diff options
| author | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 02:47:06 -0700 |
|---|---|---|
| committer | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 02:47:06 -0700 |
| commit | 947f9bc458442e4df49dccb4a16280029d96463b (patch) | |
| tree | 6924c4bfe1f8fec39f0c3b15e3b442f95a2d3dc9 /29216-h | |
Diffstat (limited to '29216-h')
48 files changed, 14975 insertions, 0 deletions
diff --git a/29216-h/29216-h.htm b/29216-h/29216-h.htm new file mode 100644 index 0000000..f282d53 --- /dev/null +++ b/29216-h/29216-h.htm @@ -0,0 +1,14975 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> + +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> + <head> + <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" /> + + <link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/" /> + <meta name="author" content="E. d'Oliveira" /> + <meta name="DC.Creator" content="E. d'Oliveira" /> + <meta name="DC.Title" content="Goethe een levensbeschrijving" /> + <meta name="DC.Date" content="##### 2007" /> + <meta name="DC.Language" content="nl-1900" /> + + <title>The Project Gutenberg eBook of Goethe een levensbeschrijving, by E. d'Oliveira.</title> + <style type="text/css"> + + p { margin-top: .75em; + text-align: justify; + margin-bottom: .75em; + } + h1,h2,h3,h4,h5,h6 { + text-align: center; /* all headings centered */ + clear: both; + } + hr { width: 33%; + margin-top: 2em; + margin-bottom: 2em; + margin-left: auto; + margin-right: auto; + clear: both; + } + + table {margin-left: auto; margin-right: auto; } + + body{margin-left: 10%; + margin-right: 10%; + } + + .pagenum { /* uncomment the next line for invisible page numbers */ + /* visibility: hidden; */ + position: absolute; + left: 92%; + font-size: smaller; + text-align: right; + } /* page numbers */ + + .linenum {position: absolute; top: auto; left: 4%;} /* poetry number */ + .blockquot{margin-left: 5%; margin-right: 10%;} + .blockquotright{margin-left: 50%; margin-right: 0%;} + + .bb {border-bottom: solid 2px;} + .bl {border-left: solid 2px;} + .bt {border-top: solid 2px;} + .br {border-right: solid 2px;} + .bbox {border: solid 2px;} + + .alignright {text-align: right;} + .center {text-align: center;} + .smcap {font-variant: small-caps;} + .u {text-decoration: underline;} + + .letterspaced {letter-spacing:0.2em;} + + .caption {font-weight: bold;} + + .figcenter {margin: auto; text-align: center; padding-top: 1em; padding-bottom: 2em; width: auto;} + + .figleft {float: left; clear: left; margin-left: 0; margin-bottom: 1em; margin-top: + 1em; margin-right: 1em; padding: 0; text-align: center; width: auto;} + + .figright {float: right; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 1em; + margin-top: 1em; margin-right: 0; padding: 0; text-align: center; width: auto;} + + .footnotes {border: dashed 1px;} + .footnote {margin-left: 10%; margin-right: 10%; font-size: 0.9em;} + .footnote .label {position: absolute; right: 84%; text-align: right;} + .fnanchor {vertical-align: super; font-size: .8em; text-decoration: none;} + + .poem {margin-left:10%; margin-right:10%; text-align: left;} + .poem br {display: none;} + .poem .stanza {margin: 1em 0em 1em 0em;} + .poem span.i0 {display: block; margin-left: 0em; padding-left: 3em; text-indent: -3em;} + .poem span.i2 {display: block; margin-left: 2em; padding-left: 3em; text-indent: -3em;} + .poem span.i4 {display: block; margin-left: 4em; padding-left: 3em; text-indent: -3em;} + + span.corr { border-bottom:1px dotted red; } + + a {text-decoration: none;} + img {border: 0;} + + .transcribernote { background-color:#DDE; border:black 1px dotted; color:#000; font-family:sans-serif; + font-size:80%; margin:2em 5%; padding:1em; } + + </style> + </head> +<body> + + +<pre> + +Project Gutenberg's Goethe: Een Levensbeschrijving, by E. d'Oliveira + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Goethe: Een Levensbeschrijving + +Author: E. d'Oliveira + +Release Date: June 24, 2009 [EBook #29216] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK GOETHE: EEN LEVENSBESCHRIJVING *** + + + + +Produced by Miranda van de Heijning, Marc Hens and the +Online Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net + + + + + + +</pre> + + + +<div class="center"><img src="images/hires001low.jpg" width="530" height="800" alt="WERELDBIBLIOTHEEK Onder de leiding van L. Simons. +UITGEGEVEN DOOR: DE MAATSCHAPPIJ VOOR GOEDE EN GOEDKOOPE LECTUUR — AMSTERDAM" title="WERELDBIBLIOTHEEK Onder de leiding van L. Simons. +UITGEGEVEN DOOR: DE MAATSCHAPPIJ VOOR GOEDE EN GOEDKOOPE LECTUUR — AMSTERDAM" /></div> + +<div class="center"><img src="images/hires002low.jpg" width="530" height="800" alt="GOETHE EEN LEVENSBESCHRIJVING DOOR E. d'Oliveira, MET 26 AFBEELDINGEN." +title="GOETHE EEN LEVENSBESCHRIJVING DOOR E. d'Oliveira, MET 26 AFBEELDINGEN." /></div> + +<hr style="width: 65%;" /> +<h2><a name="INHOUD" id="INHOUD"></a>INHOUD</h2> + +<h3><a name="TOC_VOORWOORD" id="TOC_VOORWOORD" href="#VOORWOORD">VOORWOORD.</a></h3> + +<h3><a name="TOC_EERSTE_BOEK" id="TOC_EERSTE_BOEK" href="#EERSTE_BOEK">EERSTE BOEK.</a></h3> + +<div class="table"> +<table style="font-size: 100%;" width="50%" summary="Inhoud"> + +<tr> +<td class="alignright"><span class="smcap">hoofdstuk</span>.</td> +<td></td> +<td class="alignright"><span class="smcap">pag</span>.</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">I.</td> +<td><a name="TOC_I" id="TOC_I" href="#CHAPTER_I">Goethes jongensjaren te Frankfort</a></td> +<td class="alignright">9</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">II.</td> +<td><a name="TOC_II" id="TOC_II" href="#CHAPTER_II">Goethes studietijd te Leipzig</a></td> +<td class="alignright">27</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">III.</td> +<td><a name="TOC_III" id="TOC_III" href="#CHAPTER_III">Ziekte en inkeer</a></td> +<td class="alignright">45</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">IV.</td> +<td><a name="TOC_IV" id="TOC_IV" href="#CHAPTER_IV">Studietijd te Straatsburg</a></td> +<td class="alignright">52</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">V.</td> +<td><a name="TOC_V" id="TOC_V" href="#CHAPTER_V">Merck, Urania en "Götz v. Berlichingen".</a></td> +<td class="alignright">71</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">VI.</td> +<td><a name="TOC_VI" id="TOC_VI" href="#CHAPTER_VI">Wetzlar</a></td> +<td class="alignright">85</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">VII.</td> +<td><a name="TOC_VII" id="TOC_VII" href="#CHAPTER_VII">Das Leiden des jungen Werthers</a></td> +<td class="alignright">92</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">VIII.</td> +<td><a name="TOC_VIII" id="TOC_VIII" href="#CHAPTER_VIII">Allerlei genieën en "Clavigo"</a></td> +<td class="alignright">105</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">IX.</td> +<td><a name="TOC_IX" id="TOC_IX" href="#CHAPTER_IX">Lili</a></td> +<td class="alignright">122</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">X.</td> +<td><a name="TOC_X" id="TOC_X" href="#CHAPTER_X"><span class="letterspaced">Oriëntatie</span></a></td> +<td class="alignright">131</td> +</tr> +</table> +</div> + +<h3><a name="TOC_TWEEDE_BOEK" id="TOC_TWEEDE_BOEK" href="#TWEEDE_BOEK">TWEEDE BOEK.</a></h3> + +<div class="table"> +<table style="font-size: 100%;" width="50%" summary="Inhoud"> + +<tr> +<td class="alignright"><span class="smcap">hoofdstuk</span>.</td> +<td></td> +<td class="alignright"><span class="smcap">pag</span>.</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">XI.</td> +<td><a name="TOC_XI" id="TOC_XI" href="#CHAPTER_XI">Het gevaarlijke Weimar</a></td> +<td class="alignright">143</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">XII.</td> +<td><a name="TOC_XII" id="TOC_XII" href="#CHAPTER_XII">Charlotte von Stein</a></td> +<td class="alignright">154</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">XIII.</td> +<td><a name="TOC_XIII" id="TOC_XIII" href="#CHAPTER_XIII">Grootmeester der apen</a></td> +<td class="alignright">161</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">XIV.</td> +<td><a name="TOC_XIV" id="TOC_XIV" href="#CHAPTER_XIV">De ontnuchterde staatsman</a></td> +<td class="alignright">165</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">XV.</td> +<td><a name="TOC_XV" id="TOC_XV" href="#CHAPTER_XV">Verlangen naar Italië</a></td> +<td class="alignright">171</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">XVI.</td> +<td><a name="TOC_XVI" id="TOC_XVI" href="#CHAPTER_XVI">Het land waar de citroenen bloeien</a></td> +<td class="alignright">179</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">XVII.</td> +<td><a name="TOC_XVII" id="TOC_XVII" href="#CHAPTER_XVII"><span class="letterspaced">Stellige winst</span></a></td> +<td class="alignright">185</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">XVIII.</td> +<td><a name="TOC_XVIII" id="TOC_XVIII" href="#CHAPTER_XVIII">Egmont</a></td> +<td class="alignright">189</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">XIX.</td> +<td><a name="TOC_XIX" id="TOC_XIX" href="#CHAPTER_XIX">Iphigenie in Tauris</a></td> +<td class="alignright">195</td> +</tr> + +</table> +</div> + +<h3><a name="TOC_DERDE_BOEK" id="TOC_DERDE_BOEK" href="#DERDE_BOEK">DERDE BOEK.</a></h3> + +<div class="table"> +<table style="font-size: 100%;" width="50%" summary="Inhoud"> + +<tr> +<td class="alignright"><span class="smcap">hoofdstuk</span>.</td> +<td></td> +<td class="alignright"><span class="smcap">pag</span>.</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">XX.</td> +<td><a name="TOC_XX" id="TOC_XX" href="#CHAPTER_XX">De grimmige halfgod en Christiane</a></td> +<td class="alignright">215</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">XXI.</td> +<td><a name="TOC_XXI" id="TOC_XXI" href="#CHAPTER_XXI">De Fransche revolutie</a></td> +<td class="alignright">222</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">XXII.</td> +<td><a name="TOC_XXII" id="TOC_XXII" href="#CHAPTER_XXII">God en Wereld</a></td> +<td class="alignright">237</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">XXIII.</td> +<td><a name="TOC_XXIII" id="TOC_XXIII" href="#CHAPTER_XXIII">De Xeniën</a></td> +<td class="alignright">256</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">XXIV.</td> +<td><a name="TOC_XXIV" id="TOC_XXIV" href="#CHAPTER_XXIV">Hermann und Dorothea</a></td> +<td class="alignright">266</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">XXV.</td> +<td><a name="TOC_XXV" id="TOC_XXV" href="#CHAPTER_XXV">Wilhelm Meisters Lehrjahre</a></td> +<td class="alignright">274</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">XXVI.</td> +<td><a name="TOC_XXVI" id="TOC_XXVI" href="#CHAPTER_XXVI">Schillers dood</a></td> +<td class="alignright">284</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">XXVII.</td> +<td><a name="TOC_XXVII" id="TOC_XXVII" href="#CHAPTER_XXVII">Huwelijk</a></td> +<td class="alignright">292</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">XXVIII.</td> +<td><a name="TOC_XXVIII" id="TOC_XXVIII" href="#CHAPTER_XXVIII">Die Wahlverwantschaften</a></td> +<td class="alignright">297</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">XXIX.</td> +<td><a name="TOC_XXIX" id="TOC_XXIX" href="#CHAPTER_XXIX">Laatste Kwarteeuw</a></td> +<td class="alignright">310</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">XXX.</td> +<td><a name="TOC_XXX" id="TOC_XXX" href="#CHAPTER_XXX">Faust</a></td> +<td class="alignright">326</td> +</tr> + +<tr> +<td class="alignright">XXXI.</td> +<td><a name="TOC_XXXI" id="TOC_XXXI" href="#CHAPTER_XXXI">†</a></td> +<td class="alignright">348</td> +</tr> + +<tr> +<td colspan="3"><h3><a name="TOC_BIJLAGE" id="TOC_BIJLAGE" href="#BIJLAGE">BIJLAGE</a></h3></td> +</tr> + +<tr> +<td> </td> +<td></td> +<td class="alignright"><span class="smcap">pag</span>.</td> +</tr> + +<tr> +<td></td> +<td><a name="TOC_VERTALINGEN" id="TOC_VERTALINGEN" href="#VERTALINGEN">VERTALINGEN</a></td> +<td class="alignright">351</td> +</tr> +</table> +</div> + +<hr style="width: 65%;" /> + +<h2><a name="Illustraties" id="Illustraties"></a>Illustraties</h2> + +<div class="table"> +<table style="font-size: 100%;" width="50%" summary="Illustraties"> + +<tr> +<td class="alignleft"><span class="smcap">Illustratie</span>.</td> +<td class="alignright"><span class="smcap">tegenover pagina</span></td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_012" id="LOI_012" href="#ILLO_012">CATHERINA ELISABETH GOETHE-TEXTOR (Goethes moeder) <i>Naar de lithographie van F. C. Vogel</i></a></p></td> +<td class="alignright">12</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_020" id="LOI_020" href="#ILLO_020">JOHANN CASPAR GOETHE (Goethes vader) <i>Naar de lithographie van F. C. Vogel</i></a></p></td> +<td class="alignright">18</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_028" id="LOI_028" href="#ILLO_028">GOETHE (Silhouet uit het jaar 1765) <i>Frankfortsche Goethe-Museum</i></a></p></td> +<td class="alignright">24</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_038" id="LOI_038" href="#ILLO_038">KÄTHCHEN SCHÖNKOPF <i>Naar een miniatuur</i></a></p></td> +<td class="alignright">32</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_054" id="LOI_054" href="#ILLO_054">CORNELIA GOETHE <i>In 1773 door haar broer op den rand van een drukproef geschetst</i></a></p></td> +<td class="alignright">46</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_070" id="LOI_070" href="#ILLO_070">FRIEDERIKE BRION (vermoedelijk)</a></p></td> +<td class="alignright">61</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_098" id="LOI_098" href="#ILLO_098">KERKPLEIN MET "GOETHE-LINDE" TE GARBENHEIM</a></p></td> +<td class="alignright">87</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_106" id="LOI_106" href="#ILLO_106">CHARLOTTE BUFF</a></p></td> +<td class="alignright">92</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_126a" id="LOI_126a" href="#ILLO_126a">JOHANN BERNHARD BASEDOW</a></p></td> +<td class="alignright">110</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_126b" id="LOI_126b" href="#ILLO_126b">JOHANN HEINRICH MERCK</a></p></td> +<td class="alignright">110</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_126c" id="LOI_126c" href="#ILLO_126c">JOHANN CASPAR LAVATER</a></p></td> +<td class="alignright">110</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_126d" id="LOI_126d" href="#ILLO_126d">FRIEDRICH GOTTLIEB KLOPSTOCK</a></p></td> +<td class="alignright">110</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_126e" id="LOI_126e" href="#ILLO_126e">FRIEDRICH HEINRICH JACOBI</a></p></td> +<td class="alignright">110</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_144a" id="LOI_144a" href="#ILLO_144a">GOETHE IN 1775 +<i>Naar het gipsmedaillon van Melchior</i></a></p></td> +<td class="alignright">126</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_144b" id="LOI_144b" href="#ILLO_144b">LILI SCHÖNEMANN</a></p></td> +<td class="alignright">126</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_166" id="LOI_166" href="#ILLO_166">GOETHE IN "KAARSRECHTE HOUDING" (kort na zijn vestiging te Weimar)</a></p></td> +<td class="alignright">147</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_174" id="LOI_174" href="#ILLO_174">GOETHES TUINHUIS MET VERANDA</a></p></td> +<td class="alignright">152</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_178" id="LOI_178" href="#ILLO_178">CHARLOTTE VON STEIN <i>Naar haar zelfportret</i></a></p></td> +<td class="alignright">154</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_200" id="LOI_200" href="#ILLO_200">CARL-AUGUST HERTOG VAN SACHSEN-WEIMAR</a></p></td> +<td class="alignright">175</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_241" id="LOI_241" href="#ILLO_241">CHRISTIANE VON GOETHE (Op 36 jarigen leeftijd) <i>Naar de krijtteekening van F. Bury</i></a></p></td> +<td class="alignright">214</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_252" id="LOI_252" href="#ILLO_252">GOETHE (in 1791) <i>Naar de teekening van Lips</i></a></p></td> +<td class="alignright">222</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_316" id="LOI_316" href="#ILLO_316">GOETHE-SCHILLER GEDENKTEEKEN</a></p></td> +<td class="alignright">285</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_344" id="LOI_344" href="#ILLO_344">GOETHES WERKKAMER IN WEIMAR (Na zijn dood aldus gelaten)</a></p></td> +<td class="alignright">310</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_357" id="LOI_357" href="#ILLO_357">GOETHE en GROOTHERTOG CARL-AUGUST (bij hun 50-jarig jubileum) <i>naar de teekening van H. F. Brandt</i></a></p></td> +<td class="alignright">322</td> +</tr> + +<tr> +<td><p><a name="LOI_362" id="LOI_362" href="#ILLO_362">GOETHE IN ZIJN LAATSTE LEVENSJAAR <i>Naar de teekening van C. A. Schwerdgeburth</i></a></p></td> +<td class="alignright">326</td> +</tr> + +</table> +</div> + +<hr style="width: 65%;" /> + +<div class="figcenter"> +<a name="VOORWOORD" id="VOORWOORD" href="#TOC_VOORWOORD"><img src="images/ornament0.png" alt="ornament voorwoord" +title="ornament voorwoord" width="100%" height="145"/></a> +</div> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalA.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">A</span>an den invloed van Goethe dank ik, dat ik +spoedig den weg tot mij zelve heb gevonden, +nadat ik had gedwaald in de mooie oppervlakkigheid +en de doodsche diepzinnigheid, die de +voornaamste geestesstroomingen in ons land +mij boden.</p> + +<p>Dit boek nu is ontstaan uit het verlangen: den mensch +Goethe te naderen en rustig te aanschouwen. Het is een +werk waaraan scheppende intuïtie en historiekennis, critische +speurzin en beeldend begrip gelijkelijk aandeel hadden; +zooals betamelijk is voor een werk dat niet met den verfkwast +maar met den Geest werd voortgebracht. Het +beantwoordt—naar mij dunkt—aan de eischen die ik in een +tienjarig oplettend verkeer met Goethe aan een levensbeschrijving +heb leeren stellen; deze eischen vindt men in De +Ploeg (3e Jaargang, No. 7) nader uiteengezet.</p> + +<p>Ik weet natuurlijk dat mijn boek min of meer uitdrukkelijk +partij kiest tegen de meeningen van vermaarde Goethe-kenners +en critici. In de verwachting dat het velen moge +<span class="corr" title="Bron: voor-lichten">voorlichten</span> die—den bloei van onze literatuur niet waardeerend—zoekend +zijn zooals ik het ben geweest, vind ik +hiervoor een heerlijken troost!</p> + +<div class="alignright"><b>d'Oliveira.</b></div> + + +<hr style="width: 65%;" /> +<p class="letterspaced" style="text-align:left;font-size:150%; margin-top:25px; margin-bottom:25px;"> +<a name="EERSTE_BOEK" id="EERSTE_BOEK" href="#TOC_EERSTE_BOEK">EERSTE BOEK</a></p> + +<hr style="width: 65%;" /> +<p><a name="CHAPTER_I" id="CHAPTER_I"></a></p> +<div class="center"><img src="images/ornament1.png" width="100%" height="149" alt="De gebeurtenissen, in dit hoofdstuk verhaald, loopen van 28 Augustus 1749 tot September 1765" title="" /></div> +<div class="center" style="margin-top: -6.0em; "><a href="#TOC_I">De gebeurtenissen, in dit hoofdstuk verhaald,<br /> +loopen van 28 Augustus 1749 tot September 1765</a></div> + +<div class="alignleft"><p style="font-size:170%; font-weight: bold; margin-top: 3.0em; "><a href="#TOC_I">I</a></p></div> +<p class="alignright">Bezems worden altijd stomp geveegd.<br /> +En jongens altijd—geboren.</p> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalA.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">A</span>an de uiterste grens van het schemer-grijze +Frankfort, leefde kleine Wolfgang opgesloten in +een hol ouwerwetsch huis, met geheimzinnige +wenteltrappen en getraliede venstertjes; zijn +vader had hem vroeg geleerd, dat hij zich moest +verzetten tegen het sprookachtige angstgevoel, dat hem beving +in de half duistere schuilhoeken van zijn woning. Hij kwam +niet dikwijls buiten: de menschen toen hielden niet van +frissche lucht. En graag klom hij naar "de tuinkamer", die +zoo genoemd werd omdat men er ... buurmans tuin kon zien. +Zijn droomerige blikken gingen dan over de stadswallen en +de vruchtbare Mainvlakten tot aan het wazige Taunusgebergte. +Hij staarde op de aandrijvende onweerswolken of +naar de ondergaande zon,—maar als hij dichtbij kinderen +van zijn leeftijd zag spelen, werd hij weemoedig. Hij wist dat +hij niet een gewoon kind was. Toen zijn moeder hem eens vertelde, +dat hij door zijn kaarsrechte houding en zijn gebiedende +manieren erg afstak bij zijn kameraadjes, zei hij ernstig: +Dat is het begin, moeder; later zal ik mij door nog veel meer +onderscheiden. Ik ben onder een gelukkig gesternte geboren.</p> + +<p>—Maar andere kinderen denken toch niet aan zulke dingen!</p> + +<p>—Moeder, waar een ander zich mee te vreden stelt, dat is +voor mij niet voldoende.</p> + +<p>Geheimraad Goethe vervolgde zijn zoon van den ochtend +tot den nacht met zijn pedante, ouwbakken-schoolsche geleerdheid. +Hij wilde zooiets als een wonderkind van hem maken, +en stelde hem van begin af zijn uitvoerig opvoedingsplan +voor oogen; wat ten gevolge had dat kleine Wolfgang vaker +dan noodig nadacht over zijn eigen karakter. Meer geluk dan<span class='pagenum'><a name="Page_10" id="Page_10">[Pg 10]</a></span> +wijsheid dat hij ten slotte nog iets werd: een kind van zwakker +aanleg ware onder <span class="corr" title="Bron: Caspar's">Caspars</span> opvoed-systeem gek geworden +of bezweken.</p> + +<p>Johann Caspar Goethe was een eerzuchtig, leergierig, +koppig, soms grillig sinjeur. Zijn vader, een kleermakers-gezel, +na veel omzwervingen in Frankfort terecht gekomen, +had daar een logementhoudster tot tweede vrouw gekregen +en fortuin gemaakt; maar hoogmoed krenkte zijn geest. +Hij zelf had ijverig gestudeerd en daarna een reis gedaan door +Italië, Frankrijk en Holland. Als bekwaam rechtskundige +thuis gekomen, had hij, na een korte stage aan het opperste +gerechtshof te Wetzlar, van zijn geboortestad een klein +ambt gevraagd, dat hij onbezoldigd op zich wilde nemen, +mits men hem niet blootstelde aan de toen gebruikelijke +ballotage. Deze voorwaarde werd natuurlijk niet aanvaard, +en hij legde in woede de gelofte af, nooit meer een gemeentebetrekking, +welke dan ook, te zullen bekleeden. Om zich den +weg daartoe voor goed af te sluiten, nam hij twee maatregelen: +Hij verwierf den titel van Geheimraad, waardoor hij in rang +gelijk kwam te staan met den eersten burger van Frankfort, +den schout; en vervolgens dong hij naar de hand van +diens dochter Elisabeth, een en twintig jaar jonger dan hij.</p> + +<p>Het meisje, een kind nog bijna, was onder de hoede van +een jonge, eenvoudig-brave moeder opgegroeid; had weinig +geleerd, maar was echt natuurlijk gebleven; hield van vroolijke +gezichten en zocht instinctmatig de keerzij van ieder +verdriet. Zij was in stilte verliefd geweest op den schoonen +maar ongelukkigen keizer Karel VII. Die reed vaak voorbij +met herauten en gevolg en als hij toevallig opkeek naar haar +venster, meende ze in zijn oogen wederliefde te vinden. Maar +de keizer stierf en wekenlang bamden de klokken over de stad, +iederen dag twee uur. Toen voelde mooie, bruingelokte Elisabeth +in het aanzoek van den geleerden, vermogenden Caspar +Goethe den vinger Gods. En zij volgde den Geheimraad, die +haar vader had kunnen zijn, in het duistere heerenhuis, dat +hij met zijn moeder alleen bewoonde; ze was toen zeventien.</p> + +<p>Ze had hem niet lief: ze achtte hem en vertrouwde dat hij<span class='pagenum'><a name="Page_11" id="Page_11">[Pg 11]</a></span> +het goed met haar meende. Hij, van zijn kant, oordeelde zich +verplicht, haar zang- en <span class="corr" title="Bron: klavierles">clavierles</span> te geven, zelfs schrijfles. +De goeie man had niets omhanden en als "Vrouw Raad" +maar wat leerzamer ware geweest, hadd' hij haar met alle +genoegen Italiaansch bijgebracht. Zij troostte zich met het +humoristisch geloof, dat dit een uiting moest zijn van hoog-rustige, +verstandige genegenheid. Doch ze leerde nu ook +levensomstandigheden kennen waar geen zonnetje in scheen: +het werd haar een gewoonte, voor zulke omstandigheden +eenvoudig het oog te sluiten. Ze ontweek overbodige emoties; +ze negeerde, als ze kon, ongeluk of verdriet totdat ze er mede +was verzoend. Later zou ze haar bedienden uitdrukkelijk last +geven, haar iedere nare tijding zoolang mogelijk te verzwijgen.</p> + +<p>Toen haar jeugdzoon Wolfgang kwam—aanvankelijk +een broos popje!—was ze tegen de onderwijswoede van +haar echtgenoot beveiligd. Dichter dan bij hem stond ze +bij haar kind. En niet alleen in leeftijd: de kleine werd haar +vriend; hij hield haar jong. Hij kreeg veel van haar gelukkige +karaktereigenaardigheden: In de eerste plaats de gave, +waarvan hij later zou verklaren, dat noch de kunstenaar, +noch de man van de daad ze kan missen; dat ook het beste +verstand ze niet vervangt; de gave die hij kortweg "hart" +noemde. Dan zijn onwrikbaar vertrouwen op den God "die +hem in 't geheim zegende". Ook zijn weeke vatbaarheid +voor indrukken. Maar—en hier treedt wellicht een gemoedstrek +van den vader te voorschijn—zijn geest was heel snel +verzadigd en wilde bijna terstond weer nieuwe indrukken +tot zich nemen en verwerken. Van zijn gewone omgeving had +hij dra genoeg; hij streefde hartstochtelijk naar afwisseling. +Het best kon hij denken als hij liep, of worstelde met storm +en ontij. Ook het sterke bewustzijn van eigenwaarde had hij +van zijn vader; en dan de neiging om anderen van zijn ideeën +te doen genieten; liefde voor détails die bijna pedanterie +werd; stipt plichtsgevoel; drang naar zelfvolmaking. Maar +dit alles zat bij hem veel dieper: hij had een <span class="corr" title="Bron: vrouwlijk-teere">vrouwelijk-teere</span> +inborst, die door een manlijken wil werd bestuurd.</p> + +<p>Caspar Goethe bespeurde vroeg de wonderlijke begaafdheid<span class='pagenum'><a name="Page_12" id="Page_12">[Pg 12]</a></span> +van zijn zoon. In het byzonder zijn vlug verstand. Hij +besloot hem zoo op te voeden, dat het kind op de wereld zou +veroveren, wat de wereld den vader had onthouden: een +staatsmans-carrière, waar hij zich dan door eerlijkheid en +kunde naar voren moest dringen; zoodat hij—uit een +werkmansgeslacht gesproten—zou gaan behooren tot de +besturende kaste in de vrije stad Frankfort, waar de standen +zoo scherp van elkander waren gescheiden. Hij wilde Wolfgang +verre houden van de lichtzinnigheid en de brooddronkenheid +die, volgens hem, tot in de school waren doorgedrongen. +Hij wilde hem zelf onderwijzen. In de eentonige stilte van +zijn schaduwrijke huizing, in de stijve tucht van zijn vroom +gezin, zelf als een burchtheer geëerbiedigd, wilde hij hem +wapenen tegen de vijandige wereld.</p> + +<p>Met zijn moedertje en zijn jongere zus Cornelia vormde +Wolfgang van begin af een sentimenteel verbond tegen de +rechtzinnigheid des vaders. Deze drie schuilden bijeen, als +zochten ze warmte en vastheid tegen een ijzigen storm. Maar +de vader trok zijn jongen toch òok aan: de overeenstemming +in karakter verloochende zich niet. Wolfgang wilde leeren, +rusteloos.</p> + +<p>En zelfs in hun vrijen tijd moesten de kinderen nuttig +werk doen, de stinkende zijdewormen van hun vader voederen, +zijn kopergravures bleeken in de zon, met taai geduld; +of zij moesten bestellingen overbrengen aan leveranciers, +of, toen zij ouder waren, rapporten opmaken over belangrijke +gebeurtenissen in de stad. Lezen leerden zij al heel vroeg; +<span class="corr" title="Bron: vòor">vóor</span> zijn achtste jaar schreef Wolf niet alleen zijn moedertaal +maar ook Fransch, Grieksch en Latijn. Italiaansch had hij +spelenderwijs opgepikt, terwijl zijn vader het zusje in die +taal les gaf; het leek hem een grappig soort van Latijn. Een +reizend onderwijzer, die aanbood de kinderen in vier weken +Engelsch eigen te maken, werd gretig ontvangen; de Geheimraad +blokte ijverig mee.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 445px; "> +<a name="ILLO_012" id="ILLO_012" href="#LOI_012"><img src="images/hires012low.jpg" alt="CATHERINA ELISABETH GOETHE-TEXTOR" +title="CATHERINA ELISABETH GOETHE-TEXTOR" width="445" height="600"/></a> +<p style="text-align:center;">CATHERINA ELISABETH GOETHE-TEXTOR<br /> +(<span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> moeder)<br /> +<i>Naar de lithographie van F. C. Vogel</i></p> +</div> + +<p>Wat afwisseling kwam er, toen voor de oude talen een leeraar +werd geëngageerd en wel twintig kinderen van vrienden +en bekenden verlof kregen, diens voordrachten bij te wonen.<span class='pagenum'><a name="Page_13" id="Page_13">[Pg 13]</a></span> +Ook, toen de heer Goethe begon, zijn kweekelingen al wandelend +de geschiedenis van hun geboortestad te demonstreeren, +aan de vele oude gebouwen die zij voorbij kwamen: die +gebouwen, vestingen binnen de veste, herinnerden aan veelbewogen +tijden.... En het werd bijna vroolijk, als de stijve +ouwe Frankforter dansles gaf, zijn kleintjes met effen gelaat +en starre ruggegraat tot een menuet schaarde en hun pasjes +begeleidde op een dwarsfluit. Hij hield wel van muziek en +hij was ook zoo barsch niet als hij scheen; maar hij wilde +zijn jongen niet teerhartig maken en achtte zich verplicht +zijn weekere gevoelens stelselmatig te verhullen.</p> + +<p>Al wat hij zei berustte op nauwkeurig overleg; bij al +wat ze deden moesten de kinderen zich afvragen: Wat is de +consequentie hiervan? waar loopt dit op uit?—en als er +in het duistere huis een of ander werk was aangepakt, +dan moest het ook onvoorwaardelijk afgemaakt. Caspar +kreeg het plan, ook de avonden nuttig met de zijnen door te +brengen: hij las aan vrouw en kinders de Geschiedenis der +Pausen van Bower voor—van welk werk toen reeds vijf +kwarto deelen waren verschenen. En hij wilde daarmee niet +ophouden, al begon hij ook zelf telkenmale het eerst van +narigheid te geeuwen.</p> + +<p>Slechts oogluikend liet hij toe, dat het moedertje nu en +dan ter ontspanning een van haar sprookjes vertelde, die +zij onder 't vertellen phantaseerde. Dan verslond kleine +Wolf (dit zijn haar eigen woorden) haar al gauw met zijn +groote zwarte oogen. Als het een van zijn lievelingen niet +voor den wind ging, dan zag zij de driftaders op zijn voorhoofd +zwellen en merkte dat hij zijn tranen verbeet.—Terloops +zij gezegd, dat haar jongen geen zwarte oogen had, +doch bruine; zijn pupillen waren echter zoo groot en zoo schitterend, +dat men de iris niet zag.—Tusschen "Vrouw Raad" +en de oude grootmoeder (die 't huishouden bestierde) heerschte +een eigenaardige diplomatische afspraak. Moesten de kinders +naar bed voordat een sprookje was uitverteld, dan vertelde +dat sprookje zich zelf ten einde in Wolfgangs roerige verbeelding. +En hoe het dan afliep met zijn helden vertrouwde<span class='pagenum'><a name="Page_14" id="Page_14">[Pg 14]</a></span> +hij aan het frissche witgekleede vrouwtje toe.... Die bracht +het stillekens aan de moeder over. Den volgenden avond +werd dan de ontknooping ingericht, zooals hij die graag +had; opgewonden luisterde hij naar de vervulling van zijn +wenschen, en "men kon zijn hartje onder zijn kanten kraag +zien bonzen".</p> + +<p>Groot genoegen vond hij ook in het poppenspel, de vertooningen +van "David en Goliath" die de grootmoeder gaf +met Kerstmis. Maar hij rustte niet eer hij wist hoe dit alles +in zijn werk ging en hij het tekstboekje ter inzage kreeg. +Toen moest hij natuurlijk ook zelf voorstellingen geven. +Weldra had hij van de poppen genoeg en vormde uit de buurt-kinderen +een tooneelgezelschap.</p> + +<p>Geheimraad Goethe paste wel op dat zulk vermaak niet te +ver ging, of te veel tijd in beslag nam. De oude boeken die +hij zelf had doorgeblokt werden uit de stoffigheid opgediept: +Romeinsche antiquiteiten en Grieksche fabelleer, een bijbel +met prenten en een aardrijkskundeboek op rijm. Ook allerlei +langvergeten Duitsche dichters, waarvan Wolf beweerde +dat hij er "veel meer uit leerde lezen dan dat hij ze las"; +en reisbeschrijvingen, die men thans te <span class="corr" title="Bron: realistisch">realistiesch</span> zou vinden. +De toen moderne poëten, als de "Messias"-zanger Klopstock, +werden zorgvuldig verbannen wijl zij rijmlooze verzen +schreven; en hiervan moest de conservatieve Geheimraad +(die zoo veel van Italiaansch hield, dat hij in die taal +het relaas van zijn reis stelde) heelemaal niets hebben! +Zijn vrouw las nu Klopstock in het geheim met haar kleintjes, +die spoedig aangrijpende passages van buiten kenden en +declameerden.</p> + +<p>In al die wetenschap hield Wolfgang een helderen kop; +en toen hij er een beetje in thuis geraakte en tijd vrij kreeg, +werden nieuwe vakken bij het onderwijs getrokken. In +wiskunde bracht hij het niet ver. Teekenen naar de natuur +was zijn liefhebberij; en een van zijn meesters vond het +jammer dat hij geen schilder mocht worden. Deze meester +heeft niet een goed inzicht gehad in zijn talenten. Want ofschoon +Wolfgang zich later onder de bekwaamste mannen van<span class='pagenum'><a name="Page_15" id="Page_15">[Pg 15]</a></span> +zijn tijd met groote volharding in het schilderen oefende, hij +bracht het nooit boven middelmatigheid. Hij zag alles met +schildersoogen; doch de kracht om binnen hem levende en +kleurende beelden op doek te leggen bleef hem ontbreken, al +gaf hij de studie nooit geheel op.—Muziek, clavier- en +fluitspel leerde hij vroegtijdig, beoefende hij langdurig; +werd hij ondanks al zijn liefde nooit dragelijk meester. Doch +het heimwee naar tastbare beelden en snel wisselende kleuren +en ontroerende melodieën zou uit zijn streven spoedig blijken....</p> + +<p>Hij werd een echte baas in paardrijden en schermen; de +vele lichaamsoefening gaf hem een houding als van een +prins: hij ging grooter lijken dan hij werkelijk was.</p> + +<p>Godsdienstonderwijs kreeg hij aanvankelijk alleen van +zijn innig vrome moeder. "Vrouw Raad" die bij iederen +tegenspoed naar haren bijbel greep, doch niet zoo orthodox +was als zij wel meende, las met haar kinderen het Oude +Testament. De Heilige Schrift met haar hartstochtelijke, +diepbewogen taal, met hare helden, zinnebeelden en idyllen, +met haar warme gebeden en hare trillende liefdesliederen, +werd den veel-wetenden, immer zoekenden knaap in waarheid +het Boek der boeken; zij hielp hem zijn verstrooide geleerdheid +ordenen. Zijn latere bedrevenheid in natuurwetenschappen +kon zijn eerbied voor naïef-onwaarschijnlijke +wonderverhalen nooit schokken. Maar de tijding van de +aardbeving in Lissabon, waarbij, naar men zeide, zestigduizend +menschen het leven hadden verloren, greep den zesjarigen +knaap smartelijk aan. Wat! riep hij uit (en de toen +tienmaal zoo oude Voltaire riep het zelfde) onze God die +aarde en hemel heeft geschapen en in stand houdt; God, +die volgens ons eerste geloofsartikel zoo wijs en goedertieren +is; is God onvaderlijk genoeg om brave en slechte menschen +in éen slag te vernielen? Dat kan ik niet gelooven.