijnselen of omtrent aardrijkskundige benamingen, met een boeiend +verhaal of een pakkende mededeeling konden worden beantwoord. Indien bij voorbeeld een jongen vroeg naar den naam van een +berg, welks top ver in het noorden werd gezien, zou zijn moeder kunnen antwoorden: “Dit is de berg Olympus. Op zijn top is +het schoonste paleis, dat men zich kan voorstellen. Het is gebouwd van witte, rooskleurige en gouden wolken, en het is de +woonplaats van Zeus, den Koning der Goden. Dikwijls ontbiedt hij de andere goden naar zijn paleis; en dan gaan zij op reis +van de aarde, het water en de onderwereld, en komen samen in de groote zaal van het paleis. Daar worden zij gespijzigd met +ambrosia en drinken zij nectar, de Muzen zingen en Apollo tokkelt de lier. Als de zon ondergaat, verlaten zij weder het paleis +door de uit wolken bestaande poorten en keeren zij naar hun woningen terug. De zon is een schitterende gouden wagen. Apollo +ment dien wagen iederen morgen hoog in de lucht naar boven, en iederen avond weer naar beneden. Hij schittert in het schelste +licht door de fonkelende diamanten, waarmede hij bezet is, en het is daardoor, dat de zon uw oogen verblindt, wanneer gij +er in wilt zien<span class="corr" id="xd0e337" title="Bron: ”.">.”</span> + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 183px"><img border="0" src="images/p001.gif" alt="Zeus, de Koning der Goden" width="183" height="242"><p class="figureHead">Zeus, de Koning der Goden</p> +</div><p> + +<span class="pagenum">[<a id="pb2" href="#pb2">2</a>]</span></p> +<p>“Ik zou den wagen wel willen mennen” zou misschien de jeugdige Grieksche knaap hebben geantwoord; en dan zou zijn moeder hem +kunnen vertellen van den tijd, toen eens een jeugdige knaap den zonnewagen wilde mennen, en van het lot, dat hij toen onderging. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 388px"><img border="0" src="images/p002.gif" alt="Apollo in zijn Zonnewagen." width="388" height="247"><p class="figureHead">Apollo in zijn Zonnewagen.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>“Hij werd geacht de zoon van Apollo te zijn<span class="corr" id="xd0e355" title="Bron: ”,">,”</span> zoo luidde het verhaal, “en hij heette Phaëthon. Op zekeren dag werd een speelmakker boos op hem en riep uit “Gij zijt van +lage afkomst! Het is niet waar, dat gij de zoon van Apollo zijt!” Phaëthon antwoordde met geen enkel woord, maar vertrok onmiddellijk +naar het uiteinde van Indië, en liep stoutmoedig naar het paleis van Apollo. De zoldering was van ivoor en de deuren waren +van zilver. Aan het andere uiteinde der lange zaal stond een troon, die schitterde en glinsterde en licht verspreidde als +de zonnestralen, die fonkelden in het water. Op dien troon zat de Zonnegod zelf. Deze droeg een karmozijnkleurig kleed, en +op zijn hoofd droeg hij een kroon, gemaakt van lange stralen van gouden licht, die nog veel schitterender flikkerde en lichtte +dan de zon op het midden van den dag. Phaëthon doorschreed de geheele lengte der zaal en stond voor den troon. Apollo zag +vriendelijk op hem neder en zeide: “Zeg mij wie gij zijt, en waarom gij mij hebt opgezocht.” Daarop vertelde hem de knaap, +hoe zijn speelmakker hem had gehoond, door te zeggen, dat hij geen kind van Apollo was. “En ik ben gekomen” zeide hij “om +u te smeeken, dat gij, als ik werkelijk <span class="pagenum">[<a id="pb3" href="#pb3">3</a>]</span>uw zoon ben, mij eenig bewijs daarvan zult willen geven.” + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p003.gif" alt="De Raad der Goden, Zeus is op den troon gezeten." width="505" height="242"><p class="figureHead">De Raad der Goden, Zeus is op den troon gezeten.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Apollo had schik in den moed van den knaap. Hij sloeg zijn armen om den nek van Phaëthon en sprak: “Gij zijt werkelijk mijn +zoon, en om u dit te bewijzen, zal ik u alles schenken, wat gij maar vraagt.” De jonge knaap vroeg nu in zijn onverstand, +dat het hem zou worden toegestaan, één enkelen dag den vurigen wagen te mogen mennen. Apollo keek zeer ernstig. “Zelfs de +andere goden kunnen dat niet doen<span class="corr" id="xd0e367" title="Bron: ”,">,”</span> zoo sprak hij. “Zeus zelf zou het niet durven beproeven. Ik bid u, vraag een ander geschenk.” Maar Phaëthon had nu eenmaal +zijn zinnen gezet op de vervulling van dien éénen wensch; en daar Apollo zijn woord had gegeven, moest hij toegeven. De stijfhoofdige +knaap sprong in den wagen en greep de teugels. Aurora wierp de oostelijke poort open, die glinsterde van purper, karmozijnrood +en goud, en de paarden galoppeerden het pad op door de lucht. Iedereen kon gissen, wat moest gebeuren. De vermetele knaap +zou even gemakkelijk een storm hebben kunnen <span class="pagenum">[<a id="pb4" href="#pb4">4</a>]</span>in bedwang houden als die vurige paarden. Hij kon ze niet langs den voortgeschreven weg leiden, en daardoor renden zij wild +door de lucht, nu eens in de ééne, dan weer in de andere richting. De lichte vracht van den wagenmenner beteekende voor hen +niets, en de wagen werd heen en weer geslingerd als een schip in den storm. Phaëthon durfde niet naar beneden te zien, want +hij vreesde duizelig te worden, daar de aarde zoo diep onder hem lag. Hij durfde niet naar boven te zien, daar de hemel zoo +vol monsters was, zooals de Groote Beer, de Kleine Beer, de Slang en de Schorpioen. Hij liet de teugels glippen, en de paarden +vlogen nog woester vooruit dan te voren. De vurige wagen bewoog zich slingerend hoe langer hoe dichter naar de aarde toe. +De bergen begonnen te rooken, de rivieren trachtten zich in het zand te verbergen, de Oceaan slonk tot een meer, steden verbrandden +tot asch. “Help mij, help mij, vader Zeus!” riep de Aarde. Daarna slingerde Zeus zijn bliksemflitsen naar Phaëthon, en hij +viel van den wagen neer in den <span class="letterspaced">Eridanus-Vloed</span>. Zijn zusters stonden aan den oever en weenden om hem, en langzamerhand werden zij veranderd in populieren; en zelfs nog +heden ten dage, kunt gij, als gij naar de populieren luistert, ze zacht en droevig samen hooren fluisteren over het lot van +haar verongelukten broeder Phaëthon<span class="corr" id="xd0e375" title="Bron: ”.">.”</span> + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 218px"><img border="0" src="images/p004.gif" alt="Hera, de echtgenoote van Zeus." width="218" height="277"><p class="figureHead">Hera, de echtgenoote van Zeus.</p> +</div><p> + +</p> +<p>Zoo ontwikkelde zich het ééne verhaal uit het andere, zoodat men zich er over moet verbazen, dat de vertellers ooit tot een +einde kwamen. Als de Grieksche jongens en meisjes vroegen, wie de dikke muren gemaakt hadden, die reeds in die tijden eeuwen +oud waren en uit reusachtige steenen waren <span class="pagenum">[<a id="pb5" href="#pb5">5</a>]</span>samengesteld, luidde het antwoord: “de Cyclopen”; en dan volgde er een onafgebroken reeks van verhalen over die wonderlijke +éénoogige reuzen. “Maar waar komen wij zelf van daan?” vroeg een kind wel eens, en dan werd ook daarover een merkwaardig verhaal +medegedeeld. “In vroegere dagen was het volk op aarde zeer misdadig<span class="corr" id="xd0e387" title="Bron: ”,">,”</span> zoo luidde het verhaal, “en daarom zond Zeus een ontzaglijken vloed, om hen te verdelgen. Alleen Deucalion en zijn vrouw +Pyrrha waren deugdzaam, en daarom beloofde Zeus, dat zij gered zouden worden. Nadat de vloed verdwenen was en alle andere +stervelingen waren verdronken, waren Deucalion en Pyrrha eenzaam achtergebleven. “Laat ons de goden bidden, om menschen op +aarde te zenden<span class="corr" id="xd0e390" title="Bron: ”,">,”</span> zoo spraken zij; en zij gingen op weg naar een tempel, die nog was blijven staan. Er was geen priester meer, geen vuur brandde +meer op het altaar, en de grond was bedekt met modder en steenen en met afval, dat door den vloed was binnengespoeld. Door +die hindernissen heen drongen Deucalion en Pyrrha voort naar het altaar en baden, dat de aarde weder mocht worden bevolkt. +Zij kregen het volgende antwoord: “Vertrekt van den tempel en werpt de beenderen uwer moeder achter u weg<span class="corr" id="xd0e393" title="Bron: ”.">.”</span> “De overblijfselen van onze ouders ontheiligen!” riep Pyrrha vol ontzetting uit: “laten wij liever eeuwig alleen blijven +dan dat te doen<span class="corr" id="xd0e396" title="Bron: ”.">.”</span> Deucalion bewaarde het stilzwijgen, maar ten slotte zeide hij, in nadenken verzonken: “De aarde is ons aller moeder, en de +steenen zouden de beenderen der aarde kunnen worden genoemd. Ik geloof, dat het bevel beteekent, dat wij steenen moeten oprapen +en achter onze hoofden moeten werpen. In ieder geval kunnen wij het beproeven en zien wat er zal gebeuren<span class="corr" id="xd0e399" title="Bron: ”.">.”</span> Zoo deden zij, en spoedig waren zij niet langer alleen, immers uit iederen steen, die door Deucalion geworpen werd, ontstond +een man, en uit iederen steen, door Pyrrha geworpen, ontstond een vrouw. Een der zonen van het echtpaar <span class="pagenum">[<a id="pb6" href="#pb6">6</a>]</span>heette Hellen, en wij, Hellenen, stammen allen van hem af. Hellen had twee zonen en twee kleinzonen. De namen der zonen waren +Aeolus en Dorus, die der kleinzonen waren Ion en Achaeus. Dit is de reden, dat wij Hellenen uit vier verschillende volksstammen +bestaan—de Aeoliërs, Doriërs, Joniërs en Achaeërs. De andere volkeren zijn barbaren; hun geheele taal is “baba”, en niemand +kan hen verstaan.” + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p006.gif" alt="Theseus voor Koning Minos." width="527" height="459"><p class="figureHead">Theseus voor Koning Minos.</p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 262px"><img border="0" src="images/p007.gif" alt="Theseus doodt den Minotaurus." width="262" height="343"><p class="figureHead">Theseus doodt den Minotaurus.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Er waren bijna evenveel verhalen omtrent helden als omtrent goden. De helden waren mannen, die de ééne of andere daad van +groote dapperheid hadden verricht. Gewoonlijk <span class="pagenum">[<a id="pb7" href="#pb7">7</a>]</span>waren zij de zonen van een god of godin en van een sterfelijk wezen. Bijna iedere stad van Griekenland, hoe klein ook, had +haar held. De lievelingsheld van Athene bij voorbeeld was Theseus; en ieder Athener, hoe jong ook, kende de geschiedenis van +zijn bewonderenswaardige heldendaden en kon verhalen van de oude tijden, toen Athene jaarlijks zeven dappere jongelingen en +zeven schoone maagden naar het eiland Creta moest zenden om verslonden te worden door den Minotaurus, een afschuwlijk monster +met het lichaam van een man en den kop van een stier. Ten slotte drong Theseus, de zoon van Koning Aegeus, er op aan, dat +hij zou gekozen worden als één der zeven jongelingen; en hij verliet Athene in het schip met zwarte zeilen, dat de met schrik +vervulde jongelingen en meisjes hun afschuwlijk noodlot zou tegemoet voeren. Theseus had niet het minste plan zich door den +Minotaurus of eenig ander monster te laten verslinden, als hij dat door hardnekkig vechten kon verhinderen. Hij was vast besloten +het monster te dooden en zijn vrienden te redden of zelf te bezwijken; zoodra dus het schip Creta bereikte en de jongelingen +en meisjes voor den koning werden gebracht, ging hij aan het hoofd van de slachtoffers staan en zeide: “Koning Minos, ik verzoek +het voorrecht te mogen hebben, het eerst den Minotaurus tegemoet te gaan. Ik ben een vorst, en het is mijn recht de leidsman +en aanvoerder van mijn volk te zijn<span class="corr" id="xd0e418" title="Bron: ”.">.”</span> Koning Minos lachte onaangenaam en op smadelijke wijze, en zeide: “Ga, als gij wilt, gerust het eerst, en ik zal er op letten, +dat de deelgenooten van uw lot u volgen; gij kunt daarop rekenen<span class="corr" id="xd0e421" title="Bron: ”.">.”</span> +<span class="pagenum">[<a id="pb8" href="#pb8">8</a>]</span></p> +<p>Theseus was een dapper strijder, en zou ongetwijfeld nooit het monster uit den weg zijn gegaan; maar het is een andere vraag, +of hij ooit in staat zou geweest zijn, het monster te dooden, als hij niet onverwachts hulp had gekregen. Op ééne of andere +wijze was hij in kennis gekomen met Ariadne, de schoone dochter van den koning, en zij waren in liefde voor elkander ontstoken. +Gelukkig voor hem wist Ariadne, waar zij een zwaard kon vinden, dat in de handen van een dapper man den monsterachtigen kop +van den Minotaurus kon afslaan; maar er was nog een tweede gevaar te overwinnen, dat zelfs nog verschrikkelijker en verontrustender +was dan een ontmoeting met het monster, en dat was de doolhof, waarin de Minotaurus huisde. Die doolhof was vervaardigd door +een hoogst bekwaam bouwmeester, Daedalus genaamd, en was zóó vernuftig aangelegd met zijn dwaalwegen en krommingen en wendingen +en kronkelingen, dat niemand, die er eenmaal was binnengedrongen, den weg naar buiten kon terugvinden. Zelfs geen tooverwapen +kon daar van eenigen dienst zijn; maar het heldere vernuft van Ariadne zelf was heel wat beter dan eenig zwaard. “Pak het +ééne uiteinde van dit zijden touw stevig vast<span class="corr" id="xd0e427" title="Bron: ”,">,”</span> zoo sprak zij tot Theseus, “en ik zal het kluwen vasthouden, terwijl het wordt afgewikkeld. Wanneer gij daarna den terugtocht +aanvaardt, moet gij het koord weer opwinden, en het zal u recht naar mij terugvoeren.” Het geschiedde volkomen, zooals zij +hadden afgesproken. Theseus doodde het monster, daarna volgde hij het zijden kluwen, totdat het hem naar Ariadne terugleidde. +Daarna zeilde hij met de prinses en de Atheensche jongelingen en meisjes snel naar Athene terug; en nooit meer behoefden de +Atheners de vreeselijke schatting te betalen. + +</p> +<p>Minos zelf was één van de helden der Grieken, hoewel hij een zoo ijselijk monster hield als den Minotaurus, dat zich voedde +met de lichamen van ongelukkige jongelingen en maagden; en er zijn een aantal legenden, die getuigenis aflegden <span class="pagenum">[<a id="pb9" href="#pb9">9</a>]</span>van de verstandige wetten, die hij uitvaardigde. Ook vertelden de Grieken veel van de groote gevaren, waaraan zeelieden blootstonden +van de zijde van zeeroovers, en van de wijze, hoe koning Minos die zeeroovers volkomen had uitgeroeid. “Hij was een machtig +koning<span class="corr" id="xd0e434" title="Bron: ”,">,”</span> zoo zeiden zij, <span class="corr" id="xd0e437" title="Niet in bron">“</span>en daarbij was hij zóó rechtvaardig, dat het niet te verwonderen is, dat hij na zijn dood werd aangesteld tot één der rechters +van de onderwereld.” + +</p> +<p>Koning Minos was de zoon van Zeus en Europa. Er is een verhaal, dat Europa, toen zij nog een klein meisje was, eens aan het +spelen was op een weide, die rijk voorzien was van bloemen. Een prachtige witte stier verscheen, en het eerste oogenblik was +zij daardoor verschrikt; maar de stier was zóó vriendelijk speelsch, dat zij al haar angst vergat. Zij hing bloemkransen om +zijn nek en sprong eindelijk op zijn rug. Plotseling draaide de stier om, holde in vliegende vaart naar het strand en sprong +in het water. Hij zwom ver weg tot aan het eiland Creta. Daarna hernam hij zijn vroegeren vorm, en de jeugdige Europa ontdekte +toen, dat zij gespeeld had met den Koning der Goden, en dat hij haar had geschaakt en haar naar dat eiland had gevoerd, dat +ver over de zee gelegen was, omdat hij haar zoo innig lief had. + +</p> +<p>Een andere held, die volstrekt niet minder beroemd was dan Theseus, heette Oedipus. Hij woonde in Thebe, en juist buiten Thebe +was een monster, dat niet minder ontzagwekkend en afgrijselijk was dan de Minotaurus. Het heette de Sphinx. Het had het hoofd +van een vrouw en het lichaam van een leeuw. Het lag op een hoogte ter zijde van den weg, en zoodra het een reiziger in het +gezicht kreeg, kwam het niet voor den dag om een eerlijken strijd te leveren, maar gaf het den reiziger een raadsel op, en +als deze het antwoord niet kon raden, sprong het monster op hem af en verslond het hem. Het raadsel luidde: “Welk dier loopt +des morgens op vier voeten, des middags op twee, en des avonds op drie”? Niemand had het ooit opgelost; <span class="pagenum">[<a id="pb10" href="#pb10">10</a>]</span>maar toen Oedipus het hoorde, zeide hij kalm: “Het is de mensch, die in zijn kindertijd op handen en voeten kruipt, op den +mannelijken leeftijd rechtop loopt, en in den ouderdom met behulp van een stok loopt.” De Sphinx was zóó vertoornd dat het +raadsel was opgelost, dat hij zich van de rots neerwierp en op die wijze omkwam. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 160px"><img border="0" src="images/p010.gif" alt="De Driekoppige Hond Cerberus." width="160" height="260"><p class="figureHead">De Driekoppige Hond Cerberus.</p> +<p>(Van een bronzen standbeeld).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Misschien de allerberoemdste van alle Grieksche helden was Heracles, die reeds een held begon te zijn, toen hij nog een zuigeling +was van acht maanden. Twee vurige slangen waren door één der godinnen op hem afgezonden om hem te dooden; maar het kind stak +zijn kleine armpjes uit over den rand van zijn wieg, greep in iedere hand een slang en drukte ze dood. Dit was voldoende, +om zijn roem te vestigen, maar het was slechts de geringste van de heldendaden van Heracles. Op zekeren dag kwam een bevel +van Zeus tot hem: “Ga naar koning Eurystheus en gehoorzaam gedurende twaalf jaar aan ieder bevel, dat hij u geeft<span class="corr" id="xd0e455" title="Bron: ”.">.”</span> Eurystheus nu was een vijand van Heracles, en zelfs een zoo stoutmoedige held als Heracles mocht wel angstig zijn, nu hij +twaalf lange jaren in zijn macht moest staan. Heracles echter trok moedig naar het rijk van Eurystheus. Hij was goed gewapend, +immers hij was een gunsteling der goden, en verscheidenen van hen hadden hem geschenken gegeven. Apollo had hem een boog en +Hermes een zwaard gegeven. Hephaestus, de manke god, die alle mogelijke voorwerpen van metaal kon vervaardigen, had een gouden +borstharnas voor hem vervaardigd. Poseidon, de beheerscher van het gebied van den oceaan, had hem een span paarden geschonken; +en Athene, de godin der wijsheid en de meest bekwame weefster op de geheele wereld, had een kleed voor hem geweven. Spoedig +bereikte hij Mycene, en <span class="pagenum">[<a id="pb11" href="#pb11">11</a>]</span>vertelde hij aan koning Eurystheus, dat hij bereid was zijn wil te gehoorzamen. Eurystheus wist, dat zijn rijk van rechtswege +aan Heracles toekwam, en daarom zond hij hem telkens weg, om hem aan de meest gevaarlijke avonturen bloot te stellen, waarvan +hij kennis kon krijgen, in de hoop dat Heracles bij één van die avonturen gedood zou worden. Het allereerst zeide hij: “Ga +naar het Nemeïsche woud, en dood den monsterachtigen leeuw, die mijn rijk verwoest<span class="corr" id="xd0e460" title="Bron: ”.">.”</span> Heracles begaf zich naar het bosch, en keerde spoedig terug met de huid van den leeuw over zijn schouders. De koning was +zóó verbaasd, toen hij ontdekte, hoe sterk Heracles was, en zóó bevreesd, dat deze zijn kracht tegen hem zou gebruiken, dat +hij een klein vertrek onder den grond als schuilplaats liet graven en de muren bedekte met zware koperen platen. + +</p> +<p>Hij zond Heracles op andere avonturen uit, en dacht iederen keer, dat het nu wel de laatste maal zou zijn, dat hij hem te +zien kreeg, en zoo dikwijls dan ook het volk begon te schreeuwen: “De held komt daar aan, Koning Eurystheus! Heracles is bijna +hier!” sloop de teleurgestelde koning weg, om zich in zijn onderaardsche kamer te verbergen. Hij eischte twaalf heldendaden +of werken van Heracles; maar ten slotte waren zij alle volbracht. De held had een hert met gouden horens, een woest wild zwijn +en een woedenden wilden stier gevangen, en die medegesleept naar de poorten van Mycene. Hij had alle mogelijke soorten van +monsters gedood, één met zes pooten en een ander met negen koppen, zóó geschapen, dat indien één der koppen was afgesneden, +er twee voor in de plaats groeiden; en hij had uit de onderwereld een driekoppigen hond gehaald met den staart van een draak, +om niet te spreken van andere ondernemingen, als het dooden van een zwerm wilde vogels, die mannen en dieren verslonden, en +het dragen van de zuilen des hemels in den tijd dat Atlas, wiens taak dit was, eenige gouden appels voor hem haalde uit den +tuin der Hesperiden. <span class="pagenum">[<a id="pb12" href="#pb12">12</a>]</span>Waarlijk, hij verdiende wel de belooning, hem door Zeus gegeven, om naar den hemel te worden overgebracht en onder de goden +te worden geplaatst. + +</p> +<p>Eurystheus vervolgde de kinderen van Heracles en verjoeg ze uit het rijk. Hij voerde zelfs oorlog tegen Athene, omdat die +stad ze had opgenomen. In dien oorlog werd hij gedood; en toen viel het koninkrijk ten deel aan Hyllus, den oudsten zoon van +Heracles; dat wil zeggen, het zou hem toebehooren, als hij er bezit van kon nemen. Het scheen, alsof er heel wat bloedig moest +worden gestreden, voordat de zaak geregeld kon worden; maar ten slotte kwamen beide partijen overeen, dat Hyllus en de kampioen +onder zijn vijanden in een tweegevecht elkander zouden ontmoeten. + +</p> +<p>Indien Hyllus de overwinning behaalde, moest hij het koninkrijk verkrijgen; maar indien de kampioen den strijd won, moesten +Hyllus en zijn vrienden honderd jaar lang wachten, voordat zij weer zouden mogen trachten zich meester te maken van de kroon. +Al de manschappen van beide partijen wachtten verlangend den uitslag af; maar spoedig waren de zonen van Hyllus van groote +droefheid vervuld, daar Hyllus gedood werd. Zij hielden getrouw hun belofte, immers noch zij, noch hun kinderen of kleinkinderen, +deden een enkele poging om het koninkrijk te bemachtigen. Eindelijk echter was er aan het tijdperk van honderd jaar een einde +gekomen, en de drie achterkleinzoons van Hyllus, of, zooals zij genoemd werden, de Heracliden, trokken er met hun vrienden +op uit, om de landen te herwinnen, die oorspronkelijk aan hun geslacht hadden toebehoord. Toen was de fortuin hun gunstig, +en hun tocht wordt genoemd de terugkeer der Heracliden. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb13" href="#pb13">13</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch2" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="label">Hoofdstuk II.</h2> +<h2 class="normal">In de dagen der mythen, (vervolg).</h2> +<p>Met honderden dergelijke verhalen hadden de jeugdige Grieken geen boeken met sproken noodig, zelfs al waren dergelijke boeken +in die dagen voorhanden geweest. Maar, indien wij letten op onze tegenwoordige jongens, dan komt het ons voor, dat de verhalen, +die zij het liefst lazen, die waren van de wonderlijke reizen, die waren afgelegd vóór de tijden, die hun grootouders of overgrootouders +zich konden herinneren. Eén van die reisverhalen was bekend als de tocht om de Gouden Vacht. Die gouden vacht had gehangen +in een boschje in Colchis, een landstreek, die heel ver van Griekenland was verwijderd; en meer dan één jonge held had bij +zich zelf gedacht: “Hoe gaarne zou ik die vacht bemachtigen!” De moeilijkheid was hierin gelegen, dat zij bewaakt werd door +een vuurspuwenden draak, die nooit een enkel oogenblik in slaap viel; en menig dapper man, die ieder oogenblik gereed stond, +om den strijd te aanvaarden tegen twee of drie, ja zelfs tegen vier of vijf dappere krijgslieden, deinsde terug voor het gevaar, +in sintels te veranderen. + +</p> +<p>Er was echter een jonge held, Jason genaamd, die de erfgenaam was van een koning in Thessalië. Zijn oom Pelias was tot regent +van het koninkrijk aangesteld gedurende de jeugd van den vorst, en toen Jason, die nu was opgegroeid tot een dapper, forsch +en gespierd jongmensch, aan het hof verscheen en zeide, dat hij gekomen was om bezit te <span class="corr" id="xd0e481" title="Bron: memen">nemen</span> van zijn troon, verzon zijn oom alle mogelijke listen, om een middel te vinden, waardoor hij de regeering zou kunnen behouden. +Hij deed het voorkomen, alsof hij gaarne bereid was, van het gezag afstand te doen. “Maar” zoo sprak hij, “gij zijt <span class="pagenum">[<a id="pb14" href="#pb14">14</a>]</span>nog jong, en zoudt gij dus niet, voordat gij de zorgen der regeering op u neemt, eerst nog eenigen roem willen verwerven? +Hoe zoudt gij het vinden, als gij u eerst wikkeldet in de ééne of andere schitterende onderneming, zoodat uw onderdanen nog +honderden jaren na uw dood over uw grootsche daden zouden kunnen spreken?” + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p014.gif" alt="Jason eischt de regeering op." width="515" height="352"><p class="figureHead">Jason eischt de regeering op.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Pelias zag, hoe de oogen van Jason schitterden, en de sluwe koning sprak toen van den tocht om de Gouden Vacht te halen, als +van het roemrijkste avontuur, waaraan een held zich kon wijden. Jason verheugde zich in die gedachte, en begon onmiddellijk +de voorbereidselen te treffen, en een schip uit te rusten, dat vijftig man kon bevatten. Dit was op zich zelf reeds een bewonderenswaardige +onderneming, immers de schepen uit dien tijd waren niets dan kleine kano’s, die vervaardigd <span class="pagenum">[<a id="pb15" href="#pb15">15</a>]</span>werden, door boomstammen uit te hollen. Het schip werd de Argo genaamd, naar den bouwmeester Argus, en de vijftig jongelieden, +die daarin wegzeilden, werden de Argonauten genoemd. Aan de sneb van het schip was een stuk van een sprekenden eik bevestigd, +dat Jason antwoord zou geven, als hij in tijden van moeilijkheden om raad vroeg. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 303px"><img border="0" src="images/p015.gif" alt="Jason ondervraagt het hout aan de sneb." width="303" height="462"><p class="figureHead">Jason ondervraagt het hout aan de sneb.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Toen zij gereed waren, was het strand overal bezet met menschen, die het schip wilden zien wegvaren. Natuurlijk was onder +dezen ook koning Pelias. Hij deed het voorkomen, alsof hij zeer ongerust was, omdat zijn neef een zoo gevaarlijken tocht ging +ondernemen; maar voortdurend dacht hij bij zich zelf: “Nooit, nooit keert hij terug en het koninkrijk zal mij toebehooren.” + +</p> +<p>De vijftig jonge mannen waren spoedig uit het gezicht, en groot was het aantal van hun avonturen, voordat zij het Colchische +rijk hadden bereikt. Toen zij eenmaal daar waren aangekomen, ging Jason onmiddellijk naar koning Aeëtes en vertelde hem, dat +hij daar was gekomen, om de Gouden Vacht te halen. Men moet echter weten, dat Aeëtes, ten einde in het bezit van dien schat +te komen, den vroegeren eigenaar daarvan had doen dooden; hij was dan ook absoluut niet van plan, de vacht af te staan. Hij +was echter een even sluw heerscher als <span class="pagenum">[<a id="pb16" href="#pb16">16</a>]</span>koning Pelias; van daar dan ook, dat hij niet kortaf weigerde, haar af te staan. “Het is billijk<span class="corr" id="xd0e506" title="Bron: ”,">,”</span> zoo sprak hij tot Jason, “dat gij mij eerst twee kleine gunsten bewijst. Indien gij daartoe bereid zijt, hebt gij mijn toestemming, +om tegen den draak te strijden en de vacht weg te voeren.” De twee kleine diensten waren, ten eerste om twee vuurademende +stieren voor het juk te spannen, en ten tweede om de tanden te zaaien van een draak, die door Cadmus, een held, die lang vóór +dien tijd had geleefd, was verslagen. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p016.gif" alt="Jason en Medea." width="525" height="511"><p class="figureHead">Jason en Medea.</p> +</div><p> + +<span class="pagenum">[<a id="pb17" href="#pb17">17</a>]</span></p> +<p>Evenals het geval geweest was met den Minotaurus, was hier wederom een prinses in het spel, en wel Medea, die in liefde ontstoken +was voor den held van het avontuur; zij gaf daarom Jason een toovermiddel, waardoor de stieren zoo zacht als lammeren werden. +Zij waren dan ook spoedig voor het juk gespannen, zoodat Jason gereed was voor de tweede proef, het zaaien van de drakentanden. +Hij wist zeer goed, wat geschieden zou, maar toch ging hij even rustig voort, als wanneer hij graankorrels moest zaaien. In +minder tijd dan noodig was om deze geschiedenis te verhalen, was uit iederen tand niet koren, maar een gewapende man te voorschijn +gekomen, die een oogenblik woest bleef staan brommen en rondzag, of hij iemand kon vinden, dien hij kon dooden. Zoodra de +mannen Jason in het gezicht kregen, trokken zij hun zwaarden en stormden woest op hem los. De prinses had hem echter daarop +voorbereid, en hem gezegd, hoe hij zich zou kunnen redden; hij raapte dus volgens haar raad een steen op en wierp dien onder +de woedende strijders. Ieder van hen meende, dat zijn buurman hem door den steen had geraakt, en in een ondeelbaar tijdsoogenblik +waren zij op elkander losgestormd. Binnen een minuut tijds waren allen gedood. + +</p> +<p>Nadat Jason de vuursnuivende stieren had weten te bedwingen, zou hij wel in staat geweest zijn, ook den draak te overwinnen, +die de Gouden Vacht bewaakte, maar hij dacht, dat het beter was dien te besprenkelen met den tooverdrank, dien Medea had gereed +gemaakt. In een oogenblik tijds was de draak in een diepen slaap gevallen, zoodat niets gemakkelijker was dan de vacht van +den boom te halen, waaraan zij gehangen was. Hij was te verstandig, om naar koning Aeëtes te gaan, om afscheid te nemen; daarom +haastte hij zich naar zijn eigen rijk, zoo snel zijn roeiriemen en zeilen hem konden wegvoeren. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 147px"><img border="0" src="images/p018.gif" alt="Paris." width="147" height="353"><p class="figureHead">Paris.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Een ander oud verhaal, het meest bekende van alle, is dat <span class="pagenum">[<a id="pb18" href="#pb18">18</a>]</span>van den Trojaanschen oorlog. Die oorlog had zijn ontstaan te danken aan Helena, de schoonste vrouw uit Griekenland. Deze had +een groot aantal aanbidders; haar vader liet deze allen een duren eed zweren, dat alle overige aanbidders hem, dien zij zou +kiezen, zouden beschermen en in alle moeilijkheden des levens zouden bijstaan. Zij vestigde haar keuze op Menelaüs, den koning +van Sparta, en verscheidene jaren ging alles voortreffelijk. Maar eindelijk kwam Paris, de zoon van den koning van Troje, +op Sparta, doch toen hij vertrok, nam hij Helena met zich mede. Nu was het oogenblik voor de andere vorsten aangebroken, om +Menelaüs te helpen, maar er waren er enkelen onder, die liever hadden willen thuisblijven. Odysseus bij voorbeeld wenschte +niet mede te gaan, en meende, dat hij zich aan den tocht kon onttrekken, door zich als krankzinnig voor te doen. Hij spande +een os en een ezel samen voor den ploeg en begon zout te zaaien. Spoedig echter kwam zijn bedrog aan het licht; immers toen +zijn jeugdig zoontje op den grond gelegd werd vóór den ploeg, ging hij veel te voorzichtig op zijde, om nog langer zijn geveinsde +krankzinnigheid te kunnen volhouden. + +</p> +<p>Het duurde twee jaar, eer de schepen gebouwd en uitgerust waren; maar eindelijk waren de schepen de zee overgestoken en hadden +zij hun kamp vóór de wallen van Troje opgeslagen. Hun aanvoerder was Agamemnon, de broeder van Menelaüs. Negen jaren duurde +de oorlog, en nog steeds konden de Grieken Troje niet veroveren, en de Trojanen konden evenmin de Grieken verdrijven. Aan +beide zijden streden de dappersten van alle helden, en ook de goden namen deel aan den strijd. Aphrodite begunstigde de Trojanen, +en dat wel op goede <span class="pagenum">[<a id="pb19" href="#pb19">19</a>]</span>gronden, daar haar zoon Aeneas één der dapperste verdedigers van Troje was. Bovendien overreedde zij Ares den oorlogsgod, +hen te helpen. Apollo was eerst op de hand der ééne partij en daarna op die der andere. Athene, de godin der wijsheid, en +Hera, de echtgenoote van Zeus, haatten de Trojanen, en in de eerste plaats Paris; immers deze had indertijd den prijs der +schoonheid toegekend aan Aphrodite, in plaats van aan één van haar beiden. De arme Zeus had een ellendigen tijd in zijn schitterend +paleis op den Olympus, immers Aphrodite kwam telkens weenend bij hem en smeekte hem, haar geliefden Aeneas te beschermen; +doch nauwelijks had hij haar met vriendelijke beloften getroost, of zijn vrouw Hera wist op de ééne of andere slinksche wijze +zijn oogen af te leiden van Troje; en dan wonnen de Grieken telkens een overwinning of doodden zij den een of anderen beroemden +Trojaanschen strijder. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p019.gif" alt="Aanvoerders der Grieken vóór Troje." width="512" height="264"><p class="figureHead">Aanvoerders der Grieken vóór Troje.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Gedurende al die jaren van strijd hadden de Trojanen er nooit een oogenblik aan gedacht, dat het mogelijk zou kunnen zijn, +dat Troje werd ingenomen, immers de stad werd beschermd <span class="pagenum">[<a id="pb20" href="#pb20">20</a>]</span>door een beeld van Athene, waarvan verhaald werd, dat het uit den hemel was gevallen. De Grieken waren niet onkundig van het +bestaan van dat beeld. Zij waren overtuigd, dat, indien zij dat konden bemachtigen, Troje zou vallen; en eindelijk gelukte +het den listigen Odysseus en zijn vriend Diomedes, het te stelen. Maar toch bezweek Troje nog niet en nog steeds duurde de +strijd voort. + +</p> +<p>Na eenigen tijd begonnen de Grieken een ontzaglijk groot houten paard te bouwen op de vlakte, die juist buiten de wallen der +stad gelegen was. Zij slaagden er in, het bericht uit te strooien, dat zij het beleg hadden opgegeven en op het punt stonden +naar huis terug te keeren; daarna zeilden zij weg, doch lieten het groote houten paard achter. + +</p> +<p>De Trojanen konden niet ontdekken, met welk doel de Grieken dat reusachtige gedierte hadden gebouwd; terwijl zij daarover +druk aan het redeneeren waren, en het stonden aan te gapen, brachten eenige herders een jongen Griek, Sinon genaamd, dien +zij hadden gevangen genomen, in de stad. Hij vertelde een droevig verhaal. Hij zeide namelijk, dat Odysseus hem haatte, en +den Griekschen waarzegger had overgehaald te verkondigen, dat hij moest worden ter dood gebracht als een offer voor hun veiligen +terugkeer naar Griekenland. Hij was ontsnapt en had zich in een moeras verborgen gehouden totdat de Grieken vertrokken waren. + +</p> +<p>De Trojanen waren van nature vriendelijk voor iedereen, die door Odysseus werd gehaat. Koning Priamus beval, dat hij onmiddellijk +van zijn boeien zou worden bevrijd, en overreedde hem de Grieken te vergeten en een Trojaan te worden. “Maar vertel ons, waarom +dat reusachtige paard gebouwd is<span class="corr" id="xd0e547" title="Bron: ”,">,”</span> zoo sprak hij; en Sinon deelde mede, dat het een offer aan Athene was, omdat zij vertoornd was op de Grieken, daar zij met +bloedige handen haar beeld hadden aangeraakt. “Het is zóó groot gemaakt, dat het onmogelijk door de poorten uwer <span class="pagenum">[<a id="pb21" href="#pb21">21</a>]</span>stad kan worden getrokken<span class="corr" id="xd0e552" title="Bron: ”,">,”</span> legde hij den koning uit, “immers de Grieken weten, dat het, indien het eenmaal binnen de muren der stad zou zijn gekomen, +u zou beschermen, en dat de overwinning door de Trojanen zou worden behaald, in plaats van door de Grieken. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p021.gif" alt="Athene en Hera op weg, om de Grieken bij te staan in een gevecht tegen de Trojanen." width="374" height="222"><p class="figureHead">Athene en Hera op weg, om de Grieken bij te staan in een gevecht tegen de Trojanen.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De Trojanen geloofden ieder woord, dat door Sinon werd gesproken. Zij bonden touwen vast aan het reusachtige gevaarte en begonnen +het naar de stad te trekken. Zelfs haalden zij een deel der stadsmuren neer, om het paard een doorgang te verschaffen. In +dien nacht opende de verraderlijke Sinon een deur in het lichaam van het paard, en een aantal gewapende Grieken, die daar +binnen verborgen waren, lieten een touw neer en lieten zich onder doodsche stilte op den grond afzakken. De Trojanen waren +in slaap, en het was een zeer gemakkelijk werk, de wachten te dooden en de poorten voor de overige Grieken open te werpen; +immers zij waren niet naar Griekenland weggezeild, maar hadden zich alleen verborgen gehouden achter een klein eiland, dat +op enkele mijlen van Troje verwijderd was. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 159px"><img border="0" src="images/p022.gif" alt="Grieksch krijgsman." width="159" height="353"><p class="figureHead">Grieksch krijgsman.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Dit is het beroemde verhaal van den val van Troje of Ilium. Het is ons overgeleverd in een groot episch gedicht, de Ilias, +en wij kunnen het lezen in dezelfde bewoordingen, waarin het bij de Grieken bekend was. De Ilias verhaalt ons die geschiedenis +tot aan den dood van Hector, een dapper Trojaansch krijgsman, die door Achilles werd gedood; maar het verhaal <span class="pagenum">[<a id="pb22" href="#pb22">22</a>]</span>van het reusachtige houten paard is tot ons gekomen uit een ander heldendicht, de Aeneïs, dat vervaardigd is door den Latijnschen +dichter Virgilius. De Grieken meenden, dat de Ilias vervaardigd was door een blinden dichter, Homerus genaamd, die geboren +was op het eiland Chios, en die het land doortrok, zijn gedichten voordragend of zingend. Hij was een bedelaar, maar toch +was hij een welkome gast in het huis van iederen aanzienlijken Griek, immers op de feesten kon hij spelen op zijn harp met +vier snaren en zingen van de bewonderenswaardige daden uit den ouden tijd. Hij vervaardigde ook een tweede heldendicht, de +Odyssee, dat verhaalt van de zwerftochten van Odysseus; immers het jonge kind, dat vóór den ploeg was gelegd, was opgegroeid +tot een stevigen en rijzigen jongeling, voordat de goden den held hadden toegestaan, naar zijn huis terug te keeren. Odysseus +had de meest wonderlijke avonturen. Hij bezocht het land der Lotos-eters of Lotophagen. Zij die van de Lotosplant aten, vergaten +alles van hun huis en hun vrienden, en Odysseus moest enkelen van zijn manschappen, die er van gegeten hadden, met geweld +wegsleepen. Hij werd in een hol opgesloten door één der Cyclopen; hij vertoefde een tijdlang op het eiland der toovenares +Circe, die menschen in dieren veranderde; met de grootste voorzichtigheid zeilde hij door tusschen de twee monsters, Scylla +en Charybdis. Eén der zeenimfen beloofde hem de onsterfelijkheid, als hij slechts zijn woonplaats wilde vergeten en op haar +eiland wilde achterblijven, maar hij verlangde vurig naar zijn vrouw en zijn zoon op het eiland Ithaca, en eindelijk gelukte +het hem, zijn weg daarheen te vinden. Hij maakte zich aan zijn <span class="pagenum">[<a id="pb23" href="#pb23">23</a>]</span>zoon bekend, en samen straften zij de vrijers, die zijn bezittingen hadden verkwist en zijn echtgenoote waren lastig gevallen. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p023.gif" alt="Het houten Trojaansche paard." width="516" height="362"><p class="figureHead">Het houten Trojaansche paard.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Die oude verhalen zijn de moeite wel waard, gekend te worden, omdat het zeer schoone en dichterlijke verhalen zijn; maar bovendien +ligt aan ieder dier verhalen een spoor van waarheid ten grondslag. De geest der Grieken was rijk aan een dichterlijke fantaisie; +het was, bij voorbeeld, gemakkelijk, de herinnering aan een warmen, drogen zomer, die in een donderbui eindigde, om te werken +tot het verhaal van Phaëthon; of het verhaal van den een of anderen tocht van zeeroovers om te werken tot het poëtische verhaal +van den tocht der Argonauten. De geschiedenis van Theseus beteekent waarschijnlijk, dat op zekeren tijd door de Atheners aan +Creta een schatting <span class="pagenum">[<a id="pb24" href="#pb24">24</a>]</span>moest worden betaald. De terugkeer der Heracliden moet slaan op de tijden, toen de Doriërs tot in den Peloponnesus doordrongen +en een groot gedeelte van dat schiereiland in hun bezit kregen. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p024.gif" alt="Homerus leest zijn gedichten voor." width="510" height="430"><p class="figureHead">Homerus leest zijn gedichten voor.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Zelfs met behulp van deze verhalen, weten wij op verre na niet zooveel van de oude geschiedenis van Griekenland als wij wel +zouden willen. Wij kunnen echter bijna zeker zijn van enkele feiten en wel: + +</p> +<p>Dat de Grieken behoorden tot het Arische ras, dat toen leefde in Centraal-Azië; dat zij in kleine troepen van landverhuizers +in Griekenland kwamen; dat zij in vier stammen <span class="pagenum">[<a id="pb25" href="#pb25">25</a>]</span>verdeeld waren, de Aeoliërs, Doriërs, Joniërs en Achaeërs; dat de Doriërs in den Peloponnesus binnendrongen en een groot aantal +Achaeërs verjoegen; dat die Achaeërs hun weg richtten naar het noorden en de Aeoliërs verdreven, die daarna de Aegeïsche Zee +overstaken en koloniën stichtten op de kusten van Klein-Azië; dat zij gevolgd werden door de Joniërs, en eindelijk door enkele +Doriërs, die geen voldoende plaats vonden in den Peloponnesus; dat er gedurende honderden jaren voortdurend met enkele tusschenpoozen +gestreden werd tusschen Griekenland en Klein-Azië, totdat Griekenland ten slotte veroverd werd door Philippus, den koning +van Macedonië. De verovering geschiedde echter eerst drie eeuwen vóór Christus. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb26" href="#pb26">26</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch3" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="label">Hoofdstuk III.</h2> +<h2 class="normal">Hoe de oudste Grieken leefden.</h2> +<p>Zooals wij hebben opgemerkt, weten wij niet veel van hetgeen in Griekenland in de oudste tijden gebeurde, welke oorlogen de +Grieken voerden of welke volksstammen zij overwonnen. Wij weten wel echter, hoe zij leefden, hoe zij zich vermaakten, en wat +zij over verschillende onderwerpen dachten; en dit is toch veel merkwaardiger en belangrijker dan het overige. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p026.gif" alt="Een tooneel in een vrouwenvertrek. (Van een beschilderde vaas)." width="491" height="169"><p class="figureHead">Een tooneel in een vrouwenvertrek. (Van een beschilderde vaas).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Indien gij het huis van één der Grieksche vorsten uit de oudste tijden waart binnengetreden, dan zoudt gij eerst gekomen zijn +aan een hoogen, dikken steenen muur met een stevige, openslaande deur. Als de deur was opengeslagen, en gij in den hof waart +binnengestapt, zou een groote hond uit zijn hok zijn gesprongen, om te zien, of hij, even goed als zijn meester, van oordeel +was, dat gij mocht worden toegelaten. Als de meester een vermogende vorst was, kon het zijn, dat hij geen werkelijken hond +had, maar het beeld van een hond, van goud of zilver vervaardigd. + +<span class="pagenum">[<a id="pb27" href="#pb27">27</a>]</span> + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 268px"><img border="0" src="images/p027.gif" alt="Huisdeur." width="268" height="247"><p class="figureHead">Huisdeur.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Dicht bij de poort stonden steenen banken, gebeeldhouwd en gepolijst, waarop men kon gaan zitten praten. Verder op in den +hof waren stallen voor de paarden en de ossen, en voor de wagens, en evenzoo plaatsen voor zwijnen, ganzen en schapen. De +hof was groot genoeg voor een tuin en zelfs voor een boomgaard met peren- appel- vijgen- en olijfboomen. In werkelijkheid +was het huis met zijn hof en stevigen muur als het ware een versterkt dorp. Er was natuurlijk ook een fontein; en door den +overvloed aan water, de kudden kleinvee en runderen, en het graan, dat in voorraadschuren was opgehoopt, kon zulk een plaats +een langdurig beleg uithouden, zonder dat er sprake was van uithongeren. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 185px"><img border="0" src="images/p028-1.gif" alt="Oude Grieksche vaas." width="185" height="207"><p class="figureHead">Oude Grieksche vaas.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De woning zelf bevatte gaanderijen en pilaren en een aantal vertrekken. Er was nog een tweede verdieping, en daar was een +voorraadkamer, waar de schatten van den vorst werden bewaard. Daar was geen geld in; immers de oude Grieken hadden geen gemunt +geld; zij telden de waarde hunner bezittingen in ossen. Een slaaf was bij voorbeeld van vier tot twintig ossen waard. Er was +echter overvloed aan edele metalen in andere vormen dan geld; immers er waren vazen, kommen, bekers en schotels van stevig +goud en zilver. Zij hadden sierlijke en schoone vormen, immers de Grieken schepten er zóózeer behagen in, om alles om zich +heen liefelijk voor het oog te hebben, dat zelfs het meest gewone aarden vat dikwijls een rand had, die schoon genoeg was +voor een zilveren vaas; somtijds was er een dans van faunen op geschilderd of een wedloop, of Jason met zijn vijftig metgezellen, +op het punt de Gouden Vacht te gaan halen. In die voorraadkamer waren <span class="pagenum">[<a id="pb28" href="#pb28">28</a>]</span>eveneens groote houten kisten, versierd met goud, zilver en ivoor, en in die kisten werden kostbare kleederen en mantels en +vloerkleeden en fijn linnen en geweven dekkleeden voor de banken en bedden bewaard. Er waren verschillende soorten van armbanden +en halskettingen; en, wat nog meer waard was dan al die kostbaarheden, er werden daarin de zwaarden en speren en messen en +bogen en pijlen bewaard, waarmede de vorst en zijn manschappen hun schatten beschermden, indien de woning door vijanden werd +aangevallen. Het metaal, waarvan de wapenen gemaakt waren, was somtijds brons en somtijds koper; maar het koper was op de +ééne of andere wijze, die wij niet kennen, hard gemaakt. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p028-2.gif" alt="De Vaphio Koppen. Meesterstukken van oude Grieksche kunst. Ze zijn
gemaakt van goud en zijn acht centimeter hoog." width="523" height="190"><p class="figureHead">De Vaphio Koppen. Meesterstukken van oude Grieksche kunst. Ze zijn +gemaakt van goud en zijn acht centimeter hoog. +</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De vorsten, die in zoodanige huizen woonden, hadden slaven, van wie sommige in den oorlog waren gevangen genomen en andere +uit hun huizen waren geroofd; maar de meesters ontzagen zich evenmin met eigen handen te werken als de arme lieden, die in +hun hutten leefden. Homerus verhaalt ons, dat de koninklijke Odysseus zijn eigen legerstede vervaardigde; en één van de aardigste +verhalen van den dichter is dat van <span class="pagenum">[<a id="pb29" href="#pb29">29</a>]</span>de schoone jonge prinses Nausicaä, die uittrekt met hare vriendinnen en een mand met voedsel naar den oever der rivier, om +hare kleederen te wasschen, en om daarna met hare vriendinnen met den bal te spelen, even vroolijk en uitgelaten als ieder +ander meisje, dat niet van vorstelijken bloede was, dat zoude doen. Het is jammer, dat wij onmogelijk kunnen nagaan, wat was +medegenomen in die mand, die, zooals Homerus het uitdrukte, “alle soorten van voedsel bevatte, die het hart begeert.” Er moeten +lekkernijen in zijn geweest, die uitsluitend bereid waren, om de jonge meisjes te bekoren, immers zelfs op de groote feesten +schenen er niets dan de eenvoudigste spijzen te worden opgedischt, nauwelijks iets anders dan brood en vleesch. De Grieken +begeerden evenmin als eenig ander volk honger te lijden; maar als zij naar een feest gingen, dachten zij minder aan de spijzen, +die hun zouden worden voorgelegd, dan aan de medegasten, met wie zij onderhoudende gesprekken konden voeren. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p029.gif" alt="Teekening op één der Vaphio Koppen. (Deze stelt een jacht voor op een wilden stier.)" width="594" height="208"><p class="figureHead">Teekening op één der Vaphio Koppen. (Deze stelt een jacht voor op een wilden stier.)</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Indien het ons mogelijk was, een blik te slaan op één van hun feestmalen, zouden wij een vertrek zien, vol met gasten, en +met bedienden, die daar kleine tafeltjes zouden plaatsen, die niet meer ruimte aanboden dan voor één persoon. Voor ieder dier +tafeltjes werd een stoel geplaatst, en de gasten namen hun zitplaatsen in. Daarna werden groote stukken vleesch binnengebracht, +<span class="pagenum">[<a id="pb30" href="#pb30">30</a>]</span>en vóór den voorsnijder geplaatst, die het vleesch in heel kleine hapjes sneed, wat inderdaad een hoogst noodzakelijk iets +was, immers in die dagen had men nog geen vorken, zoodat men de spijzen in de handen moest nemen en zoo aan den mond moest +brengen. Voor ieder der gasten werd een schotel met vleesch geplaatst, en daarna werden manden met brood rondgegeven. De dranken +bestonden uit wijn, maar dikwijls werd in den beker driemaal zooveel water als wijn geschonken. De wijn werd eerst geboden +aan de oudsten der gasten, zelfs al was hij slechts een gewoon burger, en al waren er jonge prinsen onder de gasten. Het werd +als iets onbehoorlijks beschouwd te veel te drinken; immers de Grieken hadden een grooten afschuw van een dronken man, en +niets werd als een grooter beleediging beschouwd dan iemand te verwijten, dat hij te veel wijn had gedronken. Natuurlijk was +ook de zanger aanwezig, en hij was steeds een hoogst welkome gast. Homerus beschrijft zijn ontvangst in de volgende bewoordingen: + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p030.gif" alt="Een Grieksche Zanger." width="372" height="305"><p class="figureHead">Een Grieksche Zanger.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>“De dienaar kwam nader en leidde den gevierden zanger binnen. De muze had hem zeer lief gehad en had hem goed en kwaad geschonken: +zij had hem het gezicht benomen, maar had hem den heerlijken zang geschonken. Pontonöus plaatste voor hem onder de feestgenooten +een zetel met zilveren knoppen beslagen, die steunde tegen een hoogen pilaar, en <span class="pagenum">[<a id="pb31" href="#pb31">31</a>]</span>hing de schoon gestemde lier aan een pen boven zijn hoofd, en de dienaar wees hem, hoe hij er met zijn handen bij kon komen. +Naast hem plaatste hij een mandje en een schoone tafel, en daarop zette hij een beker wijn om te drinken, zoo dikwijls zijn +gemoed hem daartoe aandreef<span class="corr" id="xd0e653" title="Bron: ”.">.”</span> + +</p> +<p>Indien een vreemdeling verscheen en om voedsel vroeg, werd hij als een vriend behandeld, en niemand vroeg er naar, wie hij +was of waarheen hij ging, voordat hij gegeten had van alles wat hij begeerde. Zelfs als iemands ergste vijand aan zijn deur +kwam met een olijftak in zijn hand, of het huis binnentrad en aan den haard nederknielde, moest hem voedsel en een beschutting +worden verleend, en niemand mocht hem eenig nadeel berokkenen. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 221px"><img border="0" src="images/p031.gif" alt="Een Grieksch meisje, bezig met spinnen." width="221" height="220"><p class="figureHead">Een Grieksch meisje, bezig met spinnen.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De kinderen uit den ouden Griekschen tijd gingen niet naar school. Waarom zouden zij naar school gaan, als de voornaamste +plicht van een meisje was, te leeren de huishouding te besturen zooals haar moeder dat deed; en van een jongen, te leeren, +hoe hij later het werk zou kunnen doen, dat nu zijn vader deed? Daarom ging het meisje met de moeder het huis rond, en leerde +zij, hoe dit moest worden bestuurd en hoe zij de slaven en slavinnen kon leeren, op welke wijze zij hun werk moesten verrichten. +Zij moest natuurlijk leeren spinnen en weven, en ook zingen en dansen. Ook de jongens moesten leeren zingen en dansen; maar +zij moesten ook leeren zorgen voor de kudden groot en klein vee, zij moesten het land leeren bebouwen en de wapenen hanteeren. +Het was volstrekt niet noodig, lezen of schrijven te leeren, want er was weinig of niets te studeeren. De geheele rekenkunde +bestond uit het tellen van het aantal dieren, die men te verzorgen had. De <span class="pagenum">[<a id="pb32" href="#pb32">32</a>]</span>geschiedenis bestond alleen uit mythen en legenden, die niet moeilijker te onthouden waren dan de meeste sprookjes. Ook de +aardrijkskunde moet op de Grieksche jeugd uit die dagen den indruk hebben gemaakt van een sprookje; immers de oude Grieken +waren van meening, dat de aarde een vlakte was, waar omheen de Oceaan, een breede rivier, voortdurend stroomde. Aan gene zijde +van dien stroomenden oceaan was duisternis, en ook een ongehoord aantal vreeselijke monsters. De hemel boven hen bestond uit +twee reusachtige koepels; de ééne, die helder was, was over dag boven het hoofd; de donkere sloot des nachts het licht uit. +De Grieksche kinderen kenden natuurlijk ook verschillende spelen, en sommige kwamen overeen met die, welke tegenwoordig nog +gespeeld worden. Eén dier spelen heette het “vijfsteentjesspel”. Daarbij wierp het kind vijf steentjes in de hoogte en trachtte +zooveel mogelijk daarvan op de buitenzijde van zijn hand op te vangen. De steentjes, die op den grond vielen, mocht hij oprapen, +maar dan mocht hij de andere niet weer laten vallen. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 187px"><img border="0" src="images/p032.gif" alt="Een Grieksche Knaap." width="187" height="369"><p class="figureHead">Een Grieksche Knaap.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De Grieken genoten van het leven, en beschouwden den dood als het einde van al hun genoegens. Zij geloofden in de onsterfelijkheid +van den mensch, maar zij verwachtten niet, in het leven hier namaals gelukkig te zijn. Groote helden werden wel is waar overgebracht +naar een prachtige plaats, de Elyseesche velden genaamd, die ver in het westen gelegen waren, dicht bij den stroomenden oceaan. +Homerus zeide er van: “Daar is geen sneeuw, geen lange winter, geen regen; maar de stroomende oceaan zendt den luidklinkenden +en hardblazenden <span class="pagenum">[<a id="pb33" href="#pb33">33</a>]</span>westenwind, om de menschen koelte te brengen<span class="corr" id="xd0e676" title="Bron: ”.">.”</span> Daar bleven de helden zich bezighouden met alles, waarmede zij op aarde zich het liefst hadden beziggehouden, en daar genoten +zij alle mogelijke genoegens; maar een zoodanig geluk was de gewone menschen niet beschoren. Zij verwachtten, dat zij gezonden +werden naar een droevige en sombere plaats, de Hades genaamd. Daar zouden zij zich het licht der zon blijven herinneren, en +er naar verlangen, dat licht terug te zien; zij zouden zich hun vrienden en woonplaatsen voor den geest halen, maar als het +ware slechts in een droom. Niets zou wezenlijk schijnen, en alles zou zich somber en vreugdeloos voordoen. Zij zouden daar +eeuwig ronddwalen als schimmen in de sombere schemering, en daar niets te hopen, niets te genieten hebben. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 238px"><img border="0" src="images/p033.gif" alt="Hades, de beheerscher van de Onderwereld. (De Onderwereld werd eveneens Hades genaamd)." width="238" height="372"><p class="figureHead">Hades, de beheerscher van de Onderwereld. (De Onderwereld werd eveneens Hades genaamd).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Daar dus de Grieken geen geluk na den dood verwachtten, verlangden zij er des te meer naar, zooveel mogelijk te genieten tijdens +hun leven. Zij meenden, dat de goden de macht hadden, hun alles te schenken wat zij wenschten, als ten minste de schikgodinnen +het niet verboden; daarom aanbaden zij haar, ten einde gunsten voor zich zelf te verwerven. Niet dikwijls dachten zij zich +de goden als wezens beter dan de menschen, maar alleen als wezens, die machtiger waren dan de stervelingen. Ouders zeiden +niet tot hun kinderen: “Zeus is goed, en daarom moet gij uw best doen hem te evenaren”; maar wel zeiden zij: “Zeus kan u alles +schenken wat gij wenscht, en daarom moet gij hem offers brengen<span class="corr" id="xd0e686" title="Bron: ”.">.”</span> Zij waren overtuigd, dat de ééne godheid de <span class="pagenum">[<a id="pb34" href="#pb34">34</a>]</span>macht had, te zorgen, dat men veilig van een lange reis terugkeerde; dat een andere godheid herstel van een ernstige ziekte +kon schenken; een andere de overwinning over vijanden; en daarom baden zij tot dien god, van wien zij het ’t waarschijnlijkst +achtten, dat hij juist die gunst zou verleenen, die zij begeerden. + +</p> +<p>Het was een hoogst gewichtige vraag, hoe zij de goden konden behagen en aldus hun wenschen vervuld konden zien. De Grieken, +die leefden in de dagen, waarin Homerus geacht werd zijn heldendichten te hebben gezongen, plachten samen te spreken van de +gouden tijden, toen de goden onder hen wandelden, en hun wel is waar somtijds leed berokkenden, maar hen dikwijls van goeden +raad dienden en hen hielpen. Zij wisten, dat zij niet meer konden verwachten goden en godinnen te ontmoeten, als zij in de +bosschen rondwandelden, en dus waren zij verplicht, om de bevelen en gedachten der goden te leeren kennen, te letten op teekenen +en wenken der goden. Als een offer aan Zeus gebracht werd, dan beteekende het neerdalen van een bliksemflits, dat hij zich +in het offer verheugde en het gebed zou verhooren. Een plotselinge storm was een teeken, dat Zeus vertoornd was. Vogels, die +hoog in de lucht opvlogen, zouden naar hun meening de geheimen der goden hebben geleerd; van daar dan ook, dat de vlucht der +vogels met groote zorg werd nagegaan. + +</p> +<p>Er was echter een zekerder middel om den wil der goden te leeren kennen, en dat was, door een orakel te gaan raadplegen, of +een plaats door de goden uitgekozen om hun wil bekend te maken. Er waren in Griekenland een aantal orakels, die meestal gelegen +waren in woeste, onherbergzame en sombere streken, in de diepten van een bosch of te midden der moeilijkst te beklimmen rotsen +of in de diepste afgronden. Het oudste orakel was dat van Zeus, in de nauwe vallei van Dodona in Epirus. Ieder die dat orakel +wenschte te raadplegen, begon met giften te schenken aan de priesters. Zij droegen offers op, en luisterden <span class="pagenum">[<a id="pb35" href="#pb35">35</a>]</span>dan toe, om te hooren, welk antwoord zou gegeven worden. De eenige geluiden, die werden gehoord, waren het gekir der duiven, +het ruischen van den wind tusschen de takken der heilige eiken, of het gemurmel der beken aan hun voet; maar de priesters +beweerden, dat zij die geluiden konden verstaan en verklaren. Er was geen vraag zóó gewichtig, of zij kon in Dodona worden +beantwoord, en evenmin was eenige vraag daartoe te onbeduidend. Men verhaalt zelfs, dat Heracles naar Dodona is gegaan, om +te vragen, wanneer zijn moeilijkheden tot een einde zouden komen; maar aan den anderen kant is het verhaal bekend van dien +bezorgden huisvader, die ging vragen, of zijn verdwenen dekens en kussens verloren waren gegaan of gestolen waren. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 208px"><img border="0" src="images/p035.gif" alt="Delphische Sibylle." width="208" height="282"><p class="figureHead">Delphische Sibylle.</p> +<p>(Naar Michael Angelo).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Het beroemdste orakel was dat van Apollo, te Delphi in Phocis. Hier was een diepe kloof in de rotsen van den Parnassus, en +uit een spleet kwam een bedwelmende damp naar boven. De priesteres was op een drievoet gezeten, die over die spleet was geplaatst, +en spoedig maakte het ontwijkende gas haar half bewusteloos. Zoodra dit het geval was, letten de priesters op al haar geprevel, +en verklaarden dit aan hem, die gekomen was, om het orakel te raadplegen. + +</p> +<p>Die priesters moesten heel wat geleerd hebben van alles wat er in de wereld omging; hun antwoorden toch waren buitengewoon +spitsvondig en geslepen. Zij waren bijzonder bekwaam in het geven van hun antwoorden in zóódanige bewoordingen, dat die antwoorden +zeer verschillend konden worden opgevat; en als de uitkomst niet overeenkwam met <span class="pagenum">[<a id="pb36" href="#pb36">36</a>]</span>de verwachting van hem, die het orakel had geraadpleegd, konden zij altijd zeggen, dat het zijn eigen schuld was, daar hij +het antwoord niet goed had opgevat. Zoo, bij voorbeeld, vroeg Croesus, de koning van Lydië: “Als ik een inval doe in Perzië, +zal ik dan slagen in mijn onderneming?” Het antwoord luidde : “Als gij een inval doet in Perzië, zult gij een machtig rijk +te gronde richten”; en dit was inderdaad het geval, maar het was zijn eigen rijk, en niet, zooals hij verwacht had, het Perzische +rijk. Zoo was ook eens de vraag aan het orakel gesteld: “Is er iemand in de wereld, wijzer dan Socrates?” en het antwoord +luidde: “Neen.” Toen de wijsgeer daarover een tijd lang had nagedacht, zeide hij: “Het orakel heeft gelijk. Niemand onzer +weet, wat werkelijk goed en fatsoenlijk is, maar ik zie mijn onkunde in, terwijl dit bij anderen niet het geval is; daarom +ben ik verstandiger dan deze.” + +</p> +<p>Overal waar een orakel was, was ook een tempel gebouwd. Smeekelingen waren gewoon rijke geschenken aan die tempels te brengen, +en daardoor waren deze zeer rijk; dit was vooral het geval te Delphi. Alle Grieken beschouwden die orakels als heilig, en +ten einde te vermijden, dat die tempels, met hun grooten rijkdom aan schatten, schade zouden lijden, begonnen groepen van +steden zich te vereenigen, om in staat te zijn, die tempels te beschermen, als de noodzakelijkheid daartoe zich voordeed. +Die genootschappen werden “Amphictyonen” of “groepen naburen” genoemd. De Delphische amphictyone was, zooals ook te verwachten +was, de sterkste van alle. Deze was samengesteld uit twaalf stammen, die alle woonden ten noorden van de landengte van Corinthe. +Zij waren overeengekomen den tempel van Apollo te Delphi te beschermen, en iedereen te bestraffen, die zou trachten de schatten +uit dien tempel te stelen. Zij droegen eveneens zorg voor de wegen, die naar den tempel leidden; en als iemand het waagde +de smeekelingen te hinderen, die op weg daarheen waren, had hij <span class="pagenum">[<a id="pb37" href="#pb37">37</a>]</span>met de geheele Delphische amphictyone rekening te houden. In weerwil van die verbintenis behielden de stammen toch het recht, +elkander, zoo zij dit verkozen, te beoorlogen, maar zij verbonden zich onderling, om, als zij met elkander in oorlog waren, +elkanders steden niet te zullen verwoesten, of niet te zullen trachten, die steden van stroomend water af te snijden; dit +was trouwens een belangrijke vooruitgang in vergelijking met de gewone wijze van oorlog voeren in die dagen, toen men meende, +dat ieder middel, om een vijand te overwinnen, gewettigd en gewenscht was. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p037.gif" alt="Een oude Grieksche tempel, gerestaureerd." width="509" height="318"><p class="figureHead">Een oude Grieksche tempel, gerestaureerd.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De Amphictyonen droegen er veel toe bij, dat de Grieken het gevoel hadden, van één en hetzelfde ras te zijn, en dat zij, zelfs +wanneer zij twistten, toch tot dezelfde familie behoorden. Dit gevoel werd nog hierdoor versterkt, dat zij dezelfde taal spraken. +Een andere band, die hen veel steviger onderling verbond <span class="pagenum">[<a id="pb38" href="#pb38">38</a>]</span>dan met de “barbaren”, waren de “spelen”, waarin alleen Grieken mochten mededingen. Zelfs in de dagen van Homerus, en niemand +weet hoeveel vroeger reeds, geloofden de Grieken, dat de goden met genoegen toeschouwers waren bij athletische spelen; en +daarom waren bij alle eenigszins uitgebreide feesten ter eere van een godheid, de kampspelen even belangrijk als de offers. +Vier van die feestelijke spelen werden beroemd, en de spelen, te Olympia gehouden ter eere van Zeus, waren het beroemdst van +alle. In latere tijden werden, zooals wij in een volgend hoofdstuk zullen uiteenzetten, verschillende soorten van wedstrijden +gehouden, maar de wedloopen waren altijd de gewichtigste gebeurtenis; in de vroegste tijden waren zij zelfs de eenige wedstrijden. +In het jaar 776 vóór Christus begonnen de Grieken de namen der overwinnaars op te teekenen. Met dien datum eindigen de mythische +tijden, en van die periode af dagteekent de werkelijke geschiedenis van Griekenland. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p038.gif" alt="Grieksche vaas." width="168" height="252"></div><p> + + +<span class="pagenum">[<a id="pb39" href="#pb39">39</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch4" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="label">Hoofdstuk IV.</h2> +<h2 class="normal">Hoe de Spartanen macht verkregen.</h2> +<p>Indien de aardrijkskundige toestand van Griekenland anders geweest was, zou ook de geschiedenis der Grieken zich geheel anders +hebben ontwikkeld dan inderdaad het geval is geweest. Het land was samengesteld uit rijen bergen en onzichtbare valleien. +Het was niet gemakkelijk, die bergen over te trekken, en daarom waren er bijna evenveel nietige rijkjes als er valleien waren. +De bevolking van ieder dier valleien had haar eigen landje en haar eigen zeden en gewoonten lief, en de Grieken zouden tevreden +geweest zijn te huis te blijven, als de zee er niet was geweest; maar deze omspoelde Griekenland aan drie kanten, haar weg +zoekend naar het binnenland in scherpe nauwe inhammen. In welke richting zij zich ook bewogen, zij waren nooit meer dan ongeveer +zeventig kilometers van den oceaan verwijderd. De valleien riepen hun “halt” toe, maar de oceaan lokte hen steeds aan, verder +te gaan. + +</p> +<p>Er waren niet veel goede havens op de westkust van Griekenland, maar er waren er verscheidene op de oostkust. Bovendien, als +de Grieken op de oostkust stonden en over het water heenzagen, konden zij dichtbij en in de verte eilanden zien, die ieder +afzonderlijk haar tot een bezoek uitlokten. Als zij het ééne eiland bereikt hadden, waren er altijd weer andere, die iets +verder verwijderd waren; het was dus voor hen uiterst gemakkelijk, hun weg te vinden over de Aegeïsche Zee naar Klein-Azië. +Er was dus aan den éénen kant reden, waarom de Grieken niet hun geheele land, maar iedere stam zijn eigen hoekje moet hebben +lief gehad; en aan den anderen kant, waarom zij er lust in gehad moesten hebben, reizen te maken <span class="pagenum">[<a id="pb40" href="#pb40">40</a>]</span>en koloniën in andere landen te vestigen, en voornamelijk in oostelijke richting. + +</p> +<p>Griekenland was een bijzonder mooi land. De zee was blauw en fonkelend; de bergen waren niet altijd bedekt met groene wouden, +maar de harde gesteenten der bergtoppen teekenden zich scherp en duidelijk in rood en grijs tegen de lucht af. De rivieren +stroomden snel, en verdwenen dikwijls in de diepte uit het gezicht in een kloof of onderaardschen doorgang, en kwamen weer +in de ééne of andere min of meer verwijderde plaats borrelend te voorschijn. Het is dus niet te verwonderen, dat de Grieken +die rivieren als levende wezens voorstelden, en gewoon waren offers te plengen bij het bouwen van een brug, opdat de stroomgod +niet vertoornd mocht worden. In sommige gedeelten van het land vond men prachtige oude bosschen met eiken-<span class="corr" id="xd0e742" title="Niet in bron">,</span> beuken- en kastanjeboomen; er waren olijf- en vijgeboomen; er waren verschillende soorten van bloemen, rozen, violen, krokussen, +geraniums, narcissen, heliotropen en anemonen. Langs de rivieren groeiden oleanders; niet kleine heestertjes, maar echte boomen, +met hun rooskleurige bloesems weerspiegelden zich in het water. Dat alles was zóó schoon, dat het in de Grieken den zin voor +schoonheid op natuurlijke wijze ontwikkelde. In Attica hield een rij bergen de koude der noordenwinden tegen, terwijl de zeewind +uit het zuiden en het oosten het land in den zomer koeler en in den winter warmer maakte. Een groot gedeelte van Griekenland +had evenals Attica een helderen, schitterenden hemel, en was warm genoeg, om de bevolking in staat te stellen, het grootste +gedeelte van hun tijd buitenshuis door te brengen. + +</p> +<p>Het is dus niet te verwonderen, dat de Doriërs, die ver in het noorden woonden, van dat prachtige land hoorden, en vurig begeerden +daar te wonen; zij trokken dan ook naar het zuiden, om het te ontrukken aan de bevolking, die het in bezit had, namelijk de +Achaeërs en de Joniërs. Dit is de beteekenis <span class="pagenum">[<a id="pb41" href="#pb41">41</a>]</span>van het verhaal omtrent den terugkeer der Heracliden. De Achaeërs en de Joniërs waren niet sterk genoeg, om de Doriërs te +verdrijven; van daar, dat velen van hen hun vaderland verlieten en kolonies stichtten op de kusten van Klein-Azië en de in +de nabijheid daarvan gelegen eilanden. Dit geschiedde niet in eens; het proces duurde een reeks van jaren voort. Ten slotte +kwamen berichten uit Griekenland terug, dat de landen, waar de kolonisten heengegaan waren, zelfs nog vruchtbaarder waren +dan de Peloponnesus; en van dien tijd af begonnen zelfs sommige Doriërs koloniën te stichten op de kust van Klein-Azië en +in Creta. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 372px"><img border="0" src="images/p041.gif" alt="Sparta." width="372" height="296"><p class="figureHead">Sparta.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Toen de Doriërs in den Peloponnesus kwamen, bevonden zij zich in een vrij moeilijken toestand. Zij waren krachtig, onverschrokken +en oorlogszuchtig, en zij slaagden er in, een groot aantal koloniën te stichten; maar het aantal oorspronkelijke kolonisten +was tienmaal zoo groot als hun eigen getal. De voornaamste stad der Doriërs was Sparta in Laconië, maar zelfs nadat zij het +land hadden veroverd, waren zij in voortdurend gevaar voor de oude bewoners. Er waren van deze twee soorten: de Perioeki, +wien wel werd toegestaan hun bezittingen te houden, maar die niets hadden in te brengen op het gebied van wetgeving; en de +Heloten, of slaven. Men zegt, dat de Heloten behoord hadden tot de stad, die het langst den strijd tegen de Spartanen had +volgehouden, en dat <span class="pagenum">[<a id="pb42" href="#pb42">42</a>]</span>de veroveraars in hun toorn verklaard hadden, dat de Heloten ten eeuwigen dage slaven zouden zijn. Die Heloten haatten hun +meesters zóózeer, dat de bevolking van Sparta placht te zeggen: “Een Heloot zou met alle genoegen een Spartaan rauw willen +opeten<span class="corr" id="xd0e758" title="Bron: ”.">.”</span> De Spartanen waren van hun kant blijde, dat zij slaven voor hun werk hadden; maar zij waren altijd eenigszins bevreesd, dat +de Heloten zich tegen hen zouden vereenigen, en zij aarzelden geen oogenblik, iedereen ter dood te brengen, van wien zij meenden, +dat hij een leider van het volk zou kunnen worden. + +</p> +<p>Laconië was een land, dat gemakkelijk kon worden verdedigd, immers er waren bergen aan de oost- noord- en zuidzijde. Aan de +oost- en de noordzijde waren er slechts twee of drie passen, waardoor een leger zonder groote moeilijkheid kon worden gevoerd, +en aan de westzijde lag het veroverde land Messenië. Sparta was dus een natuurlijke vesting. Toch waren de Spartanen slechts +een kleine volksstam te midden van vijanden, en de vraag was, hoe zij er voor konden zorgen, dat zij zeker waren, nooit door +hun naburen te kunnen worden overvallen. Zij kwamen tot de overtuiging, dat daartoe slechts één weg openstond, en wel als +zij den geheelen volksstam tot één leger maakten. Natuurlijk hadden de Grieken, wier verbeeldingskracht zoozeer ontwikkeld +was, een verhaal, hoe dit in zijn werk was gegaan. Zij zeiden, dat in den eersten tijd hunner geschiedenis een zekere Lycurgus +benoemd was tot voogd over hun koning, die toen nog in de kinderjaren verkeerde. Het volk bewees hem zóó hooge eer, dat zijn +vijanden ijverzuchtig werden en het gerucht verspreidden, dat hij voornemens was de kroon te bemachtigen. Hij was daarover +verontwaardigd en zeide tot het volk: “Ik zal het land verlaten en wegblijven totdat de koning volwassen is<span class="corr" id="xd0e763" title="Bron: ”.">.”</span> Hij had zijn vaderland echter lief, en gedurende al de jaren, die zijn ballingschap duurde, bezocht hij verschillende rijken, +om na te gaan <span class="pagenum">[<a id="pb43" href="#pb43">43</a>]</span>hoe zij hun macht hadden verkregen of waardoor zij verzwakt waren. Telkens weder, en wel met korte tusschenpoozen, zonden +de Spartanen boden naar hem toe, die er op aandrongen, dat hij zou terugkeeren; ten slotte gaf hij aan dien aandrang gehoor, +zijn geest vol plannen, hoe hij zijn land machtig zou kunnen maken. Onderweg was hij ook in Delphi geweest en had hij Apollo +gevraagd, of hij wel bekwaam genoeg was om voor zijn volk verstandige wetten te maken. Het antwoord luidde: “De wetten, die +gij van plan zijt te maken, zullen de beste zijn in de geheele wereld<span class="corr" id="xd0e768" title="Bron: ”.">.”</span> Natuurlijk hield hij dit niet geheim, en toen hij Sparta bereikte, vond hij daar een groot aantal menschen, die bereid waren +alles wat hij voorstelde goed te keuren. De koning, die bij zijn vertrek nog een kind was, was volwassen geworden en had den +troon in bezit genomen, of liever de helft van den troon; immers het was bij de Spartanen de gewoonte, twee koningen te hebben. +Deze instelling schijnt niet veel practisch nut te hebben gehad; de ééne koning toch was veel te zachtzinnig en te toegevend, +en kon er niet toe komen, misdadigers te straffen; het gevolg was, dat beide koningen het nooit met elkander eens waren, en +zoo werd hun macht met den dag geringer. Zij hoopten, dat Lycurgus die macht zou versterken, en daarom heetten zij hem hartelijk +welkom. Het geheele stadje was daarna in gespannen verwachting, wat de wijze man zou doen. + +</p> +<p>Ten eerste liet hij een senaat, uit dertig leden bestaande, kiezen. Zij werden genomen uit de oudere mannen en werden voor +hun leven gekozen. Vijf ephoren of opzichters (dwarskijkers) werden eveneens gekozen, doch vervulden hun betrekking slechts +gedurende één jaar. In hun hand was in werkelijkheid het bestuur van den staat gelegen, want zij konden zelfs de koningen +tot verantwoording roepen, zoo dikwijls zij dit noodig achtten; in belangrijke gevallen traden zij als rechters op; en zij +beslisten, of er oorlog of vrede zoude zijn. De <span class="pagenum">[<a id="pb44" href="#pb44">44</a>]</span>koningen waren leden van den senaat, en in oorlogstijden stonden zij aan het hoofd van het leger. Zij hadden slechts weinig +minder macht dan de overige senatoren, maar zij moeten een veel rustiger leven gehad hebben dan vóór den terugkeer van Lycurgus, +immers nu wisten zij volkomen, wat zij konden doen, en begrepen, dat zij steun zouden krijgen, als zij dat deden. + +</p> +<p>Daarna hield Lycurgus zich bezig met een verdeeling van het land in gelijke deelen onder de burgers. Na veel onderhandelingen +stemden zij daarin toe; maar toen hij voorstelde, het goud en zilver op dezelfde wijze te verdeelen, verzetten de rijkere +burgers zich daartegen. Zij hadden echter een heerscher, die wist hoe hij op de ééne wijze kon verkrijgen wat hij wilde, als +hij het niet op een andere wijze kon gedaan krijgen; en hij vaardigde eenvoudig een besluit uit, dat goud en zilver niet langer +als geld zouden gerekend worden, maar dat daarvoor in de plaats ijzer zou worden gebruikt. Voor dat ijzer kon slechts weinig +worden gekocht, immers de heerscher met zijn verzienden blik had er de hardheid aan ontnomen, zoodat het voor het dagelijksch +gebruik ongeschikt was; en het was evenmin een bijzonder practische soort van schat om op te sparen, daar het zóó goedkoop +was, dat men een bijzonder ruim vertrek niet volkomen kon vullen met een waarde van slechts enkele duizend guldens aan ijzer. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 157px"><img border="0" src="images/p044.gif" alt="Een Spartaansche voetknecht." width="157" height="433"><p class="figureHead">Een Spartaansche voetknecht.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Daarna nam Lycurgus maatregelen, om te zorgen, dat de Spartanen aan tafel geen lekkernijen gebruikten, en daarom liet hij +ze allen, zoowel koningen als gewone burgers, in het publiek eten, en werden hun dezelfde gerechten voorgezet. Zelfs de meest +hongerigen konden nauwelijks gesmuld hebben van hun maaltijden, als zij daaraan niet gewoon waren geraakt; immers <span class="pagenum">[<a id="pb45" href="#pb45">45</a>]</span>het hoofdvoedsel was een zekere zwarte soep, die alleen de Spartanen eetbaar achtten. Een Athener, die eens die soep had geproefd, +verklaarde, dat hij nu begreep, waarom de Spartanen zoo onbevreesd waren in den oorlog. “Zij wilden liever sterven<span class="corr" id="xd0e786" title="Bron: ”,">,”</span> zoo zeide hij, “dan te moeten leven van zulk een ellendig voedsel.” + +</p> +<p>Ten einde te zorgen, dat de Spartanen hun huizen niet weelderig zouden inrichten met gouden bekers, helder gekleurde dekkleeden, +of ledikanten met zilveren pooten, werd een wet uitgevaardigd, dat de zoldering gemaakt moest worden met geen ander gereedschap +dan de bijl, en de deuren met geen ander werktuig dan de zaag. Lycurgus wist, dat de goede smaak van zijn landgenooten hen +niet zou toestaan, kostbare meubels te brengen in een woning, waarvan de deuren niet goed zouden passen, en de zolderingen +uit niets anders dan uit ruwe houtblokken zouden bestaan. Men verhaalt van een Spartaan, die in latere jaren gastvriendschap +genoot in een schoone woning te Corinthe, en die naar de zoldering opkeek, welke uit zuiver glad gemaakte en schoon gesneden +planken bestond, en die met een zekere minachting vroeg: <span class="corr" id="xd0e791" title="Niet in bron">“</span>Groeien de boomen in uw land allemaal recht en vierkant?” + +</p> +<p>Zoo kreeg Lycurgus zijn landgenooten er toe, eenvoudig en zonder eenige weelde te leven. Dit was nu voldoende, zoo dacht hij, +voor het tegenwoordige, maar de geheele bevolking was vroeger aan een zekere weelde gewend geweest, en daarom was hij overtuigd, +dat zij, zoodra hij gestorven was, langzamerhand weer zouden terugvallen in hun oude weelderige gewoonten. Hij wenschte een +natie te doen opgroeien, die het niet alleen zou kunnen stellen zonder weelde, maar die er een heiligen afschuw van zou hebben; +de eenige weg om dit te bereiken was, om aan te vangen met de kinderen. + +</p> +<p>Dan zoude, als de jongens en meisjes volwassen geworden waren, Sparta bevolkt zijn met mannen en vrouwen, die altijd <span class="pagenum">[<a id="pb46" href="#pb46">46</a>]</span>eenvoudig hadden geleefd en een minachting zouden hebben van een andere wijze van leven. Er was niet de minste twijfel aan, +of zelfs een paar duizend van die mannen, voor den soldatenstand opgeleid, zouden in staat zijn, het in den strijd uit te +houden tegen een heel wat grooter aantal van een vijandelijk leger. Om die reden vestigde hij veel meer zijn aandacht op de +kinderen dan op de volwassenen. “Kinderen behooren aan den staat<span class="corr" id="xd0e800" title="Bron: ”,">,”</span> zoo zeide hij, “en de staat heeft behoefte aan mannen en vrouwen, die gezond en krachtig zijn<span class="corr" id="xd0e803" title="Bron: ”.">.”</span> Als dus een kind geboren was, deed een commissie van verstandige mannen een onderzoek, of het kind gezond was. Als het zwak +of ziekelijk leek, werd het eenvoudig in een grot in de bergen geworpen, om daar te sterven. Als de commissie besliste, dat +het kind naar alle waarschijnlijkheid tot een krachtig man zou opgroeien, werd het aan zijn vader en moeder teruggegeven. +De knaap mocht slechts zeven jaar lang bij zijn ouders verblijf houden; na dien tijd moest iedere jonge knaap worden opgenomen +in een groep jongens, die onder militaire tucht <span class="corr" id="xd0e806" title="Bron: stand">stond</span>. De jongen, die het dapperst leek, werd tot aanvoerder aangesteld, en de anderen hadden te gehoorzamen aan al zijn bevelen. +Totdat de knapen twaalf jaar oud waren, liepen zij bijna naakt rond, opdat zij zouden gehard worden tegen elke weersverandering. +Zelfs mochten zij na dien tijd niet meer dan één kleedingstuk dragen. Zij werden naar den oever der rivier gezonden om riet +af te breken voor hun bedden. Als de winter aanbrak, werd het hun, als een groote weelde, toegestaan om wat dons over het +riet te spreiden. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 337px"><img border="0" src="images/p046.gif" alt="Spartaansch soldaat, gereed voor den aanval." width="337" height="239"><p class="figureHead">Spartaansch soldaat, gereed voor den aanval.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Op den leeftijd van twaalf jaar werden de jongens gesteld <span class="pagenum">[<a id="pb47" href="#pb47">47</a>]</span>onder toezicht van een jong man van twintig jaar, aan wiens bevelen zij moesten gehoorzamen. Dikwijls zond hij ze uit om voedsel +of brandhout te halen; de bedoeling was, dat zij dit even listig zouden stelen, alsof zij waren in het land van den vijand. +Als het hun gelukte, werden zij geprezen; maar als zij op heeterdaad werden betrapt, werden zij flink afgeranseld om hun onhandigheid. +Na hun avondmaal riep hun leidsman hen dikwijls bijeen en legde hun verschillende proeven voor. Den éénen jongen beval hij +dan “Zing een lied”. Tot een anderen jongen zeide hij: “Vertel mij, wie de beste staatsburger in de stad is”; of <span class="corr" id="xd0e818" title="Niet in bron">“</span>hoe denkt gij over die daad?” De jongens moesten niet alleen op die vragen een antwoord geven, maar zij moesten ook voor hun +antwoorden goede redenen opgeven; en indien zij dit niet naar behooren deden, hadden zij elke straf te ondergaan, die hun +leidsman meenen mocht, dat zij verdiend hadden. Natuurlijk hielden de ouderen en magistraten streng toezicht op den jongen +leidsman, en indien hij niet rechtvaardig en verstandig was opgetreden, werd hij, nadat de jongere knapen weggezonden waren, +flink afgerost. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 167px"><img border="0" src="images/p047.gif" alt="Korte Zwaarden der Spartanen." width="167" height="182"><p class="figureHead">Korte Zwaarden der Spartanen.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De meisjes waren verplicht te rennen en te worstelen en schijven te werpen, maar werden niet half zoo streng behandeld als +de knapen. Immers wat ook de knapen deden en waarheen zij gingen, steeds stond er iemand op wacht, om ze te straffen, als +zij niet zoo goed oppasten, als men van hen mocht verwachten. Eén der redenen, waarom zij zoo dikwijls werden afgeranseld, +was, dat zij zouden leeren, pijn licht te tellen. Minstens eenmaal werden de oudere knapen voor één der altaren gebracht en +gegeeseld, en die knaap, die de pijn het langst uithield zonder te schreeuwen, ontving een prijs. Zij werden er zóó trotsch +op, pijn te kunnen verdragen, dat somtijds een <span class="pagenum">[<a id="pb48" href="#pb48">48</a>]</span>jongen dood viel onder die geeseling, zonder eens te hebben geschreeuwd of zelfs maar gekreund. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 196px"><img border="0" src="images/p048.gif" alt="Lycurgus" width="196" height="245"><p class="figureHead">Lycurgus</p> +<p>(in het Museum te Napels).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Wat de studie betreft, de jongens werden onderwezen in muziek en poëzie en een weinig lezen, schrijven en rekenen; maar veel +tijd werd besteed aan het onderwijs in het spreken. Men verwachtte van hen, dat zij zouden zwijgen, als zij niets te zeggen +hadden; en als zij spraken, werd van hen geëischt, dat zij zoo weinig mogelijk woorden gebruikten en dat zij hun antwoorden +scherp en puntig zouden formuleeren. Lycurgus zelf handelde in volkomen overeenstemming met zijn voorschriften. Toen een Athener +bij een zekere gelegenheid schertste over de korte zwaarden der Spartanen, antwoordde hij: “En toch kunnen wij daarmede de +harten onzer vijanden bereiken<span class="corr" id="xd0e839" title="Bron: ”.">.”</span> Toen men hem vroeg, of hij voornemens was een muur om Sparta te bouwen, antwoordde hij: “Die stad is goed versterkt, die +een muur van mannen in plaats van een van steenen bezit<span class="corr" id="xd0e842" title="Bron: ”.">.”</span> Iemand vroeg een Spartaan, om naar iemand te komen hooren, die den slag van een nachtegaal kon nabootsen. “Ik heb den nachtegaal +zelf gehoord<span class="corr" id="xd0e845" title="Bron: ”,">,”</span> was het antwoord. Die korte, puntige wijze van spreken ontleende daarom zijn naam aan dien van het land, en is van die dagen +af tot op onzen tijd “lakoniek” genoemd. + +</p> +<p>Na twintig jaren op die wijze te zijn geoefend, was de Spartaan gereed voor de taak van krijgsman; en hij meende, dat ieder +ander beroep of iedere andere bezigheid beneden zijn waardigheid was. Zelfs op de taak van het bebouwen van zijn eigen akker +zag hij met de grootste minachting neer. “Dat was het werk van Heloten<span class="corr" id="xd0e850" title="Bron: ”,">,”</span> beweerde hij. + +</p> +<p>Op zekeren dag, nadat Lycurgus een oud man was geworden, <span class="pagenum">[<a id="pb49" href="#pb49">49</a>]</span>riep hij het volk te zamen en zeide: “Er is nog één zaak, die noodig is voor het geluk van den staat. Die zaak is nog van +veel meer gewicht dan alles wat geschied is; maar wat het is, kan ik niet vertellen, voordat ik uit Delphi ben teruggekeerd. +Wilt gij plechtig zweren, dat gij aan de wetten zult gehoorzamen tot na mijn terugkomst?” Allen legden een plechtigen eed +af, dat zij gehoorzaam zouden zijn, en daarna vertrok hij met zijn zoon en enkelen van zijn dierbaarste vrienden. Daar offerde +hij aan Apollo en vroeg: “Zijn de wetten, die ik heb gemaakt en uitgevaardigd, voldoende om de deugd te bevorderen en het +geluk van den staat te verzekeren?” “Zij zijn uitstekend, en de staat, die zich aan die wetten houdt, zal de meest roemrijke +staat van de wereld zijn<span class="corr" id="xd0e857" title="Bron: ”,">,”</span> zoo luidde het antwoord. Lycurgus schreef dit orakel op en zond het naar Sparta; maar zelf keerde hij niet terug, daar hij +het plan beraamd had te zorgen, dat de Spartanen zijn wetten eeuwig zouden in acht nemen. Hij bracht Apollo nog een laatste +offer en nam afscheid van zijn zoon en zijn vrienden. Daarna weigerde hij alle voedsel en wachtte rustig en kalm den dood +af. Nog één laatste verzoek deed hij. Het was dit, dat, nadat zijn lichaam zou zijn verbrand, de asch niet naar Sparta zou +worden gebracht, maar in zee zou worden geworpen. “Dan” zoo sprak hij, “kan zeker niemand verklaren, dat ik ben teruggekeerd, +en de Spartanen kunnen dan nooit beweren, dat zij van hun eed, om mijn wetten in stand te houden, zijn ontslagen<span class="corr" id="xd0e860" title="Bron: ”.">.”</span> + +</p> +<p>Het lijkt veel waarschijnlijker, dat deze vreemde gewoonten eerst geleidelijk zich ontwikkelden, dan dat één enkel man de +macht had, zijn landgenooten te dwingen, hun geheele manier van leven te veranderen. Hoe dat ook moge zijn, en hetzij een +man als Lycurgus ooit heeft geleefd, hetzij niet, dit waren toch de zeden en gewoonten der Spartanen, en zij werden werkelijk +een natie van krijgslieden. In Boeotië, een land, dat iets ten noorden van Sparta gelegen was, schreef <span class="pagenum">[<a id="pb50" href="#pb50">50</a>]</span>een dichter, Hesiodus, zijn ”<span class="letterspaced">Werken en Dagen</span>”, een gedicht, waarin het kalme buitenleven werd beschreven, en de wijze, waarop op den juisten tijd het werk verricht werd, +dat door het jaargetijde werd vereischt; maar de Spartanen zouden op dergelijke lessen met de grootste minachting hebben neergezien. +Zij waren krijgslieden, en krijgsbedrijven waren voor hen een uitspanning. Als de vijand nabij was, offerde de koning een +geit, de mannen deden bloemkransen om hun hoofd, de muzikanten speelden een marsch en het leger trok opgewekt en vroolijk +op. Zij wisten, hoever zij de andere stammen als soldaten overtroffen, en liepen weinig gevaar verslagen te worden. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 136px"><img border="0" src="images/p050.gif" alt="Een legeraanvoerder." width="136" height="366"><p class="figureHead">Een legeraanvoerder.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Zij beschouwden oorlogen als een genot, maar het wil ons voorkomen, dat zij daarvan wel zooveel genoten hebben als zij konden +verlangen. Hun eerste bezigheid was, zich in Laconië zóózeer te versterken, dat zij zich konden vrijmaken, om andere landen +te veroveren. Dit gelukte hun, en daarna begonnen zij te denken aan de verovering van Messenië, het land, dat ten westen van +Laconië lag. Het is niet te verwonderen, dat zij dat land begeerden, want het was het vruchtbaarste gedeelte in den Peloponnesus +met heuvelen en grasland, overvloed van water en uitstekende weiden voor het vee. Na een langdurigen tijd van strijden namen +de Spartanen Messenië in bezit. Dit staat ongetwijfeld vast, hoewel slechts weinig omtrent den oorlog zelf bekend is. Er is +ons een verhaal overgeleverd, waarvan de waarheid niet meer is na te gaan,dat de zaken ten slotte zóó slecht stonden voor +de Messeniërs, dat zij zich in Ithome opsloten en het orakel van Delphi raadpleegden, om te vragen, wat zij moesten doen. +“Die stam, die het eerst honderd drievoeten plaatst op het altaar <span class="pagenum">[<a id="pb51" href="#pb51">51</a>]</span>van Zeus te Ithome, zal de overwinning behalen,” zoo sprak het orakel. De Messeniërs juichten daarom uitgelaten van vreugde, +en gingen aan het werk, ten einde honderd houten drievoeten te vervaardigen. Ongelukkig voor hen, hadden ook de Spartanen +bericht gekregen van het antwoord. “Wij zullen niet wachten met het maken van drievoeten van hout<span class="corr" id="xd0e879" title="Bron: ”,">,”</span> zoo spraken zij, “maar wij zullen ze van klei vervaardigen.” Het gevolg hiervan was, dat, terwijl de Messeniërs nog druk +bezig waren met de vervaardiging van houten drievoeten, het een Spartaan gelukte op zekeren achtermiddag met een grooten zak +op zijn rug in Ithome binnen te sluipen. Den volgenden morgen verloren de Messeniërs alle hoop, toen zij de Spartaansche drievoeten +rondom het altaar geschaard zagen. Het duurde niet lang, of Ithome viel; de Spartanen hadden overwonnen. De Messeniërs mochten +hun land behouden, maar moesten de helft van de opbrengst aan de veroveraars afstaan. Zij waren de slaven der Spartanen geworden. + +</p> +<p>Het verhaal luidt verder, dat de kleinzonen van de verdedigers van Ithome heel wat jaren later besloten, zich niet langer +de overheersching der Spartanen te laten welgevallen. Zij streden zóó dapper en woest, dat het spoedig de beurt van hun vijanden +was, Apollo om raad te vragen. “Gij moet Athene vragen, om een aanvoerder te zenden<span class="corr" id="xd0e884" title="Bron: ”,">,”</span> zoo luidde het antwoord. Dit beviel de Spartanen wel niet, maar toch deden zij het verzoek. De Atheners, van hun kant, vonden +het niet bijzonder aangenaam, Sparta te helpen, machtiger te worden, maar zij durfden Apollo niet ongehoorzaam te zijn. Eindelijk +beraamden zij een plan, dat zij bijzonder listig uitgedacht vonden. Als aanvoerder zonden zij een man, Tyrtaeus genaamd, een +schoolmeester van beroep, die totaal niets van krijgszaken afwist. Zij vergaten echter, dat Tyrtaeus tevens een dichter was; +en terwijl zij zich verhieven op hun slimheid, maakte hij zóó uitstekende en luidklinkende oorlogszangen <span class="pagenum">[<a id="pb52" href="#pb52">52</a>]</span>voor de Spartanen, dat zij hun mismoedigheid totaal vergaten, maar opgewekt ten strijde trokken, onder het zingen van het +volgende lied: + + +</p> +<div class="poem"> +<p class="line">“Komt, voeren wij den strijd voor kroost en vaderland, + +</p> +<p class="line">En sparen ’t leven niet, en vreezen niet den dood. + +</p> +<p class="line">Schept jongelingen moed, en houdt in ’t strijdperk stand, + +</p> +<p class="line">En treff’ u nooit de blaam, dat gij uit lafheid vloodt<span class="corr" id="xd0e898" title="Bron: ”.">.”</span></p> +</div> +<p>Ten slotte behaalden de Spartanen de overwinning; en zoo heerschten zij nu over het geheele zuidelijke gedeelte van den Peloponnesus +van zee tot zee. + +</p> +<p>De Spartanen haastten zich in het minst niet, het oorlogvoeren te staken, en voordat vele jaren voorbij waren, vonden zij +een voorwendsel, Arcadië binnen te vallen, de landstreek, die ten noorden van Laconië gelegen is. Er is een verhaal, dat de +Messeniërs tijdens den oorlog eenige afdeelingen Arcadische soldaten hadden gehuurd, en dat de Arcadiërs, nadat de oorlog +geëindigd was, enkelen der Messeniërs hadden toegestaan, zich in Arcadië te vestigen. Dit was voor de Spartanen een voldoende +voorwendsel; daarom trokken zij uit met hun wapenen, kransen en oorlogszangen, en tevens met enkele ketenen, om daarmede de +gevangenen te boeien, die zij zeker verwachtten te zullen maken. + +</p> +<p>Arcadië was een rustige, liefelijke landstreek, met ruwe bergen en snel stroomende beken in het noorden, en frissche groene +weilanden in het zuiden. De bevolking, die daar huisde, hield kudden groot en klein vee. Zij hielden van het fluitspel en +leefden naar de oude, eenvoudige gebruiken. Zij hadden tevens de vrijheid lief, en zij waren krachtige bergbewoners; en zoo +gebeurde het tot groote verbazing van de Spartanen, dat enkelen van hen met hun eigen ketenen werden geboeid. Wel wonnen de +invallende troepen verschillende <span class="pagenum">[<a id="pb53" href="#pb53">53</a>]</span>overwinningen, maar nooit konden zij het kleine bergachtige land werkelijk ten onder brengen. Beide legers ondervonden, dat +ook aan de andere zijde dappere mannen streden, en daarom sloten ten slotte beide volken een verdrag, waarbij zij afspraken, +elkander in den oorlog bij te staan. Sparta zou de leiding nemen op het slagveld, maar de Arcadiërs zouden steeds den linkervleugel, +de eereplaats, bezetten. + +</p> +<p>De grootste eer echter, die eenigen Griekschen volksstam kon te beurt vallen, was voor te zitten bij de Olympische spelen. +Olympia lag in Pisatis, en in de eerste tijden waren de Pisatiërs de machtigsten. Doch na verloop van tijd overwonnen de bewoners +van Elis de Pisatiërs in den oorlog, en met trots namen toen de bewoners van Elis den eersten rang in. Herhaaldelijk stonden +de bewoners van Pisatis op, en zij vonden ten slotte een machtigen vriend in Pheidon, den heerscher van Argos; deze toch wenschte +gaarne zijn macht in het westen uit te breiden. De Spartanen hadden er evenmin bezwaar in, hun macht uit te breiden; zij verdedigden +de belangen van de bewoners van Elis, en behaalden de overwinning. + +</p> +<p>Zoo werd Sparta een machtige staat. Tegen het midden der zesde eeuw vóór Christus, beheerschten de Spartanen het zuidelijke +gedeelte van den Peloponnesus; zij hadden een verbond gesloten met Arcadië en waren zeer bevriend met de bewoners van Elis. +Tevens hadden zij de macht van Argos gefnuikt, den staat, die eertijds de machtigste van het schiereiland was geweest. De +laatste slag werd geleverd bij Thyrea, welke stad door de Spartanen werd ingenomen; maar de bewoners van Argos leden eenige +jaren later een nog veel ernstiger verlies. Zij waren voor de Spartanen gevlucht naar een gewijd boschje, en daar werden zij +door hun vijanden omsingeld, die het boschje in brand staken. Twee derde gedeelten van hun geheele leger kwam om. Nog altijd +beweerden zij, dat Argos een vrije stad was; maar de Spartanen trokken zich dit volstrekt <span class="pagenum">[<a id="pb54" href="#pb54">54</a>]</span>niet aan, daar Argos te zwak was geworden, om zich met hen te bemoeien. + +</p> +<p>Dit is de geschiedenis van Sparta van de vroegste tijden af tot aan het midden van de zesde eeuw vóór Christus—de geschiedenis +van een kleinen, zwervenden stam, die zijn weg vond in het gebied van zijn vijanden en wien het gelukte, het machtigste volk +van het land te worden. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p054.gif" alt="Een Spinnende Vrouw." width="256" height="255"><p class="figureHead">Een Spinnende Vrouw.</p> +</div><p> + + +<span class="pagenum">[<a id="pb55" href="#pb55">55</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch5" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="label">Hoofdstuk V.</h2> +<h2 class="normal">De eerste dagen van Athene: de wetten van Solon.</h2> +<p>Sparta was de voornaamste staat van den Peloponnesus, en zelfs ten noorden van den Peloponnesus werd die beschouwd als de +voornaamste van geheel Griekenland, die dan ook de leiding gaf. Hun voornaamste mededinger was Attica. Attica was een schiereiland, +dat een lengte had van ongeveer 140 kilometers, en dat aan de noordzijde en de westzijde door bergen werd begrensd. Er waren +enkele rivieren in dat land, maar zelfs de grootste van deze liep in den zomer bij warm weder droog. De grond was schraal +en onvruchtbaar. De Grieken konden zich volkomen tevreden stellen met een maaltijd, bestaande uit een stuk brood, een beker +wijn en een handvol olijven; maar zelfs deze konden in Attica lang zoo gemakkelijk niet verkregen worden als in den naburigen +staat Boeotië; immers de bodem moest, om deze voort te brengen, met groote zorg worden bebouwd. Daar tegenover stond echter +een groot voordeel, dat tegen die nadeelen ruimschoots opwoog, en dat was het heerlijke klimaat. Attica was in den winter +warmer, en in den zomer koeler dan Boeotië. De lucht was zóó zuiver, dat verwijderde voorwerpen op veel grooteren afstand +konden worden onderscheiden dan ergens anders. De hemel was zóó helder en schitterend, dat het een genot was daarin te staren, +en zelfs al waren de bergen eenigszins kaal, de lucht gloeide zóó prachtig bij zonsondergang, dat de fijne vormen der toppen +daartegen schitterend mooi uitkwamen. De bevolking was van Jonischen stam. Met zelfverheffing zeiden zij: “Nooit hebben vreemde +veroveraars ons overwonnen. Wij zijn uit den grond zelf ontsproten<span class="corr" id="xd0e929" title="Bron: ”.">.”</span> <span class="pagenum">[<a id="pb56" href="#pb56">56</a>]</span>Daarom droegen de Atheensche vrouwen zoo gaarne sieraden in den vorm van een krekel,—omdat men meende, dat ook de krekel uit +den grond was geboren. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 218px"><img border="0" src="images/p056.gif" alt="Het Theseüm, zoals dit er thans uitziet. (Een tempel te Athene, waar, zooals de legende luidt, de overblijfselen van Theseus zijn begraven.)" width="218" height="200"><p class="figureHead">Het Theseüm, zoals dit er thans uitziet. (Een tempel te Athene, waar, zooals de legende luidt, de overblijfselen van Theseus +zijn begraven.) +</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Van Attica was in de vroegste tijden weinig bekend; maar daar er in dien staat geen slaven gevonden werden, was de meening +waarschijnlijk juist, dat het land nooit door vreemdelingen was veroverd, maar dat de staat was gevormd uit een vereeniging +van mannen van hetzelfde ras. De Grieken leefden in de overtuiging, dat die vereeniging was tot stand gebracht door den held +Theseus, die eertijds hun koning was; en er loopen omtrent diens heldendaden ontelbare verhalen. Men verhaalde, dat hij niet +alleen den Minotaurus had gedood, maar dat hij ook op een oorlogsexpeditie was uitgetrokken met Heracles, en dat hij met het +schip Argo was uitgezeild om de Gouden Vacht te halen. Ook verhaalt men, dat hij zich als jongmensch zóó opgesmukt kleedde, +met zijn sierlijke kleeren, zijn juweelen en zijn reukwerken dat eenige werklieden, die hij eens voorbij liep, eerst verbaasd +bleven staan, en daarna lachten en zeiden; “Dat jonge meisje is oud genoeg om te trouwen; hoe komt het, dat zij zoo alleen +langs de straten loopt?” Theseus hoorde dit gesprek, en om te toonen, dat hij werkelijk iets meer was dan een modegek, hield +hij een kar tegen, die juist voorbij kwam, spande de ossen uit het juk en slingerde die over een tempel. Toen hij koning geworden +was, noodigde hij, zoo luidt het verhaal, niet alleen menschen die in Attica woonden, maar zelfs vreemdelingen uit, huizen +voor zich te doen bouwen in Athene. De stad was toen niets anders dan een troep kleine woningen op een groote rots met een +breeden, vlakken top; maar het was een uiterst veilige plaats, daar het voor vijanden <span class="pagenum">[<a id="pb57" href="#pb57">57</a>]</span>niet gemakkelijk zou zijn, om de rots te beklimmen en zoo de stad binnen te trekken. Theseus was volstrekt niet begeerig naar +macht; immers toen de bewoners van de overige gedeelten van Attica aarzelden er in toe te stemmen, te worden geregeerd door +een Atheensch vorst, zeide hij tot hen: “Als gij dit wilt doen, zal ik van mijn rechten afstand doen. Gij zult even goed koning +zijn als ik, behalve dat ik waken zal over de handhaving der wetten, en als er oorlog komt, zal ik het leger aanvoeren.” Het +is niet te verwonderen, dat zij toegaven aan een zoo edelmoedigen vorst. Theseus richtte een zuil op, om de plaats te bepalen, +waar de grenzen van Attica begonnen. Daarna stelde hij schitterende feesten in ter eere van de vereeniging der Attische dorpen. + +</p> +<p>De volgende beroemde koning was volgens de legenden koning Codrus. Hij had een tijd lang rustig geregeerd, toen hij in moeilijkheden +geraakte. De Spartanen en enkele andere Doriërs verbonden zich met elkander, ten einde Athene aan te vallen, en sloegen hun +kamp op vóór de muren der stad. Zij waren vol vertrouwen op den uitslag, daar het orakel gezegd had: “Indien gij het leven +van Codrus spaart, zult gij ongetwijfeld de overwinning behalen.” Natuurlijk waren zij nu van plan het leven van Codrus te +sparen—dit was een geringe prijs, dien zij voor de overwinning moesten betalen—en spoedig zou Athene in hun macht zijn. Als +zij geweten hadden, wat voor man Codrus was, zouden zij niet zoo gerust en vol zelfvertrouwen geweest zijn. Een vriend van +den koning, die te Delphi woonde, vertelde hem, wat het orakel gezegd had; en oogenblikkelijk had de dappere en opofferende +koning een besluit genomen, hoe hij moest handelen. Hij vermomde zich als een houthakker, sloop de poorten der stad uit, en +begaf zich daarheen, waar hij zeker was eenige Doriërs te zullen ontmoeten. Het duurde niet lang, of hij kwam er twee tegen. +Eén van dezen sloeg hij met zijn bijl en doodde hem. Daarop <span class="pagenum">[<a id="pb58" href="#pb58">58</a>]</span>doodde de andere Codrus. Korten tijd daarna vernamen de Atheners, dat de koning voor hen het leven had gelaten, en zij zonden +een bode, om te vragen of de Doriërs zijn lijk wilden afstaan. De Doriërs schrikten, toen zij hoorden, wat zij gedaan hadden. +“Het helpt niet, of wij Athene aanvallen<span class="corr" id="xd0e947" title="Bron: ”,">,”</span> zeiden zij, “immers de goden zullen tegen ons zijn<span class="corr" id="xd0e950" title="Bron: ”,">,”</span> en daarom gingen zij weg en trokken over de landengte van Corinthe terug naar den Peloponnesus, zoodat Athene gered was. +De Atheners waren zóó dankbaar, dat zij besloten, dat er nooit meer een andere koning over Athene zou heerschen, opdat de +titel ten eeuwigen dage aan den edelen vaderlander Codrus gewijd zou zijn. + +</p> +<p>Er waren later echter wel koningen, doch deze moesten het gezag deelen met acht andere magistraten, archonten of heerschers +genaamd, totdat op het laatst de koning-archont weinig meer te doen had dan de openbare offers aan de goden te brengen. De +negen archonten te zamen hadden in de verste verte niet zooveel te zeggen als een beroemde raad, de Areopagus genoemd, welke +naam samenhing met het feit, dat hij vergaderde op den Heuvel van Mars, of Ares; die Areopagus vervaardigde alle wetten en +velde vonnis over alle personen, die van een misdaad werden beschuldigd. + +</p> +<p>Oppervlakkig zou men meenen, dat dit een goede inrichting van het staatsbestuur was, maar er kwam één factor bij, die een +zoodanige instelling hoogst onrechtvaardig maakte; al die archonten en leden van den Areopagus waren Eupatriden, dat wil zeggen: +mannen van hooge geboorte. Meestal waren zij zeer vermogend, en zij maakten wetten, die zeer voordeelig en gemakkelijk waren +voor de rijken, maar die zwaar drukten op de armen. De regeeringsvorm was dus een oligarchie, of “regeering van weinigen”; +en een oligarchie is slechts zelden billijk tegenover het gewone volk. Sommigen van de behoeftige burgers leefden op de goederen +der Eupatriden, en als zij de <span class="pagenum">[<a id="pb59" href="#pb59">59</a>]</span>verschuldigde pacht niet betaalden, hadden de eigenaars dier goederen het recht, hen en hun gezin als slaven te verkoopen. +Zelfs zij, die kleine boerderijen in eigendom hadden, waren er niet veel beter aan toe, want een groot aantal van hen waren +genoodzaakt geweest, geld van de aanzienlijken te leenen, terwijl zij slechts weinig hoop hadden, hun schuld af te lossen. +Daarom was op een aantal boerderijen een pilaar geplaatst, waarin het bedrag gegrift was, dat de boer verschuldigd was, en +de naam van den man, aan wien de boerderij verpand was. Somtijds werden de arme boeren zóó ontmoedigd, dat zij hun kinderen +als slaven verkochten, om nog slechts de rente van de schuld, die op hun goederen rustte, te kunnen betalen. De Eupatriden +hadden een genoegelijk leven, maar het behoeft niet te verwonderen, dat de arme lieden hoe langer hoe ellendiger werden. Enkelen +gingen als kolonisten naar andere streken, en zij, die achterbleven, werden met den dag meer ontevreden. + +</p> +<p>Ten slotte zagen zelfs de Eupatriden, die het leven luchthartig opnamen, dat iets moest gedaan worden, om de moeilijkheden +te verminderen. Er was één feit, dat het volk ontzettend onbillijk vond, en wel: dat de wetten nooit openlijk waren afgekondigd; +indien dus een Eupatride het eigendom van iemand uit het volk wegnam, was er voor dezen geen middel, om te ontdekken, of in +overeenstemming dan wel in strijd met de wetten was gehandeld. “Indien wij de wetten openlijk afkondigen, zullen zij tevreden +zijn<span class="corr" id="xd0e961" title="Bron: ”,">,”</span> meenden de edelen; en zij kozen een Eupatride, Draco genaamd, om alles te verzamelen en te herzien, wat tot nu toe naar de +algemeene overtuiging wetten genoemd werd. Langen tijd na Draco was de wetgeving zóóveel zachter en menschelijker geworden, +dat men zeide, dat de wetten van Draco “in bloed waren geschreven<span class="corr" id="xd0e964" title="Bron: ”,">,”</span> maar dat zij toch veel redelijker en rechtvaardiger waren dan de ongeschreven wetten, die vóór dien tijd van kracht waren +geweest. Bovendien gaf zijn wetboek veel grooter macht aan het volk, dat niet tot de <span class="pagenum">[<a id="pb60" href="#pb60">60</a>]</span>aanzienlijken behoorde “de menigte<span class="corr" id="xd0e969" title="Bron: ”,">,”</span> zooals de Eupatriden hen noemde; immers het bevatte de bepaling, dat de overheidspersonen niet tot de Eupatriden behoefden +te behooren, maar konden gekozen worden uit de leden der Ecclesia, of de algemeene vergadering, dat waren die lieden, die +een zeker inkomen uit het land trokken. Het wetboek stond zelfs de Ecclesia toe, de overheidspersonen te kiezen. Dit was voor +“de Menigte” een groote vooruitgang, want iedereen die in staat was zich zelf wapenen aan te schaffen voor den strijd, had +het recht tot de Ecclesia te behooren. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p060.gif" alt="De Acropolis te Athene, (zooals zij zich voordeed op het toppunt van Athene’s roem.)" width="519" height="337"><p class="figureHead">De Acropolis te Athene, (zooals zij zich voordeed op het toppunt van Athene’s roem.)</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Draco vormde bovendien uit het geheel der burgers een Raad, die onder andere tot taak had, aan de Ecclesia wetten voor te +stellen. + +</p> +<p>Die wetgeving van Draco was in sommige opzichten voortreffelijk; maar hij vergat één belangrijk feit, en wel, dat die <span class="pagenum">[<a id="pb61" href="#pb61">61</a>]</span>lagen der bevolking, die arm en hongerig waren, en in voortdurend gevaar verkeerden om als slaven te worden verkocht, zich +niet veel tevredener zouden gevoelen, omdat zij wisten, dat enkele anderen, die het iets beter hadden dan zij, nu het recht +hadden deel te nemen aan de stemming voor overheidspersonen. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 170px"><img border="0" src="images/p061.gif" alt="Een borstbeeld in het Museum te Napels, dat geacht wordt een beeld van Solon te zijn." width="170" height="219"><p class="figureHead">Een borstbeeld in het Museum te Napels, dat geacht wordt een beeld van Solon te zijn.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Één der Eupatriden, Cylon genaamd, meende, dat het een gunstig oogenblik was, zich zelf tot tyran uit te roepen. Hij zelf +en zijn volgelingen bezetten den grooten burcht, de Acropolis, in de verwachting, dat het lagere volk zich bij hen zou voegen. +Dit gebeurde echter niet, en spoedig waren zij omsingeld door den archont Megacles en het staatsleger. Cylon ontsnapte, terwijl +zijn volgelingen zich terugtrokken in den tempel van Athene, die op de Acropolis stond. Megacles was daardoor in een moeilijken +tweestrijd. Het zou een misdaad zijn jegens de godheid, als hij zelfs opstandelingen aanviel, als zij in den tempel der godin +gevlucht waren onder haar bescherming; en het zou den tempel bezoedelen en onrein maken, als manschappen daarin aan den hongerdood +werden prijs gegeven. Eindelijk zond hij een boodschap aan de opstandelingen in deze bewoordingen: “Indien gij u overgeeft, +zal ik uw leven sparen<span class="corr" id="xd0e990" title="Bron: ”.">.”</span> De opstandelingen stemden daarin toe, maar zij waren er niet volkomen zeker van, dat de archont zijn woord zou houden; daarom +bonden zij, toen zij den tempel verlieten, een touw aan het altaar van Athene, en daalden van de Acropolis af, met het touw +in de hand. Waarschijnlijk hielden zij het touw iets te stevig vast, immers het brak plotseling. “De godin weigert u te beschermen<span class="corr" id="xd0e993" title="Bron: ”,">,”</span> riep Megacles uit, en viel de ongelukkige slachtoffers aan. Enkelen werden op slag gedood, anderen gesteenigd. Daarna was +het <span class="pagenum">[<a id="pb62" href="#pb62">62</a>]</span>de beurt der Atheners, om beangst te worden. “De godin Athene zal zeker de stad straffen<span class="corr" id="xd0e998" title="Bron: ”,">,”</span> zoo kermden zij, en zij eischten, dat Megacles zou worden verbannen. Sommigen der edelen waren van dezelfde meening, doch +anderen waren niet geneigd, een bondgenoot op te offeren. Ten slotte werd, door den invloed van een wijzen Eupatride, Solon +genaamd, Megacles in staat van beschuldiging gesteld. Het eindigde er mede, dat hij met zijn geheele geslacht, de Alcmaeoniden, +verbannen werd. + +</p> +<p>Solon was volstrekt geen vreemdeling voor zijn landgenooten. Het was door zijn toedoen, dat het eiland Salamis toen aan Attica +toebehoorde. Zoowel Athene als de stad Megara hadden er aanspraak op gemaakt, en toen uit dien twist een oorlog ontstond, +werden de Atheners zóó vreeselijk verslagen, en waren zij zóó wanhopig, dat zij een wet uitvaardigden, die luidde, dat iedereen, +die voorstelde, den oorlog met Megara te hernieuwen, ter dood zou worden gebracht. Solon was er van doordrongen, dat het een +schande voor zijn vaderland zou zijn, Salamis op te geven, maar hij had er volstrekt geen lust in, ter dood gebracht te worden. +Ten slotte maakte hij een plan, zijn landgenooten wakker te schudden. Hij sloot zich op in zijn eigen huis en liet het gerucht +verspreiden, dat hij krankzinnig was. In werkelijkheid hield hij zich bezig met de vervaardiging van een gedicht over Salamis, +dat de gemoederen in opstand moest brengen. Op zekeren dag ijlde hij plotseling naar de marktplaats, waar altijd een menigte +gereed stond, verlangend wat nieuws te hooren, en zeide hij zijn gedicht op. Dit begon aldus: + + +</p> +<div class="poem"> +<p class="line">“Hoor en let op: ik kwam van Salamis,</p> +<p class="line">Om van uw dwaling u te overtuigen.”</p> +</div> +<p>Een krankzinnige kon niet gestraft worden wegens de overtreding van een wet, en de Atheners waren door dit gedicht zóózeer +wakker geschud, dat zij besloten, den oorlog te hernieuwen. Zij schijnen overtuigd geweest te zijn, dat Solon zóó <span class="pagenum">[<a id="pb63" href="#pb63">63</a>]</span>krankzinnig was, dat hij niet kon worden gestraft, maar tevens toch genoeg bij zijn verstand, om een goed legeraanvoerder +te zijn; daarom droegen zij hem het opperbevel over hun troepen op. Eindelijk viel Salamis in de handen der Atheners. + +</p> +<p>Om die redenen stelden zoowel de Eupatriden als de groote menigte een groot vertrouwen in Solon, en gaven zij hem het recht +alles te doen, wat naar zijn oordeel zou kunnen bijdragen tot verbetering van den toestand. Er was ongetwijfeld behoefte aan +iemand met een groot verstand, want geheel Attica was in beroering. Behalve de moeilijkheden tusschen de armen en de rijken, +waren er voortdurend drie partijen, die aanhoudend met elkander twistten: de bevolking der vlakten, die woonde in de meest +vruchtbare landstreek; de menschen, die aan de kust woonden, die dus dicht bij de zee leefden, en visschers en handelslieden +waren; en de bergbewoners of schaapherders, die woonden aan de ruwe hellingen der heuvels, waar zij hun kudden weidden. + +</p> +<p>Die verschillende soorten van menschen hadden ook verschillende doeleinden en begeerten; en niemand, hoe verstandig hij ook +mocht zijn, kon allen tevreden hebben gesteld. Solon schonk slechts zeer weinig aandacht aan wat een bepaalde klasse van menschen +verlangde, maar deed, wat hij dacht, dat het meest in het belang was van den geheelen staat. De grootste en meest dringende +moeilijkheid was, dat zoovele menschen in schulden staken. De kleine boeren, die een eigen boerderij bezaten, verloren snel +hun boerderijen en werden daglooners, terwijl daglooners als slaven verkocht werden. Een zóó groot aantal was als slaven verkocht, +dat hun afwezigheid een groot verlies was voor het land. De eerste besluiten van Solon waren nu deze, dat men zijn schulden +kon afdoen in een nieuwe munt, die een vierde minder woog dan de oude, maar die toch gerekend zou worden de vroegere waarde +te hebben gehouden; dat de schulden der landbouwers, <span class="pagenum">[<a id="pb64" href="#pb64">64</a>]</span>die geld van den staat hadden geleend, zouden worden vrijgeschonken; dat hij, die er in had toegestemd, de slaaf te worden +van een ander, als hij geleend geld niet op tijd teruggaf, niet aan zijn verplichting gehouden zou zijn; en dat zij, die naar +vreemde landen zouden zijn verkocht, teruggebracht zouden worden op kosten van den staat of van hen, die hen had verkocht. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p064.gif" alt="Gereedmaken voor de Begrafenis. (Naar een beschilderde vaas.)" width="527" height="205"><p class="figureHead">Gereedmaken voor de Begrafenis. (Naar een beschilderde vaas.)</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Op het eerste gezicht schijnen die wetten tamelijk onbillijk geweest te zijn tegenover de schuldeischers; maar in het algemeen +was het zeker, dat, als een rijk man geld leende aan een arme, hij zeer goed wist, dat hij nooit zijn geld kon terugkrijgen; +zijn doel was, den man zelf in zijn macht te krijgen, dat is, vrije burgers tot slaven te maken, en het was niet goed, dat +dit door de wetten werd bekrachtigd. + +</p> +<p>Solon was zelf een Eupatride, maar hij kon niet goedkeuren, dat de wetten uitsluitend door de Eupatriden werden gemaakt. Hij +verdeelde het volk in vier klassen, in verband met het inkomen, dat zij uit hun landerijen trokken. De rijken bezetten meer +ambten, maar moesten ook hoogere belastingen betalen. Zij, die tot de laagste klasse behoorden, dat waren <span class="pagenum">[<a id="pb65" href="#pb65">65</a>]</span>zij, die te arm waren om wapenen en een wapenrusting voor zich zelf te koopen, waren tot geen ambt verkiesbaar, maar zij betaalden +geen belasting; en iedereen, zoowel armen als rijken, behoorde tot de Ecclesia en had stemrecht. Zoo maakte Solon de instellingen +in overeenstemming met zijn geliefde lijfspreuk: “Gelijkheid veroorzaakt geen oorlogen<span class="corr" id="xd0e1029" title="Bron: ”.">.”</span> Met die nieuwe wetten stond voor iedereen de gelegenheid open, om van de ééne klasse tot een andere op te klimmen, en ten +slotte de hoogste ambten in den staat te bekleeden. Iedereen kon zelfs lid van den Areopagus worden, en in de oogen van den +Athener was dit het hoogste der staatsambten. De meeste wetten van Draco werden afgeschaft, en Solon vervaardigde een nieuw +wetboek. Ten slotte schonk hij amnestie aan de Alcmaeoniden en stond hen toe, naar Athene terug te keeren. Hij bepaalde niet +naar vaste regelen, hoe kinderen moesten worden opgevoed, maar blijkbaar wenschte hij niet, dat zij hun tijd in lediggang +doorbrachten, immers hij bepaalde, dat niemand verplicht was zijn vader in diens ouderdom te ondersteunen, tenzij de vader +hem als knaap geleerd had zich zelf door het ééne of andere bedrijf te onderhouden. Solon wijdde al zijn gedachten aan het +heil van den staat. Hij was niet, evenals Lycurgus, van meening, dat men het geld moest minachten, maar veeleer, dat men het +zóó zorgzaam en verstandig moest gebruiken, dat er geen gebrek aan was, als men het noodig had. Op dien grond maakte hij enkele +bepalingen, waarbij het bedrag werd beperkt, dat bij begrafenissen mocht worden besteed, waar meestal heel wat geld voor werd +uitgegeven, en zoo maakte hij ook enkele bepalingen omtrent de kleeding der vrouwen; indien bij voorbeeld een vrouw op reis +ging, mocht zij niet meer dan drie gewaden medenemen. De wetten werden op houten tafels geschreven, en die werden daar geplaatst, +waar iedereen ze kon lezen. + +</p> +<p>Er waren zóóveel verschillende partijen in Athene, dat niemand <span class="pagenum">[<a id="pb66" href="#pb66">66</a>]</span>van deze volkomen voldaan was. Gedurig zochten zij Solon dan ook op. “Wat beteekent die wet?<span class="corr" id="xd0e1036" title="Bron: ”,">”</span> vroegen zij dan, of “Waarom wordt die wet niet veranderd?” Ten slotte besloot Solon weg te gaan, en het volk en de wetten +een tijd lang met rust te laten. Toen hij echter naar Athene terugkeerde, bleek het hem, dat de burgers evenmin tevreden waren +als toen hij ze had verlaten. De aanzienlijken hadden gedacht, dat alles rustig en kalm zou zijn, nadat de schulden waren +kwijtgescholden, terwijl het hun bleek, dat dit niets had geholpen. Een aantal arme lieden waren van hun kant vreeselijk teleurgesteld, +daar zij verwacht hadden, dat hun vriend Solon hen allen op de ééne of andere geheimzinnige wijze rijk zou maken. De aanzienlijken +waren het ook onderling oneens, en de drie gedeelten, de mannen uit de vlakten, die der kusten en die der bergen, waren nog +steeds oneenig. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p066.gif" alt="Atheensche kom." width="204" height="144"><p class="figureHead">Atheensche kom.</p> +</div><p> + + +<span class="pagenum">[<a id="pb67" href="#pb67">67</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch6" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="label">Hoofdstuk VI.</h2> +<h2 class="normal">De regeering van Pisistratus en de Alcmaeoniden.</h2> +<p>De Atheners waren, zooals in het vorige hoofdstuk is gezegd, onrustig en ontevreden, zoodat zij met ongeduld naar eenige verandering +uitzagen. Het was dus juist de geschikte tijd voor een listig man, plannen te smeden, om de volksgunst te winnen en tyran +te worden. Er was toen juist iemand, geschikt om dit te doen. Hij heette Pisistratus. Hij was bij het volk in groot aanzien +wegens zijn vrijgevigheid en omdat hij overwinningen behaald had bij de Olympische wagenrennen. Hij deed het voorkomen, alsof +hij volkomen tevreden was met de wetten van Solon, en dat hem niets anders ter harte ging dan het heil van zijn vaderland. +Het volk geloofde hem volkomen, en toen hij eens op het marktplein kwam aanrijden, met bloed besmeerd, namen zij in volle +vertrouwen de waarheid aan van zijn verhaal, dat zijn vijanden hem haast hadden vermoord, omdat hij zich zoozeer wijdde aan +het heil van het volk. Het marktplein was vol van het armste volk, welks bijzondere vriend Pisistratus beweerde te zijn. Solon +was daar eveneens en riep uit: “Pisistratus, gij hebt dit zelf gedaan, om uw landgenooten te bedriegen<span class="corr" id="xd0e1052" title="Bron: ”.">.”</span> Toch schonk het volk den bedrieger geloof en nam onmiddellijk een voorstel aan,—dat gedaan werd door iemand, dien hij vooruit +daarvoor had aangenomen—dat hun miskende vriend een lijfwacht zou hebben van vijftig man, met stokken gewapend. Geleidelijk +nam dit aantal toe. “Het volk” wilde dit, en de aanzienlijken durfden zich niet te krachtig tegen hen te verzetten. Na korten +tijd bestond de lijfwacht reeds uit vierhonderd krachtige mannen. Daarna bezette Pisistratus de Acropolis. Hij werd tyran +van Athene en Athene was niet <span class="pagenum">[<a id="pb68" href="#pb68">68</a>]</span>langer vrij. Herhaaldelijk had Solon de Atheners gewaarschuwd, maar zij hadden zijne waarschuwingen in den wind geslagen. +Ten laatste legde hij zijn schild en zijn zwaard buiten zijn deur op den grond en sloot de deur, terwijl hij zeide: “Ik heb +alles gedaan wat ik vermocht, om mijn vaderland en de wetten des lands te verdedigen<span class="corr" id="xd0e1057" title="Bron: ”.">.”</span> + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 367px"><img border="0" src="images/p068.gif" alt="Grieksche wagens." width="367" height="177"><p class="figureHead">Grieksche wagens.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Pisistratus gevoelde zich nu meester van Athene. “Hoe zal hij Solon behandelen?” vroeg het volk zich af. Spoedig werd het +hun duidelijk, dat hij er niet aan dacht, Solon eenig leed aan te doen. Integendeel, dikwijls won hij zijn raad in, waar het +openbare aangelegenheden betrof; en Solon was edelmoedig genoeg en bezat genoeg vaderlandsliefde, om nooit zijn raad te weigeren, +als hij dacht, dat het den staat ten goede zou komen. + +</p> +<p>Pisistratus verbande de Alcmaeoniden, maar na korten tijd werd hij zelf uit de stad verjaagd. Het gelukte hem terug te keeren, +en het was een eigenaardige terugkeer. Deze had plaats op een feestdag, toen de straten vol volk waren, dat de optochten gadesloeg, +die ter eere van de goden werden gehouden. De ééne optocht na den anderen was voorbij gekomen, toen plotseling de luide stemmen +van herauten gehoord werden, die riepen: “Mannen van Athene, ontvangt en verwelkomt Pisistratus! Athene eert hem boven alle +andere mannen, en brengt hem nu terug naar haar eigen Acropolis!” Een prachtig militair geleide volgde, en toen kwam een prachtige +wagen aanrollen, waarin een lange, schoone vrouw zat, gekleed in volle wapenrusting met schild en speer, en zooveel mogelijk +gelijkend op Athene, zooals de <span class="pagenum">[<a id="pb69" href="#pb69">69</a>]</span>Grieken haar zich voorstelden. Naast den wagen reed de tyran. Het volk keek met de grootste verbazing toe. “Het is de godin +zelf<span class="corr" id="xd0e1071" title="Bron: ”,">,”</span> fluisterden enkelen met ontzag; anderen zagen, dat het niets dan een list was; maar het einde was, dat de poort van de Acropolis +werd opengeworpen en dat Pisistratus ten tweeden male tyran van Athene was. Ten tweeden male werd hij uit de stad verdreven, +doch daarna keerde hij door wapengeweld terug. Eindelijk was hij meester van den toestand, en wist hij zich achttien jaren +lang tot aan zijn dood te handhaven. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 153px"><img border="0" src="images/p069.gif" alt="Athene. (In de Vaticaansche galerij te Rome)." width="153" height="332"><p class="figureHead">Athene. (In de Vaticaansche galerij te Rome).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Natuurlijk kwam de regeering niet van rechtswege aan Pisistratus toe, maar niemand kon ontkennen, dat hij er een goed gebruik +van maakte. Wel is waar hield hij de hoogste ambten voor leden van zijn eigen geslacht beschikbaar, maar hij was welwillend +voor de arme landbouwers en gaf hun vee en zaden en landbouwgereedschappen. Hij verfraaide de stad met prachtige tempels; +hij bouwde een stevige waterleiding om het water van de bergen naar beneden te voeren, en hij deed een prachtigen tuin aanleggen +aan den oever eener rivier in de nabijheid der stad. Hierin waren statige gebouwen, fonteinen en heerlijke wandelingen in +schaduwrijke boschjes. Hier plachten de Atheensche jongelingen samen te komen voor militaire oefeningen. Hij legde wegen aan +naar verschillende gedeelten van het land. Deze gingen alle uit van een altaar in Athene, en daar waren tafels geplaatst, +waarop de afstanden naar de verschillende plaatsen waren aangeteekend. De wegen zelf werden veel geriefelijker en aangenamer +voor reizigers gemaakt, immers daarop werden mijlpalen geplaatst, niet maar gewone steenen, <span class="pagenum">[<a id="pb70" href="#pb70">70</a>]</span>maar houten palen, waarvan de top eindigde in een Hermeskop, den god, tot wien zij, die op het punt waren op reis te gaan, +om bescherming baden. Dikwijls werd het ééne of andere grappige gezegde in den paal gesneden. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 86px"><img border="0" src="images/p070.gif" alt="Hermeszuil. (In het Louvre)." width="86" height="368"><p class="figureHead">Hermeszuil. (In het Louvre).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Natuurlijk vergat Pisistratus de godin Athene niet. Er is een oud verhaal, dat zij en Poseidon eens met elkander wedijverden, +om te zien, wie de nuttigste gave aan de stad kon schenken. Poseidon gaf een fontein van zout water, en Athene een olijfboom. +Het werd uitgemaakt, dat het geschenk der godin het meest waard was. Haar naam werd aan de stad gegeven, en steeds werd zij +bijzonder vereerd. Pisistratus bouwde voor haar dienst een tempel, en jaarlijks vierde hij een prachtig feest ter harer eer. +De oudste Grieken meenden, dat het beeld eener godin in zeker opzicht de godin zelf was, en zij waren er van overtuigd, dat +Athene zich ten zeerste verblijdde, als zij een indrukwekkenden optocht hielden op dit feest, en naar den tempel een schitterend +nieuw gewaad brachten om daarmede het beeld der godin te bekleeden. Al die dingen zijn reeds lang voorbijgegaan, en hoezeer +deze de Atheners hebben mogen behaagd, voor ons maken zij weinig verschil meer. Doch men verhaalt van Pisistratus één daad, +waarvoor ook wij nog, zelfs na vier en twintig eeuwen, hem dankbaar mogen zijn; men zegt toch, dat hij alle menschen, die +de werken van Homerus en Hesiodus kenden, naar Athene heeft samengeroepen, om de gedichten te vergelijken, zooals zij gewoon +waren die op te zeggen. Die lezing, waarvan uitgemaakt werd, dat zij de beste was, werd zorgvuldig op schrift gebracht; en +dit is de oorzaak, dat wij thans nog de gedachten van die twee groote schrijvers kunnen lezen in ongeveer dezelfde woorden, +waarin de <span class="pagenum">[<a id="pb71" href="#pb71">71</a>]</span>oude Grieken die lazen. Pisistratus stelde er zich niet mede tevreden, de doode dichters eer te bewijzen; hij noodigde ook +de besten der toenmaals levende dichters uit, Athene tot hun woonplaats te kiezen, en hij zorgde er voor, dat zij daar behagelijk +konden leven. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 235px"><img border="0" src="images/p071-1.gif" alt="Poseidon." width="235" height="364"><p class="figureHead">Poseidon.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Toen Pisistratus in het jaar 527 vóór Christus stierf, was er niemand, die zijn zoon Hippias verhinderde, hem op te volgen. +In het begin was Hippias welwillend voor het volk, maar na eenigen tijd werden hij en zijn jongere broeder Hipparchus zóó +hoovaardig en aanmatigend, dat een samenzwering werd gesmeed, om hen te vermoorden. Hippias ontkwam, maar zijn broeder werd +gedood. Daarna trad Hippias zóó tyranniek op, dat zij, die vroeger zeer met hem waren ingenomen, er naar begonnen te verlangen, +dat hij van de regeering werd gestooten. Er waren bovendien enkelen, die buiten Athene verblijf hielden, en die hetzelfde +wenschten. Dit waren de Alcmaeoniden, die gedurende al dien tijd in ballingschap hadden geleefd. Steeds hadden zij gehoopt +terug te kunnen keeren, en zij waren verstandig genoeg te weten, dat de eerste stap daartoe <span class="pagenum">[<a id="pb72" href="#pb72">72</a>]</span>was, de gunst te winnen van de priesters te Delphi. Zij wachtten verlangend naar een gelegenheid; eindelijk kwam deze. De +tempel van Apollo te Delphi vloog in brand en brandde tot den grond af. “Wij willen hem voor driehonderd talenten opbouwen<span class="corr" id="xd0e1101" title="Bron: ”,">,”</span> zeiden de Alcmaeoniden; en de overeenkomst werd gesloten. Nu was voor hen het geschikte oogenblik gekomen. Niet alleen dat +zij zich aan de overeenkomst hielden, maar zij deden veel meer dan hun plicht was, daar zij niet alleen de standbeelden en +het beeldhouwwerk, maar ook het geheele gebouw in ieder opzicht veel schooner maakten dan zij hadden afgesproken. Zij hadden +bij voorbeeld beloofd, dat zij het voorportaal van den tempel van kalksteen zouden vervaardigen; maar in plaats van gewoon +kalksteen, maakten zij gebruik van het zuiverste en witste Parisch marmer. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 307px"><img border="0" src="images/p071-2.gif" alt="Mannen te paard, die zich haasten, om deel te nemen aan den optocht naar den tempel van Athene. (Naar een fries van het Parthenon)." width="307" height="209"><p class="figureHead">Mannen te paard, die zich haasten, om deel te nemen aan den optocht naar den tempel van Athene. (Naar een fries van het Parthenon).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De Grieken waren hiermede ten hoogste ingenomen, en de priesters van Apollo waren bereid alles voor de edelmoedige Alcmaeoniden +te doen. Het was voor hen een gemakkelijke zaak, gunsten te bewijzen, zoolang zij de beschikking hadden over het orakel, en +zij begonnen dus pogingen in het werk te stellen om de Alcmaeoniden weder naar Athene terug te brengen. De Spartanen waren +flinke krijgslieden en hadden reeds lang er naar gehaakt<span class="corr" id="xd0e1111" title="Bron: .">,</span> Athene aan zich te onderwerpen; zoo dikwijls zij nu het orakel raadpleegden over de ééne of andere onderneming, was het antwoord +steeds: “Bevrijdt eerst Athene<span class="corr" id="xd0e1114" title="Bron: ”.">.”</span> Eindelijk trok de Spartaansche koning Cleomenes met zijn leger uit, en het duurde toen niet lang meer, of de Alcmaeoniden +kwamen terug te Athene, en Hippias werd gedwongen in ballingschap te gaan. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 132px"><img border="0" src="images/p072.gif" alt="Hoofd van Apollo van Belvedere." width="132" height="166"><p class="figureHead">Hoofd van Apollo van Belvedere.</p> +<p>(Vaticaansche galerij te Rome).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De aanvoerder der Alcmaeoniden was Clisthenes, en spoedig werd hij de heerscher van Athene. Het gelukte hem, twee <span class="pagenum">[<a id="pb73" href="#pb73">73</a>]</span>veranderingen tot stand te brengen, die bijzonder voordeelig waren voor zijn land: hij wist te bewerken, dat er meer eenheid +kwam onder de burgers, en hij gaf het gewone volk een ruimer aandeel in het stadsbestuur. De eenheid onder de bevolking bracht +hij tot stand door hen op een geheel andere wijze te verdeelen dan voorheen het geval was geweest. Er waren vroeger vier “Jonische +phylae”, zooals zij genoemd werden, en iedereen zag op tegen de aanzienlijke mannen van zijn eigen phyle en behoorde tot de +ééne of andere partij. Clisthenes besloot die partijen uit elkander te rukken, en dit deed hij op de volgende wijze: Hij verdeelde +het geheele land in tien districten of demen. Daarna vormde hij een phyle, bestaande uit de bevolking van één deme in het +noorden van Attica, een andere in het zuiden en zoo vervolgens. Er waren tien van die phylae, maar de bevolking van de verschillende +demen waren voor elkander vreemdelingen; en zoo was het voor een ontevreden edele nu lang zoo gemakkelijk niet als te voren, +om een partij samen te stellen, die hem hielp. Sedert den tijd van Draco was er steeds een Raad geweest, die wetten aan het +volk voorstelde, en Clisthenes gaf nu iedere phyle het recht vijftig leden voor den Raad te kiezen. Iedere phyle echter koos +een bestuurder over zich zelf, en eveneens een legeraanvoerder, die aan het hoofd van het leger stond gedurende één dag, om +de beurten met de negen andere legeraanvoerders. Er werd echter geen verandering gebracht in de verdeeling der burgers in +vier klassen, naar hun inkomen uit land, en het was nog altijd onmogelijk voor iemand uit de vierde klasse, om een staatsbetrekking +te vervullen. + +</p> +<p>De regeeringsvorm van Attica was nu een democratische, dat wil zeggen, een volksregeering. In vroegere dagen kon niemand overheidspersoon +zijn, tenzij hij tot de Eupatriden behoorde. Draco stond de Ecclesia toe, de overheidspersonen te kiezen uit hen, die een +zeker inkomen uit land trokken. Tot <span class="pagenum">[<a id="pb74" href="#pb74">74</a>]</span>de Ecclesia liet hij alleen toe, die wapenen en een wapenrusting uit eigen middelen konden bekostigen. Solon wilde niet, dat +iemand tot overheidspersoon gekozen werd, als hij niet, zooals in de dagen van Draco, een bepaald inkomen uit land trok; maar +hij liet een ieder tot de Ecclesia toe, zoowel hen, die uit eigen middelen hun wapenen konden bekostigen, als hen, die daartoe +niet in staat waren. Clisthenes wilde niet, dat de mannen uit de vierde klasse ambten bekleedden, maar het volk in zijn geheel +gaf hij veel meer macht dan zij vroeger gehad hadden. Er waren een groot aantal nieuwe burgers, immers Clisthenes gaf hun, +die uit andere landen in Attica waren gekomen, zelfs hun die eertijds slaaf geweest waren, het recht, burgers te worden. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p074.gif" alt="Offer aan Athene, de Godin der stad Athene, gebracht." width="369" height="230"><p class="figureHead">Offer aan Athene, de Godin der stad Athene, gebracht.</p> +<p>(De priesteres met de takken besprenkelt het altaar. De priester staat geheel rechts).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Ten einde nog meer macht aan het volk te geven, en het onmogelijk, voor wien ook, te maken, tyran te worden, voerde Clisthenes +twee merkwaardige gebruiken in. Het ééne was het ostracismus. Indien de Raad en de algemeene vergadering dachten, dat de ééne +of andere burger zooveel macht kreeg, dat er vrees bestond, dat hij tyran werd, riepen zij de burgers zamen. Dan werd een +ieder verzocht op een aarden scherf (ostrakon) den naam te schrijven van iedereen, van wien zij meenden, dat hij gevaarlijk +zou worden voor de vrijheid van den staat. Indien iemand zesduizend stemmen kreeg, moest hij voor den tijd van tien jaar Athene +verlaten. Die verbanning was natuurlijk verre van aangenaam, maar toch <span class="pagenum">[<a id="pb75" href="#pb75">75</a>]</span>werd zij als een soort van onderscheiding beschouwd, want inderdaad beteekende het: “Gij zijt grooter of meer populair dan +wie ook in den staat<span class="corr" id="xd0e1143" title="Bron: ”.">.”</span> + +</p> +<p>Het tweede gebruik diende, om rijke of machtige personen te beletten partijen te vormen, die hen tot ambten konden verkiezen. +Indien iemand eenig staatsambt wilde verkrijgen, was alles wat hij nu kon doen, zijn naam als candidaat voor dat ambt op te +geven. Dan werd er om geloot, om uit te maken, wie de gelukkige zou zijn, die het ambt zou verkrijgen. Natuurlijk waren de +Grieken niet zoo dwaas, hun legeraanvoerders op die wijze te kiezen; en wat ook de gebreken der twee gebruiken waren, zij +hielden Athene ten minste vrij van tyrannen. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 156px"><img border="0" src="images/p075.gif" alt="Gouden Atheensche munt." width="156" height="63"><p class="figureHead">Gouden Atheensche munt.</p> +<p>(Op den éénen kant ziet men den kop van Athene met helm en kroon van olijfbladeren; op den achterkant ziet men twee uilen, +gescheiden door een olijftak.<span class="corr" id="xd0e1154" title="Niet in bron">)</span></p> +</div><p> + + +</p> +<p>Het gemeene volk was met die veranderingen zeer ingenomen; de aanzienlijken echter hadden daar ernstig bezwaar tegen; daarom +begonnen zij plannen te beramen, de democratie omver te werpen. Zij deden een beroep om hulp bij den Spartaanschen vorst. +Koning Cleomenes begreep, dat, indien Athene een democratie was, en de groote massa van het volk tevreden was met den toestand, +er weinig hoop was, dat hij in Attica macht zou verkrijgen. Bovendien was hij tot het inzicht gekomen, dat hij eenvoudig door +de Alcmaeoniden gebruikt was geworden, om hen naar Athene terug te brengen, zonder dat hij er voor Sparta eenig voordeel + +</p> +<p>door had verkregen. Daarom was hij niet alleen bereid te helpen, maar wist hij enkele bondgenooten der Spartanen er toe te +brengen, zich met hem te vereenigen. De bondgenooten trokken zich echter terug, de Spartaansche aanvoerders kregen onderling +oneenigheid en het geheele Spartaansche leger spatte uit elkander. Het waren de Thebanen en de bewoners van Chalcis, die dit +oogenblik hadden gekozen, <span class="pagenum">[<a id="pb76" href="#pb76">76</a>]</span>om tegen de Atheners op te trekken. Maar de Atheners trokken evenzeer ten strijde, en versloegen eerst de Thebanen en daarna +de Chalcidiërs. Later deden de Spartanen een poging, Hippias weder naar Athene terug te brengen, maar de Atheners waren van +hen niet gediend; en zij waren verplicht, op dat oogenblik hun poging om Attica te beheerschen, op te geven. + +</p> +<p>Athene had standbeelden, gebouwen, uitstekende wetten en een beter staatsbestuur verkregen; maar, wat het meest waard was, +het had het zóóver gebracht, dat de groote meerderheid harer burgers één waren in hun liefde voor hun vaderland. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p076.gif" alt="Punt van een pijl." width="145" height="125"><p class="figureHead">Punt van een pijl.</p> +</div><p> + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb77" href="#pb77">77</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch7" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="label">Hoofdstuk VII.</h2> +<h2 class="normal">De Olympische spelen.</h2> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p077.gif" alt="Een gezicht op Olympia." width="514" height="232"><p class="figureHead">Een gezicht op Olympia.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Er was ééne zaak, waarin de Grieksche natie één <span class="corr" id="xd0e1183" title="Bron: geheer">geheel</span> vormde, en wel in de spelen, waarop wij reeds <span class="corr" id="xd0e1186" title="Bron: vroegel">vroeger</span> de aandacht vestigden, en waaraan niemand kon deel nemen, die niet tot de Grieksche natie behoorde. De meest bekende spelen +waren die te Olympia in Elis. Onder alle veranderingen in de verschillende staten waren deze in stand gebleven, en zij werden +als iets zóó heiligs beschouwd, dat, hoe heftig twee Grieksche stammen elkander ook mochten bestrijden, er altijd een wapenstilstand +was in den tijd, dat de Olympische spelen duurden en in de dagen, die voor de heenreis en de terugreis werden toegestaan. +Geen Griek, die de reis kon bekostigen en om zijn gezondheid daartoe in staat was, zou er aan denken, van de Olympische spelen +weg te blijven; en de wegen naar <span class="pagenum">[<a id="pb78" href="#pb78">78</a>]</span>Olympia moeten gedurende een tweetal weken vóór en na het begin van den zomer, in welke dagen de feesten werden gevierd, een +allermerkwaardigst en belangwekkend schouwspel hebben opgeleverd. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 311px"><img border="0" src="images/p078-1.gif" alt="De Tempel te Olympia." width="311" height="232"><p class="figureHead">De Tempel te Olympia.</p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 253px"><img border="0" src="images/p078-2.gif" alt="De Worstelaars." width="253" height="257"><p class="figureHead">De Worstelaars.</p> +<p>(Naar een standbeeld in de Uffiziën te Florence.<span class="corr" id="xd0e1202" title="Niet in bron">)</span></p> +</div><p> + + +</p> +<p>Stel u den eersten dag der feesten voor! Elke der verschillende staten had vertegenwoordigers gezonden, en die afgevaardigden +droegen hun kostbaarste gewaden en reden in de prachtigste wagens, die beschikbaar waren. De Grieken hadden zóóveel genot +in optochten, dat er zeker wel een optocht zal geweest zijn, en daarna zoo goed als zeker een plechtige offerdienst aan Zeus. +Dan kwam nog de belangrijke taak, zich er van te vergewissen, dat zij, die aan de spelen wenschten deel te nemen, het recht +hadden dit te doen. Niet alleen de athleten, maar ook de scheidsrechters en oefenaars moesten een eed afleggen, dat zij vrij +geboren Grieken waren met onvermengd bloed, en dat zij de regels van het spel in ieder opzicht zouden in acht nemen. Zelfs +al hadden zij dien eed afgelegd, moesten zij nog hun burgerschap bewijzen, en de athleten moesten aantoonen, dat zij de regels +hadden gevolgd, die voor het dieet en de oefening waren vastgesteld. Met dit alles was een geheele <span class="pagenum">[<a id="pb79" href="#pb79">79</a>]</span>dag gemoeid van des morgens vroeg tot des avonds laat. De volgende dagen—drie en misschien meer—waren voor de wedstrijden +bestemd. De spelen bestonden uit wedloopen, worstelen, vuistvechten, springen, het werpen van schijven, en het slingeren van +werpspiesen. En ten slotte had men nog de beroemde wedstrijden van met vier paarden bespannen wagens. Als het oogenblik gekomen +was, werd zoo luid mogelijk op de trompetten geblazen, de slagboomen vielen, en de paarden stormden vooruit, terwijl de menigte +luide kreten aanhief, en in woeste opgewondenheid jubelde. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 365px"><img border="0" src="images/p079-1.gif" alt="Een jongeling, overwinnaar bij een hardrijderij." width="365" height="230"><p class="figureHead">Een jongeling, overwinnaar bij een hardrijderij.</p> +<p>(De overwinnaar te paard wordt voorafgegaan door den heraut, die den naam van den overwinnaar uitroept. Achteraan loopt de +man, die op zijn hoofd den prijs, een drievoet, draagt, en in zijn hand een krans.<span class="corr" id="xd0e1215" title="Niet in bron">)</span></p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 151px"><img border="0" src="images/p079-2.gif" alt="De ruïnen aan den ingang naar de wedloopen te Olympia." width="151" height="192"><p class="figureHead">De ruïnen aan den ingang naar de wedloopen te Olympia.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De vijfde dag was aan de overwinnaars gewijd. Een knaap werd naar het heilige boschje gezonden, om met een gouden mes takken +van een wilden olijfboom af te snijden. Daarvan werden kransen vervaardigd, die aan de overwinnaars werden aangeboden. Het +was het meest trotsche oogenblik in het leven van een man, als de heraut zijn naam uitriep, dien van zijn vader en dien van +zijn geboortestad, en als hij dan naar voren trad om zijn kroon in ontvangst te nemen. De menigte juichte hem uitbundig toe, +en hij vergat de lange, vermoeiende en vervelende dagen, dat hij zich had moeten <span class="pagenum">[<a id="pb80" href="#pb80">80</a>]</span>oefenen, terwijl hij uitsluitend aan den door hem verworven roem dacht. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 374px"><img border="0" src="images/p080.gif" alt="De Wedloop over Tweehonderd Meters." width="374" height="209"><p class="figureHead">De Wedloop over Tweehonderd Meters.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De olijfkrans was op zich zelf reeds belooning genoeg, maar er waren nog een aantal andere eerbewijzen, die den gelukkigen +drager van den krans wachtten. Gewoonlijk bracht hij een offer aan Zeus, en al zijn landgenooten, die te Olympia tegenwoordig +waren, namen daaraan met groote ingenomenheid deel, daar hij hun geboorteland roem had gebracht. Terwijl het offer brandde, +liepen zij in een schitterenden optocht om het altaar heen, en zongen zij daarbij in koor lofliederen aan de goden, begeleid +door de muziek van fluit en cither. Dit was slechts het begin, want de offerdienst werd gevolgd door tallooze feestgelagen. +De stad, die bij de spelen den voorrang bekleedde, gaf feesten aan de overwinnaars, en de overwinnaars gaven feesten aan hun +vrienden. En zelfs daarmede waren de eerbewijzen niet ten einde, immers dikwijls werd ter eere van den overwinnaar een standbeeld +opgericht te Olympia, en ook weleens een tweede standbeeld in zijn woonplaats. Zelfs de terugkeer van een overwinnaar naar +zijn geboorteplaats leverde een schitterend schouwspel op. Hij was gekleed in een rijk purperen gewaad, en werd naar zijn +woning gebracht in een wagen, door vier witte paarden getrokken. Zijn vrienden en bloedverwanten volgden hem, in hun beste +kleeren gestoken; en daarop volgde een troep volk, zingend en juichend, zoo luid dit maar mogelijk was. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p081.gif" alt="De Olympische wedloopen." width="516" height="391"><p class="figureHead">De Olympische wedloopen.