—En +dagen lang trachtte hij zijn twijfel te overwinnen. Zijn vader, +die hem liefst rechtzinnig hield, pakte hem mee naar de kerk, +waar een bekend dominee naar aanleiding van de ramp +een preek gaf. Nu, zei de kleuter bij het thuis komen, ik +heb er nog eens over nagedacht, maar de zaak is toch eenvoudiger<span class='pagenum'><a name="Page_16" id="Page_16">[Pg 16]</a></span> +dan dominee zegt: God zal nu toch ook wel weten, +dat onsterfelijke zielen niet vernietigd kunnen worden door +aardsche gebeurtenissen.</p> + +<p>Natuurlijk moest ieder blijk van oprechte kinderlijkheid +in haar al te ernstigen Wolf de moeder diep treffen, vooral +wijl hij zijn beste gevoelens binnenhield als men hem die +niet ontlokte. Toen hij in zijn negende jaar zijn jonger +broertje verloor, huilde hij niet, want Broer was bij God in +den hemel.—Maar hield je dan niet van 'm, dat je zoo +makkelijk zonder hem kunt?—Of ik van hem hield...? +Wolf snelde naar zijn dakkamertje en haalde van onder zijn +bed een pak papieren. Lessen, oefeningen, eigengemaakte +verhalen: Kijk, dat heb ik allemaal voor 'm bewaard, zei hij +eenvoudig; dan kon hij er later plezier van hebben.</p> + +<p>Na den dood van de grootmoeder liet Geheimraad Goethe +zijn huis—tot dan toe ongeschonden bewaard—verbouwen +en gezelliger inrichten. Geleidelijk, en stelselmatig, opdat +de kinderen overal van konden leeren. <span class="corr" title="Bron: Zòo">Zóo</span> geleidelijk, dat de +bewoners in hun bedden nat regenden. Kleine Wolfgang, +als metselaar gekleed, legde den eersten steen; en hoe toen +de meesterknecht een redevoering wilde houden, doch middenin +bleef steken, vinden wij in een van zijn Latijnsche opstellen +verhaald. Nu moesten de kinderen den heer des huizes +helpen: zijn rijke mineralen-verzameling, zijn collectie +Venetiaansche glazen, zijn oude wapenen, zijn talrijke boeken +moesten gerangschikt: gangen en zalen werden met gravures +van Italiaansche landschappen, met schilderijen behangen; +overbodige meubels en erfstukken werden van de hand gezet; +Wolf moest op kunstvoorwerpen bieden in veilingen, en maakte +van de gelegenheid gebruik om zich zelf een en ander aan +te schaffen. Nu kwamen allerlei werklieden en fijnschilders +in huis; die moesten hem hun <span class="corr" title="Bron: procédé's">procédés</span> en handgrepen +uitleggen; hij keek ze op hun vingers, en trachtte de wisselwerking +tusschen karakter en beroepskeus in hen na te +speuren. Te midden van al die drokte vond hij zich zelf, +daar de vader hem niet zoo streng op de hielen kon zitten.</p> + +<p>Zijn aanleg tornde op tegen Caspars stelselmatige grondigheid:<span class='pagenum'><a name="Page_17" id="Page_17">[Pg 17]</a></span> +Hij schreef oude en nieuwe talen, hij schreef ze correct, +en wist toch weinig van spraakkunst. Hij was niet in staat, +zijn weten langzamerhand en uit kleine onderdeeltjes op +te bouwen. Het was hem allereerst te doen om den dràad; +hij wilde de zaken ineens, van uit hun kern doorzien. Nu +deze taal beoefenen en over een uur weer een andere, dat +stond hem niet aan. Hij zon op middelen om al zijn kennis +tegelijkertijd te beheerschen en uit te breiden. Zoo schreef +hij een veeltaligen roman in brieven: Een half dozijn broers +en zusters, over heel de aarde verspreid, vertelden elkander +hun wederwaardigheden, in lange epistels, zooals die destijds +vaak van hand tot hand gingen. De een had het in deftig +Duitsch over zijn reizen, waarop een zuster in zoogenaamd +"vrouwenduitsch", met korte gebrokkelde zinnetjes, antwoordde. +De theologische student van het troepje bediende zich +van 't Latijn en maakte Grieksche na-schriften; twee kantoorbedienden +schreven Fransch en Engelsch, een musicus Italiaansch, +en een die thuis was gebleven, in zijn geboortestad had +opgelet, schreef Jodenduitsch.—Een dergelijke poging tot +samenvatten is te vinden in de "Ochtendgelukwenschen", die +hij in zijn geboortemaand Augustus aan zijn "dierbaarsten +vader" opdroeg. Tot den 14en schreef hij ze in 't Duitsch, +daarna in Latijn en Duitsch, vervolgens in 't Grieksch.</p> + +<p>Hij was nog heel jong, toen hij werd aangegrepen door een +formeele "vers- en rijmwoede", nog aangewakkerd door de +wedstrijden in het dichten en improviseeren, die een huisvriend +de kinderen uit zijn omgeving deed houden. Op elk +onderwerp dat men hem voorlegde wist hij vlam te vatten, +in alle <span class="corr" title="Bron: genre's">genres</span> beproefde hij zijn geluk; boertige dingskens +zoowel als geestelijke zangen bracht hij voort. En ieder jaar +bood hij zijn gevleiden vader een bundel "Verzamelde Gedichten" +van vijfhonderd kwarto bladzijden aan als verjaarsgeschenk;—waardoor +hij zich hoopte te vrijwaren van de +doodsche oefeningen in het schoonschrijven. Om zich in zijn +Latijnsche-taalwerk een beetje zelfstandigheid te veroveren, +stelde hij zijn Latijnsche gesprekken op, tusschen "De Vader" +en "De zoon"; hij behandelde daarin onderwerpen uit zijn<span class='pagenum'><a name="Page_18" id="Page_18">[Pg 18]</a></span> +eigen leven. Zoo, een bezoek aan den welgevulden wijnkelder, +dien de familie Goethe uit grootvaders logement had +geërfd; en een woordenwisseling met zijn gestrengen heer +en vader, die te weinig eerbied koesterde voor zijn boetseerwerk +in was. Met uitbundige scherpzinnigheid, met +onvertaalbare woordspelingen en ouwelijke grappen treedt +"De zoon" zijn knorrigen belager tegemoet. In kernachtigen +dialoog wordt "De vader" schaakmat gezet, en ten leste, bij +wijze van genadeslag, verbluft met een vraag aangaande de +grondbeginselen van de schoonheidsleer. Acht jaar is de +schrijver van deze gesprekken. En: "Labores Juveniles"—"Jeugdwerk"—zet +hij er boven. Die titel zegt veel!</p> + +<p>Daar brak oorlog uit tusschen Pruisen en Oostenrijk. Zijn +grootvader de schout, en met dien het grootste deel van de +familie, stond aan de zijde van den keizer; hij en zijn vader +kozen partij voor den grooten Fritz, den manmoedigen +Pruisenkoning. Hij had altijd veel van zijn aanzienlijken +grootvader gehouden, maar van toen af kon hij des Zondags +aan diens tafel, waar allerlei kwaad werd gesproken van +zijn held, niet meer aarden; de brokken bleven hem in de keel, +en voor het eerst kreeg hij het gevoel van minachting voor +de meeningen van de groote massa, dat hem later zoo eigen +zou worden. Zijn verbeelding gloeide, toen daar uit den +toren de nadering van troepen werd aangekondigd, toen de +Fransche bondgenooten des Keizers de wacht listiglijk overweldigden +en de stad bezetten. De heer Goethe beschuldigde zijn +schoonvader van verraad: de twee stonden met getrokken +degen tegenover elkaar. Caspar verweet den schout dat hij +de vrije stad had verkocht aan den vijand; en dat hij een +mooie gouden keten had aanvaard van de keizerin.... Hij +was een lang poos doorloopend uit zijn humeur, zoo dat hij +het leeraren er aan gaf. Wolfgang werd naar school gezonden.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 449px; "> +<a name="ILLO_020" id="ILLO_020" href="#LOI_020"><img src="images/hires020low.jpg" alt="JOHANN CASPAR GOETHE" +title="JOHANN CASPAR GOETHE" width="449" height="600"/></a> +<p style="text-align:center;">JOHANN CASPAR GOETHE<br /> +(<span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> vader)<br /> +<i>Naar de lithographie van F. C. Vogel</i></p> +</div> + +<p>Daar kreeg hij aanleiding, te getuigen van zijn grooten +eerbied voor tucht en orde: Drie apen-van-jongens sarden +hem gedurende de afwezigheid van den meester; hij liet +ze begaan, want vechten was verboden. De leeraar bleef +weg en ze prikten hem in zijn beenen tot het bloed er langs<span class='pagenum'><a name="Page_19" id="Page_19">[Pg 19]</a></span> +liep; hij bleef roerloos zitten. Maar toen het uur voorbij was, +rammelde hij de kwelgeesten met de koppen tegen elkander, +dat de buren er aan te pas kwamen.</p> + +<p>In de juist verbouwde woning van den ouden Goethe werd +een "luitenant des konings", de Franschman Thoranc ingekwartierd. +Een kunstlievend, wellevend man, tactvol genoeg. +Hij had den overval van Frankfort voorbereid en was thans +met de rechtspraak belast. De heer des huizes kon hem niet +luchten of zien en moest aanhoudend door zijn vrouw gesust +worden. Maar eens—de Pruisen waren nabij Frankfort +geslagen—gaf hij toe aan een dolle woede jegens zijn gast; +en werd met moeite voor gevangenschap behoed.</p> + +<p>De gast nam eenige kunstschilders in dienst, om groote +doeken voor hem te vervaardigen, die op zijn kasteel als +wandversiering zouden dienen. Wolfgangs dakkamer werd +het atelier. Hij maakte van de gelegenheid gebruik om de +techniek van het schilderen af te neuzen en fungeerde ook +gaarne als model.</p> + +<p>Van zijn grootvader kreeg hij een vrijbiljet voor den +Franschen schouwburg. Nu zijn vader niet meer zoo voortdurend +op hem lette, kon hij daar vaak rondzwerven; en hij +keek scherp uit zijn oogen. Hij maakte kennis met een jong +Fransch acteur, zekeren Dérone, een echten snoever, die alle +critische wijsheid van die dagen in pacht scheen te hebben, +en beweerde, dat hij de directie tamelijk wel naar zijn hand +zette. Nu kreeg jonge Wolfgang achter de coulissen—er +was maar één kleedkamer!—heel veel ongegeneerdheid te +zien. Hij werd vroeg ingewijd. Maar zijn moeder overschatte +hem niet, toen ze vertrouwen stelde in zijn reeds +gevormd karakter: inderdaad nam hij aan de lichtzinnige +tooneelisten geen aanstoot; natùurlijk hadden acteurs +noch actrices twee costuums op elkander aan!</p> + +<p>Hij ontmoette ook de zuster van zijn nieuwen vriend en +hij kwistte dit dametje allerlei romantische galanterieën, die +met tanteachtige gelijkmoedigheid in ontvangst werden genomen. +Doch geen verdere gevolgen hadden.</p> + +<p>Het Fransche treurspel prikkelde hem nu tot navolging. Hij<span class='pagenum'><a name="Page_20" id="Page_20">[Pg 20]</a></span> +had inzicht in de tooneeltechniek, de rimram der Alexandrijnen +dreunde hem door 't hoofd. Hij schreef een "classieke +tragedie", welke hij aan het deskundig oordeel van het +jongemensch, dat de directie naar zijn hand zette, onderwierp. +"Zeer geslaagd", meende de criticus; "ik zal een goed woordje +voor je doen en meteen hier en daar een kleinigheid voor je +veranderen".—Maar tot Wolfs ontsteltenis bleef er na de +correctie van het heele drama niets meer over; en de revisor +overdonderde hem met de machtspreuk, dat "Het drama" +eenheid van plaats, van tijd, van handeling eischte. Hij bestudeerde +toen ernstig wat Corneille en Racine daarover hadden +geschreven. Dat hij er niet in slaagde, de Fransche meesters +te bewonderen, het zal den lezer later blijken.</p> + +<p>Al bereikte hij nog niet een toonbaar resultaat, in zijn +onbewuste wezen had zich reeds smaak voor het tooneel +gevormd. Hij had zich en zijn huisgenooten meermalen +vermaakt, door in de van grootmoeder geërfde poppenkast +voorvallen uit het dagelijksch leven, uit den bijbel, achter het +voetlicht te brengen: de <a name="V20D1" id="V20D1" href="#V20N1">Bühne</a><a name="FNanchor_A_1" id="FNanchor_A_1"></a><a href="#Footnote_A_1" class="fnanchor">[A]</a> werd dan in de deuropening +van zijn kamertje opgesteld. Hij kreeg een voorproeve van +den strijd dien hij zijn leven lang met zich zelf op dit gebied +zou voeren, toen hij zijn geestelijk spel "Jerusalem Verlost" +gaf; en daarbij eensklaps bleef haperen, uit den dialoogvorm +in den verhaaltoon overging, wijl hij de zielsbewegingen van +zijn helden niet langer door aaneensluitende daden of gesprekken +wist uit te beelden. Het publiek lachte en begreep +niet, hoezeer deze principiëele mislukking hem verdroot. +En hij bleef altijd pogen, bekende verhalen te "dramatiseeren". +Bij de geschiedenisles ging hij pas goed luisteren, +als er personen werden behandeld, wier wezen hij zàg, wier +woorden hij rechtstreeks hoorde. Hij had dit van zijn moeder, +die in haar zelfverzonnen sprookjes aan natuurkrachten +en beesten en hemellichamen menschelijke vormen gaf en +menschelijke stemmen. Eerst later jaren zou hij zich bewust<span class='pagenum'><a name="Page_21" id="Page_21">[Pg 21]</a></span> +worden van de taak: zijn talent, dat op beschrijven en op +analyseeren was aangewezen, te verzoenen met zijn phantasie, +die hem het plastische, tooneelmatige voorspiegelde.</p> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_A_1" id="Footnote_A_1"></a><a href="#FNanchor_A_1"><span class="label">[A]</span></a> De vertaling van in dit werk gebezigde Duitsche woorden, uitdrukkingen +etc. vindt men in de Bijlage; ook enkele niet Duitsche maar toch +vreemde woorden zijn daar verklaard.</p></div> + +<p>Als kind organiseerde hij een eigen troep, die door +vaders vindingrijken huisknecht van costuums en requisiten +werd voorzien en welks voorstellingen meestal uitliepen +op een ranselpartij: Wolfgang verwachtte dat zijn medespelertjes +bij intuïtie hun rollen zouden kennen in de stukken, +die hij hun kort te voren in hoofdtrekken had verteld.—</p> + +<p>Tot groote verlichting van den Geheimraad trokken de +Franschen eindelijk, na zeven jaren, af. Nu werd de bovenwoning +verhuurd, zoodat er voor het gezin weinig, voor inkwartiering +heelemaal geen plaats meer bleef. Het was met +Wolfgangs vrijheid gedaan: zijn vader zette hem weer aan +'t werk. Hij kende nu genoeg Latijn om de lessen aan een +academie te volgen, maar hij was nog veel te jong. Daarom +wijdde de Geheimraad zelf hem in in het Romeinsch recht en +liet hem ook kennis maken met de elegantere jurisprudentie +van latere tijden. De oude heer moet wel verrast zijn geweest, +toen het zoontje verzocht, hem nu ook een Hebreeuwschen +meester te geven: zijn afkeer van het uitverkoren volk had +hij allang overwonnen en hij had eerbied voor de eigenzinnigheid, +waarmede de Joden aan hun gebruiken hingen; bij +het voorbereiden van zijn veeltaligen roman hadden sommige +vreemde woorden zijn nieuwsgierigheid geprikkeld. De rector +van het gymnasium onderwees hem nu in het Hebreeuwsch, +probeerde hem den bijbel in den grondtekst verstaanbaar te +maken; hij bracht den man in verlegenheid door zijn bemoeizuchtige +vragen, waaruit duidelijk genoeg bleek, dat hij liever +met zijn twijfel pronkte dan dat hij een antwoord vond.</p> + +<p>Hij ondernam nu tochten door het Ghetto, kreeg in de +"<a name="V21D1" id="V21D1" href="#V21N1">Judengasse</a>" aldra kennissen, bezocht de synagoge, verdiepte +zich in ritueele plechtigheden, wisselde glimlachen +en knipoogen met mooie donkere Jodinnetjes, als die Zaterdags +wandelden op een veld bij de stad, wijl de groote pleinen +haar waren ontzegd.</p> + +<p>Zoo deed hij heel wat menschenkennis op, maar een kind<span class='pagenum'><a name="Page_22" id="Page_22">[Pg 22]</a></span> +bleef hij, en dit maakte hem zoo aantrekkelijk voor sommige +vrienden van zijn vader, ouwe gesloten bullebakken, die hem +aan hun tafel noodden en zich in zijn levenswijsheid verlustigden; +misschien wel met de bijgedachte, hem voor hun +ideeën te winnen. Geboren Frankforters hadden in dien +tijd een hoogen dunk van zichzelf; daar nu echter niet alle +burgers in den Gemeenteraad konden zitten, werd Frankfort de +stad van de "miskenden". Een er van hoopte een diplomaat +uit hem te vormen, omdat diplomaten het best nog door +de wereld rollen. Een ander, een geleerde eenzame menschenhater +met éen oog en een pokdalig gezicht, die de rechtspractijk +niet mocht uitoefenen omdat hij gereformeerd was, +trachtte hem aan het verstand te brengen dat hij advocaat +moest worden; om have en goed te kunnen verdedigen +tegen het altijd loerende menschgespuis, of van tijd tot tijd +(als je er de moeite voor over hadt) een of anderen schurk in +de doos te draaien....</p> + +<p>Op zijn Zondags uitgedost: 't haar gefriseerd en bepoederd, +een slepend lint aan het degengevest, groote zilveren gespels +op zijn schoenen; met witte kousen, zijden gilet en zwarten rok +(die uit het trouwpak van zijn vader was gesneden).... +zóó legde hij naarstig bezoeken af bij oude en jonge vrienden. +Hij had van moedertje geleerd, in ieder het goede te zoeken, +niemand te "bemoraliseeren". En hij gaf klagers en mopperaars +ten volste zijne aandacht, maakte voorzichtige, +diepzinnige opmerkingen (in Frankforter trant met kernwoorden +gekruid), vermeed gezegden die tot botsing konden +leiden: en ontwikkelde dus zijn ingeschapen vaardigheid, +van tegenstanders te leeren. Zijn speelmakkers beheerschte +hij, wat die zich gaarne lieten welgevallen, als hij maar een +van de sprookjes verhaalde, waarin hij zelf als held optrad: +dan waren ze zijn "lakeien". Eens, toen hij er zich naar gewoonte +op liet voorstaan, dat de schout van de vrije stad +Frankfort zijn grootvader was, wierp een kwaadaardig joch +hem tegen, dat zijn papa de natuurlijke zoon was van een +adellijk heer. Wolfgang vond het echter zoo prettig, te zijn +zooals hij was, dat het er voor hem verder niet op aan kwam<span class='pagenum'><a name="Page_23" id="Page_23">[Pg 23]</a></span> +hòe hij het was geworden. Overigens toonde hij zich niet +gekrenkt maar gevleid. Op alle portretten van edellui, die hij +onder het oog kreeg, zocht hij naar gelijkenis met vaders +trekken. Dat hij wel eergevoel bezat bewijst het duel-op-den-degen, +dat hij met Monsieur Dérone voerde, waarna een +plechtige verzoening werd gevierd, onder het genot van een +ferm glas—amandelmelk. Vreemde jongen! Op zijn zevende +jaar besloot hij, de theologische disputen met zijn catechiseermeester +beu, "naar eerwaardig bijbelsgebruik God rechtstreeks, +d.i. in Zijn werken te eeren". In zijn dakkamertje +stapelde hij tegen een muziekhouder een pyramidevormig +altaar van steenen en schelpen die hij uit de bekende mineralen-verzameling +had ontvreemd; en als de eerste stralen van de +morgenzon door zijn venster streken, werden zij in een +brandglas saamgetrokken en ontstaken een welriekend +dankoffer. De opstijgende rook beduidde het verlangen van +zijn ziel naar den schepper der natuur.</p> + +<p>Wolfgang kreeg bedenkelijk veel vrijheid, toen in Frankfort, +na afloop van den oorlog, de kroning van Keizer Joseph II +plaats had. Hij moest, nadat hij het détail van vroegere +kroningen vaak tot diep in den nacht had bestudeerd, zijn +vader over alle belangrijke gebeurtenissen rapport uitbrengen.</p> + +<p>Kort te voren had hij kennis gemaakt met een aantal jongens +"uit lagere standen", die hem gelegenheidsgedichten lieten +schrijven en de opbrengst daarvan verbrasten. Bij een hunner +ontmoette hij Gretchen, een "beeldschoone" maagd, op +wie hij, als vanzelf spreekt, verliefd werd, al was zij een +paar jaar ouder dan hij. Vermomd, aan <span class="corr" title="Bron: Gretchen's">Gretchens</span> arm, begaf +hij zich in het gedrang van de kroningsfeesten, en toen hij +eens zijn huissleutel had vergeten, bracht hij met haar +en haar gezellen den nacht door; 't kopje tegen zijn schouder +viel zij in slaap. Bij het afscheidnemen drukte zij haar +eersten kus op zijn voorhoofd. <span class="corr" title="Bron: Zòo">Zóo</span> was hij van haar vervuld, +dat hij zich de opoffering van herhaalde kerkgangen getroostte, +wijl hij haar in de kerk uren lang kon zien.... Deze +historie nam een leelijke wending, toen een van zijn nieuwe +kennissen, dien hij aan een stadsbetrekking had geholpen,<span class='pagenum'><a name="Page_24" id="Page_24">[Pg 24]</a></span> +valschheid in geschrifte pleegde. Hij werd nu, verdacht van +medeplichtigheid, aan een streng verhoor onderworpen. Hij +bekende al zijn avonturen, maar zwoer dat hij zich een +ongeluk zou aandoen, als zijn eigenlijke vriend, als Gretchen, +straf moest oploopen door zijn schuld. Hij weigerde alle +voedsel, verliet zijn zolderkamertje niet meer, dacht niet aan +de groote sinjeurs die daar buiten galoppeerden door de straten. +Maar het pijnlijke genot van deze zelfkwelling werd gebroken, +toen de te hulp geroepen "paedagoog" hem na eenige voorbereiding +vertelde, dat ook Gretchen in verhoor was genomen: +zij had getuigd, dat zij den kleinen Wolfgang van beginne +af had beschouwd als een <i>kind</i>, en zich alleen maar had +beijverd hem van malle streken terug te houden.... Hemel! +voor zoo een, voor een die hem niet beminde dus, had hij +gehuild tot zijn keel was ontstoken! voor zoo een wilde hij +zich in het ongeluk storten?—En hij vluchtte het huis uit +en de stad uit; in de vrije natuur, bij bosch en beek, bij zonneschijn +of storm streed hij met zijn drift: en er kwam een +heroïsche kalmte over hem.</p> + +<p>Zijn geest kon eerst in een andere omgeving tot hernieuwde +werkzaamheid zich spannen. Reizen en trekken werd +nu en in later tijd zijn redding, als hij een verdriet, een +aarzeling, een onbegrijpelijkheid moest overwinnen.—</p> + +<div class="figcenter" style="width: 449px;"> +<a name="ILLO_028" id="ILLO_028" href="#LOI_028"><img src="images/hires028small.png" alt="GOETHE" +title="GOETHE" width="449" height="600"/></a> +<p style="text-align:center;">GOETHE<br /> +(Silhouet uit het jaar 1765)<br /> +<i>Frankfortsche Goethe-Museum</i></p> +</div> + +<p>Met zijn nieuwen onderwijzer,—die schrander genoeg was, +om hem in de vrije natuur vaak aan zijn gevoelens over te +laten—doorliep hij de geschiedenis van de oude wijsbegeerte. +Hij maakte het den man lastig met vragen, "die deze later +wel eens zou beantwoorden". Vurig verdedigde hij de bewering +dat een afzonderlijke wetenschap van het denken overbodig +was. Neen! een boek als de bijbel, waarin kernachtige +wijsheid met geloof en poëzie was vermengd, daar had de +wereld behoefte aan; en aan mannen als de Stoïcijnen die +zich in hun ziel wapenden tegen moeilijkheden des levens!... +Hij had de tastbare werkelijkheid te zeer lief om zich met +ijle gedachten te vergenoegen; doch hij bezat een te fijnen +geest en te veel neiging om in alles éénheid te zoeken, om +in een enkele kunstuiting—hetzij beeldende kunst of<span class='pagenum'><a name="Page_25" id="Page_25">[Pg 25]</a></span> +lyriek—bevrediging te verwachten. Het was hem niet +te doen om de gedachte-zelf, want die leefde voor hem +geen afzonderlijk leven; doch om de innerlijke beteekenis +van wat hij zag en ondervond. Zijn verswoede werd langzamerhand +een virtuositeit, die van toen af op zich zelf geen +doel kon hebben. Het ontbrak hem echter aan stof en hij was +blij als iemand hem iets voorlegde dat hij "bezingen" kon: +zoo zijn zijn "Poëtische gedachten over Christus' hellevaart" +blijkens hun ondertitel "op verlangen ontworpen". Zijn +vaardigheid in het spelen met woorden en rijmen was sneller +gegroeid dan zijn levensinzicht, en zoo moest zijn beeldspraak, +waar hij eigen meeningen wilde aanduiden, wel tamelijk +los, en ineengedrongen duister zijn,—hoe cordaat ook +neergeschreven. Een kenmerkend voorbeeld hiervan geeft het +dichtje, dat hij op zijn zestienden verjaardag in het album +van een vriend stelde. Zonder naderen uitleg maar "in allen +ernst" vergelijkt hij daar de wereld "die men voor de beste +houdt" beurtelings bij een moordenaarshol—een studente-kamer—een +operagebouw—een professorsdrinkgelag—met +poëetkoppen, schoone rariteiten, afgesleten geldstukken.</p> + +<p>"Een die zich op de schoone wetenschappen toelegt", aldus +teekende hij het gedicht. En verried daarmee meer dan hij +wilde zeggen: Terwijl hij zich door zijn vader liet africhten +tot de rechtsstudie; terwijl hij, de kamer op en neer marcheerend, +zijn invallen dicteerde aan een schrijfknecht; +terwijl hij doolde op jaarmarkten en missen, waar bizar +gekleede vreemdelingen dooreenwoelden—rees in hem het +voornemen, zèlf zijn loopbaan te kiezen, professor te worden +in de kunstgeschiedenis of in de classieke letteren. Zijn +algemeene kennis ontwikkelde hij nog verder door in eenige +encyclopedieën, o.a. in de bekende <a name="V25D1" id="V25D1" href="#V25N1">"Dictionnaire historique +et critique" van Pierre Bayle</a>, te snuffelen; en meer en meer +teekende zich de weg, die hem door zijn geestesbehoeften +was aangewezen. Maar alleen zijn zus Cornelia wist er van: +zij begreep hem zoo volkomen, dat hij haar man zou willen +worden indien hij haar broer niet was.</p> + +<p>Hij heeft zich eens in enkele verzen afgevraagd, wat er<span class='pagenum'><a name="Page_26" id="Page_26">[Pg 26]</a></span> +nu toch eigenlijk voor oorspronkelijks in hem zat. Van +mijn vader, zoo dichtte hij:</p> + +<p style="margin-left:4em"><a name="V26D1" id="V26D1" href="#V26N1">Vom Vater hab' ich die Statur,</a><br /> +Des Lebens ernstes Führen;<br /> +Von Mütterchen die Frohnatur,<br /> +Die Lust zu fabulieren....<br /></p> + +<p>en als de deelen het +geheel vormen, wat heeft het wicht ten slotte dan van zich +zelf!?</p> + +<p>Het oorspronkelijke in zijn persoonlijkheid was hem nog +niet helder bewust, toen hij als 17-jarig jongeling naar de +Leipziger hoogeschool vertrok; toch zou hij zich nooit losmaken +van zijn jeugd-indrukken, dat is te zeggen: van de +wijze waarop zijn kiemende geest zich met zijn eerste ervaringen +verstond; toch zal den lezer blijken, dat deze kinderdroomen +in den gerijpten man nog uitwerken. Nog, of liever: +pas, want kinderen grijpen ver.</p> + +<p>Maar wel wist hij, dat hij anders was als degenen die +hem met zooveel zorg hadden opgevoed: De teruggetrokkenheid +waarin zijn vader leefde maakte hem bang; en hevig +verlangde hij ontslagen te worden van de geestestucht, die +men hem had opgelegd; daar onder de balkrijke zolderingen +van het sombere ouderhuis.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 400px;"> +<img src="images/chapterendsmall.png" width="400" height="135" alt="illustration at chapter ending" /></div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_27" id="Page_27">[Pg 27]</a></span></p> + +<p><a name="CHAPTER_II" id="CHAPTER_II"></a></p> +<div class="center"><img src="images/ornament2small.png" width="100%" height="157" alt="De gebeurtenissen, in dit hoofdstuk verhaald, loopen van September 1765 tot September 1768." title="" /></div> +<div class="center" style="margin-top: -6.0em; "><a href="#TOC_II">De gebeurtenissen, in dit hoofdstuk verhaald,<br /> +loopen van September 1765 tot September 1768.</a></div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold; margin-top: 3.0em;"><a href="#TOC_II">II</a></div> +<div class="alignright"><a name="V27D1" id="V27D1" href="#V27N1">Verpflanze den schönen Baum,</a><br /> +Gärtner! er jammert mich.<br /> +ODE aan BEHRISCH.</div> + + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalH.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">H</span>ij voelde zich niet bepaald treurig, toen hij +de poorten van zijn geboorteplaats achter zich +had: voortaan zou hij zelf zijn leven regelen, +met frisch gestel en sterken geest zich op de +schoone wetenschappen werpen, rechtstreeks +aansturend op het hoogleeraarsambt!</p> + +<p>Maar toen hij Leipzig binnenreed had hij den eersten klap +al te pakken: de postwagen was onderweg in de modder +vastgeraakt, Wolfgang wilde natuurlijk met uitbundig +krachtsbetoon een handje helpen en verrekte een paar borstspieren. +Gedurende heel zijn studietijd zou telkens een knagende +pijn zijn zenuwen overprikkelen.</p> + +<p>Hij vond dat hij, om op slag te komen, zich eens flink moest +vertreden en de academie-stad beviel hem wel bij eerste +kennismaking. Deftige gebouwen met mooie gaarden; straten +breeder dan in Frankfort en ook lichter, doordien de hooger +gelegen étages der huizen de verdiepingen gelijkvloers niet +overschaduwden; interessante omstreken met overvloed van +gezellige roomtuinen; boekenstalletjes huis aan huis, en +gewoel van vreemd-gedoste buitenlanders; een Fransche +kolonie,—die als een leerschool van smaakvolle wellevendheid +werd beschouwd en aan Leipzig wijd en zijd den roep gaf +van "een galante stad", een "klein Parijs"; waar men er zich +bovendien op liet voorstaan, <a name="V27D2" id="V27D2" href="#V27N2">je "feinste Teutsch"</a> te spreken. +Het was juist mistijd: drinkgelagen en banketten en rijjolen +gingen niet van de lucht en de goudstukken schoten den onervaren +studiosus tusschen de vingeren door, snel als waren het +guldens. Maar hij genoot, en in zijn naïeve verbazing vond hij 't<span class='pagenum'><a name="Page_28" id="Page_28">[Pg 28]</a></span> +gewenscht, zijn zuster de zeer byzondere spijzen op te sommen, +die de Fransche keuken hem van dag tot dag gaf te savoureeren.</p> + +<p>Toen de teleurstelling: de Frankforter patriciërszoon, het +dichterlijke wonderkind, stond hier maar matig in tel. Zijn +uitspraak klonk boersch en men glimlachte als hij zijn taal +doorspekte met spreekwoorden, bijbelsche beelden, krachtige +oud-Duitsche uitdrukkingen, die hij uit kronyken had opgediept.. +Zijn kleeren, waarvan hij hoogen dunk had, bleken +van verouderden snit en ze zaten nogal slof. Geen wonder: +de huisknecht, die niet mocht leegloopen, had ze uit vaders +onverslijtbare plunje gemaakt. En nu gebeurde het dat een +komiekeling in een derderangs theater de menschen deed +proesten, enkel en alleen door in juist zulke kleeren op te +treden. Jonge Wolfgang, tot tranen geërgerd, was blij dat hij +er in slaagde, zijn rijkvoorziene garderobe, met bijbetaling van +ettelijke goudstukken, te ruilen tegen een paar moderne pakjes.</p> + +<p>Hij ging zijn aanbevelingsbrief overhandigen aan den rector +van de universiteit, hofraad Böhme. Deze verbood hem, de +studie van de rechtswetenschap, waarvoor hij bestemd was, +zonder verlof van zijn vader op te geven, teneinde voor zijn +lievelingsvakken tijd te winnen. Dit ontnuchterde hem: doch +Böhme, <span class="corr" title="Bron: practisch">practiesch</span> man, met weinig ontzag voor geleerdheid die +door anderen werd onderwezen—overtuigde hem dat hij, als +bewonderaar van de <span class="corr" title="Bron: klassieken">classieken</span>, niet beter kon doen dan +zich wijden aan de studie van het Romeinsche Recht. Deze +raad, gevoegd bij de overweging dat zijn moeder en Cornelia +het zouden ontgelden als papa Goethe tot de ontdekking kwam +dat zijn plannen werden gedwarsboomd, maakte hem aanvankelijk +tot een stipt en ijverige collegehengst. Maar Böhme +had hem over het Recht en over de geschiedenis der staatsinstellingen +niet veel nieuws te vertellen. En hij verdreef zijn +verveling door in zijn dictaten caricaturen te teekenen van +de rechterlijke ambtenaren die de lessen verduidelijkten.</p> + +<p>Mevrouw Böhme interesseerde zich voor hem; ze trachtte +met veel tact hem te beschaven, leerde hem kaartspelen en de +nieuwste dansen, als middel om zich in gezelschap te kunnen +bewegen. Ze won zijn vertrouwen. Toen droeg hij haar de<span class='pagenum'><a name="Page_29" id="Page_29">[Pg 29]</a></span> +verzen voor die hem hadden ontroerd, ook verzen van hem +zelf, zonder de namen van de dichters te verraden. Zij keurde +af, hij verdedigde. Maar toen zij haar oordeel motiveerde en de +groote vraag aanroerde: Hoe onderscheidt men mooi van +leelijk?—ging hij zwijgend naar huis.</p> + +<p>Hij had tot dan toe in alle mogelijke "genres" gewerkt, +omdat en zooals "men" het mooi vond; zijn onderwerpen +werden hem, door vader of door zijn onderwijzers opgegeven. +Juist doordat geen <span class="corr" title="Bron: diep-wortelende">diepwortelende</span> voorkeur hem aan een +bepaalden stijl bond, juist doordat hij zich zoo vrij gevoelde +tegenover zijn materiaal—het woord—juist daardoor +kon hij als jongen verregaand bedreven zijn in vers-techniek. +Hij wist wel te onderscheiden juiste verzen van foute verzen, +maar niet schoone verzen van valsche verzen. Hij wist dat de +vraag naar de normen van het Schoone hem eens zou verontrusten. +Maar, alles wat hij onder vaders leiding deed +als voorloopig en voorbijgaand beschouwend, had hij ze uitgesteld +tot later. De vermaningen van deze hoofsche dame, denkelijk +zoo zwaarwichtig niet bedoeld, betroffen de kern van zijn +talent. Eensklaps besefte hij ten volle dat hij leege dichtstukjes +had voortgebracht, vormen, wier correctheid doelloos +was, omdat poëtische inhoud ontbrak; woordenpraal die onder +het niveau bleef, waarop men zich om mooi of leelijk bekreunt. +In hem hadden kunde en leven elkander nog niet bereikt.... +En op een goeden dag smeet hij heel het pak dichtoefeningen +dat hij van huis had meegebracht in den vlammenden +keukenhaard.</p> + +<p>Hij mòest echter zingen en hij zocht naar een inhoud, maar +wie zou hem helpen. Zijn professoren in de letterkunde +hadden geen begrip van aangeboren, niet aangeléérde, poëzie. +In hun colleges werden de namen die hem lief waren nooit +genoemd. Gottsched was een geslacht te oud, en voelde meer +voor jeugdige vrouwen dan voor jeugdige dichters; Gellert +vroeg hem teemend of hij wel trouw ter kerke ging, en wie +zijn biechtvader was? Clodius was een rijmelaar, die kans +zag in het kleinste gedichtje een tiental <span class="corr" title="Bron: grieksche">Grieksche</span> goden en +godinnen te huisvesten, doch dit van zijn leerlingen niet<span class='pagenum'><a name="Page_30" id="Page_30">[Pg 30]</a></span> +duldde; zonder te verklaren waarom. Wolfgang schreef meestal +in verzen de hartstochtelijke gedeelten van zijn brieven en +zijn opstellen—en dit waren zijn slechtste verzen niet—maar +zijn leeraar verbood hem zulke ruwheid. Op het "Collegium +philosophicum et mathematicum", dat alle studenten verplicht +waren te volgen, werd de geest "duchtig gedresseerd +en in Spaansche laarzen geregen". De meening van den jongen +Goethe, dat een afzonderlijke wijsbegeerte niet noodig was, +vond hier verdere bevestiging. De werkingen die ieders brein +van jongsaf onbewust doch juist volbracht, zoo natuurlijk +als eten en drinken, werden hier blijkbaar willekeurig +ontleed; wat vroeger in eenen ging werd nu in drieën geprutst; +Philosophie en levende Gedachte gingen hier elkander uit +den weg.—Eens bleef Wolfgang uit de gehoorzaal teneinde +bij een koekenbakker in de buurt de flensjes, die juist op het +lesuur dampend en geurend uit de pan kwamen, te gaan +nuttigen. Het beviel hem zoo goed dat hij voor zulke flensjes +in 't vervolg zijn aanspraken op wijsheid liet varen.</p> + +<p>Tegen 't einde van het eerste leerjaar trok hij zich volkomen +ontnuchterd uit het academieleven terug. Mevrouw Böhme +stierf en haar echtgenoot, die <span class="corr" title="Bron: Wolfgang's">Wolfgangs</span> caricaturen had +ontdekt, wilde niets meer van hem weten; de overige hoogleeraren +van middelmatige geleerdheid ook niet. Het gezellig +verkeer smaakte hem niet. Zijn manieren, aangeleerd evenals +zijn dichtkunst, gingen hem niet vlot af. In de comedie gaapten +de menschen als hij bewonderde, en ze juichten toe wat hem +tegenstond. Hij voelde dat de brieven, die Cornelia hem schreef, +bijna geheel door den ouwen heer waren voorgekauwd of +ingegeven, en hij dorst haar niet schrijven wat hem beklemde, +sinds zijn vader hem zijn epistels, gecorrigeerd met rooden +inkt en van taal-, stijl-, en schriftkundige aanmerkingen +voorzien, terugzond.</p> + +<p>Hij kreeg het eenzaam. Geen mensch begreep hem. En als +iemand hem kon helpen, dan hij zelf. "De laurier die den +dichter siert"—hij had ze voor zijn vertrek uit Frankfort +zeer nabij geacht—was uit zijn gezichtskring geweken. In +hem was ruime leegte, en een benauwend-vaag bewustzijn<span class='pagenum'><a name="Page_31" id="Page_31">[Pg 31]</a></span> +van eigen genialiteit, een nooit gekend plichtsbesef, dat hem +dreef tot zoeken, mijmeren en alleen-zijn.</p> + +<p>Hij dineerde met een stelletje studenten in de medicijnen +en de natuurwetenschappen: hun gesprekken kon hij verdragen, +hun kennis had tenminste tastbare werkelijkheid +tot inhoud; en met het algemeene er van raakte hij langzamerhand +vertrouwd. Maar het gebeurde dat hij dagen +achtereen van tafel bleef. Dan lag hij ergens in een bosch bij +een beekje te peinzen en te neuriën, kon zich geheel vergeten +in de beschouwing van boom en plant, dacht terug aan het +ouderhuis, aan zijn vrienden en de lieve meisjes die hij in +Frankfort had gekend, aan den rustigen jongenstijd dien +hij had doorleefd.... Maar plots herinnert hij zich dat dit +alles niet terugkeert. Dan scheurt een schel wit licht de wazige +woud-atmospheer vaneen, de golfjes van 't beekje gaan hem +plagen, jagen hem voort. Hij kan zich niet wennen aan het +idee dat hij verder moet, maar de twijfel maakt zijn bestaan +van nu onhoudbaar.</p> + +<p>In dezen tijd gebeurt hem voor het eerst wat hij later als een +noodzakelijkheid zal leeren doorzien: Hij heeft gezocht +een vaag ideaal en hij vindt—een vrouw die hem weergeeft +aan het leven.</p> + +<p>Hij heeft kennis gemaakt met den Frankforter advocaat +Schlosser, een kalm en kundig man, die waarschijnlijk van +den ouden Goethe opdracht had, bij gelegenheid een oogje +te houden op den vreemddoenden zoon. Schlosser woont in +bij den pensionhouder en wijnkooper Schönkopf, en Wolf +gebruikt daar voortaan met hem het middagmaal, in gezelschap +van enkele beschaafde, literair aangelegde heeren. +Daar wordt dikwijls lang nagetafeld, en met de verdraagzaamheid, +die een rustige spijsvertering teweeg brengt, onder +het genot van de glaasjes wijn, door de aardige dochter des +huizes geschonken, hooren die heeren onverstoorbaar +elkanders meeningen aan en trachten zelfs het met elkaar +eens te worden. In dezen kring, en niet 't minst door de +ernstige toespraken van Schlosser, met wien hij nu dagelijks +een paar uur verkeert, wordt mosjé (d. i. monsieur) Wolfgang<span class='pagenum'><a name="Page_32" id="Page_32">[Pg 32]</a></span> +dra de oude. Fransche en Duitsche, Italiaansche en Engelsche +brieven vloeien weer uit zijn pen, zijn vrienden ontvangen +weer ontboezemingen in welgemeten Fransche alexandrijnen, +koddig en opgeschroefd nabrouwsel van Racine. Als Schlosser +is vertrokken, kan hij van deze middagtafel niet scheiden: +niet zoozeer om de spijzen als wel om de wijnschenkster. +Want hij heeft zich binnen een week smoorlijk in haar +verliefd.</p> + +<p>Anna Catharina Schönkopf—hij noemt haar Antje, +Annette of Kaatje—was drie jaar ouder dan hij. Aardig +figuurtje, niet groot, maar flink ontwikkeld, open rond gezichtje; +verstandig zonder geleerd te zijn, natuurlijk in haar +manieren, altijd opgewekt, altijd gereed om een lastige +aanbidder op zijn vingers te tikken; spotziek maar goedhartig,—zoo +beschrijven haar Goethes vrienden. Hij zelf +vond haar natuurlijk volmaakt, een engel; en ze had (meende +hij) maar één gebrek, nl. dat ze hem beminde.</p> + +<p>Immers hij wist dat hij haar nooit zou trouwen. Niet omdat +het verschil in stand hem hinderde, ook niet omdat hij vreesde +zijn vader te weerstaan. De reden lag dieper: Onophoudelijk +drukte hem de plicht, zijn geestesaanleg ten volle uit te leven. +Hij wist zich onvoltooid maar voor iets groots bestemd. Hij +voorzag niet wat er uit hem zou worden, maar hij besefte +dat hij niet mocht rusten, nergens wortel mocht schieten, +voordat de leegte in hem was vervuld, voordat de scheppingsdrang +in hem doel had gevonden.</p> + +<p>—Toch kon hij geen afstand van haar doen. Zijn jeugd-krachtige +hartstocht joeg hem telkens weer tot haar. Op hun +liefhebberijtooneel speelden zij samen de verliefde rollen, en ze +zongen samen, en zij begeleidde zijn fluitspel op het clavecimbel. +En hij kon haar niet zien, of in zijn reeds overgevoelig gemoed +ging de wroeging woeden; liet hij zijn verliefdheid gaan, dan +bedacht hij daarbij dat hij een onvervulbare hoop in haar +sterkte.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 531px; "> +<a name="ILLO_038" id="ILLO_038" href="#LOI_038"><img src="images/hires038low.jpg" alt="KÄTHCHEN SCHÖNKOPF" +title="KÄTHCHEN SCHÖNKOPF" width="531" height="600"/></a> +<p style="text-align:center;">KÄTHCHEN SCHÖNKOPF<br /> +<i>Naar een miniatuur</i></p> +</div> + +<p>En hij laat zijn verliefdheid gaan. Om ongestoord met haar +te kunnen samen zijn, neemt hij list te baat. Hij maakt het +hof aan een uiterst coquette maar leelijke juffer, schijnt<span class='pagenum'><a name="Page_33" id="Page_33">[Pg 33]</a></span> +zich aan de grillen van die juffer geheel te onderwerpen: +kleedt zich overdreven modieus, stapt met afgemeten passen +en uitgestreken tronie door Leipzig, begroet zijn vrienden met +zoo comedianterigen praat, dat zij het geen kwartier met hem +kunnen uithouden. En zoo vermoedt niemand iets kwaads als +hij met Antje babbelt. Maar hij voelt het kwaad. Hij zou haar +zoo gaarne gelukkig zien en neemt zich in goede oogenblikken +voor, nooit haar ontrouw te worden, als hij haar niet eerst +in de armen van een ander heeft aangetroffen. IJdele gelofte! +In zijn ziel heeft hij haar reeds verlaten. Hij is overspannen +genoeg om de reden daarvan in haar te zoeken: Hij bestookt +het meisje met fijn-gesponnen jaloezie, verlangt van het +meisje onweerlegbare bewijzen dat hij "de eenige" is. Weer +alleen op zijn kamer zet hij zich tot diep in den nacht durende +zelfkwelling; hij kent geen genot of hij misgunt het zich, +ontleedt het totdat er niets van blijft.</p> + +<p>Maar zij weet dit niet en zou het niet hebben begrepen. +Zij raakt in de war en lijdt; ze moet toch altijd vriendelijk +doen tegen de gasten.</p> + +<p>En als ten tweede male over hun grillige liefde het voorjaar +strijkt, vlucht hij de stad uit en vindt zich weêr onder de +linde, waarin hij te voren haar initialen heeft gesneden boven +de zijne. Ziet: de levenssappen van den boom zijn naar +buiten gebroken en lekken als tranen door haar naam over +zijn naam. Nauwelijks heeft hij dit beeld doordacht of hij +snelt naar huis en smeekt haar om vergiffenis. Te laat. Zij +heeft in stilte hare liefde weggeschreid....</p> + +<p>Aan Schönkopfs tafel verschijnt geregeld een zekere +Behrisch: lange, magere sinjeur met scherpe trekken en wel-verzorgde +kleedij; gouverneur van een paar jeugdige graven, +die te Leipzig studeeren. Het waarlijk-geniale in <span class="corr" title="Bron: Wolfgang's">Wolfgangs</span> +optreden, dat zijn gelijken in ouderdom ontsnapt of door hen +als aanstellerij wordt beschouwd, trekt de aandacht van +dezen kern-echten zwijger, die de gewoonte heeft, zijn wereldwijsheid +onder vormelijke manieren en langgerekte grappen +te verhullen. Een biechtvader, zooals mosjé Wolf er een +noodig heeft. Met cynischen spot verhaast hij het zuiveringsproces<span class='pagenum'><a name="Page_34" id="Page_34">[Pg 34]</a></span> +in den ontluikenden dichter. Valsche verzen die Wolfgang +hem voorlegt neemt hij zoo bedrijvig onderhanden, +dat dezen alle eigenliefde vergaat. Daarentegen is aan +liederen die genade bij hem vinden een byzondere gunst +beschoren. Naar den drukker mogen ze niet; maar hij copiëert +ze zorgvuldig en geduldig met ravenvederen en oostindischen +inkt, met sierlijke letters en uitvoerige vignetten, op zwaar +papier. Men zegt dat hij die afschriften mee heeft genomen +in 't graf....</p> + +<p>Intusschen: Behrisch houdt van uitgaan en genieten; hij +brengt Wolfgang bij meisjes die—als wij hem mogen gelooven—beter +zijn dan haar faam; de romantische jongeling, +balsturig om zijn vermoorde liefde, fuift mee en ontziet zijn +lichaam niet meer. En als hij zich slap voelt, onderwerpt hij +zich aan streng dieet en koudwaterbehandeling, zooals +Rousseau ze in de mode heeft gebracht. Terwijl hij aldus +"terugkeert naar de natuur" vernielt hij zijn gestel; zijn +prikkelbaarheid neemt toe.</p> + +<p>Spoedig moest hij Behrisch missen. Hij had in een oolijke +bui een lofdicht op een in de studentenwereld beroemden +koekbakker geschreven; een vriend had er een verlengstuk +aan gehecht, zoodat het een parodiëerend hekeldicht leek +op Prof. Clodius, en zoo circuleerde het onder de studenten. +Dit bracht den vriendenkring in opspraak. De vader van de +jonge graafjes kwam te weten in welk gezelschap zijn zoons +verkeerden en ontsloeg Behrisch op staanden voet. Wolfgangs +verontwaardiging uitte zich in drie "Oden", die vooral merkwaardig +zijn om de huiveringwekkende beelden, waarmede +de ongezonde <span class="corr" title="Bron: atmospheer">atmosfeer</span> van het gekunstelde en lasterende +Leipzig wordt geteekend.</p> + +<p>Maar nù kon de eenzaamheid hem drijven tot studie en +arbeid. Hij verdiepte zich in Molière's tooneeltechniek en +begon diens <a name="V34D1" id="V34D1" href="#V34N1">"Menteur"</a> te vertalen. Uit Dodds <a name="V34D2" id="V34D2" href="#V34N2">"Beauties +of Shakespeare"</a> schitterde een nieuwe schoonheid hem +tegen, en dit noopte hem nader kennis te maken met den +Engelschen dichter, mede aan de hand van Wielands "verduitschingen" +die toen juist verschenen. Hij waardeerde Shakespeare,<span class='pagenum'><a name="Page_35" id="Page_35">[Pg 35]</a></span> +zonder hem te begrijpen, en noemde hem zijn meester, +wijl hij, voelend dat hij met een held in aanraking kwam, +meer vertrouwen kreeg in zijn eigen begaafdheid.</p> + +<p>Hij keerde al meer tot zichzelf in, en schatte zijn eigen +persoonlijkheid het ware en schoone tegenover de onware +buitenwereld. Om hem heen vond hij niets dat zich liet bezingen, +en, daar hij toch zingen moest, "koos" hij—als had hij +daar vrij zeggen over!—de rustigste momenten die zijn +ziel doorleefde tot onderwerp voor zijn liederen. Zijn ervaringen, +vooral zijn liefde-ervaringen, werden in de eenzaamheid +lang overdacht en, van alle toevalligheid gezuiverd, +neergeschreven. Maar als dan zoo'n ervaring, in korte, +scherp gestelde verzen te boek stond, liet ze hem tot klaarheid +met zich zelf komen, hielp ze hem de tegenstelling +tusschen zijn Ik en de onware buitenwereld overbruggen met +verstandelijke overwegingen. Zoo kregen zijn liederen een +eigen, doelmatigen stijl, waarin 's dichters overleg tot ongemengde +uiting kwam: Beginnend met de aanduiding van +een tegenstelling, eindigen zij plots met een korten, scherp +afgepunten zet, belichamend aldus de luchtige, eenigszins +koude wereldwijsheid, waarmede Wolfgang zich verstandelijk +troostte. Liet hij hier en daar—bijvoorbeeld in <a name="V35D1" id="V35D1" href="#V35N1">"Brautnacht"</a>—zijn +schoon verbeelden hartstocht ook dòorleven, +deze heeft voor het eind van 't lied zijn toppunt bereikt en +een veelbeteekenende grap toont dat Goethe zijn eigen warmte +voornaam en rustig heeft doorstaan.</p> + +<p>Men zegt dat deze liederen aan Fransche en Italiaansche +voorbeelden herinneren, maar verzuimt te verklaren, waarom +Goethe—die al zijn vroegere gedichten, naar bepaalde voorbeelden +vervaardigd, eenvoudig in het vuur wierp—deze +liederen ook in de latere uitgaven van zijn werk liet herdrukken: +Vast staat dat déze vorm juist paste bij zijn blik +op de dingen; hij hadd' hem dus, rusteloos zoekend, ook +geheel op eigen initiatief gevonden, indien het buitenlandsche +voorbeeld hem niet in dezen tijd had gevoerd tot de ontdekking +van zijn <i>stijl</i>. Hier bereikte hij van beginne af het meesterschap. +Van uitgave tot uitgave opgetoetst en ontdaan van<span class='pagenum'><a name="Page_36" id="Page_36">[Pg 36]</a></span> +persoonlijke elementen vinden deze liedjes ook voor zijn +geoefenden smaak van later jaren genade.</p> + +<p>Hun eigenaardige, in hoofdzaak telkens weerkeerende +opbouw, de geleidelijke vervloeiing van hun geestesspanning, +die maakt dat de lezer, eenmaal aan het einde +gekomen, nooit aan 's dichters zelfbeheersching wanhoopt, +de groote effecten, die met weinig middelen worden bereikt, +het samenvallen van intellectueel en melodieus zwaartepunt—dit +alles heeft in den loop der tijden verschillende componisten, +waaronder Beethoven, aangetrokken: Muziek, heeft +Goethe later gezegd, is het ware element waaruit alle poëzie +ontspringt, en waarheen ze terugkeert. Kort na hun ontstaan +reeds werden twintig liederen getoonzet door zijn vriend +Breitkopf, een zoon van den Breitkopf die de noten-typographie +uitdacht. Zij verschenen in 1769 onder den titel: +<i>Neue Lieder</i>. Goethes naam is op het titelblad niet gemeld.</p> + +<p>Zijn oude liefhebberij voor beeldende kunst meldde zich +weer aan en hij ging de lessen volgen van Oeser, den directeur +van de teeken-academie; een man die niet bestemd was om +roem als schilder te verwerven, maar die als kunst-criticus +en als onderwijzer uitmuntte. Aan hem had de vermaarde +Winckelmann, de geleerde "hernieuwer" van de classieke +kunst, zijn vruchtbaarste ideeën te danken. Hij kon Wolfgang, +die geen eigenlijk teekentalent bezat, niet tot kunstenaar +vormen, maar wel leerde hij hem: zijn oogen gebruiken. +Zijn critiek, hoe grondig ook, ontmoedigde nooit. Hij bracht +meer inzicht dan vaardigheid. Met geestdrift onthulde hij +zijn genialen leerling het wezen der Grieksche schoonheid als +<i>"edele eenvoud en stille grootschheid"</i>. Toen begreep Wolfgang +dat geen jongeling een meester kan zijn en hij vermoedde—wat +hij pas later eigenlijk begreep—dat men in de werkplaats +van een kunstenaar meer kans heeft wijsheid op te +doen, dan in de gehoorzaal van den philosoof. Dus niet alleen +de dampende flensjes hielden hem van zijn studie!</p> + +<p>Geheel in deze geestesrichting pasten Lessings leeringen: +vooral de strenge besprekingen over de grenzen tusschen Poëzie +en Schilderkunst, die Lessing aan beschouwing van de classieke<span class='pagenum'><a name="Page_37" id="Page_37">[Pg 37]</a></span> +beeldgroep Laokoon vastknoopte, maakten op Goethe, +als op bijna iederen nakomeling, een verkwikkenden en +verlossenden indruk. Toen als thans waren de preekende +schilders en de schilderende dichters in zwang; en nu toonde +Lessing aan dat de dichter, wegens de geaardheid van zijn +materiaal, het woord, niet moet schilderen doch verhalen en +breede schilderingen slechts langs een omweg behoort te +geven; dat de schilder zich moet houden binnen de grenzen +van het schoone, niet moet vertellen of beweren, doch zijn +figuren moet te doek stellen in rustende houding: Beweging +het element van den dichter, schoone rust het element van +den beeldenden kunstenaar; en wilde de laatste een <i>handeling</i> +na-scheppen of een gedachte aanduiden, dan moest hij grijpen +naar het zoogenaamde "vruchtbare moment"—zijn figuren +een houding geven, waaruit viel af te leiden wat zij het +volgend oogenblik zouden doen. Lessing bewees dan in zijn +bescheiden boekje dat al wat wij in de Ouden, speciaal in +Homeros, bewonderen volgens deze principes was opgezet.</p> + +<p>In dien tijd beving Wolfgang onweerstaanbaar het verlangen, +antieke beeldkunst aan zijn nieuwe inzichten te +toetsen, en, zonder iemand van zijn omgeving te waarschuwen, +reisde hij stilletjes naar Dresden, om daar het bekende +schilderijen-museum te bezoeken. Hij had zijn naar voorbeeld +gemaakte verzen voor niemand geheim gehouden, +schreef zelfs vaak om zijn vrienden te bekoren. Maar zoodra +er iets in hem omging dat de kern van zijn aanleg betrof, +verborg hij het zelfs zijn besten vriend; daar hij zich dan +helder bewust was, iets te veroveren dat nog niet had bestaan +en de stoornis van hun overbodigen raad duchtte. Daarom +ging hij nu ook in stilte naar Dresden. Twaalf dagen lang zwierf +hij er tusschen schilderijen, en de portier, die 's morgens het +museum opende, vond hem geregeld voor de poort op wacht. +De Hollanders en de Vlamingen, realistische uitbeelders van +forsche menschvormen, en ook de landschapschilders boeiden +hem. Het gebeurde dat hij, de werkplaats betredend van den +kernachtigen schoenmaker bij wien hij intrek had genomen, +alles in donkerbruine kleurtonen zag, als stond hij voor een<span class='pagenum'><a name="Page_38" id="Page_38">[Pg 38]</a></span> +doek van Ostade. Maar hier ondervond hij de waarheid van +zijn uitspraak, dat hij als jongeling nog geen meester kòn zijn: +de schoonheid van de oud-Italiaansche stukken en de antieke +beelden begreep hij wel, maar hij kon ze niet navoelen; +hij nam ze aan op gezag. Zijn verstandelijke ontwikkeling +was de ontwikkeling van zijn ziel vooruit.</p> + +<p>Vandaar ook, dat scherpe critiek hem wel een oogenblik +van de wijs kon brengen, maar niet blijvend. Zijn ziel werd +er op den duur niet door gemoeid. En hij kénde het middel +om de oppervlakkige evenwichts-storingen in zijn intellect +te herstellen: Hij ging nu werken aan een aanklacht tegen—zich +zelf, tegen den pluizenden, grilligen, vroeg-ouden menschhater, +die de liefde van de frissche en goede Antje niet had +gewaardeerd, en meer zekerheid had geëischt totdat hij alles had +verloren, en begreep hoe dierbaar de vroegere "onzekerheid" +hem was geweest. Hij had als kind een herdersspel gemaakt, +zooals de Franschen die toentertijd in verre navolging van Tasso +bij groote hoeveelheden fabriceerden; een spel zonder actie, +waarin herders en herderinnen, zacht gekleurd en gloedglansend +als porceleinen popjes, elkander zoetelijke papieren +gedachtetjes over jaloezie, liefde en onschuld zeiden. Nù +was hem de mogelijkheid gerezen, aan het spel een levenden +inhoud te geven; en na diepgaande omwerking, waarover +hij al weer het stilzwijgen bewaarde, kreeg het ongeveer den +vorm waarin wij <a name="V38D1" id="V38D1" href="#V38N1"><i>Die Laune des Verliebten</i></a> thans kennen:</p> + +<p>—Twee minnende paartjes zijn op het tooneel tegenover +elkander geplaatst, kransen vlechtend. Eridon en Amine +lieven elkander hartstochtelijk, maar Eridon's naijverige +grillen verstoren de vreugd al te vaak. De min van Lamon +en Eglé is kalmer en niet zoo veeleischend, daardoor gelukkiger. +Amine's danslust leidt tot gekibbel met haar prikkelbaren +herder; vergeefs tracht Eglé haar weenende vriendin tot +opstand aan te zetten. Dan besluit ze Amine door list te +helpen: als deze naar bal is, lokt ze Eridon in haar armen, en +bewijst daardoor metterdaad, hoe weinig hij het recht heeft, +zijn trouwe herderinne door verwijten het leven te vergallen.</p> + +<p>Wolfgang schreef zijn zuster dat dit stuk naar de werkelijkheid<span class='pagenum'><a name="Page_39" id="Page_39">[Pg 39]</a></span> +gecopiëerd was en zeker doen de goedige Amine en +de grillige Eridon aan twee, den lezer reeds bekende, personages +denken. Maar de typeering van Eridon, hoe scherp +ook, is vergeleken bij deze werkelijkheid, niet compleet. De +vraag dringt zich op, wat Amine eigenlijk aan hem ziet? +Kaatje verdroeg Wolfs grillen zoo geduldig wijl ze bekoord +werd door diens genialen overmoed; en deze juist ontbreekt +Eridon.</p> + +<p>Dit verwijst naar een grondtoon van Goethes dichterschap: +zijn streven naar het universeele, d.i. het algemeen toepasselijke. +Ongetwijfeld, al zijn werken, sedert zijn <span class="corr" title="Bron: studentetijd">studententijd</span> +ontstaan, zijn "brokstukken van een groote biecht"; en zijn +helden dragers van d'een of andere zijde van zijn eigen +karakter. Maar—en dit zegt meer—de teekening van zulke +karaktereigenschappen werd gaandeweg gezuiverd van alle +individueele bijmengselen; zoodat ieder, hoe overigens zijn +levensomstandigheden ook waren, mits zijn persoonlijkheid +maar dezen trek bezat, er zich in kon weervinden. In <i>Die +Laune des Verliebten</i> is het hem niet te doen om den student +Wolfgang, doch om den—hem onuitstaanbaar dunkenden—ziekelijk-jaloerschen +jongeling in het algemeen. En aangezien +men niet bepaald geniaal behoeft te zijn om zijn meisje te +plagen, werd de betooverende wildheid van het model weggelaten: +Er zijn veel jaloersche jongelingen, doch er is maar éen +prikkelbare Goethe.—In deze beschouwing ligt opgesloten, +dat in het herdersspel de liefde van Amine ongemotiveerd is, +en dat dus het heele stuk op losse schroeven staat. Maar hier +is tevens een onderscheiding gemaakt, die de lezer wèl zal +doen tot goed begrip van Goethes later leven in het oog te +houden: Goethe wil twee karakters naast elkaar plaatsen, +op elkander laten inwerken: <i>hoe</i> ze tot elkaar komen,—daarover +bekreunt hij zich allerminst!</p> + +<p>Eenmaal aan het werk, ontwierp Wolfgang plannen voor +een aantal stukken, waarin sommige levenservaringen, misschien +zelfs reeds sommige bespiegelingen naar aanleiding +van ervaringen, op soortgelijke wijze moesten verbeeld. +Maar deze concepten werden niet uitgewerkt—omdat ze<span class='pagenum'><a name="Page_40" id="Page_40">[Pg 40]</a></span> +alle tragiesch eindigden. Dit beduidt niet dat Wolfgang het +leven, zooals het zich nu eenmaal aan hem had voorgedaan, +niet wilde zien; maar wel, dat zijn geest altijd uit was op +<i>herstel</i> van een verstoord geestelijk evenwicht, en voor iedere +ramp instinctief een door diep inzicht gemotiveerden troostgrond +zocht. Eerst als hij, al werkend, voor een bepaalde +groep zielsverschijnselen zulk een troostgrond had gevonden, +voelde hij zich er tegen opgewassen, kon hij als een verder +ziend <span class="corr" title="Bron: god">God</span> zweven boven de werkelijkheid; eerst dan was het +stuk "realiteit" <i>rijp</i> voor bewerking. Hij besteedde een groot +deel van zijn leven aan de <i>verovering</i> van de hier aangeduide +neiging, die hij van zijn moeder had geërfd.</p> + +<p>—Eén stof nu, hoewel vol treurnis, leek hem geschikt om +eenigszins schertsend te worden opgevat, en hij maakte ze tot +onderwerp van zijn blijspel in verzen <a name="V40D1" id="V40D1" href="#V40N1"><i>Die Mitschuldigen</i></a>. +Gelijk men bespeuren zal, kon deze samenloop van omstandigheden +voornamelijk hierom onschuldig worden voorgesteld, +omdat hij in een luchtig-"verdraagzame" moraal een oplossing +schijnt te vinden, voordat de tragiek, die er eigenlijk uit voortvloeit, +hem heeft achterhaald. De opmerking is gewettigd, +dat in het dagelijksch leven een hoeveelheid zedelijk bederf, +als hier met wat uiterlijke grappen overgoten wordt aangevoerd, +op iets hevigers moet uitmonden. Maar het doek valt, voordat +dit hevige kan beginnen.</p> + +<p>Dit stuk is te rekenen tot de eerste periode van <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> +ontwikkeling als dramaturg, nl. tot de periode van het gewrongen, +of juister: van het <i>voorkomen slot</i>.</p> + +<p>Ziehier het geraamte van dit blijspel, waarin Goethe allerlei +wantoestanden objectiveert, die hij als wijsneuzig knaapje +heeft aanschouwd:</p> + +<p>—De vierentwintigjarige herbergiersdochter Sophie (het +wachten moede) heeft een slampamper gehuwd, met name +Söller, die zich ook in den echtelijken staat maar niet betert. +Door een speelgenoot om geld gemaand, wil hij een logé, +Alcest, dien hij op een feestje gelooft, bestelen. Doch op +het oogenblik dat hij diens kamer binnensluipt, heeft Sophie +daar een rendez-vous met Alcest, haar vroegeren minnaar;<span class='pagenum'><a name="Page_41" id="Page_41">[Pg 41]</a></span> +die gaarne zou doen als berouwvolle minnaars meestal doen. +Op het oogenblik dat Söller wil stelen, drijft de verschijning +van den waard, zijn schoonvader, hem in +het alcoof, waar hij gedwongen wordt een warm liefdesonderhoud +tusschen Alcest en Sophie bij te wonen, dat +duurt totdat Alcest al te vurig zich betoont. Den ochtend daarop +beklaagt Alcest zich over den diefstal. Hij belooft den nieuwsgierigen +waard dat deze den brief mag lezen, dien hij in den +afgeloopen nacht vergeefs heeft gezocht, en de waard verraadt +nu zijn dochter; hij meent nl. dat Sophie het geld +heeft gestolen. Alcest, met deze wetenschap toegerust, hoopt +dat Sophie hem nu meer ter wille zal zijn; maar <span class="corr" title="Bron: zíj">zìj</span> beschuldigt +haar vader. Söller laat nu voorzichtig los dat hij de dief +is, maar ook dat hij weet wat er tusschen den logé en zijn vrouw +is voorgevallen, zoodat Alcest het wel uit zijn lijf zal laten +hem aan te klagen.—Geen van vieren volkomen onschuldig +zijnde, schenken deze "medeplichtigen" elkaar vergiffenis +en "niemand wordt gehangen".</p> + +<p>De critiek heeft den twintigjarigen dramaturg tot op den +huidigen dag kwalijk genomen dat de verhoudingen in <i>De +Medeplichtigen</i> niet alleen hoogst onzedelijk, maar ook +gewrongen zijn. Wij van onzen kant achten het gepast, zulk +bezwaar tegen dit beginnerswerk van den man, die op ruim +tachtigjarigen leeftijd nòg schreef, niet breed uit te meten; +liever gaan wij na, of in de fouten van den jongeling misschien +de kiem schuilt van eigenschappen die wij in den man prijzen. +Wij hebben, dus doende, op bovengenoemde critici dit voor, +dat wij trachten in Goethes drama's een ontwikkelingsgang +op te sporen, volgens een methode die hij zelf met zooveel liefde +op natuur- en beschavingsverschijnselen heeft toegepast. +En de lezer zal, voordat hij deze bladzijden ten einde is, ontwaren, +dat Goethe deze onderzoeksmethode vond langs den +weg der zelfbeschouwing, zelfontdékking. Hiermede is gezegd +dat wij aan zijnen geest geen vreemde bestanddeelen +opdringen, wanneer wij trachten een ontwikkelingsgang op +te sporen in zijn dramatischen arbeid.</p> + +<p>Nader bekeken, komt bedoeld bezwaar (de "gewrongenheid")<span class='pagenum'><a name="Page_42" id="Page_42">[Pg 42]</a></span> +hierop neer, dat de <i>bewegingsmotieven</i>, (die tot taak +hebben: de voorvallen van de eene scène naar de andere te +drijven) gemeten naar den maatstaf van het dagelijksch leven, +te zwak zijn voor den arbeid dien ze hebben te verrichten en—met +hulp van den dichter—ten slotte tòch verrichten. Een +voorbeeld: Goethe wil den waard op Alcests kamer hebben, +opdat hij vermoedens opvatt' tegen zijn daar aanwezige +dochter. Hoe krijgt hij hem op die kamer? Hij laat hem +'s nachts binnensluipen.... goed, maar waarom doet die +man dat?.... uit nieuwsgierigheid naar een brief. Tegenwerping: +dat doet een overigens rustig man niet!—Deze +tegenwerping zou vernietigend zijn, indien het in Goethes +bedoeling lag, een brok leven (in werkelijkheid of in phantasie +waargenomen) met de daarin aangetroffen tendenzen +zoo getrouw mogelijk weer te geven. Doch verre van dien: +hij zocht naar de belichaming van een <i>gedachte</i> die zijn +ervaring hem ingaf, naar een <span class="corr" title="Bron: dramatisch">dramatiesch</span> opvoerbaar beeld +van zijn levensblik. Dit beeld kon bij den twintigjarigen +idealist zoo schril worden, wijl zijn werkelijkheid niet als +werkelijkheid zonder meer was bedoeld, maar als <i>belichaamde +geest</i>.</p> + +<p>Daarbij deed zich echter een moeilijkheid voor: door het +vertrouwen, dat hij ouderen weet in te boezemen, is hij +in de gelegenheid gekomen veel te zien van "het leven"; +ja, maar zonder het eigenlijk te <i>ondervinden</i>. Hij ziet verder +dan hij kan begrijpen. Hij heeft een algemeen oordeel over +de ervaringen van anderen, zonder er heelemaal in te zijn +en de détails er van te kennen, daar deze hem, werkeloozen +toeschouwer, ontgaan. Dit spiegelt zich af in zijn werk. Als +de groote lijnen maar goed loopen, laat het hem koud, op +welke stoffelijke grondslagen die groote lijnen rusten. Wie +zijn stuk wil begrijpen, gelijk hij zelf het begreep, die vatte +het niet op als zwak, foutief realisme, maar als onontwikkelde +"<i>moraliteit</i>" (min of meer in middeleeuwschen zin).</p> + +<p>Dus als een pleidooi voor verdraagzaamheid? Dit meenen +sommige critici. Wie echter het stuk kent, zal toegeven dat +verdraagzaamheid in dit verband beteekent: een afgestompt<span class='pagenum'><a name="Page_43" id="Page_43">[Pg 43]</a></span> +zedelijk oordeel. Iemand is verdraagzaam als hij zijn medemenschen +hun zonden vergeeft, overwegend dat in een speciaal +geval de verleiding overmatig sterk is geweest, of wijl +hij in het algemeen overweegt hoe zwak de mensch staat +tegenover verleiding; maar niet als hij, gelijk Söller, een +belager diens schuld kwijt scheldt, vreezend dat anders van +hem een boekje zal worden opengedaan; en vervolgens +zijn <i>onmacht tot wraak</i> met opgeblazen profeten-zwier bemantelt. +Tegenover een medeplichtige staat men zwak;—ziehier +de moraal van het stuk. En hierop zij nadruk gelegd, +om te verhinderen dat bij den lezer postvatte de meening, dat +jonge Wolfgang zoo afgesjouwd was, dat hij de levenshouding +van Söller en consorten kalmpjes opnam. Dit +deed hij niet; integendeel, hij bespotte ze fijntjes.—</p> + +<p>Door zijn verkeer met de Breitkopfs kwam hij in kennis +met den etser Stock, die een zolderverdieping van hun huis +bewoonde. Natuurlijk ging hij bij dien man in de leer, en tot +op den huidigen dag zijn enkele etsen van zijn hand bewaard +gebleven, opgedragen "aan den heer Caspar Goethe, werkelijken +Geheimraad, door zijn zeer gehoorzamen zoon". De +zuivere techniek, waarvan bij het etsen zooveel afhangt, +boeide hem, en dit is kenschetsend.</p> + +<p>Hij bracht menig rustig uurtje door in het zeer ordelijke +doch in bekrompen omstandigheden levende gezin van +Stock. Zijn neiging, zich in kleinigheden van anderer leven +te verdiepen, verloochende zich hier niet. Hij vertelde den +kinderen sprookjes, ging den catechiseermeester te lijf toen +deze de meisjes uit het oude testament onstichtelijkheden +voorlas, hielp de kleintjes bij hun werk; en de vrouw des +huizes gaf hem daartoe verlof, onder voorwaarde dat ze zijn +lange bruine lokken, die hij wel wat verwaarloosde, van +tijd tot tijd mocht uitkammen. Maar zij nam mosjé Goethe +kwalijk, dat hij haar man, als het te donker werd om dòòr het +(vergroot)glas te kijken, wel eens dieper ìn het glaasje deed +kijken dan een huisvader betaamt.</p> + +<p>De drie jaren, die hij te Leipzig zou doorbrengen, waren nog +niet geheel ten einde, toen hij een nacht door een bloedspuwing<span class='pagenum'><a name="Page_44" id="Page_44">[Pg 44]</a></span> +werd overvallen. Hij had nauwelijks kracht genoeg om zijn +kamerbuur te waarschuwen. Hoewel geneeskundige hulp +spoedig werd verleend, verkeerde hij dagenlang in doodsgevaar. +Weldadige verwondering beving hem, daar hij merkte +dat zijn vrienden en leeraars, waarbij er niet een was of hij +had hem door zijn nerveuze grillen getergd, hem met warme +liefde beurt om beurt verpleegden. Zij konden, als Kaatje, +veel van hem verdragen.... Hij was toch "een goeie jongen!"</p> + +<p>Deze crisis moest komen. Zijn overgevoeligheid en zijn +ongeregelde studie, zijn koudwaterkuren en zijn braspartijen +en zijn zwaarmoedige zelfkwelling, waarbij nog kwamen de +gevolgen van het ongeval dat hem op weg naar Leipzig had +getroffen en een val van zijn paard, moesten hem vroeg of +laat neerslaan. En terwijl hij nu langen tijd geduldig in bed +lag, en de liefde van zijn vrienden de ziekenkamer vervulde; +kwam zijn geest tot rust, bracht orde in de warrige ervaringen, +die zijn gedichten niet hadden bemeesterd. Behrisch' opvolger, +die den veelgesmaden Goethe geenszins meed, las hem veel +voor uit den bijbel en trachtte hem een wetenschappelijk +houdbaar bewijs voor de geopenbaardheid van het christelijk +geloof te geven.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 400px; "> +<img src="images/chapterendsmall.png" width="400" height="135" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_45" id="Page_45">[Pg 45]</a></span></p> +<div class="figcenter"> +<a name="CHAPTER_III" id="CHAPTER_III"></a> +<img src="images/ornament3small.png" alt="ornament hoofdstuk III" +title="ornament hoofdstuk III" width="100%" height="105"/> +</div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold;"><a href="#TOC_III">III</a></div> +<div class="blockquotright"><a name="V45D1" id="V45D1" href="#V45N1">Ich sagte immer in meiner Jugend</a> zu +mir, da so viel tausend Empfindungen +das schwankende Ding bestürmten: was +nur das Schicksal mit mir will, dass es +mich durch alle die Schulen gehen lässt?—</div> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalD.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">D</span>en gebroken jongen wachtte nu de geduldige, +niet-vragende zorgzaamheid van moeder en +zuster, waaraan hij zooveel behoefte had: nu +hij eenzaam was naar den geest. Het vertrouwelijk +verkeer tusschen hem en Cornelia zette +terstond in. Ze had hem veel te biechten: van haar ontbloeien +tot vrouw, en van den haat dien zij ouden Goethe +toedroeg, nu hij drie jaar lang zijn pedanterieën op haar +alleen had losgelaten; terwijl zij, haar toestand scherpcritiesch +doorziend, angstig overwoog dat wel nooit een flinke +man zich zou verlieven in haar afstootend gelaat met den +onvrouwelijk-vasten mond, den zwaren, sterk gebogen neus en +het bolle kindervoorhoofd. De arme zachte moeder probeerde +vergeefs echtgenoot en dochter tot elkaar te brengen. Ook +Wolfgangs terugkomst maakte het thuis niet gezelliger: +hij kon Cornelia niet altijd gelijk geven; en spoedig genoeg +liet de oude wel merken, dat pijnlijk de groote verwachtingen, +die zoontjes leerzaamheid in hem hadden gewekt, waren teleurgesteld. +Hij bespeurde niet hoe veel de jonge zoeker in +die drie jaren ten koste van zijn gezondheid had geleerd. +Zijn bedekte verwijten deden Wolfgang wanhopig naar herstel +verlangen, zweepten hem bij het minste vleugje van +beterschap weer aan het werk. De geneesheeren, die het +niet eens waren over zijn ziekte, hadden hem volstrekte +rust bevolen; doch de vader oordeelde dat hij zijn rechtsstudie +moest bijhouden. En als zijn hoofd daar niet naar +stond, verdreef hij op zijn zolderkamer den tijd met lezen, +teekenen en etsen; hij teekende personen uit zijn omgeving +en stadsgezichten, die men hem opgaf.<span class='pagenum'><a name="Page_46" id="Page_46">[Pg 46]</a></span></p> + +<p>Hij was zonder phantasie; een beangstigend doffe werkeloosheid, +door geen enkele zielsbeweging onderbroken. +Met een onbegrepen ziekte, die hem vaak benauwende +pijnen bracht, zat hij een jaar lang opgesloten. Bij de lichte, +breede straten van Leipzig vergeleek hij de schemerige straten +die hij vanuit zijn venster kon zien; de meisjes die voorbijkuierden +leken hem log en stijf: in zijn herinnering leefde een +kleiner, vlugger, ranker soort. Als hij zich overgaf aan den +indruk van het oogenblik, kon hij gelooven tot zijn jongenstijd +te zijn weergekeerd; met de verdrietende bijgedachte dat +hij zijn wilden scheppingsdrang nu kwijt was. Hij dorst niet +plannen maken; stervensnood leek nabij....