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Zoodra zij voor de muren gekomen waren, hield de optocht <span class="pagenum">[<a id="pb81" href="#pb81">81</a>]</span>stand. “Waartoe zijn er muren noodig ter verdediging van een stad, die zoo voortreffelijke mannen heeft?” riep het volk; en +dan werd een stuk van den stadsmuur neergehaald, en vlogen de vier witte paarden over de puinhoopen heen. Natuurlijk volgden +ook daar weer feestgelagen, en werd dikwijls een milde gift in goud en zilver geschonken. De wijsgeeren uit die dagen herinnerden +de burgers er dikwijls aan, dat die overwinnaars in de spelen voor de stad weinig waard waren. “In vredestijd zijn zij niets +waard” zoo zeiden de philosofen, “immers het is niet hun geest, maar hun lichaam, dat geoefend is; en zij zijn niets waard +in oorlogstijd, daar hun oefening zóó eenzijdig is, dat zij spoedig zouden bezwijken, als zij zich <span class="pagenum">[<a id="pb82" href="#pb82">82</a>]</span>moesten onderwerpen aan den krijgsdienst.” Toch bleef de vereering der athleten voortduren. In sommige steden gebruikten zij +dagelijks het middagmaal ten koste van de stad, en gedurende hun geheele verdere leven werd voor hen een plaats op de voorste +rij in de schouwburg vrijgehouden. Met zorgvuldigheid werd hun naam ingeschreven in het register, dat te Olympia werd gehouden, +en zoolang zij leefden werden zij geëerd. + +</p> +<p>De Grieken hechtten zóóveel gewicht aan die spelen, dat zij bijna alle gebeurtenissen daarnaar rekenden; het jaar, dat die +spelen werden gevierd en de volgende drie jaren, werden als een Olympiade gerekend. Zoo noemden zij het jaar 776 vóór Christus +het eerste jaar der Olympiade; het jaar 770 vóór Christus het derde jaar der tweede Olympiade. + +</p> +<p>Gedurende langer dan duizend jaar werden die spelen zonder eenige onderbreking gehouden. Hun beteekenis voor het Grieksche +leven kan nauwelijks hoog genoeg worden geschat. Zij hadden grooten invloed op den handel, immers waar zoovele duizenden menschen +bijeen waren, daar moest heel wat gekocht en verkocht worden. Zij hadden eveneens invloed op de kunst, immers bij die spelen +vond de beeldhouwer de schoonste levende modellen. Zij hadden tevens invloed op de zeden en gewoonten van het volk, op hun +eerbied voor godsdienstige plechtigheden, en eveneens op hun belangstelling in literatuur en welsprekendheid; immers bij de +meeste dier spelen werden ook daarin wedstrijden gehouden. De Grieken werden nooit tot één natie vereenigd; toch droegen de +spelen er veel toe bij, dat zij tot de overtuiging kwamen, dat zij een aantal gezamenlijke belangen hadden en dat, indien +een volksstam de hulp van een vreemdeling inriep tegen een anderen stam, deze als het ware een verrader van zijn vaderland +was. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb83" href="#pb83">83</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch8" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="label">Hoofdstuk VIII.</h2> +<h2 class="normal">De Grieksche koloniën: de tyrannen.</h2> +<p>De spelen deden veel om de Grieken tot eenheid te brengen en aan hun vaderland te binden; maar toch hadden een groot aantal +van dezen hun woonplaatsen verlaten en waren naar andere landen getrokken. Er waren drie redenen voor dien uittocht. De ééne +was, dat de steden zich uitbreidden; een aantal mannen, die vermogend waren geworden, hadden slechts weinig deel aan het staatsbestuur +en werden daardoor ontevreden en ongedurig. Een tweede reden was, dat een groot aantal personen, die niet rijk waren, hoe +langer hoe meer verlangden, zoo snel mogelijk fortuin te maken. Er was daartoe meer gelegenheid in de nog niet op zoo vasten +grondslag gevestigde landen dan in Griekenland zelf. In de derde plaats waren de Grieken belust op avonturen, en daarom kon +er steeds een troepje gevonden worden, die bereid waren in oostelijke richting te trekken of zelfs om weg te zeilen, ten einde +na te gaan, wat kon worden ontdekt in het wonderland in het verre westen, dat is in Italië of Sicilië of Sardinië. Zij konden +bijna overal waar zij dit wenschten, landen en een kolonie stichten, immers slechts weinige van de stammen, die langs de kusten +der Middellandsche Zee woonden, stelden prijs op die kusten of op de havens. Zij waren zelfs dikwijls blijde, als vreemdelingen +naar hun land kwamen, om met hen handel te drijven. Zoo verklaart het zich, dat tusschen de jaren 750 en 600 vóór Christus +Grieksche koloniën bij dozijnen werden gesticht. Menschen, die goud en zilver wilden delven, zij die van plan waren visch +of vee of koren of slaven te koopen, zeilden naar de kusten van den Pontus Euxinus of de Zwarte Zee. Zij die meenden rijk +te zullen worden door handel te drijven in barnsteen <span class="pagenum">[<a id="pb84" href="#pb84">84</a>]</span>en tin, reisden naar de kusten van het tegenwoordige Frankrijk; immers die kostbare artikelen konden gemakkelijk van het noorden +worden toegevoerd langs de Rhone. In vroeger tijden waren er koloniën gesticht op de eilanden en aan de kusten der Aegeïsche +Zee, en later op de eilanden ten westen van Griekenland, aan de kusten van Afrika, aan de Delta van den Nijl in één woord: +overal waar een troepje Grieken meende, dat er een goede gelegenheid bestond om handel te drijven, werden Grieksche kolonies +gesticht. Apollo was de god van het koloniseeren; het behoeft dus geen betoog, dat nooit kolonisten hun tocht aanvaardden +zonder raad in te winnen bij het orakel te Delphi. Die raad was van bijzonder groote waarde, immers menschen van heinde en +ver kwamen daar, om het orakel te raadplegen, en de priesters hadden heel wat beter gelegenheid inlichtingen te ontvangen +omtrent de verschillende landen dan anderen. Als een troep Grieken, die een kolonie wenschten te stichten, het orakel raadpleegden +omtrent de plaats, waar zij zich heen wenschten te begeven, zouden zij misschien vernemen, dat het land niet vruchtbaar was, +of dat de inboorlingen wild en oorlogzuchtig waren, of dat er op die kust geen goede havens waren. Dan veranderden de kolonisten +hun plan en kozen zij een andere plaats om zich te vestigen. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 286px"><img border="0" src="images/p084.gif" alt="De Delphische Apollo." width="286" height="334"><p class="figureHead">De Delphische Apollo.</p> +<p>(Naar een beschilderde vaas. Men stelde zich voor, dat de vleugels op den drievoet Apollo in staat stelden den Oceaan over +te vliegen om de koloniën te bezoeken.) +</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Meestal kwam eenzelfde troep kolonisten van dezelfde <span class="pagenum">[<a id="pb85" href="#pb85">85</a>]</span>stad. Zij brachten altijd eenige sintels mede van de heilige vuren hunner geboorteplaats, en daarmede ontstaken zij de altaarvuren +van hun nieuwe woonplaats. Zij stonden echter niet langer onder de heerschappij der oude stad, maar waren volkomen vrij, zich +zelf te besturen zooals zij dit het best achtten. De koloniën waren volstrekt niet overbevolkt; er was ruimte genoeg voor +iedereen, om te leven op de wijze, die zij verkozen. De opvattingen der kolonisten waren veel oorspronkelijker en vermeteler; +en gedurende langen tijd waren de dichters en wijsgeeren van de koloniën der eilanden grooter dan die van het vasteland van +Griekenland. Het kleine eiland Lesbos was de woonplaats van den dichter Alcaeus en de dichteres Sappho (Saffo). Alcaeus schreef +voornamelijk over staatkundige onderwerpen, maar toch vond hij nog tijd om een gedicht op Sappho te vervaardigen, waarin hij +haar noemde “de violetwevende, reine, liefelijk lachende Sappho<span class="corr" id="xd0e1270" title="Bron: ”.">.”</span> Sappho zelf vervaardigde zóó prachtige gedichten, dat men van haar niet sprak als van “een dichteres”, maar als van “de dichteres”. +Een schoone gedachte wordt door haar uitgedrukt in de volgende woorden: + + +</p> +<div class="poem"> +<p class="line">“De sterren, die schittrend aan ’t hemeldak staan, + +</p> +<p class="line">Verbleeken, en ’t is met haar luister gedaan, + +</p> +<p class="line">Zoodra volle maan heel den hemel verlicht, + +</p> +<p class="line">En ons doet bewond’ren haar zilveren gezicht<span class="corr" id="xd0e1282" title="Bron: ”.">.”</span></p> +</div> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 153px"><img border="0" src="images/p085.gif" alt="Sappho" width="153" height="181"><p class="figureHead">Sappho</p> +<p>(In het Louvre)</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De grootste wijsgeer van dien tijd, Pythagoras, was eveneens geboren op één der Grieksche eilanden, en wel op Samos, een eiland, +nauwelijks vijf en veertig kilometers lang. “Wat is een wijsgeer?” werd hem eens door een koning gevraagd; en hij antwoordde: +“Bij de spelen wenschen <span class="pagenum">[<a id="pb86" href="#pb86">86</a>]</span>enkelen roem te verwerven, anderen wenschen voor geld te koopen en te verkoopen, en anderen wenschen toe te zien, wat de anderen +doen. Zoo gaat het ook in het leven; en de wijsgeeren zijn diegenen, die toezien, die de natuur bestudeeren en naar wijsheid +zoeken.” Er loopen omtrent Pythagoras de meest dwaze verhalen. Eén daarvan is, dat hij een wilden beer temde, door hem toe +te spreken; een ander, dat, toen hij een rivier overstak, de rivier uitriep: “Heil u, Pythagoras!” Hoewel hij nooit beren +temde door ze toe te spreken, of luisterde naar de begroetingen van rivieren, bewijzen toch die verhalen, dat hij als een +merkwaardig man door al zijn tijdgenooten werd beschouwd. Hij was dan ook inderdaad een diep denker en was zeer geleerd in +de wiskunde. Enkele echter van zijn stellingen waren zeer zonderling; hij meende bij voorbeeld, dat de planeten bij haar beweging +in de ruimte een prachtige harmonie voortbrachten. “Waarom hooren wij die dan niet?” vroegen zijn leerlingen. “Omdat de muziek +te fijn is voor de menschelijke ooren<span class="corr" id="xd0e1295" title="Bron: ”,">,”</span> luidde zijn antwoord. Eén van zijn wijze spreuken was: “Rakel nooit een vuur op met een zwaard”; wat beteekent, dat, indien +iemand vertoornd is, men niets moet doen om dien toorn aan te wakkeren. Een andere spreuk was: “Verlaat uw post niet, als +het u niet door den aanvoerder is bevolen<span class="corr" id="xd0e1298" title="Bron: ”,">,”</span> wat beteekent: Pleeg geen zelfmoord. + +</p> +<p>Het koloniseeren duurde, zooals wij opmerkten, van 750 tot 600 vóór Christus. Gedurende het grootste gedeelte van dien tijd +hadden de meeste Grieksche staten hun regeeringsvorm veranderd. In de vroegere tijden waren zij alle door koningen bestuurd. +De macht der koningen werd hoe langer hoe minder, en ten slotte namen in bijna iederen staat enkele van de machtigste geslachten, +eigenaars van groote landgoederen, de regeering in eigen handen. De regeeringsvorm werd toen een oligarchie, dat beteekent, +een regeering door enkelen. <span class="pagenum">[<a id="pb88" href="#pb88">88</a>]</span>Die “enkelen” beweerden, dat zij afstammelingen waren van de helden, en dat zij veel verstandiger waren dan het volk om hen +heen. Het gemeene volk was dit meestal volstrekt niet met hen eens, en in de meeste staten stond na korten tijd de ééne of +andere leider op, die de regeering bemachtigde. Een dergelijke bestuurder werd een tyran genoemd, dat wil zeggen, iemand wiens +macht niet aan de wetten is ontleend. + + +</p> +<p></p> +<div id="p087" class="figure"><img border="0" src="images/p087.gif" alt="School van Pythagoras" width="720" height="460"><p class="figureHead">School van Pythagoras</p> +</div><p> + + +</p> +<p>In één opzicht was de regeering van de tyrannen in het voordeel van den staat; immers ten einde de gunst der goden te winnen, +bouwden zij een aantal prachtige tempels. Door den bouw van die tempels en andere openbare werken werden de steden heel wat +fraaier dan wanneer de koningen de macht in handen hadden, en kreeg het volk eveneens werk te verrichten. Sommigen onder de +tyrannen waren humaner en welwillender dan de koningen geweest waren; toch hadden de Grieken bezwaar tegen het denkbeeld, +te worden geregeerd zonder dat de heerschers aan bepaalde wetten gebonden waren, zoodat zij aan de willekeur van één enkel +persoon waren overgeleverd, en dus duurde de tyrannie zelden lang. Sparta had nooit een tyran, en voortdurend was zij bereid +andere staten te helpen een tyran te verdrijven, als het kon strekken tot vermeerdering van hun eigen macht. + +Één van de meest bekende tyrannen was Polycrates van +Samos, die een geruimen tijd de gelukkigste man van de wereld +scheen te zijn. Hij bemachtigde den troon op het ééne eiland +na het andere, en zelfs met behulp van Sparta kon het volk +niets tegen hem uitrichten. Hij bouwde een vloot van honderd +schepen, en zoo dikwijls hij hoorde, dat een galei met een bijzonder +rijke lading in de nabijheid was, zond hij enkele van +die snelzeilende schepen ter vervolging uit, en werd den tyran +een rijke schat thuis gebracht. Wat hij ondernam gelukte hem; +eindelijk schreef hem zijn vriend, de koning van Egypte, het +volgende: “De goden zullen zeker afgunstig worden op uw<span class="pagenum">[<a id="pb89" href="#pb89">89</a>]</span> +voorspoed. Ik bid u, offer datgene op, wat gij het meest op prijs +stelt, opdat zij in hun afgunst zich niet op u zullen wreken en +u ernstig nadeel berokkenen.” Er was nu één ding, dat Polycrates +als zijn zeldzaamsten schat beschouwde, en dat was een +schitterende zegelring van smaragd. Hij wierp dien in gevolge +den raad van zijn vriend in zee. “De goden zullen nu zeker +wel niet jaloersch op mij zijn,” zoo sprak hij, terwijl hij met +verdriet naar de plaats keek, waar zijn kostbare schat ondergezonken +was. Eenige dagen later bracht hem een visscher +een grooten visch ten geschenke. En zie, toen de visch was +opengesneden, kwam daaruit de smaragden ring voor den dag. +Toen de koning van Egypte daarvan hoorde, dacht hij: “De +goden weigeren het offer, dat hij gebracht heeft. Ik kan niet +langer zijn bondgenoot blijven, want ongetwijfeld zal hem +spoedig een vreeselijk onheil treffen.” De voorspelling werd +vervuld, immers Polycrates viel in handen van een vijand, +die hem door kruisiging ter dood bracht. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p089.gif" alt="Zegelringen gevonden bij opgravingen." width="514" height="122"><p class="figureHead">Zegelringen gevonden bij opgravingen.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Een tweede beroemde tyran was Dionysius van Syracuse, die meer dan een eeuw na Polycrates leefde. Deze was wreed en wraakzuchtig; +toch wordt er één aardig verhaal omtrent hem verteld. Een zekere Pythias had een samenzwering tegen hem gesmeed en was ter +dood veroordeeld. Pythias smeekte om enkele dagen vrijgelaten te worden, ten einde een handelszaak nog vóór zijn dood te regelen. +“Mijn vriend Damon zal mijn plaats innemen<span class="corr" id="xd0e1321" title="Bron: ”,">,”</span> zoo sprak hij, “en als ik niet terugkeer, is hij bereid in mijn plaats te sterven<span class="corr" id="xd0e1324" title="Bron: ”.">.”</span> Dionysius had geen <span class="pagenum">[<a id="pb90" href="#pb90">90</a>]</span>flauw begrip van een zoo trouwe, opofferende vriendschap, maar hij was zóó nieuwsgierig om te zien, wat het resultaat zou +zijn, dat hij in de ruiling toestemde. De tijd voor de terechtstelling naderde al meer en meer, maar Pythias kwam nog steeds +niet terug. Op het laatste oogenblik kwam hij aanhollen, buiten adem van het loopen, daar een onvoorzien beletsel hem had +opgehouden. Het verhaal luidt, dat Dionysius door die onzelfzuchtige liefde zóó bewogen was, dat hij Pythias vergiffenis schonk +en smeekte, dat hij als derde in hun vriendschapsbond mocht worden opgenomen. + + +<span class="pagenum">[<a id="pb91" href="#pb91">91</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch9" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="label">Hoofdstuk IX.</h2> +<h2 class="normal">De eerste en de tweede Perzische tocht.</h2> +<p>In den loop der tijden verjoegen de meeste Grieksche staten hun tyrannen. Dit was gelukkig, immers in de moeilijkheden, die +hun te wachten stonden, was het noodzakelijk, dat er tusschen de verschillende burgers van een staat eensgezindheid heerschte, +en dat zij bovendien niet werden bestuurd door iemand, die zich weinig bekommerde om hen of om het vaderland, als hij zelf +maar zijn positie als tyran kon handhaven. + +</p> +<p>De moeilijkheden kwamen van het oosten. Juist aan de andere zijde van de Aegeïsche Zee lag de landstreek Lydië. Hier en in +het naburige grondgebied hadden de Grieken koloniën gesticht, en daar zoovelen der kolonisten uit Athene en andere Jonische +steden gekomen waren, en daarom van Jonisch bloed waren, werd de geheele groep een volksplanting, bekend onder den naam van +Jonië. Die volksplantingen waren voorspoedig en rijk geworden. Het was zeer gemakkelijk in Lydië rijk te worden. Lydië was +het land, waar volgens de overlevering koning Midas had geleefd, die het vermogen had gekregen, alles wat hij aanraakte in +goud te veranderen, een vermogen, dat hij afschuwelijk begon te vinden, toen zijn dochter bij zijn aanraking in een levenloos +gouden beeld was overgegaan. Het verhaal liep, dat de bodem van de rivier den Pactolus in goud was veranderd, toen Midas de +eigenschap, dat alles wat hij aanraakte in goud overging, verloren had, nadat hij in den Pactolus had gebaad. Hoe dit moge +zijn, zeker was het, dat de rivier op den bodem goudzand bevatte. In het begin hadden de Lydiërs zich niet veel om hun zeekust +bekommerd, en hadden zij zich tegen de vestiging der Grieken niet verzet; maar naarmate de tijd voorbijging, begon zich bij +hen de overtuiging <span class="pagenum">[<a id="pb92" href="#pb92">92</a>]</span>te vestigen, dat een koninkrijk niet van de zee moest worden afgesloten door volkeren van een geheel anderen stam. “Jonië +moet ten minste toegeven, dat ik er koning over ben<span class="corr" id="xd0e1341" title="Bron: ”,">,”</span> zoo sprak de beheerscher der Lydiërs, en hij viel Milete aan, de grootste en rijkste van alle steden in de koloniën. De aanval +eindigde in goeden vrede; de stad en het koninkrijk kwamen overeen, in vriendschap te leven. + +</p> +<p>De volgende koning van Lydië was Croesus. Hij belegerde één kolonie,—maar dat beleg werd tamelijk zachtmoedig ten uitvoer +gebracht, zoodat het in wezenlijkheid geen schade toebracht—en spoedig stemde niet alleen die ééne volksplanting, maar alle +Jonische koloniën er in toe, hem als hun koning te erkennen. Croesus was de rijkste heerscher in Azië, en hij was even edelmoedig +als hij rijk was. Hij bewonderde de Grieken en hield van hen, en was steeds gereed hun gunsten te bewijzen. De Spartanen zonden +eens boden naar hem toe, om goud te koopen, ten einde het standbeeld van een godheid te versieren, en hij schonk hun alles +wat zij noodig hadden ten geschenke. Een Athener was vriendelijk geweest voor zijn afgezanten, en de dankbare koning voerde +hen naar de koninklijke schatkamer, en stond hem toe, zooveel goud mede te nemen als hij kon dragen. Hij was zóó goed voor +de bewoners van Delphi, dat zij hem tot burger der heilige plaats maakten. De volksplantingen vonden het wel niet aangenaam, +dat zij haar onafhankelijkheid verloren, maar zij hadden van een zoo welwillenden heerscher niets te vreezen. + +</p> +<p>Spoedig kwam echter de tijd, dat zij reden hadden verontrust te worden. Cyrus, de koning der Perzen, had Medië, het land, +dat ten oosten van zijn koninkrijk lag, onderworpen, en maakte zich gereed Lydië aan te vallen. Hij noodigde de koloniën uit, +zich met hem te vereenigen. Milete stemde daarin toe, maar de andere koloniën weigerden. Croesus werd verslagen, en toen moest +Jonië toegeven. + +<span class="pagenum">[<a id="pb93" href="#pb93">93</a>]</span></p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 214px"><img border="0" src="images/p093.gif" alt="Zegel van Darius." width="214" height="150"><p class="figureHead">Zegel van Darius.</p> +<p>(Hij wordt daarop voorgesteld<span class="corr" id="xd0e1355" title="Bron: )"></span> op een leeuwenjacht. Het opschrift luidt: “Ik ben Darius, de Groote Koning<span class="corr" id="xd0e1357" title="Bron: ”.">.”</span><span class="corr" id="xd0e1359" title="Niet in bron">)</span></p> +</div><p> + + +</p> +<p>Zoo kwam het, dat Griekenland de rijke koloniën aan de Lydische kust verloor; en voordat vele jaren voorbijgegaan waren, begonnen +de Grieken voor hun eigen land te vreezen. Het Perzische rijk, hoe groot het ook was, was niet groot genoeg, om den zoon van +Cyrus, Cambyses, te voldoen, en toen hij aan de regeering kwam, begon hij voorbereidingen te maken, om zijn rijk uit te breiden. +Hij veroverde Phoenicië, en snelde langs de kust van Afrika, terwijl hij Egypte en de Grieksche koloniën ten westen van Egypte +verwoestte. De volgende koning, Darius, was zelfs nog veel eerzuchtiger dan Cyrus en Cambyses geweest waren, en zoodra hij +sommige oproeren had onderdrukt, enkele prachtige gebouwen had gesticht en sommige goede wegen had aangelegd, trok hij eveneens +uit, om zijn koninkrijk te vergrooten. Eerst trok hij naar het oosten, en spoedig was Indië een deel van het Perzische rijk +geworden. Hij had echter het land, dat in het westen lag, niet vergeten, en niet lang daarna besloot hij, zijn krachten op +Europa te beproeven. Hij had een oude veete tegen de Scythen, een volk, dat leefde in het zuiden van het tegenwoordige Rusland, +en daarom begon hij met te trachten hen ten onder te brengen. Hij trok den Bosporus over en marcheerde door Thracië in noordelijke +richting. Hij wist, dat de Donau in zijn weg zou zijn, daarom had hij reeds te voren zijn vloot naar de monding dier rivier +gezonden, met het bevel, een schipbrug over den Donau te leggen. Daarna trok hij den Donau over, teneinde de Scythen te vervolgen. +Hij zou even goed den wind kunnen achtervolgen, want er waren daar geen steden te verwoesten, en de Scythen brachten bijna +hun geheele leven te paard door. Zij hadden een gewoonte, die de vijanden dol van woede maakte, <span class="pagenum">[<a id="pb94" href="#pb94">94</a>]</span>en wel dat zij altijd in het gezicht der Perzen bleven, zonder ze ooit de gelegenheid te geven, hen te pakken. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 116px"><img border="0" src="images/p094-1.gif" alt="Scythische krijgsman met Knots." width="116" height="292"><p class="figureHead">Scythische krijgsman met Knots.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De Scythen hadden schik in het geval, doch Darius was wanhopig en wist niet, wat te beginnen. Daarna zonden de Scythen hem, +om hem te tergen, een geschenk—en wel een muis, een kikvorsch, een vogel en vijf pijlen. “Indien de Perzen verstandig zijn<span class="corr" id="xd0e1373" title="Bron: ”,">,”</span> zeide de afgezant, “kunnen zij de beteekenis zelf wel ontdekken<span class="corr" id="xd0e1376" title="Bron: ”.">.”</span> “De muis is van de aarde afkomstig, de kikvorsch van het water, de vogel uit de lucht, terwijl de pijlen overleg beteekenen<span class="corr" id="xd0e1379" title="Bron: ”,">,”</span> zoo bedacht Darius. “Het beteekent, dat zij op het punt zijn zich over te geven<span class="corr" id="xd0e1382" title="Bron: ”.">.”</span> Maar één der Perzen kon zich met die verklaring niet vereenigen. Volgens hem was de beteekenis deze: “Zoolang gij, Perzen, +u niet in vogels kunt veranderen en door de lucht kunt vliegen, of muizen kunt worden om onder den grond te wroeten, of u +in kikvorschen kunt veranderen en u kunt terugtrekken in de moerassen, zult gij nooit uit dit land kunnen ontsnappen, maar +zult gij omkomen, door onze pijlen doorboord<span class="corr" id="xd0e1385" title="Bron: ”.">.”</span> Darius hechtte niet de minste waarde aan die verklaring; maar toen de Scythen en Perzen eindelijk in slagorde geschaard stonden, +vloog een haas op; de Scythen renden weg om dien haas te vervolgen. Toen zeide Darius tot den uitlegger: “Gij hadt gelijk. +De Scythen hebben groote minachting voor ons, en wij zullen naar Perzië terugkeeren<span class="corr" id="xd0e1388" title="Bron: ”.">.”</span> + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 149px"><img border="0" src="images/p094-2.gif" alt="Scythische krijgsman met zwaard en schild." width="149" height="329"><p class="figureHead">Scythische krijgsman met zwaard en schild.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Zij namen den terugtocht aan, maar de Scythen trokken sneller voort dan zij, en kwamen vóór hen aan de schipbrug. Deze werd +door sommige <span class="pagenum">[<a id="pb95" href="#pb95">95</a>]</span>Joniërs bewaakt, die zich aan Darius hadden overgegeven. “Breekt de brug af<span class="corr" id="xd0e1400" title="Bron: ”,">,”</span> riepen de Scythen met aandrang, “gij kunt dan in vrede naar huis gaan. Wij zullen er voor zorgen, dat Koning Darius nooit +weer een oorlog begint<span class="corr" id="xd0e1403" title="Bron: ”.">.”</span> De Jonische aanvoerders waren door Darius belast met de bescherming van enkele steden, die hij veroverd had. Eén van hen, +Miltiades, zeide: “Laat ons de brug vernielen, en dan zal Griekenland ten eeuwigen dage bevrijd zijn van de vrees voor Darius<span class="corr" id="xd0e1406" title="Bron: ”.">.”</span> “Neen<span class="corr" id="xd0e1409" title="Bron: ”,">,”</span> zeide van zijn kant Histiaeus, de heerscher van Milete. “Indien Darius verslagen wordt, zullen wij niet langer in zijn steden +het bevel voeren<span class="corr" id="xd0e1412" title="Bron: ”.">.”</span> De brug werd niet verwoest, en Darius keerde veilig naar huis terug. Hij had wel is waar de Scythen niet ten onder gebracht, +maar hij had een aantal steden in Thracië en Macedonië gedwongen, zich aan hem te onderwerpen. In het noorden, oosten en zuiden +van Griekenland was in werkelijkheid alles in zijn handen; en om de zaken voor dat kleine land zelfs nog moeilijker te maken, +kwam er nog bij, dat het koninkrijk Carthago, in Afrika, het eiland Sicilië trachtte in bezit te krijgen. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 121px"><img border="0" src="images/p095-1.gif" alt="Perzisch officier." width="121" height="361"><p class="figureHead">Perzisch officier.</p> +</div><p> + +</p> +<p>De Grieken uit het moederland waren verontrust, en die in Jonië waren ongelukkig. Toch zou er misschien niets gebeurd zijn, +als Histiaeus, die Darius gaarne aan zijn hof verbonden wilde houden, er niet naar verlangd had naar Milete terug te keeren. +Zijn redeneering was deze: Indien de Jonische volksplantingen slechts wilden in opstand komen, zou <span class="pagenum">[<a id="pb96" href="#pb96">96</a>]</span>misschien Darius mij terugzenden, om die koloniën ten onder te brengen<span class="corr" id="xd0e1424" title="Bron: ”.">.”</span> Het gelukte hem, een boodschap aan zijn schoonzoon te doen toekomen, die luidde: “Zorg, dat er in Jonië een opstand wordt +op touw gezet<span class="corr" id="xd0e1427" title="Bron: ”.">.”</span> Zijn schoonzoon gehoorzaamde. Daarna stak hij de Aegeïsche Zee over, om te hooren, of Griekenland de opstandelingen te hulp +zou komen. Sparta had er niet het minste belang bij en er ook volstrekt geen lust in, Jonische kolonisten te hulp te komen +en zoo Athene te versterken, maar Athene kon moeilijk hulp weigeren, waar het haar eigen kolonisten betrof. Bovendien hadden +zij zelf nog een kleinen wrok tegen de Perzen, omdat zij Hippias hadden opgenomen en alles hadden gedaan, wat zij slechts +konden, om hem weer tyran van Athene te maken. De Atheners besloten daarom, twintig schepen te zenden. De Eretriërs op Euboea, +een groot eiland aan de kusten van Attica, beloofden hun hulp, en zoo zeilden deze en de Atheners de Aegeïsche Zee over. De +kolonisten en hun bondgenooten namen Sardes, de hoofdstad van Darius, in; doch toen kwamen een zóó groot aantal Perzen in +het veld, dat zij begonnen vrees te koesteren. Zij ijlden terug aan boord van hun schepen en gingen weder naar huis. Zij hadden +genoeg gedaan, om zich de vijandschap van Darius op den hals te halen, maar niet genoeg om de kolonisten van veel dienst te +zijn. Vlugge ijlboden spoedden zich naar Darius “O Koning” riepen zij, “Sardes is genomen en verbrand door de Joniërs en de +Atheners!” “De Atheners! wie zijn dat?” vroeg Darius. Zijn raadslieden vertelden het hem. Hij schoot een pijl in de lucht +en riep: “O Zeus, sta mij toe, dat ik mij op de Atheners wreek!” Daarna wendde hij zich tot een slaaf en gaf dezen <span class="pagenum">[<a id="pb97" href="#pb97">97</a>]</span>het volgende bevel: “Zoo dikwijls ik mij neerzet om te eten, moet gij driemaal luide roepen: Koning, denk aan de Atheners!” + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 153px"><img border="0" src="images/p095-2.gif" alt="Soldaat van de Perzische lijfwacht." width="153" height="358"><p class="figureHead">Soldaat van de Perzische lijfwacht.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Darius was er de man niet naar, zijn toorn te vergeten, en het duurde dan ook niet lang, of een Perzisch leger trok door Thracië +en een Perzische vloot zeilde met de grootste snelheid naar Attica en Euboea. Mardonius, de schoonzoon van Darius, had het +opperbevel. De vloot moest een lang en rotsachtig voorgebergte voorbijzeilen, aan het uiteinde waarvan de Berg Athos gelegen +is met zijn gekartelde rotsen en steile klippen. Toen de schepen ten noordoosten van dat punt gekomen waren, stak uit het +noordoosten een razende storm op, die de hulpelooze schepen tegen de rotsen te pletter stootte. Er waren zóóveel schepen verloren +gegaan en zóóveel manschappen verdronken, dat er voor de Perzen niets anders overbleef dan om te keeren en weer naar huis +te gaan. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 152px"><img border="0" src="images/p096.gif" alt="Perzisch soldaat." width="152" height="370"><p class="figureHead">Perzisch soldaat.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Zoo was de eerste poging, om een inval in Griekenland te doen, geëindigd, maar steeds riep de slaaf driemaal bij iederen maaltijd: +“O koning, denk aan de Atheners!” en Darius begon spoedig voorbereidselen te maken, om een inval in Griekenland te doen. Het +was hem niet te doen, om strijd te leveren, maar om in Griekenland voet te krijgen; daarom zond hij, voordat hij een aanval +begon, afgezanten naar de verschillende Grieksche staten, om te zeggen: “Darius, de groote koning, verlangt, dat gij hem aarde +en water zendt<span class="corr" id="xd0e1446" title="Bron: ”.">.”</span> Alle Grieksche naties wisten, dat het geven van aarde en water een bewijs van onderwerping was. Sommige onder de staten gaven +toe, maar andere, en in de eerste plaats Athene en Sparta, waren zóó verontwaardigd, dat zij de plichten uit het oog verloren, +die zij jegens de afgevaardigden hadden te vervullen. De Atheners wierpen de afgevaardigden van den koning in een afgrond, +waarin dikwijls misdadigers geworpen werden; de Spartanen wierpen de afgevaardigden in een diepen put, en riepen hun toe, +dat zij nu hun hart konden ophalen aan aarde en water. +<span class="pagenum">[<a id="pb98" href="#pb98">98</a>]</span></p> +<p>Daarop volgde de tweede Perzische expeditie. De Perzen hadden er volstrekt geen lust in, ten tweeden male op den berg Athos +schipbreuk te lijden; daarom zeilden zij dwars de zee over naar Euboea. “Helpt ons” smeekten de Eretriërs de bewoners van +Attica, en de Atheners zonden hun troepen. Zij zouden waarschijnlijk nog heel wat meer hebben gezonden, als zij niet vernomen +hadden, dat de Eretriërs niet eensgezind waren. Enkelen wilden strijden tot hun laatsten ademtocht; anderen echter waren van +plan, als de omstandigheden daartoe leidden, de stad in handen der Perzen te helpen; daarom keerden de Atheners naar huis +terug. Nog een tijdlang hielden de Eretriërs den strijd vol; doch ten slotte pleegde één der Eretriërs verraad, en speelde +de stad in handen der Perzen. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 381px"><img border="0" src="images/p098.gif" alt="De vlakte van Marathon." width="381" height="239"><p class="figureHead">De vlakte van Marathon.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De Perzen dachten, dat het al heel weinig moeite zou kosten, Attica te veroveren; daarom legden zij hun krijgsgevangenen ketenen +aan, ten einde hen als slaven te verkoopen, plaatsten hen in hun schepen en zeilden de landengte over naar Attica. Zij hadden +iemand aan boord, die het land goed kende; dit was namelijk Hippias zelf. “De vlakte van Marathon is<span class="corr" id="xd0e1459" title="Bron: ”,">,”</span> zoo had hij gezegd, “de beste plaats om te landen. Zij is uitgestrekt en effen en biedt voldoende ruimte aan, om de ruiterij +te ontplooien.” Daarom landden de Perzen te Marathon. De bergen zagen kalm neer op de duizenden soldaten, en Hippias droomde +zich reeds weer tyran van Athene. + +</p> +<p>Maar gedurende al dien tijd waren de Atheners niet ledig <span class="pagenum">[<a id="pb99" href="#pb99">99</a>]</span>gebleven. Van ieder der phylae, die Clisthenes had gevormd, waren duizend man gekomen, gewapend en gereed voor den strijd. +Juist aan de grens van Attica lag Plataea. Athene had Plataea verdedigd tegen Thebe, en Plataea stelde er prijs op, dien dienst +te vergelden; daarom kwamen door één der bergpassen duizend soldaten uit Plataea aanrukken, om hun trouwe vrienden, de Atheners, +te helpen. Ook de Spartanen wenschten er toe mede te werken, dat de Perzen verjaagd werden; doch zij beschouwden het als een +slecht voorteeken, ten oorlog te trekken de laatste vijf of zes dagen vóór volle maan; en voordat de maan vol was, was de +slag bij Marathon reeds geleverd. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 181px"><img border="0" src="images/p099.gif" alt="Miltiades." width="181" height="280"><p class="figureHead">Miltiades.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Het voornaamste dat ons van den slag is overgeleverd, is dat de Grieken in slagorde waren opgesteld tegenover de heuvels; +de Perzen waren opgesteld tusschen hen en de zee; een eind van de kust waren de schepen en de ketenen, waarin de Grieken als +slaven zouden worden weggevoerd, als zij den veldslag verloren. Er waren tienmaal zooveel Perzen als Grieken; maar de Grieken +waren één van geest en streden voor hun haardsteden en hun vrijheid. Miltiades, die er op had aangedrongen, de brug over den +Donau te verwoesten, was hun aanvoerder. Hij gaf het teeken tot den aanval. De Grieken stormden in volle vaart vooruit en +deden een aanval op de Perzische linie. Het is niet te verwonderen, dat de Perzen in stomme verbazing bleven staren en een +oogenblik bijna vergaten te strijden. “Dat zijn krankzinnigen<span class="corr" id="xd0e1473" title="Bron: ”,">,”</span> riepen de Perzen uit; <span class="corr" id="xd0e1476" title="Niet in bron">“</span>zie, hoe zij aanvallen zonder boogschutters en zonder ruiterij om hen te dekken!” Daarna ontbrandde tusschen beide legers +een strijd op leven en dood. De Grieken waren het sterkst op de vleugels, de Perzen <span class="pagenum">[<a id="pb100" href="#pb100">100</a>]</span>in het midden. Tegen het einde van den slag joegen de Grieksche vleugels de Perzische vleugels op de vlucht, maar het centrum +der Perzen brak door het centrum der Grieken heen. Toen keerden de vleugels der Grieken zich om en stormden op de Perzen los, +waarop deze door de vlakte renden en de helling der kust afdaalden. Zij doorwaadden het ondiepe water en bestegen hun schepen, +alsof duivels hen achtervolgden. Zij hadden even goed door duivels als door die woedende Grieken kunnen zijn nagezeten, die +in razende vaart door het water achter hen aan holden, zelfs tot aan de zijboorden van de Perzische schepen. “Vuur, vuur!” +riepen zij “brengt ons vuur, om de galeien te verbranden!” En voordat de Perzen konden uitzeilen, hadden de Grieken zeven +van hun schepen genomen. + +</p> +<p>De aanvallers waren vertrokken, maar er was geen minuut tijd voor rust of voor vreugdebetoon, daar de vloot recht naar het +zuiden stevende. “Athene, Athene, zij zullen Athene aanvallen!” was de kreet, die van alle kanten werd gehoord. De uiterst +vermoeide troepen marcheerden recht op Athene aan en kampeerden aan de oevers van den Ilissus; en toen de Perzen tot de overtuiging +kwamen, dat de stad niet bij verrassing kon worden genomen, wendden zij de stevens en keerden naar huis terug. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 411px"><img border="0" src="images/p101.gif" alt="Grieksche voetknecht bij Marathon." width="411" height="239"><p class="figureHead">Grieksche voetknecht bij Marathon.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Nu was de tijd voor feestvieren aangebroken. In één opzicht was de slag bij Marathon slechts een kleine slag; er waren namelijk +slechts een betrekkelijk gering aantal strijders in betrokken. Aan den anderen kant was het één der belangrijkste veldslagen, +die ooit geleverd zijn; immers indien de Grieken niet hadden overwonnen, zouden de dappere, trotsche vrijheidlievende Grieken +de slaven der Perzen geworden zijn. Miltiades was de man van den dag, en de Atheners wisten niet, hoe hem genoeg eer te bewijzen. +De Spartanen waren in geforceerde marschen gekomen, in de hoop, tijdig genoeg <span class="pagenum">[<a id="pb101" href="#pb101">101</a>]</span>voor den veldslag aanwezig te zijn. Nu bleef hun niets anders over dan naar de vlakte van Marathon te gaan, de krijgsgevangenen +te aanschouwen en de tenten vol met kostbare schatten, en de dapperheid der Atheners te prijzen. Maar hoe kon eer bewezen +worden aan de dappere soldaten, die hun vaderland hadden gered? Het was de gewoonte der Grieken, de lijken van hen, die in +den slag gevallen waren, naar huis te te voeren, om daar begraven te worden, maar ten opzichte van de helden van Marathon +zeiden zij: “Laat hen liggen, waar zij gesneuveld zijn. Hun lijken mogen nooit de plek verlaten, waar zij hun heldendaden +hebben verricht<span class="corr" id="xd0e1492" title="Bron: ”.">.”</span> En dus begroeven zij de gesneuvelde Grieken in de vlakte van Marathon. Over hun graf werd een hooge aardheuvel opgericht, +en op dien hoop werden tien statige marmeren zuilen geplaatst, waarop de namen gegrift waren van iederen Athener, die bij +de verdediging tegen de barbaren gesneuveld was. Een tweede groote aardheuvel werd opgericht ter eere van de Plataeërs. Ook +daarop werden zuilen gezet, waarin de namen gegrift waren van de helden, zelfs van de slaven, die gesneuveld waren bij de +redding van Griekenland. Marmeren zuilen gaan te gronde, zij vallen en breken, zij worden naar andere landen gevoerd; maar +een aardheuvel blijft in stand, en de aardheuvels in de vlakte van Marathon zijn nog in onze dagen te zien. Er is echter nog +een ander gedenkteeken; immers in de kleine dorpen in den omtrek wordt de bevolking somtijds in den nacht wakker, <span class="pagenum">[<a id="pb102" href="#pb102">102</a>]</span>en verbeeldt zij zich, dat zij in de doodsche stilte het hinneken der paarden, het kermen der gewonde manschappen en de machtige +kreten der overwinning kan hooren; en als zij daar in de duisternis staan rond te kijken, verbeelden zij zich, dat zij de +schimmen kunnen zien van de mannen, die bij Marathon hebben gestreden. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p102.gif" alt="Bronzen Stift." width="451" height="41"><p class="figureHead">Bronzen Stift.</p> +</div><p> + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb103" href="#pb103">103</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch10" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="label">Hoofdstuk X.</h2> +<h2 class="normal">De groote Perzische inval.</h2> +<p>Terwijl de Atheners zich nog steeds verheugden over de overwinning bij Marathon, en tot elkander zeiden: “Eindelijk zijn wij +voor goed bevrijd van de Perzen<span class="corr" id="xd0e1510" title="Bron: ”,">,”</span> waren er sommigen onder hen, die er niet zoo zeker van waren, dat hun vijanden niet zouden terugkeeren. De leider van die +partij was een zekere Themistocles. Zijn vader was een Griek, maar zijn moeder was een vreemdelinge, en daarom zagen, toen +hij nog een knaap was, de andere knapen, die van zuiver Grieksch bloed waren, op hem neer. Hij maakte den toestand voor zich +nog wat moeilijker, daar hij zich niet naar hun gewoonten en handelingen wilde schikken. Hij was bij voorbeeld van meening, +dat het dwaas was, die talenten tot ontwikkeling te brengen, waaraan in Griekenland gewicht werd gehecht. Het verhaal is overgeleverd, +dat op zekeren dag, toen iemand een gezelschap door zijn gezang had vermaakt, eenigszins schamper de opmerking tegen Themistocles +gemaakt werd: “Van u schijnen wij geen liederen te zullen hooren”; waarop hij antwoordde: “Neen, ik heb in het geheel geen +verstand van muziek en van zang, maar wel weet ik, hoe een kleine stad groot gemaakt kan worden<span class="corr" id="xd0e1513" title="Bron: ”.">.”</span> Themistocles had deelgenomen aan den slag bij Marathon, en hij geloofde niet alleen, dat de Perzen zouden terugkeeren, en +dat wel met nog grootere legermacht, maar tevens, dat, als de Atheners zichzelf moesten verdedigen, zij evenzeer te water +als te land moesten leeren strijden. “Bouwt schepen, bouwt schepen<span class="corr" id="xd0e1516" title="Bron: ”,">,”</span> zeide hij voortdurend. + +</p> +<p>De aanvoerder van hen, die een andere meening hadden dan Themistocles, was Aristides, een man van een zóó oprecht <span class="pagenum">[<a id="pb104" href="#pb104">104</a>]</span>en eerlijk karakter, dat hij dikwijls “de Rechtvaardige” werd genoemd. Hij had evenals Themistocles deelgenomen aan den slag +bij Marathon, en hij was eerlijk overtuigd, dat Themistocles ongelijk had. “Het zijn onze overwinningen te land, die ons zoo +krachtig hebben gemaakt,” zoo dacht hij, “en zullen wij nu onze veiligheid toevertrouwen aan de gevaren van den Oceaan?” Hij +en zijn partijgenooten bestreden Themistocles zóó krachtig, dat er misschien geen enkel nieuw schip zou zijn gebouwd, indien +er geen oorlog ware uitgebroken tusschen Athene en Aegina. Aegina was zóóveel beter voorzien van schepen dan Athene, en Athene +gevoelde zóózeer de noodzakelijkheid, dat er schepen in den oorlog werden aangeschaft, dat de Atheners langzamerhand tot de +meening begonnen over te hellen, dat Themistocles wel eens gelijk kon hebben. Ten slotte werd de strijd tusschen beide partijen +zóó heftig, dat de zaak door het schervengerecht moest worden beslist. Men verhaalt dat, terwijl Aristides toezag, toen de +stemmers hun scherven in de urnen wierpen, een vreemdeling hem zeide: “Ik kan niet schrijven. Wilt gij den naam van Aristides +op mijn scherf zetten?” “Wat voor kwaad heeft hij u ooit gedaan?” vroeg Aristides. De man antwoordde: “Niets, maar het verveelt +mij, hem altijd “de Rechtvaardige” te hooren noemen?” Aristides zeide niets meer, maar schreef rustig zijn eigen naam op de +scherf. De stemming viel ten zijnen nadeele uit, en zoo ging hij in ballingschap. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 155px"><img border="0" src="images/p104.gif" alt="Themistocles." width="155" height="234"><p class="figureHead">Themistocles.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Zelfs toen werden de schepen niet dadelijk gebouwd, want het bouwen van schepen is altijd een kostbare geschiedenis, en het +was zeer de vraag, waar het geld vandaan moest komen. Gelukkig kwam juist in die dagen een aanzienlijke <span class="pagenum">[<a id="pb105" href="#pb105">105</a>]</span>som in de Atheensche schatkist uit sommige rijke zilvermijnen. “Geeft dit geld om een vloot te bouwen<span class="corr" id="xd0e1532" title="Bron: ”,">,”</span> zoo pleitte Themistocles, en eindelijk werden de schepen gebouwd. De Piraeus, de haven van Athene—de stad toch was ongeveer +zes kilometers van de zee verwijderd—werd versterkt, of liever gedeeltelijk versterkt; immers voordat het werk voltooid was, +waren de Perzen op weg, om hun derden inval in Griekenland te doen. + +</p> +<p>Toen de schepen van Darius te huis gekomen waren zonder den buit en de menigte gevangenen, die de koning had verwacht, en +toen hij de tijding ontving van den slag bij Marathon, was hij heftig vertoornd. Tweemaal waren de Perzische troepen naar +Europa overgestoken, tweemaal waren zij teruggedreven. Zij zouden nu ten derden male oversteken, en hij zelf zou nu medetrekken. +Die verwaande Atheners zouden nu eens leeren, hoe Perzische koningen de vermetele volksstammen behandelden, die zich tegen +hen durfden verzetten. Hij begon alle noodzakelijke toebereidselen te maken. Hij zond boden naar de steden, die hij had veroverd, +en beval hun manschappen, paarden en schepen bijeen te brengen, en groote hoeveelheden koren te verschaffen. Gedurende drie +jaar werden de voorbereidselen voortgezet; doch toen stierf Darius plotseling. + +</p> +<p>Xerxes, de zoon van Darius, werd nu koning. Hij was tevreden met de uitgestrektheid van zijn rijk, en zou veel liever thuis +gebleven zijn. Zijn raadgevers waren echter van een andere meening. Mardonius in het bijzonder, die de eerste expeditie tegen +de Grieken had aangevoerd, brandde van verlangen, te laten zien, dat hij, al had hij eens het onderspit gedolven, toch een +bekwaam legeraanvoerder was. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p106.gif" alt="Het oversteken van den Hellespont." width="517" height="349"><p class="figureHead">Het oversteken van den Hellespont.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Xerxes besloot, den tocht te ondernemen, en stelde alles in het werk, te zorgen dat die tocht gelukte. Er moest geen schipbreuk +geleden worden op den berg Athos, daarom liet hij dwars door het schiereiland een kanaal graven. De landmacht <span class="pagenum">[<a id="pb106" href="#pb106">106</a>]</span>moest den Hellespont oversteken, en daar liet hij twee schipbruggen bouwen. Korten tijd daarna ontstak de koning in groote +woede, daar een storm zijn schipbruggen had vernield. Hij beval zijn manschappen, den Hellespont driehonderd zweepslagen te +geven, omdat deze zoo vermetel geweest was, het werk van den koning te vernietigen, en hij liet de bouwmeesters der schipbruggen +onthoofden. Daarna deed hij iets, wat ongetwijfeld heel wat verstandiger en practischer was—hij zette zich aan het werk, om +steviger bruggen te bouwen. Eerst werden schepen naast elkander geankerd, totdat de ruimte tusschen de beide kusten met schepen +was bezet. Daarna werden van de ééne naar de andere kust, zes ontzaglijke kabels gespannen die op de dekken der schepen rustten. +Daarop werden groote blokken hout gelegd, daarop weder <span class="pagenum">[<a id="pb107" href="#pb107">107</a>]</span>planken, en vervolgens aarde. Alles werd stevig bevestigd; en ten slotte werd nog een palissade aan weerszijden gebouwd, die +zóó hoog was, dat paarden en vee niet konden schrikken, als zij zagen, dat er water onder hen was. De tweede brug werd op +dezelfde wijze vervaardigd. + +</p> +<p>Toen de bruggen voltooid waren, het kanaal was gegraven, en groote hoeveelheden levensmiddelen waren opgestapeld op verschillende +plaatsen langs den weg, dien Xerxes voornemens was te volgen, verliet hij de hoofdstad van zijn rijk. Een tijdlang was hij +doodelijk ontsteld, daar de zon verduisterd werd. “Wat beteekent dit?” vroeg hij in vreeselijken angst aan de wijzen, die +hem vergezelden. “Vrees niet, o groote Koning” was hun antwoord; “de zon waarschuwt de Grieken, de maan echter de Perzen. +De zon is van den hemel verdwenen, en dus zullen de steden der Grieken van de aarde verdwijnen.” Daarop marcheerde de koning +verder. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 276px"><img border="0" src="images/p107.gif" alt="De zoogenaamde “Troon van Xerxes”." width="276" height="166"><p class="figureHead">De zoogenaamde “Troon van Xerxes”.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Toen het leger aan den Hellespont kwam, stond op den top van den heuvel een witte marmeren troon, dien Xerxes voor zich had +laten gereed zetten. Daarop zette hij zich neder. Onder hem zag hij honderden schepen en ontelbare duizenden manschappen, +de grootste land- en zeemacht, die ooit was bijeengebracht. Xerxes had altijd groot genot in een schoon schouwspel. Hij staarde +naar alle richtingen, naar de zee, de kust en weer naar de zee; en de gedachte, die toen in de eerste plaats opkwam in den +geest van dien koninklijken aanvoerder was, dat hier een uitstekende gelegenheid was voor een roeiwedstrijd! De roeiwedstrijd +werd werkelijk gehouden, en de koning genoot er ontzaglijk van. Hij was nog meer verheugd, toen hij weer op zijn troepen <span class="pagenum">[<a id="pb108" href="#pb108">108</a>]</span>neerzag. Maar plotseling begon hij te weenen. “Mij beving<span class="corr" id="xd0e1561" title="Bron: ”,">,”</span> zoo sprak hij, “een groot medelijden, toen ik dacht aan de kortheid van ’s menschen leven, en daarbij overwoog, dat van die +geheele troepenmacht, hoe talrijk zij ook moge zijn, niemand meer over zal zijn, als er honderd jaar verstreken zijn.” Dit +was volkomen juist opgemerkt, maar geen deugdelijk legeraanvoerder zou zich op zulk een tijdstip den tijd genomen hebben hetzij +voor roeiwedstrijden, hetzij voor philofische beschouwingen. + +</p> +<p>Den volgenden dag moesten de invallende troepen den Hellespont oversteken. Reeds lang vóór het aanbreken van den dag brandden +de Perzen reeds specerijen op de schipbrug en bestrooiden zij den weg met mirtekransen. Zij letten met de grootste aandacht +op den oostelijken hemel, daar de zon hun god was, en zij, als deze helder en schitterend opkwam, op de overwinning mochten +hopen. Toen de eerste zonnestralen hun oogen verblindden, juichten zij luide van vreugde, en Xerxes plengde een offer van +wijn uit een gouden beker. “O Ormuzd<span class="corr" id="xd0e1566" title="Bron: ”,">,”</span> riep hij, “ik bid u, dat geen ramp mij tegenhoude bij mijn veroveringstocht, totdat ik de uiterste grenzen van Europa heb +bereikt<span class="corr" id="xd0e1569" title="Bron: ”.">.”</span> Hij wierp den gouden beker, een gouden schaal en een zwaard in den Hellespont; en daarna begon het leger den Hellespont over +te trekken. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 156px"><img border="0" src="images/p108.gif" alt="Voetknecht in het Leger van Xerxes." width="156" height="278"><p class="figureHead">Voetknecht in het Leger van Xerxes.</p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 139px"><img border="0" src="images/p109.gif" alt="Soldaat in het leger van Xerxes." width="139" height="346"><p class="figureHead">Soldaat in het leger van Xerxes.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Het was de schitterendste optocht, die ooit is gezien. Daar waren de Tien Duizend Onsterfelijken, de uitsluitend voor den +koning bestemde lijfwacht, die ernstig en statig voorttrok, met kronen op hun hoofd. Duizend van hen droegen speren met gouden +granaatappels aan het benedeneinde, en negenduizend droegen speren, beslagen met zilveren granaatappels. <span class="pagenum">[<a id="pb109" href="#pb109">109</a>]</span>En dan waren er de tien gewijde paarden, alle met rijke schabrakken getooid. Dan was er de heilige wagen van Ormuzd, den zonnegod, +getrokken door acht melkwitte hengsten. Die wagen van Ormuzd werd als zóó heilig beschouwd, dat zelfs de wagenmenner dien +niet mocht bestijgen, maar dien zoo goed mogelijk moest besturen door er achter te loopen. Achter den wagen van Ormuzd kwam +die van Xerxes, door groote paarden getrokken. Er waren daar Perzen en Meden met ijzeren maliënkolders, met bogen en pijlen, +korte speren en dolken, en groote teenen schilden. Er waren daar Assyriërs met bronzen helmen en linnen borststukken, en stokken +met ijzeren knoppen. Er waren daar Saciërs met hooge, puntige mutsen, Sarangiërs in de meest bont gekleurde kleederen; soldaten +uit West-Ethiopië, die hun lichamen half rood en half wit verfden; soldaten uit Oost-Ethiopië, die op hun hoofden de huiden +droegen van paardekoppen, met de ooren gespitst en de manen als kuif. Er waren daar Colchiërs met houten helmen, en kleine +met leer bedekte schilden; Thraciërs met hun lange mantels en met hun vossenhuiden op het hoofd; Chalybiërs, wier bronzen +helmen den vorm hadden van ossekoppen. Er waren wagens en paarden en kameelen en bedienden en een lange trein met levensmiddelen. +Al wat van metaal was, was gepolitoerd en glinsterend; en vooral de Perzen droegen zóóveel gouden versierselen, dat hun gelederen +in de zon flikkerden en glinsterden. Zij trokken over de bruggen, en gedurende zeven dagen en nachten hoorden zij, die aan +de kust van den Hellespont woonden, het getrappel en gestamp van marcheerende voeten. Nadat zij de bruggen waren overgetrokken, +trok het landvolk verder naar Doriscus in Thracië, waar ook de schepen zich <span class="pagenum">[<a id="pb110" href="#pb110">110</a>]</span>moesten verzamelen. Hier monsterde Xerxes zijn geheele legermacht. Hij deed dit op de volgende wijze. Tienduizend man werden +in een cirkel opgehoopt. Daarna werd een omheining gemaakt, die de grootte had van dien cirkel, en met manschappen gevuld. +Er waren genoeg voetknechten, om dien honderdzeventig maal te vullen, zoodat het aantal voetknechten 1700000 bedroeg. De ruiterij +was 80000 man sterk. Xerxes reed in zijn wagen over de vlakte van den éénen stam naar den anderen. Daarna besteeg hij een +galei, en, gezeten onder een gouden troonhemel, volgde hij met het oog de schepen, die hem achter elkander voorbij voeren. +De vlootrevue moet hem na eenigen tijd wel hebben verveeld, immers er waren 1207 oorlogsschepen, behalve omstreeks 3000 kleine +schepen en vrachtbooten. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p110.gif" alt="Wagen, in het Leger van Xerxes." width="418" height="305"><p class="figureHead">Wagen, in het Leger van Xerxes.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Het scheen, dat er genoeg troepen waren, om het kleine Griekenland van de oppervlakte der aarde weg te vegen. Xerxes ontbood +een Griek, die door zijn landgenooten van den troon van Sparta was verdreven, en zeide: “Demaratus, ik ben van meening, dat, +zelfs indien alle Grieken waren samengebracht, zij mijn aanval niet zouden kunnen weerstaan, maar wat denkt gij er over?” +Demaratus vroeg: “O koning, zal ik u een juist antwoord geven, of verlangt gij van mij alleen een antwoord, dat u welgevallig +is?” “Spreek de zuivere waarheid<span class="corr" id="xd0e1595" title="Bron: ”,">,”</span> zeide de koning, “en ik zal er u niet minder <span class="pagenum">[<a id="pb111" href="#pb111">111</a>]</span>dankbaar om zijn.” Toen zeide hem Demaratus, dat, hoe het ook met de andere stammen gesteld mocht zijn, de Spartanen zeker +nooit zijn slaven zouden worden. “Indien er slechts duizend van hen waren<span class="corr" id="xd0e1600" title="Bron: ”,">,”</span> zoo verklaarde hij, “zouden zij niet vluchten, maar zouden zij moedig te velde trekken en tegen uw geheele leger slag leveren<span class="corr" id="xd0e1603" title="Bron: ”.">.”</span> Koning Xerxes lachte en zond hem vriendelijk weg. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p111.gif" alt="Bereden Boogschutter in het Leger van Xerxes." width="374" height="247"><p class="figureHead">Bereden Boogschutter in het Leger van Xerxes.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Het leger werd onder het marcheeren nog voortdurend grooter, immers de stammen, die door de Perzen overwonnen waren tijdens +vroegere invallen, werden gedwongen, soldaten te leveren. Reeds lang te voren was het bevel gezonden naar de steden langs +den weg, dat zij levensmiddelen voor het leger moesten verschaffen. Zij durfden dit niet te weigeren, en gedurende een aantal +maanden hadden zij druk werk gehad, om alles gereed te maken. Tarwe en gerst moest gemalen worden; vee en gevogelte moest +worden gekocht en vet gemest. Deze dienden voor het leger; maar de bewoners der steden wisten zeer goed, dat zij bovendien +een schitterend feestmaal voor den koning en zijn vrienden moesten gereed maken, indien zij diens gunst wilden winnen. Een +enkele stad legde aan een dergelijk feestmaal meer dan een millioen gulden ten koste, en andere steden niet zooveel minder. +Het leger verslond den geheelen voorraad, die op de akkers en het land aanwezig was, en dronk als het ware de rivieren droog, +zoodat zij niets achter zich lieten dan kleine modderbeekjes, die zich langs de ledige beddingen voortsleepten. +<span class="pagenum">[<a id="pb112" href="#pb112">112</a>]</span></p> +<p>Het was de vraag, of zij door de bergengte van Tempe in Thessalië zouden trekken, of door een andere, die verder van de kust +verwijderd was. Xerxes ging aan boord van één van zijn schepen, en deed een korten tocht, ten einde van uit het water Tempe +te kunnen zien. Hij liet het anker vallen aan de kust van Thessalië, en staarde naar het strand. Vóór hem verrezen hooge klippen. +Tusschen die klippen was een nauwe kloof, waardoor een rivier in zee stroomde. “Is er geen andere uitweg voor de rivier?” +vroeg hij. “Neen, o Koning” luidde het antwoord, “want Thessalië is geheel omgord door een kring van bergen<span class="corr" id="xd0e1616" title="Bron: ”.">.”</span> “De Thessaliërs waren dan verstandige mannen<span class="corr" id="xd0e1619" title="Bron: ”,">,”</span> zeide de koning, <span class="corr" id="xd0e1622" title="Niet in bron">“</span>dat zij zich tijdig aan mij onderworpen hebben. Ik zou gemakkelijk die engte kunnen vullen en het geheele land in een meer +kunnen veranderen<span class="corr" id="xd0e1625" title="Bron: ”.">.”</span> Xerxes zeilde naar zijn leger terug, maar voordat hij verder ging, zond hij afgezanten naar de verschillende staten, om aarde +en water te vragen. Maar naar Athene en Sparta werden geen herauten gezonden, omdat daar de afgezanten, die vroeger gezonden +waren, zoo schandelijk waren behandeld. + +</p> +<p>De Grieken hadden de beweging van Xerxes gevolgd, zooals een muis die van een kat volgt. “Hij maakt groote toebereidselen; +hij is in Sardes in Lydië, hij is aan den Hellespont: hij is dien overgetrokken”; dit waren de berichten, die hen bereikten. +Er waren enkele staten, die besloten, zich maar dadelijk over te geven aan de genade van den Perzischen Koning, en die hun +aarde en water zonden. De Atheners wisten zeer goed, dat hun geen genade zou worden geschonken. Zij wisten eveneens, dat er +geen kans op de overwinning bestond, als zij op zichzelf moesten staan. Daarom noodigden zij de verschillende staten uit, +afgevaardigden te zenden naar een bijeenkomst, die te Corinthe zou worden gehouden. Sommige staten zonden afgevaardigden; +andere deden dit niet. De Spartanen werden beschouwd als de beste soldaten van Griekenland; <span class="pagenum">[<a id="pb113" href="#pb113">113</a>]</span>en zij zouden natuurlijk het geheele leger aanvoeren; maar Argos wilde niets weten van een bondgenootschap, indien niet de +koning van Argos zijn deel kreeg in het opperbevel. Thebe wilde van niets weten, wat door Athene werd voorgesteld. Ook waren +boodschappers gezonden naar de grootere koloniën, om hulp te vragen, ten einde het moederland te bevrijden van de barbaren. +“Als Griekenland veroverd is<span class="corr" id="xd0e1632" title="Bron: ”,">,”</span> zoo spraken zij, “zullen de Perzen op u losrukken. Redt u zelf, door Griekenland te redden<span class="corr" id="xd0e1635" title="Bron: ”.">.”</span> Gelo, de tyran van Syracuse in Sicilië, luisterde met aandacht naar de boodschap. Hij antwoordde: “Ja, ik zal u tweehonderd +oorlogsschepen en <span class="corr" id="xd0e1638" title="Bron: acht-en twintig">acht-en-twintig</span> duizend manschappen zenden, en ik zal voedsel voor het geheele leger verschaffen, zoolang de oorlog duurt; maar ik, Gelo +van Syracuse, moet dan leider en opperbevelhebber zijn.” “Het opperbevel komt Sparta toe,” verklaarden de afgezanten. “Als +gij u niet onder onze leiding wilt stellen, moet gij ons geen troepen zenden<span class="corr" id="xd0e1641" title="Bron: ”.">.”</span> “Ik heb veel meer manschappen dan de Spartanen<span class="corr" id="xd0e1644" title="Bron: ”,">,”</span> zeide Gelo, “maar ik zal toegeven en tevreden zijn met het opperbevel, òf te land òf ter zee<span class="corr" id="xd0e1647" title="Bron: ”.">.”</span> + +</p> +<p>Doch ook de Atheensche afgezanten wilden van hun rechten geen afstand doen. “Wij zijn de oudste natie van Griekenland<span class="corr" id="xd0e1652" title="Bron: ”,">,”</span> zoo zeiden zij, “wij bezitten de grootste vloot; zelfs te Troje was onze aanvoerder beroemd om zijn geschiktheid; en als +de Spartanen het opperbevel ter zee afstaan, dan komt het ons toe<span class="corr" id="xd0e1655" title="Bron: ”.">.”</span> Gelo antwoordde: “Gij hebt naar alle waarschijnlijkheid meer aanvoerders dan manschappen. Hoe sneller gij terugkeert, des +te beter<span class="corr" id="xd0e1658" title="Bron: ”.">.”</span> + +</p> +<p>Athene, Sparta, Plataea en andere staten, die waren overeengekomen, gemeene zaak te maken, zagen nu, dat zij op niemands hulp +konden rekenen, maar aan eigen kracht waren overgelaten. De Atheners zonden boden naar Delphi. Het orakel was even onduidelijk +als de orakels gewoonlijk waren, en de eenige mededeeling, die zeker scheen te zijn, was, dat de vijand <span class="pagenum">[<a id="pb114" href="#pb114">114</a>]</span>Athene zou innemen. Eén zinsnede in het bijzonder werd door de Atheners herhaaldelijk besproken en van alle kanten bekeken. +Zij luidde: “De houten muren zullen veilig blijven voor u en uw kinderen<span class="corr" id="xd0e1665" title="Bron: ”.">.”</span> Sommigen brachten het feit in herinnering, dat in de oudste tijden de Acropolis door een houten palissade versterkt was. +“Wat er ook geschiede<span class="corr" id="xd0e1668" title="Bron: ”,">,”</span> zoo zeiden zij “wij kunnen ons op de Acropolis terugtrekken.” Themistocles echter zeide, dat naar zijn meening “de houten +muren” hun schepen beteekenden; en ten slotte waren het de meeste Atheners met hem eens. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p114.gif" alt="Kling van een Dolk (Jachtspeer)." width="456" height="128"><p class="figureHead">Kling van een Dolk (Jachtspeer).</p> +</div><p> + + +<span class="pagenum">[<a id="pb115" href="#pb115">115</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch11" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="label">Hoofdstuk XI.</h2> +<h2 class="normal">De groote Perzische inval. (vervolg).</h2> +<p>En nu was Xerxes goed en wel op weg. De Thraciërs wisten, dat hij het allereerst door hun land zou trekken, en daarom zonden +zij boden naar de vergadering te Corinthe, die moesten zeggen: “Mannen Grieken, het is niet gepast, dat wij ter uwer verdediging +alleen en zonder bijstand aan den dood worden prijsgegeven. Zendt ons troepen, om den bergpas te Tempe te bewaken, of anders +zullen wij onderhandelingen openen met de Perzen<span class="corr" id="xd0e1684" title="Bron: ”.">.”</span> Een leger werd gezonden, maar toen zij vernamen, dat er nog een tweede bergpas was, waardoor de vijand zou kunnen binnenkomen, +verlieten zij Tempe om naar Corinthe terug te <span class="corr" id="xd0e1687" title="Bron: keerden">keeren</span>. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 196px"><img border="0" src="images/p115.gif" alt="Grieksche krijgslieden." width="196" height="296"><p class="figureHead">Grieksche krijgslieden.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Er moest toch ergens tegen de Perzen stand gehouden worden, maar wat was de meest geschikte plaats? Natuurlijk zou Xerxes +zoo dicht mogelijk bij de zee blijven. Zij moesten dus een pas vinden in de nabijheid der kust, waardoor hij gedwongen kon +worden heen te trekken, en zóó nauw, dat slechts enkelen van zijn manschappen daar te gelijk zouden kunnen vechten. Zij lieten +de keus vallen op de Thermopylae, omdat de bergen daar zóózeer in zee vooruitstaken, dat slechts een zeer nauwe doortocht +tusschen die bergen en de zee overbleef. Hier hielden de Grieken stand. Hun aanvoerder was Leonidas, de koning der Spartanen. +<span class="pagenum">[<a id="pb116" href="#pb116">116</a>]</span>Met hem waren driehonderd Spartanen, die hij één voor één had uitgezocht om hun moed en vaderlandsliefde. Er waren bovendien +omstreeks zesduizend man uit verschillende stammen. Dit was een bespottelijk klein leger, om aan de honderdduizenden van Xerxes +te gemoet te zenden; maar het was juist de tijd der Olympische spelen, en tevens van een feest ter eere van Apollo. Zoodra +die feesten voorbij waren, zouden meer manschappen worden gezonden. Niemand vermoedde, dat de strijd bij de Thermopylae zoo +spoedig zou komen; en in ieder geval kon een natie, die verzuimde haar goden te eeren, geen voorspoed in den oorlog verwachten. + +</p> +<p>Xerxes zou misschien zijn manschappen hebben doen inschepen en hen ten zuiden van de Thermopylae doen landen; maar vierhonderd +van zijn oorlogsschepen hadden tijdens een storm schipbreuk geleden, en de vloot der Grieken hield de wacht bij de straat +van Artemisium, om de overige schepen tegen te houden. Indien hij dus Griekenland wilde binnenkomen, moest hij de Thermopylae +doortrekken. Dit leek hem een eenvoudige zaak toe. Hij had wel gehoord, dat er enkele manschappen aan den pas geplaatst waren, +maar hij was overtuigd, dat deze spoedig zouden wegloopen. Inderdaad waren er enkelen, die er over spraken, dit te willen +doen. “Laat ons naar Corinthe terugkeeren<span class="corr" id="xd0e1701" title="Bron: ”,">,”</span> drongen zij aan. “Het hoogste, wat wij kunnen bereiken, is den Peloponnesus te verdedigen<span class="corr" id="xd0e1704" title="Bron: ”.">.”</span> “Neen<span class="corr" id="xd0e1707" title="Bron: ”,">,”</span> riep Leonidas, “laat diegenen onder u, die dit wenschen, zich terugtrekken; maar wat mij en mijn Spartanen betreft, wij zijn +gezonden, om dezen pas te verdedigen, en hier houden wij dan ook stond<span class="corr" id="xd0e1710" title="Bron: ”.">.”</span> + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p117.gif" alt="De Graftombe van Leonidas." width="514" height="325"><p class="figureHead">De Graftombe van Leonidas.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Daarna ontstond een gevecht, zóó verschrikkelijk, als de wereld nog nooit had aanschouwd. Het duurde van ’s morgens vroeg +tot ’s avonds laat, en den volgenden dag nog eens even lang. Doch daarna kwam verraad in het spel. Een Maliër, Ephialtes genaamd, +lichte Xerxes in omtrent een voetpad, dat <span class="pagenum">[<a id="pb117" href="#pb117">117</a>]</span>over de bergen voerde, en om den pas heen liep; en tegen het vallen van den avond leidde die verrader de Perzen uit het kamp, +liet hen een nietig riviertje overtrekken en den berg beklimmen. De Grieksche wachten op den top konden hen niet zien, daar +de helling van den berg overal met dikke eiken was bedekt; zij wisten dus niets af van de komst van den vijand, totdat zij +in de stilte van den vroegen morgen het getrappel hoorden van duizenden voeten. De kleine legermacht kon niets anders doen, +dan zich voorbereiden voor den dood; maar de vijand stormde langs hen voort, daar hij de Grieken aan den pas wilde omsingelen. +Toen Leonidas hoorde, dat het bergpad ontdekt was, wist hij, dat er geen kans was de Thermopylae te houden. “Keert naar den +Isthmus terug, als gij wilt<span class="corr" id="xd0e1722" title="Bron: ”,">,”</span> zeide hij tot zijn bondgenooten, “maar wat mij en mijn Spartanen betreft, de wetten van ons land verbieden ons de plaats +te verlaten, <span class="pagenum">[<a id="pb118" href="#pb118">118</a>]</span>ter welker verdediging wij aangewezen zijn<span class="corr" id="xd0e1727" title="Bron: ”.">.”</span> Ook de Thespiërs weigerden terug <span class="corr" id="xd0e1730" title="Bron: te te">te</span> trekken. De strijd werd voortgezet, zoo het mogelijk was nog feller dan te voren. De Spartanen en de Thespiërs trokken midden +op de Perzische strijdmacht los. Een aantal manschappen werden in zee geworpen, bij tientallen en honderdtallen werden strijders +doodgetrapt. De speren braken, maar dan streden zij met hun zwaarden; hun zwaarden braken, maar dan vochten zij met hun handen, +met hun vuisten, met steenen, met alles waarmede zij konden treffen, totdat zij dood ter neder lagen, begraven onder hoopen +Perzische werptuigen. Ook na dien slag werden de gesneuvelden begraven, waar zij gevallen waren. Ter herinnering aan de dapperheid +van Leonidas werd een marmeren leeuw opgericht aan den ingang van den pas. Zuilen werden opgericht ter eere van de soldaten. +Op de ééne was geschreven: + + +</p> +<div class="poem"> +<p class="line">“Vierduizend man vol heldenmoed, uit Pelops’ land</p> +<p class="line">Zij hielden tegen ’t honderdvoud tot ’t laatst toe stand<span class="corr" id="xd0e1738" title="Bron: ”.">.”</span></p> +</div> +<p>Een andere zuil was uitsluitend ter eere der Spartanen opgericht. Daarop was geschreven: + + +</p> +<div class="poem"> +<p class="line">“Ga vreemdeling naar ons geboorteland verkonden,</p> +<p class="line">Dat wij den dood, volbrengend hun bevel, hier vonden<span class="corr" id="xd0e1747" title="Bron: ”.">.”</span></p> +</div> +<p>Dit afschrift was afkomstig van Simonides, een dichter van Ceos, één der Cycladen. Hij kon zulke regels neerschrijven, getuigend +van diepen ernst en groote bewondering, en daarenboven kon hij zóó sierlijk en teeder schrijven, dat zijn vrienden hem “de +liefelijke dichter” noemden. Eén van zijn gezegden draagt zóózeer den stempel der waarheid, dat het gedurende alle eeuwen +na zijn dood beroemd is gebleven. Het luidt: <span class="corr" id="xd0e1751" title="Niet in bron">“</span>Poëzie is het schilderen door klanken, zooals schilderen het dichten zonder klanken is<span class="corr" id="xd0e1754" title="Bron: ”.">.”</span> + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 260px"><img border="0" src="images/p119.gif" alt="Grieksche opschriften op steen." width="260" height="139"><p class="figureHead">Grieksche opschriften op steen.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Terwijl de beroemde kleine schare Grieken alles in het werk stelde, om de Perzische krachten bij de Thermopylae tegen te <span class="pagenum">[<a id="pb119" href="#pb119">119</a>]</span>houden, waren de Grieksche schepen niet werkeloos gebleven. Zij beletten de Perzische vloot den Euripus binnen te zeilen, +de straat tusschen Euboea en het vasteland gelegen. De Perzen meenden, dat het een goede zet zoude zijn, tweehonderd van hun +schepen om Euboea heen te voeren en van het zuiden uit den Euripus in. “Wij zullen dan de Grieksche schepen in de zeeëngte +opgesloten hebben<span class="corr" id="xd0e1766" title="Bron: ”,">,”</span> zoo was hun redeneering, “en met onze vloot zal het gemakkelijk zijn, ze alle te vernietigen<span class="corr" id="xd0e1769" title="Bron: ”.">.”</span> Zij zonden dus hun tweehonderd schepen, maar spoedig werd de vloot door een storm overvallen en vernield. Gedurende één, +twee, drie dagen duurde de zeeslag voort, waarbij de Perzen door de zeeëngte bij Artemisium trachtten door te breken, en de +Grieken hen tegenhielden. Tegen den avond van den derden dag kwam een snelzeilend schip aan, dat bij de Thermopylae den gang +van zaken had waargenomen; en nu hoorden de manschappen aan boord van de Grieksche schepen, dat de pas verloren was en dat +de Perzen tegen Athene optrokken. Er was dus nu geen reden meer om de zeeëngte te verdedigen; het was verreweg beter, door +den Euripus in zuidelijke richting over te varen. De aanvoerder van de Grieksche vloot was een Spartaan, maar Themistocles +had het commando over de schepen der Atheners. De winden hadden de partij der Grieken gekozen, en nu was het zijn voornemen, +te zorgen dat ook het land op zijn hand was. Overal waar de gelegenheid daartoe geschikt was, zond hij mannen uit, om in de +rotsen opschriften te snijden, welke door de Joniërs, die in het leger van Xerxes waren, zouden worden gelezen. “Jonische +mannen<span class="corr" id="xd0e1772" title="Bron: ”,">,”</span> zoo luidden zij, “loopt, zoo gij kunt, naar onze zijde over; als u dat niet mogelijk is, onthoudt u dan van den strijd, smeeken +wij u, of <span class="pagenum">[<a id="pb120" href="#pb120">120</a>]</span>ten minste vecht schoorvoetend<span class="corr" id="xd0e1777" title="Bron: ”.">.”