</p> + +<p>En wàs nabij. Een crisis:—twee dagen lang lag hij in +doodsgevaar op zijn bed, half verstikt, met verwrongen +gelaat. Cornelia kon het niet aanzien en vluchtte. De moeder +kon het ook niet aanzien en zonderde zich af met haren bijbel.</p> + +<p>Toen hij weer òp zat docht zijn kwijnen hem schooner dan +de duistere diepten die hij had doorduizeld, zooveel schooner, +dat hij, zelf ziek, langen tijd in staat was de morrende, +treurende menschen om hem heen met zijn opgewektheid te +troosten.</p> + +<p>Doch <span class="corr" title="Bron: nauwlijks">nauwelijks</span> hadden eenige vrienden van den huize +zijn herstel met een feestmaal gevierd, of hij stortte weer in.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 359px; "> +<a name="ILLO_054" id="ILLO_054" href="#LOI_054"><img src="images/hires054low.jpg" alt="CORNELIA GOETHE" +title="CORNELIA GOETHE" width="359" height="600"/></a> +<p style="text-align:center;">CORNELIA GOETHE<br /> +<i>In 1773 door haar broer op<br /> +den rand van een drukproef geschetst</i></p> +</div> + +<p>En dwars door het op- en afgaan van zijn lichaamskrachten +slingerden de verleidelijkheden en de teleurstellingen van +zijn weer opvlammende liefde voor Annette; wier beeld hij +sterk idealiseerde nu hij niet alleen zoo verre was, maar ook +zoo behoefte had aan weeke toegevendheid. Een poos lang +wisselden de twee schijnbaar onschuldige brieven, als ware er +niets tusschen hen voorgevallen. Hij perste luchtige grappen +uit zijn doorploegd gemoed en hij stuurde haar geschenkjes: +een beschilderden waaier en bewerkt leder voor muilen. Hij +verzweeg hoe hij uit het feit dàt ze hem antwoordde opmaakte +dat ze hem opnieuw hoop gaf, dat hij plannetjes ineenspon +om naar Leipzig te reizen en haar, alles trotseerend, te huwen. +Zij verzweeg dat ze—naïef genoeg—letterlijk geloofde +zijn verzekering, dat hij zich nu had overwonnen. Ze begreep<span class='pagenum'><a name="Page_47" id="Page_47">[Pg 47]</a></span> +niet dat hij twijfelde tusschen de grootste vroolijkheid en de +zwaarste smart, als hij trachtte die twee woordjes "lieve +vriend", waarmee ze hem aansprak in haar brieven, te doorvroeden. +Het bericht van haar verloving met Dr. Kanne—een +man dien hij zelf in haar huis had gevoerd—schokte +zijn zwak gestel, zoo dat hij zijn verdriet voor de huisgenooten +niet langer kon verbergen. Annette, in haar wreede argeloosheid, +verzocht hem een bruiloftslied voor haar te dichten. +En de ironie, waarmee hij haar meldde dat hij nu niet in de +rechte stemming was voor zulk een schoone taak, trof hem +dieper dan ze haar kon treffen.... En toch kreeg hij weer +hoop, toen hij hoorde dat het <span class="corr" title="Bron: huwlijk">huwelijk</span> korten tijd was uitgesteld; +hij bad haar, hem niet te schrijven, verwachtend +dat ze het daarom juist zou doen. En zoo nauw volgde hij +haar met zijn door 't kwijnen broos geworden ziel, dat hij +bijna op tijd droomde dat ze werkelijk was getrouwd; hij +schreef haar een zonderling lichten brief, zooals alleen kan +uitgaan van een die sombere levenservaringen heeft verwerkt, +tot een veel jongere, die hem onbewustelijk heeft +gekweld. Hij had waarlijk reeds geboet dus voor de vinnige +maar kleine plagerijen die hij haar goed bedoelend had +aangedaan, toen in September 1769, kort na haar huwelijk, +verschenen zijn getoonzette "Nieuwe Liederen", die essentiëele +verbeeldingen van zijn eerste liefde, wier wereldwijze +spotternij hem machteloos was gebleken; wijl zijn ziel in +ontwikkeling bij zijn intellect ten achter stond. Hij kon nu +in "de meisjes" geen vertrouwen meer hebben, en als hij +uitgelaten vroolijk wel eens stoeide met Cornelia's vriendinnen, +dan was dit een vroolijkheid des bloeds, die zijn ziel bijna niet +beroerde.</p> + +<p>Intusschen had hij voortdurend maagkramp en de geneeslieden +ontdekten nu wel dat het hem in de maag zat, maar ze +wisten niet hoe het er uit te krijgen. Eens was de pijn zoo +hevig, dat de moeder ten einde raad de hulp inriep van een +doctor, die haar vriendin Klettenberg met een geheimzinnig +wonderpoeder, welks samenstelling hem alleen bekend was, +had genezen. Dit magische zout, slechts bij uitzondering gebruikt,<span class='pagenum'><a name="Page_48" id="Page_48">[Pg 48]</a></span> +werd nu aan Wolfgang toegediend, en ziet, hij genas. +Zoodoende kwam hij geregeld overhuis bij dien doctor, +een vroom beoefenaar van de alchemie, de wetenschap die +hem de openbaring van goddelijke mysteriën scheen te beloven. +Onder diens invloed groeide in hem het besluit, langs +den weg der ervaring naar den innerlijken samenhang der +dingen te zoeken. En zijn vader was zoo knorrig en zoo +ongeduldig niet, of hij moest hem de noodige gelden verschaffen +om zijn zolderkamer in te richten tot laboratorium; een +werkplaats in middeleeuwschen trant, waar blaasoven en vuurtangen, +kolven en retorten met lange dunne halzen zulk +mystiek waas spreidden als hij later over vele scènes van zijn +Faust zou weven. Gedurende de lange winteravonden las hij +zijn moeder en haar vriendin voor uit de boeken van Welling +en van den ultra-wijzen, vrijpostig-paradoxalen Theophrastus +Paracelsus. Hun tamelijk onvatbare voorschriften nauwkeurig +volgend, trachtte hij in zijn tooverhol de zoogenaamde "maagdelijke +aarde", waaruit dan alle dingen zouden zijn saam te +stellen, te fabriceeren; hopend dat hem zou lukken wat eeuwen +lang aan de geduldigste zoekers was onthouden. Van de +alchemie kwam hij weldra tot de wetenschappelijke scheikunde +en ook tot de geneeskunde; vooral Boerhave's "Compendium" +en diens wijdvermaarde "Aphorismes" trokken +hem. Later, zich op rijpen leeftijd aan stelselmatig natuuronderzoek +wijdend, zou hij bespeuren, dat hij in zijn zolderkamer +veel feitenkennis en handigheid had opgedaan.</p> + +<p>Juffrouw Klettenberg was een zachtmoedig menschje, "een +schoone ziel" zou hij haar later noemen, dat de groote wereld +kende, niet schuwde, en met haar waarlijk godvruchtigen +aanleg in de geloofsbelijdenis der Hernhutters rust had gevonden; +kracht om afmattend lichamelijk lijden geduldig te +doorstaan. En "het arme vosje"—zooals Goethe zich in +dien tijd gaarne betitelde—haar geloof niet deelend, doch +gemoedsrust als de hare voor zich begeerend, sprak met haar +uit over zijn zoeken naar vrede. Dat komt doordat ge u niet +geheel tot God hebt gekeerd! was dan altijd de kern van haar +antwoord. Wolfgang moest haar gelijk geven mits hij in<span class='pagenum'><a name="Page_49" id="Page_49">[Pg 49]</a></span> +plaats van haar bijbelschen God dat vage, ondoorgrondelijke, +alomvattende dacht, waarvan hij ten duidelijkste voelde dat +'t hem door zijn leven stuwde. Maar dan, tot spot gestemd +bij de overweging dat dit geweldige werd saamgevat in eene +lettergreep, die ook kon worden gezegd door menschen die +niet hadden geleden, sprak hij met trillende lippen glimlachend, +dat hij God toch ook nog wel wat te vergeven had; waarna +zij met een veelzeggend "gek van een jongen" afscheid nam. +Op het oogenblik dat hij iets doorgrondde, zou het bewustzijn +dat hij dieper voelde dan een ander hem <span class="corr" title="Bron: onverdragelijk">onverdraaglijk</span> hebben +gemaakt, indien hij er niet altijd bij deed weten, dat hij +"toch een goeie jongen" was.</p> + +<p>Als men tweemaal heeft gestaan voor "de groote zee-engte, +waar alles door moet", dan keert men daar niet van terug +zonder veel gezien te hebben, dat iemand van robuste, onschokbare +gezondheid misschien pas op het eind van zijn +leven bevroedt. Zoo had Wolfgang niet veel wetenschappelijke +redeneering noodig om zich bestand te weten tegen de vrijgeesterij, +het zoogenaamd-natuurwetenschappelijk atheïsme, +dat juist in zijn dagen vooral in Frankrijk begon te tieren. +Hij knutselde nu een eigen religie, een mystiek Christendom +met een scheppingsverhaal vol grillige beelden, dat God niet +buiten doch ìn de wereld, in ieder verschijnsel plaatste. Dit +schreef hij neer en hij vond er rust in; nam met vroom gemoed +aan het heilig avondmaal deel. Juffrouw Klettenberg kon +echter niet verzwijgen dat ze hem den waren broeder niet +geloofde. Want een persoonlijk God kende hij niet en hij +hechtte waarde aan 's menschen ijdele kracht.</p> + +<p>Zijn langzamerhand tot orde gerakende geest ging zich +nu tegenover de wereld stellen, trof daar een orde van zaken +aan, waarop zijn eigen maat niet paste, en moest nu de +wereld streng beoordeelen. <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> meening over zijn tijdgenooten, +op het oogenblik dat hij gereedstond te midden van +hen plaats te kiezen, vinden wij in de drukke briefwisseling +die hij gedurende de laatste periode van zijn ziekte met zijn +Leipziger vrienden, vooral met Oeser, onderhield. Reeds in +zijn eerste studentenjaren had hij het dichterlijk werk van de<span class='pagenum'><a name="Page_50" id="Page_50">[Pg 50]</a></span> +toenmalige grooten bij een steeds stijgenden zondvloed vergeleken. +Hij wist naderhand zijn indruk van dien tijd niet +beter te karakteriseeren dan met de mededeeling: Ik hoop +dat ik mijn lezers nu totaal in de war heb gebracht. Er was +iets nieuws op komst: de dichters die zich niet vermeiden +in critiek of kunstlooze satyre, wilden terug naar het oeroude, +en zongen barden-poëzie, waarin de ha's en de ho's het +gebrek aan pathos moesten verhelen. De jonge Goethe, +wiens eerste stappen ook eenigszins dien koers uit zouden +gaan, kwam toch daartegen in verzet. En: Laat mij voelen +wat ik nooit te voren gevoeld heb, doe mij denken wat ik +nooit gedacht heb! eischte hij van den dichter; een eisch, +waaraan hij zelf pas veel later zou voldoen. Kunst, zoo +peinsde hij, is de schemering die waar en onwaar vereenigt. +De waarheid is eenvoudig, niet in dien zin dat zij voor een +ieder toegankelijk is, doch in dezen, dat de waarheid is een +enkel gezichtspunt, van waaruit al het bestaande zich laat +begrijpen. Dit zijn de machtspreuken die <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> leiders-carrière +in het geestelijk leven van zijn tijd teekenen.</p> + +<p>Wolfgang kreeg behoefte, het wetenswaardige dat hij +van dag tot dag opschommelde in klein bestek met zich mee +te dragen, de snel aanlichtende en dan weer verzinkende +apercu's die bij het lezen zich in hem vormden, door enkele +woorden vast te houden. En terwijl geestelijk en lichamelijk +zijn herstel intrad, begon hij een aanteekenboek, onder den +titel: <i><a name="V50D1" id="V50D1" href="#V50N1">Ephemeriden, was men treibt, heute dies und morgen +das</a></i>, 1770. Korte opmerkingen, boektitels, Latijnsche en +Fransche opstelletjes, aanhalingen, gegevens over de historie +van muziek en van beeldende kunsten. Met wreede eerlijkheid +ging hij nu zijn papieren schiften. Allerlei gedichtjes die +hem niet echt leken werden verbrand; alleen de Nieuwe +Liederen, het copieboek van Behrisch, de twee tooneelwerkjes +waarop hij nog steeds trotsch was, bleven gespaard.</p> + +<p>De vader maakte àl plannen voor Wolfgangs verderen +studietijd en de verstandhouding werd steeds slechter. Toen +zoonlief eens onvoorzichtig oordeelde over verbouwingen +aan het Goethehuis, die zijn "Leipziger smaak" niet bevredigden,<span class='pagenum'><a name="Page_51" id="Page_51">[Pg 51]</a></span> +ontstond er een hatelijke twist, die de moeder niet kon +bijleggen. Daar Wolfgang er nu bovendien op gesteld was, +heel ver van Annette te wonen, liet hij zich, nog niet heelemaal +genezen, gaarne door zijn vader naar Straatsburg loozen. +Hij ging dus naar het buitenland: de Elzas hoorde toen bij +Frankrijk; en de Franschen trachtten deze provincie te beschaven +met een heir van ambtenaars, friseurs, dansmeesters, +modistjes.</p> + +<p>Hier zou hij Duitscher worden.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 400px; "> +<img src="images/chapterendsmall.png" width="400" height="135" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_52" id="Page_52">[Pg 52]</a></span></p> + +<p><a name="CHAPTER_IV" id="CHAPTER_IV"></a></p> +<div class="center"><img src="images/ornament1.png" width="100%" height="149" alt="De gebeurtenissen, in dit hoofdstuk verhaald, loopen van Maart 1770 tot einde Augustus 1771." title="" /></div> +<div class="center" style="margin-top: -6.0em; "><a href="#TOC_IV">De gebeurtenissen, in dit hoofdstuk verhaald,<br /> +loopen van Maart 1770 tot einde Augustus 1771.</a></div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold; margin-top: 3.0em;"><a href="#TOC_IV">IV</a></div> +<p style="margin-left: 60%">"Als wij in staat zijn een groot man +te waardeeren, dan dragen wij een vonk van zijn grootheid in ons om."</p> +<div class="alignright">Uit Goethes "GEDENKREDE"<br /> +op den Shakespeare-dag.— +</div> + + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalT.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">T</span>ernauwernood hersteld van zijn ziekte, nog +prikkelbaar, nog treurend om het verlies van +Annette en wanhopend aan de gunst der Muzen—die +hem lang aan zijn lot hadden overgelaten—zoo +stapt hij af in zijn nieuwe woonplaats +en vermoedt weinig dat juist nu zijn levensloop een definitieven +keer gaat nemen. De stad en de menschen die hij ontmoet lijken +hem middelmatig—als alles! Over heel zijn doen hangt een +doffe stemming van onderworpenheid en herhaaldelijk zoekt +hij troost in het dierbaar-godzalige dat <a name="V52D1" id="V52D1" href="#V52N1">Fräulein</a> Klettenberg +hem heeft ingeprent. Hij is nu anders, heel anders geworden +(dus verklaart een zijner in de tale Kanaäns gestelde brieven) +en daarvoor dankt hij zijnen Heiland. De hemeldoctor +heeft het vuur des Levens in zijn lichaam weer aangeblazen, +moed en vreugd huizen er weder. De liefde is een onrijpe +beweging des harten, een dwaas, die ons bij den neus rondleidt. +Overdenkingen zijn eigenlijk heel licht in 't gewicht: +één enkele beweging des harten in naam van hetgeen wij den +Heere noemen, in afwachting van het tijdstip, dat wij het +ònze Heere kunnen heeten, overstroomt ons daarentegen +met ontelbare weldaden. Zijn lieve vriendin Klettenberg moet +op zijn verjaardag voor hem bidden, opdat alles moge worden +gelijk het worden moet....</p> + +<p>Toch blijft hij de <span class="corr" title="Bron: kunstminnende">kunst-minnende</span> vriend Wolf, want, +bestoft van de reis, gunt hij zich rust noch verfrissching, en +gaat naar de gothische <span class="corr" title="Bron: kathedraal">cathedraal</span>, de Münster, kijken; die<span class='pagenum'><a name="Page_53" id="Page_53">[Pg 53]</a></span> +hij als grootsch bouwwerk heeft hooren roemen en als +smaakloos wangedrocht heeft hooren bespotten.</p> + +<p>Gedurende de eerste weken van zijn verblijf te Straatsburg +doet hij moeite om te verkeeren met de geesteloos-vrome en +bejaarde lieden, in wier zorg Fräulein Klettenberg hem heeft +aanbevolen; doch zij vervelen hem naarmate zijn gezondheid +terugkeert. Aantrekkelijker gezelschap heeft hij intusschen +reeds gevonden aan zijn middagtafel, waar een twaalftal +kranige, opgewekte mannen, meest medici, elkander dagelijks +ontmoeten. Als Wolfgang voor het eerst in de eetzaal treedt, +leggen de aanzittenden mes en vork neer, blijven hem een +moment aanstaren: Dit moet een buitengewoon man zijn! +denken ze. Hoewel van niet meer dan middelmatige lengte, +imponeert zijn slanke, trotsch opgerichte gestalte; zijn groote, +donkerbruine kijkers fonkelen onder weekvloeiende wenkbrauwbogen; +zijn krachtig gelijnde neus geeft met zijn besliste +kin flinkheid aan het nog bleeke, beweeglijke gelaat, welks trekken +een voortdurend bezig-zijn met edele gedachten uitdrukken.</p> + +<p>Zonder dit te zoeken is hij van beginne af leider der conversatie. +Hij raakt bevriend met dr. Salzmann, den nestor +van het groepje; een deftig, rustig heertje van ongeveer +vijftig, een verstandig rechtsgeleerde, die als secretaris van +den Voogdijraad veel levenservaring en onuitputtelijke +welwillendheid had opgedaan. Hij ontvangt Wolfgang in zijn +studeervertrek en geeft hem, bij zijn sierlijken haard gezeten, +menigen nuttigen wenk.</p> + +<p>De juridische faculteit van Straatsburg had toen geen +wijd-en-zijd beroemde professoren; men kreeg er geen diepzinnige, +theoretische opleiding, doch deed er de rechtskennis +op, die men voor de practijk strikt noodig had. Salzmann +nu zegt den jongen Goethe hoe hij—daar de kennis die hij +te Leipzig heeft opgedaan nogal meevalt—zich met hulp +van een repetitor en een paar geleende dictaten in korten +tijd kan klaar maken voor zijn eerste examen. Hij introduceert +hem in zijn "Vereeniging voor schoone wetenschappen" +en de muzenzoon neemt er levendig deel aan de wekelijksche +discussies over zooeven verschenen Fransche en Duitsche<span class='pagenum'><a name="Page_54" id="Page_54">[Pg 54]</a></span> +boeken. Hij stelt hem voor aan vele deftige families, waar +Wolfgang spoedig zeer gezien is; vooral daar zijn oudere +vriend hem heeft weten te overtuigen, dat men in de wereld +kalme, wel-overdachte manieren dient te toonen. Wolfgang, +wiens lokken door den Frankforter kapper verknipt zijn, +draagt—hoewel 't hem moeite kost—een valschen toer en +poedert zijn haar totdat het voldoende is bijgegroeid om naar +de nieuwste mode te worden gefatsoeneerd. Hij hanteert +'t rapier, stijgt dagelijks te paard, leert cello spelen. En voortaan +verschijnt hij in gezelschap met den driekant-hoed onder +den arm, in wijde betreste jas, in kniebroek, zijden kousen, lage +schoenen—hoewel hij liefst slappe, hooge laarzen draagt.</p> + +<p>Bij groote gulven keert zijn levenskracht weer. Hij neemt +krachtige beweging in de open lucht, bezoekt de landelijk-schoone +omgeving van Straatsburg. Daar is veel dansgelegenheid. +Als de mooie Elsasser vrouwen, die nog mooier lijken +in hun nationale dracht:—kleurig keurs, lange vlechten, +korte rokjes—als de Elsasser vrouwen vroolijk zijn, dan +moeten ze dansen. Wolfgang echter heeft van zijn vader +alleen de statige dansen geleerd en nu gaat hij haastig les +nemen bij den vermaarden Sauveur, droog, vlug Franschmannetje +van den ouden stempel. Als diens beide dochters +zich gelijktijdig in hem verlieven, als de donkere Lucinda, +na hem hartstochtelijk gezoend te hebben, een wreeden vloek +roept over de vrouw die na haar zijn lippen zal beroeren, +dàn leert Wolfgang zijn aantrekkingskracht kennen, en hoedt +zich langen tijd een meisje te kussen,—wat hij overigens +gaarne doet. Vaak wil men hem, bij het pandverbeuren, er +toe dwingen; en manmoedig doet hij zijn uiterste best om 't +kussen te ontgaan en toch niet saai te schijnen.</p> + +<p>Thans getuigen zijn <span class="corr" title="Bron: Ephemerides">Ephemeriden</span> ook weer van zijn weetdorst; +hij tracht de overleveringen der alchimisten aan de +moderne scheikunde te toetsen, begint belang te stellen in +kleurenleer en electriciteit. Salzmann heeft hem aan de studie +van de, vroeger verachte, wijsbegeerte gezet. Hij verdiept zich +in Thomas à Kempis' middeleeuwsche mystiek, in <span class="corr" title="Bron: Voltaires">Voltaire's</span> +spotternijen, in Rousseau's zedencitiek. Den oud-Italiaanschen<span class='pagenum'><a name="Page_55" id="Page_55">[Pg 55]</a></span> +vrijdenker Giordano Bruno kent hij slechts fragmentariesch +uit Bayles Dictionnaire, doch hij meent diens natuurlievend +pantheïsme diep genoeg te doorgronden om Bayle oppervlakkige +uiteenzetting er van te verwijten. Het weinige dat hij +van Spinoza weet is tamelijk vreemd aan de volgende, in 't +Latijn gestelde aanteekening: "God afgescheiden van de +Natuur te bespreken is moeilijk en gevaarlijk; het is alsof wij +ons ziel en lichaam afzonderlijk dachten. Wij kennen de ziel +slechts door bemiddeling van het lichaam en God bespeuren +wij slechts vanuit de natuur; vandaar dat het mij ongerijmd +schijnt, van ongerijmdheid te beschuldigen degenen die +<span class="corr" title="Bron: philosofiesch">philosophisch</span> God en de natuur vereenigd begrijpen."—</p> + +<p>Op een tocht door den Elzas bezoekt hij ijzer- en aluinmijnen, +glas- en metaalfabrieken en wordt hij geboeid door +Romeinsche overblijfselen; "een wonderlijke antieke stemming" +overvalt hem; hij zal die later uitwerken in zijn gedicht +<i>Der Wanderer</i>, dat rustige gesprek tusschen "den voetreiziger", +en de jonge moeder, die te midden van de ruïnes met man en +borstkind huist. Zijn belangstelling in mijnwezen en nijverheid +heeft zich ontwikkeld uit de belangstelling die hij als kind +voelde voor den ambachtsman, diens procédés en maatschappelijke +positie; zij zal hem op zijn lateren loopbaan ten +nutte komen.</p> + +<p>Nù lijkt zijn leven een sledevaart, schitterend en klingelend, +zoo weinig biedend aan het hart als het oogen en ooren veel +is. De afwisseling doet vriend Wolf zoo waar besluiten, zijn +<span class="corr" title="Bron: vak-studie">vakstudie</span> interessant te vinden. Hij legt weldra candidaats-examen +af, behoeft nu geen colleges meer te volgen, en +gelooft dat hij naarstig aan zijn proefschrift zal gaan werken;—wat +geen gemakkelijke taak is, daar de veeleischende vader +hem steeds als censor voor oogen staat. Maar het blokken is +al weer ten einde.</p> + +<p>Want de tijd begint te komen, dat hij in het zoeken en +het streven van zijn tijd een rol zal spelen. Kon hij te Leipzig de +literaire meeningen van het gevestigde en het opgroeiende +geslacht slechts een zondvloed, een waterstroom, een hopelooze +warboel heeten, nu—met zichzelf tot klaarheid gerakend—gaat<span class='pagenum'><a name="Page_56" id="Page_56">[Pg 56]</a></span> +hij inzien dat zijn tijdgenooten drijven naar +het doel dat hij zich heeft gesteld in stilte:</p> + +<p>Eeuwen lang hadden de Duitsche dichters gewerkt naar +Fransche voorbeelden en zich gevoegd naar een stel wetten +en regelen die noch uit hun gemoed, noch uit den aard des +volks ontsproten. Maar daar was Lessing opgestaan en had +met zijn kalm snijdende critiek de onnatuur van het Fransche +drama blootgelegd; zijn <i>Minna von Barnhelm</i> was het eerste +typiesch-Duitsche tooneelspel. Klopstock voltooide geleidelijk +zijn <i>Messias</i> en toonde daarmede, hoe ver de zuivere phantasie +van een vroom gemoed reikt. Daar was de eigenaardige +Hamann "de magiër van het noorden" (als verre voorlooper +van den zaaienden Multatuli uit de "Ideeën" te karakteriseeren) +die zijn bezwaren tegen den geest des tijds niet +als voltooid systeem tot uiting bracht, doch als "brokjes, +kruimpjes, grillen", als vele pittige zaden, die op goedvoorbereiden +bodem welig moesten tieren. De poëzie—dus +beweerde hij in allerlei toonaard—is de moedertaal der +menschheid geweest; zij zoekt haar kracht niet in het +zorgvuldig volgen van een voorbeeld, maar wortelt in den +dichter aangeboren neigingen: "<i>het oorspronkelijk genie</i>". +En heel uit de hoogte sprak de geleerde Kant het woord +dat het wetenschappelijk denken bevrijdde uit den dwang +eener pedante, formalistische logica. Hij maakte het levende +denken weer tot maatstaf van de waarheid; hij leerde dat de +aangeboren <span class="corr" title="Bron: grond-begrippen">grondbegrippen</span> van het Ik de natuur eigenlijk +maken tot wat zij ons toeschijnt te zijn; hij rukte het +gebiedende "Du sollst"—Gij moet!—naar voren, het +onontkoombare plichtsgevoel; en hij vestigde aldus—naar +men meende—hetgeen de jongeren "de rechten van het +Ik" noemden, tegenover de bemoeizucht van overgeleverde +kunst- en zedewetten.</p> + +<p>Nu groeit echter jong Duitschland op in een maatschappij +welke bureaucratische sleur boven persoonlijk initiatief stelt. +In zulk een maatschappij kan de mensch wel zijn broodwinning +zoeken, als het moet, maar geenszins de bevrediging +van zijn hoogere ideëele behoeften. Men richt daarom zijn<span class='pagenum'><a name="Page_57" id="Page_57">[Pg 57]</a></span> +energie niet hoofdzakelijk op het practische leven, doch op +een kunststreven dat deze behoeften moet bevredigen en het +gemis aan actie moet vergoeden. Zooals het meer gaat, wanneer +het lang achtereen vrede is geweest en geen gemeenschappelijk +gevaar de noodzakelijkheid van den staatsdwang doet +voelen: een bijna ziekelijk verlangen naar "de vrijheid", <i>d.i.</i> de +individueele vrijheid, maakt zich meester van de daadlooze +jongelingschap. Alle maatschappelijke instellingen—van +de huwelijkswetten tot de spellingsregelen—worden scherpzinnig +overdacht en eigenmachtig verkracht. Doch—in +weerwil van al zijn idealen geldt het individu slechts een +onbeteekenend, onopgemerkt deeltje van een muffe samenleving! +Welaan, het <span class="corr" title="Bron: trachte">trachtte</span> zich voor deze vernedering schadeloos +te stellen met het verregaande meegevoel van gelijkgestemde +zielen, die zich in deugd- en boetebonden vereenigen. +De vriendschap, de "echt van twee geesten", verklaart men +heilig. En dan: staat men niet door zijn "oorspronkelijk +genie" in verbinding met de grootsche natuur, die een openbaring +is van het Goddelijke? Terug dus naar de Natuur, klinkt +de strijdkreet; en: <a name="V57D1" id="V57D1" href="#V57N1">Dichtung ist Action</a>! Waar nuchtere +systeem-wetenschap te kort schiet, daar ontsluit het oorspronkelijk +genie het rijk van het geweldige, het ongrijpbare, +het <span class="corr" title="Bron: halfduistere">half-duistere</span>, het sombere, het maanlicht-sentimenteele, +"dat geen verstand bereiken kan". De kunstenaar moet dit +echt-Duitsche <a name="V57D2" id="V57D2" href="#V57N2">Ahnungsvolle</a> absoluut onbevangen weergeven; +en dus doende voert hij oppositie tegen de maatschappij +en de philisters. Men weet wel dat de kunstregels hun nut +hebben, en dat hij die ze eerbiedigt nooit iets onverdragelijks, +onbeholpens zal voortbrengen; doch men vreest dat ze het +natuurgevoel zullen verstikken, en daarom: Weg met de +regels! De stem des dichters klinke niet als een nuchter gesprek +en ook niet als het hinkelend ratelen van een gezwollen +Franschman, die een Grieksch tragedist poogt na te +bootsen. Neen, hij die het Geweldige wil zeggen, hij zoeke zijn +glorie in een "geestdriftig stamelen".... Terug naar de +natuur! <span class="corr" title="Bron: nu">Nu</span> eens wordt het in aanbidding gefluisterd door +een teeder jongeling; dan weer wordt het bachantiesch uitgebruld<span class='pagenum'><a name="Page_58" id="Page_58">[Pg 58]</a></span> +bij heete drinkgelagen. Maar: "Niets kan rijpen zonder +gisting" pleit Klinger, de auteur van het onbeteekenende +drama dat den veelzeggenden titel "Wirwarr" draagt, +welke titel later veranderd werd in <a name="V58D1" id="V58D1" href="#V58N1">"<i>Sturm und Drang</i>"</a>, een +naam die jong Duitschland zich gaarne toeëigent.</p> + +<p>De 26-jarige Herder—in wien de systeemhaat van zijn +leermeester Hamann en diens liefde voor het <span class="corr" title="Bron: prophetische">profetische</span>, +donkere, diepe een harmoniesch geheel vormen met een critischen +zin als die van Lessing, en de zwierigheid van een +Klopstock—is de voorganger van de revolutionaire beweging. +Nauwelijks worden zijn eerste boeken bekend, of een goedgeleide +laster-campagne noopt hem zijn eigen werk te verloochenen; +hij neemt zich voor, niets meer te schrijven of +het moet den gedachtenschat van de menschheid verrijken. +Na een tijdlang in het ondermijnde Frankrijk te hebben +gezworven, richt hij zich naar Straatsburg om er een oogoperatie +te ondergaan.</p> + +<p>Hij komt er juist op een tijdstip dat de jonge Goethe kan +profiteeren van zijn rijper inzicht; om hem voorbij te streven +en ongewild hem te verdringen uit het leiderschap. Dit is in +<span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> carrière een van die wonderlijke toevalligheden, die +hem doen spreken van zijn verbond met God.</p> + +<p>Hij hoort fluisteren dat Herder in Straatsburg is en als hij +een vreemd geestelijke met een mantel, waarvan de beide +punten in zijn broekzakken steken, de trap naar de herberg +"Zum Geisten" ziet opgaan, denkt hij: Dit moet Herder zijn! +en begint een gesprek. Hij maakt door zijn beleefde openhartigheid +op den aanvoerder van jong Duitschland een prettigen +indruk en hij zal behooren tot de weinigen, die hem gedurende +zijn ziekte dagelijks gezelschap houden. Wolfgang heeft zooveel +medische kennis opgedaan, dat hij de operatie kan bijwonen +en als verpleger goede diensten bewijst. De lijder staat op het +punt te trouwen: hij is week gestemd en vol verwachting, hij +toont zich van de goedmoedige zijde en luistert geduldig naar +de voorlezing van "Die Mitschuldigen", op welk blijspel +vriend Wolf nog steeds trotsch is. Hij neemt als gast deel aan +de discussies in Salzmanns literaire club. Zijn besliste, wel-overdachte<span class='pagenum'><a name="Page_59" id="Page_59">[Pg 59]</a></span> +uitingen grijpen den ontvankelijken Goethe zoo +aan, dat hij onwillekeurig Herders handschrift nabootst.</p> + +<p>Intusschen, niet alleen Herder houdt hem van zijn vakstudie. +Hij is pas 22 jaar geworden als een tafelgenoot, de medicus +Weyland, hem binnenleidt bij de familie Brion te Sesenheim,—een +dorpje dat hij al in de verte, door blauwigen ether <span class="corr" title="Bron: overstrooomd">overstroomd</span>, +had zien liggen, toen hij vanaf den Munstertoren +zijn blik liet gaan over de bloeiende Elsasser laagvlakte. +Dominee Brion—stijl in de leer, maar overigens goedhartig en +gastvrij genoeg—ontvangt den ietwat schunnigen theologischen +student (als zoodanig heeft Wolf zich vermomd) +onder het bemoste dak van zijn schilderachtig-vervallen +boerenhuizing. En terwijl dominee en Weyland over familieaangelegenheden +babbelen, houdt de schalk zich bezig met de +dochters, die ongeduldig zeggen te wachten op haar zuster +Rieck. Ze is een apartje, denkt Wolfgang, en de lieveling van +de familie....</p> + +<p>Daar verschijnt dan eindelijk de 19-jarige Friederike—in +een waas van verkwikkenden blauwigen ether. Ze is gekleed +als landmeisje in nationaal costuum: wit, voetvrij rokje, +rood gezoomd, met kleurig, laag uitgesneden rijgkeurs en +een schortje van glanzig zwarte stof. Haar breedgerande +tuinhoed hangt aan een lint over haar arm. Ze heeft zonnig-blauwe +oogen met een zweempje weemoed; en een levenslustig +stompneusje. Het smalle gezichtje en het poesle blanke halsje +lijken bijna te zwak om de zware, donkerblonde vlechten te +torsen. Ze kijkt of er geen verdriet op de Wereld kan bestaan. +En ze is zoo slank en zoo licht dat ze Wolfgang pas echt +dunkt, als ze, zwevend, onvermoeibaar huppelt over 't grasveld. +Hij kan niet gelooven dat ze een zwakke borst heeft en dat +hij haar moet sparen; hij gelooft dit nog minder als zij met +krachtige stem haar Zwitsersche liederen over de beemden +joedelt.</p> + +<p>Eensklaps bemerkt hij dat zijn gemoed van de jarenlange +ziekte hersteld is en weer tot vertrouwende overgave bekwaam. +En in zijn neiging: kunst en leven dooreen te doen vloeien, +vergelijkt hij weldra Brions gezin met het gezin van den<span class='pagenum'><a name="Page_60" id="Page_60">[Pg 60]</a></span> +landgeestelijke in den roman van Goldsmith, dien Herder +hem doet kennen; en niet hìj rekent zich tot degenen die +"in deze eeuw van overvloed en verfijning belust zijn op +"High-life" en verachtelijk den rug toekeeren aan dezen +landelijken haard." Een wandeling in den maneschijn besluit +den dag. Haar stemmetje verandert de donkerte der bosschages +in klaar licht. Onder een priëel (dat aan Goldsmiths jasmijn-priëel +herinnert) vertelt hij haar zijn sprookje van De Nieuwe +Melusine, en nu begint zijn vermomming hem te verdrieten, +ofschoon deze hem niet belet, de heele familie voor zich in +te nemen. Bij het slapengaan verneemt hij van zijn makker +dat Friederike nog niet verloofd is.</p> + +<p>En—in Straatsburg terug—voelt hij zich gedrongen, zijn +"lieve, lieve vriendin" te schrijven (maar hij weet niet wàt) +al ware 't slechts om de zoete pijn van de scheiding levendig +te houden, daar het harde rumoer van de drokke stad dreigt +ze hem te ontnemen. Tegen Kerstmis bezoekt hij de Brions +weer en kondigt zich aan met verzen, waaruit blijkt, hoe +innig hij den naïeven natuurtoon heeft beluisterd, die aan zijn +bewondering voor Friederike verwant is:</p> + +<p style="margin-left:4em">"<a name="V60D1" id="V60D1" href="#V60N1">Ich komme bald</a>,<br /> +ihr goldnen Kinder,<br /> +Vergebens sperret uns der Winter<br /> +In unsre warmen Stuben ein.<br /> +Wir wollen uns zum Feuer setzen<br /> +Und tausendfaltig uns ergötzen,<br /> +Uns lieben wie die Engelein.<br /> +Wir wollen kleine Kränzchen winden,<br /> +Wir wollen kleine Sträuschen binden<br /> +Und wie die kleinen Kinder sein.<br /> +--<span class="corr" title="Bron:">"</span></p> + +<p>Het gebeurt, dat aan de middagtafel een nieuwe gast om zijn +oud-modischen ronden paruik bespot wordt, en dat Wolfgang +in een vaardig beheerschte opwelling van ergernis den grappenmaker +het zwijgen oplegt. De nieuweling wordt zijn vriend. +Het is de 30-jarige Jung, genaamd Stilling, die in de medicijnen +komt studeeren nadat hij kolenbrander, kleermaker, schoolmeester +en oogarts (volgens een hem schriftelijk overgeleverde +methode) is geweest. Wolfgang tracht zijn diepgewortelde +vroomheid te doorvorschen en zijn kinderlijk vertrouwen, dat +hem bij elken tegenspoed doet zeggen: God zal zorgen! +Hij kan het niet van zich verkrijgen, zijn vrienden ooit alleen<span class='pagenum'><a name="Page_61" id="Page_61">[Pg 61]</a></span> +een nieuw veld van kennis of gewaarwording te laten betreden, +en zoo neemt hij dan nu het ontleedmes ter hand, +volgt Jung naar de klinieken en naar de voorlezingen over +verloskunde, hoewel deze liefhebberij hem een flink deel van +zijn zakgeld kost.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 398px; "> +<a name="ILLO_070" id="ILLO_070" href="#LOI_070"><img src="images/hires070low.jpg" alt="FRIEDERIKE BRION" +title="FRIEDERIKE BRION" width="398" height="600"/></a> +<p style="text-align:center;">FRIEDERIKE BRION<br /> +(vermoedelijk)</p> +</div> + +<p>Nu blijkt, dat de operaties die Herder achtereenvolgens +heeft ondergaan jammerlijk mislukt zijn. De zieke ontlast +al zijn wrevel op Goethe. Maar deze verdraagt dit zonder +morren; hij wijkt niet van de ziekekamer, waar hij onder +Herders leiding meer en meer bevrediging gaat vinden in +het streven van de Sturm- und Drangbeweging.</p> + +<p>Hij leert hoe in den loop van de Wereldgeschiedenis de +echt natuurlijke poëzie der volkeren door klimaat, omgeving, +regeeringsvorm wordt beïnvloed; leert den bijbel, de boeken +Mozes', de psalmen waardeeren als poëzie van oorspronkelijke +genieën. Poëzie blijkt hem het product van een nationalen +geest, niet het privilege van een paar bevoorrechte enkelingen. +Hij maakt kennis met den zacht schreienden weemoed +van Ossians Schotsche zangen, met de sterke, omnevelde +helden van de Noordsche mythologie, met Swifts brandenden +spot, Homeros' onverstoorbaren lach.... Nu eerst leert hij dezen +Griekschen volksdichter goed lezen en hij gaat diens helden +in zijn gewone spreektaal te pas brengen.