</span> Themistocles meende, dat, zelfs al zagen de Joniërs de opschriften niet, zij toch zeker door enkelen onder de Perzen zouden +gelezen worden, en dat Xerxes het niet zou wagen, van de hulp der Joniërs in de gevechten gebruik te maken. De Grieksche vloot +zeilde toen Sunium, de zuidelijke punt van Attica, om, en liet het anker vallen tusschen Athene en het eiland Salamis. + +</p> +<p>De Perzen hadden Athene tot einddoel; maar iets ten westen van hun marschroute lag Delphi; en daar bevond zich de tempel van +Apollo, rijk voorzien van kostbare schatten. Zij konden, zoo meenden zij, die niet onaangetast laten; daarom verliet een deel +van het leger de kust en trok in westelijke richting voort. De inwoners van Delphi waren wanhopig. “O Apollo<span class="corr" id="xd0e1782" title="Bron: ”,">,”</span> zoo baden zij, “zeg ons, smeeken wij u, wat wij met uw heilige schatten moeten doen. Zullen wij ze in den grond begraven, +of ze naar een ander land wegvoeren?” “Vreest niet<span class="corr" id="xd0e1785" title="Bron: ”,">,”</span> zoo luidde het antwoord, “Apollo heeft niemand noodig, om zijn eigendommen te beschermen<span class="corr" id="xd0e1788" title="Bron: ”.">.”</span> Daarna vertrokken de meeste bewoners van Delphi met vrouwen en kinderen uit de stad. Zij die achterbleven, verhaalden, dat +de heilige wapenrusting van Apollo, zonder de hulp van menschenhanden, uit het binnenste van den tempel was weggedragen en +vóór den tempel was geplaatst. Hoe dit ook moge zijn, een feit is het, dat er een vreeselijk onweder losbarstte. Van den Parnassus +werden twee reusachtige rotsblokken afgeslagen, die op de Perzen neervielen en een groot aantal onder hun gewicht verpletterden. +Het is niet te verwonderen, dat de barbaren na het gebeurde doodelijk verschrikt wegvluchtten en zelfs den aanval van de weinige +nog aanwezige inwoners van Delphi niet durfden weerstaan, of dat zij in hun ontsteltenis de wonderlijkste verhalen deden over +wat hun was overkomen. “Het waren geen sterfelijke wezens, met wie wij streden<span class="corr" id="xd0e1791" title="Bron: ”,">,”</span> zeiden zij, “het waren gewapende krijgslieden met meer dan <span class="pagenum">[<a id="pb121" href="#pb121">121</a>]</span>menschelijke gestalte, die op ons losstormden en enkelen der onzen versloegen<span class="corr" id="xd0e1796" title="Bron: ”.">.”</span> + +</p> +<p>Die troepen trokken haastig Boeotië binnen, om zich te vereenigen met het overige gedeelte van het leger, dat op Athene aanrukte; +en Athene was hulpeloos, daar de Grieken van den Peloponnesus haar rustig aan haar lot hadden overgelaten en dag en nacht +aan het werk waren, en een hoogen muur over de landengte van Corinthe bouwden, om de Perzen te beletten hun steden aan te +vallen. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 354px"><img border="0" src="images/p121.gif" alt="Salamis, van de overzijde der baai gezien." width="354" height="204"><p class="figureHead">Salamis, van de overzijde der baai gezien.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Athene had al het mogelijke gedaan om de Grieksche staten tot eensgezindheid te brengen en hen over te halen een bondgenootschap +te sluiten. Zij had de bijeenkomst op de landengte van Corinthe op touw gezet; zij had het opperbevel van het leger niet voor +zich opgeëischt; en hoewel zij heel wat meer schepen bezat dan alle andere staten te zamen, had zij er in toegestemd, dat +het opperbevel over den vloot in handen der Spartanen werd gelegd. Nu was zij door geheel Griekenland verlaten. Haar eenige +hoop en bemoediging lag in die ééne zinsnede van het orakel; “De houten muren zullen veilig blijven voor u en uwe kinderen”; +doch de burgers konden het niet eens worden over de beteekenis dier uitdrukking. Een ander gezegde, dat hen zeer in verlegenheid +bracht, luidde: “Heilig Salamis, gij zult het kroost van vrouwen verdelgen.” Themistocles hield vol, dat “het kroost der vrouwen” +de Perzen beteekende. “Indien het de Grieken had moeten beteekenen<span class="corr" id="xd0e1808" title="Bron: ”,">,”</span> zoo redeneerde hij, “zou het orakel Salamis niet “heilig”, <span class="pagenum">[<a id="pb122" href="#pb122">122</a>]</span>maar veeleer, “ongelukkig” hebben genoemd; het beteekende ongetwijfeld, dat de Perzen bij Salamis een vreeselijke ramp moest +treffen. Wat het orakel ook mocht bedoelen, het stond vast, dat de stad niet kon gered worden. Toen begon een heen en weer +vliegen, een opeenhoopen van vrouwen en kinderen in de booten, en een haastig over het water trekken naar veiliger plaatsen. +Zij waren nauwelijks uit het gezicht van Athene, toen reeds de Perzen op Athene aanstormden. Zij wierpen de stad ten onderste +boven, plunderden en verbrandden haar, totdat er niets anders overbleef dan torenhooge brandende puinhoopen. De eenige hoop +der Grieken was in Salamis en in Themistocles gelegen. “Wij zullen den vijand bij den Isthmus bestrijden<span class="corr" id="xd0e1813" title="Bron: ”,">,”</span> riepen de mannen van den Peloponnesus, “en als wij dan verslagen worden, kunnen wij naar onze woonplaatsen terugwijken<span class="corr" id="xd0e1816" title="Bron: ”.">.”</span> Themistocles bewoog hemel en aarde, om hen van dit besluit af te brengen. “Wij kunnen de Perzen te gemoet trekken in de nauwe +zeestraat bij Salamis<span class="corr" id="xd0e1819" title="Bron: ”,">,”</span> zoo sprak hij, “en dan doet het er niet toe, hoeveel schepen zij hebben, nu er voor hen daar geen plaats is, om meer dan +enkele te gebruiken. Een overwinning bij Salamis zal den Peleponnesus even goed beschermen als een overwinning bij den Isthmus; +en het is bij Salamis, dat de godheid ons een overwinning heeft beloofd.” Hier viel een Corinthiër hem in de rede, met den +uitroep: “Gij zijt niets anders dan een man zonder stad! Laat ons zien, van welken staat gij een afgezant zijt.” Themistocles +had zich kalm gehouden bij alle andere ergerlijke en tergende redevoeringen, maar nu viel hij tegen zijn tegenstanders uit. +“Geen vaderland!” riep hij uit. “Ik heb tweehonderd schepen onder mijn bevelen, die alle gereed zijn voor den strijd. Welke +staat van Griekenland kan mij weerstaan, als ik verkies een landing te doen? Weest door mijn woorden overtuigd. Zoo niet, +dan zullen wij onze gezinnen medenemen en voor ons woonplaatsen zoeken in Italië. Als gij ons als bondgenooten <span class="pagenum">[<a id="pb123" href="#pb123">123</a>]</span>verloren hebt, zult gij u herinneren, wat ik gezegd heb.” + +</p> +<p>De staten begonnen overtuigd te worden van de kracht der Atheners, en hadden volstrekt geen verlangen, hen te verliezen. Zij +besloten eindelijk bij meerderheid van stemmen, de Perzen bij Salamis af te wachten; maar nog steeds bleven de mannen van +den Peloponnesus protesteeren. “Dit is goed voor de Atheners” morden zij, “maar voor ons is het volstrekt geen voordeel.” +Het gelukte hun, een tweede vergadering te doen bijeenroepen, en Themistocles zag, dat de stemming nu weer anders zou uitvallen. +Daarom besloot hij van een list gebruik te maken. Hij zond een vertrouwden slaaf naar de Perzen, die hun een boodschap moest +overbrengen. “Een Atheensche bevelhebber, die u goed gezind is, zendt u de volgende boodschap: “De Grieken zijn verdeeld. +Enkelen zullen u tegenstand bieden, anderen zullen uw partij kiezen. Gij hebt nu een prachtige gelegenheid een roemrijke overwinning +te behalen<span class="corr" id="xd0e1826" title="Bron: ”.">.”</span> Daarna keerde hij ongemerkt in de vergaderzaal terug. De debatten duurden voort tot lang na middernacht. Midden onder de +besprekingen werd Themistocles een boodschap gebracht: “Er is iemand buiten de zaal, die u wenscht te spreken<span class="corr" id="xd0e1829" title="Bron: ”.">.”</span> Het was Aristides, die uit de ballingschap was <span class="corr" id="xd0e1832" title="Bron: teruggekeert">teruggekeerd</span>, daar allen, die verbannen waren, waren teruggeroepen, uit vrees dat zij met de Perzen gemeene zaak zouden maken. Hij verlangde +vurig, zijn mededinger te helpen, roem en eer te verwerven, als slechts Griekenland gered werd. “De Perzische schepen zijn +bij den ingang der zeeëngte<span class="corr" id="xd0e1835" title="Bron: ”,">,”</span> fluisterde hij. Themistocles zag, dat de vijand zich door hem had laten verschalken, en dat de Grieken nu gedwongen zouden +worden te strijden, tegen hun wensch. + +</p> +<p>Des morgens begon de slag bij Salamis. De gevechtslinie der Grieksche schepen strekte zich uit van Salamis tot Attica. Iets +meer zuidelijk, aan den ingang der zeeëngte, lagen de Perzische schepen. Op de kust van Attica, op een hoogen heuvel, die +over de zeeëngte uitzag, zat Xerxes op zijn troon, gereed <span class="pagenum">[<a id="pb124" href="#pb124">124</a>]</span>iedere beweging met de oogen te volgen. Den geheelen dag door woedde de slag. De Perzen hadden een zóó groote menigte schepen, +dat zij in elkander verward geraakten. Zij dreven hulpeloos voort met gebroken riemen en zonder roer. De Grieken deden ze +één voor één zinken; zij verjoegen den vijand uit de zeeëngte; zelfs zeilden ze om de Perzische schepen heen en vielen hen +van de andere zijde aan. Toen de nacht gevallen was, hadden de Grieken den zeeslag luisterrijk gewonnen. Het beteekende veel +meer dan het winnen van een eenvoudigen zeeslag, immers Xerxes was reeds naar huis vertrokken, zoo snel varende als een schip +hem kon wegvoeren, uit vrees dat de Grieken de bruggen zouden afbreken, die over den Hellespont geslagen waren, voordat zijn +troepen daarover heen konden trekken. Hij was bitter teleurgesteld en had van de geheele onderneming genoeg, zoodat hij volkomen +bereid was te luisteren naar zijn veldheer Mardonius. “Gij hebt gedaan, wat gij wildet<span class="corr" id="xd0e1842" title="Bron: ”,">,”</span> zoo sprak Mardonius, “gij hebt Athene gestraft en kunt dus gerust naar Perzië terugkeeren. Laat mij met driehonderdduizend +manschappen achter, en ik kan spoedig het overige gedeelte van Griekenland veroveren<span class="corr" id="xd0e1845" title="Bron: ”.">.”</span> + + +</p> +<p></p> +<div id="p125" class="figure"><img border="0" src="images/p125.gif" alt="De overwinnaars bij Salamis." width="720" height="459"><p class="figureHead">De overwinnaars bij Salamis.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Het middel, dat Mardonius bij die verovering toepaste was, dat hij trachtte Athene om te koopen, om zich bij hem aan te sluiten. +“Xerxes zal vergeven wat geschied is<span class="corr" id="xd0e1855" title="Bron: ”,">,”</span> zoo sprak hij. “Hij zal tempels voor u bouwen, zal u helpen, land te veroveren, en zal u vrijlaten, als gij onze bondgenooten +wilt worden.” Hierop antwoordden de Atheners: “Zoolang de zon haar loop aan den hemel blijft volgen, zullen de Atheners nooit +met Xerxes tot een vergelijk komen<span class="corr" id="xd0e1858" title="Bron: ”.">.”</span> Toen marcheerde Mardonius recht op Athene aan. Het land was daar nog, en de gedeeltelijk opgebouwde huizen; maar de Atheners +waren ten tweeden male uit de stad gevlucht; zij waren allen bij Salamis. Een tijdlang scheen het, of de staten van den Peloponnesus +nergens belang in stelden dan in hun eigen veiligheid; <span class="pagenum">[<a id="pb126" href="#pb126">126</a>]</span>maar ten slotte zagen zij in, dat zij moesten helpen bij de bestrijding van Mardonius, als zij zich zelf wilden redden. Zij +vervolgden hem tot in <span class="corr" id="xd0e1863" title="Bron: Boeotie">Boeotië</span>. Daarop volgde een woedend gevecht bij Plataea, waar Mardonius sneuvelde. Wat van de Perzische schepen was overgebleven, +was naar Samos vertrokken, en hield nauwlettend toezicht op de Jonische koloniën, daar het duidelijk was, dat deze zich zouden +vrijmaken, zoodra zij daartoe de kans gunstig zagen. De Grieksche schepen lagen bij Delos. Drie mannen uit Samos kwamen heimelijk +daarheen. “Komt en helpt de <span class="corr" id="xd0e1866" title="Bron: Joniers">Joniërs</span>, om zich vrij te maken,” zoo vroegen zij met aandrang. “Gij kunt gemakkelijk de barbaren verdrijven, want hun schepen kunnen +het tegen de onze niet volhouden. Zoodra gij in het gezicht gekomen zijt, zullen de Joniërs opstaan.” De Grieken besloten +koers te zetten naar Jonië. Zij verwachtten een zeeslag te moeten leveren, maar het bleek hun, dat zij op het droge hadden +te strijden, daar de Perzen hun schepen bij Mycale in Jonië op het strand hadden getrokken, en daaromheen een muur van houtblokken +en steenen hadden opgeworpen. Toen de Grieken dit zagen, gingen zij aan land. De barbaren waren spoedig uiteen gedreven, terwijl +de Jonische volksplantingen zich aansloten bij het Grieksche statenverbond. Dit was de slag bij Mycale, die op denzelfden +dag geleverd werd als de slag bij Plataea. Zoo waren dan de Grieken verlost van de vrees voor de Perzen; immers nooit meer +na dien tijd heeft een Perzisch leger den voet gezet op Griekschen bodem. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p126.gif" alt="Kop van Zeus—Munt uit Elis." width="286" height="150"><p class="figureHead">Kop van Zeus—Munt uit Elis.</p> +</div><p> + + +<span class="pagenum">[<a id="pb127" href="#pb127">127</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch12" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="label">Hoofdstuk XII.</h2> +<h2 class="normal">Na den Perzischen oorlog.</h2> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 369px"><img border="0" src="images/p127.gif" alt="Overwinnaars uit den oorlog terugkeerend." width="369" height="205"><p class="figureHead">Overwinnaars uit den oorlog terugkeerend.</p> +</div><p> + +</p> +<p>De Grieken waren gewoon, nadat zij een veldslag hadden gewonnen, belooningen te schenken aan dien staat en aan dien veldheer, +die het meest had bijgedragen tot het behalen der overwinning. Het is duidelijk genoeg, dat de eerbewijzen, die na den slag +bij Salamis zouden worden uitgereikt, moesten worden toegekend aan Attica en aan Themistocles; maar de Peloponnesus was naijverig +op Attica, en daarom werd de hoogste belooning aan een staat, aan Aegina toegekend. De poging, om den dappersten aanvoerder +aan te wijzen, was nog al vermakelijk, immers iedere veldheer zette Themistocles op de tweede plaats, terwijl hij zijn eigen +naam bovenaan plaatste. Bij de verdeeling van den oorlogsbuit werden de goden niet vergeten. Drie oorlogsschepen werden hun +gewijd. Een tiende deel van den buit werd naar Delphi gebracht, en daarvan werd een standbeeld van Apollo vervaardigd met +afmetingen, driemaal zoo groot als een man, en dat in zijn ééne hand den voorsteven van een schip hield. Na den slag bij Plataea +bleek het, dat de tenten, die door de Perzen waren achtergelaten, vol waren van de kostbaarste schatten. Er waren daar schalen +en bekers en zelfs ketels van zwaar goud; er waren daar rustbedden, bedekt met gouden platen; er waren <span class="pagenum">[<a id="pb128" href="#pb128">128</a>]</span>daar gouden armbanden en kettingen; en er waren daar lange en korte zwaarden, met gouden handvatsels. Bovendien waren er prachtige +geborduurde mantels, benevens gordijnen en karpetten in zóó groote hoeveelheid, dat niemand er aandacht aan schonk. Ook daarvan +kregen de goden een ruim aandeel. Van het gedeelte, dat naar Delphi gezonden werd, werd een gouden drievoet vervaardigd, die +stond op een vast ineengekronkelde driekoppige bronzen slang. Nog jaren na den slag plachten bewoners van Plataea, die over +het slagveld ronddoolden, gouden en zilveren schatten te vinden, die men eerst niet had opgemerkt. Welke staat den prijs voor +dapperheid te Plataea zou krijgen, was moeilijk uit te maken, want zoowel Athene als Sparta maakten er aanspraak op. Om een +einde aan den twist te maken, besloot men den prijs aan Plataea te schenken. Hier werden tempels voor Athene en Zeus opgericht. +Een orakel verklaarde, dat de gewijde vuren niet langer heilig waren, daar zij door de barbaren bezoedeld waren. Zij werden +daarom alle uitgedoofd, en een renbode, om de snelheid van zijn loopen bekend, bracht kolen uit Delphi, waardoor de vuren +weer opnieuw werden ontstoken. De Grieken bepaalden onderling, dat het grondgebied van Plataea ten eeuwigen dagen als gewijde +grond zou worden beschouwd, en dat het de plicht zou zijn van de inwoners van Plataea, telken jare een offer te brengen, ter +herinnering aan de soldaten, die op hun grond gesneuveld waren. Dit werd minstens drie eeuwen volgehouden. Als de dag van +het offer was aangebroken, deden de trompetten haar krijgsgeschal in den vroegen morgen weerklinken. Dan vertrok de optocht. +Deze bestond uit vrijgeboren jonge mannen, die welriekende oliën en reukwerken droegen, benevens melk en honig. Zij voerden +een zwarten stier met zich mede, en wagens <span class="pagenum">[<a id="pb129" href="#pb129">129</a>]</span>gevuld met mirtekransen en mirtetakken. Achteraan liep de archont, met slepend purperen gewaad, en met zwaard en gieter. Op +de gedenkteekenen der helden stonden kleine zuilen, waarop hun vrienden plachten bloemen te plaatsen. De archont waschte die +zuilen met eigen hand en wreef ze in met reukwerk. Hij offerde den stier, en verdeelde de mirte. Daarna vulde hij een kom +met wijn en plengde een offer, onder het uitspreken dezer woorden: “Ik bied dit offer aan ter eere van de mannen, die voor +de vrijheid van Griekenland hun leven hebben opgeofferd<span class="corr" id="xd0e1891" title="Bron: ”.">.”</span> Bij het begin van den oorlog, toen de Spartanen het opperbevel over de vloot opeischten, zeide Themistocles tot de Atheners: +“Gedraagt u als mannen tijdens den oorlog, dan zullen, zoodra deze geëindigd is, de Grieken u den eersten rang toekennen<span class="corr" id="xd0e1894" title="Bron: ”.">.”</span> De oorlog was nu geëindigd, en zijn woorden werden bewaarheid; want wat ook de vele staten mochten zeggen, zij wisten al +te wel, dat Athene de leidende staat onder de Grieken was. De dichters hadden Athene altijd lief gehad. Pindarus, hoewel zelf +een Thebaan, kon bijna nooit den naam der stad noemen zonder haar, “heerlijk” of “geliefd” of “roemrijk” te noemen. In één +opzicht behoorde Pindarus niet alleen aan Thebe, maar aan geheel Griekenland; immers veel van zijn gedichten zijn vervaardigd +ter eere van de overwinnaars bij de spelen of van Apollo zelf. Hij placht naar Delphi te gaan en zijn gedichten te zingen. +Gedurende meer dan zeshonderd jaar werd de ijzeren stoel, waarin hij gezeten was, in den tempel bewaard als een van zijn grootste +schatten. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 96px"><img border="0" src="images/p128.gif" alt="Gerestaureerde drievoet uit Plataea, vervaardigd van het goud, op het slagveld gevonden." width="96" height="222"><p class="figureHead">Gerestaureerde drievoet uit Plataea, vervaardigd van het goud, op het slagveld gevonden.</p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 146px"><img border="0" src="images/p129.gif" alt="Athene." width="146" height="363"><p class="figureHead">Athene.</p> +</div><p> + +</p> +<p>Zelfs de liefde van een zoo beroemd dichter als Pindarus zou een stad niet kunnen beschermen. Themistocles was een <span class="pagenum">[<a id="pb130" href="#pb130">130</a>]</span>verstandig man. Hij wist, dat de overige staten afgunstig op Athene zouden zijn, en haar waarschijnlijk zouden beoorlogen. +De eenige hoop om die staten te kunnen weerstaan, bestond hierin, dat men de stad de sterkste van het geheele land maakte. +Zij lag nu nog in puinhoopen. Het grootste gedeelte van den muur was neergehaald, en de Atheners waren over verschillende +plaatsen verstrooid, waar zij maar een schuilplaats vonden. Zij waren blijde te kunnen terugkeeren, zelfs naar de hoopen asch +en steen, het eenige, dat van hun huizen was overgebleven; en met moed en opgewektheid begonnen zij hun huizen op te bouwen. +Er was echter ander werk, dat gedaan moest worden, zelfs vóór het opbouwen der huizen. In dat warme klimaat was het geen groote +opoffering, een tijd lang buitenshuis door te brengen, en Themistocles zeide hun, dat eerst de muur weer moest worden opgebouwd. +Zij keurden dit goed, en zij gaven gevolg aan zijn raad, om dien muur een lengte te geven van elf kilometers, zóó, dat hij +de Acropolis omgaf en een voldoende hoeveelheid grond, om al het landvolk op te nemen, indien ooit een aanval op Attica werd +gedaan. + +</p> +<p>De Spartanen waren daarover niets gesticht. Zij zonden afgezanten naar de Atheners, om hen er aan te herinneren, dat Sparta +geen muren had. “Het is niet verstandig voor eenige Grieksche stad, zich met muren te omgeven<span class="corr" id="xd0e1913" title="Bron: ”,">,”</span> zoo redeneerden zij; “immers indien er overweldigers kwamen, zouden zij misschien de stad in bezit nemen en door de muren +zóó goed beschermd zijn, dat zij verder zouden kunnen gaan en den éénen staat vóór, den anderen na op hun gemak konden overweldigen.” +Themistocles antwoordde met veel overleg; “Ongetwijfeld is er veel te zeggen voor uw redeneering, wij zullen daarom afgezanten +naar Sparta zenden, om die zaak degelijk met u te bespreken<span class="corr" id="xd0e1916" title="Bron: ”.">.”</span> De Spartanen hadden altijd veel van Themistocles gehouden, en zij gingen dan ook tevreden naar huis. + +</p> +<p>Toen deelde de slimme Themistocles de Atheners zijn <span class="pagenum">[<a id="pb131" href="#pb131">131</a>]</span>plan mede. De muur moest zonder één oogenblik verwijl worden opgebouwd. Zij gebruikten voor het werk niet alleen steenblokken, +afkomstig van de verwoeste huizen en tempels, maar zelfs grafsteenen. De vrouwen werkten mede als mannen, en zelfs de hulp +van een kind, dat een handvol aarde kon aandragen of een stuk gereedschap aan een werkman kon geven, was welkom. Het werk +werd dag en nacht voortgezet. Themistocles en twee anderen waren aangewezen als afgezanten naar de Spartanen, en na zóólang +gewacht te hebben, als hij maar met mogelijkheid kon, ging Themistocles naar Sparta. Hij vertelde de Spartanen, dat zijn beide +ambtgenooten waren opgehouden, doch spoedig zouden verschijnen, en dat dan de geheele zaak gemakkelijk kon worden geschikt. +Terwijl zij daarop wachtten, begonnen de Spartanen geruchten te vernemen, dat de Atheensche muren met groote snelheid verrezen. +“Wat beteekent dit?” vroegen zij Themistocles. “Schenkt toch geen geloof aan losse geruchten<span class="corr" id="xd0e1923" title="Bron: ”,">,”</span> antwoordde hij. “Zendt afgezanten naar Athene, en dan kunt ge uit eigen beschouwing de waarheid leeren kennen<span class="corr" id="xd0e1926" title="Bron: ”.">.”</span> + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 191px"><img border="0" src="images/p131.gif" alt="Grafsteen gevonden in de puinhoopen van een muur, door Themistocles gebouwd." width="191" height="278"><p class="figureHead">Grafsteen gevonden in de puinhoopen van een muur, door Themistocles gebouwd.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Intusschen waren de beide andere gezanten uit Athene naar Sparta gekomen en hadden Themistocles verteld, dat de muren reeds +hoog genoeg waren opgetrokken, om ter verdediging te kunnen dienen. Hij had zich verzekerd, dat tegen zijn veiligen terugkeer +geen bezwaar zou kunnen worden gemaakt, door aan de Atheners te schrijven: “Houdt de Spartanen als gijzelaars vast, totdat +ik met de overige afgezanten veilig in Athene terug ben<span class="corr" id="xd0e1936" title="Bron: ”.">.”</span> Nu deelde hij de Spartanen mede, dat Athene moest <span class="pagenum">[<a id="pb132" href="#pb132">132</a>]</span>doen, wat zij in haar eigen belang het best achtte. “Als gij en uw bondgenooten van oordeel zijt, dat geen enkele Grieksche +stad muren moet hebben, begint dan allen met uw eigen muren neer te halen<span class="corr" id="xd0e1941" title="Bron: ”.">.”</span> De Spartanen waren boos, maar konden er niets aan doen, en de Atheners voltooiden hun muur. + +</p> +<p>De uitslag van den oorlog had het duidelijk gemaakt, dat het noodzakelijk was, dat Athene sterk was, niet alleen te land, +maar ook ter zee. Het moest een groote vloot bezitten en eveneens een veilige haven, die de schepen kon beschermen tegen stormen +of aanvallen van den vijand. Phalerum was de oude haven, maar reeds vóór den oorlog had Themistocles het oog gevestigd op +de haven van den Piraeus, zeven of acht kilometers van Athene verwijderd, en was hij begonnen die te versterken. Die haven +was een bekken, dat groot genoeg was, om wel driehonderd schepen te bevatten. Daar omheen kromde zich een schiereiland, dat +in een rotsmassa eindigde, zoodat alleen een nauwe toegang was vrijgelaten. Langs den rand van dat schiereiland bouwden de +Atheners een muur van meer dan elf kilometers. En wat voor een muur was dat! Dertig voet hoog, breed genoeg voor twee wagens, +om langs elkander heen te rijden, en dat alles van stevige steenen vervaardigd, met ijzer vastgeklampt. + +</p> +<p>Dit alles geschiedde tusschen de jaren 479 en 477 vóór Christus. Gedurende dien tijd werd nog ander werk voortgezet, immers +in één opzicht was de Perzische oorlog nog niet tot een einde gekomen. De Jonische volkplantingen waren ten tijde van den +slag bij Mycale vrij geworden, maar de Perzen hielden nog een aantal andere kleinere plaatsen bezet langs de kust van Klein-Azië +en in Thracië. De belangrijkste van die plaatsen was Byzantium, het tegenwoordige Constantinopel. Er kon geen veiligheid en +rust zijn, zoolang de Perzen nog vestingen hadden in de nabijheid van Griekenland, waar zij troepen en schepen konden bijeen +brengen, en van waar zij konden optrekken om <span class="pagenum">[<a id="pb133" href="#pb133">133</a>]</span>de Grieken aan te vallen. Bovendien had Griekenland meer koren noodig dan het land voortbracht. Tot nu toe was het koren daarheen +gebracht door de Propontis, wat nu de zee van Marmora is; maar terwijl de Perzen Byzantium in bezit hielden, kon geen koren +uit die streken zijn weg vinden naar Griekenland. Een vloot werd nu uitgezonden, die Byzantium belegerde en innam. + +</p> +<p>Aristides stond aan het hoofd van de Atheensche schepen; maar de Spartaan Pausanias, die de troepen bij Plataea had aangevoerd, +was opperbevelhebber der vloot. Indien Pausanias bij Plataea zou zijn gesneuveld, dan zou van hem de herinnering bewaard zijn +als van een dapper en vaderlandslievend veldheer; doch nu is hij in de herinnering gebleven als een verrader. Na de overwinning +bij Plataea gedroeg hij zich, alsof niemand dan hij zelf iets in den strijd had uitgericht; en na de inneming van Byzantium +dacht hij zich den grootsten man ter wereld. Griekenland was voor een zoo machtig veldheer naar zijn opvatting een te klein +land: Zijn roem zou heel wat meer op prijs gesteld worden in het machtige Perzische rijk. Hij deed daarom zijn best, zich +de achting te verwerven van Xerxes, door hem de aanzienlijkste mannen terug te zenden, die bij Byzantium waren gevangen genomen. +Nog erger dan dit, hij gaf hun een brief aan Xerxes mede van den volgenden inhoud: “Indien gij mij uw dochter ten huwelijk +wilt geven, zal ik Griekenland voor u veroveren<span class="corr" id="xd0e1952" title="Bron: ”.">.”</span> Xerxes beloofde hem niet, hem zijn dochter te geven, maar stemde erin toe, hem alle manschappen en al het geld te verschaffen, +dat hij voor de verovering mocht noodig hebben. Toen geraakte Pausanias geheel buitenzinnen. Hij begon op te treden als ware +hij een hoog staatsambtenaar in Perzië. Hij kende geen Spartaanschen eenvoud meer; hij droeg de rijkste Perzische kleederen +en leefde zoo weelderig mogelijk. Toen Aristides daarop aanmerkingen maakte, draaide hij zich om, terwijl hij zeide, dat hij +geen tijd had naar hem te luisteren. + +</p> +<p>Toen de Spartanen bericht hadden ontvangen omtrent het <span class="pagenum">[<a id="pb134" href="#pb134">134</a>]</span>gedrag van Pausanias, bevalen zij hem, naar huis terug te keeren. Zij konden niet bewijzen, dat hij verraad smeedde, maar +na korten tijd bleek het duidelijk, dat hij de Heloten opstookte, om tegen hun meesters op te staan. Hij vluchtte naar een +vertrek, dat grensde aan den tempel van Athene, en werd daar door de Spartanen ingesloten, om den hongerdood te sterven. Om +de vergiffenis van Athene te verwerven voor de verontreiniging van haar tempel, schonken zij haar twee bronzen standbeelden. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 119px"><img border="0" src="images/p134.gif" alt="Grieksch soldaat." width="119" height="315"><p class="figureHead">Grieksch soldaat.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De laatste levensjaren van Themistocles waren niet veel eervoller dan die van Pausanias. Na zijn bedrog in verband met de +muren van Athene haatten hem de Spartanen; en het is mogelijk, dat deze niet vreemd waren aan het scheidsgerecht, dat omstreeks +een jaar vóór den dood van Pausanias gehouden werd. Er was reden te gelooven, dat hij medeplichtig was aan het komplot van +Pausanias om Griekenland voor de Perzen te veroveren. Het was algemeen bekend, dat hij van de Perzen geschenken had aangenomen; +en men begon te mompelen over den door hem op het einde van den oorlog gegeven raad, om Xerxes niet te vervolgen of de brug +over den Hellespont niet af te breken. “Het is inderdaad waar, dat hij zeide, dat het beter was de Perzen buiten Europa te +krijgen en hen dan in Azië aan te vallen<span class="corr" id="xd0e1966" title="Bron: ”,">,”</span> zoo redeneerden zij; “maar het zou hem niet moeilijk vallen, Xerxes er van te overtuigen, dat dit plan werd aangeraden als +een hem bewezen gunst.” Dit was dan ook juist wat Themistocles deed. Hij was van de ééne plaats naar de andere gevlucht, en +ten slotte naar het hof van Xerxes. Hij bracht den koning dien door hem bewezen dienst in herinnering, en eindigde zijn beroep +op zijn gunst met de woorden: “Indien gij mij uit den weg ruimt, ruimt gij den vijand van <span class="pagenum">[<a id="pb135" href="#pb135">135</a>]</span>Griekenland uit den weg<span class="corr" id="xd0e1971" title="Bron: ”.">.”</span> De koning had er niet aan gedacht, hem uit den weg te ruimen. Hij was ten zeerste verheugd, een zoo schitterend man aan zijn +hof te hebben, en hij riep uit: “Moge de geest van het kwade het altijd in de harten mijner vijanden leggen, hun grootste +mannen te straffen!” Driemaal vloog hij dien nacht in zijn slaap op, terwijl hij uitriep: “Ik heb Themistocles, den Athener, +bij mij<span class="corr" id="xd0e1974" title="Bron: ”.">.”</span> + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 142px"><img border="0" src="images/p135-1.gif" alt="Aristides." width="142" height="199"><p class="figureHead">Aristides.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Themistocles werd een groot gunsteling van den koning, en leerde Perzisch, opdat zij zonder de tusschenkomst van een tolk +met elkander zouden kunnen spreken. Drie steden werden hem in handen gegeven, om hem van “brood, wijn en vleesch” te voorzien—hetgeen +schijnt te hebben beteekend, dat hij het recht had, daaruit zooveel vandaan te halen als hij begeerde. Hij bracht zijn laatste +levensjaren in weelde en ledigheid door. Ten slotte verzocht de koning hem, zich aan het hoofd te stellen van een expeditie +tegen de vloot der Grieken. Hij kon er niet toe besluiten, dat te doen; en toch kon hij het den koning niet weigeren. Hij +kwam dus tot de overtuiging, dat er geen andere uitkomst mogelijk was, dan zich het leven te benemen. Dit was het einde van +den man, dien de Grieken zóózeer hadden bewonderd, dat toen hij bij de Olympische spelen verscheen, de geheele talrijke menigte +alle onderlinge twisten vergat en zich omwendde, om naar hem te zien en hem aan te wijzen aan hen, die hem niet herkenden. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 276px"><img border="0" src="images/p135-2.gif" alt="Bronzen munten met het beeld van Themistocles." width="276" height="123"><p class="figureHead">Bronzen munten met het beeld van Themistocles.</p> +<p>(Ter zijner eere vervaardigd na den slag bij Salamis.)</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Themistocles was een hoogst bekwaam man, en veel heeft hij gedaan voor Athene en voor Griekenland; maar zelfs in de <span class="pagenum">[<a id="pb136" href="#pb136">136</a>]</span>dagen van zijn grootsten roem vertrouwden hem de Grieken nooit zóó, als zij Aristides hadden vertrouwd. Eens vertelde hij +de Atheners, dat hij een plan had beraamd, om hun stad de machtigste in Griekenland te maken, maar dat hij dat plan niet in +een zoo groote vergadering kon vertellen. “Vertel het Aristides<span class="corr" id="xd0e1995" title="Bron: ”,">,”</span> zeide het volk. “Als hij het plan goedkeurt, zal het worden uitgevoerd<span class="corr" id="xd0e1998" title="Bron: ”.">.”</span> Aristides rapporteerde, dat het plan inderdaad Athene de eerste plaats onder de Grieken zou geven, maar dat het een schandelijk +verradelijk plan was; men liet het toen oogenblikkelijk varen. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p136.gif" alt="Atheensche stemschijven." width="398" height="297"><p class="figureHead">Atheensche stemschijven.</p> +<p>(Deze waren van brons gemaakt, en droegen tot opschrift: <span class="corr" id="xd0e2007" title="Niet in bron">“</span>Publieke stemschijf”). +</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Toen Pausanias werd teruggeroepen, werd Aristides met het opperbevel der vloot belast. Hij stichtte den beroemden Bond van +Delos, die zoo heette, omdat de vergaderingen te Delos werden gehouden, en daar ook de bondskas werd bewaard. Het doel van +dien Bond was, de Grieksche steden te bevrijden, die nog steeds in de macht der Perzen waren, en om de Aegeïsche Zee vrij +te houden van zeeroovers. Bijna alle steden op de eilanden en op de noordelijke en oostelijke kusten der Aegeïsche Zee sloten +zich bij den Bond aan. Athene zou aan het hoofd van den Bond staan, maar zou niet meer macht hebben dan de overige leden. +Aan Aristides werd de beslissing gelaten, te bepalen, hoeveel iedere staat had bij te dragen. Een andere zaak, die Aristides +voor Athene deed, <span class="pagenum">[<a id="pb137" href="#pb137">137</a>]</span>was, dat hij den invloed van den vierden stand in Athene uitbreidde. Door zijn invloed werd een wet uitgevaardigd, die leden +van dien stand toestond tot magistraten te worden gekozen. Een paar jaar na de stichting van den bond te Delos stierf Aristides. +Hij had iedere gelegenheid, door omkooperij een rijk man te worden, toch stierf hij arm. De staat bouwde zijn graftombe en +zorgde voor zijn kinderen en kleinkinderen. Hij was een verstandig staatsman en een bekwaam veldheer, maar grooter titel dan +deze is die, waarbij hij altijd in de herinnering zal voortleven: “De Rechtvaardige”. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 121px"><img border="0" src="images/p137.gif" alt="Cimon." width="121" height="162"><p class="figureHead">Cimon.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Toen Aristides het opperbevel over de vloot neerlegde, kwam het in handen van iemand naar zijn eigen hart, Cimon, den zoon +van Miltiades. Het gerucht liep in Griekenland, dat de Perzen schepen en manschappen in grooten getale bijeen brachten bij +de monding van den Eurymedon in Pamphylië. Dit deed vermoeden, dat zij van plan waren een nieuwen inval in Griekenland te +doen. Cimon zeilde recht op Pamphylië af en zag, dat de Perzische vloot zich bij de monding van de rivier ophield. Zij verwachtten +nog tachtig schepen meer, en waren er volstrekt niet op gesteld te vechten, voordat die schepen waren aangekomen. Ongelukkig +voor hen vroeg Cimon niet, wat zij liever wilden, maar viel hij hen onmiddellijk aan. De manschappen vluchtten uit de schepen, +en ijlden aan land. Daar lag het kamp van het Perzische leger; maar Cimon en zijn manschappen stormden daar op los als een +wervelstorm. Na een tijd van heftigen strijd behaalden de Grieken de overwinning. Zij hadden tweehonderd schepen bemachtigd +en hadden nu de overhand zoowel te land als ter zee. De meeste mannen zouden zich tevreden hebben gesteld met twee overwinningen +op één dag, maar Cimon was niet van plan naar huis terug te keeren, zoolang hij de overige tachtig schepen niet had ontmoet. +<span class="pagenum">[<a id="pb138" href="#pb138">138</a>]</span>Hij trok weg, vond ze, viel ze aan en had spoedig zijn derde overwinning behaald. De Perzen hadden bij hun vlucht een onmetelijk +bedrag aan schatten achtergelaten. De Grieken pakten die in hun schepen, en keerden naar huis terug. “Ik houd er van, mijn +vaderland te verrijken ten koste van zijn vijanden<span class="corr" id="xd0e2024" title="Bron: ”,">,”</span> zeide Cimon eens, en Athene werd inderdaad met al die schatten verrijkt. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 187px"><img border="0" src="images/p138.gif" alt="De “Schildpad”." width="187" height="203"><p class="figureHead">De “Schildpad”.</p> +<p>(Een middel, om een muur te beklimmen).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Athene werd dan voortdurend krachtiger, gedeeltelijk ook ten gevolge van den Bond van Delos. Deze nam dagelijks in kracht +toe, immers zoodra een stad bevrijd was, werd zij lid van den Bond. Toen de Bond was gesticht, was afgesproken, dat de kleinere +staten hun aandeel in geld, de grootere in schepen zouden betalen. Langzamerhand vonden ook vele der grootere steden het gemakkelijker +hun aandeel in geld te betalen. De stad Athene had daar niet het minste bezwaar tegen. Zij nam het geld, bouwde de schepen +en voegde die bij haar vloot. Eindelijk werd de schatkist van Delos naar Athene overgebracht, onder voorwendsel, dat deze +te Delos niet veilig was voor de barbaren. Het duurde eenigen tijd, voordat de overige leden tot de overtuiging kwamen, dat +zij in weerwil van de bescherming van Athene hoe langer hoe armer en zwakker werden, terwijl Athene voortdurend rijker en +machtiger werd. De ééne staat vóór, de andere na, trachtte den Bond te verlaten, maar Athene wilde dit niet toestaan, en verplichtte +hen, een nog grootere schatting te betalen. Zoo kwam het, dat de Bond, die oorspronkelijk een vereeniging van Staten geweest +was, een machtig rijk was geworden met Athene tot despotischen heerscher. + +</p> +<p>Natuurlijk behaagde dit Sparta niet, en gaarne zou die staat een leger hebben willen zenden tegen zijn Attischen buurman. +<span class="pagenum">[<a id="pb139" href="#pb139">139</a>]</span>Doch in plaats daarvan moest zij afgezanten zenden en onderdanig vragen: “Ach, Athene, wilt gij ons niet komen helpen?” Sparta +was dan ook in groote zorg en verlegenheid. In de eerste plaats was de stad zóózeer geteisterd door aardbevingen, dat <span class="corr" id="xd0e2040" title="Bron: slecht">slechts</span> vijf huizen in de stad waren blijven staan, en duizenden der inwoners gedood waren. Dit was een uitnemende gelegenheid voor +de Heloten om op te staan, en zij vielen dan ook Sparta aan. Zij werden wel is waar teruggeslagen, maar nu stonden de Messeniërs +op, en deze werden niet zoo gemakkelijk onderdrukt. Zij sloten zich op te Ithome in Messenië, in welke plaats hun voorvaderen +eens opgestaan waren tegen hun Spartaansche meesters. De Spartanen waren niet op de hoogte van de kunst van belegeren, evenmin +als de overige steden op den Peloponnesus, terwijl daarentegen de Atheners daarin groote oefening bezaten; daarom besloot +Sparta Athene te hulp te roepen. De Atheners hadden den tijd niet vergeten, toen zij Sparta om hulp hadden gevraagd en die +stad hun zoo weinig deelneming had betoond in hun moeilijkheden. “Laat ons weigeren<span class="corr" id="xd0e2043" title="Bron: ”,">,”</span> zeide de ééne partij in Athene. De andere partij echter verdedigde met kracht de tegenovergestelde meening: “Neen, laat ons +zorgen, dat Griekenland niet verlamd worde en Athene beroofd worde van haar lotgenoot<span class="corr" id="xd0e2046" title="Bron: ”.">.”</span> Cimon was de aanvoerder van de laatste partij. Het kwam hem in het belang der Grieksche staten veel verstandiger voor, Perzië +te bestrijden dan met elkander te twisten. De Atheners waren trotsch op Cimon, zoodat het hem niet veel moeite kostte hen +te overreden, hem naar Messenië te zenden, ten einde de Spartanen te hulp te komen. Doch toen de Spartanen de strijdmacht +van vierduizend man zagen met den grootsten Atheenschen veldheer aan hun hoofd, begonnen zij de zaak te wantrouwen, en meenden +zij, dat er de ééne of andere list achter zat. Ithome viel niet onmiddellijk, zooals zij hadden verwacht, en toen kregen zij +de overtuiging, dat Cimon met de Messeniërs had samengezworen, om Sparta <span class="pagenum">[<a id="pb140" href="#pb140">140</a>]</span>te overweldigen. Kortaf deelden zij hem mede, dat zij hem en zijn troepen niet noodig hadden en dat hij naar huis kon terugkeeren, +hoewel zij de troepen der overige steden vroegen te blijven en hen te helpen. De Atheners waren over zulk een beleediging +ten hoogste verontwaardigd. Zij gevoelden de behoefte, iemand, wien ook, de schuld te geven, en hun woede koelde zich op den +populairen aanvoerder. “Hij bewonderde altijd de Spartanen<span class="corr" id="xd0e2051" title="Bron: ”,">,”</span> zeide de één. “Eén van zijn kinderen noemde hij Lacedaemonius<span class="corr" id="xd0e2054" title="Bron: ”,">,”</span> zeide een ander. “En als er één der bondgenooten iets deed, dat hem mishaagde, zeide hij altijd, dat de Spartanen zoo niet +zouden gedaan hebben<span class="corr" id="xd0e2057" title="Bron: ”,">,”</span> voegde een derde er aan toe. Ten slotte werd Cimon door het schervengericht verbannen, zooals dit ook met Aristides en Themistocles +het geval was geweest. Sparta bracht eindelijk de Messeniërs ten onder en verjoeg hen uit den Peloponnesus, doch Athene schikte +het zóó, dat zij te Naupactus konden wonen. Het was voor de Atheners geschikt, een bevriende volkplanting aan de noordelijke +zijde van de Golf van Corinthe te hebben; maar de zaak droeg er niet toe bij, Sparta welwillend jegens Athene te maken. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 110px"><img border="0" src="images/p140.gif" alt="Pericles." width="110" height="206"><p class="figureHead">Pericles.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Velen onder de Atheners waren tot de gevolgtrekking gekomen, dat het volstrekt geen nut had, te trachten op vriendschappelijken +voet te staan met Sparta, dat op den één of anderen dag tusschen beide staten een oorlog zou uitbreken, en dat het voor Athene +het verstandigst zou zijn, zich zoo sterk mogelijk te maken. Het hoofd van die partij heette Pericles. Hij werd nu de meest +populaire man van Athene, en de Atheners waren bereid alles te doen wat hij aanraadde. Zij sloten een verbond met Argos en +vervolgens met Megara, totdat hun invloed zich uitstrekte tot voor de poorten van Sparta. De bewoners van den Peloponnesus +zagen dit met <span class="pagenum">[<a id="pb142" href="#pb142">142</a>]</span>leede oogen aan, maar het liet de Atheners absoluut koud, hoe de Spartanen er over dachten. Zij hielden vol met het sluiten +van verbonden en het winnen van veldslagen, zoodra het tot veldslagen kwam, totdat de invloed van Athene zich uitstrekte van +de Thermopylae tot den Isthmus; en als hoofd van den Bond van Delos, of juister gezegd van het Rijk van Delos, strekte haar +macht zich ook uit over de steden en eilanden der Aegeïsche zee. Athene was oppermachtig te land en evenzoo ter zee. Zij had +een stad, met een stevigen muur omringd, en had een uitnemend beschermde haven. Er was nog slechts één ding te doen over, +en dat was het maken van een veiligen weg, om van de stad naar de haven te gaan. Daartoe werden twee reusachtige muren gebouwd +tusschen de stad en de zee, die niet alleen de haven van den Piraeus maar ook de oude haven van Phalerum omsloot. Na verloop +van tijd werd nog een derde muur gebouwd tusschen Athene en den Piraeus. Dit waren geen gewone muren, immers zij waren zestig +voet hoog en zóó breed, dat twee wagens gemakkelijk daarover naast elkander konden rijden. Zoolang Athene die muren bezat, +kon zij nooit van de zee worden afgesloten. Haar schepen konden haar van voedsel voorzien, en het scheen, alsof nu eindelijk +een stad gemaakt was, zóó sterk, dat zij onmogelijk kon worden ingenomen. + + +</p> +<p></p> +<div id="p141" class="figure"><img border="0" src="images/p141.gif" alt="Athene, weer hersteld." width="485" height="720"><p class="figureHead">Athene, weer hersteld.</p> +<p>(In de verte ziet men de Acropolis, en daarachter bergen in Argolis. Op den voorgrond ziet men de stadsmuren en een brug over +den Ilyssus). +</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De macht van Athene was nu op het toppunt, doch spoedig geraakte zij in moeilijkheden. Bijna op hetzelfde oogenblik kwamen +verscheidene staten, die aan haar onderworpen waren, in opstand, en een Spartaansch leger waagde zich in Attica, en begon +te moorden, te branden en te vernielen. Het was gelukkig voor Athene, dat de stad een zoo verstandigen leider had als Pericles. +Hij begreep, dat, hoe machtig Athene ook was, die opstanden niet konden worden onderdrukt en te gelijker tijd tegen Sparta +kon worden oorlog gevoerd. Hij sloot met Sparta een vrede, die dertig jaren moest duren, welke <span class="pagenum">[<a id="pb143" href="#pb143">143</a>]</span>vrede naar hem de Vrede van Pericles werd genoemd, maar ten einde de Spartanen er toe te brengen, daarin toe te stemmen, moest +Athene van haar kant er in toestemmen, alles op te offeren, wat zij in den Peloponnesus had gewonnen. Zoo kwam er een einde +aan de mogelijkheid, dat Athene ooit te eeniger tijd geheel Griekenland in haar macht zou hebben. Al was haar vloot ook nog +zoo sterk, het was duidelijk, dat zij nooit over de Grieken van het moederland dezelfde macht zou kunnen uitoefenen als die, +welke zij uitoefende over die in de Aegeïsche Zee. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p143.gif" alt="Jachtlaarzen." width="139" height="180"><p class="figureHead">Jachtlaarzen.</p> +</div><p> + + +<span class="pagenum">[<a id="pb144" href="#pb144">144</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch13" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="label">Hoofdstuk XIII.</h2> +<h2 class="normal">De eeuw van Pericles.</h2> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 48px"><img border="0" src="images/p144.gif" alt="Pop van aardewerk, op de Acropolis te Athene gevonden." width="48" height="220"><p class="figureHead">Pop van aardewerk, op de Acropolis te Athene gevonden.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Pericles hoopte nog steeds, dat de tijd zou aanbreken, waarop Griekenland door Athene zoude worden geregeerd, hoewel hij overtuigd +was, dat de naijver van Sparta te eeniger tijd tot een oorlog zou leiden. Intusschen zou er gedurende een reeks van jaren +vrede tusschen de beide staten zijn; van dien tijd maakte hij gebruik, om zijn stad schoon en machtig te maken. Het staatsbestuur +was hoe langer hoe meer in handen van het volk gekomen, totdat er geen enkel ambt meer was, waartoe zelfs de armste man niet +kon worden verkozen. Ten einde er voor te zorgen, dat iedereen in staat zou zijn, zijn werk in den steek te laten, om den +staat te dienen, wist Pericles gedaan te krijgen, dat zij, die de verschillende ambten bekleedden, daarvoor zouden worden +bezoldigd, en evenzoo zij, die in het leger of op de vloot of als rechters dienst deden. Er waren verscheidene duizenden van +die rechters, en zelfs de ernstigste misdaden werden bijna zonder uitzondering door hen berecht. Somtijds zaten honderden +juryleden in één enkele zaak. Zoo kwam het, dat duizenden Atheners in de ééne of andere betrekking geld van den staat ontvingen. +De algemeene vergadering keurde al die veranderingen goed; men zag immers duidelijk in, dat Pericles niet werkte voor zijn +eigen roem, maar voor dien van zijn stad; en hij was zóó redelijk, en kon zijn redenen zóó duidelijk blootleggen, dat het +volk alles wat hij voorstelde goedkeurde. Hij had meer macht, dan ooit een koning had bezeten; maar dit was niet, omdat het +volk bevreesd voor hem was, maar omdat hij zoo bekwaam in den oorlog, zoo verstandig in vredestijd was, en <span class="pagenum">[<a id="pb145" href="#pb145">145</a>]</span>bovenal zoo volkomen onzelfzuchtig. Natuurlijk had hij ook vijanden, maar het meerendeel der Atheners zag tegen hem op als +tegen den idealen Griekschen burger. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 290px"><img border="0" src="images/p145-1.gif" alt="De Acropolis." width="290" height="185"><p class="figureHead">De Acropolis.</p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 335px"><img border="0" src="images/p145-2.gif" alt="Het Parthenon, gerestaureerd." width="335" height="142"><p class="figureHead">Het Parthenon, gerestaureerd.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Pericles was niet alleen een uitnemend soldaat en staatsman, maar hij had alles lief, wat schoon was. Al de Grieken trouwens +hadden de schoonheid lief; zij hadden die lief, zooals men versche lucht en zonneschijn lief heeft. Het bracht hen uit hun +humeur, leelijke dingen om zich heen te hebben; zij voelden zich dan onbehagelijk en somber. Reeds langen tijd vóór dezen +hadden zij prachtige gebouwen en standbeelden, want reeds jaren lang waren er groote kunstenaars in Griekenland geweest; maar +Pericles maakte het plan, de Acropolis met een groep tempels te overdekken, die de meesterstukken der Grieksche bouwkunst +zouden zijn. De schoonste en edelste van deze was zeker wel het Parthenon, een prachtig gebouw van het zuiverste marmer, welke +tempel aan Athene gewijd was. Hij had marmeren zuilen rondom, immers de Grieken konden zich geen grooten tempel voorstellen +zonder zuilen. Er waren drie soorten van zuilen, waaruit kon worden gekozen, ten eerste de Corinthische zuil, die er uitziet, +alsof het bovenste deel van de zuil omgeven is van een aantal marmeren bladeren, die op de meest sierlijke wijze zijn gebeeldhouwd; +men verhaalt, dat dit den <span class="pagenum">[<a id="pb146" href="#pb146">146</a>]</span>kunstenaar was ingegeven door een mand, die door iemand in een hoop bladeren van berenklauw geworpen waren. De tweede soort +was de Jonische, waarvan de top of het kapiteel in twee rollen was gebeeldhouwd, die eenigszins op slakkenhuisjes geleken. +En ten derde was er de Dorische zuil, die een stevig, eenvoudig kapiteel heeft. De Dorische zuil ziet er altijd stevig en +eenvoudig uit; en het was deze, die door Pericles voor het Parthenon werd gekozen. Binnen in het gebouw was een standbeeld +van Athene, negenendertig voet hoog. Dit was van ivoor vervaardigd, de draperie was van goud, en de pupillen der oogen waren +waarschijnlijk van juweelen vervaardigd. In de ééne hand droeg zij een beeld der Overwinning, in de andere hand een speer +en een schild. Om Athene heen kronkelde zich een slang, die het zinnebeeld was der wijsheid. Binnen de zuilenrij was een Fries, +of een gebeeldhouwde band, die om het gebouw heenliep. Deze stelde den beroemden optocht voor, die eens in de vier jaren werd +gehouden, en naar den tempel der godin trok, om een kostbaar kleed voor haar beeld aan te bieden. Er werden aan den tempel +ook kleuren gevonden, blauw, rood en geel, en ook goud; maar de tinten waren uiterst fijn en met volmaakte bedrevenheid aangebracht. +Die tempel was ongeveer vierentwintig eeuwen geleden gebouwd. Honderden prachtige bouwwerken zijn sedert dien tijd opgericht, +maar zelfs in de puinhoopen <span class="pagenum">[<a id="pb147" href="#pb147">147</a>]</span>van het Parthenon ontdekken kunstenaars nog voortdurend nieuwe schoonheden. Zij vinden bij voorbeeld, dat in een aantal onderdeden, +waar latere bouwmeesters rechte lijnen hebben gebruikt, het Parthenon kromme lijnen heeft. Zij vinden, dat, indien de zuilen +iets dikker of iets hooger geweest waren, zij niet een zoo volmaakten indruk zouden gemaakt hebben. Zij vinden, dat de uiterste +zuilen niet volkomen verticaal staan, maar iets naar binnen overhellen. Niemand kon dit zonder de meest nauwkeurige metingen +ontdekken; maar die helling, hoe gering die ook was, droeg er toe bij, dat de tempel zóó sierlijk en harmonieus en tevens +zóó stevig was, dat hij, toen hij voltooid was, den indruk maakte, dat hij het eenige gebouw was dat daar paste. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 201px"><img border="0" src="images/p146-1.gif" alt="Gedeelte van het Fries van het Parthenon." width="201" height="164"><p class="figureHead">Gedeelte van het Fries van het Parthenon.</p> +<p>In het midden ziet men de goden Poseidon en Apollo, en de godin Demeter.</p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 238px"><img border="0" src="images/p146-2.gif" alt="Erechtheum, gerestaureerd." width="238" height="180"><p class="figureHead">Erechtheum, gerestaureerd.</p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 116px"><img border="0" src="images/p147-1.gif" alt="Een Caryatide" width="116" height="246"><p class="figureHead">Een Caryatide</p> +<p>(uit het Erechtheum).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De overige gebouwen op de Acropolis waren volkomen waardig, om naast het Parthenon te staan. Men had daar het Erechtheum, +gewijd aan Athene en Poseidon, en binnen zijn gebied waren de heilige olijfboom en de zoutbron nog te zien. Er waren daar +breede marmeren trappen, die naar de Acropolis leidden; er waren daar gaanderijen en zuilengangen; en er waren daar voorhoven, +waarvan de zolderingen gedragen werden door sierlijke Caryatiden. In de buitenlucht, onder den helderen blauwen hemel, stond +een ander standbeeld van Athene, dat zelfs grooter was dan het beeld op het Parthenon. Dit was vervaardigd van het Perzische +brons, dat bij Marathon veroverd was. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 161px"><img border="0" src="images/p147-2.gif" alt="De Discuswerper." width="161" height="264"><p class="figureHead">De Discuswerper<span class="corr" id="xd0e2141" title="Bron: ,">.</span></p> +<p>(Naar het beeld door Myron vervaardigd.)</p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p148.gif" alt="Het Theater van Dionysus, gerestaureerd." width="518" height="344"><p class="figureHead">Het Theater van Dionysus, gerestaureerd.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De kunstenaar, aan wien de glorie van de Acropolis te <span class="pagenum">[<a id="pb148" href="#pb148">148</a>]</span>danken is, was Phidias. Reeds vóór hem hadden kunstenaars uitnemend gelijkende standbeelden van tijdgenooten vervaardigd, +Myron, onder anderen, had een discuswerper zóó getrouw naar het leven vervaardigd, dat men als het ware zich er over verbaast, +dat de discus niet uit zijn hand vliegt; maar de kunstenaars hadden tot nu toe gemeend, dat de beelden van goden niet al te +zeer mochten afwijken van de stijve, vormelijke figuren, waaronder zij in vroegere tijden waren voorgesteld. Phidias brak +met die opvatting. Hij beeldde zijn goden uit als menschelijke wezens, maar grootscher en met meer majesteit dan de stervelingen. +Eén van zijn meest beroemde werken was de Zeus van Olympia, een zóó prachtig beeld, dat de Grieken, als iemand stierf, die +nooit te Olympia geweest was, plachten te zeggen: “Die man was inderdaad ongelukkig, immers hij is gestorven, zonder den Olympischen +Zeus te hebben gezien<span class="corr" id="xd0e2155" title="Bron: ”.">.”</span> <span class="pagenum">[<a id="pb149" href="#pb149">149</a>]</span>Phidias was er zóó op gesteld, het beste voort te brengen wat denkbaar was, dat hij als men zijn werk kwam bezichtigen, zich +zóó plaatste, dat men hem niet kon zien, ten einde ieder woord te hooren, dat zelfs de meest gewone sterveling bij wijze van +critiek uitsprak. Zoo dikwijls hij meende, dat iemand een fout had ontdekt, hoe gering die ook was, rustte hij niet, voordat +hij die had verbeterd. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 128px"><img border="0" src="images/p149.gif" alt="Aeschylus." width="128" height="197"><p class="figureHead">Aeschylus.</p> +<p>(In het kapitool te Rome.)</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Pericles liet eveneens het Odeon bouwen, een overdekte zaal, waar muziekwedstrijden werden gehouden, en hij verbeterde den +schouwburg van Dionysus. In Griekenland was een schouwburg geen overdekt gebouw. Hij bestond uit rijen achter elkander van +steenen zetels, die langs de helling van een heuvel opliepen en die een kring vormden om een vlakke ruimte, waar de tooneelstukken +werden opgevoerd. Een schouwburg was meestal groot genoeg, om de geheele bevolking der stad op te nemen, waarin hij was opgericht. +Sommige der tooneelspelen bevatten verhalen omtrent het leven der goden of edele daden van de oude Grieken. Deze werden tragedies +genaamd. Zij waren meestal waardig, ernstig en droevig, maar zij bevatten dikwijls teedere en prachtige verzen. Het volk kwam +van die schouwspelen terug met het ernstige voornemen de goden nog meer dan te voren te eeren, of dapper en vaderlandslievend +te zijn als hun voorouders. Blijspelen werden eveneens opgevoerd. Deze waren dikwijls vol grappige toespelingen op de menschen +en gebeurtenissen van den dag. De opvoering van treurspelen was een zóó goede leerschool voor godsdienst, geschiedenis en +vaderlandsliefde, en de blijspelen hadden een zóó groote waarde, om de menschen te doen nadenken omtrent hetgeen in hun omgeving +voorviel, dat Pericles wenschte, dat zelfs de armste burgers die konden bijwonen. <span class="pagenum">[<a id="pb150" href="#pb150">150</a>]</span>Daarom bepaalde hij, dat de toegangsprijs door den staat moest worden betaald. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 124px"><img border="0" src="images/p150-1.gif" alt="Sophocles." width="124" height="314"><p class="figureHead">Sophocles.</p> +<p>(In het Lateraansch Museum te Rome.)</p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 130px"><img border="0" src="images/p150-2.gif" alt="Aristophanes." width="130" height="196"><p class="figureHead">Aristophanes.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Slechts tweemaal in het jaar werden tooneelspelen opgevoerd; maar bij ieder feest werden er genoeg opgevoerd, om de zes maanden +van stilstand goed te maken. Aan drie dichters werd toegestaan, ieder vier tooneelspelen aan te bieden. Nadat de tooneelspelen +opgevoerd waren, werd door een commissie, door de Demen gekozen, bij stemming uitgemaakt, aan welken dichter de officieele +prijs moest worden toegekend. Dertien maal werd deze toegekend aan een man, die zoowel krijgsman als schrijver was, en die +dapper gestreden had bij Marathon, Salamis en Plataea. Dit was de dichter Aeschylus. Zijn treurspelen waren bijzonder schoon, +maar zóó ernstig en zwaar, dat het volk na enkele jaren er als het ware genoeg van kreeg en den prijs toekende aan een schoonen, +jeugdigen dichter, Sophocles genaamd, omdat zijn hoofdpersonen niet zoo ernstig en vormelijk waren, en meer op werkelijke +personen geleken. Hij kon niet alleen tooneelspelen schrijven, maar ze ook voordragen, en die gave kwam hem op hoogen ouderdom +uitnemend te stade. Eén van zijn zoons werd bevreesd, dat zijn vader zijn bezittingen zou wegschenken aan een boven de anderen +geliefden kleinzoon. De groote tooneelschrijver werd voor het gerecht gedaagd, opdat de rechters uit eigen overtuiging konden +nagaan, of zijn geest zoozeer was verzwakt, dat hij zich geen rekenschap van zijn daden kon geven. In plaats van eenig antwoord +te geven, droeg Sophocles een gedeelte voor uit één <span class="pagenum">[<a id="pb151" href="#pb151">151</a>]</span>van zijn tooneelspelen; en hij deed dit op zóó voortreffelijke wijze, dat er niemand was, die een oogenblik kon denken, dat +zijn geestvermogens verzwakt waren. De rechters wezen den inhaligen zoon terecht en zonden hem toen weg. De derde groote treurspeldichter +was Euripides. Men verhaalt, dat hij zijn naam ontleende aan den veldslag bij den Euripus, die kort vóór zijn geboorte geleverd +werd. Het schijnt, dat hij zelfs nog meer kennis had van het menschelijke karakter dan Sophocles, en hij had de natuur lief. +Het was voor hem een groot genot te schrijven over den oceaan, de rivieren, wolken, rotsen, wijngaarden en vogels. De grootste +blijspeldichter was Aristophanes, die iets later leefde dan die drie treurspeldichters. Hij hield er van, den spot te drijven +met zijn medeburgers, en zijn spot was zóó snijdend en geestig, dat de Atheners zich er tegen wil en dank mede vermaakten. +In één van zijn blijspelen, <span class="letterspaced">De vogels</span>, vluchten twee Atheners, die genoeg hebben van de vele processen in hun stad, van de menschen weg naar de vogels, en halen +die over, een stad in de wolken te bouwen. Dit was een dankbaar onderwerp voor de Atheners, want niets scheen voor hen een +zóó heerlijke uitspanning te zijn dan naar het gerecht te gaan en de behandeling van processen bij te wonen. Zij moeten hartelijk +gelachen hebben, als één der spelers zeide: + + +</p> +<div class="poem"> +<p class="line">“Want sprinkhanen zitten slechts één maand lang, + +</p> +<p class="line">Te tjilpen op een tak; maar de Athener + +</p> +<p class="line">Zit tjilpend en in twistgesprek het gansche jaar, + +</p> +<p class="line">En staart zich suf op wetsverklaring of bewijs.”</p> +</div> +<p></p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p151.gif" alt="Herodotus en Thucydides." width="195" height="231"><p class="figureHead">Herodotus en Thucydides.</p> +<p>Naar een dubbel borstbeeld in het museum te Napels.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De “Stad in de wolken” was een geestigheid ten koste <span class="pagenum">[<a id="pb152" href="#pb152">152</a>]</span>der Atheners, immers nog slechts twee jaren te voren hadden zij een veldtocht ondernomen, die totaal mislukt was. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 289px"><img border="0" src="images/p152-1.gif" alt="Oude helmen." width="289" height="257"><p class="figureHead">Oude helmen.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Er waren eveneens twee uitnemende oude geschiedschrijvers, die in de dagen van Pericles leefden, Herodotus en Thucydides. +Aan Herodotus kunnen wij het voornaamste ontleenen van wat wij omtrent de Perzische oorlogen weten. De wereld was in die dagen, +toen de beschaafde mannen slechts weinig daarvan gezien hadden, een niet zeer uitgestrekt gebied, en Herodotus had over het +grootste gedeelte der toen bekende wereld rondgezworven. Waar hij ook heenging, zette hij zijn oogen wijd open en stelde hij +met de grootste hardnekkigheid vragen. Daarna schreef hij op, wat hij gezien en gehoord had. Hij schrijft, alsof hij een verhaal +vertelt. Als hij bij voorbeeld den tocht van Xerxes over den Hellespont beschrijft, breekt hij zijn verhaal af, om mede te +deelen, wat voor soort mutsen of helmen de verschillende volken hadden, en wat voor soort van wapenen zij droegen, al die +kleine bijzonderheden, die er toe medewerken een boek belangwekkend en boeiend te maken. Hij blijft bij ieder punt stilstaan, +alsof hij er behagen in schept, dit in bijzonderheden te verhalen, en alsof hij zeker is, dat ook zijn lezers het gaarne hooren. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 216px"><img border="0" src="images/p152-2.gif" alt="Vaas, Kruik en Beker." width="216" height="161"><p class="figureHead">Vaas, Kruik en Beker.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De overlevering—die zoo aardig is, dat men zou wenschen dat zij juist was—zegt, dat hij zijn geschiedenis bij de Olympische +<span class="pagenum">[<a id="pb153" href="#pb153">153</a>]</span>spelen voorlas, en dat onder zijn toehoorders een knaap was van vijftien jaar oud, <span class="corr" id="xd0e2227" title="Bron: Thucidydes">Thucydides</span> genaamd; toen nu die knaap de herhaalde toejuichingen en kreten van bewondering hoorde, zou hij tranen in de oogen hebben +gekregen en tot zich zelf gezegd hebben: “Ook ik wil geschiedschrijver worden<span class="corr" id="xd0e2230" title="Bron: ”.">.”</span> Thucydides werd een geschiedschrijver, niet minder beroemd dan Herodotus. Hij maakt bij zijn lezers niet den indruk alsof +hij in het vertellen van een verhaal evenveel genot smaakt als Herodotus; maar hij is zóó helder en onpartijdig, en ziet zóó +juist de redenen voor de gebeurtenissen die hij verhaalt, en legt ze zóó duidelijk en boeiend bloot, dat een aantal schrijvers +van lateren tijd zijn werken herhaaldelijk hebben overgelezen, om te trachten, daaruit te leeren, op dezelfde wijze als hij, +geschiedenis te schrijven. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 301px"><img border="0" src="images/p153.gif" alt="Bronzen lamp in den vorm van een boot." width="301" height="97"><p class="figureHead">Bronzen lamp in den vorm van een boot.</p> +<p>(In 1862 gevonden op de Acropolis te Athene).</p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 388px"><img border="0" src="images/p154.gif" alt="Een Grieksch huis." width="388" height="385"><p class="figureHead">Een Grieksch huis.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Zoo heerschte er dan groote voorspoed te Athene in de dagen van Pericles. De Atheners hadden slaven, die het zware werk deden, +en die hun meesters den tijd lieten te genieten van poëzie en kunst en van hun schoone stad. Er was slechts weinig armoede, +immers om al die prachtige nieuwe gebouwen op te richten, moesten er werklieden zijn, die hout, steen, koper, goud, en ivoor +konden bewerken, en die wisten, hoe zij kleurstoffen konden gebruiken. Er was overvloedig werk tegen een goed loon voor de +gewone handwerkslieden, en er was altijd behoefte aan schilders, beeldhouwers en alle soorten van kunstenaars. Daarenboven +waren de Atheners volkomen op de hoogte van het vervaardigen van aardewerk en lampen, en van koperwerk van allerlei soort. +Kapiteins en zeelieden waren noodig voor de schepen, die de vervaardigde voorwerpen naar vreemde landen brachten en scheepsladingen +wijn, glas, huiden, <span class="pagenum">[<a id="pb154" href="#pb154">154</a>]</span>zoutevisch, specerijen, papyrus, tapijten, goud en slaven terugbrachten. Athene ontving ieder jaar belangrijke geldsommen +van de leden van den Bond van Delos. De andere staten verklaarden, dat het niet eerlijk was, dat Athene dat geld voor eigen +doeleinden gebruikte, en sommigen onder de Atheners waren van dezelfde meening; zij zeiden, dat Pericles schande over de stad +had gebracht, door bezit te nemen van den schat van Delos. Pericles en zijn partij antwoordden, dat de overige leden van den +Bond het geld hadden gegeven ten einde tegen de Perzen en de zeeroovers beveiligd te zijn, en dat, nu toch Athene hen beschermde, +het alleszins billijk was, dat zij het geld voor zich besteedde en de stad versierde met gebouwen en <span class="pagenum">[<a id="pb155" href="#pb155">155</a>]</span>standbeelden, die een eeuwige glorie voor den staat zouden zijn. De tegenstanders van Pericles antwoordden, dat er nu weinig +gevaar was voor zeeroovers of voor Perzen; maar geen geld werd teruggegeven, en de bondgenooten werden steeds nog als onderworpenen +behandeld. De Atheners hadden hun stad lief en waren er zóó trotsch op, dat zij de mooiste stad in Griekenland was, dat misschien +zelfs zij, die met Pericles in meening verschilden, zich niet zóó tegen hem verzetten, als anders het geval zou geweest zijn. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p155-1.gif" alt="Stoel, rustbank en voetbankje." width="421" height="266"><p class="figureHead">Stoel, rustbank en voetbankje.</p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 234px"><img border="0" src="images/p155-2.gif" alt="Glazen drinkbeker bedekt met open bewerkt zilver uit Georgia, en zilver vergulde beker uit Ithaca." width="234" height="147"><p class="figureHead">Glazen drinkbeker bedekt met open bewerkt zilver uit Georgia, en zilver vergulde beker uit Ithaca.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Hoezeer ook de Atheners hielden van prachtige tempels, zij stelden zich tevreden, te wonen in eenvoudige huizen met ruwe, +onversierde zolderingen. Zij brachten zóóveel tijd buiten ’s huis door, dat een huis voor hen niets anders was dan een veilige +plek voor hun gezin en hun bezittingen, en een schuilplaats tegen den storm. De zijde van het huis, die tegenover de straat +gelegen was, had op de tweede verdieping eenige vensters, maar op de eerste verdieping was er niets dan een kleine deur. Hier +klopte men aan, als men wilde binnenkomen, en evenzeer werd geklopt, als men op het punt stond uit te gaan, daar de deuren +naar buiten <span class="pagenum">[<a id="pb156" href="#pb156">156</a>]</span>opengingen en zóó zwaar waren, dat een voorbijganger gemakkelijk door een dergelijke deur kon worden gewond. Een slaaf zat +in den nauwen voorhof, om op het eerste geklop open te doen. Aan het andere uiteinde was een binnenplaats met een rij pilaren +er om heen. De kamers van het huis kwamen uit op die binnenplaats. Zij waren meestal niet ruim, en bevatten geen kostbaar +huisraad. De stoelen en rustbanken en de voetbankjes waren alle goed gevormd en bijzonder schoon, maar niet kostbaar. De bedden +waren wollen matrassen, uitgespreid op riemen of leeren reepen. Er waren verschillende soorten van kommen, kruiken en bekers, +maar alle hadden sierlijke vormen, die het oog bekoorden; en vooral de lampen waren bijzonder sierlijk en smaakvol. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p156-1.gif" alt="Sandalen." width="301" height="122"><p class="figureHead">Sandalen.</p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 89px"><img border="0" src="images/p156-2.gif" alt="Een Athener." width="89" height="259"><p class="figureHead">Een Athener.</p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 151px"><img border="0" src="images/p156-3.gif" alt="Een vrouw, die haar bovenkleed met een gordel vastmaakt." width="151" height="282"><p class="figureHead">Een vrouw, die haar bovenkleed met een gordel vastmaakt.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De kleeren der Grieken waren al even eenvoudig als de huizen. De Griek van goeden huize droeg een lang hemd zonder mouwen, +of chiton, van wol of linnen vervaardigd, en daarover heen was een bijna vierkante mantel geslagen. De mantel was meestal +wit, maar somtijds werden ook kleuren gedragen. De mantel moest volkomen naar den eisch gedrapeerd zijn, want als iemand zijn +mantel bij ongeluk van rechts naar links had omgehangen in plaats van omgekeerd, kon hij er zeker van zijn, dat hij werd uitgelachen. +De Grieken hadden geen hoeden of mutsen <span class="pagenum">[<a id="pb157" href="#pb157">157</a>]</span>noodig, behalve als het regende, of, als zij genoodzaakt waren op reis te gaan in de gloeiende zon. De Griek van goeden huize +droeg sandalen, of, als hij dit verkoos, liep hij barrevoets, maar hij mocht vooral zijn wandelstok en zijn zegelring niet +vergeten. De Atheensche dames droegen een chiton met mouwen, en daarover een lang, los gewaad, dichtgemaakt met een gordel. +Zij hadden niet alleen ringen aan haar vingers, maar dikwijls in haar ooren en om haar enkels. Kleine meisjes droegen lange +kleeren, maar kleine jongens werden niet veel met eenigerlei kleeren lastig gevallen, tenzij het bijzonder koud was. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p157-1.gif" alt="Jongen met kar en hond." width="332" height="216"><p class="figureHead">Jongen met kar en hond.</p> +<p>(Naar een Atheensche beschilderde vaas.)</p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 266px"><img border="0" src="images/p157-2.gif" alt="Handschrift van een Griekschen jongen. gevonden op de muren van een Grieksch huis." width="266" height="160"><p class="figureHead">Handschrift van een Griekschen jongen. gevonden op de muren van een Grieksch huis.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Als voedsel hadden de Grieken rundvleesch, lamsvleesch, varkensvleesch, ganzen, eenden en visch. Zij hielden bijzonder veel +van lijsters, en waren steeds verontwaardigd op de vogelhandelaars, die lucht bliezen in de lichamen der vogels, om ze vetter +te doen lijken. Er waren verschillende soorten van groenten en vruchten. Er was geen suiker, maar in plaats van suiker werd +honig gebruikt, die zóó goed voldeed, dat de Atheensche koks beroemd waren om hun gebak. Er werd veel wijn gedronken, maar +evenals in de dagen van Homerus achtten de Grieken uit den tijd van Pericles het gulzig en onbeschaafd, wijn, niet met water +vermengd, te drinken. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p158-1.gif" alt="Les in muziek en taal in een Grieksche school." width="368" height="187"><p class="figureHead">Les in muziek en taal in een Grieksche school.</p> +<p>(Naar een beschilderden beker. De schoolmeester zit rechts.)</p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p158-2.gif" alt="Huisindustrie." width="305" height="295"><p class="figureHead">Huisindustrie.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>In de harten der Grieken, hoe druk zij het ook hadden, was <span class="pagenum">[<a id="pb158" href="#pb158">158</a>]</span>een ruime plaats voor de kinderen; en werd dan ook goed voor hun lichamelijke en geestelijke opvoeding gezorgd. Zij hadden +evenzeer als de jongens en meisjes uit onze dagen ruim tijd voor spelen, en zij speelden ook veel, en dezelfde spelen als +in onzen tijd. De meisjes hadden poppen, van was of van klei vervaardigd, en de jongens hadden tollen, ijzeren hoepels, hobbelpaarden, +wagens en vliegers. Er waren ook stelten, schommels en wipplanken. Zij kenden verschillende balspelen, en blindemans- en krijgertje-spelen. +Totdat de kinderen omstreeks zeven jaar oud waren, speelden de jongens en meisjes samen en werden zij bijna op dezelfde wijze +behandeld; maar na dien tijd veranderde de toestand, daar de jongens de school moesten bezoeken. Terwijl dan het meisje thuis +bleef en van haar moeder leerde lezen en schrijven en de huishouding besturen, werd de jongen toevertrouwd aan de zorg van +een slaaf, die hem naar school bracht, hem weer naar huis geleidde, zijn schrijfgereedschappen droeg, en oplette, dat hij +zich op <span class="pagenum">[<a id="pb159" href="#pb159">159</a>]</span>straat behoorlijk gedroeg en geen ongelukken kreeg. De jongen leerde het alphabet en leerde daarna lezen. Geen slordig lezen +werd geduld. Ieder woord moest duidelijk en juist worden uitgesproken, en iedere gedachte moest behoorlijk geuit worden, voordat +de meester tevreden was. De jongen leerde schrijven op een schrijftafeltje, met was bedekt. Hij teekende de letters met een +kort, gepunt werktuig, van been of metaal, stylus genoemd; daarna werd de was weer gladgestreken en weer voor hem gereed gemaakt, +om een ander opschrift te maken. Nadat hij had leeren schrijven, moest hij alles opschrijven, wat de meester voorlas. Die +dictees waren geen eenvoudige kinderverhaaltjes; het was een uittreksel uit de Ilias en de Odyssee, sommige spreuken van Hesiodus, +of het een of ander sierlijk Grieksch gedicht van Pindarus of Simonides. De jongen behoefde niet snel te schrijven, maar wel +duidelijk en nauwkeurig, want den volgenden dag werd hij voor de klasse geroepen en moest hij voorlezen, wat hij had geschreven. +Hij kreeg tevens onderwijs in rekenen, zingen, het bespelen der lier, en somtijds ook in teekenen. Hij leerde dansen, hardloopen, +springen, worstelen, de jachtspies en den discus werpen. Het was niet waarschijnlijk, dat velen der jongens ooit een prijs +zouden behalen bij de Olympische spelen, maar van iedereen werd geëischt, dat hij zijn lichaam krachtig maakte en leerde zijn +spieren te gebruiken en te oefenen. Al was een jongen niet in staat een prijs bij het hardloopen te winnen, toch kon hij leeren, +zich behoorlijk te bewegen, en zóó sierlijk en gemakkelijk te draven, dat het een genot was naar hem te zien. Dit was het +onderwijs voor jonge knapen, waarvan de Grieken uit den schoonsten <span class="pagenum">[<a id="pb160" href="#pb160">160</a>]</span>tijd hunner geschiedenis meenden, dat het hen zou vormen tot flinke, degelijke en brave mannen en tot goede staatsburgers. +Als de knaap achttien of negentien jaar oud was, werd hij burger. Zijn naam werd geboekt als lid van een demos. Een zwaard +en een schild werden hem gegeven, en hij werd opgeroepen, om een plechtigen eed af te leggen, dat hij den godsdienst zou eeren, +dat hij zou strijden voor zijn vaderland, en dat hij ernaar zou streven, het beter achter te laten dan hij het had gevonden. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 299px"><img border="0" src="images/p159.gif" alt="De kop van een Griekschen jongeling, van voren en van ter zijde gezien." width="299" height="174"><p class="figureHead">De kop van een Griekschen jongeling, van voren en van ter zijde gezien.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De tijd van Pericles, of dat gedeelte van dien tijd, waarop Griekenland op het toppunt was van zijn roem, wordt gerekend geduurd +te hebben van 445 vóór Christus tot aan 431 voor Christus, omdat, niettegenstaande bepaald was, dat het verdrag dertig jaar +zou duren, het reeds na vijftien jaar verbroken werd. Gedurende die vijftien jaren was er vrede in het land der Grieken, in +Perzië, Spanje, Italië, Gallië, in één woord in alle landen, die toen bekend waren. De eenige uitzondering was de opstand +van twee leden van den Bond van Delos, Byzantium en Samos; maar het gelukte Pericles, die opstanden volkomen te onderdrukken. +Die vijftien jaren waren de meest verheffende in de geschiedenis van Athene. De stad was rijk en krachtig, schoon en gelukkig, +en toch duurde het slechts enkele jaren, of de Atheners waren zóó ongelukkig en deerniswaardig geworden, dat zij er ter nauwer +nood aan ontkwamen, als slaven te worden verkocht. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p160.gif" alt="Hanengevecht." width="331" height="148"><p class="figureHead">Hanengevecht.</p> +</div><p> + + +<span class="pagenum">[<a id="pb161" href="#pb161">161</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch14" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="label">Hoofdstuk XIV.</h2> +<h2 class="normal">De strijd tusschen Athene en Sparta, of de Peloponnesische oorlog.</h2> +<p>Terwijl Athene rijk was geworden en in kracht en schoonheid was toegenomen, had Sparta haar oude, eenvoudige en ruwe levenswijze +volgehouden. Er waren daar geen luisterrijke gebouwen, geen standbeelden, geen prachtig snijwerk, geen kunstig borduurwerk. +De overweging, dat een volk, dat belangstelde in zulke dwaze dingen, aanspraak zou maken op de leiding of hegemonie van Griekenland, +wekte hoe langer hoe meer de verachting en den haat van hun mededingers op. Zij waren overeengekomen, den vrede gedurende +dertig jaren te handhaven, maar zij hadden er geen spijt van, dat een daad der Atheners hun een voorwendsel bood, dien vrede +te verbreken. + +</p> +<p>De strijd begon niet in Athene of in Sparta zelf, maar op grooten afstand, in de Jonische Zee in de nabijheid van het eiland +Corcyra. Er waren moeilijkheden ontstaan tusschen Corcyra en de moederstad, Corinthe, en in een zeeslag had het eiland de +overwinning behaald. Toen de bewoners van Corcyra zagen, hoeveel schepen Corinthe bouwde, werden zij beangst en vroegen, zich +aan het Atheensche Verbond te mogen aansluiten. Het was een moeilijk punt voorde Atheners, te beslissen, welk antwoord zij +zouden geven. De bewoners van Corcyra zeiden, dat de Vrede van Pericles iedere stad, die niet reeds tot een bond behoorde, +toestond, zich bij de Atheners of de Peloponnesiërs te voegen. “Maar<span class="corr" id="xd0e2340" title="Bron: ”,">,”</span> zoo weerlegden dit de Corinthiërs, “niet met de uitdrukkelijke bedoeling, een lid van den anderen bond schade te berokkenen<span class="corr" id="xd0e2343" title="Bron: ”.">.”</span> De Atheners waren in een lastige positie. Zij waren overtuigd, dat er vroeger <span class="pagenum">[<a id="pb162" href="#pb162">162</a>]</span>of later een oorlog zou uitbreken tusschen hen en de Spartanen. Corinthe was een bondgenoot van Sparta, en als zij Corcyra +overwon en haar vloot bij die van Corinthe voegde, zou zij te water veel krachtiger zijn dan de Atheners aangenaam was. Daarbij +kwam, dat Corcyra een niet te verwerpen bondgenoot was, niet alleen omdat zij een groote vloot had, maar ook omdat het eiland +een uitnemend geschikte pleisterplaats was op weg naar Italië, en bovendien ook, omdat, als de Spartanen ooit een aanval op +de kust zouden doen, het heel wat waard zou zijn, een bondgenoot zoo dicht in de nabijheid te hebben. De Atheners konden evenmin +besluiten die schepen of de vriendschap van het eiland te verliezen, als brutaal het verdrag te verbreken. Zij besloten ten +slotte in de zaak iets toe te geven, en die zóó te regelen, dat zij er in toestemden tien schepen in de Jonische Zee te zenden, +“niet om te vechten met de Corinthiërs, maar om Corcyra te beschermen<span class="corr" id="xd0e2348" title="Bron: ”,">,”</span> zoo noemden zij het. Toen een tweede zeeslag geleverd werd tusschen Corinthe en Corcyra, trachtten de Atheners in het begin +alleen de Corinthische schepen te hinderen, zonder ze feitelijk aan te vallen; maar toen de Corcyreërs begonnen het onderspit +te delven en zich begonnen terug te trekken, vergaten de Atheners alle bepalingen van den vrede van Pericles, en vochten zij +even verwoed, alsof zij nooit iets van een dergelijken vrede hadden vernomen. + +</p> +<p>Sparta en de overige staten van den Peloponnesus waren verontwaardigd, en spoedig hielden zij dan ook een soort van terechtszitting +om over de stad te vonnissen. Verschillende steden verhaalden, hoe onrechtvaardig Athene haar had behandeld. Zij zeiden, dat +Athene oneerlijk was en voortdurend trachtte het oppergezag uit te oefenen over telkens meer staten. Er waren toevallig enkele +Atheensche afgevaardigden in Sparta om andere zaken te behandelen, en zij vroegen verlof in de vergadering het woord te mogen +voeren. Zij gaven een overzicht <span class="pagenum">[<a id="pb163" href="#pb163">163</a>]</span>van wat Athene in den Perzischen oorlog had gedaan, en toonden aan, dat zij werkelijk de redster van geheel Griekenland was +geweest. “Onze bondgenooten kwamen uit eigen beweging<span class="corr" id="xd0e2355" title="Bron: ”,">,”</span> zoo spraken de afgevaardigden, “en vroegen ons, hun leidslieden en beschermers te zijn. Ons werd een rijk aangeboden; kan +het u verwonderen, dat wij het aannamen en weigerden het weer af te geven?” Nadat de afgevaardigden en de vreemdelingen vertrokken +waren, begonnen de Spartanen de zaken te bespreken. Zij beslisten, dat de Atheners het verdrag hadden verbroken. Daarna begonnen +beide landen zich voor den oorlog toe te rusten. + +</p> +<p>Pericles wist, dat de Spartanen Attica zouden plunderen en verwoesten; daarom overreedde hij de Attische landbouwers, binnen +de muren der stad te komen. Er werden toen lange rijen diep bedroefde mannen, vrouwen en kinderen gezien, die langzaam naar +Athene optrokken. Hun rug was gebogen onder zware lasten; zij wisten immers zeer goed, dat alles wat zij achterlieten, zou +worden vernield. Van de Acropolis konden zij hun woningen zien en hun akkers met rijpend koren. Een tijd later zagen zij den +rook opstijgen uit de brandende huizen, zij zagen de korenvelden vertrapt, afgesneden en vernield door de Spartanen. Het is +dus niet te verwonderen, dat zij uitriepen: “O Pericles, voer ons naar buiten om te strijden; <span class="corr" id="xd0e2360" title="Bron: over">voer</span> ons naar buiten, zooals een veldheer betaamt<span class="corr" id="xd0e2363" title="Bron: ”.">.”</span> Maar Pericles zeide: “Neen”. Reeds lang te voren had hij gezegd: “De Spartanen zijn krachtig te land, maar onze kracht ligt +op zee<span class="corr" id="xd0e2366" title="Bron: ”.">.”</span> Daarom had hij schepen gezonden, om rondom den Peloponnesus te kruisen en alle mogelijke schade aan te richten, maar hij +wilde niet buiten de muren van Athene gaan, om den vijand in een veldslag te land te ontmoeten. De Spartanen keerden naar +huis terug, na de velden te hebben verwoest. Zij hadden even gemakkelijk naar de maan kunnen vliegen als door de stevige muren +van Athene heen te breken. In een volgend jaargetijde <span class="pagenum">[<a id="pb164" href="#pb164">164</a>]</span>hadden zij echter een helper, die niet op de lijst van hun bondgenooten had vermeld gestaan; immers de pest brak uit in de +stad, waarin een zoo groote menschenmassa was opgehoopt, en een groote menigte menschen kwam om. De pest brak ten tweeden +male uit; en nu verloor Athene den eenigen man, die haar had kunnen redden, immers spoedig lag Pericles op zijn sterfbed. +Zijn vrienden zaten om zijn bed, treurend en samen over zijn overwinningen sprekend. Plotseling opende de stervende zijn oogen +en zeide: “Gij legt den nadruk op die door mij verrichte daden, hoewel heel wat andere veldheeren hetzelfde hebben gedaan; +maar gij vergeet het meest eervolle gedeelte van mijn persoonlijkheid, en wel dit, dat nooit door mijn toedoen één Athener +in rouw is gedompeld<span class="corr" id="xd0e2371" title="Bron: ”.">.”</span> + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p165.gif" alt="Atheensch schip met drie rijen roeibanken." width="533" height="267"><p class="figureHead">Atheensch schip met drie rijen roeibanken.</p> +<p>(Naar een bas-relief, op de Acropolis te Athene gevonden.)</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Nu brak de tijd aan, dat Athene wel had mogen wenschen, dat haar bondgenooten ook haar vrienden waren geweest, want haar bereikte +de tijding, dat Mytilene, een stad op het eiland Lesbos, in opstand was gekomen; Mytilene had een groote vloot, en daarom +zou het verlies van Mytilene van groot gewicht zijn. Atheensche troepen werden onmiddellijk weggezonden, om de stad te belegeren, +de Spartaansche troepen, die beloofd waren, kwamen eerst zeer traag ter hulp, zoodat Mytilene ten slotte genoodzaakt was zich +over te geven. Zij was in handen gevallen van een wreeden meester, want de Atheners waren niet alleen verontwaardigd over +den opstand, maar bovendien in groote vrees, dat er nog andere steden in opstand zouden komen. Zonder één oogenblik van ernstig +nadenken besloten zij, dat alle volwassen mannen in Mytilene gedood zouden worden en iedere vrouw en ieder kind als slaaf +zou worden verkocht. Als Pericles nog in leven ware geweest, zou een zoo onmenschelijk besluit nooit zijn genomen, maar de +Atheners stonden nu sterk onder den invloed van een zekeren Cleon. “Weest toch niet barmhartig jegens hen<span class="corr" id="xd0e2383" title="Bron: ”,">,”</span> zeide hij, “straft hen zooals zij u zouden hebben gestraft, als zij hadden <span class="pagenum">[<a id="pb165" href="#pb165">165</a>]</span>overwonnen<span class="corr" id="xd0e2388" title="Bron: ”.">.”</span> Weest vergevensgezind en deugdzaam, als gij wilt, maar wacht totdat vergevensgezindheid en deugd niet langer gevaarlijk zijn<span class="corr" id="xd0e2391" title="Bron: ”.">.”</span> Het besluit werd dus genomen, hoewel het betere gedeelte der Atheners er zich zóózeer over schaamde, dat zij den volgenden +dag een tweede vergadering uitschreven en het besluit vernietigden. Maar het schip met drie rijen roeibanken, dat het besluit +moest overbrengen, was den vorigen nacht uitgezeild. Zou het mogelijk zijn, het nog in te halen? “Wij zullen wijn en gerst +voor de bemanning verschaffen<span class="corr" id="xd0e2394" title="Bron: ”,">,”</span> riepen de afgezanten der Mytileners uit, “en ieder van hen zal een ruime belooning ontvangen, als zij het eerst het eiland +bereiken<span class="corr" id="xd0e2397" title="Bron: ”.">.”</span> De roeiers sprongen op hun zetels. De helft van hen roeide over dag, de andere helft des nachts, en zij aten hun gerstebrood, +met wijn en olie gekneed, onder het roeien. Toch had het eerste schip een te grooten voorsprong. Het besluit was reeds voorgelezen, +en reeds was men op het punt, het bevel te geven het uit te voeren, toen het tweede schip landde. Een afgezant holde van het +strand naar den aanvoerder, <span class="pagenum">[<a id="pb166" href="#pb166">166</a>]</span>en de Atheners werden verlost van de schande, een zoo barbaarsche slachting aan te richten. De straf, die zij oplegden, was +nog streng genoeg, immers zij doodden duizend der opstandelingen, die het meest op den voorgrond waren getreden, namen de +schepen der bewoners van Mytilene, en gaven hun land aan de Atheensche burgers, om daar een volksplanting te stichten. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 338px"><img border="0" src="images/p167-1.gif" alt="Toren met ophaalbrug en Ram." width="338" height="375"><p class="figureHead">Toren met ophaalbrug en Ram<span class="corr" id="xd0e2406" title="Niet in bron">.</span></p> +<p>(Gebruikt bij de belegering van een ommuurde stad.)</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Dit was de wijze, waarop de Atheners hun barmhartigheid uitoefenden. Hetzelfde jaar openbaarde zich de barmhartigheid der +Spartanen bij Plataea. Deze waren uitgetrokken om Plataea te veroveren, daar die kleine stad een zoo trouwe vriend van Athene +was. “Maar de Spartanen, in vereeniging met de overige staten, legden een plechtigen eed af, dat onze stad voor eeuwig onafhankelijk +zou zijn<span class="corr" id="xd0e2413" title="Bron: ”,">,”</span> zoo spraken de inwoners van Plataea. “Wat gij zegt, is waar<span class="corr" id="xd0e2416" title="Bron: ”,">,”</span> antwoordden de Spartanen. “Geniet van uwe onafhankelijkheid, maar helpt ons de staten te bevrijden, die nu door Athene worden +geregeerd<span class="corr" id="xd0e2419" title="Bron: ”.">.”</span> Plataea echter wilde de Atheners niet in den steek laten, en het beleg begon. Thucydides schreef de geschiedenis van den +Peloponnesischen Oorlog, en daarin wordt een verhaal gegeven van het beleg van Plataea op zijn gewone heldere, nauwkeurige, +belangwekkende wijze van schrijven. Eerst hakten de Spartanen boomen om, en maakten een palissade rondom de stad, zoodat niemand +de stad in of uit kon gaan. Zij hadden een verschansing noodig, hoog genoeg, om hen in staat te stellen de stad te beschieten, +en zij begonnen zulk een verschansing bij den muur op te richten, door houtblokken dwars over elkander te stapelen, en de +leege ruimten op te vullen met steen, aarde en stukken hout. Dag en nacht werkten zij tien weken lang door. Zij merkten echter, +dat op de ééne of andere wijze de verschansing niet zoo snel voltooid werd als zij zich hadden voorgesteld, en eindelijk ontdekten +zij, dat de Plataeërs een gat hadden gegraven onder in den muur, en kalm de losse aarde <span class="pagenum">[<a id="pb167" href="#pb167">167</a>]</span>van de verschansing in de stad brachten. Ondertusschen maakten zij ook den muur hooger, door dien op te bouwen met steenen +en hout van hun eigen huizen. De Spartanen zouden dit alles in brand hebben kunnen steken met brandende pijlen, maar de Plataeërs +waren verstandig genoeg, zware gordijnen van huiden en vellen daarvoor te hangen. De belegeraars waren besloten, dat er van +hun verschansing niet meer zou worden gestolen, en daarom gebruikten zij in plaats losse modder, groote hoeveelheden klei +en riet, aan elkander gebonden. Toch werd de verschansing niet hooger. De belegeraars verbaasden er zich over, hoe dit mogelijk +was. Eindelijk ontdekte iemand, dat die slimme Plataeërs een tunnel hadden gegraven van de stad naar de verschansing, en op +hun gemak de bundels klei en riet naar binnen haalden. En dit alles was nog niet alles, immers zij bouwden ook een binnenmuur +in den vorm van een halve maan. De havens raakten den buitenmuur en de kromming was naar de stad gericht. Indien dus de Spartanen +den buitenmuur hadden genomen, <span class="pagenum">[<a id="pb168" href="#pb168">168</a>]</span>zouden zij nog altijd den binnenmuur moeten vermeesteren, maar dit zou nog niet zoo gemakkelijk zijn met de Plataeërs tegenover +zich en aan beide vleugels. De Spartanen begrepen natuurlijk de moeilijkheid ook, en brachten daarom ontzaglijke stormrammen +aan; doch de Plataeërs hadden twee manieren om die rammen onschadelijk te maken. Eén manier was, om een strik daarover neer +te laten en ze zoo op te trekken. Een tweede manier was, om zware balken daarover neer te hangen en loodrecht daarop. Als +de machine goed was opgesteld en op het punt was, een vreeselijken stoot tegen den muur te geven, ging de balk naar beneden +en werd de kop van den ram afgestooten. Daarna besloten de Spartanen de stad te verbranden. Zij wierpen groote hoeveelheden +hout over den muur en stapelden massa’s hout op tusschen de verschansing en den muur. Zij smeerden stokken in met pik en zwavel, +staken die in brand en wierpen die het hout achterna. Thucydides zegt, dat nooit zulk een brand door menschenhanden was aangestoken. +Er zou voor de Plataeërs geen redding mogelijk zijn geweest, indien niet een plotselinge storm de vlammen had gedoofd. Toen +bouwden de Spartanen twee muren, op een afstand van elkander van zestien voet, en die de geheele stad omsloten. Tusschen die +muren waren de verblijfplaatsen der soldaten; zoodat, als het werk gedaan was, het geleek op één zeer dikken muur met aan +beide zijden een gracht. Zoodra dit werk voltooid was, ging het hoofdleger weg, met achterlating van een sterke wacht. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 293px"><img border="0" src="images/p167-2.gif" alt="Een met de hand gestooten Ram." width="293" height="210"><p class="figureHead">Een met de hand gestooten Ram.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Toen de winter aanbrak en het voedsel schaarsch begon te worden, trok een groot aantal Plataeërs in een donkeren, stormachtigen +nacht, de binnenste gracht over, die vol was met ijsschotsen, zetten ladders overeind, en slaagden er in, den muur over te +komen en de buitenste gracht over te steken. “De Spartanen zullen verwachten, dat wij zullen trachten naar Athene te ontkomen<span class="corr" id="xd0e2433" title="Bron: ”,">,”</span> zeiden zij, “laat ons dus in de richting <span class="pagenum">[<a id="pb169" href="#pb169">169</a>]</span>van Thebe trekken<span class="corr" id="xd0e2438" title="Bron: ”.">.”</span> Toen zij haastig door de duisternis omkeken naar den weg naar Athene, konden zij de fakkels hunner vervolgers zien. Na korten +tijd slopen de vluchtelingen naar de heuvels en daarna langs nauwe paden naar beneden, en spoedig werden zij te Athene verwelkomd +door de vrouwen en kinderen, die daarheen waren gezonden voordat het beleg begonnen was. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p169.gif" alt="Pylos." width="365" height="189"><p class="figureHead">Pylos.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Er waren nu enkele vrouwelijke bedienden en twee honderd vijf en twintig mannen binnen de muren van Plataea; deze waren door +gebrek aan voedsel te zwak, om langer de stad te verdedigen. De Spartanen zouden haar door bestorming hebben kunnen innemen, +maar als de oorlog ophield, zouden steden, die door bestorming waren genomen, waarschijnlijk aan haar vroegere heerschers +worden teruggegeven, terwijl die, welke zich hadden overgegeven, door de overwinnaars zouden gehouden worden. “Wilt gij u +overgeven, als wij u een eerlijke kans laten?” vroegen de Spartanen, en de uitgehongerde bevolking gaf het op. De Thebanen +haatten de Plataeërs, en de Spartanen wenschten de Thebanen een genoegen te doen; daarom bestond de “eerlijke kans” hoofdzakelijk +uit de vraag: “Hebt gij den Spartanen of hun bondgenooten in dezen oorlog diensten bewezen?” Daar ieder Plataeër ten antwoord +gaf “Neen<span class="corr" id="xd0e2448" title="Bron: ”,">,”</span> werd hij weggevoerd en ter dood gebracht. Iedere mannelijke inwoner van Plataea werd gedood, en de vrouwelijke bedienden +werden als slavinnen verkocht. Dit was de barmhartigheid der Spartanen. +<span class="pagenum">[<a id="pb170" href="#pb170">170</a>]</span></p> +<p>Een oorlog tusschen mannen van eenzelfde ras is altijd erger dan andere oorlogen, daar iedere partij overtuigd is, dat de +tegenpartij moet begrijpen, dat zij ongelijk heeft; en deze oorlog werd hoe langer hoe wreeder. In bijna iedere stad waren +er twee partijen,—de ééne partij was van oordeel, dat het volk als één geheel moest regeeren, zooals in Athene; de andere +meende, dat de regeering moest zijn in handen van enkelen. Die beide partijen twistten en streden met elkander. Zonen doodden +hun vaders, vaders doodden hun zonen. Indien twee personen elkander vijandig gezind waren, was het zeker, dat één van beiden +een moordenaar zou worden. Als iemand geld schuldig was, bevrijdde hij zich van zijn schuld, door zijn schuldeischer te dooden. +De geheele Grieksche wereld scheen wel krankzinnig te zijn geworden, niet alleen het vasteland van Griekenland, maar ook de +eilanden en zelfs ook de koloniën in Italië en Sicilië. De beide partijen in dezelfde stad trachtten elkander te dooden; Atheensche +schepen voeren de zee over, om de ééne of andere stad te helpen, en men kon er zeker van zijn, dat Spartaansche schepen met +den meest mogelijken spoed de vijanden der stad te hulp kwamen. Zes jaren lang hield de strijd te land en ter zee onafgebroken +aan. + +</p> +<p>In het zevende jaar was een Atheensche vloot, door een storm overvallen in de haven van Pylos, op de kust van Messenië, binnengevallen. +Dit was volkomen in overeenstemming met den wensch van den aanvoerder, Demosthenes,<a class="noteref" id="xd0e2456src" href="#xd0e2456">1</a> immers hij wilde een plan voorstellen aan de overige aanvoerders. “Laat ons deze plaats versterken. Wij zijn slechts 75 kilometers +van Sparta verwijderd; de Messeniërs zullen ons helpen, en wij kunnen van hieruit den vijand groot nadeel berokkenen.” De +overige aanvoerders voelden niets voor dit plan. “Indien gij het openbare geld wilt weggooien<span class="corr" id="xd0e2459" title="Bron: ”,">,”</span> zoo spraken zij, “dan zijn er een menigte andere verlaten voorgebergten, die gij kunt <span class="pagenum">[<a id="pb171" href="#pb171">171</a>]</span>versterken<span class="corr" id="xd0e2464" title="Bron: ”.">.”</span> De storm raasde nog steeds voort, en de schepen konden de haven niet verlaten. Het is mogelijk, dat de soldaten door het +lange oponthoud zich verveelden en onrustig werden; doch wat ook de reden moge zijn, eindelijk werd hun toestemming gegeven +het fort te bouwen. Zij hadden geen gereedschappen om steenen te fatsoeneeren, daarom pasten zij ze aan elkander, zoo goed +zij dat konden. Zij hadden niets om er de metselkalk in te dragen, daarom stapelden zij die op hun rug en hielden hun handen +daartegen aan, om te beletten, dat de kalk afviel; en zoo werd het fort gebouwd. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 300px"><img border="0" src="images/p171.gif" alt="Grieksch schip in steen gehouwen." width="300" height="241"><p class="figureHead">Grieksch schip in steen gehouwen.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Toen de Spartanen van dien zoo eigenaardigen bouw hoorden, lachten zij. “Het zal gemakkelijk zijn, dit, zoodra wij willen, +neer te halen<span class="corr" id="xd0e2474" title="Bron: ”,">,”</span> zeiden zij, “zelfs als de Atheners niet wegloopen, als zij ons zien naderen<span class="corr" id="xd0e2477" title="Bron: ”.">.”</span> Toch kwamen zij tot het besluit, dat het in ieder geval het best was, zoo spoedig mogelijk zich van het fort te bevrijden, +en eveneens van de Atheensche schepen, die op wacht lagen; daarom zonden zij een vloot en een flink aantal soldaten. De soldaten +werden aan land gezet op een lang, smal eiland, Sphacteria genaamd, dat bijna de haven van Pylos insloot. De Spartaansche +schepen zeilden de haven binnen, en trachtten gedurende enkele dagen het ruwe, kleine fort te veroveren. Toen kwam de Atheensche +vloot op hen aanvliegen, daar zij verzuimd hadden de haven af te sluiten. De Spartanen op de kust waren wanhopend, daar hun +vrienden op Sphacteria hulpeloos waren. Gewapend als zij waren, sprongen zij te water en trachtten hun ledige schepen van +de Atheners weg te trekken. Thucydides <span class="pagenum">[<a id="pb172" href="#pb172">172</a>]</span>drukt dit zoo uit: “De Spartanen leverden van het land af een zeegevecht, en de Atheners leverden van hun schepen af een gevecht +te land<span class="corr" id="xd0e2482" title="Bron: ”.">.”</span> Er waren een zóó groot aantal van hun voortreffelijkste mannen op het eiland, dat de Spartanen besloten, de Atheners om vrede +te vragen. De Atheners zouden daarin waarschijnlijk hebben toegestemd, indien Cleon zich daartegen niet had verzet. Na den +dood van Pericles had Cleon alles gedaan om het volk genoegen te doen en hen er van af te houden, den raad van verstandiger +mannen te volgen. Hij overreedde nu de Atheners, te weigeren vrede te sluiten, tenzij op zóódanige voorwaarden, als hij wist, +dat de Spartanen niet zouden aanvaarden. Hij deed dit, daar hij meende, dat er voor hem beter gelegenheid was, zijn macht +te doen toenemen in oorlogstijd, dan als er vrede was. + +</p> +<p>De Atheners waren altijd wispelturig en veranderlijk, en spoedig wendden zij zich boos tegen Cleon. “Waarom hebt gij ons afgeraden +vrede te sluiten?” vroegen zij. “Onze manschappen in Pylos zullen van honger omkomen. Wij kunnen nu reeds nauwelijks voedsel +voor hen krijgen, en als de winter aanbreekt, zullen zij zich zeker moeten overgeven. De Spartaansche soldaten op het eiland +zijn veilig en hebben het goed. De Spartanen betalen een ruime som aan iedereen, die de blokkade verbreekt en hun voedsel +brengt. Als hij een Heloot is, maakt één korte tocht hem onmiddellijk vrij. Honderden Heloten duiken en zwemmen naar de overzijde, +en trekken achter zich aan huiden met fijngestampt lijnzaad en papaverzaad, met honig vermengd. Zoo dikwijls er een krachtige +zeewind is, zeilen zij ’s nachts uit en komen met het aanbreken van den dag aan de zeezijde van het eiland plotseling te voorschijn. +De Atheners op Sphacteria hebben overvloed van meel en wijn en kaas, terwijl de Atheners in Pylos van honger omkomen. [** +” verwijderd] Het is uw schuld; waarom hebt gij geweigerd vrede te sluiten?” +<span class="pagenum">[<a id="pb173" href="#pb173">173</a>]</span></p> +<p>Cleon kon niets anders tot zijn verdediging aanbrengen dan te morren over de legeraanvoerders. “Zij zouden gemakkelijk naar +Sphacteria kunnen zeilen en de Spartaansche soldaten gevangen nemen,” zoo luidde zijn antwoord. “Dat zou ik ten minste doen, +als ik legerbevelhebber was<span class="corr" id="xd0e2490" title="Bron: ”.">.”</span> Eén der legeraanvoerders, Nicias<span class="corr" id="xd0e2493" title="Niet in bron">,</span> was tegenwoordig. “Voor zoover de legeraanvoerders betreft, kunt gij zooveel soldaten nemen als gij wilt en het beproeven. +Hier, in tegenwoordigheid van deze vergadering, sta ik u het opperbevel af.” “Neem het, neem het<span class="corr" id="xd0e2496" title="Bron: ”,">,”</span> riep het volk. “Wij stellen u tot aanvoerder aan. Zeil nu weg naar Pylos<span class="corr" id="xd0e2499" title="Bron: ”.">.”</span> De wispelturige Atheners hadden alles vergeten omtrent het lijden van hun soldaten, en hadden er groot genot in, te zien, +hoe Cleon in angst zat. Hij begreep, dat hij zich òf voor goed op den achtergrond moest plaatsen, òf het opperbevel moest +op zich nemen. Hij trachtte zich zoo moedig mogelijk voor te doen en wendde zich tot de Atheners: “Ik ben niet bang voor de +Spartanen<span class="corr" id="xd0e2502" title="Bron: ”,">,”</span> antwoordde hij. “Binnen twintig dagen zal ik ze op de plaats zelf dooden of ze levend naar u toebrengen<span class="corr" id="xd0e2505" title="Bron: ”.">.”</span> Het grauw barstte in lachen uit, en de meer verstandigen onder de menigte verheugden zich evenzeer als het grauw juichte. +“Wij zullen Cleon niet meer terugzien, als hij niet inderdaad de Spartanen gevangen neemt<span class="corr" id="xd0e2508" title="Bron: ”.">.”</span> + +</p> +<p>Niemand verwachtte zelfs maar één oogenblik, dat het den pocher zou gelukken, te volbrengen, wat hij had beloofd, maar toch +bracht hij werkelijk binnen twintig dagen omstreeks driehonderd gevangenen naar Athene. Dit was aldus in zijn werk gegaan. +Toen Cleon het eiland Sphacteria bereikte, bleek het hem, dat het bosch, dat het grootste gedeelte van het eiland had bedekt, +verbrand was. Het land was schoon geveegd, en de opperbevelhebber was juist op het punt een aanval te doen op de gevangenen. +Cleon had geen vast plan, en sloot zich dus maar hierbij aan. Er werd een hardnekkig gevecht geleverd, maar eindelijk lieten +de Spartanen hun schilden zakken en <span class="pagenum">[<a id="pb174" href="#pb174">174</a>]</span>zwaaiden zij hun handen; zij onderwierpen zich. Geheel Griekenland was nu in verbazing. Kon dit hetzelfde ras zijn, dat bij +de Thermopylae had gestreden totdat de laatste man gesneuveld was? De Atheners konden nauwelijks gelooven, dat het mogelijk +was, dat de Spartanen zich hadden overgegeven. Zij juichten over hun overwinning, en toen de Spartanen weer om vrede smeekten, +weigerden zij dit. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 318px"><img border="0" src="images/p174.gif" alt="Zeilschip uit de dagen van Brasidas." width="318" height="223"><p class="figureHead">Zeilschip uit de dagen van Brasidas.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Zoo duurde de oorlog voort, en aan weerszijden werden de troepen hoe langer hoe wreeder en ruwer. De aanzienlijken uit Corcyra +begunstigden Sparta en spanden samen tegen het gemeene volk, dat op de hand van Athene was. Door een list werden de aanzienlijken +gevangen genomen en werden toen met ontzettende wreedheid ter dood gebracht. Tot nu toe waren de Atheners in hoofdzaak de +winnende partij geweest. Zij hadden getracht Delium in Boeotië in te nemen, doch dit was hun niet gelukt; maar zij hielden +Pylos bezet, welke plaats de sleutel voor Messenië was, en Cythera, dat een krachtige steun voor Laconië was geweest; en honderd +van de meest op den voorgrond tredende Spartanen waren hun gevangenen. De Spartanen hadden jaarlijks een strooptocht in Attica +gedaan, en hadden ook heel wat in andere streken gevochten, maar zij waren geen stap nader gekomen tot hun doel dan zeven +jaren te voren: het overwinnen der Atheners. Gelukkig voor hen trad een nieuwe veldheer op het tooneel, Brasidas. Hij was +zoo vastbesloten als eenig Spartaan, en zoo helder van oordeel en zoo snel van opvatting als eenig Athener. Hij overdacht +de zaken en redeneerde aldus: “Als wij weer een nieuwen strooptocht <span class="pagenum">[<a id="pb175" href="#pb175">175</a>]</span>in Attica doen, zullen de Atheners onze honderd burgers ter dood brengen. Het beste wat wij kunnen doen, is ons naar Thracië +te begeven, en wij kunnen er zeker van zijn, dat meer dan één Thracische stad ons welkom zal heeten. Thracië is rijk en heeft +uitgestrekte bosschen. Met Thracië als vrienden kunnen wij schepen bouwen, en wij behoeven dan niet bevreesd te zijn, als +wij met de Atheners op zee handgemeen worden<span class="corr" id="xd0e2524" title="Bron: ”.">.”</span> + +</p> +<p>Zoo sprak Brasidas. De Spartanen meenden, dat dit een onredelijk, ondoordacht plan was; maar één zaak was sterk in het voordeel +van Brasidas: hij bezat omstreeks duizend manschappen, die hij in verschillende plaatsen van den Peloponnesus had gehuurd, +en het eenige wat hij Sparta vroeg, was, hem zevenhonderd Heloten te geven. “Laat het hem in ieder geval beproeven<span class="corr" id="xd0e2529" title="Bron: ”,">,”</span> zeiden de Spartanen. “De Heloten staan op het punt in opstand te komen, en het is niet kwaad, dat er onder hen een opruiming +komt. Laat hem een paar steden innemen, en als de oorlog is afgeloopen, kunnen wij die tegen Pylos inruilen<span class="corr" id="xd0e2532" title="Bron: ”.">.”</span> + +</p> +<p>Zoo vertrok Brasidas naar Thracië en Macedonië. Hij was niet alleen een sluw en geslepen man, maar hij wist ook te spreken, +te redeneeren en te overtuigen. Hij bracht zelfs stammen, die met de Atheners bevriend waren, er toe, hem verlof te geven +door hun gebied te trekken; en half door overreding, half door bedreigingen wist hij verschillende steden in Thracië en Chalcidice +er toe te brengen, zich aan hem te onderwerpen. De Atheners hadden gehoord wat hij deed, en nu kwamen zij op hem af. Cleon +was hun aanvoerder, en hij was zóó opgeblazen door zijn overwinning bij Pylos, dat hij het als de natuurlijkste zaak ter wereld +beschouwde, dat hij zou overwinnen. Hij had flinke soldaten, maar zij hadden geen vertrouwen in hun aanvoerder. Bijna de helft +van de manschappen van Brasidas waren Heloten, en hoewel zij slaven <span class="pagenum">[<a id="pb176" href="#pb176">176</a>]</span>waren, wantrouwde hij hen geen oogenblik en had hij den moed, hun zijn volle vertrouwen te schenken. Even vóór den aanval +op Amphipolis, de krachtigste Atheensche volksplanting in Macedonië, deelde hij hun mede, hoe hij van plan was den aanval +uit te voeren. Zijn laatste woorden tot hen waren: “Laat den moed niet zinken, denkt aan alles wat op het spel staat, en ik +zal u laten zien, dat ik niet alleen anderen kan raadgeven, maar ook zelf kan vechten<span class="corr" id="xd0e2539" title="Bron: ”.">.”</span> De slag eindigde met de overwinning der Spartanen. Zoowel Cleon als Brasidas sneuvelden. Thucydides voerde zeven schepen +aan, die in de nabijheid lagen, maar hij kwam niet spoedig genoeg aan, om de Spartanen de overwinning te betwisten. De Atheners +hadden er behoefte aan, iemand de schuld te geven, en zoo werd hij de zondebok. Hij werd veroordeeld tot een ballingschap +van twintig jaar. In dien tijd schreef hij zijn geschiedenis van den oorlog. Aan de Heloten, die zoo dapper onder Brasidas +hadden gevochten, werd de vrijheid geschonken. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 144px"><img border="0" src="images/p176.gif" alt="Bronzen munt, waarop een schip onder zeil te zien is." width="144" height="147"><p class="figureHead">Bronzen munt, waarop een schip onder zeil te zien is.</p> +<p>(Op het dek kunnen de loods en de roeiers gezien worden<span class="corr" id="xd0e2548" title="Niet in bron">.</span>) +</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Tien jaren achtereen had nu de oorlog geduurd. Mannen waren gesneuveld, vrouwen en kinderen tot slaven verkocht, geld was +verkwist, vloten waren verloren gegaan, landen waren verwoest, steden met den grond gelijk gemaakt; en wat was met dat alles +gewonnen? De Spartanen waren tot de ontdekking gekomen, dat zij heel gemakkelijk konden worden verslagen, of, wat de mannen +van de Thermopylae heel wat erger zouden hebben gevonden, dat zij gedwongen konden worden zich over te geven; de Atheners +hadden geleerd, dat zij in weerwil van hun vloot, hun goed beschutte haven, en hun stevige muren, slechts weinig sterker zouden +zijn dan andere volkeren, indien hun schatplichtige steden in opstand kwamen. Zoowel Spartanen als Atheners waren ontnuchterd +en verlangden er zeer <span class="pagenum">[<a id="pb177" href="#pb177">177</a>]</span>naar, over den vrede te onderhandelen. De veldheer Nicias had heel wat werk te verrichten, om de onderhandelingen te leiden +en tot een goed einde te brengen; daarom werd de wapenstilstand van vijftig jaar, die in het jaar 421 vóór Christus werd gesloten, +de vrede van Nicias genoemd. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p177.gif" alt="Storm-Ram." width="250" height="155"><p class="figureHead">Storm-Ram.</p> +</div><p> + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb178" href="#pb178">178</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" href="#xd0e2456src" id="xd0e2456">1</a></span> Niet de beroemde redenaar Demosthenes. +</p> +</div> +</div> +<div id="ch15" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="label">Hoofdstuk XV.</h2> +<h2 class="normal">De krijgstocht tegen Sicilië.</h2> +<p>Het voornaamste voordeel van den Vrede van Nicias was, dat de strijd gedurende twee of drie jaren gestaakt werd. Gedurende +dien tijd waren er zooveel overeenkomsten en bondgenootschappen tusschen de Grieken gesloten, dat het te verwonderen was, +dat er nog een enkele staat was, die er zeker van was, wie tot zijn vrienden en wie tot zijn vijanden behoorden. De bondgenooten +van Sparta waren verontwaardigd, omdat de Spartanen, zooals zij beweerden, in het verdrag wel voor zich zelf hadden gezorgd, +maar geen zorg hadden gedragen voor de belangen van hun bondgenooten. Een aantal veroverde steden hadden er bezwaar tegen, +weer aan hun vroegere heerschers te worden teruggegeven, zooals het verdrag had bepaald. Toen maakten Athene en Sparta een +afzonderlijke afspraak, om hun bondgenooten te dwingen aan het verdrag te gehoorzamen. De staat Argolis had zich tijdens den +oorlog volkomen onzijdig gehouden, en had zich dien tijd ten nutte gemaakt om rijk en sterk te worden. Argolis sloot nu een +verbond met enkele van de ontevreden bondgenooten van Sparta, en wat de kroon op alles zette, ook Athene sloot zich bij dit +verbond aan. Sparta zag, dat, indien dit Argolisch verbond niet werd verbroken, zij haar macht in den Peloponnesus zou verliezen, +daarom viel zij de Argoliërs aan, die door de Atheners geholpen werden. Een slag werd geleverd bij Mantinea, en de Spartanen +behaalden een zóó groote overwinning, dat Argolis alle hoop liet varen, ooit in den Peloponnesus de leiding te zullen hebben. + +</p> +<p>Intusschen hadden de Atheners het oog gevestigd op Melos, één der beide eilanden in de Aegeïsche Zee waarover <span class="pagenum">[<a id="pb179" href="#pb179">179</a>]</span>zij de heerschappij niet uitoefenden. Zij zonden een vloot tegen Melos uit en bevalen de bewoners van het eiland, zich over +te geven of hun stad te verliezen. “Wij zijn Doriërs, en ongetwijfeld zullen de Spartanen ons komen helpen<span class="corr" id="xd0e2573" title="Bron: ”,">,”</span> dachten de Meliërs, maar er kwam geen hulp. De stad viel. Alle volwassen mannen werden ter dood gebracht, en de vrouwen en +kinderen werden als slaven verkocht. Een dergelijke barbaarschheid was niets bijzonders in die dagen, maar er was geen redelijke +grond geweest, om het eiland aan te vallen, behalve dat Athene het gaarne wilde hebben, en Griekenland was over die daad ontsteld. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 240px"><img border="0" src="images/p179.gif" alt="Melos." width="240" height="139"><p class="figureHead">Melos.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De Atheners hadden maar één wensch, en wel hun rijk te vergrooten; al het andere liet hen onverschillig. Zij schenen te voelen, +dat, indien zij een groote hoeveelheid land bezaten, of een aantal steden konden dwingen hun schatting te betalen, zij machtig +moesten zijn. Zij heerschten over de eilanden tot aan het oosten van Griekenland—waarom zouden zij ook niet in westelijke +richting trekken en het machtige eiland Sicilië veroveren? Wel waren zij overtuigd, dat de Peloponnesische oorlog nog volstrekt +niet geëindigd was, en dat Pericles hun gezegd had, dat het hun ondergang zou zijn, als zij zouden trachten hun rijk te vergrooten, +zoolang de oorlog nog woedde; maar zij waren begonnen te gelooven, dat de denkbeelden van Pericles ouderwetsch waren. De bekwame +veldheer Nicias herinnerde er zijn landgenooten aan, hoeveel menschen zij door den oorlog en de pest hadden verloren, en drong +er bij hen op aan, geen troepen naar Sicilië te zenden, zoolang het misschien noodig was, dat alle soldaten binnen enkele +dagen naar huis moesten worden ontboden. “Een krijgstocht naar Sicilië is een gevaarlijke onderneming<span class="corr" id="xd0e2583" title="Bron: ”,">,”</span> zeide hij, “en zeker niet een <span class="pagenum">[<a id="pb180" href="#pb180">180</a>]</span>tocht, die door een nog jongen knaap kan worden op touw gezet, en zoo maar onvoorbereid kan worden ten uitvoer gebracht<span class="corr" id="xd0e2588" title="Bron: ”.">.”</span> Zoo sprak Nicias, maar de Atheners begonnen Nicias voor langzaam en al te bedachtzaam aan te zien, en letten daarom niet +op zijn woorden. De “jonge knaap” was een jonge man, Alcibiades genaamd. Hij was rijk, schoon en van een aanzienlijke familie. +Hij was de welsprekendste redenaar van Athene, en van een zóó schitterend vernuft, dat de verstandige en welwillende wijsgeer +Socrates hem zeer lief had en zijn best deed te zorgen, dat hij niet bedorven werd. Dit was werkelijk geen gemakkelijke taak, +want er was iets in Alcibiades, dat de menschen verblindde en hen deed vergeten verstandig en <span class="pagenum">[<a id="pb181" href="#pb181">181</a>]</span>practisch te zijn. Hij won de gunst van de menigte, door te betalen voor het vertoonen van schouwspelen ten einde hen te vermaken, +door renpaarden te houden, door prijzen te winnen bij de Olympische spelen met het wagenrennen, en door een moed en vermetelheid, +die hen betooverde. Tegenover bijna iedereen behalve Socrates was hij ruw en onbeschaamd, en toch schonk het volk hem gewoonlijk +vergiffenis. Zij zeiden dan: “O, dat is zoo de wijze van doen van Alcibiades<span class="corr" id="xd0e2593" title="Bron: ”,">,”</span> en wachtten dan geduldig af, wat zijn volgende streek zou zijn. Hij bedankte eens voor een uitnoodiging tot een feest; doch +toen de overige gasten aan tafel waren, kwam hij plotseling aan de deur voor den dag met zijn bedienden, en veegde de helft +van de gouden schotels weg; toch bleef de gastheer zijn bewonderende vriend. De woeste makkers van Alcibiades zetten hem voortdurend +aan, de meest onbeschaafde en brutale daden te verrichten. Een van die daden was, dat hij op straat op één der meest waardige +burgers van Athene afging en hem een klap om de ooren gaf. Die man kon het gedrag van den aanzienlijken jongeling niet goedkeuren, +en weigerde een zoo groote onbeschoftheid en lompheid als een uitgelaten grap te beschouwen; maar den volgenden morgen vroeg +verscheen Alcibiades aan zijn deur, wierp zijn slepend purperen bovenkleed af, en zeide toen: “Ik ben hier gekomen, opdat +gij mij afranselt. Kastijd mij, als gij wilt”; en hem werd vergiffenis geschonken. Als al zijn grillen alleen maar even zot +en onbeschoft geweest waren als deze, zou men hem misschien vergiffenis hebben geschonken; maar in weerwil van het onderwijs +en de opvoeding van Socrates was hij in de hoogste mate onbetrouwbaar en oneerlijk. Het verstandige deel van Athene zag dit; +maar de groote menigte schiep behagen in iedereen, die haar aangename oogenblikken bezorgde. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p180.gif" alt="Socrates onderwijst Alcibiades." width="517" height="405"><p class="figureHead">Socrates onderwijst Alcibiades.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Dit was nu de leider, dien de Atheners bereid waren te volgen op de krankzinnigste expeditie, die ooit door een volk werd +<span class="pagenum">[<a id="pb182" href="#pb182">182</a>]</span>ondernomen. Nicias deed nog eens zijn waarschuwende stem hooren en vertelde de verzamelde menigte, dat de steden van Sicilië +rijk waren en een groote troepenmacht bezaten. “Indien gij besluit, dien inval te ondernemen<span class="corr" id="xd0e2605" title="Bron: ”,">,”</span> zoo sprak hij, “moet gij minstens driehonderd triremen hebben, een groot aantal soldaten, een grooten voorraad voedsel en +een groot bedrag aan geld<span class="corr" id="xd0e2608" title="Bron: ”.">.”</span> Hij had gehoopt, dat zij er niet zoo spoedig toe zouden besluiten, indien zij inzagen, welke ontzaglijke voorbereidselen +moesten worden gemaakt; maar het tegenovergestelde had plaats, het heethoofdige, licht ontvlambare volk was half buiten zich +zelf van genoegen, omdat zij een zoo reusachtige onderneming gingen beginnen. Zij hadden wel is waar enkele steden in Thracië +en Macedonië verloren, maar waarom zouden zij zich de moeite geven die terug te winnen, als zij zoo spoedig reeds de meesters +zouden zijn van een schitterend nieuw rijk in het westen? Zij zouden eerst Sicilië veroveren; maar dit was slechts een begin, +maar zij zouden dan verder gaan en Italië en Afrika trachten te vermeesteren. Er zouden avonturen en schatten en roem voor +iedereen zijn. Het was als het ware een expeditie om de Gouden Vacht te halen, en zij twijfelden er geen oogenblik aan, of +zij zouden den draak verslaan. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 294px"><img border="0" src="images/p182.gif" alt="Het bestijgen van het schip." width="294" height="443"><p class="figureHead">Het bestijgen van het schip.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>In Sicilië hadden zich kolonisten uit verschillende landen <span class="pagenum">[<a id="pb183" href="#pb183">183</a>]</span>gevestigd. Slechts weinigen van hen, die uit Griekenland afkomstig waren, waren Atheners, maar er waren een groot aantal Doriërs. +Syracuse was gesticht door Doriërs uit Corinthe, en was nu de grootste en rijkste van alle Grieksche steden, met uitzondering +van Athene. De steden van Sicilië hadden somtijds getwist, en de Atheners hadden eens een vloot uitgezonden, om een stad van +Euboea tegen Syracuse te helpen. Het voorwendsel, dat zij gebruikten, om weer een inval op het eiland te doen, was, dat een +nietiger stad, Egesta genaamd, Athene om hulp had gevraagd bij haar twist met een ander nietig stadje, dat door Syracuse werd +geholpen. De inwoners van Egesta zeiden, dat zij bereid waren alle kosten te betalen, als Athene hen slechts met haar vloot +en haar troepenmacht wilden helpen. De Atheners deden ten minste één verstandige daad, zij zonden afgezanten om op de plaats +zelf te onderzoeken, of Egesta werkelijk zooveel schatten had, als waarop zij pochte. Toen de afgezanten terugkeerden, brachten +zij genoeg geld mede om de bemanning van zestig triremen gedurende een maand te onderhouden, en zij wisten de meest wonderlijke +verhalen te vertellen omtrent de prachtige zilveren kommen en flacons en andere offergaven, die zij in de tempels hadden gezien. +“Voortdurend werden wij feestelijk onthaald<span class="corr" id="xd0e2620" title="Bron: ”,">,”</span> zeiden zij, “en op ieder feest werden wij bediend uit prachtige gouden en zilveren drinkbekers<span class="corr" id="xd0e2623" title="Bron: ”.">.”</span> Zij waren niet opmerkzaam genoeg geweest, om er zich over te verbazen, waarom al de bewoners van Egesta volkomen dezelfde +tafelversieringen en dezelfde soort van tafelservies hadden, en het was absoluut niet tot hen doorgedrongen, dat die ondernemende +kolonisten dit alles zeker van elkander en van de naburige steden geleend hadden, ten einde bij de Atheners den indruk te +wekken, dat zij bijzonder rijk waren. + +</p> +<p>De drukte bij de voorbereiding was bijzonder groot. Voedsel, wapenen, schepen, geld, troepen, dat alles moest gereed <span class="pagenum">[<a id="pb184" href="#pb184">184</a>]</span>gemaakt worden. Te midden van die vroolijke en opgewekte drukte ontwaakten de Atheners op zekeren morgen in de grootste ontsteltenis. +Het bleek, dat iemand door de stad was getrokken en de Hermen of de Hermesbeelden had vernield, op de steenen palen, die aan +de deuren van huizen en tempels waren opgericht. “Dit is een vreeselijke beleediging van de goden, en zij zullen dit op ons +wreken<span class="corr" id="xd0e2630" title="Bron: ”,">,”</span> zoo fluisterden de Atheners, ten zeerste bezorgd. Daarna ging hun bezorgdheid in woede over. Wie zou een zoo groot schandaal +hebben veroorzaakt? Zij herinnerden zich, dat er slechts één man was, die ooit dergelijke dwaze streken had uitgericht. “Het +moet zeker Alcibiades geweest zijn<span class="corr" id="xd0e2633" title="Bron: ”,">,”</span> riepen zijn vijanden stoutmoedig uit. “Hij hoopte op een omwenteling, die het staatsbestuur zou brengen in de handen der +aanzienlijken<span class="corr" id="xd0e2636" title="Bron: ”.">.”</span> “Geef mij een eerlijke gelegenheid mij te verdedigen<span class="corr" id="xd0e2639" title="Bron: ”,">,”</span> vroeg Alcibiades; maar zijn vijanden drongen er op aan, dat de expeditie niet langer zou worden uitgesteld, en de schepen +zeilden weg. De geheele bevolking van Athene liep samen naar den Piraeus, om hen te zien vertrekken, immers dit was de kostbaarste +expeditie, ooit door eenigen staat van Griekenland uitgezonden. Er waren mannen aan boord uit iedere stad, die aan de Atheners +onderworpen was. De schepen waren uitnemend uitgerust, de bemanning was de beste, die ooit kon worden gevonden. De soldaten +wedijverden onderling in de voortreffelijkheid van hun wapenen en uitrusting. Toen alles gereed was, werd door trompetgeschal +stilte gelast, en al die duizenden stonden doodstil en onbewegelijk. Daarop zeide een heraut een gebed op voor de goden; de +geheele vloot en de menigte op het strand bad hardop mede. Op ieder schip werd wijn, met water vermengd, geplengd als offer +aan de goden, uit zilveren of gouden kommen. De bemanning zong een lofzang ter eere van Apollo. Daarna gingen de schepen achter +elkander in één rij in zee, en zeilden en roeiden zoo snel mogelijk naar Corcyra. +<span class="pagenum">[<a id="pb185" href="#pb185">185</a>]</span></p> +<p>Toen zij Rhegium bereikten, de Italiaansche stad, die het dichtst bij Sicilië gelegen was, landden zij en zonden zij afgezanten +naar Egesta. Nicias had nooit geloof gehecht aan den grooten rijkdom der inwoners van Egesta, en toen kwamen hun pocherijen +en leugens voor den dag. De drie bevelhebbers hielden een krijgsraad. “Laat ons de inwoners van Egesta dwingen, te betalen +wat zij hebben beloofd, laat ons Selinus dwingen tot een vergelijk te komen, en daarna naar huis terugkeeren<span class="corr" id="xd0e2645" title="Bron: ”,">,”</span> was het advies van Nicias. “Laat ons onmiddellijk een aanval doen op Syracuse, voordat de stad zich kan voorbereiden voor +den oorlog<span class="corr" id="xd0e2648" title="Bron: ”,">,”</span> zoo luidde de raad van Lamachus. “Laat ons eerst een aantal bondgenooten op Sicilië trachten te verwerven en daarna Syracuse +aanvallen<span class="corr" id="xd0e2651" title="Bron: ”,">,”</span> was de meening van Alcibiades. Dit laatste plan werd goedgekeurd. + +</p> +<p>Plotseling kwam een schip uit Athene, met het bevel, dat Alcibiades onmiddellijk zoude terugkeeren voor de verdediging, die +men hem had geweigerd, voordat de vloot uitzeilde. Zijn vijanden hadden die verdediging weten uitgesteld te krijgen, totdat +de troepen in Sicilië waren, daar zij wisten, dat een zoo populair vlootvoogd zeker zou worden vrijgesproken, als hij in Athene +was. Hij werd nu tevens nog van een andere misdaad beschuldigd, en wel, dat hij met sommigen onder zijn woeste makkers de +heilige Eleusinische Mysteriën in een belachelijk daglicht had gesteld. Dit waren de heiligste en meest geheime der godsdienstige +plechtigheden bij de Grieken; deze te openbaren of te bespotten werd als een misdaad beschouwd, die den dood verdiende. Alcibiades +dacht er niet aan, onder deze omstandigheden als beschuldigde voor het gerecht te verschijnen. Men had hem toegestaan, in +zijn eigen schip naar huis te vertrekken, bewaakt door het schip, dat de boodschap had overgebracht. Het was voor hem niet +moeilijk te ontsnappen; en het andere schip was gedwongen zonder hem naar Griekenland terug te keeren. +<span class="pagenum">[<a id="pb186" href="#pb186">186</a>]</span></p> +<p>Het duurde nog eenige maanden, voordat het plan, om het beleg voor Syracuse te werpen, kon ten uitvoer worden gebracht, maar +beide partijen waren druk bezig met de voorbereidselen. De Atheners ontboden geld en ruiterij van huis, en sloten bondgenootschappen +met zooveel stammen van Sicilië als slechts mogelijk was. De Syracusanen bouwden om de stad nieuwe versterkingen en versterkten +de oude. Evenzoo zonden zij afgezanten naar Corinthe en Sparta om hulp te vragen en Sparta te smeeken, nog eens den oorlog +tegen Athene te beginnen, ten einde de Atheners te dwingen, hun soldaten weer uit Syracuse terug te roepen. Toen die afgezanten +Sparta bereikten, ontmoetten zij daar een welsprekenden, beminnelijken en betooverenden jongen verrader, die gaarne bereid +was, de Spartanen ter wille van de Syracusanen toe te spreken. Het was Alcibiades zelf. “Ik ken de geheimen der Atheners<span class="corr" id="xd0e2659" title="Bron: ”,">,”</span> zoo sprak hij. “Ik heb een ondankbaar vaderland verloren, maar ik heb niet de macht verloren, u diensten te bewijzen, als +gij naar mij wilt luisteren<span class="corr" id="xd0e2662" title="Bron: ”.">.”</span> Het was geen oogenblik twijfelachtig, of zijn toehoorders stonden met gespannen aandacht naar hem te luisteren; immers hij +vertelde de Spartanen en de afgezanten uit Syracuse alles omtrent de plannen der Atheners, hoe zij eerst op Syracuse en daarna +op Carthago zouden losstormen, om ten slotte Sparta en haar bondgenooten aan te vallen. “De veiligheid, niet alleen van Sicilië, +maar van den Peloponnesus staat op het spel<span class="corr" id="xd0e2665" title="Bron: ”,">,”</span> zoo zeide hij met evenveel ernst, alsof hij een Spartaan van geboorte was. Daarna gaf hij hun eenigen practischen raad. In +de eerste plaats drong hij er bij hen op aan, troepen naar Syracuse te zenden, en wel onder bevel van een bekwaam Spartaansch +aanvoerder; in de tweede plaats, dadelijk Athene den oorlog te verklaren. “Gij dient Decelea onmiddellijk te versterken<span class="corr" id="xd0e2668" title="Bron: ”,">;”</span> zeide hij: “de Atheners zijn daar voortdurend bevreesd voor<span class="corr" id="xd0e2671" title="Bron: ”.">.”</span> Vervolgens ging hij verder, en legde hij hun uit, dat indien de Spartanen Decelea <span class="pagenum">[<a id="pb187" href="#pb187">187</a>]</span>in hun macht hadden, de Atheners de jaarlijksche schatting, de inkomsten van de landbouwproducten en van de zilvermijnen zouden +verliezen; en daar de plaats niet meer dan ongeveer twintig kilometers van Athene verwijderd was, was er geen twijfel aan, +of een aantal slaven zouden van Athene naar Decelea ontsnappen. De Spartanen besloten, dien raad op te volgen. Zij begonnen +hun vloot gereed te maken en namen bezit van Decelea. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p187-1.gif" alt="Grieksch ruiter." width="261" height="245"><p class="figureHead">Grieksch ruiter.</p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p187-2.gif" alt="Een zeeslag" width="362" height="265"><p class="figureHead">Een zeeslag</p> +</div><p> + + +</p> +<p>In Sicilië zelf liep alles zóózeer ten voordeele van de Atheners<span class="corr" id="xd0e2688" title="Bron: ,"></span> af, dat de Syracusanen op het punt waren alles voor de overgave gereed te maken. Plotseling verscheen een Corinthisch schip +in de haven van Syracuse. “Er komen schepen uit Sparta<span class="corr" id="xd0e2690" title="Niet in bron">,</span>” zeide de bevelhebber. “Gylippus, de bekwaamste Spartaansche aanvoerder, is op weg om u te hulp te komen<span class="corr" id="xd0e2693" title="Bron: ”.">.”</span> Spoedig daarna verscheen Gylippus met schepen en manschappen. De Atheners waren met groote opgewektheid bezig een muur om +Syracuse op te bouwen, maar zij moesten plotseling dit werk staken, daar Gylippus eveneens een muur oprichtte. De Atheners +zonden meer schepen en een nieuwen aanvoerder, Demosthenes, die het fort <span class="pagenum">[<a id="pb188" href="#pb188">188</a>]</span>bij Pylos had gebouwd. Zij deden aanvallen te land en ter zee, maar zij konden Syracuse niet nemen. Het Atheensche kamp was +op een ongezonde plaats gelegen, en een groot aantal soldaten waren zieken. “De stad kan onmogelijk worden ingenomen<span class="corr" id="xd0e2698" title="Niet in bron">,</span>” beweerde Demosthenes. “Laat ons terugtrekken, zoolang dit nog mogelijk is.” Het was volle maan, maar plotseling werd deze +verduisterd. “Wat beteekent dit?” vroeg Nicias angstig aan de waarzeggers. “Dat beteekent, dat het leger gedurende driemaal +negen dagen moet blijven stil liggen<span class="corr" id="xd0e2701" title="Niet in bron">,</span>” antwoordden zij. Nicias hechtte onbepaald geloof aan de waarzeggers. Het leger wachtte en verloor dus zijn eenige kans om +te ontsnappen. + +</p> +<p>De Syracusanen waren nu niet langer meer bevreesd, hun stad te verliezen. Zij begeerden nu heftig, roem en eer te verwerven, +en daarom vatten zij het plan op, de geheele vloot der vijanden te vermeesteren. Er volgde toen een ontzettende zeeslag. De +Syracusaansche schepen blokkeerden den ingang van de haven; de Atheensche triremen konden niet naar de open zee ontsnappen. +Tweehonderd schepen waren opeengehoopt in de nauwe ruimte. Het ééne schip stootte tegen het andere; somtijds stootten twee +of drie schepen tegen één aan. “Breekt er doorheen, anders zult gij Griekenland nooit terugzien!” riepen de Atheensche aanvoerders +tot hun manschappen. “Behaalt de overwinning! Verschaft uw stad roem!” riepen de aanvoerders der Syracusanen; maar het knarsen, +het kraken, de angstkreten, het gekerm, het rammelen der kettingen, het geluid van harde slagen en het neersmakken van lijken +op het dek—dat alles maakte een zóó helsch geraas, dat alleen zij, die in de onmiddellijke nabijheid waren, de woorden van +hun aanvoerders konden hooren. Met uitzondering van de troepen aan boord der beide vloten, was geheel Syracuse verzameld op +één gedeelte van het strand, en al de Grieken op het andere deel. De Grieken drongen op tot den rand <span class="pagenum">[<a id="pb189" href="#pb189">189</a>]</span>van het water; zij kermden en schreeuwden in doodsangst, zoo dikwijls één van hun schepen buiten gevecht was gesteld; zij +juichten als één van hun schepen ontsnapt scheen te zijn; zij zwaaiden heen en weer; zij wierpen zich op den grond; zij strekten +hun armen omhoog, om tot de goden te bidden. De schepen der Syracusanen waren hier, daar, overal. De Atheners roeiden als +razenden naar den ingang van de haven; doch zij werden op het strand teruggeworpen; zij sprongen uit hun schepen en waadden +door het water naar het land en hun legerkamp. “Zij leden nu hetzelfde, wat zij anderen bij Pylos hadden aangedaan<span class="corr" id="xd0e2708" title="Bron: ”,">,”</span> schreef Thucydides. “Er is zelfs nu nog kans op redding<span class="corr" id="xd0e2711" title="Bron: ”,">,”</span> zeiden de Atheensche veldheeren, “wij hebben meer schepen dan de vijand. Bij het aanbreken van den dag zullen wij ons een +doortocht banen<span class="corr" id="xd0e2714" title="Bron: ”.">.”</span> Maar de verschrikkingen van den zeeslag hadden de mannen met een panischen schrik bevangen; zij weigerden aan boord te gaan. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 121px"><img border="0" src="images/p189.gif" alt="Een Atheensch soldaat." width="121" height="271"><p class="figureHead">Een Atheensch soldaat.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De eenige hoop op redding bestond voor de Grieken hierin, dat zij zich terugtrokken, en trachtten misschien een bevriende +stad te bereiken; zij begonnen dan ook hun droevigen tocht. De dooden bleven onbegraven liggen; de gewonden en de stervenden +riepen hun oude vrienden bij hun namen aan, als zij voorbijtrokken, en smeekten hen, dat zij hen zouden medenemen; daarna +riepen zij den toorn der goden in over hun hoofden, toen zij geen acht sloegen op hun smeekingen. Het geheele leger was in +tranen. Demosthenes en een deel van het leger werd van het overige gedeelte afgesneden, maar Nicias rukte voorwaarts. Het +voedsel geraakte op, water kon niet worden gevonden. Eindelijk kwamen zij aan een rivier. Zij waren zóózeer door dorst geteisterd, +dat zij in het water <span class="pagenum">[<a id="pb190" href="#pb190">190</a>]</span>sprongen en op de ondiepe plaatsen bleven staan, voortdurend op nieuw drinkend, hoewel de Syracusanen hen beschoten en pijlen +en steenen op hen wierpen. Een aantal mannen werden onder den voet getrapt; zij werden door hoopen bagage geraakt en den stroom +afgedreven. Een ontzaglijke menigte lijken lag opgehoopt waar het water ondiep was, en de rivier was rood van bloed. Toen +gaf Nicias zich over. “Doet met mij wat gij wilt<span class="corr" id="xd0e2726" title="Bron: ”,">,”</span> smeekte hij “maar spaart mijn manschappen<span class="corr" id="xd0e2729" title="Bron: ”.">.”</span> + +</p> +<p>Nicias en Demosthenes werden beiden ter dood gebracht. Het geheele Grieksche leger werd gevangen genomen, behalve enkelen, +wien het gelukt was te ontvluchten. De gevangenen, zevenduizend in aantal, werden opgehoopt in de steengroeven. De zon brandde +over dag op hun hoofden; des nachts bibberden zij van de koude. Slechts een halve kan water en slecht voedsel was hun dagelijksch +rantsoen. Bij honderden kwamen zij om, en de lijken lagen op elkander gestapeld. Na verloop van tien weken werden zij, die +nog in het leven waren gebleven, als slaven verkocht. Zoo eindigde de expeditie, die Athene zou hebben moeten maken tot heerscheres +over alle staten aan de Middellandsche Zee. Zoo is de roem en de luister van den oorlog. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p190.gif" alt="Oude Grieksche Oorlogsgalei." width="406" height="118"><p class="figureHead">Oude <span class="corr" id="xd0e2738" title="Bron: Griekskhe">Grieksche</span> Oorlogsgalei. +</p> +</div><p> + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb191" href="#pb191">191</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch16" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="label">Hoofdstuk XVI.</h2> +<h2 class="normal">De val van Athene.</h2> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 136px"><img border="0" src="images/p191.gif" alt="Alcibiades." width="136" height="197"><p class="figureHead">Alcibiades<span class="corr" id="xd0e2752" title="Niet in bron">.</span></p> +<p>(In het Vaticaan te Rome)</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De verrader Alcibiades had Athene overgehaald tot den aanval op Sicilië, hij had haar vijanden geleerd, hoe zij haar machtige +vloot en haar duizenden manschappen kon overwinnen, en het was op zijn raad, dat zij Decelea hadden veroverd. Al het land +om Decelea heen was even onvruchtbaar gemaakt als het zand op de kust. De schapen en de runderen waren gedood, en meer dan +twintig duizend slaven waren weggeloopen. De Atheners konden nog evenals te voren voedsel krijgen van het eiland Euboea, maar +dit kon nu niet meer onmiddellijk over de zeeëngte naar Decelea en van daar naar Athene gebracht worden; het moest langs een +grooten omweg over zee om Sunium heen aangevoerd worden. Dit was een langzame manier, die bovendien kostbaar was, terwijl +zij daarenboven groot gevaar opleverde; immers de Spartaansche schepen konden op ieder oogenblik uit den één of anderen schuilhoek +te voorschijn komen, en de Atheners zouden dan nooit iets van schip of lading te zien krijgen. Hun eenige hoop was, dat de +verovering van Sicilië hun ongekenden rijkdom zou brengen, en dat de terugkeer van hun leger het mogelijk zou maken, de Spartanen +uit Decelea te verdrijven. Toen bereikte hun de tijding van de Siciliaansche nederlaag. De Atheners hadden geen schepen meer, +geen geld, geen manschappen, en bijna ieder gezin was in rouw gedompeld. In het eerst waren zij door de ontzettende ramp verpletterd; +zij waren er van overtuigd, dat de Syracusanen, de Spartanen, de <span class="corr" id="xd0e2759" title="Bron: Corinthiers">Corinthiërs</span>, de Boeotiërs, <span class="pagenum">[<a id="pb192" href="#pb192">192</a>]</span>in één woord iedere stam, die afgunstig geweest was op hun roem, hen nu zouden aanvallen; de volksplantingen zouden in opstand +komen en zij waren hulpeloos. Daarna raasden zij tegen iedereen, die maar één woord ten voordeele van de expeditie had gezegd; +doch daarna gingen zij met een heerlijken moed en een krachtige zekerheid aan het werk, om nog zooveel mogelijk te redden. +Zij brachten een leger op de been, zoo groot als zij dit in de gegeven omstandigheden konden bijeenbrengen, en riepen iedereen, +die voorheen verbannen was, terug, om zich daarbij aan te sluiten; zij lieten uit Thracië en Macedonië timmerhout halen, waarmede +zij oorlogsschepen bouwden, en de stedelijke uitgaven beperkten zij tot het hoogst noodige. De volksvergadering en de gedachtelooze +menigte kiezers waren door en door ontsteld. Zij waren lang niet meer zoo zeker als te voren, dat alles, wat zij zich hadden +voorgenomen, zoo verstandig was, en zij stelden toen mannen op leeftijd aan, om als raad dienst te doen. + +</p> +<p>De Perzen hadden nauwlettend op Griekenland acht geslagen, en juist in die dagen vaardigde Koning Darius II een proclamatie +uit, waarbij hij verkondigde, dat iedere voet land, die ooit, al was het slechts een oogenblik, in handen van zijn voorvaderen +was geweest, hem toebehoorde en hem schatting moest betalen. Hierin zou zelfs Attica zelf met een aantal steden en eilanden +der Aegeïsche Zee zijn opgesloten, in één woord ongeveer het geheele Atheensche gebied. De wijze, waarop hij zich van de schatting +wilde verzekeren, was eenvoudig en gemakkelijk; hij zond slechts een bevel aan de satrapen of bewindvoerders in Klein-Azië +van de volgende strekking: “Int het geld voor mij, zoo goed gij dit kunt<span class="corr" id="xd0e2766" title="Bron: ”.">.”</span> De satrapen waren in den grootsten angst. Zij konden de schatting zonder hulp niet innen, en zij boden een groote som aan, +als Sparta hen wilde te hulp komen. Nu had de onruststoker Alcibiades een prachtige kans. Hij hielp Chios en andere <span class="pagenum">[<a id="pb193" href="#pb193">193</a>]</span>eilanden en steden, om tegen Athene op te staan, en hij bracht een verdrag tot stand tusschen de Spartanen en de Perzen. Tegen +Athene traden dus de Spartanen op, en hun Grieksche bondgenooten, de Syracusanen, de Perzen en een aantal steden van den Bond +van Delos. Samos bleef op hun hand. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 119px"><img border="0" src="images/p193.gif" alt="Een Perzisch Edelman." width="119" height="302"><p class="figureHead">Een Perzisch Edelman.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Maar Alcibiades begon langzamerhand genoeg te krijgen van Sparta, en in weerwil van alles wat hij voor hen gedaan had, begonnen +ook zij genoeg van hem te krijgen. Toen hij naar hun land ging, had hij zijn zwaren baard afgeschoren, zich als een Spartaan +gekleed, was hij steeds rustig en ernstig in zijn optreden geweest, leefde hij even eenvoudig als wie onder de Spartanen ook, +en beweerde zelfs dol te zijn op hun zwarte soep. Daardoor won hij de harten der Spartanen, maar na eenigen tijd begon hij +dingen te doen, die niet alleen in strijd waren met hun zeden en gewoonten, maar ook met de wetten, en zelfs pleegde hij een +misdaad tegenover den koning zelf. Hij verwachtte, dat de Spartanen evenals de Atheners zouden verdragen wat hij verkoos te +doen; maar toch lette hij nauwlettend op hen. Er kwam een tijd, dat hij grond had voor de meening, dat zijn leven in gevaar +was. Toen sloop hij weg naar den Perzischen satraap Tissaphernes. Toen hij eenmaal op Perzisch grondgebied was, vergat hij +zijn voorliefde voor zwarte soep; hij liet zijn baard groeien; hij droeg de rijkste en kostbaarste kleederen, die er maar +te krijgen waren; hij sliep op de zachtste rustbedden en bedekte de vloeren van zijn vertrekken met de dikste tapijten; hij +bezat de kostbaarste paarden, zijn eigen parfumeurs, zijn eigen bekwame koks en een langen stoet bedienden. De satraap Tissaphernes +was niet erg op de Grieken gesteld, maar hij werd volkomen verblind door de vleierijen en de schitterende gesprekken van zijn +<span class="pagenum">[<a id="pb194" href="#pb194">194</a>]</span>nieuwen vriend. Hij bezat prachtige tuinen, en den grootsten van alle, met frissche groene weiden, heerlijke stroomen en koninklijke +tuinhuizen noemde hij den Tuin van Alcibiades, + +</p> +<p>Maar Alcibiades dacht er geen oogenblik aan, een Pers te worden. Hij droomde van een terugkeer naar Athene, en hij maakte +nu plannen, dit te verwezenlijken. Hij begon met Tissaphernes te overreden, de Spartanen niet zoo kwistig te helpen. “Indien +gij Sparta Athene laat vernietigen<span class="corr" id="xd0e2782" title="Bron: ”,">,”</span> zoo sprak hij, “moet gij later Sparta weer beoorlogen. Waarom laat gij de twee staten elkander niet onderling bevechten, +totdat zij elkander hebben uitgeput? Dan zal het voor u een gemakkelijke zaak zijn, beiden in uw macht te brengen<span class="corr" id="xd0e2785" title="Bron: ”.">.”</span> Er was nooit sluwer man geboren dan de betooverende Alcibiades. Hij had de Perzen een raad gegeven, waarvan zij moesten toegeven, +dat deze zeer verstandig was; hij kon de Atheners zeggen, dat hij hen bij de Perzen een grooten dienst had bewezen; en door +de Spartanen te beletten, Athene te vernietigen, had hij zich er tegen verzekerd, dat hij ooit in hun overwinnende handen +kon vallen—en hij was doodelijk beangst, dat hij weer in hun macht viel. Zijn volgende zet was, dat hij boden zond naar zijn +vrienden te Samos. “De Perzen hebben een afschuw van een democratie<span class="corr" id="xd0e2788" title="Bron: ”,">,”</span> zeide hij, “maar als Athene slechts werd bestuurd door een oligarchie, zou ik hun vriendschap voor u kunnen winnen, en zouden +zij u van geld willen voorzien. Ik zou gaarne naar mijn eigen vaderland willen terugkeeren en mijn lot met het uwe willen +verbinden<span class="corr" id="xd0e2791" title="Bron: ”.">.”</span> De vrienden van Alcibiades zonden heimelijk mannen naar Athene, en op zekeren dag was het leger te Samos stom verbaasd, toen +het vernam, dat het bestuur in handen was van een raad van edelen, de Vier Honderd, zooals zij werden genoemd. Toen redeneerden +de soldaten aldus: “Alcibiades verklaart, dat hij absoluut niet heeft medegewerkt tot dit nieuwe bewind. Hij kan vrienden +en geld voor ons van de Perzen verkrijgen; laten wij hem <span class="pagenum">[<a id="pb195" href="#pb195">195</a>]</span>tot aanvoerder kiezen<span class="corr" id="xd0e2796" title="Bron: ”.">.”