—Herder vertrouwt +hem toe dat hij meedingt in een prijsvraag naar den +oorsprong van het Woord. God, aldus zijn opinie, was niet +de spreekmeester van het paradijs, maar hij heeft den mensen +een aanleg geschonken, die tot het ontstaan van de Taal +mòest leiden.—Een uitroep van bewondering voor het +talent en de kunde waarmede dit thema is uitgewerkt, haalt +hem een berisping van den auteur op den hals. Zwijgt hij +eerbiedig, terwijl Herder hem rustig en gevoelvol een vertaling +van Goldsmiths "<a name="V61D1" id="V61D1" href="#V61N1">Vicar</a> of Wakefield" voordraagt, +dan wordt hem toegevoegd dat hij het natuurlijk niet heeft +gesnapt. Hij mort niet. En het volgend oogenblik omarmt +Herder hem voor 't beeld van Shakespeare, "dien grootsten +dichter der Noordelijke menschheid".</p> + +<p>Hij heeft nu eenige stukken van Shakespeare ernstig gelezen<span class='pagenum'><a name="Page_62" id="Page_62">[Pg 62]</a></span> +en hij durft niet voort, want hij vreest dat de geestdrift +hem te machtig zal worden. Want dit is geen menschenwerk! +Wolfgang gelooft dat de reusachtige boeken van het Noodlot +zich voor hem openen. Het wezenlijke in dezen geweldigen, +aan geen enkele kunstwet zich bindenden dramabouwer, +datgene wat er van hem overeind blijft nà de vertaling, stelt +hij tegenover de onnatuurlijke Fransche tragedieën: "Fransoosje, +wat wou jij in die Grieksche wapenrusting uitvoeren? +ze is je toch immers veel te groot en veels te zwaar!"</p> + +<p>Reeds vroeger heeft Wolfgang Shakespeare zijn meester +genoemd (in een brief aan Oeser), maar nu pas dringt hij +in hem door. Een nieuwe wereld—zoo zal hij het weldra +in een Gedenkrede zeggen—gaat voor hem open, en blijft +voortbestaan naast de wereld die woelt om hem henen. +Door <span class="corr" title="Bron: Shakespeare's">Shakespeares</span> voorbeeld voelt hij zijn scheppingskracht +van alle opgelegde mooidoenerij bevrijd en nu pas durft hij +"springen". Natuur, natuur! niets zoo natuurlijk als Williams +menschen!—wil hij verkondigen. Maar hij ziet op 't zelfde +oogenblik dat die menschen niet natuurlijk zijn. Want ze +handelen als waren ze horologies met kast en cijferplaat van +crystal; die wijzen, gelijk het hun betaamt, den loop der +uren aan, doch men kan tegelijkertijd de raderen en de veeren +onderscheiden, waardoor ze worden gedreven. Zóó ontwaart +men de motieven die Shakespeares menschen regeeren. Met +dat heldere inzicht in de mysteriën van ziel en karakter, +dat goed en kwaad als tegenoverliggende polen begrijpt; met +zwaar pathos of met woesten humor of met padvindend +vernuft toont de Engelsche profeet hem: hoe de eigenaardigheden +van ons Ik zich te pletter botsen tegen het groote, +ondoorgrondelijke Geheel.</p> + +<p>En in dat Straatsburg, waar de primitieve Duitsche volksaard +door de binnendringende Fransche beschaving wordt gekruisd, +leert Wolfgang beseffen dat zijn innerlijke strijd verknocht +is aan den nationalen strijd: dat hij, zoo goed als heel de +Duitsche literatuur, zich volstrektelijk los moet maken van het +Fransche voorbeeld. Hij gaat de eens zoo gezochte Franschen +minachten; hij heeft gemerkt dat zij, in conversatie met<span class='pagenum'><a name="Page_63" id="Page_63">[Pg 63]</a></span> +een vreemdeling, zich bepalen tot een angstvallig-beleefd +corrigeeren van diens taalfoutjes; hun holle overmoed mishaagt +hem; en Herder, die te Nantes en te Parijs heeft gewoond +en daar enkele Fransche grooten heeft gekend, sterkt +hem in zijn overtuiging. Zijn groote grief is, dat de Fransche +geest bejaard is en aftakelt, en toch de mannen die vernieuwing +kunnen brengen weert. Is het wonder dat een +staat die een dapperen denker als Rousseau doodarm door +de straten van zijn hoofdstad laat zwerven—en Rousseau +is de eenige niet—aan verval en velerlei misbruik ten gronde +gaat? Het jongste werk van Franschen geest, de vermaarde +"<span class="corr" title="Bron: Encycplopédie">Encyclopedie</span>", lijkt Goethe een groote fabriek, vol rammelende +weefspoelen. En het dunkt hem teekenend voor het +Fransche onverstand, dat men het <a name="V63D1" id="V63D1" href="#V63N1">"Système de la nature",</a> +dien bijbel der materialisten, in allen ernst gevaarlijk acht. +Daar het werk klaarblijkelijk op afstootelijke onderstellingen +en allerminst op feiten berust, oordeelt hij het hoogst onschuldig. +Baron Holbach, de schrijver, kondigt zich aan als +afgeleefd grijsaard, die op den rand des grafs der afgeleefde +menschheid de waarheid wil openbaren. Wel zeker, spot Wolfgang, +die dit niet als een aanbeveling kan opvatten: Oude +kerken hebben troebele ruiten. Wat weet die ouweman van +de natuur? <span class="corr" title="Bron: hoe">Hoe</span> beziën en kersen smaken vrage men liever +aan spreeuwen en aan kinderen.</p> + +<p>Boven de wuftheid, de overspanning, de verfijning der +Franschen gaat Wolfgang hier in Straatsburg de waarheid, en +de kracht, en den eenvoud van den Duitschen volksaard hoog +schatten; en hij getuigt luidruchtig van zijn bevindingen. +Om hem groepeeren zich de "<a name="V63D2" id="V63D2" href="#V63N2">biedere</a>" jonge Germanen die +zich in het openbaar zoo ruw, <i>d.i.</i> zoo ònfransch mogelijk +gedragen, op straat en aan tafel, als gold het een betooging; +zeer hoorbaar Duitsch spreken, en elkander <span class="corr" title="Bron: geenzins">geenszins</span> onderschatten. +Hij zelf verdient door zijn buitensporige ongeliktheid +eernamen als "de Beer", "de Wolf", "de Westindiër".</p> + +<p>Hij heeft nu een onvergelijkelijk sprekend voorbeeld van +Duitsche kunst ontdekt in de gothische cathedraal, die hij van +begin af had bewonderd, zonder zich van het waarom<span class='pagenum'><a name="Page_64" id="Page_64">[Pg 64]</a></span> +rekenschap te geven. Gothische kunst zal voortaan Duitsche +kunst heeten, en wordt ze thans nog onregelmatig genoemd +en vormloos, hij zal betoogen dat de gothische bouwselen, +bevallig maar toch sterk, zwaar maar toch rijzig, en dat +speciaal Erwin von Steinbachs woud-schemerachtige Munster, +dat natuurwerk, dat schoone kristal met zijn ver-doorgevoerde +overeenstemming tusschen hoofdlijn en détail, getrouw afspiegelen +het Duitsche karakter. En menigmaal bestijgt hij +met zijn bent den toren, houdt toespraken op het platvorm, +waarna de Sturmers en de Drängers met gevulde roemers +de rood-ondergaande zonne groeten.</p> + +<p>Eens zijn de vrienden voor het gebouw vergaderd en een +van hen maakt de opmerking: Jammer toch, dat er maar +éen toren van voltooid is.—Wolfgang, met zijn gewone +levendigheid, beweert dat die toren niet is voltooid: er behooren +nog vier slanke <a name="V64D1" id="V64D1" href="#V64N1">pinakels</a> bij, op iederen hoek éen.—Hoe +weet u dat? vraagt hem een omstander.—Ik heb, antwoordt +Goethe, de Münster zoo lang en met zooveel liefde +bekeken, dat ze mij dit geheim heeft toevertrouwd!—De +vreemde begeleidt hem naar 't archief en laat zien dat de +oorspronkelijke teekening hem in 't gelijk stelt. Dankbaar +trekt Wolf die teekening over op een blad oliepapier.</p> + +<p>Nu hij, Herders leiding snel ontgroeid, een persoon en een +aanvoerder wordt, kan een botsing tusschen zijn karakter +en dat van zijn leermeester niet uitblijven. Herder is door en +door theoreticus en datgene in de menschen dat aan zijn algemeene +begrippen niet beantwoordt, hun eigen individualiteit, +bespot hij met ruw en onvermoeid sarcasme. Wolfgang houdt +al zijn zwakheden: zijn alchimistische studiën, zijn zoeken +naar mystiek, zijn dichtproeven waaruit verliefdheid blijkt, +zorgvuldig voor hem geheim. Doch Herder voelt in hem den +toekomstigen leider, en terwijl hij in brieven aan zijn verloofde +met gekunstelde onderschatting van "den jongeman" +spreekt, vervolgt hij hem met critiek, en bedilt zelfs zijn naam, +waarvan hij zich afvraagt of die op verwantschap met Goden, +Gothen of Kothe (<i>d.i.</i> modder) duidt. Dit pijnigt Wolfgang, +die meent dat een naam maar geen manteltje is, dat men<span class='pagenum'><a name="Page_65" id="Page_65">[Pg 65]</a></span> +afwerpt als het hindert. Maar hij weet zich te bedwingen. +Hij is bezig volkomen zelfbeheersching te leeren:</p> + +<p>Om zijne nerveuze vatbaarheid voor geluid te overwinnen, +gaat hij 's avonds bij de taptoe naast de rommelende trommen +loopen, hoewel aanvankelijk zijn ingewanden meetrillen. +Wetend dat het uitzicht van een hoogte af hem doet duizelen, +klautert hij herhaaldelijk tot in het nokje van den Munstertoren, +en blijft daar een kwartier lang op een vlak van nog +geen el in 't vierkant staan. Zijn medische liefhebberij went +hem aan lijken en aan afzichtelijke zieken. 's Nachts op het +kerkhof tracht hij zijn geheimzinnig beven te bedwingen, +en hij slaagt daarin zoo goed, dat hij dit angstgevoel later, +zelfs met groote moeite, niet geheel terugvindt. En ook de +uitvallen van grimmigen Herder wil hij verdragen. Hij vermijdt +gesprekken over onderwerpen die den zieke ergeren, +hij weet altijd een terrein van gemeenschappelijke sympathie +te vinden. Voortaan kan hij ook bevriend zijn met iemand die +totaal anders denkt als hij. En zoo blijkt zijn samenzijn met +den rijperen Herder niet toeval alleen: door een machtige +<i>zelftucht</i> heeft hij zich diens leeringen waardig gemaakt, toen +hij voelde dat hij er behoefte aan had.</p> + +<p>En nadat hij Herder met geleend geld—waarvoor hij later +met een hekeldicht zal worden bedankt—heeft voortgeholpen, +bespeurt hij hoeveel hij heeft gewonnen. Er zijn +zooveel plannen in hem ontstaan, dat hij niet weet, welk +plan het eerst aan te pakken. Hij leest de auto-biographie +die de laatste ridder, Götz von Berlichingen, tot zijn verdediging +heeft opgesteld: en hij wil de nagedachtenis van +dezen braven, ruwen, waarheidlievenden zelfhelper uit den +middeleeuwschen vrijbuiterstijd, de nagedachtenis van dien +echten Duitscher redden, door hem in dramatischen vorm te +doen herleven.—Zijn geestverwantschap met den zoekenden +Faust uit het oude poppenspel, die evenals hij in menigerlei +weten den samenhang der dingen tracht te bevroeden, en +daarna zich in het Leven werpt, gaat zich openbaren. Hij +vergast zich in stilte aan de dus ontstane scheppingsmogelijkheid, +zonder iets neer te schrijven van wat binnen hem tot<span class='pagenum'><a name="Page_66" id="Page_66">[Pg 66]</a></span> +hevig leven is ontbloeid.—Hij stelt belang in Elsasser antiquiteiten, +wier kennis hem den volksaard gemakkelijker +laat naderen. Hij luistert ouwe moederkens op het land haar +naïeve taal en haar eenvoudige liedjes af, en zijn eigen lied +wint daardoor aan natuurlijkheid en volheid van klank. +<i><a name="V66D1" id="V66D1" href="#V66N1">Wilkommen</a> und Abschied Mailied, Kleine Blumen</i> en bovenal +<i>Heideroslein</i> en <i>Ein zärtlich jugendlicher Kummer</i> heeft +hij in dit opzicht nadien maar zelden overtroffen.—En dan +verdiept hij zich al meer in Shakespeares kleurige weireld. +Hij doorziet hoe aan elkeen, al naar zijn aard, een levenslot +is toebedeeld, en wordt nu den lust gewaar: met zijn eigen +lot te strijden in de wisselende kansen van het werkelijke +Leven. Herder wil Catherina II gaan dienen en, gebruik +makend van haar macht, haar land en daarna heel Europa +hervormen. Goethe, nog niet wetend hoe, hoopt eens met breede +daden het lot van een volk te leiden, en weldra gaat hij de +hervormingsplannen van Möser, Wielands Gouden spiegel, +Machiavelli's Vorstenboek bestudeeren, teneinde gereed te +zijn, indien ooit de begeerde taak hem wordt aangewezen. In +het Leven, niet in collegezaal of in laboratorium, hoopt hij nu +God te vinden. Want het groote Leven is, wel doorgrond, +een openbaring Gods, voor hem die het als geheel op zich laat +inwerken.</p> + +<p>En in welken vorm zal hij nu het echte Leven ontmoeten?</p> + +<p>De Paaschvacantie is begonnen. Snel te paard en naar Sesenheim. +Hij komt er laatavond aan, maar Friederike heeft 't +voorspeld en is nog op. Hij heeft haar hart gewonnen: in +een warm oogenblik komen de eerste kussen. En reeds voelt +hij dat hij ze niet verdient. Hoe ze tegen hem opziet, de maagd +die hem moed tot nieuwe liederen heeft gegeven! O, moge +hun liefde geen kortstondig rozenleven hebben! Ze kijkt +hem met vochte oogen na, als hij terug naar Straatsburg +draaft.</p> + +<p>Daar krijgt hij zijn vriend Jung, genaamd Stilling, te +troosten, die pas een literaire miskenning heeft ondergaan, +en wiens verloofde zwaar ziek ligt. Jung gaat haar verplegen +en als zijn vrouw brengt hij haar terug. God zal zorgen.—Zoodra<span class='pagenum'><a name="Page_67" id="Page_67">[Pg 67]</a></span> +Wolfgang dit van hem verneemt, mept hij hem op +zijn schouder en roept dat hij <i>een excellente kerel</i> is!</p> + +<p>Want hij moet denken aan zijn Rieckchen. Ze staat verre +boven Annette, want ze is geheel natuur. Maar voor Annette +heeft hij gekropen, nadat ze hem had verstooten, en nu hij +als gerijpt man en meester over zijn grillen voor dit naïeve +kind staat, het kind dat van hem heeft geleerd wat liefde is, +nu.... Gelijk de edele Helena in Fausts armen tot woedende +furie vergroeit, zoo wordt onschuldige Friederike door haar +liefde hem een kwelgeest. Een smartelijke geestesverwarring +jaagt hem de koorts op 't lijf. Hij weet niet meer: zijn brein +is als een windvaan. Hij ervaart dat zijn hartstocht haar al +kwaad genoeg heeft berokkend. Haar borstziekte verergert. +Hij snelt naar Sesenheim en, zelf zwak, blijft hij vier weken +aan haar sponde, verwijt zich onophoudelijk, dat hij aanspraken +in haar heeft gewekt die hij nooit zal vervullen. Hij weet +goed dat ze 't liefdegeluk—zoo ooit—slechts van hem +zal aannemen, dat hij gaat terugrooven wat hij haar een +oogenblik heeft geschonken.</p> + +<p>Maar, na de zelfkastijding tot bezonnenheid gekomen, +neemt hij voor beiden het besluit hun liefde op te offeren; +dit is het eerste groote offer dat hij brengt aan zijn genie.</p> + +<p>Hij heeft Friederike eens bijgewoond toen zij bij een deftige +stadsfamilie logeerde, en weet dat zij, landmeisje, in burgerlijke +omgeving niet past. Zijn vader zal haar noode als schoondochter +dulden. Doch dit weerhoudt hem niet en evenmin de +angst die hem bekruipt als hij denkt aan de mogelijkheid, +zijns vaders plannen opnieuw te dwarsboomen. In ieder +geval zal zijn practijk als rechtskundige hem bijzaak blijven, +zijn dichterschap hoofdzaak, zelfs al huwt hij Friederike niet. +Maar hij besluit zijn harte-geluk op te geven om zijn geestesontwikkeling +te redden. Hij weet dat een huwelijk een al te +lange rustpoos voor zijn innerlijken strijd zal beduiden, ja, +dien strijd misschien voor goed zal afsluiten—terwijl hij +voelt dat hij nog vele geestestoppen voorbij moet, voorbij kàn. +Zal hij op den duur sterk genoeg zijn om zijn arme vrouwtje +niet te verwijten, dat hij haar eenvoudig bestaantje is gaan<span class='pagenum'><a name="Page_68" id="Page_68">[Pg 68]</a></span> +deelen: op het oogenblik dat zijn aanleg hem drong naar het +groote Leven?</p> + +<p>Nu krijgt het sprookje van De Nieuwe Melusine, dat hij haar, +geen kwaad vermoedend, in 't priëel heeft verteld, een schrikkelijke +beteekenis voor zijn levenslot. Hij vereenzelvigt +zich met den man, die aan een schoone dwergprinses is +getrouwd, nadat een tooverring zijn lichaam heeft doen +krimpen. Hij heeft dien man de volgende woorden in den +mond gelegd: "Ik werd in mij gewaar een maatstaf van mijn +vroegere grootte, die mij ongerust en ongelukkig maakte. +Nu begreep ik voor het eerst, wat de wijsgeeren bedoelden met +hun Idealen, die de menschen zoo konden kwellen. Ik had een +Ideaal van mij zelf, en in mijn droomen verscheen ik mij +dikwijls als reus. Kortom, de vrouw, de ring, mijn dwerg-gestalte +en nog vele andere banden maakten mij totaal ongelukkig +en ik begon in ernst na te denken over mijn kansen op +ontsnapping".—Hij vreest dat het hem zelf eens zoo zal +vergaan, als de kleine Friederike zijn vrouw zal zijn. Maar +hij blijft bij haar, en tuchtigt zich met haar tegenwoordigheid. +Hij leest haar voor uit zijn werk, hij is met haar in den +blauwen ether die Friederike overal omzweeft: dit zal hij nu +verliezen. O de wereld is zoo schoon, zoo schoon—voor +hem die haar genieten kan. Nu zijn de droomen van zijn +kindsheid vervuld. Wandelt hij niet door de toovergaarden +uit zijn droomen? Ja, ze zijn 't, ze zijn 't, maar hij is geen grein +gelukkiger, al heeft hij gekregen wat hij wenschte. Want in +iedere gelukzaligheid mengt het noodlot een toegift, en er +behoort veel moed toe, hier op aarde niet te vertwijfelen.</p> + +<p>Hij spreekt haar van zijn aanstaande promotie, maar hij +spreekt haar niet van trouwen. En ze begrijpt. Haar liefde +is grooter dan de zijne was. Wolfgang is haar alles geweest: +nu heeft hij haar jonge leven gebroken. Hij voelt dat deze +schuld altijd op zijn geweten moet drukken.</p> + +<p>Hij zal zijn boetedoening weldra aanvangen. Eerst in de +figuur van den laffen minnaar Weislingen; vervolgens in +Clavigo, die zijn liefde offert voor zijn literair welslagen; +eindelijk in Faust, die met àl zijn Idealen enkel maar vergeet<span class='pagenum'><a name="Page_69" id="Page_69">[Pg 69]</a></span> +wat hij aan Gretchen verplicht is (maar zij vergeet hem niet +en bidt voor hem), zal hij zijn wandaad zich voor oogen stellen. +Met de Marie's uit de drama's Götz von Berlichingen en +Clavigo, maar vooral met de ontroerend-fijn geteekende +Gretchen, zal hij toonen <span class="corr" title="Bron: wél">wèl</span> te weten wat hij heeft vergooid. +En als het waar is dat de dichter meeleeft met zijn werk, +dan heeft Goethe ruimschoots voor zijn schuld geboet. Toen +hij aan Salzmann een exemplaar van zijn Götz voor Friederike +zond, zei hij in een begeleidend schrijven: "De arme Friederike +zal zich eenigszins getroost bevinden, als ze ziet dat de +trouwelooze (Weislingen) is vergiftigd". En een eeuw later +trok zijn werk de eerste pelgrims naar Sesenheim, naar de +plekjes die van hun rozenliefde getuige waren.</p> + +<p>Zijn vrienden roepen hem en streng vermaant hem zijn +vader aan zijn studie een eind te maken. Hij keert naar Straatsburg +terug en legt de laatste hand aan zijn proefschrift. +Natuurlijk heeft zijn onderwerp met de rechtspractijk heel +weinig te maken. Onder den invloed van Rousseau's "Contrat +Social" behandelt hij de stelling: "De staat is niet alleen gerechtigd +maar ook verplicht, een eeredienst vast te stellen, +waaraan noch geestelijkheid, noch leekendom zich kan onttrekken. +Overigens worde niet onderzocht, wat ieder burger +denkt en gevoelt". Op deze wijze, meent hij, wordt den staatsburger +de grootst mogelijke vrijheid gewaarborgd.—Vader +Goethe is verheugd met dit in goed Latijn gestelde tractaat. +De hooge faculteit minder: zij laat alle recht wedervaren aan +de kennis en de scherpzinnigheid van den schrijver, maar geeft +hem, bij monde van haren deken, in kiesche bewoordingen te +kennen, dat zij de publicatie van zijn betoog moet ontraden, +daar het den godsdienst, ongeacht het leerstuk van de Openbaring, +als een soort uitvinding schijnt te beschouwen ten nutte +van den staat; en dit, aldus de faculteit, is strijdig met het.... publiek +belang. Wolfgang, die sinds hij Behrisch heeft gekend, +niet gaarne iets laat drukken, is het tegen alle verwachting +in geheel eens met de hooge faculteit. Geholpen door zijn +repetitor flanst hij in alle haast 56 stellingen bijeen, sommige +vol grilligen overmoed, andere, bijvoorbeeld: De schoonste<span class='pagenum'><a name="Page_70" id="Page_70">[Pg 70]</a></span> +studie is de studie van de rechten,—ietwat gewoontjes.</p> + +<p>Hij zal ze in het openbaar verdedigen. Zijn bentgenoot +Lerse, die eigenlijk theoloog is, behoort tot de opponenten; +hij weet het hem, den jurist, zoo warm te maken, dat vriend +Wolf naar zijn degen grijpt, eensklaps zijn Latijnschen woordenvloed +onderbreekt en hem in goed Duitsch toevoegt: Ik geloof, +broedertje, dat je aan mij een Hector wilt worden!<a name="FNanchor_A_2" id="FNanchor_A_2"></a><a href="#Footnote_A_2" class="fnanchor">[A]</a>—Hij +wordt bevorderd tot licentiaat, wat hem in Duitschland +recht geeft op den doctorstitel. Een vroolijke maaltijd bezegelt +de promotie, en dan volgt een dolle rit door den <span class="corr" title="Bron: Elsas">Elzas</span>, waarbij +potsierlijke hymnen worden gezongen die aan Ceres gewijd +zijn, maar onderwijl ook het vraagstuk van den vrijhandel +oplossen. Thuiskomend vindt Doctor Goethe een +bitter gestemden brief van Herder, die hem herinnert aan +het vele dat hij nog heeft te leeren en te ondervinden.</p> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_A_2" id="Footnote_A_2"></a><a href="#FNanchor_A_2"><span class="label">[A]</span></a> Hector werd, naar o.a. de Ilias van Homeros verhaalt, door +Achilles neergeveld.</p></div> + +<p>Hij heeft te Straatsburg geen gunstige reputatie gevestigd. +Men vindt hem wel geniaal doch ook onverdraaglijk ingebeeld; +men noemt hem een waanwijzen half-geleerde, een krankzinnigen +godsdienst-verachter. Aan den anderen kant pogen de +Professoren Koch en Oeberlin hem voor den Franschen +staatsdienst te winnen en beloven hem officieus een leerstoel +voor geschiedenis, staatsrecht en welsprekendheid. Maar hij +wil er niets van weten. Zoo gaat het met jongelings-idealen!</p> + +<p>Onmiddellijk voor zijn vertrek brengt hij een afscheidsbezoek +aan Friederike. Afscheidnemen ligt anders niet in zijn +aard: hij is, evenals zijn moeder, uiterst bang voor scènes. +Friederike ontroert hem door haar stil gedragen leed. Ze +verwijt hem niets. Maar op den terugweg heeft hij een wonderlijk +visioen: Niet met de oogen des geestes, neen, met zijn +lijfelijke oogen, ziet hij een ruiter in een vreemd grijs-met-goud +costuum hem tegemoet draven: hij is het zelf! Acht +jaar later, als hij Friederike nogmaals zijn hulde gaat brengen, +zal hij met hevigen schrik zich dit visioen herinneren, en +opmerken, dat hij toevallig het vreemde grijs-met-gouden +costuum draagt!</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_71" id="Page_71">[Pg 71]</a></span></p> + +<p><a name="CHAPTER_V" id="CHAPTER_V"></a></p> +<div class="center"><img src="images/ornament1.png" width="100%" height="149" alt="Götz von Berlichingen verscheen midden 1773." title="" /></div> +<div class="center" style="margin-top: -6.0em; "><a href="#TOC_V">Het drama Götz von Berlichingen verscheen<br /> +— — — midden 1773 — — —</a></div> + +<p class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold; margin-top: 3.0em;"><a href="#TOC_V">V</a></p> +<p style="margin-left: 60%">"Als jouw Wolfgang naar Mainz gaat, +brengt hij meer kennis mee dan anderen +die van Parijs of Londen terugkomen."</p> +<div class="alignright">Frl. KLETTENBERG <i>aan moeder Goethe</i>.</div> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalH.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">H</span>ij liet zich te Frankfort dadelijk als advocaat +beëedigen. Zijn vader was blij, weer eens in +acten en proces-stukken te kunnen snuffelen, +en hij nam hem een deel van de zaken uit +handen. Ook bracht hij orde in de vele +ontwerpen, vertalingen, reisbeschrijvingen die de zoon onder +zijn papieren had; hij hoopte hem tot voltooien en uitgeven +van zijn werk te noopen. Doch bij Wolfgang waren de oude +plannen reeds door nieuwe verdrongen: zijn levendige geest +wilde voortdurend afwisseling en de dingen die hij eenmaal +had neergeschreven boeiden hem niet meer. Slechts één +onderwerp hield hem voortdurend bezig: de geschiedenis van +den "edelen Duitscher" Götz von Berlichingen, die hij wilde +dramatiseeren, gelijk hij als jongen sprookjes had gedramatiseerd +voor het poppenspel. Götz' levensloop, zooals zijn <span class="corr" title="Bron: cronyk">kronyk</span> +die met droog-eerlijke woorden vermeldde, had zich in zijn +phantasie vervlochten met voorvallen uit zijn eigen leven. +De bedoelingen van den trouwhartigen, eenvoudigen, ruwen, +moedigen ridder schenen hem verwant aan de bedoelingen van +jong Duitschland: hij wilde aan zijn zwakke tijdgenooten hém +tot voorbeeld stellen. En allerlei personen die hij had ontmoet +(zijn vriend Lerse) of geschapen (de verleidster Adelheid) +leken hem geschikt om, in middeleeuwsche kleedij gehuld, het +lot van zijn held te beïnvloeden. Hij sprak er zijn zus Cornelia +over en declameerde haar heele tafereelen voor. Zij vroeg +hem of hij nu eindelijk er ook eens wat van beliefde op te<span class='pagenum'><a name="Page_72" id="Page_72">[Pg 72]</a></span> +schrijven? Toen hij haar de eerste scènes toonde, betwijfelde +zij dat hij het drama ooit op die manier zou afmaken. Daardoor +geprikkeld ging hij dapper aan het werk en zes weken later—December +1771—verzond hij van uit zijn dakkamer afschriften +aan zijn oudere vrienden.</p> + +<p>Reeds waren nieuwe helden in hem opgestaan: hij wilde +nu ook de geschiedenis van Socrates, die van Mahomet, +die van Julius Caesar dramatiseeren. De leidende gedachte +van deze Skizzi en ook van den Götz was deze: Doen blijken +hoe de rechtschapenheid, de wijsheid, het talent, kortom +"het oorspronkelijk genie" zich in deze domme wereld niet +kan uitleven, maar in botsing met de gemeene alledaagschheid +ten ondergaat of zelf gemeen wordt.</p> + +<p>Tot uitwerken kwam het niet. Zijn overstelpende gedachten-rijkdom +mengde zich met wroeging over zijn wangedrag jegens +Friederike (die zich intusschen met den mallotigen dichter +Lenz had getroost) en joeg hem van zijn werktafel naar de vrije +natuur. Hij ondernam lange wandeltochten en als hij door storm +en slagregen zijn woeste liederen zong, dan vormde zich in +hem het vertrouwen, dat zijn genie den strijd tegen de gemeenheid +zou volstrijden. Een dezer verwarde, vonk-doorgloeide +zangen is ons bewaard gebleven als <i>Wanderers Sturmlied</i>.</p> + +<p>In dien tijd maakte hij kennis met iemand die hem van +veel ballast zou bevrijden en die hem daardoor rust tot werken +gaf. Het was Johann Heinrich Merck, weldra door vriend +Wolf Mephistofeles Merck geheeten,—een fijngevoelig, +veelzijdig man, in allerlei kunsten en wetenschappen zeer +te huis; krijgsbetaalmeester van professie en verbolgen tegen +de wereld, wijl hij geen ambt kon vinden dat met zijn aanleg +en bekwaamheid strookte. Hebben wij een pretje—aldus +Herders verloofde—al is het ook een mager pretje, wat doet +het er toe? hij weet er altijd iets zurigs door te mengen. +Hij stond met verschillende groote mannen van zijn tijd in +vertrouwelijk briefverkeer en stelde aan zijn vrienden hooge +eischen, die hij meestal negatief formuleerde, namelijk in +den vorm van onbekommerd-scherpe critiek of killen spot. +In dit opzicht was hij de opvolger van Behrisch—de jonge<span class='pagenum'><a name="Page_73" id="Page_73">[Pg 73]</a></span> +Goethe had behoefte aan een ouderen biechtvader en aan +lieve biechtmoedertjes. Hij stond echter veel hooger en +was te bezadigd om, als Behrisch, tot uitersten over te slaan. +Hij was zoo weinig "de geest die steeds verneent" (dien wij +later in Faust zullen ontmoeten) dat hij gedichten, satyres, +kunst- en <span class="corr" title="Bron: natuurhistorische">natuur-historische</span> geschriften in het licht gaf.</p> + +<p>Hoe toegevend hij—de verstandsmensch—was, zelfs jegens +overdreven gevoeligheden van anderen, blijkt wel uit de geaardheid +van het gezelschap waar men hem hoogschatte en ook +Wolfgang, dien hij introduceerde, gaarne ontving. Dit +gezelschap groepeerde zich om den galanten, sentimenteelen +Leuchsenring, oprichter van het Genootschap des Gevoels; +een heertje dat alle groote emoties schuwde, voortdurend +dreef op zoete, uitgezocht-liefelijke gedachtetjes, en—als +vriend Wolf het in <i>Pater Brey</i> uitdrukte—berg en dal gelijk +wou maken, elke ruwheid met pleister en kalk glad wou +strijken. Hij ging liefst met weeke, etherische freules, die +zich kinderen en herderinnen waanden, en zich poëtische +of romantische naampjes als Urania of Psychê <span class="corr" title="Bron: toe-eigenden">toeëigenden</span> en +in rozenpriëelen dineerden van water-en-wind onder toezicht +van blank-gewasschen lammekens, en de maan vereerden, +en feest- of vastendagen hielden bij aankomst of vertrek van +vrienden. Zij waren de apostelen van den "Heilige" Leuchsenring, +die heur brieven en linten in keurige portefeuilles met +zich droeg en hier en daar met een allerkeurigste toespraak +vertoonde. De schepseltjes doorzagen niet, dat de leege +"Heilige" haar hartegeheimpjes ontlokte om zijn intrigezucht +te bevredigen. In dit kringetje werd Goethe—schoone, +poëtische jongeling, die pas een ongelukkige liefde had meegemaakt—als +een door den hemel gezonden vriend op de +knietjes aangebeden. Hij dichtte oden op de <a name="V73D1" id="V73D1" href="#V73N1">empfindsame</a> +freules. Als hij—die pelgrim, die bode, die zwerveling!—zijn +voettocht van Darmstadt naar Frankfort begon, begeleidden +de satijngeschoeide feeën, als fladderende kapelletjes, +hem een eindweegs.... Nu, als Merck wezenlijk den roep +van duivelsgezant verdiende, dan hadd' men hem in dezen +kring niet geduld.<span class='pagenum'><a name="Page_74" id="Page_74">[Pg 74]</a></span></p> + +<p>Zijn nuchtere wereldkijk belette hem niet, onder Herders +invloed met zijn sympathieën aan de zijde van de Sturm-und-Drängers +te staan. Toen een bevriend uitgever hem de leiding +opdroeg van een reeds gevestigd journaal, de <i>Frankfurter +Gelehrten Anzeigen</i>, met den wenk het een beetje te verjongen, +werd dit het orgaan van jong Duitschland. Herder en Merck, +Goethe en Schlosser—weldra verloofd met Cornelia—redigeerden +het blad. Het verscheen twee maal in de week +en was gevuld met levendig gestelde boekbesprekingen. De +hoofdlijnen hiervan werden na onderling overleg vastgesteld: +wie een bepaald boek het eerst had gelezen opende +ter redactie-vergadering de discussies. Wolfgang, die vaak als +rapporteur optrad, kreeg verlof nu en dan eigen beschouwingen +in zijn verslagen te vlechten. Van dit verlof maakte hij ruim +gebruik. Het was weliswaar nog schemer in hem, en hij +streefde vooruit, zonder precies te weten waarheen, maar +hij had toch een ingeschapen besef van het Ware, "een +tooverroede die hem aanduidde waar goud lag". Hij ging +"de pruiken", en met een zekere voorliefde de theologische +pruiken, overmoedig te lijf; en wijdde meermalen uit over zijn +gemoedsstemmingen, ook wanneer die slechts in de verte +verband hielden met zijn onderwerp. Botsingen met de +geestelijkheid konden niet uitblijven, daar het journaal +den bijbel als het werk van vele menschen beschouwde (wat +ongehoord scheen in dien tijd) en den godsdienst opvatte als +een natuurverschijnsel. Hoewel de medewerkers gaarne +streden, lieten zij Wolfgang de een na den ander in den steek, +toen de uitgever, zonder hen er in te kennen, artikelen van +vreemden opnam. Spoedig ging de redactie in professorale +handen over en had van toen af niet meer een scherp uitgesproken +richting. In een droog sarcastiesch stukje deelde +Goethe het publiek mede dat de "ongezeggelijkste recensenten" +waren uitgetreden.</p> + +<p>Doch vóor dit tijdstip valt zijn kortstondig verblijf te +Wetzlar, in welk stadje hij op verlangen van zijn vader een +poos als "<a name="V74D1" id="V74D1" href="#V74N1">praktikant</a>" zou werken aan den Hoogen Raad teneinde +er wat routine op te doen en wat kijk op den procesgang.<span class='pagenum'><a name="Page_75" id="Page_75">[Pg 75]</a></span></p> + +<p>Zijn eerste groote werk: "Götz von Berlichingen met de +ijzeren Hand", had hij toen in portefeuille. Het droeg tot +motto: "Het ongeluk is geschied, het hart des volks is in +het slijk vertreden en tot geen edele begeerte meer bekwaam". +En in een brief aan Merck verklaarde hij dat +hij met dit drama alle betweters, apen en pruikmakers uit hun +tent hoopte te lokken, maar dat ze hem.... konden likken.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>OVERZICHT VAN "GÖTZ VON BERLICHINGEN" +Tweede lezing</p> + +<p>EERSTE BEDRIJF: 1. <span class="letterspaced">Kroeg.</span> Enkele boeren, Berlichingen +goed gezind, zoeken twist met twee ruiters van den bisschop van +Bamberg; waard scheidt vechtenden; twee lansknechten van +Berlichingen treden binnen, begrijpen uit een en ander dat Weislingen, +de vijand van hun meester, bij bisschop logeert, verwijderen +zich terstond om dit Götz te gaan melden. 2. <span class="letterspaced">Herberg +in 't Woud</span>. Götz loert op Weislingen, zijn afvalligen vriend; +Georg, zoon van herbergier, heeft spelenderwijs harnas van Götz' +knecht aangegespt, krijgt de belofte dat hij volgend maal mee +mag op avontuur; voorbijreizend monnik Martin (Luther?) +drinkt een glas met den vereerden Götz, wil diens ijzeren kunst-hand +kussen; de twee lansknechten komen zeggen dat Weislingen +in de nabijheid is; Götz en de zijnen werpen zich te paard. +3. <span class="letterspaced">Jaxthausen</span>, <span class="letterspaced"><span class="corr" title="Bron: Berlichingen's">Berlichingens</span> burcht</span>. Elisabeth +(zijn Gade), Maria (zijn zuster) en Carl (zijn ietwat verwijfd +zoontje) beiden zijn terugkeer; Götz verschijnt met den terneergeslagen +Weislingen als gevangene; tracht, door hem te herinneren +aan de jaren, toen zij beide page waren aan 't hof van +den markgraaf, hem op te vroolijken, wat langzamerhand gelukt; +hij betreurt dat Weislingen zich verlaagt tot werktuig van den +bisschop, terwijl een ridder toch slechts God en zijn keizer heeft +te gehoorzamen; verzoening, maaltijd. 4. <span class="letterspaced">Bisschoppelijk +hof op Bamberg</span>. Een drinkgelag wordt gestoord door het +bericht van Weislingens gevangenschap. 5. <span class="letterspaced">Jaxthausen</span>. +De strenge, zedige Maria verloofd met Weislingen; diens page +komt melden, dat bisschop weigert Götz' schildknaap tegen +Weislingen uit te wisselen; Götz geeft niettemin zijn aanstaanden +zwager de vrijheid weer, onder voorwaarde dat hij den bisschop +niet meer zal dienen; page maakt Weislingens belangstelling +gaande voor de buitengewoon schoone weduw Adelheid, +die aan 't bisschoppelijk hof vertoeft.<span class='pagenum'><a name="Page_76" id="Page_76">[Pg 76]</a></span></p> + +<p>TWEEDE BEDRIJF: 1. <span class="letterspaced">Bamberg</span>. De sluwe Liebetraut +belooft den bisschop, Weislingen weer in zijn burcht te voeren, +als Adelheid hare medewerking niet weigert. 2. <span class="letterspaced">Jaxthausen</span>. +Götz heeft den Nürnbergers oorlog verklaard: zij hebben zijn +schildknaap verraden. 