</span> Zoo geschiedde het, dat Alcibiades, terwijl hij openlijk zeide, dat hij een vriend was van de Spartanen en de Perzen, de +aanvoerder werd van een Atheensch leger. Nog een vreemder feit geschiedde korten tijd later. Enkele Atheensche schepen werden +door de Spartanen verslagen, en Euboea viel in handen van Sparta. De Atheners waren ontsteld en verontwaardigd. Zij wierpen +de schuld op hun nieuwe regeering en schaften onmiddellijk den raad van Vier Honderd af. Daarna begonnen zij er over te denken, +wien zij tot hun aanvoerder zouden kiezen. Alcibiades was reeds aan het hoofd van het leger te Samos; hij was een voorspoedig +aanvoerder, en hij had gezegd, dat hij verlangde thuis te komen naar zijn eigen landgenooten. In weerwil van alles wat hij +had misdreven, schonken zij hem vergiffenis en bevalen hem terug te keeren. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 159px"><img border="0" src="images/p195.gif" alt="Een Atheensch Legeraanvoerder." width="159" height="374"><p class="figureHead">Een Atheensch Legeraanvoerder.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De Spartanen waren niet blind geweest. Spoedig hadden zij opgemerkt, dat Tissaphernes wel schoone beloften aflegde, maar dat +hij die nooit hield. Een andere satraap, Pharnabazus, die in het noordelijk deel van Klein-Azië regeerde, had lang hun hulp +gezocht om de Grieksche steden in zijn provincie te veroveren, en vooral die, welke in de nabijheid van den Hellespont lagen. +Zijn wenschen vielen samen met die der Spartanen, immers als zij ook maar eenigszins de wacht aan den Hellespont hielden, +kon Athene niet langer koren krijgen uit de landen aan de Zwarte Zee. Nu Athene geen voedsel uit Euboea kon krijgen, was haar +eenige hoop, het uit die streken te verwerven. De Spartaansche en de Perzische troepen vereenigden zich bij den Hellespont. +Daar kwam ook de Atheensche vloot. Deze behaalde eerst één overwinning, daarna een tweede en een <span class="pagenum">[<a id="pb196" href="#pb196">196</a>]</span>derde. Alcibiades spande zich uitermate in voor het land, dat hij in het verderf had gestort. Nog weer eens vielen goud, zilver, +wapenen, gevangenen en schepen in handen van de Atheners. Nog weer eens smeekten de Spartanen om vrede, nog weer eens weigerden +dit de Atheners, opgeblazen door de voordeelen, die zij weder hadden behaald. Alcibiades zette zijn overwinningen voort. Byzantium +was in de handen van den vijand, hij nam het in, en evenzoo Chalcedon, aan de Aziatische zijde van den Bosporus. De weg naar +de Zwarte Zee was nu vrij, en als de schepen der Atheners hem niet in den steek lieten, behoefde er geen gebrek aan koren +te zijn. + +</p> +<p>In weerwil van het bevel, om naar Athene terug te keeren, had de sluwe en voorzichtige Alcibiades het niet voor verstandig +gehouden, zich in zijn geboortestad te vertoonen, maar nu hij in de volle glorie van zijn overwinning was, dacht hij, dat +hij het er wel op kon wagen. Zijn schepen waren alle bekleed met vlaggen en schilden, die hij op den vijand had veroverd; +maar toch durfde hij niet te landen, voordat hij zóóveel vrienden zag op de werf aan den Piraeus, dat hij niet alleen zeker +was van een hartelijk welkom, maar ook van bescherming, voor het geval dit noodig mocht zijn. Het zou al wreed geweest zijn +van ieder land, als het een veldheer niet welkom heette, die zulke <span class="corr" id="xd0e2810" title="Bron: tropeëen">tropheeën</span> van zijn overwinning medebracht; maar bovendien was het de innemende, schitterende, welsprekende Alcibiades, en het volk +was uitgelaten van vreugde. Zij letten in het geheel niet op de overige veldheeren, maar riepen luide: “Alcibiades! Alcibiades! +Alcibiades is gekomen!<span class="corr" id="xd0e2813" title="Niet in bron">”</span> Zij wezen hem aan hun kinderen aan. “Ziet,” zoo zeiden zij, “daar hebt gij Alcibiades”; en dan verhaalden zij van zijn roemrijke +overwinningen. Zij bekransten hem met bloemen; zij weenden van droefenis, als zij zich alles herinnerden, wat zij hadden verloren; +maar zij weenden ook van vreugde, nu zij dachten aan alles, wat hij voor hen zou terug winnen. “Als hij slechts het opperbevel +gehad had, <span class="pagenum">[<a id="pb197" href="#pb197">197</a>]</span>zouden wij Sicilië niet hebben verloren<span class="corr" id="xd0e2818" title="Bron: ”,">,”</span> zoo jammerden zij; “maar hij zal Athene wel weer machtig maken.<span class="corr" id="xd0e2821" title="Niet in bron">”</span> Er werd een bijeenkomst gehouden van den Raad, en Alcibiades hield een redevoering. Hij was bedroefd, maar bereid vergiffenis +te schenken. “Zij hadden hem wel wat onvriendelijk bejegend<span class="corr" id="xd0e2824" title="Bron: ”,">,”</span> zoo sprak hij, maar dat was zijn noodlot, en het moest door den één of anderen kwaden geest veroorzaakt zijn. Hij sprak over +hun vijanden en legde uit, hoe hij verwachtte, hen te zullen ten onder brengen. De Raad kon nauwelijks spoedig genoeg besluiten +nemen. Zij gaven hem zijn vaste goederen terug; zij bestelden voor hem gouden kronen en plaatsten hem aan het hoofd van al +hun troepen. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 279px"><img border="0" src="images/p197.gif" alt="Dionysus." width="279" height="368"><p class="figureHead">Dionysus.</p> +<p>(Naar een muurschildering te Pompeji.<span class="corr" id="xd0e2833" title="Niet in bron">)</span></p> +</div><p> + + +</p> +<p>Alcibiades nam die eerbewijzen goedgunstig aan, maar tevens alsof hem niets meer werd geschonken dan hem toekwam. Hij wist, +hoe gemakkelijk de Atheners van meening veranderden, en hij was van plan, hen nog eens onder zijn invloed te krijgen. Zijn +vijanden zouden misschien nog eens de oude beschuldiging kunnen voor den dag halen omtrent zijn gedrag ten opzichte der Eleusinische +Mysteriën, daarom stelde hij zich voor, de schepen en het leger op hun aanvoerder te laten wachten, totdat hij weer op goeden +voet was gekomen met de priesters, door hen in staat te stellen de Mysteriën met den geheelen vroegeren luister te vieren. +Sedert de Spartanen Decelea bezet hadden, was de reis over land niet veilig geweest, en er was alleen maar een haastige zeereis +naar Eleusis afgelegd. Alcibiades zond nu een sterke wacht mede, en de optocht van priesters en anderen, die het beeld van +Dionysus <span class="pagenum">[<a id="pb198" href="#pb198">198</a>]</span>droegen en die de dieren voor de offers medevoerden, marcheerden langzaam den weg naar Eleusis op. De heilige dansen werden +uitgevoerd, geen enkel onderdeel der oude ceremoniën werd verwaarloosd, en de deelnemers aan de Mysteriën keerden veilig terug. +“Onze edele Alcibiades is niet alleen een groot veldheer, maar hij heeft heden ook de taak van een hoogepriester vervuld<span class="corr" id="xd0e2840" title="Bron: ”,">,”</span> zeiden de Atheners, en toen hij weer uit den Piraeus uitzeilde, volgden zij hem met de oogen, totdat hij geheel uit het gezicht +verdwenen was, terwijl zij spraken over de overwinningen, die hij zou behalen en den roem, dien hij zeker over Athene zou +brengen. + +</p> +<p>Het duurde niet lang, of die zoo zeer aan hem gehechte Atheners luisterden met ergernis naar iemand, die van het oorlogsterrein +was gekomen, en die vertelde, dat eerst kort geleden een slag was verloren en dat het geheel de schuld was van Alcibiades. +De waarheid was, dat de aanvoerder verplicht was geweest het leger gedurende een korten tijd te verlaten, teneinde geld te +krijgen om zijn troepen te betalen. Hij had strenge orders gegeven, dat er tijdens zijn afwezigheid niet mocht worden gevochten, +maar de plaatsvervangende opperbevelhebber had zich aan dat bevel niet gestoord en was in een kleine schermutseling verslagen. +De Atheners deden echter niet de minste moeite, de ware toedracht te vernemen, en misschien zelfs waren zij, hoezeer zij hem +hadden geprezen en verheerlijkt, in hun hart niet volkomen zeker van zijn trouw. Zij riepen een zitting van den Raad bijeen +en benoemden nieuwe legeraanvoerders. Alcibiades vreesde voor zijn leven, verliet het leger en bouwde voor zich een kasteel +in Thracië. Hij kon niet blijven stilzitten. Hij zocht hier en daar manschappen bijeen, totdat hij voor zich zelf een klein +leger had verzameld. Daarna voerde hij oorlog tegen de Thraciërs, die geen koning hadden. Indien hij lang genoeg had geleefd, +zou hij misschien wel aan het hoofd van een staat gekomen zijn. +<span class="pagenum">[<a id="pb199" href="#pb199">199</a>]</span></p> +<p>De Spartanen zonden nu een hoogst bekwaam veldheer uit, Lysander genaamd, en de koning van Perzië zond zijn even bekwamen +zoon Cyrus uit in de plaats van Tissaphernes. Hij was tot het besluit gekomen, dat het ongetwijfeld het verstandigst was, +de Spartanen flink te helpen. Er kwam dus veel geld in het Spartaansche leger. De soldaten kregen hooge soldij, en schepen +werden gebouwd. De Spartanen en Perzen kampeerden aan de Aziatische zijde van den Bosporus, de Atheners aan de Europeesche +zijde, bij Aegos-Potamos. Iederen morgen zeilden de Atheners uit en daagden de vijanden uit tot een zeeslag. De Spartanen +gingen daar echter niet op in. Dan keerden de Atheners terug naar hun kant van de landengte en brachten den dag door met rondwandelen, +ten einde den tijd te dooden, of met te gaan fourageeren in Sestos, op drie kilometers afstand. Alcibiades was niet ver verwijderd, +en wachtte de gebeurtenissen aan den Bosporus af. Hij reed naar het kamp en zeide de Atheensche aanvoerders, dat hij niet +dacht, dat het veilig was, de matrozen hun schepen te doen verlaten en te doen rondslenteren op de kust; en dat het evenmin +verstandig was, om te kampeeren waar geen stad was en geen goede haven voor hun schepen, en om hun levensmiddelen zoover verwijderd +te houden. Hij raadde hen aan, zich naar Sestos terug te trekken. Geen veldheer behoefde zich te schamen, raad te ontvangen +van een zoo voortreffelijken legerbevelhebber, maar de aanvoerders antwoordden kortaf: “Wij geven thans bevelen, en gij niet. +Ga heen<span class="corr" id="xd0e2848" title="Bron: ”.">.”</span> + +</p> +<p>Alcibiades ging heen, de Spartanen weigerden nog steeds te vechten, en de Atheners werden hoe langer hoe zorgeloozer. Plotseling +kwamen de Spartaansche en Perzische schepen de zeeëngte over. Slechts één der scheepsbevelhebbers hield wacht. Hij gaf het +signaal, de schepen te bemannen, maar het scheepsvolk was naar Sestos gegaan, en slechts negen van de honderd tachtig schepen +konden ten volle worden bemand. Er <span class="pagenum">[<a id="pb200" href="#pb200">200</a>]</span>werd nauwelijks een poging gedaan, om weerstand te bieden. De Spartanen hadden bijna niets anders te doen, dan de veroverde +schepen over de zeeëngte heen te sleepen. Acht of tien schepen ontsnapten; het overige gedeelte van de vloot en duizenden +manschappen werden gevangen genomen. Alle Atheners onder hen, ongeveer vierduizend, werden ter dood gebracht. + +</p> +<p>Toen dit ontzettende nieuws Athene bereikte, begreep iedereen, dat het rijk in duigen was gevallen en dat Athene zelf ook +moest vallen. De schepen van Lysander blokkeerden den Piraeus. De troepen van de Spartanen en van hun bondgenooten omringden +de stad. Enkele weken gingen voorbij; toen kwam er hongersnood en moest de stad zich onvoorwaardelijk overgeven. + +</p> +<p>Wat moest het lot der Atheners zijn? De bondgenooten bespraken dit punt ernstig. “Maakt de stad met den grond gelijk en verkoopt +alle mannen, vrouwen en kinderen tot slaven,” dit was de wensch van de verontwaardigde Thebanen en Boeotiërs. “Nooit zullen +wij er in toestemmen, dat één der oogen van Griekenland wordt uitgestoken<span class="corr" id="xd0e2859" title="Bron: ”,">,”</span> antwoordden de Spartanen. Dit klonk barmhartig, maar er waren sommigen, die mompelden, dat de Spartanen meer slim dan edelmoedig +waren; immers als Athene geheel verwoest was, zouden hetzij Thebe hetzij Corinthe naar alle waarschijnlijkheid machtiger worden +dan Sparta zelf. Eindelijk werd besloten, dat de Lange Muren en de vestingwerken van den Piraeus zouden worden geslecht, dat +aan de veroverde stad niet meer dan twaalf schepen zouden worden gelaten, en dat zij er in zoude moeten toestemmen, de bevelen +van Sparta te land en ter zee te gehoorzamen. + +</p> +<p>In Athene heerschte een hartverscheurende droefenis. Uit iedere woning waren beminde bloedverwanten omgekomen. Er was armoede, +de grootste ellende, uitputting en hongersdood. Aan den Piraeus daarentegen waren vrouwen aan het <span class="pagenum">[<a id="pb201" href="#pb201">201</a>]</span>fluitspelen, daar was gezang en dans en alle soorten van vreugdeteekenen; immers de machtige muren werden neergehaald. “Is +Griekenland vrij? De Grieken hebben de vrijheid herwonnen!” riepen zij vroolijk en uitgelaten. En hoog boven op de Acropolis +stond het Parthenon, sterk en schoon. En daarbij stond het standbeeld van Athene, kalm en statig. En daaromheen lag een land +in puinhoopen, een rijk omvergeworpen. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p201.gif" alt="Corinthische Helm." width="180" height="264"><p class="figureHead">Corinthische Helm.</p> +</div><p> + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb202" href="#pb202">202</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch17" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="label">Hoofdstuk XVII.</h2> +<h2 class="normal">De hegemonie van Sparta.</h2> +<p>Sparta was nu de leidende staat, of, zooals men het noemde, oefende de hegemonie in Griekenland uit, en alle steden, die aan +haar genade waren overgeleverd, waren in angstige verwachting, wat zij zoude doen. Gedurende zeven en twintig jaar, van het +begin van den oorlog tot aan het einde, had zij haar gezegd: “Athene is een tyran, en Sparta streeft er naar, u vrij te maken.” +Zij zagen nu in, dat Sparta met “vrijheid” bedoelde, te doen wat zij verkoos, en de overige staten te dwingen zich aan haar +te onderwerpen. Het eerst wat zij in iedere stad deed, was daar een Spartaanschen stedehouder aan te stellen, met tien mannen, +die zijn plannen goedgezind waren, als magistraten, en genoeg Spartaansche soldaten, om de burgers tot gehoorzaamheid te dwingen. +De Aegeïsche staten waren in de eerste plaats hulpeloos. Zij hadden het reeds hard gevonden, verplicht te zijn aan Athene +schatting te betalen, maar nu hadden zij niet alleen schatting te betalen, maar moesten zij zelfs bijdragen voor het onderhoud +van den stedehouder en zijn soldaten. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 318px"><img border="0" src="images/p202.gif" alt="Markt van Sparta." width="318" height="220"><p class="figureHead">Markt van Sparta.</p> +<p>Op den achtergrond <span class="corr" id="xd0e2885" title="Bron: in">is</span> de vesting; op den voorgrond, het standbeeld van Hermes met het kind Dionysus; achter op de open plaats is het standbeeld +van het Spartaansche volk; rechts de Perzische hal, versierd met den buit uit den Perzischen oorlog. +</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Sparta vergat plotseling, “dat Athene één der beide oogen van Griekenland was,” en behandelde haar heel wat strenger <span class="pagenum">[<a id="pb203" href="#pb203">203</a>]</span>dan eenige andere stad. Tien magistraten waren niet genoeg voor de Atheners—zij moesten er dertig tellen behalven den Spartaanschen +stedehouder en een groote troepenmacht van Spartaansche soldaten. De Dertig Tyrannen, zooals zij werden genoemd, kozen drieduizend +man, op wie zij vast konden rekenen, en namen bovendien van de overige burgers alle wapenen mede. Zij schenen noch goden, +noch menschen te vreezen. Zij brachten allen ter dood, die tijdens den oorlog tegen hen waren opgetreden, allen, tegen wie +zij een wrok hadden, en zóóvelen van de meer vermogende menschen, dat zij zich ruimschoots met hun geld konden verrijken. +De ongelukkige Atheners zeiden in wanhoop tot elkander: “Alcibiades zal dit niet dulden: hij zal zeker wel een middel vinden +om ons te helpen;” maar het duurde niet lang, of zij hoorden, dat Alcibiades was vermoord. Toen waren zij werkelijk wanhopend, +en honderden vluchtten uit de stad. De andere staten waren verontwaardigd over de zelfzucht van Sparta en waren bereid, de +vluchtelingen een woonplaats te verschaffen. Zelfs de Thebanen, die zulke verbitterde vijanden der Atheners geweest waren, +heetten hen welkom. Zoodra het kleine troepje ballingen groot genoeg was geworden, om een poging daartoe te wagen, trokken +zij de grenzen van Attica over en kwamen zij in verzet tegen de Dertig. Xenophon, een leerling van Socrates, schreef: “De +Dertig zaten samen in den Raad, volkomen eenzaam en terneergeslagen.” Wel mochten zij “volkomen terneergeslagen” zijn, daar +dit het begin was van het omverwerpen hunner regeering. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p204-1.gif" alt="Socrates." width="185" height="254"><p class="figureHead">Socrates.</p> +<p>(Naar een borstbeeld in de Vaticaansche Galerij te Rome).</p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p204-2.gif" alt="De dood van Socrates." width="341" height="314"><p class="figureHead">De dood van Socrates.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Er is geen enkel volk, dat op het einde van een langdurigen oorlog volkomen hetzelfde is als in het begin. Gedurende den Peloponnesischen +oorlog waren de leden van iedere partij in Athene zóózeer overtuigd, dat zij het recht op hun zijde hadden, dat zij de andere +politieke partijen bitter haatten, en dat zij meenden, dat, wat er ook mocht gebeuren, hun eigen wijze <span class="pagenum">[<a id="pb204" href="#pb204">204</a>]</span>van handelen, de juiste was en dat daaraan dus moest worden vastgehouden. De wijsgeer Socrates had onbevreesd voor Athene +gestreden en hij had zijn woonplaats lief; maar hij was van meening, dat het voor iedere partij beter was te doen wat recht +was, dan te doen, wat leiden kon tot het verkrijgen van wat zij noodig achtte; en dat eerlijkheid en deugd beter was, dan +de goden offers te brengen. Dergelijke leerstellingen vielen niet in den smaak van het volk, dat liever zijn eigen zin wilde +volgen, wat ook mocht gebeuren. Het einde was, dat Socrates voor het gerecht werd gedaagd en beschuldigd werd, dat hij de +goden niet eerde en de jeugd door zijn onderwijs op den verkeerden weg leidde. Hij werd ter dood veroordeeld, of, zooals hij +het uitdrukte “te vertrekken naar een gelukkigen staat der gelukzaligen<span class="corr" id="xd0e2909" title="Bron: ”.">.”</span> Verscheidene van zijn volgelingen waren gedurende de laatste dagen van zijn leven bij hem, en één van hen, Plato genaamd, +schreef een verhaal van de woorden en handelingen van den meester. Toen hem de giftbeker gebracht werd, dronk hij dien even +kalm leeg, als ware hij met wijn gevuld. Zijn leerlingen barstten in tranen uit. Plato zegt: “Ik weende niet <span class="pagenum">[<a id="pb205" href="#pb205">205</a>]</span>om hem, maar om mijn eigen lot, nu ik van zulk een vriend zou worden beroofd<span class="corr" id="xd0e2914" title="Bron: ”.">.”</span> Toen op het laatst allen meenden, dat het vergif zijn werking had gedaan, riep Socrates tot één der jongelieden: “Crito, +wij zijn een haan verschuldigd aan Aesculapius; betaal dien dus en verzuim het niet<span class="corr" id="xd0e2917" title="Bron: ”.">.”</span> Aesculapius was de godheid, wien men een offer bracht, als men dankbaar was voor zijn herstel uit een ziekte; en Socrates +was zóó heilig overtuigd, dat hem een edeler, gelukkiger leven wachtte, dat hij het gevoel had, alsof hij, als zijn aardsche +leven eindigde, alleen maar van ziekte tot gezondheid overging. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 135px"><img border="0" src="images/p205.gif" alt="Aesculapius." width="135" height="327"><p class="figureHead">Aesculapius.</p> +<p>(In de Vaticaansche Galerij te Rome).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Het volgende is een voorbeeld van de wijsheid van Socrates. Een zekere Antiphon trachtte de volgelingen van den wijsgeer van +hem af te trekken. Daartoe kwam hij bij Socrates op zekeren dag, toen zij aanwezig waren, en zeide: “Ik dacht altijd, dat +zij, die de wijsbegeerte beoefenden, gelukkiger moesten worden dan anderen; maar gij schijnt van de wijsbegeerte vruchten +van geheel anderen aard te hebben geplukt; ten minste gij leeft op een wijze, waarop geen slaaf onder zijn meester ooit zou +wenschen te leven; gij eet spijzen en drinkt drank van de slechtste soort; gij draagt een bovenkleed, dat niet alleen slecht +is, maar dat zoowel in den zomer als in den winter hetzelfde is, en gij blijft steeds rondloopen zonder schoenen en zonder +behoorlijk gewaad. Geld, dat de menschen verheugt, als zij het ontvangen, en dat hen die het bezitten, in staat stelt, aangenamer +te leven en zich ruimer te bewegen, neemt gij niet aan, en als gij dus, daar leermeesters in andere beroepen er naar streven, +dat hun leerlingen hen volgen, een dergelijke uitwerking op uw volgelingen hebt, moet gij u beschouwen als iemand, die onderwijst, +<span class="pagenum">[<a id="pb206" href="#pb206">206</a>]</span>hoe men een ellendig leven kan leiden<span class="corr" id="xd0e2931" title="Bron: ”.">.”</span> Socrates antwoordde kalm: “Gij gelijkt, o Antiphon, op iemand, die meent, dat geluk bestaat in weelde en in buitensporigheid, +maar het is mijn overtuiging, dat hij die niets verlangt, op de goden gelijkt, en dat hij die zoo weinig mogelijk verlangt, +zoo veel mogelijk de goden nabijkomt; dat de goddelijke natuur de volmaaktheid is, en dat dus de goddelijke natuur nabij te +komen, is, de volmaking zoo dicht mogelijk te naderen<span class="corr" id="xd0e2934" title="Bron: ”.">.”</span> + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 289px"><img border="0" src="images/p206.gif" alt="De zoogenaamde gevangenis van Socrates te Athene." width="289" height="171"><p class="figureHead">De zoogenaamde gevangenis van Socrates te Athene.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De vijanden van Socrates vergaten niet, er de rechters aan te herinneren, dat Alcibiades en ook Critias, het hoofd der Dertig +Tyrannen, tot zijn leerlingen hadden behoord; maar er was meer dan één van zijn verknochte volgelingen, die een eer werden +voor Socrates en zijn vaderland. Plato leefde nog een halve eeuw na den dood van zijn beminden leermeester, en werd als wijsgeer +zelfs nog veel beroemder. Hij schreef over de meest diepzinnige onderwerpen, maar met zóóveel humor, fantasie en frischheid, +dat men hem ging beschouwen als een afstammeling van Apollo, den god der welsprekendheid. Leerlingen verzamelden zich in grooten +getale om hem heen, zooals vroeger om Socrates, en hij placht met hen te spreken en hen te onderwijzen in zijn huis vlak bij +de academie. Het verhaal is tot ons overgeleverd, dat sommige vreemdelingen, die hem bij de Olympische spelen ontmoetten, +zóózeer met hem waren ingenomen, dat zij met vreugde zijn uitnoodiging aannamen, om hem te Athene te bezoeken. Toen het oogenblik +ongeveer genaderd was, dat hun bezoek een einde zou nemen, zeiden zij: “Maar wilt gij ons niet in kennis brengen met uw beroemden +naamgenoot, den wijsgeer Plato?” Zij waren ten hoogste verbaasd, <span class="pagenum">[<a id="pb207" href="#pb207">207</a>]</span>toen hun gastheer eenvoudig antwoordde: “Ik ben de persoon, dien gij wenscht te zien.” + + +</p> +<p></p> +<div id="m208" class="figure"><img border="0" src="images/p208.gif" alt="Kaart van den tocht der tienduizend Grieken" width="720" height="479"><p class="figureHead">Kaart van den tocht der tienduizend Grieken</p> +<p>Marschroute der tienduizend Grieken.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Een ander volgeling van Socrates was Xenophon, die niet alleen wijsgeer, maar ook geschiedschrijver en legeraanvoerder was. +Toen Socrates gevangen zat, was Xenophon juist teruggekeerd van een merkwaardige expeditie, die door den Perzischen Cyrus +was op touw gezet. Nadat de Peloponnesische oorlog geëindigd was, zond Cyrus afgezanten naar Sparta, om de Spartanen te vragen, +dat zij zich jegens hem niet anders zouden gedragen dan hij zich jegens hen had gedragen. Daarmede bedoelde hij, dat hij wat +Grieksche soldaten wilde leenen. Zijn broeder, Artaxerxes II, was nu op den troon van Perzië, maar er waren velen, die van +oordeel waren, dat die van rechtswege aan Cyrus toekwam, en deze had een leger van 100000 man bijeengebracht, om dien te vermeesteren. +Hij wist, hoe goed de Grieken vochten, en het is niet te verwonderen, dat hij zeer begeerde, Grieksche troepen te huren. Er +waren in Griekenland duizenden mannen, die ten gevolge van den langen oorlog slechts weinig afwisten van een ander beroep +dan dat van soldaat, en zij waren bereid voor iedereen te strijden, die hun soldij wilde betalen. Zij zouden er echter niet +in hebben toegestemd, tot in het binnenste van Azië door te dringen; daarom werden zij bedriegelijk verlokt den tocht te ondernemen +door de mededeeling, dat Cyrus hen noodig had, om enkele opstandelingen in Pisidië te onderwerpen, welk land gelegen was aan +de zuidelijke kust van Klein-Azië. Zij trokken de Aegeïsche Zee over, landden in de nabijheid van Samos, en gingen met de +grootste opgewektheid op weg naar Pisidië. Maar Pisidië scheen heel ver af te liggen, en ten slotte begonnen zij te vermoeden, +dat er bedrog in het spel was. Na verloop van tijd kwam Cyrus hen met zijn troepen te gemoet, en ten slotte erkende hij, dat +zij op weg waren naar Babylonië, en niet tegen enkele opstandelingen hadden te strijden, maar <span class="pagenum">[<a id="pb209" href="#pb209">209</a>]</span>tegen den koning van het Perzische rijk. Zij waren reeds in Perzië en het was bijna even gevaarlijk te trachten den terugtocht +te aanvaarden als vooruit te trekken. Cyrus beloofde hun een hooge soldij en zij stemden er in toe, verder te trekken. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 180px"><img border="0" src="images/p209.gif" alt="Perzisch krijgsman." width="180" height="298"><p class="figureHead">Perzisch krijgsman.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Op zekeren dag, juist vóór het aanbreken van den middag, kwam een man in volle vaart naar het leger galoppeeren, die eerst +in het Perzisch, en daarna in het Grieksch uitriep: “De Koning komt, de Koning komt, met een groot leger, volkomen ten strijde +toegerust.” Vroeg in den namiddag zag men over de vlakte een lage, witte wolk liggen. Dit was het stof, dat door het leger +van den koning werd opgejaagd. De stofwolk werd hoe langer hoe donkerder; daarna kon de flikkering van een speer of van een +metalen wapenrusting gezien worden. Ruiterij, met een sneeuw-witte wapenrusting, kwam te voorschijn; Egyptische troepen met +lange houten schilden; boogschutters; wagens met zeisen, die van de wagenassen afhingen; volken na volken, ieder een samengedrongen +en op zich zelf staande troep. De gelederen van Cyrus werden gevormd, en hij zelf inspecteerde die, toen hij een zacht gemompel +door de gelederen hoorde gaan van rechts naar links en van links naar rechts. “Wat is dat?” vroeg hij. Xenophon was juist +komen aanrijden, om te vragen, of hij ook eenige bevelen had gegeven, en hij antwoordde, dat dit het wachtwoord beteekende: +“Jupiter de Redder, en overwinning<span class="corr" id="xd0e2964" title="Bron: ”.">.”</span> <span class="corr" id="xd0e2967" title="Niet in bron">“</span>Ik neem dit aan als een goed voorteeken<span class="corr" id="xd0e2970" title="Bron: ”,">,”</span> zeide Cyrus, “en moge het zoo zijn.” + +</p> +<p>Het voorteeken bleek echter valsch te zijn. Wel is waar wonnen de dappere Grieken den strijd, maar Cyrus werd verslagen. “Levert +al uw wapenen in<span class="corr" id="xd0e2975" title="Bron: ”,">,”</span> beval de koning. <span class="pagenum">[<a id="pb210" href="#pb210">210</a>]</span>“Overwinnaars leveren hun wapenen niet in<span class="corr" id="xd0e2980" title="Bron: ”,">,”</span> antwoordden de Grieken. De koning was er niet op gesteld, het gevecht te hervatten. Hij wilde veel liever van die lastige +vreemdelingen bevrijd worden, en hij dacht, dat het verstandig zou zijn hen te laten vertrekken, om rond te zwerven in het +land en van honger om te komen. Hun aanvoerders werden door bedrog en list gedood; en de Grieken werden achtergelaten in het +land van een vijand, op minstens zestienhonderd kilometers van huis. Zij hadden geen gidsen, geen aanvoerders en weinig kennis +van het land, behalve dat zij wisten, dat er veel rivieren en bergen waren. Zij waren wanhopig. De nacht brak aan, en zij +lagen op den grond, verlangend naar hun gezin en hun eigen vaderland. Xenophon was met het leger naar Perzië getrokken, niet +als soldaat en volstrekt niet van plan tegen den koning te strijden, maar alleen om onder Cyrus een hooge betrekking te krijgen. +Toen hij op den grond lag, kwam hij tot het besluit, dat, nu niemand anders de leiding nam, het op zijn weg lag iets te doen. +Hij aarzelde eenigen tijd, omdat er zoovelen waren, die ouder waren dan hij; daarna zeide hij tot zichzelf, “Ik zal zeker +nooit ouder worden, als ik mij heden aan den vijand overgeef.” Dit geschiedde kort na middernacht. In de duisternis riep hij +de kapiteins bijeen en zij maakten zoo goed mogelijk plannen. “Vertel gij het zelf aan het leger<span class="corr" id="xd0e2983" title="Niet in bron">,</span>” zeiden zij; en bij het eerste aanbreken van den morgen trok Xenophon zijn beste wapenrusting aan en zijn schoonste kleederen, +en ging voor de tienduizend man staan. Hij verhaalde hun, hoe dapper hun voorouders geweest waren, en dat zij ongetwijfeld +hun weg konden terugvinden. Zij moesten hun bagage verbranden, behalve wat er noodig was van vleesch, drinkwaren en wapenen. +“Als wij overwinnaars zijn, moeten wij den vijand als onze bagagedragers beschouwen<span class="corr" id="xd0e2986" title="Bron: ”,">,”</span> zeide hij. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 214px"><img border="0" src="images/p211.gif" alt="Xenophon." width="214" height="370"><p class="figureHead">Xenophon.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De soldaten vergaten hun moedeloosheid. Zij verbrandden al de bagage, die zij konden missen, kozen nieuwe aanvoerders, <span class="pagenum">[<a id="pb211" href="#pb211">211</a>]</span>waaronder natuurlijk Xenophon behoorde, en begonnen één der meest merkwaardige terugtochten. Zij zwoegden voort over brandende +vlakten, doorwaadden snelstroomende rivieren, klommen over ruwe rotsen, trokken door bergpassen, waar de jachtsneeuw een vadem +diep was opgestapeld en de felste winterstormen hun gezicht teisterden. Somtijds hadden zij voedsel, somtijds niet. Somtijds +mochten zij in vrede door een provincie trekken, somtijds werden zij van alle kanten aangevallen. Als zij slechts de zee konden +bereiken! dachten zij, want dan zou de weg naar huis en naar hun vrienden gemakkelijk zijn. Eindelijk hoorde Xenophon luide +kreten van zijn voorhoede. Die kreten herhaalden zich en werden hoe langer hoe luider. Het geleek volstrekt niet op een oorlogskreet, +en toch kon het zijn, dat er een vijand vóór hen stond—niemand wist hoe of wat. Hij sprong op zijn paard en vloog den heuvel +op. En zie, aan den horizon, ver in het noorden, lag een streep helder schitterend water, de Pontus Euxinus. “Thalatta, thalatta<span class="corr" id="xd0e2998" title="Niet in bron">,</span>” (de zee) riepen de soldaten. Die ruwe krijgers barstten in tranen los, zij wierpen hun armen om elkanders hals, zij omhelsden +hun aanvoerders en kapiteins. De inboorling, die hen naar den top van den heuvel had gevoerd, stond er naast. Zij gaven hem +een paard, een zilveren beker, een Perzisch kleed, en tien gouden munten. Zij richtten een heuvel op, zooals dit bij Marathon +was geschied, en legden daarop ossenhuiden en stokken en schilden, op den vijand veroverd. In drie dagen tijds waren de Tienduizend +Grieken bij de Grieksche stad Trapezos, (thans Trebizonde). De burgerij verwelkomde hen <span class="pagenum">[<a id="pb212" href="#pb212">212</a>]</span>en gaf hun ossen en wijn en gerstemeel, en vierde feesten uit dankbaarheid voor de welwillende gezindheid der goden. Xenophon +schreef zelf het verhaal van dien terugtocht der Tienduizend, die zich onder de grootste moeilijkheden een weg hadden gebaand +naar zee, over een uitgestrektheid van zestienhonderd kilometers. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 265px"><img border="0" src="images/p212.gif" alt="Cnidus met de beide havens." width="265" height="167"><p class="figureHead">Cnidus met de beide havens.</p> +<p>(In die havens ankerden een groot aantal schepen).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Xenophon had, evenals Plato, Socrates lief, en schreef alles op, wat hij zich kon herinneren omtrent het onderwijs van zijn +meester. Nadat hij hem zoo op de warmste wijze had geprezen, eindigde hij met de volgende woorden: “Indien iemand het niet +met mij eens is, laat hem dan het gedrag van anderen met dat van Socrates vergelijken, en daarna, in overeenstemming daarmede, +zijn gevolgtrekkingen maken.” + +</p> +<p>De tocht der Tienduizend maakte het voor de Grieken duidelijk, dat het ontzaglijke Perzische rijk een groot, lomp en log rijk +was, zonder leven of energie; en Sparta was er niet rouwig om, dat de Grieksche kuststeden om hulp tegen Tissaphernes vroegen, +die zich gereed maakte iedere stad te straffen, welke jegens Cyrus welwillend gezind was geweest. Na eenige kleine gevechten +tusschen de Spartanen en Tissaphernes, vormde de Spartaansche koning Agesilaus het plan, zich door Perzië een weg te banen, +en het uit zijn kracht gegroeide rijk te veroveren. Hij slaagde in het begin zóó goed, dat het er werkelijk op begon te gelijken, +dat hij in staat zou zijn, zijn <span class="corr" id="xd0e3014" title="Bron: plant en">plan ten</span> uitvoer te brengen; doch de sluwe Perzen konden goed intrigeeren, al konden zij niet vechten. Zij wisten, dat de overige +Grieken Sparta haatten wegens haar tyrannie en haar egoïsme, en daarom boden zij schepen en manschappen aan, <span class="pagenum">[<a id="pb213" href="#pb213">213</a>]</span>en slaagden er in, Corinthe, Athene, Thebe en Argos er toe te brengen, zich tegen haar te verbinden. Dit was het begin van +den Corinthischen Oorlog, die acht jaren duurde. Een groot gedeelte van den oorlog werd in Corinthe gevoerd, maar eindelijk +was er een groote zeeslag bij Cnidus in Klein-Azië. Toen kwam er een treurige dag voor Sparta, want haar geheele vloot werd +vernield. Eenigen tijd later was er meer vreugde in Athene dan er in langen tijd geweest was, immers met behulp van Perzisch +geld werden de eerste steenen gelegd voor het opbouwen der muren en der versterkingen van den Piraeus. + +</p> +<p>De Atheners waren gelukkig, maar hun bondgenooten waren afgunstig. “Waarom zouden wij vechten, als uitsluitend Athene er voordeel +van zal hebben?”<span class="corr" id="xd0e3021" title="Bron: ,"></span> zoo vroegen zij. Sparta begon eveneens ongerust te worden. “Waarom zouden wij trachten de Grieksche koloniën te beschermen, +als al ons werk er op neerkomt, Athene te helpen?”<span class="corr" id="xd0e3023" title="Bron: ,"></span> morden zij. Er was geen andere uitweg dan vrede te sluiten, en met hun gewone zelfzucht sloten de Spartanen een verdrag, +naar den afgezant, de vrede van Antalcidas genoemd, volgens welk verdrag de Grieksche steden in Azië aan de Perzen werden +gegeven. Bijna nog ongunstiger was een bepaling, dat de koning der Perzen en de Spartanen iederen staat den oorlog zouden +verklaren, die weigerde het verdrag te gehoorzamen. Dit beteekende, dat Sparta bereid was zich met Perzië te vereenigen tegen +ieder deel van haar eigen land. + +</p> +<p>Sparta sloot niet alleen een schandelijk verdrag, maar de stad gedroeg zich nog schandelijker bij de uitvoering. Nog steeds +deed zij het voorkomen, alsof zij de Grieken vrijheid schonk, en zij maakte er niet alleen haar werk van, iedere stad, die +over een andere heerschte, te dwingen, die heerschappij op te geven, maar zij zorgde tevens, dat iedere vriendschappelijke +verbintenis van steden, waarvan zij meende, dat deze ter eeniger tijd haar vijandig kon worden, verbroken <span class="pagenum">[<a id="pb214" href="#pb214">214</a>]</span>werd. Zij geloofde, dat de bevolking van Mantinea in Arcadië zich niet met haar wijze van optreden kon vereenigen, en daarom +sloopte zij de muren dier stad, en dwong zij de burgers uit elkander te gaan en zich in vijf dorpen te vestigen. De regeering +van Griekenland was een soort tyrannie en Sparta was de tyran. Een Spartaansch veldheer marcheerde door de bevriende stad +Thebe, toen een Thebaan hem heimelijk zeide: “De andere partij haat de Spartanen, maar onze partij is u gunstig gezind. Ik +zal u naar de citadel voeren; dan zal Thebe in uw macht zijn, en gij zult ons niet vergeten<span class="corr" id="xd0e3029" title="Bron: ”.">.”</span> Het was het middaguur van een heeten zomerdag, en er waren in de straten slechts weinig menschen die weerstand konden bieden, +zoodat de Spartaansche veldheer spoedig meester was van Thebe. Toen het bericht hiervan de Spartanen bereikte, waren zij verontwaardigd, +niet, omdat hun bevelhebber een zoo laaghartige daad had <span class="corr" id="xd0e3032" title="Bron: vericht">verricht</span>, maar, omdat hij het had gedaan zonder het bevel daartoe van de Spartaansche overheid te hebben gekregen. Doch koning Agesilaus +zeide: “Het hangt er van af, of hij Sparta voordeel of nadeel heeft berokkend. In het laatste geval dient hij gestraft te +worden; maar anders mag hij zelfstandig optreden. Zij kwamen tot de gevolgtrekking, dat het in het voordeel van Sparta was, +en daarom behielden zij de citadel in hun macht. + +</p> +<p>Een aantal Thebanen van de tegenpartij vluchtten uit de stad uit vrees voor hun leven. Onder dezen was ook een zekere Pelopidas. +Hij placht tot de weinige ballingen te zeggen: “Het is oneervol er mede tevreden te zijn, dat wij ons eigen leven hebben gered; +wij moeten ons best doen, de stad te bevrijden. Eindelijk wist hij hen met nieuwen moed te bezielen, en er werd een plan beraamd +om Thebe te bevrijden. Pelopidas en eenige andere jongelingen vermomden zich als boeren, en drongen heimelijk langs verschillende +wegen de stad binnen. Het sneeuwde zóó hard, dat de meeste menschen binnen ’s-huis <span class="pagenum">[<a id="pb215" href="#pb215">215</a>]</span>waren, maar enkele vrienden der ballingen stonden op den uitkijk, om hen naar de plaats van samenkomst te voeren. Toen de +avond was aangebroken, trokken zij kleeren over hun wapenrusting en zware kransen van bladeren over hun voorhoofd, om hun +gebaard gelaat te bedekken. Aldus vermomd trokken zij naar de plaats, waar de aanvoerders der partij, die de stad hadden verraden, +een feestmaal hielden, en doodden de voornaamsten onder hen. Pelopidas wierp de deuren der gevangenissen open, om hen te bevrijden, +die trouw aan Thebe waren geweest. Nu begonnen de lichten te schijnen aan de vensters der huizen; de straten waren vol menschen; +er was overal verwarring en geschreeuw, want niemand wist nauwkeurig, wat er was geschied. Toen de morgen was aangebroken, +riepen de trouw gebleven Thebanen het volk samen. Toen stonden Pelopidas en de overige ballingen, zijn vriend Epaminondas +en de priesters der tempels voor de vergadering. “Staat op<span class="corr" id="xd0e3039" title="Niet in bron">,</span>” riepen de priesters, “voor de goden van uw vaderland.” De geheele vergadering sprong als één man op en schreeuwde van vreugde. +Zij marcheerden recht op de citadel aan. De Spartanen, die de citadel bezetten, gaven zich onmiddellijk over. De ééne plaats +na de andere volgde het voorbeeld van Thebe. De Spartanen straften wel de stedehouders, die zich overgaven, maar zonder resultaat. + +</p> +<p>Toen begon Athene te droomen van een herstel van haar vroegere grootheid. Zij stichtte een nieuw bondgenootschap van staten, +dat veel beter was dan de Bond van Delos; immers de staten zouden onderling in rang gelijk zijn en het bijeengebrachte geld +zou dienen ten nutte van allen. Dit was een zóó eerlijk bondgenootschap, dat het een onbeperkten tijd zou hebben kunnen voortduren, +ware niet weer de ééne staat afgunstig op den anderen. Het waren nu de Atheners, die besloten met Sparta vrede te sluiten. + +</p> +<p>Sparta hield nog steeds vol, dat zij de Boeotische steden <span class="pagenum">[<a id="pb216" href="#pb216">216</a>]</span>bevrijdde, maar op zekeren dag was het Spartaansche leger ten hoogste verbaasd, toen het een Thebaansch leger zag uittrekken, +om tegen hen slag te leveren. De Spartanen schaarden hun manschappen op de gewone wijze, die zij reeds gedurende verschillende +geslachten hadden toegepast, en trokken den vijand te gemoet in een lang gelid, twaalf rijen diep. Epaminondas, die de Thebanen +aanvoerde, redeneerde aldus: “De beste soldaten zullen rondom den koning geschaard zijn, en indien wij deze kunnen verslaan, +zal het overige een gemakkelijke zaak zijn<span class="corr" id="xd0e3048" title="Bron: ”.">.”</span> Daarom maakte hij de gelederen tegenover den koning vijftig rijen diep. Het kon niet verwacht worden, dat een gelid van twaalf +man diep, een aanval van een gelid van vijftig man zou kunnen weerstaan, en hoewel het leger van Sparta veel talrijker was, +leed het de ernstigste nederlaag, die in de geschiedenis van Sparta bekend was, daar het door een veel kleinere troepenmacht +in een eerlijken strijd werd verslagen. Dit was de beroemde slag bij Leuctra, in het jaar 371 vóór Christus. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 320px"><img border="0" src="images/p216.gif" alt="Plan van den slag bij Leuctra." width="320" height="212"><p class="figureHead">Plan van den slag bij Leuctra.</p> +<p>(De Spartaansche koning stond op den rechtervleugel van de Spartaansche slagorde).</p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 181px"><img border="0" src="images/p217-1.gif" alt="Griekse vrouwen." width="181" height="370"><p class="figureHead">Griekse vrouwen.</p> +<p>(Naar een groep in het Louvre).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Toen het bericht Sparta bereikte, dat haar leger door een veel kleiner aantal was verslagen, begrepen de ephoren zeer goed, +dat nu de Grieken de Spartanen nooit meer zouden vreezen; zij hadden de hegemonie van hun land verloren. Als de Spartanen +Atheners geweest waren, zouden zij geweend en geweeklaagd hebben, maar daar zij Spartanen waren, droegen zij hun lot op de +oude echt Spartaansche wijze. “Laat de spelen voortgang hebben<span class="corr" id="xd0e3067" title="Bron: ”,">,”</span> bevalen de ephoren; zij waren namelijk midden in een feest. Al de gebruikelijke ceremoniën <span class="pagenum">[<a id="pb217" href="#pb217">217</a>]</span>werden in acht genomen, en de ephoren zelf bleven daarbij tegenwoordig, totdat de laatste wedstrijd en de laatste dans geëindigd +waren. Het was bij de Spartanen het gebruik, dat iedere soldaat, die uit een slag gevlucht was, op alle mogelijke wijze te +schande werd gemaakt. Hij werd genoodzaakt de helft van zijn baard af te scheren en de andere helft niet te knippen. Hij moest +havelooze kleeren dragen, bedekt met verschillende gekleurde lappen. Hij mocht nooit eenig staatsambt bekleeden; en een Spartaansch +meisje, dat met hem huwde, maakte zich onmogelijk Er waren zóóvelen uit den slag gevlucht, dat de Spartanen die gewoonte niet +durfden handhaven; maar de bloedverwanten van hen, die gestorven waren, liepen over de straat met een trotsche houding, en +traden de tempels binnen om dank te zeggen aan de goden voor den moed, door hun vrienden betoond. De bloedverwanten van hen, +die waren gevlucht, hadden een treurige gelaatsuitdrukking, en liepen met gebogen hoofd of sloten zich zelfs samen op, zooals +in Sparta in tijden van de diepste smart gebruikelijk was. Zoo droeg Sparta de nederlaag, die haar droom, de heerscheres van +Griekenland te worden, verstoord had. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p217-2.gif" alt="Munten uit Thessalonica." width="239" height="125"><p class="figureHead">Munten uit Thessalonica.</p> +</div><p> + + +<span class="pagenum">[<a id="pb218" href="#pb218">218</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch18" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="label">Hoofdstuk XVIII.</h2> +<h2 class="normal">De hegemonie van Thebe.</h2> +<p>De steden, die door Sparta zoo tyranniek waren behandeld, zagen even spoedig als Sparta zelf in, dat de macht der Spartanen +was vernietigd. De inwoners van Mantinea verlieten hun onbeduidende volksplantingen op het platte land, gingen onmiddellijk +terug naar hun oorspronkelijke woonplaats, en begonnen de muren weder op te bouwen. Ware dit kort te voren geschied, dan zouden +de Spartanen onmiddellijk een leger hebben gezonden, om een zoodanige vermetelheid te straffen, maar nu was het eenige wat +zij durfden doen, iemand naar de Mantineërs te zenden, dien zij altijd op hoogen prijs hadden gesteld, en die hen moest vragen, +nog een tijd te wachten. “Wacht nog een tijd,” zoo bepleitte hij zijn zaak, “de Spartanen zullen spoedig formeel hun toestemming +geven. Als gij wilt wachten, zullen zij zelfs bijdragen in de kosten van het opbouwen der muren.” “Dit is onmogelijk<span class="corr" id="xd0e3085" title="Bron: ”,">,”</span> antwoordden de overheidspersonen, “want er is reeds een besluit genomen, ze onmiddellijk weer op te bouwen.” “Wilt gij mij +ten minste niet toestaan, in de algemeene vergadering het woord te voeren?” vroeg de afgevaardigde; maar de overheden zeiden +“neen”, en het bouwen der muren werd voortgezet. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 146px"><img border="0" src="images/p219.gif" alt="Beeld der overwinning, gerestaureerd." width="146" height="276"><p class="figureHead">Beeld der overwinning, gerestaureerd.</p> +<p>(Voor de Messeniërs vervaardigd door den beeldhouwer Paeonius).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Mantinea sloeg geen acht op de wenschen van Sparta, maar dat beteekende slechts weinig in vergelijking met wat de gevallen +staat nog meer had te verduren. Sparta was zóó zelfzuchtig en tyranniek geweest, dat een groot aantal staten er bijzonder +op gesteld waren, zich er van te vergewissen, dat zij hen niet langer kon onderdrukken. Na de overwinning bij Leuctra werd +Thebe beschouwd als de machtigste stad, en <span class="pagenum">[<a id="pb219" href="#pb219">219</a>]</span>ongetwijfeld was Epaminondas de grootste legeraanvoerder in het land. Onder hem als aanvoerder deed een groot leger een inval +in den Peloponnesus, om Arcadië en Messenië te hulp te komen. Al wat Epaminondas ondernam, deed hij zoo degelijk mogelijk. +Hij was er niet tevreden mede, door Arcadië te marcheeren, maar stichtte zelfs een stad. Hij koos een breede, vruchtbare vlakte +als plaats, waar die stad zou gebouwd worden, maar hij bracht de Arcadiërs er toe, om hun dorpsgemeenten te vereenigen met +de nieuwe stad Megalopolis of “Groote Stad”. Nu de Arcadiërs een hoofdstad hadden en binnen hare muren een schuilplaats konden +vinden, zou het voor de Spartanen niet zoo gemakkelijk zijn, hen ten onder te brengen, zelfs al was er geen Thebaansch leger, +dat de wacht hield. Zoo werd Arcadië een onafhankelijke staat, maar Epaminondas deed zelfs meer voor Messenië. Dit land was +de oude woonplaats der Heloten, voordat zij door de Spartanen onder het juk waren gebracht. Zij, die door de Atheners waren +uitgenoodigd, zich te Naupactus te vestigen, waren door de Spartanen uit die schuilplaats verdreven op het einde van den Peloponnesischen +oorlog. Zij waren naar Italië, Sicilië en Afrika gevlucht, overal waar zij maar een woonplaats konden vinden. Toen zij hoorden, +dat Epaminondas Messenië was binnengerukt, en dat hun moederland vrij was, keerden zij onder groote vreugde naar huis terug. +Te land en ter zee, in groote troepen of zelfs één voor één, kwamen zij in groote menigte in Messenië terug, nu zij weer een +vaderland en een woonplaats hadden. Het land weerklonk van vreugdezangen en kreten van geluk. Er werden dankoffers gebracht +aan de goden; en er was tevens zwaar werk, daar Epaminondas ook voor de <span class="pagenum">[<a id="pb220" href="#pb220">220</a>]</span>Messeniërs een stad, Messene, had gesticht. Deze stad zou moeten liggen tegen de helling van den berg Ithome, en haar muren +moesten nog gebouwd worden. Geen stad zonder muren kon ooit hopen weerstand te bieden aan een aanval der Spartanen; en de +Messeniërs begonnen even blijde met het bouwen der muren, als Athene begonnen was met het weder opbouwen der versterkingen +van den Piraeus. Een reiziger, die vijfhonderd jaar later die muren zag, verklaarde, dat het de sterkste muren waren, die +hij ooit had gezien. “Zij waren van stevige steenblokken gebouwd<span class="corr" id="xd0e3101" title="Bron: ”,">,”</span> zoo zeide hij, “en uitstekend voorzien van torens en stutmuren<span class="corr" id="xd0e3104" title="Bron: ”.">.”</span> + +</p> +<p>Epaminondas had met medewerking van Pelopidas Thebe gemaakt tot den oppermachtigsten staat van Griekenland. Men zou nu verwacht +hebben, dat hij, toen hij met zijn overwinnend leger terugkeerde, ten minste hartelijk zou zijn verwelkomd. Maar in plaats +daarvan werd hij ontvangen met een beschuldiging, dat hij ongehoorzaam was geweest aan de wetten van het land. Het bleek namelijk, +dat de overwinningen in den Peloponnesus gedurende de laatste vier maanden gewonnen waren, en de vijanden der legerbevelhebbers +beweerden, dat deze het leger uit Thebe verwijderd hadden gehouden vier maanden langer dan den termijn, gedurende welken hun +het opperbevel was gegeven. De straf voor zulk een overtreding was de dood. Epaminondas wachtte kalm de behandeling der beschuldiging +af, en deed zelfs na zijn vrijspraak niet de minste poging, om zijn vijanden te straffen. + +</p> +<p>Pelopidas had verklaard, dat daar waar Epaminondas was, geen andere veldheer noodig was, maar er was behoefte aan een bekwaam +veldheer in Thessalië, en daarheen werd Pelopidas gezonden. De moeilijkheid was daar, dat de tyran van de ééne Thessalische +stad de andere steden dwong, hem te gehoorzamen. De vorst van Macedonië trachtte evenzeer in Thessalië macht te verwerven. +Pelopidas was even gelukkig <span class="pagenum">[<a id="pb221" href="#pb221">221</a>]</span>in het noorden als Epaminondas in het zuiden geweest was, en reeds spoedig keerde hij terug, en kon mededeelen, dat de steden +bevrijd waren van den tyran, en dat hij gijzelaars had gekregen van den koning van Macedonië. + +</p> +<p>Tot dusver had Thebe een aantal steden vrijgemaakt, en deze waren zeer verheugd over haar hulp. Niemand twijfelde er aan, +of zij was de machtigste staat in Griekenland; maar toen zij Pelopidas zond naar den koning van Perzië, om officieel mede +te deelen, dat zij nu in plaats van Sparta de hegemonie had onder de steden van Griekenland, waren deze daarover verstoord, +en enkelen onder de oude bondgenooten van Sparta waren bereid haar tegen Thebe te helpen. Het gevolg hiervan was, dat Epaminondas +nog een aantal expedities op Peloponnesisch gebied moest uitrusten. Ten slotte beraamde hij het plan, Sparta zelf aan te vallen. +Xenophon verhaalt, dat hij de stad zoo gemakkelijk als een vogelnestje zou hebben kunnen nemen, als niet koning Agesilaus, +die uitgetrokken was, om den vijand tegemoet te trekken, langs een korteren weg was teruggekeerd, om de “vuurbrakende” Thebanen +slag te leveren. Epaminondas wist, dat de Spartanen hun stad zouden verdedigen als in het nauw gejaagde wolven, en zeer verstandig +trok hij daarom terug naar Arcadië. De Spartanen vervolgden hen, en er werd een slag geleverd in de vlakte van Mantinea. Hier +speelde Epaminondas het oude spel der Spartanen bij Aegos-Potamos, en misleidde hen even volkomen als deze de Atheners hadden +misleid. Hij beval zijn manschappen, hun wapenen bijeen te zetten, en schijnbaar te gaan kampeeren. Toen daardoor zijn vijanden +volstrekt niet op hun hoede waren, stelde hij plotseling zijn gelederen op en stormde op hen aan. De Spartanen en hun bondgenooten +waren even onthutst als de Atheners in den zeeslag geweest waren. Zij liepen wild door elkander, de één was bezig zijn borstharnas +vast te maken, een ander zijn paard te toomen, <span class="pagenum">[<a id="pb222" href="#pb222">222</a>]</span>in één woord zij allen gedroegen zich, niet zooals de Spartanen van ouds, die gewoon waren opgewekt, doch kalm en bedaard, +ten strijde op te trekken, maar, zooals Xenophon verklaarde “meer als mannen, die op het punt stonden een zwaar nadeel te +lijden, dan aan een ander nadeel toe te brengen<span class="corr" id="xd0e3117" title="Bron: ”.">.”</span> Epaminondas had een deel van zijn ruiterij in een phalanx gerangschikt, en zij sloegen zich door de Spartaansche gelederen +heen, “als een oorlogsschip, met zijn sneb tegen den vijand gericht<span class="corr" id="xd0e3120" title="Bron: ”,">,”</span> zooals Xenophon schrijft, misschien wel met dienzelfden slag bij Aegos-Potamos in de gedachte. Epaminondas bevocht een volkomen +overwinning, maar sneuvelde zelf. Zijn laatste gedachten waren voor zijn vaderland. Pelopidas was twee jaren te voren in den +oorlog gesneuveld, en als Epaminondas nu telkens een ander noemde, die hem als opperbevelhebber zou kunnen vervangen, luidde +voortdurend het antwoord: “Hij is gesneuveld<span class="corr" id="xd0e3123" title="Bron: ”.">.”</span> “Dan moet gij met den vijand vrede sluiten<span class="corr" id="xd0e3126" title="Bron: ”,">,”</span> sprak hij, en sloot stervend zijn oogen. + +</p> +<p>De glorie van Thebe had in de handen van één man gelegen. Het was Epaminondas, die haar groot had gemaakt. Hij was haar aanvoerder, +haar leidsman, haar raadgever geweest. Nu was hij verdwenen, en op dienzelfden dag was Thebe afgedaald van haar hoogen rang +als de leidende staat van Griekenland. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p222.gif" alt="Grieksche Kan." width="205" height="134"><p class="figureHead">Grieksche Kan.</p> +</div><p> + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb223" href="#pb223">223</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch19" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="label">Hoofdstuk XIX.</h2> +<h2 class="normal">Philippus van Macedonië.</h2> +<p>Zoo kwam het, dat eerst Argos, daarna Athene, Sparta, Thebe, beurtelings de leidende staten van Griekenland werden. Hun zelfzucht +en afgunst jegens elkander hadden hun rijkdom uitgeput, het geluk hunner burgers verwoest en een groot gedeelte der bevolking +aan den dood prijs gegeven, en zij waren daarbij totaal uitgeput. Er kon geen betere tijd worden uitgekozen, om zich van het +geheele land meester te maken, als er maar een vermetel, sluw man gevonden werd, die wist, hoe met voorzichtigheid en bekwaamheid +te handelen. + +</p> +<p>Een zoodanig iemand was op den troon van Macedonië, het land dat in het noorden en noordoosten van Griekenland gelegen was. +De Macedoniërs hadden geen kunstenaars, geen talentvolle schrijvers, geen schitterende redenaars, geen scholen voor wijsbegeerte. +De Grieken uit het zuiden gaven wel toe, dat zij Grieksch bloed in de aderen hadden, maar lachten om hun ruwe, onbeschaafde +vormen en hun grove, weinig gemanierde wijze van spreken. De vorst, die toen op den troon gezeten was, Philippus II, was diep +overtuigd van al die verschilpunten. Hij was nog slechts een jongen van vijftien jaar oud, toen Pelopidas in Macedonië kwam +en hem als gijzelaar mede naar Thebe nam. Daar was hij drie jaar gebleven, waarschijnlijk in de woning van den vader van Epaminondas. +Hoe dit ook moge zijn, hij had zeker de gelegenheid gehad, na te gaan, hoe de Grieken leefden, hoe zij oorlog voerden, en +hoe somtijds de oorlog door diplomatie kon worden vermeden. Hij leerde Grieksch spreken en schrijven als een Thebaan; zijn +taal werd niet alleen zuiver maar ook welsprekend. Hij wist, dat het niet onmogelijk was, dat hij mettertijd <span class="pagenum">[<a id="pb224" href="#pb224">224</a>]</span>heerschen zou over Macedonië, en hij hield blijkbaar zijn oogen en ooren open, om alles te hooren wat voor hem van waarde +kon zijn en hem kon helpen, om een verwonderlijk plan uit te voeren, dat hem waarschijnlijk reeds toen voor den geest stond. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p224.gif" alt="Macedonisch Ruiter." width="369" height="280"><p class="figureHead">Macedonisch Ruiter.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Toen de tijd voor hem was aangebroken, om de kroon van zijn vader te dragen, begon hij met een staand leger te vormen, en +zeer verstandig noodigde hij zijn lastigste onderdanen uit, zich daarbij te voegen, en wel de half-beschaafde stammen, die +verder af in de heuvelachtige terreinen woonden. Tot nu toe had Macedonië geen pogingen in het werk gesteld, om machtig te +worden. Het was nauwelijks iets anders geweest dan een stuk land, waardoor legers konden marcheeren tusschen Griekenland en +Azië. Indien er een oorlog uitbrak, had het steeds de zijde gekozen van die partij, die waarschijnlijk het machtigst zou zijn. +Het eerste gedeelte van het plan van Philippus was, Macedonië zóó krachtig te maken, dat andere landen begeerig zouden zijn +vriendschap er mede te sluiten. Daartoe oefende en drilde hij zijn soldaten zóó, dat zij het beste leger van de wereld vormden. +Hij had in Thebe geleerd, hoe de zoo beroemde Thebaansche phalanx werd gevormd; maar hij was zelfs niet tevreden met een uitvinding, +die werkelijk als iets buitengewoon bewonderenswaardigs werd beschouwd; hij dacht een eenigszins andere rangschikking voor +het voetvolk uit. Volgens die rangschikking werden de mannen geplaatst <span class="pagenum">[<a id="pb225" href="#pb225">225</a>]</span>in zestien rijen achter elkander, met een tusschenruimte van drie voet tusschen de gelederen. De speren waren een-en-twintig +voet lang, en iedere soldaat hield zijn wapen vast op vijftien voet afstand van de punt. De speren van het vijfde gelid staken +dus drie voet vóór het eerste gelid uit; die van het vierde gelid zestien voet, en zoo voort. Het was niet gemakkelijk, de +phalanx in orde te houden op een ruwen, oneffen grond, maar op een vlak terrein konden geen troepen aan haar aanval weerstand +bieden. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p225-1.gif" alt="De Macedonische Phalanx." width="436" height="151"><p class="figureHead">De Macedonische Phalanx.</p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p225-2.gif" alt="Een Macedonisch soldaat met zijn langen speer." width="593" height="173"><p class="figureHead">Een Macedonisch soldaat met zijn langen speer.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Toen het leger van Philippus gereed was, begon hij met zijn veroveringen, niet echter door Griekenland binnen te trekken,—daarvoor +was hij te verstandig. Eerst sloeg hij het oog op Thracië en Chalcidice. Op de grens tusschen Thracië <span class="pagenum">[<a id="pb226" href="#pb226">226</a>]</span>en Macedonië lag de stad Amphipolis, en hij nam zich voor, die in te nemen. Athene en Olynthus zouden zich hebben vereenigd +om die te verdedigen, maar Philippus dacht er geen oogenblik aan, meer te vechten dan noodig was; daarom beloofde hij Amphipolis +aan Athene te geven. Op die wijze nam hij de stad zonder dat òf Athene òf Amphipolis tusschen beide kwam. Hij hield Amphipolis +voor zich zelf, in plaats van de stad aan Athene af te staan, maar hij gaf een andere stad aan Olynthus. Zoo wist hij elk +verbond af te breken, dat anders tusschen Athene en Olynthus zou kunnen worden gevormd. Philippus II van Macedonië was een +zeer sluw man. Natuurlijk hield hij niet op bij Amphipolis. Een klein eind over de Thracische grenzen lagen enkele rijke goudmijnen. +Wat stond hem in den weg, die te nemen? Hij marcheerde op met zijn onoverwinnelijk leger, en spoedig had hij al het geld, +dat hij noodig had. Hij kon soldaten huren, om een stad aan te vallen, of—immers er waren minstens in iedere stad twee partijen—hij +kon de ééne partij omkoopen, om hem de stad in handen te leveren. Er is een verhaal bekend, volgens hetwelk hij eens informeerde, +of een bepaalde vesting kon worden ingenomen. “Zij is ontoegankelijk” was het antwoord. “Is zij zelfs zóó ontoegankelijk, +dat ook niet een ezel met goud beladen, haar kan beklimmen?” was zijn wedervraag. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 300px"><img border="0" src="images/p226.gif" alt="Catapult, het kanon uit de dagen van Philippus." width="300" height="147"><p class="figureHead">Catapult, het kanon uit de dagen van Philippus.</p> +<p>(Die groote boog kon pijlen met ijzeren punten, die van tien tot driehonderd pond wogen, bijna een kilometer ver schieten).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Philippus nam nog andere plaatsen in het noorden, en niemand verzette zich tegen hem. Athene was de sterkste van de Grieksche +staten, en Athene had haar handen vol met de steden van den nieuwen Bond, die gevormd was, nadat Thebe <span class="pagenum">[<a id="pb227" href="#pb227">227</a>]</span>zich van Sparta had vrijgevochten. Zij toch verzetten zich er even sterk tegen als de steden van den ouden Bond van Delos, +om door Athene behandeld te worden, als waren zij haar onderworpen; en Athene had, in weerwil van alles wat zij had meegemaakt, +nog niet geleerd, dat het verstandiger zou zijn, hen op een andere wijze te behandelen. Zij waren opgestaan, en nu volgde +de oorlog, bekend als die der Bondgenooten. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 123px"><img border="0" src="images/p227.gif" alt="Demosthenes." width="123" height="323"><p class="figureHead">Demosthenes.</p> +<p>(Naar een standbeeld in de Vaticaansche galerij te Rome).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>En nog nadat de Oorlog der Bondgenooten geëindigd was, schenen de Atheners blind te zijn voor wat zich in het noorden afspeelde. +Er was echter één man in de stad, die de oogen geopend hield: maar in weerwil van al zijn welsprekendheid kon hij de Atheners +er niet toe brengen, het gevaar in te zien, dat hen bedreigde. Die man was Demosthenes, één der grootste redenaars van de +geheele wereld. + +</p> +<p>Toen Demosthenes nog een kind was, was hij wel de laatste knaap, dien men zou hebben uitgekozen, om tot redenaar te ontwikkelen. +Hij stotterde, had een zwakke stem, was spoedig buiten adem en kon de letter <i>r</i> niet behoorlijk uitspreken. Daarbij was hij verlegen, trok voortdurend zijn linker schouder op, en als hij opgewonden werd +of zijn belangstelling was gaande gemaakt, trok hij de meest dwaze en leelijke gezichten. Toch had hij zich vast voorgenomen, +een even groot redenaar te worden als de spreker, naar wien hij eens had geluisterd, en even hartelijk als deze te worden +toegejuicht. Toen hij ouder was geworden, greep hij de eerste de beste gelegenheid aan, om in het publiek te spreken. Wel +werden zijne toehoorders niet overtuigd, maar zeker werden zij aangenaam onderhouden; immers zij moesten uitbundig lachen +om den jongen <span class="pagenum">[<a id="pb228" href="#pb228">228</a>]</span>man, die zulke dwaze gezichten trok, zijn lichaam zoo gek bewoog, zijn verschillende argumenten door elkander haalde, en telkens +zóó buiten adem was, dat zij zelfs niet altijd konden verstaan wat hij trachtte te zeggen. + +</p> +<p>Demosthenes was zóózeer ontmoedigd, dat hij de stad verliet en een wandeling maakte naar den Piraeus, er over peinzend, of +het hem ooit zou gelukken, zijn stadgenooten te boeien en te overtuigen. Hij herhaalde zijn eerste poging, maar ook deze mislukte. +“Hoe komt het<span class="corr" id="xd0e3200" title="Bron: ”,">,”</span> zoo sprak hij tot een vriend, die van beroep tooneelspeler was, “dat het volk, hoe hard ik ook voor mijn redevoeringen werk, +nog liever luistert naar een dronken matroos of den eersten den besten onbeduidenden medeburger, dan naar mij”? Het eenige +antwoord, dat zijn vriend hem gaf, luidde: “Wilt gij mij een stuk uit een drama van Euripides of Sophocles voordragen”? Demosthenes +gehoorzaamde; daarna droeg de redenaar hetzelfde stuk voor, maar met een zóó groote waardigheid, met gebaren, zóózeer in overeenstemming +met de woorden, en met een zóó blijkbaar inzicht in iedere gedachte, dat het iets geheel anders werd. Toen begreep Demosthenes, +wat zijn vriend bedoelde, namelijk, dat niemand, onverschillig hoe diep hij zijn onderwerp had bestudeerd, of hoe uitmuntend +zijn redevoering was in elkander gezet, zijn hoorders kon overtuigen, als de redevoering niet tevens goed werd voorgedragen. + +</p> +<p>Er was niet veel hoop voor Demosthenes, dat hij ooit in zijn pogingen zou slagen, maar hij had veel te veel energie, om de +zaak op te geven. Hij bouwde een kamer onder den grond, waar hij herhaaldelijk een tijd verblijf hield, om zijn stem te oefenen +en zijn gebaren te verbeteren. Uit vrees, dat hij in de verleiding zou komen, uit te gaan, schoor hij somtijds de helft van +zijn hoofd kaal, zoodat hij niet in het publiek kon verschijnen. Om zijn stotteren te verbeteren, sprak hij met steentjes +in zijn mond. Om zijn stem zóó te versterken, dat hij het <span class="pagenum">[<a id="pb229" href="#pb229">229</a>]</span>leven der volksvergaderingen kon overschreeuwen, hield hij redevoeringen voor zich zelf aan het strand der zee, waarbij hij +zijn best deed het geraas der zee te overstemmen. Hij oefende er zich in, zijn ademhaling te beheerschen door redevoeringen +op te zeggen, terwijl hij ruwe en steile heuvels beklom. Hij hing een ontbloot zwaard zóó op, dat de minste beweging van den +niet voldoende in bedwang gehouden linker schouder hem zou prikken. Hij oefende zich voor den spiegel, om te leeren, niet +met de oogen te knippen of dwaze gezichten te trekken. Hij overwon zelfs de moeilijkheid, die voor hem gelegen was in de lastige +letter <i>r</i>. En bij dit alles verzuimde hij toch niet, om zich meer dan ooit toe te leggen op een uitnemende samenstelling zijner redevoeringen. +Hij schreef zelfs herhaaldelijk de redevoeringen van Thucydides over, en trachtte even goede redevoeringen te vervaardigen. +En zoo werd hij een zóó voortreffelijk redenaar, dat hij nu reeds tweeduizend jaar lang genoemd wordt onder de beste redenaars +der wereld. + +</p> +<p>Dit was nu de man, die de Atheners vertelde, dat Philippus van Macedonië voornemens was, Griekenland te veroveren. Zijn redevoeringen +tegen Philippus werden “Philippicae” genoemd. Zij waren zóó bitter en heftig, dat nog in onze dagen een bijzonder heftige +en onmeedoogende redevoering tegen een persoon dikwijls een “philippica” wordt genoemd. In die redevoeringen deed Demosthenes +al het mogelijke om zijn landgenooten tegen Philippus wakker te schudden. “Welken gunstigen tijd van het jaar, welke betere +gelegenheid dan de tegenwoordige wacht gij af, of wanneer zult gij uw krachten beter kunnen inspannen dan nu, mijn landgenooten? +Heeft niet die man alle plaatsen in bezit genomen, die de onze waren? Moet hij nu ook meester worden van dit land, moeten +wij dan niet afdalen tot den laagsten trap van eerloosheid? Worden niet diegenen, die wij beloofd hebben te hulp te komen, +zoo dikwijls zij in een oorlog betrokken zijn, nu zelf aangevallen? <span class="pagenum">[<a id="pb230" href="#pb230">230</a>]</span>Is hij niet in het bezit van onze volksplantingen? Is hij geen barbaar? Is zijn karakter niet zóó laag, dat woorden het niet +kunnen uitdrukken? Als wij voor dat alles ongevoelig zijn, als wij zelfs als het ware zijn plannen in de hand werken—O hemel! +Kunnen wij dan nog vragen, wie de schuld draagt van de gevolgen?” + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p231.gif" alt="De Tuin van een aanzienlijk Athener." width="508" height="410"><p class="figureHead">De Tuin van een aanzienlijk Athener.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Maar de tijden waren voorbij, dat men leefde en werkte voor het belang van den staat. Men verkoos weelderige woningen boven +het slagveld; men stelde liever staatsgeld beschikbaar voor de schouwburgen dan voor de soldaten. Zelfs de beeldhouwkunst +veranderde van aard. De Grieken waren niet meer tevreden met standbeelden, die kracht en stoutmoedigheid uitdrukten, maar +zij moesten ook liefelijk en sierlijk zijn. De beroemdste beeldhouwer uit die dagen was Praxiteles. Zijn Aphrodite, vervaardigd +voor een tempel te Cnidus, was het eerste beeld van een vrouw, die niet alleen schoon was, maar er ook uitzag, alsof zij kon +denken en gevoelen. De bevolking van Cnidus was zóó trotsch op het beeld, dat zij, toen een koning aanbood, de groote schuld, +die Cnidus had, af te betalen, als zij hem het beeld zoude afstaan, dit aanbod afsloeg. Een aantal Grieksche standbeelden +zijn alleen door copieën bekend, maar wij hebben nog het origineel van den Hermes van Praxiteles met den jeugdigen Dionysus, +dat de aanraking gevoeld heeft van den beitel van den meester zelf. Die werken zijn heerlijk schoon, en dat wel in een tijd, +toen de Atheners veel meer hadden moeten denken aan den toestand van hun land dan aan standbeelden. Alle pogingen van Demosthenes +waren echter volkomen vruchteloos. Philippus ging voort met zijn veroveringen in het noorden, en spoedig deed zich voor hem +een gelegenheid voor, om vaster voet te krijgen in Griekenland, en op te treden niet als de heerscher van een ruw, barbaarsch +volk, maar als de beschermer van de rechten van Apollo. De Phocensers hadden niet steeds voldaan <span class="pagenum">[<a id="pb231" href="#pb231">231</a>]</span>aan hun verplichtingen tegenover Apollo. Meer dan tweehonderd jaar te voren waren zij door de Delphische amphictyonen gestraft, +omdat zij op weg naar Delphi zich hadden ingelaten met anderen. De afstammelingen nu van diezelfde Phocensers namen land in +bezit, dat voor Apollo afgezonderd werd gehouden, en stalen zelfs eenige van de schatten uit zijn tempel. De amphictyonen +waren niet krachtig genoeg om hen te straffen, en deden een beroep op Philippus. Dit kon men noemen “een kat opdragen, een +geschil tusschen twee muizen te beslechten<span class="corr" id="xd0e3223" title="Bron: ”.">.”</span> Philippus strafte de Phocensers, en de amphictyonen gaven hem nu hun stemmen in den Raad der amphictyonen, en besloten, dat +hij het voorzitterschap zou <span class="pagenum">[<a id="pb232" href="#pb232">232</a>]</span>waarnemen bij de spelen, die te Delphi werden gevierd. Hij was nu de verdediger van Apollo; en als hij het kon doen voorkomen, +alsof eenige daad van een Griekschen staat een misdaad tegen de godheid was, had hij het recht, dien staat te straffen. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 199px"><img border="0" src="images/p232.gif" alt="Hermes met den jeugdigen Dionysus." width="199" height="216"><p class="figureHead">Hermes met den jeugdigen Dionysus.</p> +<p>(In 1877 te Olympia ontdekt).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>De plannen van Philippus vorderden goed. Zijn volgende stap was, dat hij trachtte Byzantium te bemachtigen. Dit deed de Atheners +uit hun onverschilligheid ontwaken, daar zij volstrekt niet wilden afgesneden worden van de voorraadschuur der landen aan +de Zwarte Zee. Zij kwamen de bevolking van Byzantium te hulp, en Philippus trok zijn troepen terug. Hij verzette zich niet +bijzonder daartegen, daar hij in Athene een vriend had, die voor hem den weg in een andere richting effende. Dit was de redenaar +Aeschines, die in welsprekendheid Demosthenes het meest nabij kwam. Philippus hield er in de verschillende staten van Griekenland +goed betaalde dienaren en spionnen op na, en men meent, dat Aeschines tot die spionnen behoorde. Hij overtuigde de Atheners, +dat de Phocensers weer straf verdienden, daar zij eenig land gebruikten, dat aan Apollo gewijd was. Dit had uitsluitend ten +doel, ten tweeden male Philippus er in te halen, en Philippus was dadelijk daartoe gereed. Maar toen hij eenmaal in Phocis +was, maakte hij niet de minste haast, het eigendom van Apollo te beschermen. In plaats daarvan nam hij bezit van een stad, +die zoowel Boeotië als Athene goed te stade zou gekomen zijn, en versterkte die. + +</p> +<p>Er was toen geen schitterende welsprekendheid meer noodig, om de Atheners te overtuigen van het groote gevaar, dat hen bedreigde. +Zij waren bereid alles te doen, iedereen te volgen. <span class="pagenum">[<a id="pb233" href="#pb233">233</a>]</span>“Maakt u gereed, een beleg te kunnen doorstaan<span class="corr" id="xd0e3241" title="Bron: ”,">,”</span> raadde Demosthenes aan “en ziet de hulp van Thebe te verkrijgen<span class="corr" id="xd0e3244" title="Bron: ”.">.”</span> Zij gehoorzaamden zonder eenig gemor, en Thebe werd hun bondgenoot. Bij Chaeronea in Boeotië geraakten de legers handgemeen; +het waren de beste legers der wereld. Er werd een vreeselijke slag geleverd; en toen deze geëindigd was, had Philippus van +Macedonië de oppermacht over Griekenland verkregen. + +</p> +<p>Thebe en Athene waren in den Bond tegen Philippus de voornaamste staten geweest; hoe zou hij hen behandelen? Hij had nu eens +vooral de gelegenheid, te laten zien, dat hij òf streng òf genadig kon zijn, en Philippus verzuimde nooit één gelegenheid. +Tegenover Thebe trad hij zoo streng mogelijk op. Hij liet haar zelfs losgeld betalen voor de lijken van haar soldaten; hij +bevrijdde de kleine steden van Boeotië uit haar heerschappij; en in de citadel plaatste hij een garnizoen van Macedoniërs. +Jegens Athene betoonde hij zich daarentegen zeer genadig. Hij leverde de gevangenen uit zonder losgeld. Hij eerde haar dooden +met begrafenisplechtigheden, en zond de beenderen der dooden naar Athene onder geleide van zijn eigen zoon Alexander. Hij +behield voor zich enkele van haar meest verwijderde bezittingen, maar liet haar Attica en breidde het zelfs uit, door er een +stadje aan toe te voegen op de grenzen van Boeotië, dat langen tijd een punt van twist geweest was tusschen Athene en Thebe. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 126px"><img border="0" src="images/p233.gif" alt="Aeschines." width="126" height="299"><p class="figureHead">Aeschines.</p> +<p>(In het Museum te Napels).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Korten tijd na den slag bij Chaeronea verzocht Philippus de Grieksche staten, afgevaardigden te zenden naar een congres, dat +te Corinthe zou worden gehouden. Eerst werd er een soort van statenverbond gevormd, met Macedonië aan het hoofd. Toen bracht +Philippus op dat congres het ware <span class="pagenum">[<a id="pb234" href="#pb234">234</a>]</span>doel der bijeenkomst ter tafel. Het was om hun hulp te vragen in een expeditie, die geen minder doel beoogde dan de verovering +van Perzië. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 184px"><img border="0" src="images/p235-1.gif" alt="Philippus van Macedonië." width="184" height="195"><p class="figureHead">Philippus van Macedonië.</p> +<p>(Naar een munt).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Philippus was een slim man. Hij had de Grieksche staten doen gevoelen, dat hij hun meester was, maar voordat zij den tijd +hadden op te staan, ja zelfs tot het bewustzijn te komen van hun diepen val, vroeg hij hun hulp bij een expeditie, die wel +is waar moest strekken tot vermeerdering van zijn roem, maar die tevens een wraak zou zijn voor al wat de Grieken van den +inval der Perzen hadden geleden. Natuurlijk konden zij toch moeilijk iets weigeren, wat hun veroveraar verkoos te vragen, +maar dit was een hoogst aanlokkelijke expeditie. De schatten van Azië lagen binnen hun bereik. Zij hadden slechts den man +te volgen, die zich bekwaam had betoond een verstandig en gelukkig aanvoerder te zijn. Een aanbod van rijkdom, triomf en wraak +was genoeg, om iedere natie op te winden. En dit was geen hersenschimmig, onmogelijk plan; de terugtocht der Tienduizend Grieken +had doen zien, wat een zwak lichaam het logge, uit zijn krachten gegroeide Perzische rijk was geworden. Zij vergaten, dat +zij hun onafhankelijkheid hadden verloren, dat zij een veroverd en in onderwerping gebracht volk waren; zij vergaten alles +behalve hun tocht naar Azië. Geheel Griekenland begon zich gereed te maken. Schepen werden gebouwd, levensmiddelen opgehoopt +en oorlogswerktuigen vervaardigd. Sommige der troepen waren reeds weggetrokken, toen Philippus de Grieksche staten uitnoodigde, +afgevaardigden te zenden bij het huwelijk van zijn dochter. De feestelijkheden hadden reeds een aanvang genomen. Er was een +schitterend feestmaal met al de zeldzaamheden, die door de hulpbronnen van den grootsten koning der wereld konden worden bijeengebracht. +Daarna gingen de gasten, allen getooid met de schoonste kleederen en schitterend van juweelen, uit de feestzaal naar den schouwburg. +Een <span class="pagenum">[<a id="pb235" href="#pb235">235</a>]</span>lange processie van Macedoniërs marcheerde langs hen heen, en vertoonde de schatten van het koninkrijk. Achteraan kwamen de +beelden der twaalf groote goden. Sommigen der gasten beefden bij de heiligschennis, toen zij zagen, dat er een dertiende god +aan toegevoegd was, namelijk het beeld van den Koning. Achter dat beeld liep de veroveraar. Hij droeg een krans op zijn hoofd +en kleeren van het helderste wit. Achter hem liepen zijn zoon Alexander en de bruidegom. De menigte jubelde en juichte hem +toe. “Philippus! Philippus!” riepen zij. “Groot is Philippus van Macedonië!” Te midden dier vreugde was er één enkele flikkering +van het zwaard van een moordenaar, en de groote koning lag dood ter neder. + + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p235-2.gif" alt="Keukenpot." width="144" height="194"><p class="figureHead">Keukenpot.</p> +</div><p> + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb236" href="#pb236">236</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch20" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="label">Hoofdstuk XX.</h2> +<h2 class="normal">Alexander de Groote.</h2> +<p>Toen de Grieken de tijding vernamen, dat Philippus gestorven was, en wisten, dat een jonge man van nauwelijks twintig jaar +den troon had bestegen, waren zij uitgelaten van vreugde. “Griekenland zal weer vrij zijn<span class="corr" id="xd0e3284" title="Bron: ”,">,”</span> riepen zij juichend. Zij zouden niet zoo zeker van hun vrijheid geweest zijn, als zij geweten hadden, wat voor een jongeling +het was, die hun meester was geworden. Wel wisten zij, dat hij twee jaren te voren, in den slag bij Chaeronea, de phalanx +had aangevoerd, die de beste troepen der Thebanen had verslagen. “Maar<span class="corr" id="xd0e3287" title="Bron: ”,">,”</span> zoo zeiden zij, “dat beteekende niets; de oudste en meest bekwame aanvoerders waren om hem heen geschaard om toezicht te +houden, dat alles goed ging.” Zij hadden kunnen hebben vermoed, dat hij geen zwakkeling was, als zij gehoord hadden, hoe hij, +nauwelijks de kinderschoenen ontwassen, eenige Perzische afgezanten tijdens de afwezigheid van zijn vader had ontvangen. Zij +kwamen hem, zooals natuurlijk was, met den noodigen eerbied te gemoet, maar zij verwachtten, dat hij sprak en redeneerde evenals +ieder ander kind. Maar zie, de jeugdige knaap begon hen over hun vaderland te ondervragen. “Wat voor een man is uw koning?” +zoo vroeg hij. “Hoe behandelt hij zijn vijanden? Waarom is Perzië krachtig? Komt het, omdat het land veel grond bezit, of +een groot leger?” De Perzen staarden hem met de grootste verbazing aan, en zeiden tot elkander: “Philippus is niets, met dezen +vergeleken.” Een ander verhaal wordt omtrent hem gedaan, hoe hij het beroemde paard Bucephalus had getemd. Dat paard was bij +zijn vader op proef gebracht, maar het had gesnoven, gebeten en getrapt, zoodat Philippus bevolen had, dat het weer <span class="pagenum">[<a id="pb237" href="#pb237">237</a>]</span>werd weggevoerd. Toen riep de jonge Alexander: “Wat een prachtig paard laten zij zich ontglippen bij gebrek aan verstand en +moed, het in bedwang te houden!” <span class="corr" id="xd0e3292" title="Niet in bron">“</span>Jonge man<span class="corr" id="xd0e3295" title="Bron: ”,">,”</span> antwoordde zijn vader, “gij maakt aanmerkingen op uw ouderen, alsof gij zelf het paard beter in bedwang kunt houden.” “En +dat zou ik ook zeker kunnen<span class="corr" id="xd0e3298" title="Bron: ”,">,”</span> antwoordde de jonge, stoutmoedige knaap. “Als gij er niet in slaagt, welke boete wilt gij dan betalen?” “Den prijs van het +paard.” + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 155px"><img border="0" src="images/p237.gif" alt="Alexander." width="155" height="249"><p class="figureHead">Alexander.</p> +<p>(Naar een borstbeeld, in 1779 te Tivoli gevonden).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Waarschijnlijk was de jongen van tien of twaalf jaar niets bekwamer in het behandelen van paarden dan de rijknechts, maar +hij had opgemerkt, dat zij het paard van uit de richting der zon wegvoerden, en dat het verschrikt en gehinderd werd door +zijn eigen schaduw, die over den grond heentrok. Alexander draaide den kop van het paard naar de zon, aaide het en sprak er +vriendelijk mede, en sprong toen op zijn rug. De hovelingen en de koning hadden zich zeer vermaakt met de stoutmoedigheid +van den knaap, maar nu werden zij ongerust. Alexander bleef echter stevig zitten, en nadat hij het paard zooveel had laten +steigeren en galoppeeren als het verkoos, reed hij naar den koning. De vader weende van vreugde. “Zoek naar een ander rijk, +mijn zoon<span class="corr" id="xd0e3310" title="Bron: ”,">,”</span> zoo sprak hij, “immers het rijk, dat ik u zal nalaten, is u niet waardig.” + +</p> +<p>Philippus had gezorgd voor leermeesters voor zijn zoon, maar hij zag nu, dat hij met een knaap te doen had, die niet tevreden +zou zijn met gewone leermeesters. De beroemdste wijsgeer in die dagen was Aristoteles. Hij was een Macedoniër, maar was gedurende +een geruimen tijd een leerling geweest in de school van Plato te Athene. Philippus zond hem den volgenden brief: +<span class="pagenum">[<a id="pb238" href="#pb238">238</a>]</span></p> +<p>“Laat mij u mededeelen, dat ik een zoon heb, en dat ik de goden niet zoozeer dankbaar ben dat hij geboren is, als wel dat +hij tijdens uw leven geboren is; immers als gij u met zijn opvoeding zult willen belasten, ben ik er zeker van, dat hij zijn +vader waardig zal worden, en ook het koninkrijk, dat hij later zal erven<span class="corr" id="xd0e3318" title="Bron: ”.">.”</span> + +</p> +<p>Zoo geschiedde het, dat Aristoteles de leermeester werd van den jeugdigen Alexander en ongeveer drie jaar bij hem bleef, misschien +zelfs wel, totdat hij koning werd. Philippus gaf hem een vorstelijke belooning, immers hij liet de geboorteplaats van den +wijsgeer, de stad Stagira, opbouwen, die hij vroeger had verwoest, en bracht de inwoners terug, die òf gevlucht waren, òf +als slaven verkocht. Aristoteles hield er van, met zijn leerlingen te spreken, als zij samen op de wandeling waren; daarom +maakte Philippus als schoolvertrek een ruimen en prachtigen tuin gereed, met steenen banken en koele, schaduwrijke paden. +Alexander hield niet alleen van wijsbegeerte, maar hij hield er ook van, de oude tooneelspelen en geschiedenisboeken te lezen, +en placht ze van de verste afstanden te ontbieden. Het meest van alles hield hij van de gedichten van Homerus. Zijn moeder +had hem dikwijls verteld, dat hij afstamde van Achilles, den held van de <span class="letterspaced">Ilias</span>; en toen hij nog een kleine jongen was, had hij er innig behagen in, dat één van zijn leermeesters hem met den naam Achilles +aansprak. Philippus zag, dat zijn zoon kon worden vertrouwd, en daarom liet hij, toen hij naar Byzantium ging, het rijk in +handen van den zestienjarigen knaap. Bij zijn terugkomst schepte hij er vermaak in, en was hij volstrekt niet boos, toen hij +hoorde, dat de Macedoniërs hem “den <span class="letterspaced">generaal</span>” noemden, maar van zijn zoon spraken als van “den <span class="letterspaced">koning</span>”. + +</p> +<p>Dit was de jonge man, die nu de heerscher was over Macedonië en geheel Griekenland. Demosthenes noemde hem <span class="pagenum">[<a id="pb239" href="#pb239">239</a>]</span>een “knaap”; maar veel moeite zou er zijn gespaard, indien al zijn onderdanen geweten hadden, wat een buitengewone knaap hij +was. Sommigen van hen, de woeste bergbewoners, meenden, dat dit een voortreffelijke tijd was, om het koninklijke gezag af +te werpen; maar Alexander trok, zonder een oogenblik te vertoeven, tegen hen op. Hij merkte, dat hij een moeilijken bergweg +zou moeten opklimmen, op welks top de opstandelingen stonden met zware wagens, gereed om op hem neer te rollen. Het vereischte +heel wat meer dan een paar wagens, om dien scherpzinnigen jeugdigen aanvoerder tegen te houden. Hij beval zijn troepen, zich +te verdeelen en een open pad midden tegenover de wagens vrij te laten. Waar de weg te smal was, beval hij zijn manschappen, +op den grond te gaan liggen, met hun schilden over hun hoofden. De wagens begonnen eerst langzaam te rollen, daarna hoe langer +hoe sneller, raakten de schilden met een vreeselijk gekletter en gekraak, maar gingen over hen heen als over een goed geplaveiden +straatweg, en tuimelden zoo, zonder schade te hebben berokkend, in de diepte. Het duurde niet lang, of de opstandelingen vonden +het maar het verstandigst zich over te geven. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 163px"><img border="0" src="images/p239.gif" alt="Grieksch schild." width="163" height="162"><p class="figureHead">Grieksch schild.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Ook sommige Grieksche staten hadden gemeend, dat de dood van Philippus hun een goede gelegenheid zou verschaffen op te staan, +maar Alexander trok met de grootste snelheid naar Thessalië op. Op zijn weg was een berg, maar hij deed trappen hakken langs +de afgronden, en trok voorwaarts. De staten onderwierpen zich, en nu noemde Demosthenes hem een “aankomend jongeling”. Terwijl +Alexander onder de bergstammen was, daagde het gerucht op, dat hij dood was. Thebe en de bevriende steden meenden, dat het +nu een gunstige gelegenheid was, van het Macedonische <span class="pagenum">[<a id="pb240" href="#pb240">240</a>]</span>garnizoen te worden verlost. “Ik zal Demosthenes voor de muren van Athene laten zien, dat ik een man ben<span class="corr" id="xd0e3345" title="Bron: ”,">,”</span> zoo sprak Alexander, terwijl hij naar het zuiden optrok. Thebe wilde zich niet overgeven, totdat de stad gedwongen werd zich +te onderwerpen. Athene had wapenen naar de Thebanen gezonden, maar durfde een aanvoerder geen weerstand te bieden, die kon +marcheeren met een snelheid van meer dan dertig kilometers per dag door een woest en ruw land, en over gekartelde bergkammen. +“Wat moet de straf van Thebe zijn?” vroeg Alexander het statencongres te Corinthe. Hetzij omdat zij bang voor Alexander waren, +hetzij omdat Thebe vele vijanden onder de Grieksche staten had, besloten zij, dat Thebe zou worden verwoest. De muren werden +met den grond gelijk gemaakt, en alle huizen afgebroken, behalve het huis van den vroegeren dichter Pindarus. Zelfs te midden +van den heftigsten strijd had Alexander nog de oude Grieksche poëzie lief, en herinnerde hij zich de eer, die hij den dichter +verschuldigd was. De afstammelingen van Pindarus bleven eveneens ongedeerd, hoewel dertigduizend Thebaansche burgers als slaven +werden verkocht. De Thebaansche landerijen werden verdeeld over de armere steden van Boeotië. + +</p> +<p>Er is een overlevering, dat de wijsgeer Diogenes toen in Corinthe leefde, en dat Alexander zeer verlangde, hem te leeren kennen, +wat niet te verwonderen is, als slechts de helft der verhalen, omtrent Diogenes verteld, waarheid bevatten. Een van die verhalen +is, dat men hem eens op klaarlichten dag zag loopen met een lantaarn in de hand en blijkbaar naar iets zoekend. “Waar zoekt +gij naar?”<span class="corr" id="xd0e3350" title="Bron: ,"></span> vroeg men hem, en hij antwoordde: “Naar een rechtschapen man<span class="corr" id="xd0e3352" title="Bron: ”.">.”</span> Een ander verhaal is, dat, toen Plato een weelderig gastmaal gaf, Diogenes zich den toegang tot het eetvertrek vrijmaakte, +en over de tapijten liep met bloote en modderige voeten. “Zoo trap ik op den <span class="pagenum">[<a id="pb241" href="#pb241">241</a>]</span>trots van Plato<span class="corr" id="xd0e3357" title="Bron: ”,">,”</span> bromde hij. Waarop Plato antwoordde: “Maar met nog veel grooter trots, o Diogenes<span class="corr" id="xd0e3360" title="Bron: ”.">.”</span> Toen de koning met zijn gevolg eens naderbij kwam, lag Diogenes in de zon, en deed nauwelijks eenige moeite, om maar één +blik te werpen op den beheerscher van zijn vaderland. “Is er iets, waarmede ik u van dienst kan zijn?”<span class="corr" id="xd0e3363" title="Bron: ,"></span> vroeg Alexander. De onvriendelijke wijsgeer antwoordde: “Alleen dat gij voor mij de zon niet onderschept.” De hovelingen +lachten, maar Alexander zeide, wat werkelijk zijn innige overtuiging was: “Als ik Alexander niet was, zou ik Diogenes willen +zijn<span class="corr" id="xd0e3365" title="Bron: ”.">.”</span> + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p241.gif" alt="Diogenes ziet uit naar een rechtschapen man." width="522" height="430"><p class="figureHead">Diogenes ziet uit naar een rechtschapen man.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Hij was echter Alexander, en was nog veel meer begeerig, veroveringen te behalen, en hij was daar zelfs nog veel feller <span class="pagenum">[<a id="pb242" href="#pb242">242</a>]</span>op dan zijn vader geweest was. Twee jaren waren voorbijgegaan sedert den dood van Philippus. Macedonië was rustig, Griekenland +was onderworpen. Er was geen reden, waarom hij niet de expeditie zou ondernemen, die ten doel had, den inval van Xerxes te +wreken, het koninkrijk Perzië te veroveren, en geheel Azië in zijn macht te krijgen. Hij maakte niet dezelfde fout, die Xerxes +gemaakt had, om een zóó groot leger bijeen te brengen, dat het moeilijk was, dit te voeden en voort te bewegen; hij voerde +niet meer dan tusschen de vijf en dertig duizend en acht en dertig duizend man over den Hellespont, maar zij waren zóó gedrild +en geoefend, dat zij bijna onoverwinnelijk waren. Bij al zijn voorbereidingen voor den inval had Alexander nooit vergeten, +dat hij een afstammeling was van Achilles, en hij ging eerst naar de plaats, waar Troje gestaan had, om zijn voorvader eer +te bewijzen. Hij bracht een offer aan Athene en hing een krans aan een zuil van de graftombe van Achilles. “Hij was een gelukkig +man<span class="corr" id="xd0e3377" title="Bron: ”,">,”</span> zeide de koning, “dat hij een trouwen vriend bij zijn leven had gevonden, en een dichter als Homerus, om zijn lof te bezingen +na zijn dood<span class="corr" id="xd0e3380" title="Bron: ”.">.”</span> + +</p> +<p>Al had echter Alexander geen Homerus om zijn lof te verkondigen, hij had ten minste den beroemdsten schilder uit de oude tijden, +om zijn portret te schilderen, en bovendien nam hij den schilder met zich mede naar Azië. Het was Apelles, en men zegt, dat +Alexander met zijn werk zóózeer ingenomen was, dat hij door niemand anders wilde geschilderd worden. Apelles trad even onafhankelijk +op als de koning zelf, en als wij geloof mogen hechten aan de oude verhalen, was hij veel minder hoffelijk dan zijn vorst. +Men vertelt, dat toen een ander schilder pochte op de snelheid, waarmede hij werkte, Apelles antwoordde: “Het is alleen maar +te verwonderen, dat gij in denzelfden tijd niet nog meer van zulk prulwerk afmaakt<span class="corr" id="xd0e3385" title="Bron: ”.">.”</span> Een ander verhaal is, dat hij een schoenmaker zeer hartelijk dankte, omdat deze hem een fout aanwees in een schoenriem <span class="pagenum">[<a id="pb243" href="#pb243">243</a>]</span>op één van zijn schilderijen. De man was er zóó trotsch op, dat zijn raad door den grooten Apelles was opgevolgd, dat hij +voortging, met nog andere aanmerkingen te maken. Daarop zeide Apelles met groote minachting: “Schoenmaker, blijf bij je leest<span class="corr" id="xd0e3390" title="Bron: ”.">.”</span> Dit is de oorsprong van het bekende spreekwoord. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 328px"><img border="0" src="images/p243.gif" alt="Alexander, in den slag bij den Granicus." width="328" height="349"><p class="figureHead">Alexander, in den slag bij den Granicus.</p> +<p>(Bronzen standbeeld te Herculaneum gevonden).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Natuurlijk had Darius III, de Koning der Perzen, gehoord, wat Alexander voornemens was te doen; hij had daarom een groot leger +naar Klein-Azië gebracht. De meest geschikte plaats om den vermetelen jongen man te ontmoeten, was aan den Hellespont, die +den toegang leverde naar Azië. Toen dan ook Alexander aan de kleine rivier den Granicus kwam, zag hij, dat de overzijde bezet +was met Perzische soldaten. De rivier was blijkbaar diep en stroomde snel, terwijl de oevers even glibberig als steil waren. +De Macedonische krijgsoversten maakten bezwaar, zonder voorbereiding, reeds nu de rivier over te steken; zij zeiden, dat het +te laat op den dag was, en bovendien, dat het de ongunstige maand was, zoodat zij ongetwijfeld ongelukkig zouden zijn. Maar +Alexander sprong in de rivier, en op zijn bevel volgde de ruiterij de groote witte pluimen op zijn helm. Zij klommen tegen +den glibberigen oever op, recht in het gezicht der Perzische pijlen. Intusschen trok de phalanx de rivier over, en daarna +volgde het voetvolk. Alexander won den slag. Van den buit, bij zijn eerste overwinning in Azië behaald, <span class="pagenum">[<a id="pb244" href="#pb244">244</a>]</span>gaf hij veel geschenken weg. Maar het allereerst beval hij, dat een koperen standbeeld gemaakt zou worden ter eere van iedereen, +die in den slag was gesneuveld. Hij gaf rijke geschenken aan de Grieken, en aan de Atheners, die zijn bijzondere gunstelingen +schenen te zijn, zond hij nog een afzonderlijk geschenk van driehonderd schilden. Aan zijn moeder, die in Macedonië was achtergebleven, +zond hij de purperen gewaden en kleeden, en de gouden en zilveren schotels, die in grooten getale in de tenten der Perzen +werden gevonden. + +</p> +<p>Alexander marcheerde in zuidelijke richting, volgde een kort eind weegs de kustlijn, en marcheerde toen in noordelijke richting +naar Phrygië, terwijl hij op zijn tocht steden veroverde. Er was niet veel echt oorlogvoeren noodig, want de meeste steden +in de nabijheid van de kust gaven zich onmiddellijk over, zoodra zij bericht kregen, dat hij naderde. In één der tempels van +Gordium in Phrygië vond hij een beroemden knoop, gemaakt van touwen, gesneden uit de schors van een boom. Er was een profetie, +dat de heerschappij over de wereld den man zou te beurt vallen, die dien knoop kon losmaken. Reeds menigeen had zijn geluk +beproefd, maar hij was zóó kunstig inééngestrengeld en vastgeknoopt, dat het nog nooit iemand was gelukt. Alexander beproefde +het eveneens een korten tijd, trok toen zijn zwaard en hakte den knoop door. Zoo komt het, dat men, als iemand een kort, stoutmoedig +middel heeft gevonden, om een moeilijkheid uit den weg te ruimen, zegt: “hij heeft den Gordiaanschen knoop doorgehakt<span class="corr" id="xd0e3406" title="Bron: ”.">.”</span> + +</p> +<p>Alexander trok weer met zijn manschappen naar zee, marcheerend door Klein-Azië. Bij Issus ontmoette hij de legerdrommen der +Perzen, die nog altijd van meening waren, dat een leger zeker was van de overwinning, als het slechts groot genoeg was. Maar +zij zouden het bij Issus wel anders ondervinden. Darius had zeer onverstandig Alexander in de gelegenheid gesteld, hem in +een nauwe vlakte te ontmoeten, waar <span class="pagenum">[<a id="pb245" href="#pb245">245</a>]</span>geen voldoende ruimte was voor zijn leger. De Perzen sloegen op de vlucht, met hun koning vooraan. Darius wierp zijn schild, +zijn boog en purperen mantel weg, en sprong zelfs van den koninklijken wagen en besteeg een paard, om sneller te ontkomen. +Niemand behalve de Koning had het recht bevelen te geven, en het geheele Perzische leger tuimelde over elkander in hun woest +opdringen om te ontsnappen. + +</p> +<p>Nadat de slag was geleverd, werd een prachtig gouden kistje naar Alexander gebracht, afkomstig van den buit, op Darius gemaakt. +“Wat is het meest waardig, er in te leggen?” vroeg hij zijn vrienden. De één stelde dit voor, de ander dat, maar de koning +schudde het hoofd. Eindelijk zeide hij: “Het is de Ilias, die het meest een dergelijk kistje waard is<span class="corr" id="xd0e3415" title="Bron: ”.">.”</span> De moeder en het gezin van Darius waren gevangen genomen door de Macedoniërs. Alexander zond hun een boodschap, dat zij van +hem niets hadden te vreezen, en behandelde hen met de grootst mogelijke beleefdheid en de meeste oplettendheid. Darius wenschte +ze los te koopen en bood zijn bondgenootschap aan; maar Alexander verzocht den Perzischen monarch hem “niet als een gelijke, +maar als heerscher over Azië” te betitelen; in dit geval zou hem alles verleend worden, wat hij verkoos te vragen. + +</p> +<p>Het scheen voor den jeugdigen veroveraar geen verschil te maken, waar een stad gelegen was of hoe zij werd verdedigd. Tyrus +lag op een eiland, maar hij verbond het eiland spoedig met het vasteland, door een dijk te leggen met groote aardhoopen, ten +einde van daar uit met zijn machines de stad aan te vallen. Nadat Tyrus gevallen was, gaven bijna alle steden ten oosten van +de Middellandsche Zee zich over, alleen om Gaza had hij strijd te leveren. Van die stad uit, zond hij een vroegeren leermeester +groote hoeveelheden wierook en myrrhe. Men verhaalt, dat zijn leermeester hem, toen hij nog een knaap was, gezegd had, niet +zooveel wierook te verbranden, voordat <span class="pagenum">[<a id="pb246" href="#pb246">246</a>]</span>hij het land had veroverd, waar de specerijen groeiden. Nu schreef hij: “Ik heb u ruim wierook en myrrhe gezonden, opdat gij +niet langer een vrek tegenover de goden zult zijn.” + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p246.gif" alt="Alexander en Darius in den strijd. (Naar een mozaïek in het museum te Napels)." width="522" height="276"><p class="figureHead">Alexander en Darius in den strijd. (Naar een mozaïek in het museum te Napels).</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Tot nu toe had Alexander slechts met zijn inval een begin gemaakt. Hij had zich voorgenomen, ver in oostelijke richting op +te trekken; maar hij wilde zich eerst er van vergewissen, dat hij geen vijanden meer achter zich liet. Daarom was hij door +Klein-Azië heen en weer getrokken, totdat hij er zeker van was, dat er in dat gedeelte van het land geen verzet meer zou zijn. +Voordat hij voor goed een tocht naar het oosten aanvaardde, wilde hij zich verzekeren van Egypte, en trok hij daarheen. Egypte +verheugde zich in de hoop, van Perzië te worden bevrijd. De Egyptenaren wierpen hun poorten wijd open en kwamen hem in grooten +getale welkom heeten. Dicht bij de monding van den Nijl koos hij een terrein, om er een stad te stichten, Alexandrië, waarheen +goederen uit het oosten en het westen zouden kunnen worden gebracht. Hij <span class="pagenum">[<a id="pb247" href="#pb247">247</a>]</span>beval zijn manschappen, een streep te trekken op den zwarten grond, ten einde het plan voor de nieuwe stad aan te duiden. +Zij hadden geen krijt, en daarom wezen zij het terrein aan met meel. Plotseling kwam op de juist uitgeteekende stad een zwerm +vogels neerdalen, die het meel oppikten. Alexander was verontrust, daar hij vreesde, dat dit ongeluk zou beteekenen; maar +de waarzeggers zeiden: “Neen, dit is een teeken, dat de stad gezegend zal zijn met een zóó grooten overvloed, dat zij een +voorraadschuur zal zijn voor allen, die daarheen zullen komen”; toen was de koning gerustgesteld. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 166px"><img border="0" src="images/p247.gif" alt="Egyptische Koning in oorlogsgewaad." width="166" height="366"><p class="figureHead">Egyptische Koning in oorlogsgewaad.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Ondertusschen had Darius menschen verzameld uit het noorden, zuiden, oosten en westen, om zich tegen den inval te verzetten. +De besten onder hen waren een aantal Grieken, die hij gehuurd had. Hij had eveneens vijftien olifanten en twee honderd seiswagens, +wagens, die er vreeselijk angstwekkend uitzagen met degenklingen, die uitstaken uit het juk en de naven der wielen. De twee +legers stootten te Arbela op elkander. Den avond vóór den slag stelde één der veldheeren Alexander voor, de Perzen gedurende +den nacht aan te vallen. “Perzische legers zijn des nachts bijna hulpeloos<span class="corr" id="xd0e3438" title="Bron: ”,">,”</span> zeide hij. Maar Alexander was daartoe te trotsch. “Ik wil niet op slinksche wijze een overwinning behalen<span class="corr" id="xd0e3441" title="Bron: ”,">,”</span> antwoordde hij. “Ik kan Darius in het volle daglicht verslaan, en ik zal dat doen<span class="corr" id="xd0e3444" title="Bron: ”.">.”</span> En hij deed het ook. Weder leidde Darius den terugtocht. Het aantal vluchtelingen was zóó groot, en wierp zóóveel stof op, +dat hij in de verwarring ontsnapte. Voor dien slag had Darius het grootst mogelijke aantal troepen bijeengebracht, ze zoo +goed als hij kon gedrild, en toch was hij verslagen. Hij <span class="pagenum">[<a id="pb248" href="#pb248">248</a>]</span>kon niets meer doen dan hij gedaan had, om de Grieken te verdrijven. Hoewel er nog een aantal groote marschen moesten worden +gedaan, en bovendien niet weinig gevechten door Alexander moesten worden geleverd, kan men dus toch wel verklaren, dat zijn +overwinning bij Arbela besliste over het lot van Perzië. + +</p> +<p>De hoofdsteden van het Perzische rijk waren Babylon en Susa. Alexander verwachtte een krachtigen tegenstand in die plaatsen, +daar zij de schatkamers van het rijk waren. In plaats daarvan kwamen de troepen hem te gemoet, terwijl zij de sleutels der +poorten droegen. De burgers strooiden bloemen op zijn weg en kwamen in grooten getale op, om hem geschenken aan te bieden. +Toen hij de steden binnenkwam, werden zijn stoutste droomen nog verre overtroffen; immers alleen in Susa was er een schat +van meer dan 120 millioen gulden, en in Persepolis, de stad, die hij toen veroverde, was er meer dan driemaal zooveel. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatRight" style="width: 350px"><img border="0" src="images/p248.gif" alt="Oorlogs-olifant" width="350" height="374"><p class="figureHead">Oorlogs-olifant</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Voordat hij in Persepolis kwam, zag hij een vreeselijk schouwspel: honderden Grieksche gevangenen, van wie sommigen een been, +anderen een arm of een oog hadden verloren, en anderen, die zóó zwaar hadden geleden, dat zij volkomen hulpbehoevend waren. +Dit was het werk der Perzen. Een aantal van die gevangenen waren jaren lang in Perzië gevangen gehouden. Tranen kwamen Alexander +in de oogen, en hij <span class="pagenum">[<a id="pb249" href="#pb249">249</a>]</span>drong er op aan, dat zij naar Griekenland zouden terugkeeren. “Ik zal u naar huis zenden<span class="corr" id="xd0e3460" title="Bron: ”,">,”</span> zoo sprak hij, “en ik zal er voor zorgen, dat gij, zoolang gij leeft, goed verzorgd wordt<span class="corr" id="xd0e3463" title="Bron: ”.">.”</span> Maar zij zeiden hem, dat zij in een zoodanigen toestand niet naar hun vrienden konden terugkeeren. Daarop gaf hij hun land +en slaven en veel vee. En toch had die sympathieke monarch na het beleg van Tyrus tweeduizend man doen ophangen; en na de +overgave van Gaza had hij de voeten van den dapperen verdediger der stad met koperen ringen doorboord, hem aan een wagen vastgebonden, +en nog levend in het gezicht van het leger voortgesleept. Op die wijze, zeide hij, had Achilles het lijk van zijn vijand Hector +behandeld. Het was te betreuren, dat hij uit de Ilias geen betere lessen had geleerd. Na den val van Persepolis gaf hij de +stad ter plundering aan zijn soldaten over. Hij doodde de mannen en verkocht de vrouwen als slavinnen. De verwoesting van +Athene was gewroken. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p249.gif" alt="Zeiswagen." width="511" height="237"><p class="figureHead">Zeiswagen.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Het eerste doel van Alexander was nu, Darius gevangen te nemen. De Perzische koning was op de vlucht, maar was <span class="pagenum">[<a id="pb250" href="#pb250">250</a>]</span>in werkelijkheid een gevangene in de handen van zijn eigen veldheer, Bessus. Sommigen onder de Perzen dachten er over, Bessus +tot koning uit te roepen; maar indien hij Darius niet gevangen kon houden, zouden anderen er toe aangemoedigd worden, hem +op den troon te herstellen. Zij waren vooral beangst, dat Darius levend in de handen van Alexander zou vallen. Toen zij derhalve +hoorden, dat Alexander in hun nabijheid was, en dat zij niet konden ontsnappen en Darius medenemen, wierpen de verraderlijke +Bessus en zijn vrienden hun werpspiesen op hem en lieten hem voor dood liggen. Men zegt, dat een Macedonisch soldaat hem nog +juist levend vond, en dat hij zijn dankbaarheid uitdrukte jegens Alexander, omdat deze zijn vrouw en zijn gezin zoo vriendelijk +had bejegend. “Zeg hem, dat ik hem mijn hand heb gegeven<span class="corr" id="xd0e3475" title="Bron: ”,">,”</span> zeide hij. Alexander wierp zijn eigen mantel over het lijk van den koning, en eerde hem door een koninklijke begrafenis. + +</p> +<p>Alexander was meester in het Perzische rijk, maar het scheen, dat hij was aangetast door een onbluschbaren hartstocht naar +verovering. Hij ging met zijn onoverwinnelijk leger voorwaarts,—in noordelijke richting naar de Caspische Zee, in zuidelijke +richting naar de Arabische zee, daarna weer noordelijk, zich kronkelend en draaiend uit het land verre ten noorden van het +Hindu-Kush gebergte naar Indië en de monding van den Indus. Hij maakte plannen, om voort te trekken naar het uiterste oosten; +om een expeditie tegen Arabië over zee te ondernemen; om westwaarts te gaan en Italië, Spanje en Noord-Afrika te veroveren; +in één woord, om de geheele wereld te vereenigen tot één rijk, onder zijn bestuur, Hij keerde naar Babylon terug, om nieuwe +troepen en schepen te ontmoeten. Alle voorbereidselen waren gemaakt,....toen hij plotseling ziek werd en stierf. + +</p> +<p>Alexander was twee en dertig jaar oud geworden. Hij had twaalf jaar geregeerd. In dien tijd had hij Macedonië en Griekenland +<span class="pagenum">[<a id="pb251" href="#pb251">251</a>]</span>den vrede geschonken; hij had steden verwoest en gesticht, achttien van deze had hij naar zich zelf, één naar Bucephalus genoemd, +hij had zóó groote marschen gedaan en zóó groote overwinningen behaald, als geen veldheer ooit had durven droomen; hij had +de vijandschap tusschen Perzië en Griekenland tot een einde gebracht en hij had een rijk gewonnen. + +</p> +<p>Maar wat zou van dat rijk moeten komen? Toen Alexander op zijn sterfbed lag, werd hem gevraagd, aan wien hij de macht naliet. +“Aan den meest waardigen,” antwoordde hij, en hij gaf zijn ring aan één van zijn veldheeren, Perdiccas, genaamd. Maar niemand +behalve Alexander was in staat het ontzaglijke rijk samen te houden. Na lange jaren van strijd en van samenzweren, van verwarring, +oproer en gewelddadigheid, viel het rijk <span class="corr" id="xd0e3486" title="Bron: ineen">uiteen</span> in drie gedeelten: Azië, Egypte en Macedonië. Azië werd bestuurd door afstammelingen van één der veldheeren van Alexander, +maar het ééne gedeelte voor, het andere na werd een afzonderlijk koninkrijk, totdat weinig meer dan Syrië en de landen onmiddellijk +ten oosten daarvan gelegen, vereenigd bleven. Een nieuwe macht verrees in het westen, de Romeinsche macht, en de bezittingen +van Alexander in Azië vielen in de handen van Rome. + +</p> +<p>Egypte werd bestuurd door een ander van Alexanders veldheeren, Ptolemaeus genaamd. Hij maakte van zijn rijk een zeemogendheid. +Hij stichtte de beroemde Alexandrijnsche bibliotheek; hij noodigde een groot aantal geleerden, kunstenaars en dichters uit, +zich in Egypte te vestigen. De dynastie der Ptolemeën regeerde drie eeuwen lang in Egypte, maar ten slotte viel ook Egypte +in de handen der Romeinen. + +</p> +<p>Macedonië werd ondersteld over Griekenland te regeeren, maar Griekenland was volstrekt geen rustige onderdaan. Zoodra de Grieken +hoorden van den dood van Alexander, volgden zij de leiding van Demosthenes en trachtten zich tegen de Macedonische overheersching +te verzetten. Zij waren daarbij <span class="pagenum">[<a id="pb252" href="#pb252">252</a>]</span>niet gelukkig, en Demosthenes vluchtte naar een tempel van Poseidon op een klein eiland op de kust van Argolis. Hij werd zelfs +tot in den tempel vervolgd. “Gun mij nog slechts enkele minuten, om een brief te schrijven.” De officier stond zijn verzoek +toe. Hij begon te schrijven, daarna beet hij op de punt van zijn riet, alsof hij nadacht. Hij wierp een plooi van zijn mantel +over zijn hoofd, en sprak geen woord of bewoog zich niet. De soldaten trokken den mantel weg en zagen, dat de groote redenaar +stervende was. Zijn riet was met vergif gevuld, en hij had dit ingenomen, daar hij liever wilde sterven dan in handen van +zijn vijanden vallen. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p252.gif" alt="Dood van Demosthenes." width="524" height="344"><p class="figureHead">Dood van Demosthenes.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Na eenigen tijd vormden de Grieken twee bonden, maar zij bleven niet eensgezind, en hadden dus geen macht, de Romeinen te +weerstaan. Zoowel Macedonië als Griekenland werden deelen van het Romeinsche Rijk. Zoo waren vóór de geboorte <span class="pagenum">[<a id="pb253" href="#pb253">253</a>]</span>van Christus de uitgebreide bezittingen van Alexander wingewesten van Rome geworden. + +</p> +<p>Zoo eindigt de geschiedenis van het oude Griekenland, de geschiedenis van een volk, dat, wat ook zijn fouten en ondeugden +geweest zijn, schoonheid, wetenschap en vrijheid had lief gehad. Niets heeft ooit de kunst, de literatuur of de taal van Griekenland +overtroffen. Hij, die volmaaktheid in de kunst wil ontdekken, moet zijn met leven bezielde standbeelden, zijn onovertroffen +gebouwen aanschouwen. Hij, die in de letterkunde wil zoeken naar wat eenvoudig, grootsch, waar, edel en welsprekend is, moet +de geschriften van zijn dichters, redenaars, geschiedschrijvers en wijsgeeren lezen. Hij, die wil zoeken naar een taal, waarin +iedere zweem van gedachte en gevoel de meest passende en geschikte uiting vindt, moet zijn keus doen vallen op de Grieksche +taal. En zoo komt het, dat Griekenland niettegenstaande zijn standbeelden bijna alle zijn vernield, zijn tempels tot puinhoopen +zijn vervallen, het grootste gedeelte van zijn letterkunde is verdwenen, of slechts bij brokstukken bekend is, en zijn taal, +in een modernen vorm, slechts wordt gesproken door een kleine natie—nog altijd de veroveraar van zijn veroveraars is—nog steeds +“het onsterfelijke Griekenland<span class="corr" id="xd0e3506" title="Bron: ”.">.”</span> + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p253.gif" alt="Kom." width="196" height="171"><p class="figureHead">Kom.</p> +</div><p> + + + + +</p> +</div> +</div> +<div class="back"><span class="pagenum">[<a id="pb254" href="#pb254">254</a>]</span><div id="chrono" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Belangrijke jaartallen in de Grieksche geschiedenis.</h2> +<p>Vóór Christus. + + +</p> +<div class="table"> +<table> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">776 </td> +<td valign="top">Begin der Eerste Olympiade.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">621 </td> +<td valign="top">Draco hervormt de Atheensche wetten.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">594 </td> +<td valign="top">Solon hervormt de Atheensche wetten.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">509 </td> +<td valign="top">Clisthenes hervormt de Atheensche wetten.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">500–494 </td> +<td valign="top">De opstand der Joniërs.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">490 </td> +<td valign="top">De slag bij Marathon, waardoor Darius gedwongen +wordt naar Azië terug te keeren. +</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">480 </td> +<td valign="top">De slagen bij Thermopylae en Salamis, waardoor +Xerxes gedwongen wordt naar Azië terug te keeren. +</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">479 </td> +<td valign="top">De slag bij Plataea bevrijdt Griekenland van de Perzen. +De slag bij Mycale bevrijdt den Hellespont en +de Aegeïsche eilanden. +</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">477 </td> +<td valign="top">De Bond van Delos wordt gesticht.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">469 </td> +<td valign="top">Slag bij den Eurymedon. Einde van den Perzischen +oorlog. +</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">445 </td> +<td valign="top">De Vrede van Pericles geeft Griekenland rust.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">445–431 </td> +<td valign="top">De Eeuw van Pericles.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">421 </td> +<td valign="top">De Vrede van Nicias maakt een einde aan den Peloponnesischen +Oorlog. +</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">415–413 </td> +<td valign="top">De expeditie naar Sicilië en het beleg van Syracuse. +De burgers, onder aanvoering van den Spartaan +Gylippus, verslaan de Romeinen volkomen te land en +ter zee. +</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">405 </td> +<td valign="top">Slag bij Aegos-Potamos.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">404 </td> +<td valign="top">Val van Athene.<span class="pagenum">[<a id="pb255" href="#pb255">255</a>]</span></td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">401–400 </td> +<td valign="top">Terugtocht der Tienduizend Grieken door Klein-Azië, +onder aanvoering van Xenophon. +</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">399 </td> +<td valign="top">Dood van Socrates.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">394 </td> +<td valign="top">Zeeslag bij Cnidus.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">387 </td> +<td valign="top">Vrede van Antalcidas, waardoor een einde kwam aan +den Corinthischen Oorlog. +</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">371 </td> +<td valign="top">Slag bij Leuctra. Begin van den ondergang van Sparta.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">362 </td> +<td valign="top">Dood van Epaminondas bij Mantinea. Einde van de +hegemonie van Thebe. +</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">338 </td> +<td valign="top">Slag bij Chaeronea. Geheel Griekenland in de macht +van Philippus van Macedonië. +</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">334 </td> +<td valign="top">Alexander trekt den Hellespont over, om een inval te +doen in Perzië, Egypte en Indië. +</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">323 </td> +<td valign="top">Dood van Alexander. Verdeeling van zijn rijk.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">168 </td> +<td valign="top">Macedonië wordt een Romeinsch wingewest.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 ">146 </td> +<td valign="top">Geheel Griekenland wordt veroverd en tot een Romeinsche +provincie gemaakt. +</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 "> 63 </td> +<td valign="top">Syrië wordt een Romeinsche provincie.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" class="
 alignright
 "> 30 </td> +<td valign="top">Egypte wordt een Romeinsche provincie.</td> +</tr> +</table> +</div><p> + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb257" href="#pb257">257</a>]</span></p> +</div> +<div id="index" class="div1 index"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Register der eigennamen.</h2> +<div class="transcribernote"> +<div style="text-align: center"><a href="#xd0e3675">A</a> | <a href="#xd0e5056">B</a> | <a href="#xd0e5166">C</a> | <a href="#xd0e5508">D</a> | <a href="#xd0e5870">E</a> | <a href="#xd0e6097">F</a> | <a href="#xd0e6105">G</a> | <a href="#xd0e6174">H</a> | <a href="#xd0e6410">I</a> | <a href="#xd0e6516">J</a> | <a href="#xd0e6605">K</a> | <a href="#xd0e6643">L</a> | <a href="#xd0e6766">M</a> | <a href="#xd0e7153">N</a> | <a href="#xd0e7211">O</a> | <a href="#xd0e7335">P</a> | <a href="#xd0e8141">R</a> | <a href="#xd0e8175">S</a> | <a href="#xd0e8883">T</a> | <a href="#xd0e9276">V</a> | <a href="#xd0e9300">X</a> | <a href="#xd0e9382">Z</a></div> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e3675" class="normal">A</h3> +<p>Academie, <a href="#pb206" class="pageref">206</a>. + +</p> +<p>Achaeërs, <a href="#pb5" class="pageref">5</a>, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, <a href="#pb40" class="pageref">40</a>, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>. + +</p> +<p>Achaeus, <a href="#pb5" class="pageref">5</a>. + +</p> +<p>Achilles, <a href="#pb22" class="pageref">22</a>, <a href="#pb238" class="pageref">238</a>, <a href="#pb242" class="pageref">242</a>, <a href="#pb249" class="pageref">249</a>. + +</p> +<p>Acropolis, <a href="#pb61" class="pageref">61</a>, <a href="#pb67" class="pageref">67</a>, <a href="#pb68" class="pageref">68</a>, <a href="#pb69" class="pageref">69</a>, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>, <a href="#pb130" class="pageref">130</a>, <a href="#p141" class="pageref">141</a>, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>, <a href="#pb147" class="pageref">147</a>, <a href="#pb153" class="pageref">153</a>, <a href="#pb163" class="pageref">163</a>, <a href="#pb165" class="pageref">165</a>, <a href="#pb201" class="pageref">201</a>. + +</p> +<p>Aeëtes, <a href="#pb15" class="pageref">15</a>, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>. + +</p> +<p>Aegeïsche Zee, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, <a href="#pb39" class="pageref">39</a>, <a href="#pb84" class="pageref">84</a>, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>, <a href="#pb136" class="pageref">136</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>, <a href="#pb143" class="pageref">143</a>, <a href="#pb178" class="pageref">178</a>, <a href="#pb192" class="pageref">192</a>, <a href="#pb207" class="pageref">207</a>. + +</p> +<p>Aegeus, <a href="#pb7" class="pageref">7</a>. + +</p> +<p>Aegina, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>. + +</p> +<p>Aegos-Potamos, <a href="#pb199" class="pageref">199</a>, <a href="#pb221" class="pageref">221</a>, <a href="#pb222" class="pageref">222</a>. + +</p> +<p>Aeneas, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>. + +</p> +<p>Aeneïs, <a href="#pb22" class="pageref">22</a>. + +</p> +<p>Aeoliërs, <a href="#pb5" class="pageref">5</a>, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>. + +</p> +<p>Aeolus, <a href="#pb5" class="pageref">5</a>. + +</p> +<p>Aeschines, <a href="#pb232" class="pageref">232</a>, <a href="#pb233" class="pageref">233</a>. + +</p> +<p>Aeschylus, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>, <a href="#pb150" class="pageref">150</a>. + +</p> +<p>Aesculapius, <a href="#pb205" class="pageref">205</a>. + +</p> +<p>Afrika, <a href="#pb84" class="pageref">84</a>, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>, <a href="#pb182" class="pageref">182</a>, <a href="#pb219" class="pageref">219</a>. + +</p> +<p>Agamemnon, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>. + +</p> +<p>Agesilaus, koning, <a href="#pb212" class="pageref">212</a>, <a href="#pb214" class="pageref">214</a>, <a href="#pb221" class="pageref">221</a>. + +</p> +<p>Alcaeus, <a href="#pb85" class="pageref">85</a>. + +</p> +<p>Alcibiades, <a href="#pb180" class="pageref">180</a>, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>, <a href="#pb185" class="pageref">185</a>, <a href="#pb186" class="pageref">186</a>, <a href="#pb191" class="pageref">191</a>, <a href="#pb192" class="pageref">192</a>, <a href="#pb193" class="pageref">193</a>, <a href="#pb194" class="pageref">194</a>, <a href="#pb195" class="pageref">195</a>, <a href="#pb196" class="pageref">196</a>, <a href="#pb198" class="pageref">198</a>, <a href="#pb199" class="pageref">199</a>, <a href="#pb203" class="pageref">203</a>, <a href="#pb206" class="pageref">206</a>. + +</p> +<p>Alcmaeoniden, <a href="#pb62" class="pageref">62</a>, <a href="#pb65" class="pageref">65</a>, <a href="#pb67" class="pageref">67</a>, <a href="#pb68" class="pageref">68</a>, <a href="#pb71" class="pageref">71</a>, <a href="#pb72" class="pageref">72</a>, <a href="#pb75" class="pageref">75</a>. + +</p> +<p>Alexander, koning, <a href="#pb233" class="pageref">233</a>, <a href="#pb235" class="pageref">235</a>, <a href="#pb237" class="pageref">237</a>, <a href="#pb238" class="pageref">238</a>, <a href="#pb239" class="pageref">239</a>, <a href="#pb240" class="pageref">240</a>, <a href="#pb241" class="pageref">241</a>, <a href="#pb242" class="pageref">242</a>, <a href="#pb243" class="pageref">243</a>, <a href="#pb244" class="pageref">244</a>, <a href="#pb245" class="pageref">245</a>, <a href="#pb246" class="pageref">246</a>, <a href="#pb247" class="pageref">247</a>, <a href="#pb248" class="pageref">248</a>, <a href="#pb249" class="pageref">249</a>, <a href="#pb250" class="pageref">250</a>, <a href="#pb251" class="pageref">251</a>, <a href="#pb253" class="pageref">253</a>. + +</p> +<p>Alexandrië, <a href="#pb246" class="pageref">246</a>. + +</p> +<p>Amphictyonen, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>, <a href="#pb37" class="pageref">37</a>. + +</p> +<p>Amphipolis, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>, <a href="#pb225" class="pageref">225</a>, <a href="#pb226" class="pageref">226</a>. + +</p> +<p>Antalcidas, <a href="#pb213" class="pageref">213</a>. + +</p> +<p>Antiphon, <a href="#pb205" class="pageref">205</a>, <a href="#pb206" class="pageref">206</a>. + +</p> +<p>Apelles, <a href="#pb242" class="pageref">242</a>, <a href="#pb243" class="pageref">243</a>. + +</p> +<p>Aphrodite, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>, <a href="#pb230" class="pageref">230</a>. + +</p> +<p>Apollo, <a href="#pb1" class="pageref">1</a>, <a href="#pb2" class="pageref">2</a>, <a href="#pb3" class="pageref">3</a>, <a href="#pb10" class="pageref">10</a>, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>, <a href="#pb49" class="pageref">49</a>, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb72" class="pageref">72</a>, <a href="#pb84" class="pageref">84</a>, <a href="#pb116" class="pageref">116</a>, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>, <a href="#pb127" class="pageref">127</a>, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>, <a href="#pb206" class="pageref">206</a>, <a href="#pb230" class="pageref">230</a>, <a href="#pb231" class="pageref">231</a>, <a href="#pb232" class="pageref">232</a>. + +</p> +<p>Arabië, <a href="#pb250" class="pageref">250</a>. + +</p> +<p>Arabische Zee, <a href="#pb250" class="pageref">250</a>. + +</p> +<p>Arbela, <a href="#pb247" class="pageref">247</a>, <a href="#pb248" class="pageref">248</a>. + +</p> +<p>Arcadië, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>, <a href="#pb214" class="pageref">214</a>, <a href="#pb219" class="pageref">219</a>, <a href="#pb221" class="pageref">221</a>. + +</p> +<p>Arcadiërs, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>, <a href="#pb219" class="pageref">219</a>. + +</p> +<p>Areopagus, <a href="#pb58" class="pageref">58</a>, <a href="#pb65" class="pageref">65</a>. + +</p> +<p>Ares, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>, <a href="#pb58" class="pageref">58</a>. + +</p> +<p>Argo, <a href="#pb15" class="pageref">15</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>. + +</p> +<p>Argolis, <a href="#p141" class="pageref">141</a>, <a href="#pb178" class="pageref">178</a>, <a href="#pb252" class="pageref">252</a>. + +</p> +<p>Argolische Bond, <a href="#pb178" class="pageref">178</a>. + +</p> +<p>Argonauten, <a href="#pb15" class="pageref">15</a>. + +</p> +<p>Argos, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>, <a href="#pb54" class="pageref">54</a>, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb213" class="pageref">213</a>, <a href="#pb223" class="pageref">223</a>. + +</p> +<p>Argus, <a href="#pb15" class="pageref">15</a>. + +</p> +<p>Ariadne, <a href="#pb7" class="pageref">7</a>, <a href="#pb8" class="pageref">8</a>. + +</p> +<p>Arisch ras, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>. + +</p> +<p>Aristides, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>, <a href="#pb123" class="pageref">123</a>, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>, <a href="#pb136" class="pageref">136</a>, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>. + +</p> +<p>Aristophanes, <a href="#pb150" class="pageref">150</a>, <a href="#pb151" class="pageref">151</a>. + +</p> +<p>Aristoteles, <a href="#pb237" class="pageref">237</a>, <a href="#pb238" class="pageref">238</a>. + +</p> +<p>Artaxerxes, <a href="#pb207" class="pageref">207</a>. + +</p> +<p>Artemisium, <a href="#pb116" class="pageref">116</a>, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>. + +</p> +<p>Assyriërs, <a href="#pb109" class="pageref">109</a>. + +</p> +<p>Athene, godin, <a href="#pb10" class="pageref">10</a>, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>, <a href="#pb21" class="pageref">21</a>, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb61" class="pageref">61</a>, <a href="#pb70" class="pageref">70</a>, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>, <a href="#pb147" class="pageref">147</a>, <a href="#pb201" class="pageref">201</a>. + +</p> +<p>Athene, stad, <a href="#pb6" class="pageref">6</a>, <a href="#pb7" class="pageref">7</a>, <a href="#pb8" class="pageref">8</a>, <a href="#pb12" class="pageref">12</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>, <a href="#pb58" class="pageref">58</a>, <a href="#pb62" class="pageref">62</a>, <a href="#pb65" class="pageref">65</a>, <a href="#pb67" class="pageref">67</a>, <a href="#pb68" class="pageref">68</a>, <a href="#pb69" class="pageref">69</a>, <a href="#pb70" class="pageref">70</a>, <a href="#pb71" class="pageref">71</a>, <a href="#pb72" class="pageref">72</a>, <a href="#pb74" class="pageref">74</a>, <a href="#pb75" class="pageref">75</a>, <a href="#pb76" class="pageref">76</a>, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>, <a href="#pb105" class="pageref">105</a>, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>, <a href="#pb122" class="pageref">122</a>, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb128" class="pageref">128</a>, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>, <a href="#pb130" class="pageref">130</a>, <a href="#pb131" class="pageref">131</a>, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>, <a href="#pb134" class="pageref">134</a>, <a href="#pb135" class="pageref">135</a>, <a href="#pb136" class="pageref">136</a>, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>, <a href="#pb138" class="pageref">138</a>, <a href="#pb139" class="pageref">139</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#p141" class="pageref">141</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>, <a href="#pb143" class="pageref">143</a>, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>, <a href="#pb153" class="pageref">153</a>, <a href="#pb154" class="pageref">154</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb161" class="pageref">161</a>, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#pb163" class="pageref">163</a>, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>, <a href="#pb165" class="pageref">165</a>, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>, <a href="#pb168" class="pageref">168</a>, <a href="#pb169" class="pageref">169</a>, <a href="#pb170" class="pageref">170</a>, <a href="#pb173" class="pageref">173</a>, <a href="#pb174" class="pageref">174</a>, <a href="#pb178" class="pageref">178</a>, <a href="#pb180" class="pageref">180</a>, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>, <a href="#pb185" class="pageref">185</a>, <a href="#pb186" class="pageref">186</a>, <a href="#pb187" class="pageref">187</a>, <a href="#pb190" class="pageref">190</a>, <a href="#pb191" class="pageref">191</a>, <a href="#pb192" class="pageref">192</a>, <a href="#pb193" class="pageref">193</a>, <a href="#pb194" class="pageref">194</a>, <a href="#pb195" class="pageref">195</a>, <a href="#pb196" class="pageref">196</a>, <a href="#pb198" class="pageref">198</a>, <a href="#pb200" class="pageref">200</a>, <a href="#pb202" class="pageref">202</a>, <a href="#pb203" class="pageref">203</a>, <a href="#pb204" class="pageref">204</a>, <a href="#pb206" class="pageref">206</a>, <span class="pagenum">[<a id="pb258" href="#pb258">258</a>]</span>213, <a href="#pb215" class="pageref">215</a>, <a href="#pb216" class="pageref">216</a>, <a href="#pb220" class="pageref">220</a>, <a href="#pb223" class="pageref">223</a>, <a href="#pb226" class="pageref">226</a>, <a href="#pb227" class="pageref">227</a>, <a href="#pb232" class="pageref">232</a>, <a href="#pb233" class="pageref">233</a>, <a href="#pb237" class="pageref">237</a>, <a href="#pb240" class="pageref">240</a>, <a href="#pb249" class="pageref">249</a>. + +</p> +<p>Atheners, <a href="#pb8" class="pageref">8</a>, <a href="#pb24" class="pageref">24</a>, <a href="#pb45" class="pageref">45</a>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>, <a href="#pb58" class="pageref">58</a>, <a href="#pb62" class="pageref">62</a>, <a href="#pb63" class="pageref">63</a>, <a href="#pb65" class="pageref">65</a>, <a href="#pb67" class="pageref">67</a>, <a href="#pb68" class="pageref">68</a>, <a href="#pb71" class="pageref">71</a>, <a href="#pb76" class="pageref">76</a>, <a href="#pb92" class="pageref">92</a>, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>, <a href="#pb101" class="pageref">101</a>, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>, <a href="#pb105" class="pageref">105</a>, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>, <a href="#pb123" class="pageref">123</a>, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>, <a href="#pb130" class="pageref">130</a>, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>, <a href="#pb151" class="pageref">151</a>, <a href="#pb152" class="pageref">152</a>, <a href="#pb153" class="pageref">153</a>, <a href="#pb154" class="pageref">154</a>, <a href="#pb155" class="pageref">155</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb161" class="pageref">161</a>, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#pb163" class="pageref">163</a>, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>, <a href="#pb165" class="pageref">165</a>, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>, <a href="#pb171" class="pageref">171</a>, <a href="#pb172" class="pageref">172</a>, <a href="#pb173" class="pageref">173</a>, <a href="#pb174" class="pageref">174</a>, <a href="#pb175" class="pageref">175</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>, <a href="#pb178" class="pageref">178</a>, <a href="#pb179" class="pageref">179</a>, <a href="#pb180" class="pageref">180</a>, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>, <a href="#pb186" class="pageref">186</a>, <a href="#pb187" class="pageref">187</a>, <a href="#pb188" class="pageref">188</a>, <a href="#pb189" class="pageref">189</a>, <a href="#pb191" class="pageref">191</a>, <a href="#pb193" class="pageref">193</a>, <a href="#pb195" class="pageref">195</a>, <a href="#pb196" class="pageref">196</a>, <a href="#pb197" class="pageref">197</a>, <a href="#pb198" class="pageref">198</a>, <a href="#pb199" class="pageref">199</a>, <a href="#pb200" class="pageref">200</a>, <a href="#pb203" class="pageref">203</a>, <a href="#pb213" class="pageref">213</a>, <a href="#pb215" class="pageref">215</a>, <a href="#pb216" class="pageref">216</a>, <a href="#pb219" class="pageref">219</a>, <a href="#pb221" class="pageref">221</a>, <a href="#pb223" class="pageref">223</a>, <a href="#pb227" class="pageref">227</a>, <a href="#pb232" class="pageref">232</a>, <a href="#pb244" class="pageref">244</a>, <a href="#pb229" class="pageref">229</a>, <a href="#pb230" class="pageref">230</a>,[**229, <a href="#pb230" class="pageref">230</a>, <a href="#pb232" class="pageref">232</a>, <a href="#pb244" class="pageref">244</a>.?] + +</p> +<p>Athos, Berg, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>, <a href="#pb105" class="pageref">105</a>. + +</p> +<p>Atlas, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>. + +</p> +<p>Attica, <a href="#pb40" class="pageref">40</a>, <a href="#pb55" class="pageref">55</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>, <a href="#pb63" class="pageref">63</a>, <a href="#pb73" class="pageref">73</a>, <a href="#pb74" class="pageref">74</a>, <a href="#pb75" class="pageref">75</a>, <a href="#pb76" class="pageref">76</a>, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>, <a href="#pb123" class="pageref">123</a>, <a href="#pb127" class="pageref">127</a>, <a href="#pb130" class="pageref">130</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>, <a href="#pb163" class="pageref">163</a>, <a href="#pb174" class="pageref">174</a>, <a href="#pb175" class="pageref">175</a>, <a href="#pb192" class="pageref">192</a>, <a href="#pb203" class="pageref">203</a>, <a href="#pb233" class="pageref">233</a>. + +</p> +<p>Aurora, <a href="#pb3" class="pageref">3</a>. + +</p> +<p>Azië, <a href="#pb92" class="pageref">92</a>, <a href="#pb134" class="pageref">134</a>, <a href="#pb207" class="pageref">207</a>, <a href="#pb213" class="pageref">213</a>, <a href="#pb224" class="pageref">224</a>, <a href="#pb234" class="pageref">234</a>, <a href="#pb242" class="pageref">242</a>, <a href="#pb243" class="pageref">243</a>, <a href="#pb245" class="pageref">245</a>, <a href="#pb251" class="pageref">251</a>. + + +</p> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e5056" class="normal">B</h3> +<p>Babylon, <a href="#pb248" class="pageref">248</a>, <a href="#pb250" class="pageref">250</a>. + +</p> +<p>Babylonië, <a href="#pb207" class="pageref">207</a>. + +</p> +<p>Bessus, <a href="#pb250" class="pageref">250</a>. + +</p> +<p>Boeotië, <a href="#pb49" class="pageref">49</a>, <a href="#pb55" class="pageref">55</a>, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>, <a href="#pb174" class="pageref">174</a>, <a href="#pb232" class="pageref">232</a>, <a href="#pb233" class="pageref">233</a>, <a href="#pb240" class="pageref">240</a>. + +</p> +<p>Boeotiërs, <a href="#pb192" class="pageref">192</a>, <a href="#pb200" class="pageref">200</a>. + +</p> +<p>Bondgenooten-Oorlog, <a href="#pb227" class="pageref">227</a>. + +</p> +<p>Bosporus, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>, <a href="#pb196" class="pageref">196</a>, <a href="#pb199" class="pageref">199</a>. + +</p> +<p>Brasidas, <a href="#pb174" class="pageref">174</a>, <a href="#pb175" class="pageref">175</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>. + +</p> +<p>Bucephalus, <a href="#pb236" class="pageref">236</a>, <a href="#pb251" class="pageref">251</a>. + +</p> +<p>Byzantium, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb196" class="pageref">196</a>, <a href="#pb232" class="pageref">232</a>, <a href="#pb238" class="pageref">238</a>. + + +</p> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e5166" class="normal">C</h3> +<p>Cadmus, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>. + +</p> +<p>Cambyses, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>. + +</p> +<p>Carthago, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>, <a href="#pb186" class="pageref">186</a>. + +</p> +<p>Caryatide, <a href="#pb147" class="pageref">147</a>. + +</p> +<p>Caspische Zee, <a href="#pb250" class="pageref">250</a>. + +</p> +<p>Centraal-Azië, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>. + +</p> +<p>Ceos, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>. + +</p> +<p>Cerberus, <a href="#pb10" class="pageref">10</a>. + +</p> +<p>Chaeronea, <a href="#pb233" class="pageref">233</a>, <a href="#pb236" class="pageref">236</a>. + +</p> +<p>Chalcedon, <a href="#pb196" class="pageref">196</a>. + +</p> +<p>Chalcidice, <a href="#pb175" class="pageref">175</a>, <a href="#pb225" class="pageref">225</a>. + +</p> +<p>Chalcidiërs, <a href="#pb76" class="pageref">76</a>. + +</p> +<p>Chalcis, <a href="#pb75" class="pageref">75</a>. + +</p> +<p>Chalybiërs, <a href="#pb109" class="pageref">109</a>. + +</p> +<p>Charybdis, <a href="#pb22" class="pageref">22</a>. + +</p> +<p>Chios, <a href="#pb22" class="pageref">22</a>, <a href="#pb192" class="pageref">192</a>. + +</p> +<p>Cimon, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>, <a href="#pb138" class="pageref">138</a>, <a href="#pb139" class="pageref">139</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>. + +</p> +<p>Circe, <a href="#pb22" class="pageref">22</a>. + +</p> +<p>Cleomenes, koning, <a href="#pb72" class="pageref">72</a>, <a href="#pb75" class="pageref">75</a>. + +</p> +<p>Cleon, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>, <a href="#pb172" class="pageref">172</a>, <a href="#pb173" class="pageref">173</a>, <a href="#pb175" class="pageref">175</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>. + +</p> +<p>Clisthenes, <a href="#pb72" class="pageref">72</a>, <a href="#pb73" class="pageref">73</a>, <a href="#pb74" class="pageref">74</a>, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>. + +</p> +<p>Cnidus, <a href="#pb213" class="pageref">213</a>, <a href="#pb230" class="pageref">230</a>. + +</p> +<p>Codrus, koning, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>, <a href="#pb58" class="pageref">58</a>. + +</p> +<p>Colchiërs, <a href="#pb109" class="pageref">109</a>. + +</p> +<p>Colchis, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>. + +</p> +<p>Constantinopel, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>. + +</p> +<p>Corcyra, <a href="#pb161" class="pageref">161</a>, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#pb174" class="pageref">174</a>, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>. + +</p> +<p>Corcyreërs, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>. + +</p> +<p>Corinthe, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>, <a href="#pb45" class="pageref">45</a>, <a href="#pb58" class="pageref">58</a>, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>, <a href="#pb115" class="pageref">115</a>, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb161" class="pageref">161</a>, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#pb182" class="pageref">182</a>, <a href="#pb186" class="pageref">186</a>, <a href="#pb200" class="pageref">200</a>, <a href="#pb213" class="pageref">213</a>, <a href="#pb233" class="pageref">233</a>, <a href="#pb240" class="pageref">240</a>. + +</p> +<p>Corinthiërs, <a href="#pb122" class="pageref">122</a>, <a href="#pb161" class="pageref">161</a>, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#pb192" class="pageref">192</a>. + +</p> +<p>Creta, <a href="#pb7" class="pageref">7</a>, <a href="#pb9" class="pageref">9</a>, <a href="#pb24" class="pageref">24</a>, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>. + +</p> +<p>Critias, <a href="#pb206" class="pageref">206</a>. + +</p> +<p>Crito, <a href="#pb205" class="pageref">205</a>. + +</p> +<p>Croesus, koning, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>, <a href="#pb92" class="pageref">92</a>. + +</p> +<p>Cycladen, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>. + +</p> +<p>Cycloop, <a href="#pb4" class="pageref">4</a>, <a href="#pb22" class="pageref">22</a>. + +</p> +<p>Cylon, <a href="#pb61" class="pageref">61</a>. + +</p> +<p>Cyrus, koning, <a href="#pb92" class="pageref">92</a>, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>, <a href="#pb199" class="pageref">199</a>, <a href="#pb207" class="pageref">207</a>, <a href="#pb209" class="pageref">209</a>, <a href="#pb210" class="pageref">210</a>, <a href="#pb212" class="pageref">212</a>. + +</p> +<p>Cythera, <a href="#pb174" class="pageref">174</a>. + + +</p> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e5508" class="normal">D</h3> +<p>Daedalus, <a href="#pb8" class="pageref">8</a>. + +</p> +<p>Damon, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>. + +</p> +<p>Darius I, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>, <a href="#pb94" class="pageref">94</a>, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>, <a href="#pb105" class="pageref">105</a>. + +</p> +<p>Darius II, <a href="#pb192" class="pageref">192</a>. + +</p> +<p>Darius III, <a href="#pb243" class="pageref">243</a>, <a href="#pb244" class="pageref">244</a>, <a href="#pb245" class="pageref">245</a>, <a href="#pb246" class="pageref">246</a>, <a href="#pb247" class="pageref">247</a>, <a href="#pb249" class="pageref">249</a>, <a href="#pb250" class="pageref">250</a>. + +</p> +<p>Decelea, <a href="#pb186" class="pageref">186</a>, <a href="#pb187" class="pageref">187</a>, <a href="#pb191" class="pageref">191</a>, <a href="#pb197" class="pageref">197</a>. + +</p> +<p>Delium, <a href="#pb174" class="pageref">174</a>. + +</p> +<p>Delos, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>, <a href="#pb136" class="pageref">136</a>, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>, <a href="#pb138" class="pageref">138</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>, <a href="#pb154" class="pageref">154</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb193" class="pageref">193</a>, <a href="#pb215" class="pageref">215</a>, <a href="#pb226" class="pageref">226</a>, <a href="#pb227" class="pageref">227</a>. + +</p> +<p>Delphi, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>, <a href="#pb49" class="pageref">49</a>, <a href="#pb50" class="pageref">50</a>, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>, <a href="#pb72" class="pageref">72</a>, <a href="#pb84" class="pageref">84</a>, <a href="#pb92" class="pageref">92</a>, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>, <a href="#pb127" class="pageref">127</a>, <a href="#pb128" class="pageref">128</a>, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>, <a href="#pb231" class="pageref">231</a>, <a href="#pb232" class="pageref">232</a>. + +</p> +<p>Delphische amphictyonen, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>, <a href="#pb37" class="pageref">37</a>, <a href="#pb231" class="pageref">231</a>. + +</p> +<p>Demaratus, <a href="#pb110" class="pageref">110</a>, <a href="#pb111" class="pageref">111</a>. +<span class="pagenum">[<a id="pb259" href="#pb259">259</a>]</span></p> +<p>Demeter, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>. + +</p> +<p>Demosthenes, <a href="#pb170" class="pageref">170</a>, <a href="#pb188" class="pageref">188</a>, <a href="#pb190" class="pageref">190</a>, <a href="#pb227" class="pageref">227</a>, <a href="#pb228" class="pageref">228</a>, <a href="#pb229" class="pageref">229</a>, <a href="#pb230" class="pageref">230</a>, <a href="#pb232" class="pageref">232</a>, <a href="#pb233" class="pageref">233</a>, <a href="#pb238" class="pageref">238</a>, <a href="#pb239" class="pageref">239</a>, <a href="#pb240" class="pageref">240</a>, <a href="#pb251" class="pageref">251</a>, <a href="#pb252" class="pageref">252</a>. + +</p> +<p>Dertig Tyrannen, <a href="#pb203" class="pageref">203</a>, <a href="#pb206" class="pageref">206</a>. + +</p> +<p>Deucalion, <a href="#pb5" class="pageref">5</a>. + +</p> +<p>Diogenes, <a href="#pb240" class="pageref">240</a>, <a href="#pb241" class="pageref">241</a>. + +</p> +<p>Diomedes, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>. + +</p> +<p>Dionysius, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>, <a href="#pb90" class="pageref">90</a>. + +</p> +<p>Dionysus, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>, <a href="#pb197" class="pageref">197</a>, <a href="#pb202" class="pageref">202</a>, <a href="#pb230" class="pageref">230</a>, <a href="#pb232" class="pageref">232</a>. + +</p> +<p>Dodona, <a href="#pb34" class="pageref">34</a>, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>. + +</p> +<p>Donau, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>. + +</p> +<p>Doriërs, <a href="#pb5" class="pageref">5</a>, <a href="#pb24" class="pageref">24</a>, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, <a href="#pb40" class="pageref">40</a>, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>, <a href="#pb58" class="pageref">58</a>, <a href="#pb179" class="pageref">179</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>. + +</p> +<p>Dorische bouwkunde, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>. + +</p> +<p>Doriscus, <a href="#pb109" class="pageref">109</a>. + +</p> +<p>Dorus, <a href="#pb5" class="pageref">5</a>. + +</p> +<p>Draco, <a href="#pb59" class="pageref">59</a>, <a href="#pb60" class="pageref">60</a>, <a href="#pb73" class="pageref">73</a>, <a href="#pb74" class="pageref">74</a>. + + +</p> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e5870" class="normal">E</h3> +<p>Ecclesia, <a href="#pb60" class="pageref">60</a>, <a href="#pb65" class="pageref">65</a>, <a href="#pb73" class="pageref">73</a>, <a href="#pb74" class="pageref">74</a>. + +</p> +<p>Egesta, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>, <a href="#pb185" class="pageref">185</a>. + +</p> +<p>Egypte, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>, <a href="#pb246" class="pageref">246</a>, <a href="#pb251" class="pageref">251</a>. + +</p> +<p>Eleusinische Mysteriën, <a href="#pb185" class="pageref">185</a>, <a href="#pb197" class="pageref">197</a>. + +</p> +<p>Eleusis, <a href="#pb197" class="pageref">197</a>, <a href="#pb198" class="pageref">198</a>. + +</p> +<p>Elis, <a href="#pb12" class="pageref">12</a>, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>. + +</p> +<p>Elyseesche Velden, <a href="#pb32" class="pageref">32</a>. + +</p> +<p>Epaminondas, <a href="#pb215" class="pageref">215</a>, <a href="#pb216" class="pageref">216</a>, <a href="#pb219" class="pageref">219</a>, <a href="#pb220" class="pageref">220</a>, <a href="#pb221" class="pageref">221</a>, <a href="#pb222" class="pageref">222</a>, <a href="#pb223" class="pageref">223</a>. + +</p> +<p>Ephialtes, <a href="#pb116" class="pageref">116</a>. + +</p> +<p>Epirus, <a href="#pb34" class="pageref">34</a>. + +</p> +<p>Erechtheum, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>, <a href="#pb147" class="pageref">147</a>. + +</p> +<p>Eretriërs, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>. + +</p> +<p>Eridanus, <a href="#pb4" class="pageref">4</a>. + +</p> +<p>Ethiopië, <a href="#pb109" class="pageref">109</a>. + +</p> +<p>Euboea, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>, <a href="#pb191" class="pageref">191</a>, <a href="#pb195" class="pageref">195</a>. + +</p> +<p>Eupatriden, <a href="#pb58" class="pageref">58</a>, <a href="#pb59" class="pageref">59</a>, <a href="#pb60" class="pageref">60</a>, <a href="#pb61" class="pageref">61</a>, <a href="#pb62" class="pageref">62</a>, <a href="#pb63" class="pageref">63</a>, <a href="#pb64" class="pageref">64</a>, <a href="#pb73" class="pageref">73</a>. + +</p> +<p>Euripides, <a href="#pb151" class="pageref">151</a>, <a href="#pb228" class="pageref">228</a>. + +</p> +<p>Euripus, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>, <a href="#pb150" class="pageref">150</a>. + +</p> +<p>Europa, <a href="#pb9" class="pageref">9</a>, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>. + +</p> +<p>Europa, werelddeel, <a href="#pb105" class="pageref">105</a>. + +</p> +<p>Eurymedon, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>. + +</p> +<p>Eurystheus, <a href="#pb10" class="pageref">10</a>, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>, <a href="#pb12" class="pageref">12</a>. + + +</p> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e6097" class="normal">F</h3> +<p>Frankrijk, <a href="#pb84" class="pageref">84</a>. + + +</p> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e6105" class="normal">G</h3> +<p>Gallië, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>. + +</p> +<p>Gaza, <a href="#pb245" class="pageref">245</a>, <a href="#pb249" class="pageref">249</a>. + +</p> +<p>Gelo, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>. + +</p> +<p>Georgia, <a href="#pb155" class="pageref">155</a>. + +</p> +<p>Gordiaansche Knoop, <a href="#pb244" class="pageref">244</a>. + +</p> +<p>Gordium, <a href="#pb244" class="pageref">244</a>. + +</p> +<p>Gouden Vacht, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>, <a href="#pb14" class="pageref">14</a>, <a href="#pb15" class="pageref">15</a>, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>, <a href="#pb182" class="pageref">182</a>. + +</p> +<p>Granicus, <a href="#pb243" class="pageref">243</a>. + +</p> +<p>Gylippus, <a href="#pb187" class="pageref">187</a>, <a href="#pb188" class="pageref">188</a>. + + +</p> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e6174" class="normal">H</h3> +<p>Hades, <a href="#pb33" class="pageref">33</a>. + +</p> +<p>Hector, <a href="#pb22" class="pageref">22</a>, <a href="#pb249" class="pageref">249</a>. + +</p> +<p>Helena, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>. + +</p> +<p>Hellen, <a href="#pb5" class="pageref">5</a>. + +</p> +<p>Hellenen, <a href="#pb5" class="pageref">5</a>. + +</p> +<p>Hellespont, <a href="#pb106" class="pageref">106</a>, <a href="#pb108" class="pageref">108</a>, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb134" class="pageref">134</a>, <a href="#pb152" class="pageref">152</a>, <a href="#pb195" class="pageref">195</a>, <a href="#pb242" class="pageref">242</a>. + +</p> +<p>Heloten, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>, <a href="#pb42" class="pageref">42</a>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>, <a href="#pb134" class="pageref">134</a>, <a href="#pb139" class="pageref">139</a>, <a href="#pb172" class="pageref">172</a>, <a href="#pb175" class="pageref">175</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>, <a href="#pb219" class="pageref">219</a>. + +</p> +<p>Hephaestos, <a href="#pb10" class="pageref">10</a>. + +</p> +<p>Hera, <a href="#pb4" class="pageref">4</a>, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>. + +</p> +<p>Heracles, <a href="#pb10" class="pageref">10</a>, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>, <a href="#pb12" class="pageref">12</a>, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>. + +</p> +<p>Heracliden, <a href="#pb12" class="pageref">12</a>, <a href="#pb24" class="pageref">24</a>, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>. + +</p> +<p>Hermen, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>. + +</p> +<p>Hermes, <a href="#pb10" class="pageref">10</a>, <a href="#pb202" class="pageref">202</a>, <a href="#pb230" class="pageref">230</a>, <a href="#pb232" class="pageref">232</a>. + +</p> +<p>Herodotus, <a href="#pb152" class="pageref">152</a>, <a href="#pb153" class="pageref">153</a>. + +</p> +<p>Hesiodus, <a href="#pb50" class="pageref">50</a>, <a href="#pb70" class="pageref">70</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>. + +</p> +<p>Hesperiden, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>. + +</p> +<p>Hindu-Kush, gebergte, <a href="#pb250" class="pageref">250</a>. + +</p> +<p>Hipparchus, <a href="#pb71" class="pageref">71</a>. + +</p> +<p>Hippias, <a href="#pb71" class="pageref">71</a>, <a href="#pb72" class="pageref">72</a>, <a href="#pb76" class="pageref">76</a>, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>. + +</p> +<p>Histiaeus, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>. + +</p> +<p>Homerus, <a href="#pb22" class="pageref">22</a>, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>, <a href="#pb32" class="pageref">32</a>, <a href="#pb34" class="pageref">34</a>, <a href="#pb38" class="pageref">38</a>, <a href="#pb70" class="pageref">70</a>, <a href="#pb107" class="pageref">107</a>, <a href="#pb238" class="pageref">238</a>, <a href="#pb242" class="pageref">242</a>. + +</p> +<p>Hyllus, <a href="#pb12" class="pageref">12</a>. + + +</p> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e6410" class="normal">I</h3> +<p>Ilias, <a href="#pb22" class="pageref">22</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>, <a href="#pb238" class="pageref">238</a>, <a href="#pb245" class="pageref">245</a>, <a href="#pb249" class="pageref">249</a>. + +</p> +<p>Ilyssus, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>, <a href="#p141" class="pageref">141</a>. + +</p> +<p>Ilium, <a href="#pb21" class="pageref">21</a>. + +</p> +<p>Indië, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>. + +</p> +<p>Indus, <a href="#pb250" class="pageref">250</a>. + +</p> +<p>Ion, <a href="#pb5" class="pageref">5</a>. + +</p> +<p>Issus, <a href="#pb244" class="pageref">244</a>. + +</p> +<p>Isthmus, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>, <a href="#pb122" class="pageref">122</a>. + +</p> +<p>Italië, <a href="#pb83" class="pageref">83</a>, <a href="#pb122" class="pageref">122</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#pb170" class="pageref">170</a>, <a href="#pb182" class="pageref">182</a>, <a href="#pb219" class="pageref">219</a>, <a href="#pb250" class="pageref">250</a>. + +</p> +<p>Ithaca, <a href="#pb155" class="pageref">155</a>. + +</p> +<p>Ithome, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb139" class="pageref">139</a>, <a href="#pb220" class="pageref">220</a><span class="corr" id="xd0e6511" title="Bron: ,">.