3. <span class="letterspaced">Bamberg</span>. Weislingen komt werkelijk. +4. <span class="letterspaced">Spessart</span>. Götz, ridder met één hand, en Selbitz, +ridder met één been, liggen op den loer naar Nürnberger kooplui: +Georg komt zeggen dat Weislingen weer bij bisschop is. Götz +gelooft het niet, draagt Georg op zich te vermommen en te verspieden +wat Weislingen op Bamberg uitvoert. 5. <span class="letterspaced">Bamberg</span>. +Vergeefs tracht bisschop door listige verwijten Weislingen aan +gelofte te onttrekken. 6. <span class="letterspaced"><span class="corr" title="Bron: Adelheid's">Adelheids</span> vertrek</span>. Maar +Adelheid brengt hem in verwarring en stoot hem terug als hij +goed verliefd is. 7. <span class="letterspaced">Adelheids antichambre</span>. Weislingen +besluit te blijven. 8. <span class="letterspaced">Spessart</span>. Georg brengt nu zoo +stellige berichten van Weislingens afval, dat Götz hem moet +gelooven. 9. <span class="letterspaced">Bamberg</span>. Adelheid heeft Weislingen in haar +macht; brengt hem in den waan dat ze zijn vrouw zal worden, +als hij den keizer tegen Götz weet op te zetten. 10. <span class="letterspaced">Boerenbruiloft</span>. +De afpersingen die de Justitie den rechtzoekende +doet ondergaan, versterken Götz in de meening, dat hij zich +zelf recht mag verschaffen. Hij trekt op de Nürnbergers af.</p> + +<p>DERDE BEDRIJF: 1. <span class="letterspaced">'s Keizers tuin te Augsburg</span>. +Twee Nürnberger kooplieden beklagen zich bij keizer Maximiliaan +over Götz' roofzucht; Keizer, toch al slecht geluimd, is vertoornd +om deze nieuwe "zaak"; Weislingen bewerkt dat Maximiliaan +tegen Berlichingen en diens vrienden zal optreden. 2. <span class="letterspaced">Jaxthausen</span>. +Ridder Sickingen komt om de hand van verlaten +Maria vragen. 3. <span class="letterspaced">Kamp van Staatsleger</span>. De officieren +moeten <span class="letterspaced">Götz</span>, wiens burcht zij belegeren, zoo mogelijk levend +vangen; beteekenen hem den banbrief. 4. <span class="letterspaced">Jaxthausen</span>. +Maria wijst Sickingen niet direct af; deze zal twintig ruiters +zenden en daarna de vrouwen afhalen. 5. <span class="letterspaced">Bamberg</span>. Terwijl +Weislingen tegen zijn vroegeren vriend op het oorlogspad is, +versmaadt Adelheid de warme lippen van zijn page geenszins. +6. <span class="letterspaced">Jaxthausen</span>. Franz Lerse (wiens dapperheid en kracht +Götz vroeger aan den lijve gevoeld heeft) biedt zijn diensten aan; +den vijand wordt een gevoelig verlies toegebracht. 7. <span class="letterspaced">Woud</span>. +Twee rijksknechten: de een, die voor zijn officieren wijn en +brood moest halen, klimt in een boom, als Berlichingens troep +nadert; de ander, die aan buikloop lijdt, komt in het moeras om. +8. <span class="letterspaced">Kamp</span>. Een jongen aanvoerder, door Götz van zijn paard +gereden, draagt men binnen. 9. <span class="letterspaced">Jaxthausen</span>. Selbitz komt +den belegerden te hulp en verzekert dat de heele aanslag op aanstichten +van Weislingen is begonnen. 10. <span class="letterspaced">Kamp</span>. Het rijksleger, +dat reeds honderd man heeft verloren, bereidt een wanhopigen<span class='pagenum'><a name="Page_77" id="Page_77">[Pg 77]</a></span> +aanval voor. 11. <span class="letterspaced">Gebergte en woud</span>. Götz deelt zijn strijdmacht +in. 12. <span class="letterspaced">Heide</span>. Botsing van de twee legers. 13. <span class="letterspaced">Hoogte +met wachttoren</span>. Een knecht vertelt den gewonden Selbitz +den loop van het gevecht: Götz stoot aanvoerder van rijkstroepen +van paard en verovert vaandel; Georg redt zijn meester het leven; +overwinning. 14. <span class="letterspaced">Kamp</span>. Bevelhebber scheldt op zijn soldaten, +die bang zijn voor één man. <span class="corr" title="Bron:">15.</span> <span class="letterspaced">Jaxthausen</span>. Götz gunt zijn +dienaars, nadat zij een glaasje hebben gedronken, geen rust; +Sickingen belooft Maria, haar broer ter zijde te staan; Götz +heeft een pater besteld en zij worden een paar, met dood voor +oogen. 16. <span class="letterspaced">Kamp</span>. Van de 400 rijksknechten zijn 150 over: +zij richten zich nu rechtstreeks tegen den burcht. 17. <span class="letterspaced">Jaxthausen</span>. +Als Götz van Georg verneemt, dat de aanrukkende hulptroepen +totaal verstrooid zijn, jaagt hij de jonggetrouwden op reis, +roerend afscheid: Selbitz zal Maria's bed niet bestijgen voordat +hij Götz gered weet. Deze weigert zich over te geven en behandelt +den parlementair onwelvoeglijk. 18. <span class="letterspaced">Keuken</span>. Vrouwe Elisabeth +zegt haren heer dat het slecht staat met voedsel. 19. <span class="letterspaced">Zaal</span>. +Georg en Lerse gieten kogels uit dakgoot en venstersponningen; +Lerse beweegt den vijand, Götz en de zijnen vrijen aftocht toe +te staan. 20. <span class="letterspaced">Eetzaal</span>. De verdedigers van Jaxthausen brengen +een laatsten heildronk uit op keizer en Vrijheid! 21. <span class="letterspaced">Slot-plein</span>. +Georg zadelt de paarden, zingt een deuntje. 22. <span class="letterspaced">Wapenzaal</span>. +Twee knechten, die buksen halen voor den aftocht, zien +uit venster, dat de vijand den vooruitrijdenden Götz verraderlijk +overweldigt....</p> + +<p><span class="corr" title="Bron: DERDE">VIERDE</span> BEDRIJF. 1. <span class="letterspaced">Herberg te Heilbronn</span>. Elisabeth +bereidt haren heer voor op komst van gerechtsdienaars. +2. <span class="letterspaced">Raadhuis</span>. Een aantal sterke dappere burgers heeft zich +op keizerlijk bevel verdekt opgesteld, om Berlichingen gedurende +terechtzitting te overvallen. Götz verschijnt voor gerecht en +staat den raadsheeren met zijn gewone vrijmoedigheid te woord; +hij wijst de keizerlijke genade af, als hij moet bekennen een rebel +te zijn, als men weigert hem te zeggen, wat er van zijn vrienden +is geworden. Nu op wenk van raadsheer de gewapende burgers +binnenstormen, rammelt hij ze dooreen, ontneemt een hunner +zijn zwaard. Op hetzelfde moment bericht torenwachter dat +Sickingen stad nadert om zijn zwager te bevrijden. 3. <span class="letterspaced">Groote +zaal op Raadhuis</span>. Als Berlichingen met kracht van +wapens is verlost, wil hij zich weer in gevangenschap stellen. +Sickingen vermaant hem, nu ook vrijheid voor zijn knechten +te eischen. 4. <span class="letterspaced">Adelheids vertrek</span>. Adelheid neemt +Weislingen (met wien zij intusschen is gehuwd) kwalijk, dat Götz +verlof heeft gekregen, op ridderlijk woord van eer in zijn burcht +te wonen. Zij troost zich met de hoop, dat bij nieuwe keizers-keus +de krachtige Karel (V) den troon zal bestijgen. Weislingen<span class='pagenum'><a name="Page_78" id="Page_78">[Pg 78]</a></span> +voelt (terecht) dat Karel hem reeds uit heur hart heeft verdrongen. +Ook de liefde van zijn page houdt ze aan: ze mocht dien +armen jongen eens noodig hebben! 5. <span class="letterspaced">Jaxthausen</span>. In +zijn ridderlijke ballingschap zoekt Götz vergeefs afleiding door +het schrijven van zijn levensgeschiedenis. Georg en Lerse stellen +zich door jacht schadeloos voor gedwongen rust. Zij brengen het +bericht van den boerenopstand.</p> + +<p>VIJFDE BEDRIJF: 1. <span class="letterspaced">Plundering van een dorp</span>. +Vluchtelingen. Terwijl bloeddorstige boeren het dorp uitmoorden +en -branden, blijkt dat ze behoefte gevoelen aan een krachtigen +aanvoerder. 2. <span class="letterspaced">Veld</span>. Götz, door dreigementen gedrongen, +belooft vier weken hun bevelhebber te zijn, mits ze zich ordelijk +gedragen; hij wordt heimelijk bewaakt. 3. <span class="letterspaced">Berg en dal</span>: +Weislingen en andere ridders spannen samen tegen de boeren. +4. <span class="letterspaced">Jaxthausen</span>: Elisabeth beseft dat Götz' vijanden hem +nu zullen beschuldigen, zijn ban te hebben verbroken. 5. <span class="letterspaced">Bij +een dorp</span>. De boeren storen zich niet aan hun belofte, zetten +hun gruweldaden voort. Een onbekende waarschuwt Götz, +dat de boeren van plan zijn hem uit den weg te ruimen. Een +afdeeling plunderaars door bondstroepen gevangen. Als Götz +de boeren ter verantwoording roept voor hun woordbreuk, +ontstaat ruzie, waarbij hij een van de belhamels een geweldigen +klap geeft. In gevecht met bondstroepen wordt Götz gewond. +Weislingen hoopt hem nu te vernietigen. 6. <span class="letterspaced">Nacht in 't +woeste woud</span>. Zigeunerkamp. Götz, bloedend binnengereden, +wordt gastvrij ontvangen. 7. <span class="letterspaced">Tent van het opperhoofd</span>. +Terwijl de Zigeuners Götz verbinden, overvallen staatsche troepen +het kamp; dooden het opperhoofd en nemen Götz gevangen. +8. <span class="letterspaced">Adelheids slaapvertrek</span>. De page, door Weislingen +uitgezonden om op zijn vrouw het oog te houden, wordt 's nachts +binnengelaten, en belooft, door Adelheid geliefkoosd, vergif in +Weislingens drinken te doen. 9. <span class="letterspaced">Heilbronn</span>, voor den toren +(waar Götz gevangen zit). Elisabeth, beangst voor wreedheid +van de overwinnaars, zendt Maria naar Weislingen, om voor +Götz genade af te smeeken. 10. <span class="letterspaced">Weislingens slot</span>. Weislingen, +reeds onder invloed van het gif, beeft voor den ter dood +veroordeelden Berlichingen. Op Maria's smeekbeden verscheurt +hij het vonnis. Page, door wroeging gekweld, bekent, hem op +last van zijn overspelige Adelheid te hebben vergiftigd, en springt +door het venster in den Main; Maria bidt voor ziel van stervenden +Weislingen. 11. <span class="letterspaced">In een duister eng gewelf</span>. Veemgericht +veroordeelt Adelheid tot dubbele straf van koord en +zwaard. <span class="corr" title="Bron: 13">12</span>. <span class="letterspaced">Binnenplaats van een herberg</span>. Maria +heeft geen rust, voordat ze haar broer heeft weergezien. 13. <span class="letterspaced">In +den toren</span>. Götz, door vernedering ontzenuwd, mag een half +uur in het tuintje van den cipier. 14. <span class="letterspaced">Tuintje</span>. Maria meldt<span class='pagenum'><a name="Page_79" id="Page_79">[Pg 79]</a></span> +dat het doodvonnis is vernietigd. Als Götz echter verneemt dat +zijn dappere knaap Georg, dien hij als een zoon bemint, is +gesneuveld, voelt hij, dat hij zich heeft overleefd; sterft met +het woord "Vrijheid" op de lippen.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>Als Herder, wien hij een afschrift van dit werk heeft +gezonden, hem met zijn gewone bittere pedanterie toevoegt, +dat hij zich door Shakespeare heeft laten bederven, en dat +alles maar gedacht en niet geschàpen is, antwoordt hij dat +hij zelf het maar als een eerste poging beschouwt, van plan +is het om te smelten en met nieuwe, edele stof aan te vullen.</p> + +<p><span class="corr" title="Bron: Wél">Wèl</span> mag hij zeggen, dat zijn Engelsche meester hem heeft +leeren "springen". Niet alleen de ontembare veelheid van +personen en voorvallen die hij kreeg te boeken, maar ook het +bewustzijn dat hij—als partijleider—het eerste schoone +werk van de school moet voortbrengen, heeft hem gedwongen, +den door zijn tijdgenooten als wet gehuldigden grondvorm +van het classiek-Fransche drama te verbreken. Een +rijke, natuurlijk levende stof—meent hij—wordt vermoord +als men haar wil concentreeren, zoodat zij zich afspeelt als +éene handeling, op éene plaats, in enkele uren. Hij heeft, +naar het voorbeeld van Shakespeare, zijn lezers of toeschouwers +willen voeren van stad naar stad, door een bonte wisseling +van gebeurtenissen, die zich over jaren uitstrekken. Maar +hij heeft dit zoo overdreven, dat zijn werk er onoverzichtelijk, +dus duister door wordt en de bijpersonen den Held overstemmen. +Het streven naar woeste grootheid is uitgeloopen op +vormeloosheid. De wetlooze vrijheid van den kunstenaar is +omgeslagen in gril. Zoo volgt op het zich-laten-gaan, dat +een eisch van Goethes periode is, met onafwijsbare noodzakelijkheid +een poging tot zelfbeperking. Zoo wordt de uitvoerige +natuurlijke waarheid in het kunstwerk ondergeschikt +gemaakt aan het hoogere belang van de rustige klaarheid. +En binnen korten termijn gaat nu vriend Wolf van enkel-genialen +Sturm-und-Dränger zich ontwikkelen tot den zelfbewusten +Goethe.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_80" id="Page_80">[Pg 80]</a></span>Hij heeft—daar een wereld, geheel vervuld met de louter-manlijke +heldendaden van den "laatsten ridder" hem onnatuurlijk, +dus innerlijk-onwaar lijkt, een vrouwelijke drijfkracht +behoeft—de figuur van de duivelachtig-verleidelijke +Adelheid in het historiesch gegeven gemengd. Maar al schrijvende +heeft hij zelf zich in die vrouw verliefd, en, zijn oorspronkelijke +bedoelingen vergetend, heeft hij haar zoo breeduit +geteekend, heeft hij zooveel mannen voor haar doen buigen, +dat zij tenslotte de Götz-figuur beschaduwt. Nu—van Wetzlar +terug—gaat hij aan het over-werken; want hij kan niet +van zich verkrijgen in het manuscript te schrappen. Ruwe uitdrukkingen—als +men Zola een aschkarreman mag noemen, +dan weten wij niet, welken titel voor den jongen Goethe te +kiezen—worden door zachtere vervangen: het stuk kan +thans onder de "<a name="V80D1" id="V80D1" href="#V80N1">Weiblein</a>" komen. Adelheid (en haar wankelmoedige +aanbidder Weislingen, in wien de schrijver zich +eigen ontrouw voor oogen stelt) worden tot juistere proporties +met het geheel teruggebracht. Maar nu moeten (gelijk van +zelf spreekt) juist de scènes, die voor het schoonheidsgevoel +van Sturm-und-Drang het hoogst staan, verdwijnen. Zoo +het phantastische waarzegsters-tooneel, waarin bij het vlammen +der wachtvuren en het warrelen der sneeuwvlokken de +jonge Zigeuner met de betuiging van zijn wulpschheid angst +aanjaagt. Goethe offert die scènes op (later heeft hij er een +ballet van gemaakt, dat bij Weimar in een bosch werd vertoond). +Maar hij is nog niet voldaan.</p> + +<p>Doch nu weet "Mephistofeles" Merck hem te overtuigen +dat ook aan het overschrijven een eind moet komen, daar +anders de aanvangs-inspiratie verloren gaat. En als, ten slotte, +Wolfgang meent, dat hij dit werk, waaraan hij met zijn +innigste persoonlijkheid heeft gecomponeerd, toch niet aan +het philister-oordeel van den een of anderen uitgever kan +onderwerpen, zegt de vreemdsoortige duivelsgezant: Dan +geven wij het samen uit; er zijn schatten mee te verdienen! +Gij betaalt het papier, ik betaal den drukker. Zoo geschiedde.</p> + +<p>In Mei 1773 werd overgegaan tot de verzending van het +anonyme stuk, dat was "grootsch en onregelmatig als het<span class='pagenum'><a name="Page_81" id="Page_81">[Pg 81]</a></span> +Duitsche rijk" (Herder), het gewrocht "waarin alle drie de +eenheden op z'n <span class="corr" title="Bron: gruwlijkst">gruwelijkst</span> werden mishandeld, dat was +blij- noch treurspel en toch het schoonste en interessantste +monster, waartegen men honderd comiesch-huilerige comedies +zou willen inruilen". ("Teutsche Mercur") Vele groote +schrijvers ontvingen het niet; wel de vrienden links en rechts.</p> + +<p>Het is geen drama. Het toont ons niet de rechtstreeks +nawijsbare, logiesch onafwendbare, ontknooping van een +scherp gestelde verwikkeling, die om één aandachts-centrum +zich groepeert. Het is, zooals op het titelblad van de eerste +bewerking vermeld stond, een gedramatiseerde (<i>d.i.</i> in dialoog +omgezette, tot aanschouwlijke voorstelling zich leenende) +<span class="corr" title="Bron: cronyk">kronyk</span>. Gedramatiseerd, om haar zoo sprekend mogelijk +te maken. Het is geen afgerond verhaal, doch een reeks +episodes, welke grootendeels veroorzaakt worden door toevallige +en van elkander vrijwel onafhankelijke omstandigheden; +die met het karakter van den held slechts dit te maken +hebben, dat de schrijver ze er mede in relatie brengt. Geen der +te voorschijn geroepen botsingen wordt er psychologiesch geheel +ten einde gevoerd. Telkens wordt de <span class="corr" title="Bron: zooëven">zooeven</span> opgenomen +verhaaldraad losgelaten, en wordt een nieuw moment ingevoegd, +dat even spoedig vervalt.</p> + +<p>Doet, oppervlakkig bekeken, de drukke en op de planken +onuitvoerbare wisseling van decoratief, binnen een en het +zelfde bedrijf, aan Shakespeare denken,—in wezen is de +Götz allerminst Shakespeariaansch (als geestdriftige bewonderaars +het wel genoemd hebben). Indien men het—gelijk +in Shakespeares tijd gebruikelijk—zou vertoonen op een +kaal tooneel, waar opschriften het decoratief vervangen, en +met spaarzaam gecostumeerde spelers: dan zou blijken +dat bij den jongen Goethe de inkleeding bezwaarlijker is +te ontberen dan bij zijn Engelschen meester. <i>M.a.w.</i> dat hij +minder diep zijn karakters heeft ontleed, niet het universeele, +door de eeuwen heen blijvende in de menschenziel heeft +bereikt. De menschen van Shakespeare doorziet de ontwikkelde +toeschouwer <i>ondanks</i> hun (vaak foutieve) "antieke" costumeeringen +en zeden. Maar Goethes figuren staan of vallen<span class='pagenum'><a name="Page_82" id="Page_82">[Pg 82]</a></span> +met hun historische inkleeding, welke slechts door min of +meer geleerd publiek volkomen wordt gevat. Terwijl bij +Shakespeares menschen uitspraken en handelingen duiden +op de laatste en geheimste gronden hunner karakters,—zoodat +hun dieper wortelende verwantschap blijkt en een veelzeggende +eenheid in de schijnbare tegenstrijdigheid hunner +gedragingen zich openbaart—liggen de motieven van Goethes +figuren in het duister; en vaak moet de uiting van hun +gevoelens slechts dienen om een aan het oppervlak liggende +situatie of enscèneering beknopt aan te wijzen. Kortom: +Shakespeares menschen lijken natuurlijk doordat zij gedachtelijk-waar +zijn; Goethes personages daarentegen zijn <i>slechts</i> +natuurlijk. Men leert ze wel iets, maar niet véél beter kennen, +dan men leert kennen een buurman, in wiens huishouden +nu en dan een enkele blik gegund wordt, doordien zijn gordijnen +toevallig openstaan. Men krijgt—Götz von Berlichingen +genietend—het spijtige gevoel van hem wien in +zijn droom schoone en wijze menschen werden voorgetooverd: +hij zou ze zoo gaarne vasthouden om ze nader te bekijken, +om ze te ondervragen naar de beteekenis hunner woorden ... +maar ze hooren niet, ze schieten voorbij, plaats latend voor +evenzeer teleurstellende volgers.</p> + +<p>Maar schòon is de droom; en overweldigend schoon is ook +dit werk van den 23-jarigen Goethe. Hij was de eerste Duitscher, +die zijn tooneelfiguren echt-menschelijke taal deed spreken. +Maar deze taal is toch zoo bondig, zoo kleurrijk, zoo lakoniek, +zwaar van beteekenis, dat men ze eerst bij tweede of derde +lezing in al haar rijkdom doorgrondt. Ze staat verre boven de +taal van het eerste Duitsche blijspel, de Minna von Barnhelm +van Lessing. In het uitbeelden van ingewikkelde gebeurelijkheden +met een minimum van effectmiddelen is Goethe reeds +aanstonds een meester en overtreft hij Shakespeare; wellicht +wordt hij in dit opzicht door Maeterlinck eenigszins geëvenaard. +Enkele uitroepen—een warnet van intrige wordt +ons bewust. Een paar halve regels dialoog—een veldslag +staat ons voor oogen; schielijk, als ware hij geschetst, en +toch met de uitvoerigheid van een schilderij.<span class='pagenum'><a name="Page_83" id="Page_83">[Pg 83]</a></span></p> + +<p>Doch voor Goethe zonk de artistieke waarde van het werk—mits +de <i>vorm</i> maar absoluut ongebonden bleef—in het +niet bij de beteekenis die hij hechtte aan <i>de zaak</i>: Hij wilde +een Duitscher ten tooneele voeren, uitmuntend niet door kunstmatige +bevoorrechting maar door eigen kracht, en waarvan +de eensklaps ontwakende toeschouwers moesten getuigen: +Dàt is een kerel! en hij wilde dien man doen òndergaan, zoo +dat de herboren toeschouwers met zijn trouwen lansknecht +moesten uitroepen: <i>Wee het nageslacht dat hem miskent!</i></p> + +<p>Hij is hierin geslaagd. Zijn stuk werd—zij het ook gebrekkig—door +heel Duitschland gespeeld en uitbundig toegejuicht. +Doch het karakteristieke van den Götz ligt juist in zijn onopvoerbaarheid. +Hiermede immers toonde Goethe, evenals zijn +bentgenooten te streven naar omvatting van "Het Geweldige". +En vooral in boekvorm maakte het stuk opgang. De +bewonderaars vroegen elkander af, wie toch de ongenoemde +schrijver mocht zijn, opdat zij hem hun hulde persoonlijk +konden gaan zeggen. Diefachtige uitgevers—drie te gelijk—drukten +den Götz na, zoodat de schrijver en zijn vriend geen +financiëel voordeel hadden van het succes, en Wolfgang zich +het probleem stelde: Hoe zal ik het papier betalen, door middel +waarvan ik de wereld met mijn talent heb bekend gemaakt? +Er was ook een uitgever die hem een vorstelijk honorarium +bood voor een dozijn dergelijke stukken. Maar hij had ze zoo +niet meer kunnen maken. Niet alleen wijl hij heel sterk naar +afwisseling zocht, maar vooral: omdat zijn geest al weer +verder was.</p> + +<p>Mogen wij Wilhelm Meister gelooven (en hij is gewoonlijk +goed op de hoogte!), dan heeft Goethe spoedig begrepen dat men +vooral door de schitterende harnassen, de vlammende wachtvuren, +de zwaarden, de gewelven was bekoord. De Götz verwees +Walter Scott naar de kleur-wazige middeleeuwen; hij maakte +in Duitschland de aandacht gaande voor den tijd, toen de menschen +weer als menschen wilden leven, den tijd van hervorming +en humanisme en onbegrensd vertrouwen in de vrije menschelijke +kracht. Zoo kon hij richtsnoer worden voor een nieuwe +dichter-generatie, die, rondom slechts laffe middelmatigheid<span class='pagenum'><a name="Page_84" id="Page_84">[Pg 84]</a></span> +vindend, haar voorbeeldige helden zocht in het verleden. +Maar Goethe had, al schrijvend, deze geestesrichting eens +voor al gepeild en overwonnen. Zoo moest zijn volgend werk—voor +hem een triumph—zijn navolgers verschrikken en +teleurstellen. Spoedig zou zich hem bewaarheiden het wijze +woord: Als men voor de wereld een liefdedaad heeft verricht, +dan weet zij er wel voor te zorgen dat men het niet voor de +tweede maal doet!</p> + +<div class="figcenter" style="width: 400px; "> +<img src="images/chapterendsmall.png" width="400" height="135" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_85" id="Page_85">[Pg 85]</a></span></p> + +<p><a name="CHAPTER_VI" id="CHAPTER_VI"></a></p> +<div class="center"><img src="images/ornament2small.png" width="100%" height="157" alt="De gebeurtenissen, in dit hoofdstuk verhaald, loopen van midden Mei tot 11 September 1772." title="" /></div> +<div class="center" style="margin-top: -6.0em; "><a href="#TOC_VI">De gebeurtenissen, in dit hoofdstuk verhaald, loopen<br /> +— van midden Mei tot 11 September 1772 —</a></div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold; margin-top: 3.0em;"><a href="#TOC_VI">VI</a></div> +<div class="blockquotright">Mijn idealen groeien dagelijks in schoonheid +en grootte.... Ik laat mijn vader +maar begaan; hij zoekt mij van dag tot +dag meer in de burgerlijke zaken van onze +gemeente te spinnen. Zoo lang mijn +kracht nog in mij is, één ruk en de zevendubbele +boeien zijn gebroken.</div> + + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalW.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">W</span>olfgang was—toen hij juist zijn eerste +drama op papier had geworpen, de gedachten +van zijn tijd en zijn eigen idealen met verbluffende +phantasie had gekoppeld aan een +gloeiend gekleurde ridderhistorie—niet +in de beste stemming om zich tot stipt, spitsvondig, zakelijk +pleitbezorger te bekwamen. Dit lag ook niet in zijn bedoeling, +maar hij gunde zijn vader bereidwillig de <span class="corr" title="Bron: illusie">illuzie</span>.</p> + +<p>Doch de toestanden, die hij aan het opperste Duitsche gerechtshof +leerde kennen, verijdelden zijn laatste brave voornemens +ten aanzien van zijn broodwetenschap, verwoestten het +laatste restje van zijn eerbied voor hooge staatscolleges. +Ongeveer zestienduizend processen wachtten te Wetzlar op +berechting, sommige reeds honderd jaar en langer. Men kon +er jaarlijks wel zestig afdoen, doch er kwamen veel meer +bij. Wie binnen een eeuw beslissing in zijn zaak wenschte +uit te lokken, moest de raadsheeren door prijzige geschenken +beïnvloeden of een bevriend autoriteit te hulp roepen. Er +hing een zoo bedorven geestes-atmosfeer in de zalen van dezen +Hoogen Raad, dat een na lang aarzelen benoemde commissie +van onderzoek, die begonnen was met drie rechters, wegens +gebleken omkoopbaarheid, achter slot en grendel te zetten, +ten slotte zelf werd aangestoken en uittertreure mee knoeide. +Geen verstandig rechtsgeleerde dan ook die het van zich<span class='pagenum'><a name="Page_86" id="Page_86">[Pg 86]</a></span> +kon verkrijgen, in den warwinkel te Wetzlar zijn energie +te gaan verspillen. En zeker niet de enthousiaste, dat is: +van Goden vervulde Wolfgang, die van zijn prilste jeugd af +streefde naar zelfontwikkeling. Zijn Götz werd een revolutionair +pamflet door de minachting voor de publieke rechtspraak, +die er in is neergelegd. Zoo sloot het stuk zich aan bij de +tijdsstrooming, die vorsten en overheidspersonen gaarne +als boeven op het tooneel zag.</p> + +<p>Hij maakte het zich dan ook niet druk in zijn ambtsbediening.</p> + +<p>Door "het jaargetijde der jeugd", de heerlijke lente, liet +hij zich gaarne uit zijn bureel lokken of uit de zonlooze straat +waar hij kamers had. In den omtrek van Wetzlar, in het mooie +Lahndal, ontdekte hij allerlei plekjes die hem lievelingsplekjes +werden; Homeros zong er zijn vurig gemoed te ruste en hij +verdiepte er zich in de aanschouwing van de kleine natuur: +van de plechtige mossen, van de wriemelende wormpjes en +insecten; totdat de behoefte aan overgaaf in hem heerschte en +hij wenschte een meikever te zijn om heen end weer te kunnen +zweven in de goede geuren: totdat de natuur geheel rustte +in zijn ziel, zooals de gestalte eener bruid.... Uren bleef +hij geboeid bij een bron, waar de dorpsmeisjes kwamen water +putten; hij zag in die meisjes oud-testamentische koningsdochters +en leende haar "zonder plichtplegingen" zijn sterken +arm, om haar de volle emmers op het hoofd te beuren. Op +het kerkplein van Garbenheim, geheel omsloten door donkertonige +huisjes en schuren, boeiden hem een paar <span class="corr" title="Bron: oer-oude">oeroude</span> +linden; dikwijls liet hij zich uit de nabijzijnde herberg +stoel en tafel brengen en hij bracht er heele dagen door met +teekenen, mijmeren en lezen. Hij koutte met de eenvoudige +natuurlijke dorpsmenschen, hij kookte zelf zijn potje, hij deelde +zijn klontjes, zijn brood en zijn zure melk met de kinderen, +die geregeld bij hem terug kwamen, en iedere week hun +Zondagscenten van hem kregen; was hij na kerktijd nog niet +gekomen, dan had de waardin order tot uitbetalen. In zijn +hart stonden de kinderen hem het naast: hij zag alle deugden +en ondeugden—maar die nog onschuldig!—in hen kiemen,<span class='pagenum'><a name="Page_87" id="Page_87">[Pg 87]</a></span> +en begreep het gulden woord van den Heiland: Zoo gij niet +wordt als een van dezen....</p> + +<div class="figcenter" style="width: 800px; "> +<a name="ILLO_098" id="ILLO_098" href="#LOI_098"><img src="images/hires098low.jpg" +alt="KERKPLEIN MET "GOETHE-LINDE" TE GARBENHEIM" +title="KERKPLEIN MET "GOETHE-LINDE" TE GARBENHEIM" width="800" height="593" /></a> +<p style="text-align:center;">KERKPLEIN MET "GOETHE-LINDE" TE GARBENHEIM</p> +</div> + +<p>In het eethuis, waar "De Kroonprins" uithing, hadden +enkele jonge ambtenaars en wat geduldige rechtzoekenden, +om zich na hun Jobsarbeid wat te verstrooien, een riddergenootschap +in middeleeuwschen trant gesticht. Bij het middagmaal +zat de heirmeester aan het hoofd van de tafel: aan zijn +rechterhand zetelde de kanselier en naast dien waren naar +ancienneteit opgesteld de andere ridders, die namen droegen +als Lubomirsky de Strijdbare, of St. Eustacius de Voorzichtige. +Wolfgang werd met ridderslag en gewichtige potsierlijkheid +in den kring toegelaten; hij heette er Gottfried von Berlichingen +de Treffelijke. Een van de ridderen, Goué, heeft het +groepje later in een tooneelstuk nageteekend. Ook de gezantschapssecretarissen +Jerusalem en Kestner, wier invloed diep +door Goethes leven zou grijpen, behoorden er toe, maar ze +verschenen zelden, daar zij buitengewoon ernstig waren, en +drukke bezigheden hadden.</p> + +<p>Johann Christian Kestner was acht jaren ouder dan +Wolfgang: een ijverig, verstandig man, edel van inborst en +met steeds duidelijke bedoelingen, hoewel ietwat droog in +het spreken. Hij maakte kennis met Doctor Goethe—in +wien hij aanstonds een niet onbelangrijk persoon zag—terwijl +deze onder een boom, op zijn rug uitgestrekt, goed +geluimd met eenige omstanders babbelde over zwaarwichtige +zaken. Spoedig genoeg begreep Kestner met wien hij in +aanraking was gekomen. "Hij heeft—dus oordeelt hij met +zijn gewone fijne nauwkeurigheid in een brief—hij heeft +vele talenten, is een waar genie en een man van karakter. +Hij bezit een buitengewoon levendige verbeeldingskracht, +zoodat hij zich meestal in beelden en gelijkenissen uitdrukt. +Hij pleegt zelf ook te zeggen dat hij zich altijd oneigenlijk +uitdrukt en zich nooit eigenlijk kàn uitdrukken; maar als +hij ouder wordt, hoopt hij de gedachten-zelf, gelijk ze zijn, +te denken en te zeggen. Hij is in al zijn gemoedsaandoeningen +hevig, doch heeft vaak veel zelfbeheersching. Zijn denkrichting +is edel. Vrij van vooroordeelen, handelt hij al naar 't hem invalt,<span class='pagenum'><a name="Page_88" id="Page_88">[Pg 88]</a></span> +zonder er zich over te bekreunen, of dit anderen mishaagt, +of het mode is, of de wellevendheid het gedoogt. Allen dwang +haat hij.—Hij houdt van kinderen en kan druk met hen bezig +zijn. Hij is bizar, heeft in zijne gedragingen, in zijn uiterlijk, +allerlei dingen die hem onaangenaam zouden kunnen maken; +maar bij kinderen, bij dames en vele anderen staat hij toch goed +aangeschreven. Voor het vrouwelijk geslacht heeft hij zeer +veel hoogachting.... Over zekere onderwerpen spreekt hij +met slechts weinig menschen uit, hij stoort anderen niet gaarne +in de rust hunner voorstellingen. Toch haat hij het scepticisme, +streeft hij naar waarheid en bepaaldheid in sommige hoofdzaken +en gelooft dat hij over de voornaamste reeds een +bepaalde meening heeft; voor zoover ik heb kunnen nagaan +is dit niet zoo. Hij gaat niet naar de kerk ook niet naar het +avondmaal en bidden doet hij zelden; want, zegt hij, daarvoor +kan ik niet goed genoeg liegen. Soms is hij op zekere punten +erg gerust, soms echter alles behalve dat. Voor de Christelijke +religie—echter niet in den vorm waarin onze theologen +ze ons voorstellen—heeft hij hoogachting. Hij gelooft in een +toekomstig leven, in een beteren staat. Hij streeft naar waarheid, +hij geeft echter meer om het gevoel dan om het betoog +van de waarheid. Hij heeft reeds veel gewerkt, bezit veel +kennis, belezenheid; maar toch nog meer gedacht en +geraisonneerd."—Wel zelden werd een zoo treffende karakteristiek +van een jeugdig tijdgenoot neergeschreven. Toch +zag Kestner zich genoodzaakt, er in een kantteekening +aan toe te voegen: "Ik wilde hem schilderen, maar het zou +mij te ver voeren; want zeer veel laat zich over hem zeggen. +Hij is, in éen woord, <i>een zeer merkwaardig man</i>."</p> + +<p>Begin Juni moest Wolfgang met zijn twee nichten, die in +zijn straat woonden, naar een landelijk bal; onderweg zou +hij haar vriendin, Charlotte Buff afhalen, wier cavalier +pas laatavond kon verschijnen. Hij trof dit 19-jarige blonde +meisje aan, terwijl ze, subtiel gekapt, in witte baljapon, +brood sneed voor een zwerm broertjes en zusjes. Haar leest +was er niet minder sierlijk, de uitdrukking van haar blozend +aangezicht was er niet minder vroolijk, haar gesprekken<span class='pagenum'><a name="Page_89" id="Page_89">[Pg 89]</a></span> +waren er niet minder interessant om, en haar blauwe kijkers +niet minder spottend. In het rijtuig en bij den dans bemoeide +Wolfgang zich slechts met haar; hij vernam hoe zij, sedert +het overlijden van hare moeder, voor een zestal kinderen had +te zorgen en hoe goed dit haar lukte. Hij schroefde zich, al +bewonderend, tot een luidruchtige uitgelatenheid op, blijkbaar +zeer ten genoege van.... Kestner, haar inmiddels verschenen +cavalier. Toen hij met haar had gewalst, nam hij zich heilig +voor, liever te sterven dan te gedoogen dat ooit een meisje +op wie hij eenige aanspraak mocht hebben met een vreemde +walste.... Lotte verzweeg Wolfgang dat zij reeds vier jaren +met Kestner was verloofd: geen buitenstaander zou hebben +vermoed dat deze twee een paar vormden. Ook Kestner sprak +er niet van: hij wist dat zijn meisje haar aanbidders steeds +stelde voor den tweesprong: Mijn vriend worden of uit mijn +oogen! en hij had onbeperkt vertrouwen in haar.</p> + +<p>Van de verloving hoorde Wolfgang eerst, toen hij bij de +familie Buff vriend van den huize was geworden, toen Lotte's +vader hem als een zoon beminde en de kinderen, met wie hij +stoeide en smulde, hem een heerlijk kameraad achtten. Reeds +was Lottchen in zijn oogen een schoonheid geworden, en terwijl +hij, aan haar voeten zittend, de kleintjes over zijn knieën liet +klauteren en boontjes voor haar sneed, terwijl hij vruchten +voor haar plukte, in keuken of moestuin optrad als haar +dienaar, liet hij zijn verliefdheid rustig ontbloeien. Hij bezocht +haar vaker dan haar verloofde, die door drukke ambtsbezigheden +werd teruggehouden; die wel bespeurde dat zij voor den +mooien Goethe niet blind was, wèl zich afvroeg of hij—eenvoudig-braaf +man—haar ooit zoo gelukkig zou kunnen +maken als zijn begaafde vriend, maar te kiesch was om door +eenig blijk van ongeduld Wolfgangs warme, doch onschuldige +en poëtische liefde tot iets dubbelzinnigs te stempelen. De drie +deden samen menig uitstapje, hielden menig ernstig gesprek. +Steeds toonde Lotte zooveel tact, dat ze in de achting van de +<i>beide</i> mannen steeg en ook in hunne liefde,—zoodat juist +tengevolge van haar <span class="corr" title="Bron: wel-bewuste">welbewuste</span> reinheid de verhouding +zich ging toespitsen.<span class='pagenum'><a name="Page_90" id="Page_90">[Pg 90]</a></span></p> + +<p>Goethe, door een vriend gevraagd, waarop dat moet uitloopen, +antwoordt dat hij stellig is besloten, het eerste oogenblik +dat Lotte zich als een gewoon coquet meisje doet kennen, +het eerste oogenblik dat haar nòg nader tot hem voere, het +laatste moment van hun omgang te doen zijn. Maar—op +haar vertrouwend—laat hij zijn phantasie onbedwongen +om hun liefde spelen, vervult hij zijn brieven, zelfs zijn +recensies, met toespelingen op hun liefde. Kestner spaart hem, +maar hij gaat in stilte meenen, dat iemand van Goethes geestkracht +en zielefierheid zich nu toch eindelijk moet terug +trekken. En zoo kan hij kleine botsingen niet altijd verhoeden.</p> + +<p>Daar heeft Wolfgang in een te laat gevoelde opwelling +Charlotte gekust. Zij biecht het eerlijk aan haar verloofde, +die bijna zijn geduld verliest; en nu moet ze vriend Wolf +door koelheid van zich houden. Als ze 's avonds voor haar +deur zit, brengt hij haar een ruiker. Ze legt dien onverschillig +naast zich neer. Hij begrijpt en gooit den ruiker op straat. +Hij troont Kestner mee, verkondigt hem den heelen nacht +hemelhooge ideeën, in duistere parabelen gehuld, en als het +daagt vinden de vrienden het leed zoo licht, dat ze tegen een +muur geleund het moeten uitproesten.</p> + +<p>Intusschen wordt Merck ernstig bezorgd over zijn warmbloedigen, +phantastischen Wolf. Hij wil hem uit Wetzlar drijven, +en moet daartoe zijn illuzie verwoesten. Twee dagen na het +voorval met den ruiker heeft hij te Giessen een samenkomst +met hem, en als hij dan toevallig ook Charlotte leert kennen, +acht hij den toestand nog gevaarlijker en tracht, al schertsend, +Goethes passie te doen ontvlammen voor de "Junonische" +vormen van een ander vriendin. Wolfgang is te zeer door +Charlotte bekoord om hem te zeggen, hoe duivels hij dat van +hem vindt.</p> + +<p>Den achtentwintigsten Augustus zijn Kestner en Goethe +jarig. Den avond te voren moeten de twee mannen tot middernacht +boontjes snijden. Als de klok twaalf slaat, wordt de +nieuwe jaarkring met prettige gezichten en een kopje thee +ingewijd. Wolfgang krijgt een klein-formaat Homeros van +zijn vriend ten geschenke; dan hoeft hij dat groote, zware<span class='pagenum'><a name="Page_91" id="Page_91">[Pg 91]</a></span> +boek niet meer op zijn wandelingen mee te torsen. Zijn voornemen +getrouw om op zijn verjaardag altijd iets groots te +ondernemen, gaat hij nu ernstig met zich zelf te rade, en +oordeelt dat hij zich moet losrukken. Het besluit is genomen, +maar het duurt nog veertien dagen eer het tot uitvoering +komt:</p> + +<p>—Hij heeft Lotte al zoo vaak op zijn vertrek voorbereid, +dat ze hem er bijna mee gaat plagen. Nu zit hij weer aan +haar voeten en speelt met de garneering van haar jurk. Zij +weet niet dat hij daar nu voor 't laatst zit. Het gesprek gaat +over 's menschen staat na het afsterven. Zij belijdt eenvoudig +hoe ze verwacht haar moeder weer te zien en te herkennen..</p> + +<p>.... Dan voelt Wolfgang dat hij in tranen zal uitbarsten +als hij langer blijft. En hij springt op. Hij kust haar hand en +spreekt: Wij zullen elkaar weerzien; in elke gestalte zullen +wij elkaar herkennen. Ik ga vrijwillig, maar als ik moest +zeggen: voor eeuwig! dan zou ik het niet uithouden. God +zegen u. Wij zien elkaar terug.—Ja, morgen natuurlijk, zegt +Charlotte lachend.</p> + +<p>Doch den volgenden ochtend bereikt haar dit biljet:</p> + +<div class="blockquot"><p>"Wel hoop ik weer te komen, maar God weet wanneer! Lotte, +hoe eng werd het mij bij Uwe woorden om het harte, daar ik +toch wist dat ik U voor de laatste maal zag! Niet de laatste +maal en toch vertrek ik morgen. Welke Geest bracht U op +dit onderwerp! waarbij ik alles mocht zeggen wat ik voelde. +Ach, ik doelde op <span class="corr" title="Bron: hier-beneden">hierbeneden</span>, op Uwe hand, die ik voor +'t laatst kuste. De kamer in welke ik niet zal terugkeeren, en +Uwen lieven vader, die mij voor het laatst uitliet! Ik ben nu +alleen en mag weenen. Ik laat U gelukkig achter, en ga niet +uit Uw harte. En zie U weder—maar niet morgen is nooit. +Zeg aan mijne kinders: Hij is weg. Ik kan niet meer.<span class="corr" title="Bron:">"</span></p></div> + +<p>Kestner en Lotte, hoe zeer ook voldaan met zijn vertrek, +waren geheel van hem vervuld en ze lazen en herlazen zijn +korte briefjes met betraande oogen. Om hen heen speelden +de kinderen die telkens hun kameraad misten en dan angstig +herhaalden: Doctor Goethe is weg. +<span class='pagenum'><a name="Page_92" id="Page_92">[Pg 92]</a></span></p> + +<p><a name="CHAPTER_VII" id="CHAPTER_VII"></a></p> +<div class="center"><img src="images/ornament1.png" width="100%" height="149" alt=""Das Leiden des Jungen Werthers" verscheen in September 1774." title="" /></div> +<div class="center" style="margin-top: -6.0em; "><a href="#TOC_VII">"Das Leiden des Jungen Werthers" verscheen<br /> +— — — in September 1774 — — —</a></div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold; margin-top: 3.0em;"><a href="#TOC_VII">VII</a></div> +<div class="blockquotright">Ik dwaal in woestenijen, waar geene +wateren zijn; mijne haren zijn mijn +dak en mijn bloed is mijn bron......</div> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalH.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">H</span>et was hoog tijd dat hij ging; indien hij nog +even langer ware gebleven, zou zijn wil zijn +te kort geschoten, zou zijn oponthoud te +Wetzlar niet zijn geëindigd als betrekkelijk +rustige idylle. Hoe het had kunnen worden +zal hem nu blijken. Zijn liefde voor Lotte heeft hij geenszins +verzaakt. Integendeel, zijn liefde groeit, nu hij, ver van Lotte, +meent zich er aan te mogen geven. Haar silhouette heeft +hij naast zijn alcoof met spelden aan den wand bevestigd. +Hij groet haar beeld voor hij te rusten gaat, houdt gesprekken +met haar beeld wanneer hij zich voor den eten verfrischt. +Schlosser moet voor beroepsbezigheden naar Wetzlar en hij +kan geen weerstand bieden aan de verzoeking, hem te volgen. +Naast Lotte op de canapé bevangen hem "hangenswaardige +gedachten"; hij moet zich afvragen wat er gebeurd ware, +als Schlosser hem niet zeer tegen zijn zin had verwijderd.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 460px; "> +<a name="ILLO_106" id="ILLO_106" href="#LOI_106"><img src="images/hires106low.jpg" +alt="CHARLOTTE BUFF" +title="CHARLOTTE BUFF" width="460" height="600"/></a> +<p style="text-align:center;">CHARLOTTE BUFF</p> +</div> + +<p>Het gerucht bereikt hem, dat Von Goué zich om 't leven +heeft gebracht; en hij voelt zich geroepen, deze daad, die +de domme wereld wel verkeerd zal uitleggen, goed te pleiten +en te vereeren. Het gerucht blijkt onjuist, maar wordt gevolgd +door het bericht, dat Jerusalem zich een kogel door het hoofd +heeft gejaagd. Wolfgang kent dezen Jerusalem reeds sedert +Leipzig. Hij heeft hem niet vaak gesproken, maar voortdurend +is zijn belangstelling gaande gebleven voor dien vreemden, +teruggetrokken jongen, wiens prikkelbaar pessimisme uit +kunstzinnige overgevoeligheid voortsproot. En te Wetzlar, +als hij wandelde in het maanlicht, strijdend met zijn hopelooze<span class='pagenum'><a name="Page_93" id="Page_93">[Pg 93]</a></span> +liefde, had hij vaak Jerusalem zien wandelen in het maanlicht +en daarbij vermoed dat ook deze aan een liefde leed. En nu +heeft de brave jongen zich doodgeschoten, nadat een vriend, +op wiens vrouw hij in stilte verliefd was, hem zijn huis heeft +ontzegd. Aan dit conflict, dat hij—Wolfgang—instinctmatig +is ontsprongen, is Jerusalem ten gronde gegaan.</p> + +<p>Een nieuw lotgeval brengt hem den doode nog nader. Op +zijn terugreis van Wetzlar stapt hij af bij de kunst-minnende +familie Von Laroche, om er Merck te ontmoeten. +Mevrouw Laroche had de wereld pas een sentimenteelen +roman geschonken, en haar verlangen naar een vleiende +recensie zal wel niet vreemd zijn geweest aan de heusche ontvangst +die zij beiden journalisten bereidt. Ze wordt spoedig +Wolfgangs vertrouwde raadgeefster, zijn <a name="V93D1" id="V93D1" href="#V93N1">"Mamachen"</a>. +De tergende aanwezigheid van den gewetenloos-dwazen +Leuchsenring met zijn briefmappen, drijft Goethe naar de +twee dochters van den huize, in wier gezelschap hij herademt: +vooral de mooie, fijn beschaafde Maximiliane +heeft hij diep in de zwarte oogen gekeken. Nu is deze Maxe +door haar o zoo gevoelige Mamachen gekoppeld aan den uitgedroogden +weduwnaar Brentano, een Italiaansch koopman +te Frankfort, vader van vijf kinderen, die geheel opgaat +in zijn olie- en kaashandel, en zijn jonge vrouw verwaarloost. +Wolf bezoekt haar vaak, mede op verlangen van haar man. +Hij stoeit dan met de kleintjes en begeleidt haar clavierspel +op zijn cello. Vele jaren later zal Maximilianes dochter +Bettina den huisvriend in haar "Goethes briefwisseling met +een kind" (Dat kind was, en passant, een hysterisch-opdringerige +literaire zwendelaarster van diep in de twintig!) +huldigen als volkomen rein in zijn verhouding tot haar moeder. +Brentano echter kan aan een genegenheid als tusschen broer en +zuster—waarvan ook Merck niet overtuigd is—geen geloof +slaan. Hij ontlaadt jegens zijn vrouw zijn jaloezie in grievende +verwijten. Wolfgang, op de hoogte gesteld, neemt zich voor, +zijn drempel niet meer te betreden, tenzij Maximiliane zijn +vuisten noodig mocht hebben tegen haren gebieder.... +En voor zulk een man nu zou Jerusalem zich den dood hebben<span class='pagenum'><a name="Page_94" id="Page_94">[Pg 94]</a></span> +aangedaan! Goethe moet onophoudelijk denken aan dien +lieven, weeken jongen met zwakken wil. Hij verzoekt Kestner—den +nauwlettenden protocol-schrijver—hem uitvoerig +in te lichten omtrent de omstandigheden die den zelfmoord +begeleidden. En hij verneemt dat slechts voor oppervlakkig +oordeel Jerusalem slachtoffer is geworden van een "ongelukkige +liefde". Immers ook in zijn ambtelijk leven was +hij herhaaldelijk in botsing gekomen met de hardheid der +doorsnee-menschen, die hem aandeed als gemeene grofheid. +Iemand die zoo machteloos staat tegenover zijn overvloeiende +sentimenten is—wat hem ook treffe—bestemd voor een +smadelijken dood. De wereld is hem te <span class="corr" title="Bron: machig">machtig</span>. Zijn levens-liefde—hoe +sterk ook—is niet opgewassen tegen de beleedigingen +die hem dagelijks worden aangedaan. De kwaal des +tijds—<i>d.i.</i> verfijnde ontvankelijkheid zonder wil en zonder +godsbetrouwen—heeft Jerusalem gesloopt.</p> + +<p>Nu gaat Wolfgangs meening over "de wereld" (in hoofdzaak +de meening van het dan opgroeiend geslacht) zich vlechten +in het relaas dat Schlosser hem heeft gezonden. Met andere +woorden: de op zichzelf staande gebeurtenis wordt geheven +in de sfeer van zijne overtuigingen, opgenomen in het geheel +van zijn ideeën, van zijn innerlijk doorlicht. Maar juist in +die periode is zijn leven éen verdrietelijkheid:</p> + +<p>Hij ziet zijn zuster weggaan, getrouwd met den kundigen, +geletterden Schlosser. Hij is jaloersch. Hij voelt dat ook dit +huwelijk ongelukkig moet zijn en voor Cornelia, zijn ondoorgrondelijke +troosteresse, moet uitloopen op beschaming. Zij +leek hem wel geschikt om een groot klooster te bestieren, +maar niet geschikt voor huisvrouw.</p> + +<p>Zijn teedere vriendin Urania sterft. Als hij op haar graf +een gedenkteeken wil zetten, merkt hij dat men zijn verhouding +tot deze lieve ziel ook al verkeerd heeft opgevat: +waar vriendschap is praat de wereld van bezit; waar liefde +verlangd wordt eischt de wereld, eischt de bekrompenheid van +het menschenlot, ontzegging.</p> + +<p>Hij ziet de onmiskenbaar loffelijke bedoelingen van zijn +knappen vader mislukken en het gezin ondergraven; zoodat<span class='pagenum'><a name="Page_95" id="Page_95">[Pg 95]</a></span> +een angstvallig verzwijgen van zijn plannen een schijn van +vrede en onderworpenheid moet bewaren. Maar kleine, +laffe mannetjes ziet hij overal in zijn omgeving zegevieren.</p> + +<p>De omgang met Maximiliane, de eenige die hem 't verlies +van veelbegrijpende Cornelia eenigszins vergoedt, is hem +ontzegd. Hij mag niet liefhebben zonder zich met schuld te +beladen of zich voor zijn leven te kluisteren aan een zoogenaamde +positie, een baantje bij het stadsbewind, waarheen +zijn vader hem stuwt. Maar hij kan er niet toe besluiten, een +tweederangs-advocaatje te blijven: hij weet dat hij wel een +goed redenaar is, doch slechts een middelmatig jurist. Neen, +op zijn natuurlijke dichtergave, het eenige dat hem <a name="V95D1" id="V95D1" href="#V95N1">"ganz +eigen"</a> toebehoort, dat door geen invloeden van buiten geholpen +of gehinderd kan worden, wil hij zijn bestaan bouwen. Het +besef zijner genialiteit legt hij zinrijk neer in <a name="V95D2" id="V95D2" href="#V95N2"><i>Adler und +Taube</i></a>, en woest-tartend zingt hij het uit in <i>Prometeus</i>. +Hij voelt dat men iets schoons slechts kan voortbrengen +als men alleen staat; aan vindingskracht ontbreekt het +hem niet. Maar.... hij moet als het op werken aankomt telkens +weer van voren af tasten en zoeken. Hij gelooft—als +vele ware dichters—dat hij geen <i>eigenlijken stijl</i> heeft. +Niemand kan hem helpen: Doctor moet zichzelf cureeren.</p> + +<p>En als hij zich—nu toegeven aan zijn opwellingen hem is +verboden en de wereld hem ergert—ten slotte tot zijn Ik +keert, wordt hij ook in eigen innerlijk teleurgesteld. Reeds +lang plaagt hem de traagheid van de taal en de stof, die hij +wil vormen. Iedere dichterlijke overwinning verfijnt zijn +eischen en toont hem dus opnieuw zijn onmacht. Zijn +tweede lezing van den Götz, die zooveel zelfverloochening van +hem heeft gevergd, verschrikt hem door zijn vormeloosheid. +De toejuichingen van het publiek zouden wellicht zijn +teleurstelling hebben verzacht, indien hij het publiek hooger +hadd' kunnen schatten dan een "kudde zwijnen". De weinigen +aan wier oordeel hij hecht laten zich minachtend uit over zijn +drama. Zoo Herder, hoe zeer hij in stilte het stuk bewondert. +Zoo Lessing, bezonken denker voor al, die door de middeleeuwsche +gewelddadigheid van Götz in de war raakt en meent<span class='pagenum'><a name="Page_96" id="Page_96">[Pg 96]</a></span> +dat Goethe de darmen van een afgestorvene, met zand opgevuld, +als koorden verkoopt. Zoo Frederik de Groote, die het +stuk voor de inboorlingen van Canada wilde bestemmen en +het noemde "<a name="V96D1" id="V96D1" href="#V96N1">une imitation détestable</a> de ces mauvaises pièces +anglaises" (Shakespeare!) en niet begrijpt dat men iets +byzonders ziet in deze "afstootelijke onbenulligheid".</p> + +<p>Van zijn jeugd af heeft hij neiging voor beeldende kunst. Hij +oefent zich in etsen, boetseeren, schilderen. Maar zijn kleine +succesjes troosten hem niet over zijn groote mislukking. Zijn +willen noch zijn kunnen is geëvenredigd aan zijn groot +verlangen.... "Ik zal vanmiddag voor het eerst 't oliepenseel +ter hand nemen! met hoeveel nederigheid, ontroering, +hoop, kan ik niet zeggen. Mijn verder Levenslot hangt zeer af +van dit eene oogenblik".... De afgietsels van antieke beeldwerken, +de reproducties van Rafael-koppen, die zijn dakkamer +sieren, tergen hem!</p> + +<p>Hij leeft uit een geestesstrooming die alle oude theorieën +en dogma's verwerpt en met de in eere herstelde menschelijke +rede een nieuwe wetenschap wil bouwen. En nu blijkt al wat +de mensch uit eigen kracht kan weten hem onsamenhangend +knutselwerk: "Ieder berusten in zekere uitkomsten van ons +onderzoek is een soezerig zich gewonnen geven, waarbij +wij de wanden, waartusschen wij gevangen zitten, met bonte +gestalten en lichte verwachtingen beschilderen".</p> + +<p>Natuurlijk is hij niet altijd zoo moedeloos: hij beoefent +met passie het schaatsenrijden, dat, na de verschijning van +Klopstocks IJs-oden een bij uitstek dichterlijk vermaak is +geworden. Ook heeft zijn minbehoevend hart vaak behagen +aan de sprakelooze, maar daardoor juist zoo overtuigende +liefdeblijken van Cornelia's vriendin Gerock. Hij schrijft weer +enkele overmoedige recensies voor de Gelehrten Anzeigen, +bewerkt een te Straatsburg opgesteld concept tot de brochure: +<i>Over de Duitsche bouwkunst van Erwin von Steinbach</i>,—die +geestdriftig de Gothiek verdedigt. Verder schrijft hij een paar +theologische tractaatjes, waarin hij zich (naar voorbeeld van +Rousseau) achter een landgeestelijke verbergt; en die door +hun trouwhartige verdraagzaamheid instemming vinden bij<span class='pagenum'><a name="Page_97" id="Page_97">[Pg 97]</a></span> +Lavater, den Zwitserschen profeet. Doch dit alles raakt niet +de grondstemming van zijn gemoed.</p> + +<p>Zijn min voor Lotte (die intusschen haren echtgenoot een +kleinen Wolfgang heeft geschonken) wil niet wijken. Herder +houdt zich op een afstand. Merck verlaat hem om zijn vorst +naar Berlijn en Petersburg te vergezellen. Hij staat alleen. +Zoo verhaasten toevallige gebeurtenissen het proces dat zich +in hem voltrekt: Door zijn trachten naar volkomen uitleving +van zijn sentimenten botst hij tegen de wereld en haar conventies, +wordt hij teruggestooten in de eenzaamheid, lijfelijk +en geestelijk. Nu keert hij terug tot zich zelf en "vindt daar +een weireld". Hij behandelt zijn harte als een ziek kindeken: +wat het vraagt krijgt het ook. Hij is nu aangeland bij die +keerzijde van het Sturm-und-Drangindividualisme, nl. bij +de angstige zelfpeiling, de roekelooze zelfverweeking. Alles +verbittert hem. Als de Straatsburger faculteit door Salzmann +laat aanbieden hem tot Doctor in de beide rechten te bevorderen, +antwoordt hij dat hij meer dan genoeg heeft van promoveeren +en advocaatspelen: Als ik geen vrouw neem en me +ook niet ophang, dan moet men mij nageven dat ik dit leven +toch wel lief heb; of iets dat mij nog meer vereert.—De +Engelsche pessimisten Sterne, Swift, Young en vooral Ossian +boeien hem, boeien half Europa. De zelfmoord en de daartoe +gebruikelijke middelen vormen onder de geletterden van zijn +tijd een gewoon onderwerp van conversatie. Hij gaat onderzoeken +of het hem ernst is met zijn verlangen, uit dit leven +te scheiden. Hij neemt iederen nacht een scherp gespitsten +ponjaard uit vaders wapencollectie mee naar bed, en tracht +het moordtuig een paar duim diep in zijn borst te drukken. +Als dit hem nu veel malen is mislukt, acht hij bewezen dat +hij sterk genoeg is om te leven. Maar nu eischt hij van zijn +denken het machtwoord dat de euvelen waaraan hij lijdt vernietige. +Zijn denken antwoordt: TUCHT.</p> + +<p>En hiermede heeft hij uit de Sturm-und-Drangstrooming +de leering getrokken, die er voor zijn aanleg in lag besloten.</p> + +<p>Een heele periode in den ontwikkelingsgang zijns geestes +is afgerond en historie geworden. De détails erlangen nu<span class='pagenum'><a name="Page_98" id="Page_98">[Pg 98]</a></span> +hun diepe beteekenis en hun logische plaats in het geheel. Zij +eischen een gestalte. De levenssmart van zijn tijd zal Goethe nu +zoo uitspreken, dat dit uitspreken zelf reeds de overwinning +er van bevat. Ziehier de kiem van "<i>Het lijden des jongen +Werthers</i>", die zich nu uit zijn ervaringsvoorraad gaat voeden.</p> + +<p>Evenals in den Götz wil hij hier iemands nagedachtenis +redden. Maar was hij, toen hij 't drama schreef, overstelpt door +zijn colossalen Held; den lieven jongen, dien hij thans gaat +verdedigen heeft hij doorzien, zoodat hij de <i>kern van diens +karakter</i> tot eersten grond en tevens tot bewegingsmotief +van het nieuwe werkstuk kan maken. Hij is nu niet minder +bedroefd om den noodlottigen, onvermijdelijken ondergang +van een edel man dan toen. Maar droefheid is hem hier +niet het laatste. Bij het schrijven van den Götz omgeslagen +in wanhopige verontwaardiging, wordt ze hier tot rust. +Het geval Jerusalem verhalend, verhaalt hij een episode die +in de gemoeds-historie van elk gevoelig man voorkomt, een +ziels-phase die—wijl in Goethes tijd de jeugd met zijn ideeën +aan 't bewind komt—de eerstvolgende decenniën zal beheerschen. +Een levenslot, zoo universeel uitgebeeld, prikkelt +niet tot opstand, hoe treurig het op zich zelf beschouwd ook +moge zijn. Men ziet het in rechtstreekschen samenhang met +den loop der dingen: het stemt tot berusting en tot <span class="corr" title="Bron: zelfcritiek">zelf-critiek</span>:</p> + +<div class="blockquot"><p>"Wat ik ook maar van de geschiedenis des armen Werthers +heb kunnen vinden, heb ik met vlijt verzameld; ik leg het +u hier voor en weet dat ge er mij om zult danken. Gij kunt +zijnen geest en zijn karakter uwe bewondering en uwe liefde, +zijn levenslot uwe tranen niet ontzeggen.</p> + +<p><span class="letterspaced">En gij, goede ziel, die den zelfden drang voelt +als hij, laat dit boeksken uw vriend zijn;</span> als ge +door lot of eigen schuld geen naderen kunt vinden."</p></div> + +<p>Deze korte, in ademlooze stilte neergeschreven voorrede +ontzenuwt (indien nog mogelijk!) het wanbegrip dat "Werther" +zou aanzetten tot echtbreuk of tot zelfmoord.—</p> + +<p>Het eerste deel van den roman, de verwikkeling waaruit +de verdere gebeurtenissen onontkoombaar voortvloeien, is +bijna oogenblikkelijk gereed. Goethes ervaringen te Wetzlar +behoeven slechts weinig gewijzigd om een ontknooping, als<span class='pagenum'><a name="Page_99" id="Page_99">[Pg 99]</a></span> +Jerusalems leven die vond, toe te laten. Gewoon zijnde, zich +volkomen te geven in zijn brieven, die hij meer voor zich +zelf dan voor anderen schrijft, vindt hij in zijn brieven, +vanuit Wetzlar aan Merck en aan Cornelia gericht, een +ontroerend brok roman. Ontdaan van enkele toevallige +bijmengselen, die voor 't doel niet ter zake doen, door ophelderende +dagboekblaadjes aaneengeschakeld, geven ze +zijn zielsbeweging uit die dagen met bezonken woordmuziek +in allerlei toonaard weer. De data laat hij zoo, enkele namen +worden veranderd. Zijn bedoeling is geweest er een drama +van te maken. Hij ervaart echter dat de stof niets dramatiesch +heeft; het eigenaardige van een zoekenden, wankelenden, +aarzelenden gemoedstoestand, als dien hij wil boeken, is juist, +dat hij in alle stilte verloopt, zelden tot handelen leidt, en dus +bezwaarlijk aan opvoerbare gebeurtenissen kan worden gekoppeld; +geen drama doch een schier ononderbroken monoloog +laat zich er uit vormen. Vandaar dat hij de ongezochte +schilderingen, die zijn brieven zijn, onaangetast laat blijven. +De zoo ontstaande roman-in-brieven is in wezen een samenstel +van onuitgesproken en onuitsprekelijke monologen. +Deze uitingswijze biedt het voordeel, dat de auteur, indien dit +hem wenschelijk mocht blijken, deze monologen door stukken +in werkzamer trant gesteld, door gedichten, schetsen, +korte tweegesprekken kan afwisselen.</p> + +<p>Doch aldus ontstaat voor Goethe de moeilijkheid, het +tweede gedeelte, dat hij niet zelf heeft doorleefd, doch moet +<span class="letterspaced">maken</span>, te houden in den toon van het begin. Nu gaat hij +zoo te werk: Als een bepaalde situatie is vastgesteld, beeldt +hij zich in, dat verschillende kennissen hem bezoeken. Hij +laat hen plaats nemen in zijn dakkamer, begint een praatje +met hen en brengt het gesprek op het onderwerp dat hij +in den eerstvolgenden brief moet behandelen. Nu beginnen +de vrienden te leven: zij spreken hun persoonlijke meening +uit, belichten de zaak van verschillende kanten. Op deze +wijze ontlokt Wolfgang aan zijn scheppende phantasie een +heel gamma van gevoelens en opinies over deze zaak. Geen +gevoelsmogelijkheid ontgaat hem nu bij het stellen van zijn<span class='pagenum'><a name="Page_100" id="Page_100">[Pg 100]</a></span> +brief. En binnen vier weken voltooit hij een lange galerij +van levende, kleurige, fijn geschetste zielstafreelen, die door +hun doeltreffende groepeering en door de wel-overlegde +wisseling hunner grondtonen bij den lezer een dooreen-strengeling +van stemmingen teweeg brengen; welke de eigenlijke +handeling van dit verhaal uitmaakt.</p> + +<p>—Deze handeling omkleedt de hier volgende hoofdlijnen: +Werther is als Goethe fijngevoelig op het ziekelijke af, +zeer veelzijdig; een strever naar het absolute, rijk aan +"tranen der eeuwige liefde", vol aangeboren natuurzin; +doch tegenover even sterke begeerten, even stuurlooze aandriften, +staat bij hem een veel zwakker wil. Ook heeft hij meer +uren vrij voor zelfbespiegeling, daar hij geen enkel beroep +uitoefent, het lezen moe is, en alleen van tijd tot tijd wat +teekent of schrijft uit liefhebberij. Hij is het type van een +idealistiesch gezind jong patriciër uit die dagen. Meer nog dan +Goethe keert hij zich naar de natuur, verdiept hij zich in +Homeros.</p> + +<p>Hij leert de kerngezonde, immer vroolijke Lotte kennen +op een bal. Dat ze reeds verzegd is deert hem niet, zoolang +haar minnaar afwezig is. Hij bezoekt haar dagelijks, bewijst +haar allerlei kleine diensten en zij laat zich zijn hooggaande +vereering welgevallen. Albert, haar verloofde, komt terug, +en nu begrijpt hij, dat hij het veld moet ruimen. Maar als +Albert verre van ijverzuchtig blijkt, graag ziet dat men zijn +meisje lief vindt, overtuigt Werther zich met vele drogredenen, +dat hij wel kan blijven in hare nabijheid. Doch dra begint hij +het onhoudbare van zijn toestand duister te beseffen. De +voorheen geliefde natuur stemt hem nu tot droefenis; onschuldige +kleinigheden verbitteren hem. Hij moet zich onder +tranen bekennen, dat dit zal uitloopen op het graf. Eindelijk +weet zijn vriend Wilhelm hem tot heengaan te bewegen +(11 September).—Hier stokt de evenwijdigheid tusschen de +lotgevallen van Werther en die van Wolfgang.</p> + +<p>Werther kan door zijn vlucht een beslissende botsing met +de ongevoelige wereld niet ontgaan. Wel maken zijn verwijdering +van Lotte en regelmatige arbeid—hij is <span class="corr" title="Bron: gezantschaps-secretaris">gezantschapssecretaris</span><span class='pagenum'><a name="Page_101" id="Page_101">[Pg 101]</a></span> +geworden—hem rustiger, doch nu ergert +hij zich aan zijn naaste omgeving, niet het minst aan zijn +pedant-stipten patroon, die gaarne van zijn haat voor het +idealistische getuigt. Intusschen zijn Albert en Lotte gehuwd. +In een verstandigen brief verklaart Werther hun, dat hij +zich met een tweede plaats in Lotte's hart wil troosten. +Kort daarop is hij bij een graaf, die met hem sympathiseert, +te middagmaal; hij bedenkt niet, dat de <span class="corr" title="Bron: étiquette">etiquette</span> hem voorschrijft +te vertrekken, als er 's avonds adellijk bezoek komt; +hij blijft en laat zich boeien door een freule von B. Totdat +zijn gastheer, op aandringen van het gezelschap, hem beleefd +verzoekt heen te gaan. In hoogere kringen begint aanstonds +een overdreven praatjesmakerij, die zelfs het arme freuletje +niet spaart. In hevige opwinding eischt Werther zijn ontslag +en verlaat de stad. Hij houdt zich eenigen tijd op bij een edelman, +die hem heeft uitgenoodigd, en die zich moeite genoeg +geeft om hem aangenaam te zijn, maar hem door de daarbij +betoonde middelmatigheid van aanleg mishaagt. In hartstochtelijke, +wereldhatende wanhoop voelt Werther neiging +om in den oorlog te gaan; als zijn gastheer het hem ontraadt, +mist hij ook echter daartoe den wil. Meenend dat hij nu niets +meer heeft te verliezen, volgt hij den trek zijns harten en +zoekt Lotte op.</p> + +<p>Vriendelijke ontvangst belet niet, dat hij dra het totale +gemis aan poëzie bij het jonge echtpaar bespeurt; ook zijn +vroegere liefde voor de vrije natuur kan hij niet weervinden: +hij lijkt een uitgedroogde bron. Homeros zegt hem niets meer. +Slechts Ossians nevelige klachten vinden weerklank in zijn +moede ziel. Lotte wendt haar oogen van den al te drogen +in zijn zaken opgaanden Albert naar haar jongen fijnbesnaarden +gast. Zij wil echter haar huwelijkseed gestand +doen, en spant zich in om haar groeiende sympathie voor +Werther te verhullen. Maar met zijn ziekelijke scherpzinnigheid +ontdekt en benut Werther het geringste aanknoopingspunt. +Wetend dat hij niets van haar mag hopen, verdiept +hij zich al meer in zijn levensmoeheid: zou God de vader +hem van zich wijzen, nu hij tot het inzicht is gekomen, dat<span class='pagenum'><a name="Page_102" id="Page_102">[Pg 102]</a></span> +de wereld overal gelijk, en voortzetting van zijn leerreis +door dit leven dus overbodig is? De dorre donkere herfst +versterkt zijn doodsverlangen. Nog eens wil hij Lotte zien: +hij vindt haar alleen en ze is verlegen. De voorlezing van zijn +Ossian-vertaling moet hij, door weemoed en tranen beheerscht, +onderbreken. Met bevende stem leest hij nu de passage: "Daar +komt de stonde dat ik moet verwelken....", maar raakt +nu zoo ontroerd, dat hij voor Lotte op de knieën valt, en haar +handen, na ze gekust te hebben, zich tegen voorhoofd en oogen +drukt. Ze buigt zich tot hem over, en hij richt zich op, kust +haar onbedwongen op de lippen. Ze weet niet te kiezen tusschen +liefde en gekrenktheid, stoot hem weg, snelt de kamer uit.</p> + +<p>Onder voorgeven dat hij op reis moet, laat hij door zijn +bediende Alberts pistolen ter leen vragen en schiet zich voor +het hoofd. Lotte's broers en ook haar grijze vader voelen zich +genoopt het bebloede lijk te kussen; doch geen priester geleidt +de baar ten grave.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>Dit boekje trof—door zijn vermenging van Engelsch Hamlet-pessimisme +met Duitsche Emfindsamkeit, en vooral door zijn +woeste aanvallen op de heerschende moraal—den geest des +tijds in zijn kern: de lezers waren voorbereid op iets van dien +aard en zij vonden zich zelf in Werther. Het werd herdrukt en +na-gedrukt (in het jaar van zijn verschijning acht maal) +bezongen door straatzangers, gedramatiseerd, vertaald in alle +groote wereldtalen. Men vergoot stroomen van tranen om +Werthers dood, en Werther is velen inderdaad een lieve vriend +geweest. Het Engelsche costuum waarin hij zich om 't leven +bracht—geel vest en broek, bruine laarzen, blauwe jas met +koperen knoopen—werd mode onder gevoelige jongelingen. +Maanzieke juffers verdronken zich met den roman op zak. +Voor een dezer zou Goethe later diep bewogen een gedenksteen +plaatsen in zijn toovertuin bij Weimar. De aartsbisschop van +Milaan liet het gevaarlijke schriftuur in het openbaar door den +beul verbranden. Het bezit er van werd te Leipzig met 10 +daalders boete bestraft. De Chineezen leverden enkele jaren<span class='pagenum'><a name="Page_103" id="Page_103">[Pg 103]</a></span> +nadien Werther-tafereelen van 't fijnste porcelein. Napoleon +las den roman zeven maal en droeg hem mede toen hij naar de +Pyramiden trok. Werther is vooral in Frankrijk—waar het +publiek door Rousseau's <i>Héloise</i> was bewerkt—Goethes +bekendste boek geworden. Walter Scott zegt in de voorrede +tot zijn Götz-vertaling heel naïef dat dit drama geschreven +is door "den eleganten auteur van Het Lijden des jongen +Werthers". Maar nu wist het publiek wie Goethe eigenlijk +was; een anderen Goethe heeft het nooit erkend!</p> + +<p>Lessing, hoewel hij het boek als kunstwerk hoog aansloeg, +keurde de "neerdrukkende strekking" er van af. Terecht +noemt hij Werthers overgevoeligheid het resultaat van achttien +eeuwen Christendom en zelfbeschouwing, en hij meent +(minder terecht) dat geen jongen in de oudheid zoo ware +geëindigd. Hij gaf Goethe in overweging, den weemoedigen toon +van zijn werk te neutraliseeren door een slothoofdstuk: +"hoe cynischer, hoe beter". Zijn proselyt Nicolaï schreef een +parodie getiteld: De genoegens van den jongen Werther. +Hij laat den zelfmoord op grappige wijze mislukken en Werther +een huwelijk aangaan met Charlotte. Goethe heeft "het +Berlijnsche hondentuig" meermalen onbehouwen van antwoord +gediend, o.a. in het hekeldicht "Nicolaï aan Werthers graf"; +de criticus, door buikkramp geplaagd, doet op het graf van +den zelfmoordenaar uitvoerig zijn gevoeg en beweert dat het +met den jonkman nooit zoo waar afgeloopen, als ook hij op +gezette tijden zijn pantalon had afgestroopt.... Goethe vond +dat tegenover een echt kunstwerk <a name="V103D1" id="V103D1" href="#V103N1">"Kritteley"</a> evenmin te +pas kwam als tegenover een natuurverschijnsel. En den +kerels, die zich aan zijn tafel eerst vol hadden gevreten en +daarna scholden op de spijzen, riep hij met wellust na: Slaat +dood den hond!</p> + +<p>Lotte zelf en ook Kestner waren door de verschijning +van het boek—tot Goethes pijnlijke verwondering—zeer +onaangenaam getroffen. Zij erkenden dat de schrijver niet had +geportretteerd, maar vonden juist daarom de gelijkenis in +sommige onderdeelen te ver doorgedreven en vele vleiende +détails te onrechte verzwegen. Zij zagen over het hoofd dat de<span class='pagenum'><a name="Page_104" id="Page_104">[Pg 104]</a></span> +Lotte in den roman de zwarte oogen van Maximiliane had en +dat Albert meer op Brentano geleek dan op Kestner. De +belangstelling van het publiek, die ontaardde in speurzucht, +onderhield hun gemelijkheid. Goethe liet niet af te betoogen, +dat hun smart klein was, vergeleken bij de intense vreugde en +de diepgaande leering die het boek aan duizenden en duizenden +had geschonken. Zij wisten ook wel dat hij, al schrijvend, +niet aan hen had gedacht. Maar ze wisten niet welk eigenaardig +egoïsme er in een schrijver omgaat en hun gekrenktheid +bleef lang. Men noemt Kestner als auteur van een boekje, +dat den Werther zegt te corrigeeren, door bijwerking van de +Albert-figuur.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 400px; "> +<img src="images/chapterendsmall.png" width="400" height="135" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_105" id="Page_105">[Pg 105]</a></span></p> +<div class="figcenter"> +<a name="CHAPTER_VIII" id="CHAPTER_VIII"></a> +<img src="images/ornament8small.png" alt="ornament hoofdstuk VIII" +title="ornament hoofdstuk VIII" width="100%" height="103"/> +</div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold;"><a href="#TOC_VIII">VIII</a></div> +<div class="blockquotright"><a name="V105D1" id="V105D1" href="#V105N1">Franckfurt ist das neue</a> Jerusalem +wo alle Völcker aus und einziehen +und die Gerechten wohnen.</div> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalR.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">R</span>eeds voordat de Werther zijn roem voor goed +had gevestigd, zoodat hij omzwermd was van +nieuwsgierige dames, die meer van Lotte wilden +hooren, dan hij had noodig geacht mede te +deelen, kwamen vele groote mannen naar +Frankfort om den schrijver van Götz, van talrijke geniale, +overmoedige, door vriend en vijand bewonderde recensies +te leeren kennen. Allerlei gedichten van Goethe circuleerden +in handschrift, en werden druk besproken, evenals sommige +misschien wat grove satyres, o. a. het stuk over Wieland, +Grieken en Goden, waarin hij dezen dichter voorhield dat de +Helden en de Goden, die hij met groote vruchtbaarheid voortbracht, +in hun hart eigenlijk verwijfde, laat-achttiend'eeuwsche +jonge Duitschers waren, en diens droomen liet verontrusten +door de verschijning van sapvollen Hercules, die vijfentwintig +jongens in één nacht verwekte.... Goethes brieven, die zijn +hemelstormende veelzijdigheid nog het best deden uitkomen, +werden in gezelschappen—wat in dien tijd niet vreemd was—onder +groote aandacht voorgelezen. Men kende ook zijn weidsche +plannen, de hoofdlijnen van een Caesar-drama, van een +Mahomet, een Faust, en men voorspelde dat vooral dit laatste +ongelooflijk schoon zou worden. Zijn openhartigheid, terloops +zij het vermeld, had wel eens tengevolge dat sommige +ontwerpen door anderen eenvoudig werden gestolen, zoodat +er bewerkingen van verschenen voordat hij zelf ze ter hand +had kunnen nemen. Zoo eigende zijn bentgenoot Wagner +zich zijn Gretchen-historie toe, die hem in vertrouwen was +verteld. Het spectakelstuk <a name="V105D2" id="V105D2" href="#V105N2">"Die Kindesmörderin"</a> dat hij er +uit brouwde is intusschen reeds lang vergeten. Maar hoe dan<span class='pagenum'><a name="Page_106" id="Page_106">[Pg 106]</a></span> +ook: het mishaagde onzen jongen auteur niet, als literair +hemelverschijnsel te worden aangegaapt.