</span> + +<span class="pagenum">[<a id="pb260" href="#pb260">260</a>]</span></p> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e6516" class="normal">J</h3> +<p>Jason, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>, <a href="#pb14" class="pageref">14</a>, <a href="#pb15" class="pageref">15</a>, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>. + +</p> +<p>Jonië, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>, <a href="#pb92" class="pageref">92</a>, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>. + +</p> +<p>Joniërs, <a href="#pb5" class="pageref">5</a>, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, <a href="#pb40" class="pageref">40</a>, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>, <a href="#pb73" class="pageref">73</a>, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>. + +</p> +<p>Jonische bouwkunde, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>. + +</p> +<p>Jonische stammen, <a href="#pb55" class="pageref">55</a>, <a href="#pb73" class="pageref">73</a>. + +</p> +<p>Jonische steden, <a href="#pb209" class="pageref">209</a>. + +</p> +<p>Jupiter, <a href="#pb209" class="pageref">209</a>. + + +</p> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e6605" class="normal">K</h3> +<p>Klein-Azië, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, <a href="#pb39" class="pageref">39</a>, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>, <a href="#pb192" class="pageref">192</a>, <a href="#pb195" class="pageref">195</a>, <a href="#pb207" class="pageref">207</a>, <a href="#pb213" class="pageref">213</a>, <a href="#pb243" class="pageref">243</a>, <a href="#pb244" class="pageref">244</a>, <a href="#pb246" class="pageref">246</a>. + + +</p> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e6643" class="normal">L</h3> +<p>Lacedaemonius, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>. + +</p> +<p>Laconië, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>, <a href="#pb42" class="pageref">42</a>, <a href="#pb50" class="pageref">50</a>, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>, <a href="#pb174" class="pageref">174</a>. + +</p> +<p>Lamachus, <a href="#pb185" class="pageref">185</a>. + +</p> +<p>Lange Muren, <a href="#pb200" class="pageref">200</a>. + +</p> +<p>Leonidas, koning, <a href="#pb115" class="pageref">115</a>, <a href="#pb116" class="pageref">116</a>, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>. + +</p> +<p>Lesbos, <a href="#pb85" class="pageref">85</a>, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>. + +</p> +<p>Leuctra, <a href="#pb216" class="pageref">216</a>, <a href="#pb218" class="pageref">218</a>. + +</p> +<p>Lotos-eters, <a href="#pb22" class="pageref">22</a>. + +</p> +<p>Lycurgus, <a href="#pb42" class="pageref">42</a>, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>, <a href="#pb45" class="pageref">45</a>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>, <a href="#pb49" class="pageref">49</a>, <a href="#pb65" class="pageref">65</a>. + +</p> +<p>Lydië, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>, <a href="#pb92" class="pageref">92</a>, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>. + +</p> +<p>Lydiërs, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>, <a href="#pb92" class="pageref">92</a>. + +</p> +<p>Lysander, <a href="#pb199" class="pageref">199</a>, <a href="#pb200" class="pageref">200</a>. + + +</p> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e6766" class="normal">M</h3> +<p>Macedonië, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>, <a href="#pb175" class="pageref">175</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>, <a href="#pb182" class="pageref">182</a>, <a href="#pb192" class="pageref">192</a>, <a href="#pb220" class="pageref">220</a>, <a href="#pb221" class="pageref">221</a>, <a href="#pb223" class="pageref">223</a>, <a href="#pb224" class="pageref">224</a>, <a href="#pb225" class="pageref">225</a>, <a href="#pb226" class="pageref">226</a>, <a href="#pb227" class="pageref">227</a>, <a href="#pb229" class="pageref">229</a>, <a href="#pb233" class="pageref">233</a>, <a href="#pb235" class="pageref">235</a>, <a href="#pb238" class="pageref">238</a>, <a href="#pb242" class="pageref">242</a>, <a href="#pb244" class="pageref">244</a>, <a href="#pb250" class="pageref">250</a>, <a href="#pb251" class="pageref">251</a>, <a href="#pb252" class="pageref">252</a>. + +</p> +<p>Macedoniërs, <a href="#pb223" class="pageref">223</a>, <a href="#pb233" class="pageref">233</a>, <a href="#pb235" class="pageref">235</a>, <a href="#pb237" class="pageref">237</a>, <a href="#pb238" class="pageref">238</a>, <a href="#pb245" class="pageref">245</a>. + +</p> +<p>Maliër, <a href="#pb116" class="pageref">116</a>. + +</p> +<p>Mantinea, <a href="#pb178" class="pageref">178</a>, <a href="#pb214" class="pageref">214</a>, <a href="#pb218" class="pageref">218</a>, <a href="#pb221" class="pageref">221</a>. + +</p> +<p>Mantineërs, <a href="#pb218" class="pageref">218</a>. + +</p> +<p>Marathon, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>, <a href="#pb101" class="pageref">101</a>, <a href="#pb102" class="pageref">102</a>, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>, <a href="#pb105" class="pageref">105</a>, <a href="#pb147" class="pageref">147</a>, <a href="#pb150" class="pageref">150</a>, <a href="#pb211" class="pageref">211</a>. + +</p> +<p>Mardonius, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>, <a href="#pb105" class="pageref">105</a>, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>. + +</p> +<p>Marmora, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>. + +</p> +<p>Mars, Heuvel van, <a href="#pb58" class="pageref">58</a>. + +</p> +<p>Medea, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>. + +</p> +<p>Meden, <a href="#pb109" class="pageref">109</a>. + +</p> +<p>Medië, <a href="#pb92" class="pageref">92</a>. + +</p> +<p>Megacles, <a href="#pb61" class="pageref">61</a>, <a href="#pb62" class="pageref">62</a>. + +</p> +<p>Megalopolis, <a href="#pb219" class="pageref">219</a>. + +</p> +<p>Megara, <a href="#pb62" class="pageref">62</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>. + +</p> +<p>Meliërs, <a href="#pb179" class="pageref">179</a>. + +</p> +<p>Melos, <a href="#pb178" class="pageref">178</a>, <a href="#pb179" class="pageref">179</a>. + +</p> +<p>Menelaus, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>. + +</p> +<p>Messene, <a href="#pb220" class="pageref">220</a>. + +</p> +<p>Messenië, <a href="#pb42" class="pageref">42</a>, <a href="#pb50" class="pageref">50</a>, <a href="#pb139" class="pageref">139</a>, <a href="#pb170" class="pageref">170</a>, <a href="#pb174" class="pageref">174</a>, <a href="#pb219" class="pageref">219</a>. + +</p> +<p>Messeniërs, <a href="#pb50" class="pageref">50</a>, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>, <a href="#pb139" class="pageref">139</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb170" class="pageref">170</a>, <a href="#pb220" class="pageref">220</a>. + +</p> +<p>Midas, koning, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>. + +</p> +<p>Middellandsche Zee, <a href="#pb83" class="pageref">83</a>, <a href="#pb190" class="pageref">190</a>, <a href="#pb245" class="pageref">245</a>. + +</p> +<p>Milete, <a href="#pb92" class="pageref">92</a>, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>. + +</p> +<p>Miltiades, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>. + +</p> +<p>Minos, <a href="#pb7" class="pageref">7</a>, <a href="#pb8" class="pageref">8</a>, <a href="#pb9" class="pageref">9</a>. + +</p> +<p>Minotaurus, <a href="#pb7" class="pageref">7</a>, <a href="#pb8" class="pageref">8</a>, <a href="#pb9" class="pageref">9</a>, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>. + +</p> +<p>Muzen, <a href="#pb1" class="pageref">1</a>. + +</p> +<p>Mycale, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>. + +</p> +<p>Mycene, <a href="#pb10" class="pageref">10</a>, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>. + +</p> +<p>Myron, <a href="#pb147" class="pageref">147</a>, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>. + +</p> +<p>Mytilene, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>. + +</p> +<p>Mytileners, <a href="#pb165" class="pageref">165</a>. + + +</p> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e7153" class="normal">N</h3> +<p>Naupactus, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb219" class="pageref">219</a>. + +</p> +<p>Nausicaä, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>. + +</p> +<p>Nemeïsch bosch, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>. + +</p> +<p>Nicias, <a href="#pb173" class="pageref">173</a>, <a href="#pb177" class="pageref">177</a>, <a href="#pb178" class="pageref">178</a>, <a href="#pb179" class="pageref">179</a>, <a href="#pb180" class="pageref">180</a>, <a href="#pb182" class="pageref">182</a>, <a href="#pb185" class="pageref">185</a>, <a href="#pb188" class="pageref">188</a>, <a href="#pb190" class="pageref">190</a>. + +</p> +<p>Nijl, <a href="#pb84" class="pageref">84</a>, <a href="#pb246" class="pageref">246</a>. + + +</p> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e7211" class="normal">O</h3> +<p>Odeon, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>. + +</p> +<p>Odyssee, <a href="#pb22" class="pageref">22</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>. + +</p> +<p>Odysseus, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>, <a href="#pb22" class="pageref">22</a>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>. + +</p> +<p>Oedipus, <a href="#pb9" class="pageref">9</a>. + +</p> +<p>Olympia, <a href="#pb38" class="pageref">38</a>, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>, <a href="#pb232" class="pageref">232</a>. + +</p> +<p>Olympiade, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>. + +</p> +<p>Olympische Spelen, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>, <a href="#pb67" class="pageref">67</a>, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>, <a href="#pb116" class="pageref">116</a>, <a href="#pb135" class="pageref">135</a>, <a href="#pb152" class="pageref">152</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>, <a href="#pb206" class="pageref">206</a>. + +</p> +<p>Olympus, Berg, <a href="#pb1" class="pageref">1</a>, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>. + +</p> +<p>Olynthus, <a href="#pb226" class="pageref">226</a>. + +</p> +<p>Onsterfelijken, Tienduizend, <a href="#pb108" class="pageref">108</a>. + +</p> +<p>Ormuzd, <a href="#pb108" class="pageref">108</a>, <a href="#pb109" class="pageref">109</a>. + + +</p> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e7335" class="normal">P</h3> +<p>Pactolus, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>. + +</p> +<p>Pamphylië, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>. + +</p> +<p>Paris, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>. + +</p> +<p>Parisch, <a href="#pb72" class="pageref">72</a>. + +</p> +<p>Parnassus, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>. + +</p> +<p>Parthenon, <a href="#pb71" class="pageref">71</a>, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>, <a href="#pb147" class="pageref">147</a>, <a href="#pb201" class="pageref">201</a>. + +</p> +<p>Pausanias, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>, <a href="#pb134" class="pageref">134</a>, <a href="#pb136" class="pageref">136</a>. + +</p> +<p>Pelias, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>, <a href="#pb14" class="pageref">14</a>, <a href="#pb15" class="pageref">15</a>, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>. + +</p> +<p>Pelopidas, <a href="#pb214" class="pageref">214</a>, <a href="#pb215" class="pageref">215</a>, <a href="#pb220" class="pageref">220</a>, <a href="#pb221" class="pageref">221</a>, <a href="#pb222" class="pageref">222</a>, <a href="#pb223" class="pageref">223</a>. +<span class="pagenum">[<a id="pb261" href="#pb261">261</a>]</span></p> +<p>Peloponnesus, <a href="#pb24" class="pageref">24</a>, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>, <a href="#pb50" class="pageref">50</a>, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>, <a href="#pb55" class="pageref">55</a>, <a href="#pb58" class="pageref">58</a>, <a href="#pb116" class="pageref">116</a>, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>, <a href="#pb122" class="pageref">122</a>, <a href="#pb123" class="pageref">123</a>, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb127" class="pageref">127</a>, <a href="#pb139" class="pageref">139</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb143" class="pageref">143</a>, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#pb163" class="pageref">163</a>, <a href="#pb175" class="pageref">175</a>, <a href="#pb178" class="pageref">178</a>, <a href="#pb186" class="pageref">186</a>, <a href="#pb219" class="pageref">219</a>. + +</p> +<p>Pelops, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>. + +</p> +<p>Perdiccas, <a href="#pb251" class="pageref">251</a>. + +</p> +<p>Pericles, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>, <a href="#pb143" class="pageref">143</a>, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>, <a href="#pb152" class="pageref">152</a>, <a href="#pb153" class="pageref">153</a>, <a href="#pb154" class="pageref">154</a>, <a href="#pb155" class="pageref">155</a>, <a href="#pb157" class="pageref">157</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb161" class="pageref">161</a>, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>, <a href="#pb172" class="pageref">172</a>, <a href="#pb179" class="pageref">179</a>. + +</p> +<p>Perioeki, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>. + +</p> +<p>Persepolis, <a href="#pb248" class="pageref">248</a>, <a href="#pb249" class="pageref">249</a>. + +</p> +<p>Perzen, <a href="#pb92" class="pageref">92</a>, <a href="#pb94" class="pageref">94</a>, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>, <a href="#pb105" class="pageref">105</a>, <a href="#pb107" class="pageref">107</a>, <a href="#pb108" class="pageref">108</a>, <a href="#pb109" class="pageref">109</a>, <a href="#pb111" class="pageref">111</a>, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>, <a href="#pb115" class="pageref">115</a>, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>, <a href="#pb122" class="pageref">122</a>, <a href="#pb123" class="pageref">123</a>, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>, <a href="#pb127" class="pageref">127</a>, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>, <a href="#pb134" class="pageref">134</a>, <a href="#pb136" class="pageref">136</a>, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>, <a href="#pb138" class="pageref">138</a>, <a href="#pb154" class="pageref">154</a>, <a href="#pb155" class="pageref">155</a>, <a href="#pb193" class="pageref">193</a>, <a href="#pb194" class="pageref">194</a>, <a href="#pb195" class="pageref">195</a>, <a href="#pb213" class="pageref">213</a>, <a href="#pb234" class="pageref">234</a>, <a href="#pb236" class="pageref">236</a>, <a href="#pb243" class="pageref">243</a>, <a href="#pb244" class="pageref">244</a>, <a href="#pb245" class="pageref">245</a>, <a href="#pb247" class="pageref">247</a>, <a href="#pb248" class="pageref">248</a>, <a href="#pb250" class="pageref">250</a>. + +</p> +<p>Perzië, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>, <a href="#pb94" class="pageref">94</a>, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb139" class="pageref">139</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb199" class="pageref">199</a>, <a href="#pb207" class="pageref">207</a>, <a href="#pb210" class="pageref">210</a>, <a href="#pb212" class="pageref">212</a>, <a href="#pb213" class="pageref">213</a>, <a href="#pb221" class="pageref">221</a>, <a href="#pb234" class="pageref">234</a>, <a href="#pb236" class="pageref">236</a>, <a href="#pb242" class="pageref">242</a>, <a href="#pb246" class="pageref">246</a>, <a href="#pb248" class="pageref">248</a>, <a href="#pb251" class="pageref">251</a>. + +</p> +<p>Phaëton, <a href="#pb2" class="pageref">2</a>, <a href="#pb3" class="pageref">3</a>, <a href="#pb4" class="pageref">4</a>, <a href="#pb23" class="pageref">23</a>. + +</p> +<p>Phalerum, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>. + +</p> +<p>Pharnabazus, <a href="#pb195" class="pageref">195</a>. + +</p> +<p>Pheidon, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>. + +</p> +<p>Phidias, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>. + +</p> +<p>Philippicae, <a href="#pb229" class="pageref">229</a>. + +</p> +<p>Philippus II, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, <a href="#pb223" class="pageref">223</a>, <a href="#pb224" class="pageref">224</a>, <a href="#pb225" class="pageref">225</a>, <a href="#pb226" class="pageref">226</a>, <a href="#pb227" class="pageref">227</a>, <a href="#pb229" class="pageref">229</a>, <a href="#pb230" class="pageref">230</a>, <a href="#pb231" class="pageref">231</a>, <a href="#pb232" class="pageref">232</a>, <a href="#pb233" class="pageref">233</a>, <a href="#pb234" class="pageref">234</a>, <a href="#pb235" class="pageref">235</a>, <a href="#pb236" class="pageref">236</a>, <a href="#pb237" class="pageref">237</a>, <a href="#pb238" class="pageref">238</a>, <a href="#pb239" class="pageref">239</a>, <a href="#pb241" class="pageref">241</a>. + +</p> +<p>Phocensers, <a href="#pb230" class="pageref">230</a>, <a href="#pb231" class="pageref">231</a>, <a href="#pb232" class="pageref">232</a>. + +</p> +<p>Phocis, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>, <a href="#pb232" class="pageref">232</a>. + +</p> +<p>Phoenicië, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>. + +</p> +<p>Phrygië, <a href="#pb244" class="pageref">244</a>. + +</p> +<p>Pindarus, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>, <a href="#pb240" class="pageref">240</a>. + +</p> +<p>Piraeus, <a href="#pb105" class="pageref">105</a>, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>, <a href="#pb196" class="pageref">196</a>, <a href="#pb198" class="pageref">198</a>, <a href="#pb200" class="pageref">200</a>, <a href="#pb220" class="pageref">220</a>, <a href="#pb228" class="pageref">228</a>. + +</p> +<p>Pisatiërs, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>. + +</p> +<p>Pisatis, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>. + +</p> +<p>Pisidië, <a href="#pb207" class="pageref">207</a>. + +</p> +<p>Pisistratus, <a href="#pb67" class="pageref">67</a>, <a href="#pb68" class="pageref">68</a>, <a href="#pb69" class="pageref">69</a>, <a href="#pb70" class="pageref">70</a>, <a href="#pb71" class="pageref">71</a>. + +</p> +<p>Plataea, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>, <a href="#pb127" class="pageref">127</a>, <a href="#pb128" class="pageref">128</a>, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>, <a href="#pb150" class="pageref">150</a>, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>, <a href="#pb169" class="pageref">169</a>. + +</p> +<p>Plataeërs, <a href="#pb101" class="pageref">101</a>, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>, <a href="#pb168" class="pageref">168</a>, <a href="#pb169" class="pageref">169</a>. + +</p> +<p>Plato, <a href="#pb204" class="pageref">204</a>, <a href="#pb206" class="pageref">206</a>, <a href="#pb212" class="pageref">212</a>, <a href="#pb237" class="pageref">237</a>, <a href="#pb240" class="pageref">240</a>, <a href="#pb241" class="pageref">241</a>. + +</p> +<p>Polycrates, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>. + +</p> +<p>Pontonous, <a href="#pb30" class="pageref">30</a>. + +</p> +<p>Pontus Euxinus, <a href="#pb83" class="pageref">83</a>, <a href="#pb211" class="pageref">211</a>. + +</p> +<p>Poseidon, <a href="#pb10" class="pageref">10</a>, <a href="#pb70" class="pageref">70</a>, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>, <a href="#pb147" class="pageref">147</a>, <a href="#pb252" class="pageref">252</a><span class="corr" id="xd0e8070" title="Niet in bron">.</span> + +</p> +<p>Praxiteles, <a href="#pb230" class="pageref">230</a>. + +</p> +<p>Priamus, koning, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>. + +</p> +<p>Propontis, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>. + +</p> +<p>Ptolemaeus, <a href="#pb251" class="pageref">251</a>. + +</p> +<p>Pylos, <a href="#pb170" class="pageref">170</a>, <a href="#pb171" class="pageref">171</a>, <a href="#pb172" class="pageref">172</a>, <a href="#pb174" class="pageref">174</a>, <a href="#pb175" class="pageref">175</a>, <a href="#pb188" class="pageref">188</a>, <a href="#pb189" class="pageref">189</a>. + +</p> +<p>Pyrrha, <a href="#pb5" class="pageref">5</a>. + +</p> +<p>Pythagoras, <a href="#pb85" class="pageref">85</a>, <a href="#pb86" class="pageref">86</a>, <a href="#p087" class="pageref">87</a>. + +</p> +<p>Pythias, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>, <a href="#pb90" class="pageref">90</a>. + + +</p> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e8141" class="normal">R</h3> +<p>Rhegium, <a href="#pb185" class="pageref">185</a>. + +</p> +<p>Rhone, rivier, <a href="#pb84" class="pageref">84</a>. + +</p> +<p>Rome, <a href="#pb251" class="pageref">251</a>, <a href="#pb253" class="pageref">253</a>. + +</p> +<p>Romeinen, <a href="#pb251" class="pageref">251</a>, <a href="#pb252" class="pageref">252</a>. + +</p> +<p>Rusland, Zuid, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>. + + +</p> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e8175" class="normal">S</h3> +<p>Saciërs, <a href="#pb109" class="pageref">109</a>. + +</p> +<p>Salamis, <a href="#pb62" class="pageref">62</a>, <a href="#pb63" class="pageref">63</a>, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>, <a href="#pb122" class="pageref">122</a>, <a href="#pb123" class="pageref">123</a>, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#p125" class="pageref">125</a>, <a href="#pb127" class="pageref">127</a>, <a href="#pb135" class="pageref">135</a>, <a href="#pb150" class="pageref">150</a>. + +</p> +<p>Samos, <a href="#pb85" class="pageref">85</a>, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb193" class="pageref">193</a>, <a href="#pb194" class="pageref">194</a>, <a href="#pb195" class="pageref">195</a>, <a href="#pb207" class="pageref">207</a>. + +</p> +<p>Sappho, <a href="#pb85" class="pageref">85</a>. + +</p> +<p>Sarangiërs, <a href="#pb109" class="pageref">109</a>. + +</p> +<p>Sardes, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>. + +</p> +<p>Sardinië, <a href="#pb83" class="pageref">83</a>. + +</p> +<p>Scylla, <a href="#pb22" class="pageref">22</a>. + +</p> +<p>Scythen, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>, <a href="#pb94" class="pageref">94</a>, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>. + +</p> +<p>Selinus, <a href="#pb185" class="pageref">185</a>. + +</p> +<p>Sestos, <a href="#pb199" class="pageref">199</a>. + +</p> +<p>Sicilië, <a href="#pb83" class="pageref">83</a>, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>, <a href="#pb170" class="pageref">170</a>, <a href="#pb178" class="pageref">178</a>, <a href="#pb179" class="pageref">179</a>, <a href="#pb182" class="pageref">182</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>, <a href="#pb185" class="pageref">185</a>, <a href="#pb186" class="pageref">186</a>, <a href="#pb187" class="pageref">187</a>, <a href="#pb191" class="pageref">191</a>, <a href="#pb197" class="pageref">197</a>, <a href="#pb219" class="pageref">219</a>. + +</p> +<p>Simonides, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>. + +</p> +<p>Sinon, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>, <a href="#pb21" class="pageref">21</a>. + +</p> +<p>Socrates, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>, <a href="#pb180" class="pageref">180</a>, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>, <a href="#pb204" class="pageref">204</a>, <a href="#pb205" class="pageref">205</a>, <a href="#pb206" class="pageref">206</a>, <a href="#pb207" class="pageref">207</a>, <a href="#pb212" class="pageref">212</a>. + +</p> +<p>Solon, <a href="#pb62" class="pageref">62</a>, <a href="#pb63" class="pageref">63</a>, <a href="#pb64" class="pageref">64</a>, <a href="#pb65" class="pageref">65</a>, <a href="#pb66" class="pageref">66</a>, <a href="#pb67" class="pageref">67</a>, <a href="#pb68" class="pageref">68</a>, <a href="#pb74" class="pageref">74</a>. + +</p> +<p>Sophocles, <a href="#pb150" class="pageref">150</a>, <a href="#pb151" class="pageref">151</a>, <a href="#pb228" class="pageref">228</a>. + +</p> +<p>Spanje, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb250" class="pageref">250</a>. + +</p> +<p>Sparta, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>, <a href="#pb42" class="pageref">42</a>, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>, <a href="#pb45" class="pageref">45</a>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>, <a href="#pb49" class="pageref">49</a>, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>, <a href="#pb54" class="pageref">54</a>, <a href="#pb55" class="pageref">55</a>, <a href="#pb75" class="pageref">75</a>, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>, <a href="#pb110" class="pageref">110</a>, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>, <a href="#pb128" class="pageref">128</a>, <a href="#pb130" class="pageref">130</a>, <a href="#pb131" class="pageref">131</a>, <a href="#pb138" class="pageref">138</a>, <a href="#pb139" class="pageref">139</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>, <a href="#pb161" class="pageref">161</a>, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#pb170" class="pageref">170</a>, <a href="#pb174" class="pageref">174</a>, <a href="#pb175" class="pageref">175</a>, <a href="#pb178" class="pageref">178</a>, <a href="#pb186" class="pageref">186</a>, <a href="#pb187" class="pageref">187</a>, <a href="#pb192" class="pageref">192</a>, <a href="#pb193" class="pageref">193</a>, <a href="#pb200" class="pageref">200</a>, <a href="#pb202" class="pageref">202</a>, <a href="#pb203" class="pageref">203</a>, <a href="#pb207" class="pageref">207</a>, <a href="#pb212" class="pageref">212</a>, <a href="#pb213" class="pageref">213</a>, <a href="#pb214" class="pageref">214</a>, <a href="#pb215" class="pageref">215</a>, <a href="#pb216" class="pageref">216</a>, <a href="#pb217" class="pageref">217</a>, <a href="#pb218" class="pageref">218</a>, <a href="#pb221" class="pageref">221</a>, <a href="#pb223" class="pageref">223</a>, <a href="#pb226" class="pageref">226</a>. +<span class="pagenum">[<a id="pb262" href="#pb262">262</a>]</span></p> +<p>Spartanen, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>, <a href="#pb42" class="pageref">42</a>, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>, <a href="#pb45" class="pageref">45</a>, <a href="#pb47" class="pageref">47</a>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>, <a href="#pb49" class="pageref">49</a>, <a href="#pb50" class="pageref">50</a>, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>, <a href="#pb72" class="pageref">72</a>, <a href="#pb75" class="pageref">75</a>, <a href="#pb92" class="pageref">92</a>, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>, <a href="#pb111" class="pageref">111</a>, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>, <a href="#pb115" class="pageref">115</a>, <a href="#pb116" class="pageref">116</a>, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>, <a href="#pb130" class="pageref">130</a>, <a href="#pb131" class="pageref">131</a>, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>, <a href="#pb134" class="pageref">134</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>, <a href="#pb143" class="pageref">143</a>, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#pb163" class="pageref">163</a>, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>, <a href="#pb167" class="pageref">167</a>, <a href="#pb168" class="pageref">168</a>, <a href="#pb169" class="pageref">169</a>, <a href="#pb171" class="pageref">171</a>, <a href="#pb172" class="pageref">172</a>, <a href="#pb173" class="pageref">173</a>, <a href="#pb174" class="pageref">174</a>, <a href="#pb175" class="pageref">175</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>, <a href="#pb178" class="pageref">178</a>, <a href="#pb179" class="pageref">179</a>, <a href="#pb186" class="pageref">186</a>, <a href="#pb187" class="pageref">187</a>, <a href="#pb191" class="pageref">191</a>, <a href="#pb192" class="pageref">192</a>, <a href="#pb193" class="pageref">193</a>, <a href="#pb194" class="pageref">194</a>, <a href="#pb195" class="pageref">195</a>, <a href="#pb196" class="pageref">196</a>, <a href="#pb197" class="pageref">197</a>, <a href="#pb199" class="pageref">199</a>, <a href="#pb200" class="pageref">200</a>, <a href="#pb207" class="pageref">207</a>, <a href="#pb212" class="pageref">212</a>, <a href="#pb213" class="pageref">213</a>, <a href="#pb214" class="pageref">214</a>, <a href="#pb215" class="pageref">215</a>, <a href="#pb216" class="pageref">216</a>, <a href="#pb217" class="pageref">217</a>, <a href="#pb218" class="pageref">218</a>, <a href="#pb219" class="pageref">219</a>, <a href="#pb220" class="pageref">220</a>, <a href="#pb221" class="pageref">221</a>, <a href="#pb222" class="pageref">222</a>. + +</p> +<p>Sphacteria, <a href="#pb171" class="pageref">171</a>, <a href="#pb172" class="pageref">172</a>, <a href="#pb173" class="pageref">173</a>. + +</p> +<p>Sphinx, <a href="#pb9" class="pageref">9</a>. + +</p> +<p>Stagira, <a href="#pb238" class="pageref">238</a>. + +</p> +<p>Sunium, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>, <a href="#pb191" class="pageref">191</a>. + +</p> +<p>Susa, <a href="#pb248" class="pageref">248</a>. + +</p> +<p>Syracusanen, <a href="#pb186" class="pageref">186</a>, <a href="#pb187" class="pageref">187</a>, <a href="#pb188" class="pageref">188</a>, <a href="#pb189" class="pageref">189</a>, <a href="#pb190" class="pageref">190</a>, <a href="#pb192" class="pageref">192</a>, <a href="#pb193" class="pageref">193</a>. + +</p> +<p>Syracuse, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>, <a href="#pb185" class="pageref">185</a>, <a href="#pb186" class="pageref">186</a>, <a href="#pb187" class="pageref">187</a>, <a href="#pb188" class="pageref">188</a>, <a href="#pb189" class="pageref">189</a>. + +</p> +<p>Syrië, <a href="#pb251" class="pageref">251</a>. + + +</p> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e8883" class="normal">T</h3> +<p>Tempe, pas, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>, <a href="#pb115" class="pageref">115</a>. + +</p> +<p>Thebanen, <a href="#pb75" class="pageref">75</a>, <a href="#pb76" class="pageref">76</a>, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>, <a href="#pb169" class="pageref">169</a>, <a href="#pb200" class="pageref">200</a>, <a href="#pb214" class="pageref">214</a>, <a href="#pb215" class="pageref">215</a>, <a href="#pb216" class="pageref">216</a>, <a href="#pb221" class="pageref">221</a>, <a href="#pb236" class="pageref">236</a>, <a href="#pb240" class="pageref">240</a>. + +</p> +<p>Thebe, <a href="#pb9" class="pageref">9</a>, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>, <a href="#pb169" class="pageref">169</a>, <a href="#pb200" class="pageref">200</a>, <a href="#pb203" class="pageref">203</a>, <a href="#pb213" class="pageref">213</a>, <a href="#pb214" class="pageref">214</a>, <a href="#pb215" class="pageref">215</a>, <a href="#pb218" class="pageref">218</a>, <a href="#pb220" class="pageref">220</a>, <a href="#pb221" class="pageref">221</a>, <a href="#pb222" class="pageref">222</a>, <a href="#pb223" class="pageref">223</a>, <a href="#pb224" class="pageref">224</a>, <a href="#pb226" class="pageref">226</a>, <a href="#pb233" class="pageref">233</a>, <a href="#pb239" class="pageref">239</a>, <a href="#pb240" class="pageref">240</a>. + +</p> +<p>Themistocles, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>, <a href="#pb105" class="pageref">105</a>, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>, <a href="#pb122" class="pageref">122</a>, <a href="#pb123" class="pageref">123</a>, <a href="#pb127" class="pageref">127</a>, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>, <a href="#pb130" class="pageref">130</a>, <a href="#pb131" class="pageref">131</a>, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>, <a href="#pb134" class="pageref">134</a>, <a href="#pb135" class="pageref">135</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>. + +</p> +<p>Thermopylae, de, <a href="#pb115" class="pageref">115</a>, <a href="#pb116" class="pageref">116</a>, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>, <a href="#pb174" class="pageref">174</a>, <a href="#pb175" class="pageref">175</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>. + +</p> +<p>Theseus, <a href="#pb6" class="pageref">6</a>, <a href="#pb7" class="pageref">7</a>, <a href="#pb8" class="pageref">8</a>, <a href="#pb9" class="pageref">9</a>, <a href="#pb23" class="pageref">23</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>. + +</p> +<p>Thespiërs, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>. + +</p> +<p>Thessalië, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>, <a href="#pb220" class="pageref">220</a>, <a href="#pb239" class="pageref">239</a>. + +</p> +<p>Thessaliërs, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>, <a href="#pb217" class="pageref">217</a>. + +</p> +<p>Thessalonica, <a href="#pb217" class="pageref">217</a>. + +</p> +<p>Thracië, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>, <a href="#pb109" class="pageref">109</a>, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>, <a href="#pb175" class="pageref">175</a>, <a href="#pb182" class="pageref">182</a>, <a href="#pb192" class="pageref">192</a>, <a href="#pb198" class="pageref">198</a>, <a href="#pb225" class="pageref">225</a>. + +</p> +<p>Thraciërs, <a href="#pb109" class="pageref">109</a>, <a href="#pb115" class="pageref">115</a>, <a href="#pb198" class="pageref">198</a>. + +</p> +<p>Thucydides, <a href="#pb152" class="pageref">152</a>, <a href="#pb153" class="pageref">153</a>, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>, <a href="#pb168" class="pageref">168</a>, <a href="#pb171" class="pageref">171</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>, <a href="#pb189" class="pageref">189</a>, <a href="#pb229" class="pageref">229</a>. + +</p> +<p>Thyrea, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>. + +</p> +<p>Tienduizend, De, <a href="#pb211" class="pageref">211</a>, <a href="#pb212" class="pageref">212</a>, <a href="#pb234" class="pageref">234</a>. + +</p> +<p>Tissaphernes, <a href="#pb193" class="pageref">193</a>, <a href="#pb194" class="pageref">194</a>, <a href="#pb195" class="pageref">195</a>, <a href="#pb199" class="pageref">199</a>, <a href="#pb212" class="pageref">212</a>. + +</p> +<p>Trapezos of Trebizonde, <a href="#pb211" class="pageref">211</a>. + +</p> +<p>Trojanen, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>, <a href="#pb21" class="pageref">21</a>. + +</p> +<p>Troje, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>, <a href="#pb21" class="pageref">21</a>, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>, <a href="#pb242" class="pageref">242</a>. + +</p> +<p>Tyrus, <a href="#pb245" class="pageref">245</a>, <a href="#pb249" class="pageref">249</a>. + +</p> +<p>Tyrtaeus, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>. + + +</p> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e9276" class="normal">V</h3> +<p>Vaphio, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>. + +</p> +<p>Vierhonderd, <a href="#pb194" class="pageref">194</a>, <a href="#pb195" class="pageref">195</a>. + +</p> +<p>Virgilius, <a href="#pb22" class="pageref">22</a>. + + +</p> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e9300" class="normal">X</h3> +<p>Xenophon, <a href="#pb203" class="pageref">203</a>, <a href="#pb207" class="pageref">207</a>, <a href="#pb209" class="pageref">209</a>, <a href="#pb210" class="pageref">210</a>, <a href="#pb211" class="pageref">211</a>, <a href="#pb212" class="pageref">212</a>, <a href="#pb221" class="pageref">221</a>, <a href="#pb222" class="pageref">222</a>. + +</p> +<p>Xerxes, <a href="#pb105" class="pageref">105</a>, <a href="#pb107" class="pageref">107</a>, <a href="#pb108" class="pageref">108</a>, <a href="#pb109" class="pageref">109</a>, <a href="#pb110" class="pageref">110</a>, <a href="#pb111" class="pageref">111</a>, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>, <a href="#pb115" class="pageref">115</a>, <a href="#pb116" class="pageref">116</a>, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>, <a href="#pb123" class="pageref">123</a>, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>, <a href="#pb134" class="pageref">134</a>, <a href="#pb152" class="pageref">152</a>, <a href="#pb242" class="pageref">242</a>. + + +</p> +</div> +<div class="div2"> +<h3 id="xd0e9382" class="normal">Z</h3> +<p>Zeus, <a href="#pb1" class="pageref">1</a>, <a href="#pb3" class="pageref">3</a>, <a href="#pb4" class="pageref">4</a>, <a href="#pb5" class="pageref">5</a>, <a href="#pb9" class="pageref">9</a>, <a href="#pb10" class="pageref">10</a>, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>, <a href="#pb12" class="pageref">12</a>, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>, <a href="#pb33" class="pageref">33</a>, <a href="#pb34" class="pageref">34</a>, <a href="#pb38" class="pageref">38</a>, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>, <a href="#pb128" class="pageref">128</a>, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>. + +</p> +<p>Zwarte Zee, <a href="#pb83" class="pageref">83</a>, <a href="#pb195" class="pageref">195</a>, <a href="#pb196" class="pageref">196</a>, <a href="#pb232" class="pageref">232</a>. + + + +</p> +</div> +</div> +<div class="transcribernote"> +<h2>Colofon</h2> +<h3>Beschikbaarheid</h3> +<p>Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het +kopiëren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de Project Gutenberg Licentie bij dit eBoek of on-line op <a href="http://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>. + +</p> +<p>Dit eBoek is geproduceerd door Jeroen Hellingman en het on-line gedistribueerd correctie team op <a href="http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>. + +</p> +<p lang="en">This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give +it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at <a href="http://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>. + +</p> +<p lang="en">This eBook is produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team at <a href="http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>. + +</p> +<h3>Codering</h3> +<p>Dit bestand is in een verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het einde +van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel zijn gecorrigeerd. Dergelijke correcties zijn +gemarkeerd met het corr-element. + +</p> +<p>Hoewel in het origineel laag liggende aanhalingstekens openen gebruikt, zijn deze in dit bestand gecodeerd met “. Geneste +dubbele aanhalingstekens zijn stilzwijgend veranderd in enkele aanhalingstekens. + +</p> +<h3>Documentgeschiedenis</h3> +<ol class="lsoff"> +<li>2009-04-15 Begonnen. + +</li> +</ol> +<h3>Externe Referenties</h3> +<p>Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn dat deze links voor u niet werken.</p> +<h3>Verbeteringen</h3> +<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p> +<table width="75%"> +<tr> +<th>Bladzijde</th> +<th>Bron</th> +<th>Verbetering</th> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e337">1</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e355">2</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e367">3</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e375">4</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e387">5</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e390">5</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e393">5</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e396">5</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e399">5</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e418">7</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e421">7</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e427">8</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e434">9</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e437">9</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">“</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e455">10</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e460">11</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e481">13</a></td> +<td width="40%">memen</td> +<td width="40%">nemen</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e506">16</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e547">20</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e552">21</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e653">31</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e676">33</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e686">33</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e742">40</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">,</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e758">42</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e763">42</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e768">43</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e786">45</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e791">45</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">“</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e800">46</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e803">46</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e806">46</a></td> +<td width="40%">stand</td> +<td width="40%">stond</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e818">47</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">“</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e839">48</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e842">48</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e845">48</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e850">48</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e857">49</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e860">49</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e879">51</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e884">51</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e898">52</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e929">55</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e947">58</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e950">58</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e961">59</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e964">59</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e969">60</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e990">61</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e993">61</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e998">62</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1029">65</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1036">66</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1052">67</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1057">68</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1071">69</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1101">72</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1111">72</a></td> +<td width="40%">.</td> +<td width="40%">,</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1114">72</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1143">75</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1154">75</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">)</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1183">77</a></td> +<td width="40%">geheer</td> +<td width="40%">geheel</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1186">77</a></td> +<td width="40%">vroegel</td> +<td width="40%">vroeger</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1202">78</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">)</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1215">79</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">)</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1270">85</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1282">85</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1295">86</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1298">86</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1321">89</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1324">89</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1341">92</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1355">93</a></td> +<td width="40%">)</td> +<td width="40%"> +[<i>Verwijderd</i>] + +</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1357">93</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1359">93</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">)</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1373">94</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1376">94</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1379">94</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1382">94</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1385">94</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1388">94</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1400">95</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1403">95</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1406">95</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1409">95</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1412">95</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1424">96</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1427">96</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1446">97</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1459">98</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1473">99</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1476">99</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">“</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1492">101</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1510">103</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1513">103</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1516">103</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1532">105</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1561">108</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1566">108</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1569">108</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1595">110</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1600">111</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1603">111</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1616">112</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1619">112</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1622">112</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">“</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1625">112</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1632">113</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1635">113</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1638">113</a></td> +<td width="40%">acht-en twintig</td> +<td width="40%">acht-en-twintig</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1641">113</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1644">113</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1647">113</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1652">113</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1655">113</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1658">113</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1665">114</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1668">114</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1684">115</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1687">115</a></td> +<td width="40%">keerden</td> +<td width="40%">keeren</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1701">116</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1704">116</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1707">116</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1710">116</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1722">117</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1727">118</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1730">118</a></td> +<td width="40%">te te</td> +<td width="40%">te</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1738">118</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1747">118</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1751">118</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">“</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1754">118</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1766">119</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1769">119</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1772">119</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1777">120</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1782">120</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1785">120</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1788">120</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1791">120</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1796">121</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1808">121</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1813">122</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1816">122</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1819">122</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1826">123</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1829">123</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1832">123</a></td> +<td width="40%">teruggekeert</td> +<td width="40%">teruggekeerd</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1835">123</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1842">124</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1845">124</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1855">124</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1858">124</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1863">126</a></td> +<td width="40%">Boeotie</td> +<td width="40%">Boeotië</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1866">126</a></td> +<td width="40%">Joniers</td> +<td width="40%">Joniërs</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1891">129</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1894">129</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1913">130</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1916">130</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1923">131</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1926">131</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1936">131</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1941">132</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1952">133</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1966">134</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1971">135</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1974">135</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1995">136</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e1998">136</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2007">136</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">“</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2024">138</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2040">139</a></td> +<td width="40%">slecht</td> +<td width="40%">slechts</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2043">139</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2046">139</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2051">140</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2054">140</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2057">140</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2141">147</a></td> +<td width="40%">,</td> +<td width="40%">.</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2155">148</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2227">153</a></td> +<td width="40%">Thucidydes</td> +<td width="40%">Thucydides</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2230">153</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2340">161</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2343">161</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2348">162</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2355">163</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2360">163</a></td> +<td width="40%">over</td> +<td width="40%">voer</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2363">163</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2366">163</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2371">164</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2383">164</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2388">165</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2391">165</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2394">165</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2397">165</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2406">166</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">.</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2413">166</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2416">166</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2419">166</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2433">168</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2438">169</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2448">169</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2459">170</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2464">171</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2474">171</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2477">171</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2482">172</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2490">173</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2493">173</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">,</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2496">173</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2499">173</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2502">173</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2505">173</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2508">173</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2524">175</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2529">175</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2532">175</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2539">176</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2548">176</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">.</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2573">179</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2583">179</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2588">180</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2593">181</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2605">182</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2608">182</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2620">183</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2623">183</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2630">184</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2633">184</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2636">184</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2639">184</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2645">185</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2648">185</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2651">185</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2659">186</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2662">186</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2665">186</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2668">186</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">;”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2671">186</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2688">187</a></td> +<td width="40%">,</td> +<td width="40%"> +[<i>Verwijderd</i>] + +</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2690">187</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">,</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2693">187</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2698">188</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">,</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2701">188</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">,</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2708">189</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2711">189</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2714">189</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2726">190</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2729">190</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2738">190</a></td> +<td width="40%">Griekskhe</td> +<td width="40%">Grieksche</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2752">191</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">.</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2759">191</a></td> +<td width="40%">Corinthiers</td> +<td width="40%">Corinthiërs</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2766">192</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2782">194</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2785">194</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2788">194</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2791">194</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2796">195</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2810">196</a></td> +<td width="40%">tropeëen</td> +<td width="40%">tropheeën</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2813">196</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2818">197</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2821">197</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2824">197</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2833">197</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">)</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2840">198</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2848">199</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2859">200</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2885">202</a></td> +<td width="40%">in</td> +<td width="40%">is</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2909">204</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2914">205</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2917">205</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2931">206</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2934">206</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2964">209</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2967">209</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">“</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2970">209</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2975">209</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2980">210</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2983">210</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">,</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2986">210</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e2998">211</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">,</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3014">212</a></td> +<td width="40%">plant en</td> +<td width="40%">plan ten</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3021">213</a></td> +<td width="40%">,</td> +<td width="40%"> +[<i>Verwijderd</i>] + +</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3023">213</a></td> +<td width="40%">,</td> +<td width="40%"> +[<i>Verwijderd</i>] + +</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3029">214</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3032">214</a></td> +<td width="40%">vericht</td> +<td width="40%">verricht</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3039">215</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">,</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3048">216</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3067">216</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3085">218</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3101">220</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3104">220</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3117">222</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3120">222</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3123">222</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3126">222</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3200">228</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3223">231</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3241">233</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3244">233</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3284">236</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3287">236</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3292">237</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">“</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3295">237</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3298">237</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3310">237</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3318">238</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3345">240</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3350">240</a></td> +<td width="40%">,</td> +<td width="40%"> +[<i>Verwijderd</i>] + +</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3352">240</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3357">241</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3360">241</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3363">241</a></td> +<td width="40%">,</td> +<td width="40%"> +[<i>Verwijderd</i>] + +</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3365">241</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3377">242</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3380">242</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3385">242</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3390">243</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3406">244</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3415">245</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3438">247</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3441">247</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3444">247</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3460">249</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3463">249</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3475">250</a></td> +<td width="40%">”,</td> +<td width="40%">,”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3486">251</a></td> +<td width="40%">ineen</td> +<td width="40%">uiteen</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e3506">253</a></td> +<td width="40%">”.</td> +<td width="40%">.”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e6511">259</a></td> +<td width="40%">,</td> +<td width="40%">.</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e8070">261</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">.</td> +</tr> +</table> +</div> +</div> + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of De Geschiedenis van het Grieksche Volk, by +E.M. Tappan + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK GRIEKSCHE VOLK *** + +***** This file should be named 28581-h.htm or 28581-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/2/8/5/8/28581/ + +Produced by the Online Distributed Proofreading Team at +http://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</body> +</html> |