</p> + +<p>De eerste hooge bezoeker was de Zwitsersche predikant +Lavater die reeds van de verschijning van de <i>Briefe des +Pastors</i> af met Goethe in correspondentie stond, en hem ook +portretten, waaronder een ideale afbeelding van den Heiland, +had gevraagd voor zijn groote werk over Physionomie-kennis. +De schilder, die hem Goethes portret moest zenden, had hem +een afbeelding van den dichter Bardt gestuurd, maar Lavater +liep daar niet in en beweerde dat het Goethe niet kon zijn. Toen +hij echter Wolfgang in levenden lijve voor zich zag, scheen hij +te twijfelen,—wat, bij de hooge achting die hij hem toedroeg, +geen wonder was. "Ben jij het?"—"Ik ben 't." Lavater viel +hem in de armen: Wolfgang verklaarde, dat hij hem moest +nemen zooals God hem nu eenmaal had gemaakt, en weldra +waren de twee bezig over de groote vraagstukken godsdienst +en moraal, die ook in hun brieven werden besproken.</p> + +<p>De Zwitsersche profeet was niet het minst beroemd om zijn +bewerking van Bonnets <a name="V106D1" id="V106D1" href="#V106N1"><i>Palingénésie</i></a>, het boek van een +beroemd natuurphilosoof, die het geopenbaarde Christendom +in overeenstemming trachtte te zien met de wetenschap. Dit +lag geheel in dien tijd: Men wilde terug naar het oorspronkelijke, +het onbedorvene, naar de oerpoëzie, en dus ook naar +het apostoliesch Christendom. Lavater was een lange, magere +man met zeer scherp gelaat, hemelsche oogen, weldoende, +bijna vleiende stembuiging. Hij werd, ook in het Goethehuis, +achtervolgd door dweepende vrouwtjes met hooge coiffures; +die hem heur kousebanden aanboden in ruil voor lokken +van zijn hair, die in Sabbaths heilige stilte op zijn borst wilden +rusten, en (naar de boosaardige Merck in harde woorden +uitsprak) zelfs zijn slaapvertrek in alle hoeken en gaten inspecteerden. +Lavater liet zich veel welgevallen omdat hij +gaarne grooten invloed had. Hij wilde Goethe bekeeren; +en Goethe hem.</p> + +<p>Misschien wel om hem te toonen dat hij toch niet heelemaal +verdwaald was, bracht Wolfgang hem in aanraking met zijn +vriendin Klettenberg, die hij weldra de Sabbath van zijn<span class='pagenum'><a name="Page_107" id="Page_107">[Pg 107]</a></span> +reis noemde. En terwijl de profeet (wiens geloof aan zijn +verbond met God zoo ver ging, dat hij verkondigde: God +heeft de fouten in mijn schoolwerk verbeterd) discussiëerde met +de Hernhuttersche, die zich strikt aan haren bijbel hield, zat +Wolfgang met een ernstig gezicht zich af te vragen: Hoe is +het toch mogelijk dat twee menschen, in wezen zoo dicht bij +elkaar staand, in byzonderheden zoozeer kunnen verschillen? +En hij begon een antwoord op die voor hem albeheerschende +vraag te vinden in Spinoza.</p> + +<p>Hij vergezelde zijn bezoeker naar Bad-Ems, maar kon niet +van hem scheiden, liet dus zijn rechtspractijk aan vader en +confrères over, en bleef er veertien dagen. Teruggekeerd vond +hij een bewonderaar die in alles het tegendeel was van Lavater: +den schoolhervormer Basedow: een rumoerig veelweter, in +wiens altijd om hetzelfde thema draaiende boeken men zijn +schorre schreeuwstem meende te herkennen, waarmede hij—of +men wilde hooren of niet—zijn systeem van natuurlijke +opvoeding à la Rousseau verdedigde. Een morsig drinkebroer, +met een leelijken haakneus; onbeschoft spotter met bijbel +en traditie. Maar Goethe, die graag van hem wilde leeren, +liet zich door dit alles niet ontmoedigen. Hij weerstond leelijk +door leelijk en debiteerde over den bijbel sarcastische ongehoordhedens, +die zelfs Basedow deden blozen. Gedwee liet +hij zich met stinkenden tabaksrook beblazen. Hij ging met den +paedagoog, die op weg was (voor de zooveelste maal) om het +Philanthropicum te stichten, waar zijn ideeën verwerkelijkt +zouden worden, op reis. Onderweg ontmoetten ze Lavater, en +Goethe moest wel eens de twee antipoden, als waren ze kinderen, +binnen de perken houden, opdat ze elkaar geen pijn +zouden doen.</p> + +<p>Een geniaal drietal zoo: Goethe, romantiek gekleed met +grijze sluitjas, bruinen halsdoek, hooge laarzen en slappen +hoed, waarop van tijd tot tijd kwam te prijken een boeket, van +de een of andere aanbidster gekregen. Men reed in rookerige +koetsen, liet zich varen op den <span class="corr" title="Bron: Rhijn">Rijn</span>. Wolfgang, na de voltooiing +van zijn Werther van een geweldigen last bevrijd, +herleefde, improviseerde gewaagd-vurige gedichten, las voor<span class='pagenum'><a name="Page_108" id="Page_108">[Pg 108]</a></span> +uit zijn portefeuilles, en at als een beest. Op verschillende +kasteelen werden ze gastvrij ontvangen. Goethe, een wonderlijke +verschijning, maakt furore bij de dames, en ook bij de +kinderen, wien hij sprookjes vertelt. Op het slot van de Steins, +waar Basedow grof wordt, omdat men niet gereedelijk dokt +voor zijn Philanthropicum, verwekt Wolfgang sympathie +door zijn tact; en van daar gaat zijn roep naar het Hof te +Weimar.</p> + +<p>Doch, al leefde hij oppervlakkig avontuurlijk, hij bleef een +zoeker. Hij bleef verlangen naar "een zeker iets dat hij duister +voelde maar nog niet kende". Het gebeurde dat hij, verhit +en opgewonden, de danszaal ontvluchtte om Basedow te +interpelleeren over een vraagstuk dat vroeger al tusschen hen +was besproken. Dit genie sliep nooit. Het zat 's nachts in +een stinkende wolk zijn copist zwaarwichtige zaken te dicteeren, +dommelde soms wat in zijn fauteuil, om na korte, +onrustige sluimering voort te dicteeren. Hij beantwoordde +Wolfgangs vraag en deze wipte weer naar de danszaal als +de muziek begon. Nog voordat de deur van Basedows kamer +achter hem was gesloten, dicteerde diens schorre stem +reeds, beginnend midden in een woord.</p> + +<p>Te Dusseldorf bezocht Goethe Fritz Jacobi. Hij had dien +langen tijd geschuwd wegens zijn overgevoeligheid, die +niet echt leek. Jacobi vond in Wolfgang de ziel, waarnaar +zijn ziel verlangde en moest het herhaaldelijk in zijn armen +uitsnikken en zwoer dat hij eeuwig zijn vriend zou blijven; +dit is echter anders uitgekomen. Wolfgang vond in den +ouderen man begrip voor vele dingen die onbestemd en raadselachtig +in hem leefden. Hij had al lang naar een middel +gezocht om zijn vreemde natuur, die hij niet aan anderer +voorbeeld kon spiegelen, te ontwikkelen. Ook Jacobi. Zij +hadden dit gemeen dat ze weinig hechtten aan den invloed +van omstandigheden die van buiten af werken, en geloofden +aan een innerlijke kiem die geheel uit eigen kracht moet +groeien. Beiden ontmoetten ze op hun weg Spinoza.</p> + +<p>—Goethe had als jongen reeds in de boekerij zijns vaders +een werkje over Spinoza gevonden van den Nederlandschen<span class='pagenum'><a name="Page_109" id="Page_109">[Pg 109]</a></span> +predikant Colerus, die zijn beschouwingen over dezen denker +met de grofste en de verfijndste scheldwoorden doorspekt. Op het +titelblad een dwaas portret van Spinoza met het bijschrift: +"<i>Signum reprobationis in vultu gerens</i>", d.i.: Hij draagt het +teeken van verworpenheid in het gelaat. Wolfgang haatte +dergelijke bestrijding instinctief; ook wilde hij niet in de eerste +plaats weten wat een wijsgeer volgens dezen of genen behoorde +te denken, doch: wat hij werkelijk dacht. In Bayles Dictionnaire—zijn +vraagbaak voor onderwerpen uit de philosophie—had +hij Spinoza nageslagen; doch de inderdaad oppervlakkige +en foutieve aanduidingen die hij er aantrof, zegden hem +niet veel. Maar in zijn Ephemeriden had hij aangeteekend +dat hij Spinoza's vereenzelviging van God en Natuur een +zuivere leer achtte, waarvan het slechts te betreuren viel, dat +de ontwerper ze met zooveel dwalingen had omhuld. Genoeg +om thans nader met Spinoza's werken kennis te maken. Hij +was echter veel te ongeduldig en te verlangend om dien denker +te volgen in zijn "geometrischen" betoogtrant, welke den +lezer slechts met kleine pasjes vooruit brengt, en geen bewering +toelaat, voordat de gronden waarop zij steunt volkomen +vaststaan. Neen, Wolfgang doorbladert de boeken, +en als hij hier of daar een idee leest dat plotseling een groote +groep van zijn eigen ideeën in beweging brengt en ordent, +dan heeft hij geen moeite om Benedictus op zijn woord te +gelooven. Het doet zijn ongestadig bevroedend en onwiskunstig +denken goed, een bezadigd systeembouwer voor zich +te laten zorgen; met vreugde laat hij zich door een man, +die in redeneertrant tegenover hem staat, als het ware voordenken, +wat hij in de diepste donkerte van zijn ziel als waarheid +voelt. Hem boeit Spinoza's wijde wereldblik die de +groote, d.i. de uiterlijk-stoffelijke, en de kleine d.i. de innerlijk-zedelijke +wereld tegelijk omvat. Hem ontroert de groote +belangeloosheid die—in zonderlinge tegenspraak met wat +de bestrijders voorgeven—door zijn leven straalt zoowel als +door zijn leer, en die haar schoonste uiting vindt in de stelling: +Wie God liefheeft moet niet verwachten dat God hem wederkeerig +beminne. God heeft niemand lief en haat niemand.<span class='pagenum'><a name="Page_110" id="Page_110">[Pg 110]</a></span> +Want God is vrij van allen hartstocht en van elke aandoening +van genot of smart. Daar nu liefde een genots-, haat een +smartaandoening is (begeleid van de voorstelling van een +uiterlijke oorzaak), kan niemand wenschen dat God hem liefheeft, +zonder er bij te wenschen, dat God niet God is.... Toch +heeft God den mensch lief, daar de mensch niet buiten God is, +en God vreugde heeft aan eigen volmaaktheid.... Door +Gods waren aard te doorgronden en in den geest met God één +te zijn, heeft de mensch bewustelijk deel aan deze liefde Gods. +Daartoe moet hij zich van alle belangzucht en hartstocht +vrijmaken, het goede doen om het goede, zich bevrijden door +zich voortdurend te geven.... Totale zelfverloochening in +liefde en vriendschap lijkt ook Goethe, gegeven zijn persoonlijkheid, +de eenige ware leefregel. En een nieuw gebied van zijn +ziel wordt ontgonnen en bevrucht door het besef van een +universeele noodzakelijkheid, die er ligt besloten in de idée: +dat zelfs God zijn eigen wetten niet kan wijzigen. Zoo liggen +in de ziel eens menschen de wetten, waaraan hij heel zijn +leven niet ontkomt.</p> + +<p>In Jacobi vond Wolfgang dus een goeden gids in eigen +boezem. Deze had stelselmatig gestudeerd en hij beschouwde +Spinoza's leer als een onwillekeurig betoog voor de ontoereikendheid +van het menschelijk denken. Goethe had kort te +voren gewanhoopt aan de mogelijkheid van een op het menschelijk +denken uitsluitend gebouwde wetenschap. Hij sloot +zich gaarne bij Jacobi aan. Maar wat hen vereenigde zou hen +later scheiden.<a name="ILLO_126a" id="ILLO_126a"></a><a name="ILLO_126b" id="ILLO_126b"></a></p> + +<div class="figleft" style="margin-right: 0; width: 480px; "> +<a href="#LOI_126a"><img src="images/hires126alow.jpg" +alt="JOHANN BERNHARD BASEDOW" +title="JOHANN BERNHARD BASEDOW" width="300" height="303"/></a> +<p style="text-align:center;">JOHANN BERNHARD BASEDOW</p> +</div> + +<div class="figright" style="margin-left: 0; width: 480px; "> +<a href="#LOI_126b"><img src="images/hires126blow.jpg" +alt="JOHANN HEINRICH MERCK" +title="JOHANN HEINRICH MERCK" width="300" height="300"/></a> +<p style="text-align:center;">JOHANN HEINRICH MERCK</p> +</div> + +<div class="figcenter" style="width: 400px; "> +<a name="ILLO_126c" id="ILLO_126c" href="#LOI_126c"><img src="images/hires126clow.jpg" +alt="JOHANN CASPAR LAVATER" +title="JOHANN CASPAR LAVATER" width="300" height="371"/></a> +<p style="text-align:center;">JOHANN CASPAR LAVATER<a name="ILLO_126d" id="ILLO_126d"></a><a name="ILLO_126e" id="ILLO_126e"></a></p> +</div> + +<div class="figleft" style="margin-right: 20px; width: 480px; "> +<a href="#LOI_126d"><img src="images/hires126dlow.jpg" +alt="FRIEDRICH GOTTLIEB KLOPSTOCK" +title="FRIEDRICH GOTTLIEB KLOPSTOCK" width="300" height="386"/></a> +<p style="text-align:center;">FRIEDRICH GOTTLIEB KLOPSTOCK</p> +</div> + +<div class="figright" style="margin-left: 20px; width: 480px; "> +<a href="#LOI_126e"><img src="images/hires126elow.jpg" +alt="FRIEDRICH HEINRICH JACOBI" +title="FRIEDRICH HEINRICH JACOBI" width="300" height="386"/></a> +<p style="text-align:center;">FRIEDRICH HEINRICH JACOBI</p> +</div> + +<hr style="width: 65%;" /> + +<p>Te Elberfeld, waar zijn vriend Jung, genaamd Stilling, zich +als arts had gevestigd, legde Wolfgang zich als ware hij +ernstig ziek te bed, het hoofd in groote doeken gewikkeld, +en liet doctor Jung roepen. Alleen zijn pols stak nog boven de +dekens uit. Maar toen Jung die aanpakte en beweerde dat hij +niets abnormaals voelde, sprong daar eensklaps de <span class="corr" title="Bron: West-Indiër">Westindiër</span> +te voorschijn en viel den verbluften geneesheer om den +hals.—Jung wist later te verhalen van een gastmaal, waar +Goethe, Lavater, Basedow en meer dergelijke genieën vereenigd +zaten; serieuze gedachtenwisseling kluistert de genieën<span class='pagenum'><a name="Page_111" id="Page_111">[Pg 111]</a></span> +aan hun zetels, maar Wolfgang kan bij al die tegenstrijdige en +ietwat overdreven uitingen geen rust vinden; hij springt van +groep naar groep, danst ten slotte om de tafel, en maakt +grimassen. De omstanders meenen dat hij gek is, en hij +bevestigt hun oordeel, door ze met verdwaasde oogen aan te +staren. Maar als ze ten volle zijn overtuigd, beschaamt hij +ze plots door één blik, schitterend, geestvol, vernietigend.</p> + +<p>Terwijl geleerden en kunstenaars die reeds veel meer +hadden gepraesteerd dan hij zelf, in hem hun meerdere voelden, +in vurige woorden hun bewondering voor zijn aanleg, zijn +uiterlijk, zijn plannen, zijn hecht idealisme te boek stelden, +bleef hij wie hij was. In zijn <i>Diné zu Coblentz</i> gaf hij een +guitig zelfportret uit dien tijd: Hij, kind van de wereld, zit +met een spottig gezicht wijn en gebraad te verslinden; aan +zijn eene zijde zit Basedow den doop te bespotten; aan zijn +anderen kant zit Lavater de geheimenissen van de Openbaring +na te openbaren; hij begeleidt hun argumenten met groote +happen.</p> + +<p>Kort daarop kreeg hij bezoek van Klopstock, den dichter +van de Messias en de beroemde Oden, wiens rijmlooze verzen +hij als kind in het geheim had gelezen. Deze, hoewel uiterst +vriendelijk, kon het niet van zich verkrijgen met den jongeren +Wolfgang op voet van gelijkheid over geestelijke onderwerpen +te spreken. Wel gaf hij menigen nuttigen wenk ten aanzien +van "den ijsloop" zooals hij het schaatsenrijden noemde. +Goethe brengt hem natuurlijk een eind terug. Op den thuis-weg +dicht hij in de hortende en stootende postwagen zijn ode +aan <i>Schwager Kronos</i>, d.i. Voerman de Tijd, waarin hij te +kennen geeft dat hij liever ter Helle vaart als vurig jongeling +dan langzaam te verworden tot grijskop.</p> + +<p>Fräulein Klettenberg wilde hem maar niet opgeven, en +telkens geloofde zij dat ze hem had bekeerd. Maar hem werd +nu duidelijk dat hij, bij al zijn eerbied voor de moravische +broeders, nooit een christen naar hun hart zou worden. Het +dogma van de erfzondigheid, volgens hetwelk de mensch, +ondanks al zijn streven naar beter, hier op aarde nooit volkomen +zondevrij zou worden, streed te zeer met het hem<span class='pagenum'><a name="Page_112" id="Page_112">[Pg 112]</a></span> +ingeschapen geloof dat voor den geduldigen, volhardenden +strijder een staat van volkomen reinheid te bereiken moest +zijn, een aardsche gelukzaligheid. Maar hij bleef trouw aan zijn +liefde tot den bijbel, en dit leidde tot een poging om aan de +oude legende van Ahasverus een dichterlijke gestalte te geven, +en deze dan tevens te gebruiken om zijn meening aangaande +de innerlijke gelijkslachtigheid van allerlei gelooven en +stelsels tot rijpheid te brengen en te belichamen. Hij bracht +de taak echter niet ten einde, terwijl de eerste opwelling +hem daartoe nog kracht gaf. Later trachtte hij het gedicht +weer op te vatten, maar hij kon niet verder. Het bleef een +fragment ... en kwam naast vele andere fragmenten te +rusten. Maar dit fragment <a name="V112D1" id="V112D1" href="#V112N1"><i>Der Ewige Jude</i></a>, dat op den lezer +in zijn Hans-Sachsstijl, met zijn strengen, bijna rauwen +humor, een diepen indruk maakt, doet de vraag rijzen of het +zelfs een genie als Goethe mogelijk ware geweest het geheel +in dezen toon uit te werken.</p> + +<p>Doch er spookten immers zoo veel plannen in zijn hoofd! +Meer dan eens stond hij 's nachts op om gelukkige invallen +op het eerste stuk papier het beste neer te krabbelen: het +kostte hem ontzettend veel moeite, zijn middaguren voor de +<span class="corr" title="Bron: rechts-practijk">rechtspractijk</span> te reserveeren. Hij wilde nu eens alles doen, +waartoe hij in staat was, teneinde de eer te hebben, zich zelf +beter te leeren kennen. Zijn bewonderaars en zijn napraters en +de velen die, naar Merck beweerde, in zijn glans hoopten +te schitteren, lieten hem geen rust. Indertijd, terugkeerend +van Straatsburg, had hij een jongen harpspeler meegetroond +met de belofte van huisvesting en goede verdiensten. Toen +had zijn moedertje den vreemden klant voor vader Gaspar +verborgen en hem zoo spoedig mogelijk elders onderdak gebracht. +Maar nu herbergde het stille, schemerige patriciërshuis +zooveel vreemde klanten, avonturiers en hongerige talenten, +menschen met merkwaardige manieren, sterk persoonlijke +meeningen en geniale magen, dat Herr <span class="corr" title="Bron: Geheimrat">Geheimrath</span> doorloopend +verontwaardigd was; en moeder Goethe maakte +zich ernstig bezorgd, wetend dat Wolfgang zich in schulden +stak om zijn vele "vrienden" te helpen, en schoon hij tijd<span class='pagenum'><a name="Page_113" id="Page_113">[Pg 113]</a></span> +miste om aan zijn eigen scheppingsdrang te voldoen, anderen +onbekrompen bijstond in onbelangrijke werkjes. Wolfgang +zag diep in een karakter, waarvan hij de kern eenmaal had +gevoeld, doch hij liet zich makkelijk beetnemen door iemand, +dien hij van buiten naar binnen moest beoordeelen. Geen +wonder dat de ouders aanstonds in actie kwamen toen +ze meenden dat de kans op een huwelijk zich voordeed.</p> + +<p>Het was in den kring van jongelieden, waar Wolfgang soms +verkeerde, gebruik, iedere week een huwelijksloterij te houden: +het lot wees aan, welke paren zich een week lang als getrouwd +moesten voordoen. Man en vrouw moesten elkaar met beleefde +onverschilligheid behandelen, mochten niet dicht bij +elkaar zitten, niet te veel met elkander babbelen, en vooral: +ze mochten elkander koozen noch kussen. Toen nu drie keer +achtereen het lot Anna Sybilla Münch met Wolfgang had +vereenigd, meende de woordvoerder van de club dat de hemel +had gesproken, en dat zij voortaan onscheidbaar waren.</p> + +<p>Inderdaad, Wolfgang mocht het meisje wel, en hij zondigde +wel eens tegen de regelen der wellevendheid, door zich als +haar minnaar aan te stellen. Hij verdiepte zich meermalen +in de gedachte (juist wijl ze hem geen hartstocht inboezemde), +haar als zijn vrouw in het groote ouderhuis te voeren. De +wederzijdsche familie, verwachtend dat het huwelijk rustig +en gelukkig zou zijn, moedigde toenadering aan. Reeds +maakte men plannen voor een verloving; onmiddellijk nadat +deze zou hebben plaats gehad, moest Wolfgang een reis door +Italië maken—want zulk een reis kon niet gemist in het +opvoedingsprogram dat vader Goethe nu eenmaal voor +zijn zoon had vastgesteld(!)—en daarna het huwelijk. +Maar aan Wolfgangs vergissing kwam betrekkelijk spoedig +een eind. De ouders loerden op een betere kans.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>Zijn omgang met dit meisje heeft beteekenis behouden, +doordat hij min of meer heeft bijgedragen tot het ontstaan +van een nieuw drama. Hij had op een van de jongelieden-bijeenkomsten +de vierde <i>Mémoire</i> van den Franschen schrijver<span class='pagenum'><a name="Page_114" id="Page_114">[Pg 114]</a></span> +Beaumarchais voorgelezen; verhalend hoe deze naar Madrid +was getrokken om daar Clavigo, een jong bel-esprit, die zijn +zuster ontrouw was geworden, nadat hij door 's konings +gunst een hoogen post had gekregen, een schriftelijke erkentenis +van zijn laagheid af te dreigen. Nadat hij daarin door zijn +groote vastberadenheid is geslaagd, zoekt Clavigo een verzoening +met zijn meisje, maar tracht in stilte te bewerken dat +Beaumarchais zal worden uitgewezen, om daarna met diens +zuster korte metten te maken. Doch Beaumarchais verneemt +dit, klaagt Clavigo aan, ziet zich gewroken, doordien de +koning den gluiper uit zijn ambt ontzet.</p> + +<p>Goethe had er reeds vluchtig aan gedacht, dit onderwerp +<span class="corr" title="Bron: dramatisch">dramatiesch</span> te behandelen, maar och, hij had zooveel plannen +die onuitgevoerd bleven. Nu liet Anna zich ontvallen dat, +ware ze niet slechts zijn vrouw maar ook zijn gebiedster, +zij hem zou bevelen een drama te trekken uit het voorgelezen +<i>Mémoire</i>. Om haar nu te toonen, hoe hoog hij zijn vrouw +stelde, beloofde ridderlijke Wolf haar opdracht uit te voeren, +binnen een week. En hij hield woord.</p> + +<p>Hij was trotsch op zijn <i>Clavigo</i>, omdat hij met dit treurspel +in vijf bedrijven (het classieke aantal, naar men weet) den +kerels getoond had, dat hij zich wel kòn houden aan de eischen +van opvoerbaarheid en concentratie, als hij maar wilde; <span class="corr" title="Bron: én">èn</span> +omdat hij, bezeten door een gloeienden scheppingsroes, ondanks +al zijn haast er nog iets van had terecht gebracht. Hij liet dit +nieuwe stuk, van zijn naam voorzien, verschijnen: het eerste +werk dat hij teekende. (De uitgever van den Werther had zijn +naam in een mis-catalogus verklapt). Hij was doorgaans +uitermate fier, als hij iets gewoons had geleverd. Merck +echter nam hem streng onder handen: Je moet zulke prullen +niet meer schrijven; dat kunnen anderen net zoo goed als +jij!.. Op jaren gekomen had Goethe er nog steeds spijt van, +dat hij zich aan die vermaning had gestoord. Want, zeide hij, +als ik een dozijn zulke stukken had geschreven, (waartoe ik +met een beetje aanmoediging gemakkelijk in staat ware +geweest) dan zouden er wellicht drie, vier van mijn drama's +nu op het répertoire staan!<span class='pagenum'><a name="Page_115" id="Page_115">[Pg 115]</a></span></p> + +<p>Goethes treurspel <i>Clavigo</i> houdt zich schijnbaar zeer +nauwkeurig aan het mémoire. Alleen het slot is wat de gebeurtenissen +betreft ingrijpend gewijzigd, en deze wijziging +is kenmerkend voor het stadium, waarop Wolfgangs geestesontwikkeling +zich toen bevond. Bij hem valt Clavigo +niet in ongenade; hij laat Marie van verdriet sterven (misschien +ook wel eenigszins onder den invloed van haars +broeders akelig wraakgeschrei). 's Nachts, als haar stoffelijk +overschot zal worden bijgezet, wil Clavigo toevallig(!) zijn +vriend Carlos opzoeken; en zijn bediende leidt hem toevallig(!) +hoewel hij 't hem verboden heeft, door de straat waar de +Beaumarchais wonen. Weldra staat Beaumarchais met +getrokken rapier voor hem; een kort tweegevecht: de ontrouwe +minnaar valt over de baar van zijn verlaten minnares. +Zijn bloed droppelt schoone rozen op haar blanke lijkkleed.. +En nu dankt de stervende den wreker voor dezen genadestoot. +Hij is daardoor zijn broeder geworden en voor de eeuwigheid +met Marie getrouwd. Hij zal haar overbrengen de groeten van +haar magen, de groeten die haar door haar snel afsterven +zijn ontgaan. Stervend dwingt hij zijn inmiddels toegeschoten +vriend Carlos de belofte af, dat deze Beaumarchais, die nu +een moord op zijn geweten heeft en in gevaar verkeert, +veilig over de grenzen zal leiden.—</p> + +<p>Vermaarde Goethe-kenners noemen dit slot een <i>gezocht +aanhechtsel</i>. Te onrechte. Het ligt, evenals het slot van De +Medeplichtigen, geheel in de lijn van de grondgedachte. +Om dit in dit zien, onderscheide men al weer tusschen de <span class="corr" title="Bron: bewegings-motieven">bewegingsmotieven</span>, +die het slot te voorschijn brengen (hier +<i>bv.</i> de ongehoorzaamheid van den bediende; het samenvallen +van het oogenblik waarop Clavigo zijn vriend zoekt met het +moment waarop de lijkstoet zal vertrekken, enz.), en den +psychologischen inhoud van het slot. De eersten zijn geheel +toevallig ten opzichte van het karakter van den hoofdpersoon, +waaruit zij dienden voort te vloeien. Daardoor wekken zij +bij oppervlaksbeschouwers den indruk, dat ze zijn "gezocht" +en "berekend op tooneel-effect". Zoo kunnen zij aanleiding +geven tot de spotternij dat de werkelijke Clavigo, die meer<span class='pagenum'><a name="Page_116" id="Page_116">[Pg 116]</a></span> +dan dertig jaren later een natuurlijken dood stierf, het genot +kon smaken, zich op de Duitsche planken te zien vermoorden.</p> + +<p>Maar de fout van de bewegingsmotieven is: dat zij <i>geenszins</i> +zijn gezocht. De schrijver, wiens krachten inderdaad +te kort schoten om ze—ook wat het uiterlijke betreft—volkomen +natuurlijk uit het oorspronkelijk gegeven af te +leiden, heeft in een soort van radeloosheid (welke den fijngevoeligen +dichter bij het bewustzijn van zijn onmacht overvalt) +naar het eerste het beste vertelseltje gegrepen, en niet zijn +toevlucht genomen tot een der vele bedriegelijke kunstmiddeltjes, +die ook hem zeer zeker ten dienste stonden; +kunstmiddelen, die weliswaar geen <span class="corr" title="Bron: principieele">principiëele</span> verandering +hadden gebracht, maar toch de "gezochtheid" van het slot +tamelijk wel hadden bemanteld,—en derhalve vele diepzinnige +Goethekijkers hadden overbluft.</p> + +<p>Is nu ook dit treurspel te rekenen tot de eerste periode in +Goethes geestes-evolutie (de Götz, die het leven van een voorbeeldig +man <span class="corr" title="Bron: na-vertelt">navertelt</span>, valt buiten deze indeeling!) tot de +drama's met gewrongen of voorkomen slot, geenszins is +vol te houden dat het slot van den Clavigo onnatuurlijk, d.i. +innerlijk onnatuurlijk is.</p> + +<p>En hier breke men nu voorgoed met het sprookje dat +Goethe zou zijn een realist, hetgeen slechts zou kunnen +beteekenen dat hij in het onderhavige geval een karakter weergeeft, +zooals hij het heeft waargenomen, en het op zijn hoogst +door wat psychologische redeneeringen "aannemelijk" zoekt +te maken. Ware dit zijn bedoeling, ware hij werkelijk het +mémoire op den voet gevolgd, dan, ja dan ware het slot er +slechts aan geplakt. Maar—in dit geval hadde het gegeven +hem reeds voldaan, zou het gegeven reeds een bij zijn aanleg +passende scheppingsmogelijkheid zijn geworden, òmdat het +was een ware, werkelijk doorleefde, menschelijke gebeurtenis. +Dan had hij van den Spaanschen koning, die een pas verheven +gunsteling smadelijk van zijn hof jaagt, terwijl de stoutmoedige +aanklager triumpheert, terwijl de duivelsche vriend +Carlos rilt, wel een op effect berekende slot-scène kunnen +maken: hij was handig genoeg.<span class='pagenum'><a name="Page_117" id="Page_117">[Pg 117]</a></span></p> + +<p>Maar dat Goethe dit versmaad heeft, wijst ons er op, dat +het grondgegeven zijn ziel op totaal andere wijze had getroffen. +Niet realistiesch (als "schilderij") maar moralistiesch-wijsgeerig. +Hij vroeg zich af: hoe uit zich hier de tegenstelling +tusschen karakter, d.i. oorspronkelijk Ik, en de buitenwereld +(waartoe dan ook de karakters van de andere personages +zijn te rekenen)? Het antwoord luidde in dit stadium +van zijn leven: Ondergang van den held. En in het speciale +geval-Clavigo: dood door de hand van iemand dien hij +hoogacht. Eerst toen hij dit antwoord duidelijk voor oogen +had, kon hij zich zetten aan het belichamen van zijn grondgedachte, +of liever: toen deden de gestalten die hij in +het mémoire had aangetroffen zich aan hem voor àls belichamingen, +als de levende plastiek van iets dat hij <i>in</i> zich +omdroeg, van een <i>moraal</i>. Voor den Spinozistischen Goethe, +die in ieder stuk natuur een uiting van het innerlijke, <i>d. i.</i> +het Goddelijke wenschte te zien, ontstond eerst toen een scheppingsmogelijkheid. +<i>Hij gaf dus de natuur niet weer om de +natuur, maar om de idee, waarvan de natuur de openbaring +leek.</i> Aan de natuur kòn hij zich niet houden. Hij was niet +realist doch moralist. Het kon hem niet schelen hoe de dingen +gebeurd waren; hij wilde aanschouwelijk maken <i>hoe de +dingen moesten gebeuren</i>, volgens een in hem vaststaand +schema. Vandaar dat hij het soms beter wist dan de natuur,<a name="FNanchor_A_3" id="FNanchor_A_3"></a><a href="#Footnote_A_3" class="fnanchor">[A]</a> +en dat de helden van zijn spelen met de historische personen +die zij voorstellen, meestal slechts den naam gemeen hebben.</p> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_A_3" id="Footnote_A_3"></a><a href="#FNanchor_A_3"><span class="label">[A]</span></a> "Zijn oordeelen over menschen, zeden, politiek en smaak worden echter +niet door voldoende ervaring ondersteund".—Uit een interview met Goethe, +door "Een Duitsch geleerde", in "Het Duitsche Museum".</p></div> + +<p>De schrijver dezer regelen laat zich niet uit het veld slaan +door den kwalijk verholen trots, waarmede Goethe zelf hier en +daar spreekt van zijn realistischen tic. Want hiermede bedoelt +hij, wel-overwogen, slechts dit: dat hij, eenmaal aan +het belichamen van een idee, aan zijn personages de grootst +mogelijke realiteit trachtte te geven, ze niet nevelachtig wilde +maken. Bij de bespreking van Die Geschwister zal in herinnering +worden gebracht, hoe dubbelzinnig dit soms uitviel.<span class='pagenum'><a name="Page_118" id="Page_118">[Pg 118]</a></span></p> + +<p>Hoe zag nu de moralist Goethe het karakter van den "verrader" +Clavigo? Voor Beaumarchais was deze een diepverdorven +man, een eerzuchtig bedrieger: hij verstoot zijn +meisje als hij maatschappelijk een treedje stijgt. Maar voor +Goethe was hij een twijfelende zwakkeling, half groot, half +klein man, een uitvoerig uitgewerkte <i>Weislingen</i>, een afspiegeling +dus van den zieletrek dien hij in zich zelf leerde +haten toen hij Friederike verstiet, en dien hij nu wilde hekelen.</p> + +<p>Om nu van den realistiesch (in zijn lectuur) waargenomen +schurk Clavigo een twijfelaar te maken, moest hij hem +zijn (van <span class="corr" title="Bron: buiten-af">buitenaf</span> gezien verfoeilijke) ontrouw niet doen +plegen uit eigen beweging, <i>d. i.</i> uit ingeschapen boosheid, +maar onder den invloed van een derde. Deze derde is zijn +vriend Carlos, een koel-verstandig, practiesch vereerder, die +hem door zijn mephistofelische inblazingen toont de wreede +noodzakelijkheid van het aardsche leven; hier: de noodzakelijkheid +om Marie te verstooten, teneinde in haar plaats een +vrouw van positie te kunnen huwen. Clavigo hecht aan zijn +toekomst als auteur evenzeer als aan zijn liefdesgeluk. +Slechts als Carlos in zijn nabijheid is, en hem met een handigheid +waaraan zijn gezond verstand geen weerstand kan bieden +op de eischen van het leven wijst, overheerscht de eerstgenoemde +gehechtheid in hem. Is Carlos weg, dan heeft hij +berouw en verlangt terug naar Marie.</p> + +<p>Men merke op, hoe scherp Goethe hier heeft gevoeld het +verschil tussen dramatische en romantische behandeling van +eenzelfde onderwerp. In een <i>roman</i> had hij Clavigo's zielestrijd +uitvoerig kunnen ontleden en kon hij hem dus zijn +wandaad doen bedrijven, zonder den lezer van hem afkeerig +te maken. Maar de korte spanne tijds, waarover de dramaturg +voor zijn karakterteekening beschikt, gedoogt zulke ontleding +niet, of zij zou dienen te geschieden in lange monologen,<a name="FNanchor_B_4" id="FNanchor_B_4"></a><a href="#Footnote_B_4" class="fnanchor">[B]</a> +die onnatuurlijk zijn en een te groote mate van zelfkennis +in dezen twijfelaar zouden veronderstellen. Clavigo mocht +ook niet onbegrepen-onsympathiek worden; want een onsympathiek<span class='pagenum'><a name="Page_119" id="Page_119">[Pg 119]</a></span> +hoofdpersoon boezemt het publiek niet de ware +belangstelling in. Vandaar de schepping van Carlos,<a name="FNanchor_C_5" id="FNanchor_C_5"></a><a href="#Footnote_C_5" class="fnanchor">[C]</a> +die is zijn kwade geest in letterlijken zin; dat wil zeggen: +vertegenwoordigt en belichaamt een levenskijk die ook hij +in zich heeft, maar nu het dramatiesch gezichtsbedrog bewerkstelligt, +dat de toeschouwer hem houdt voor een verleider, +die den tobbenden Clavigo "slecht" <i>maakt</i>.</p> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_B_4" id="Footnote_B_4"></a><a href="#FNanchor_B_4"><span class="label">[B]</span></a> Zie "Werther".</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_C_5" id="Footnote_C_5"></a><a href="#FNanchor_C_5"><span class="label">[C]</span></a> "Ik tart het ontleedmes der critiek, de enkel-vertaalde plaatsen te +scheiden van het Geheel, zonder het te ontvleezen, zonder doodelijke wonden +toe te brengen (niet aan de historie) doch aan de structuur, de levens-organisatie +van het stuk". (Goethe)</p></div> + +<p>Maar—aldus Goethes ervaring—uit zulk een twijfelzucht +moet voor de geliefde groot onheil ontstaan. Clavigo +is nog niet een boosdoener—al is het niet braaf je meisje +te laten zitten; zijn motieven zijn niet geheel en al verwerpelijk. +En Marie, hoewel ze zijn motieven niet begrijpt, houdt +nog zoo veel van hem, dat zij hem weer in genade aanneemt, +als hij—ontkomen aan Carlos' suggestie—zich aan haar +voeten werpt. De historische Clavigo deed ook zoo iets. Maar +hij deed het om zijn belager Beaumarchais in den val te lokken, +terwijl het <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> zwakkeling oprecht om vergeving is +te doen. Hier ontstaat het tragische moment.</p> + +<p>Onder den invloed van zijn kwaden geest, gaat Clavigo +de herkregen gunst misbruiken; waar de valschaard uit het +mémoire van begin af op heeft aangestuurd. Hij besluit +Beaumarchais onschadelijk te maken: de zuster begrijpt +dan natuurlijk, dat hij ook hàar niet welgezind is. Toch was +zijn inkeer oprecht: zelfs de wantrouwige Beaumarchais +heeft er in geloofd, en de met zooveel moeite verkregen +schuld-erkentenis verscheurd. Maar (en hier grijpt het noodlot +in) nu hij de bewijzen tegen Clavigo dusdoende uit handen +heeft gegeven, valt het Carlos gemakkelijk hém te beschuldigen +en met verbanning of gevangenis te bedreigen.</p> + +<p>Is het wonder dat de aan een borstziekte lijdende Marie, +onder den invloed van Clavigo's vele, snel opeenvolgende +front-veranderingen, die zij slechts kan verklaren door aan +te nemen dat haar minnaar een doortrapte boef is, geschokt<span class='pagenum'><a name="Page_120" id="Page_120">[Pg 120]</a></span> +wordt en sterft? Zeker, Goethe had het bij een hartkwaal +kunnen laten. Maar een hartkwaal is veel moeilijker op het +tooneel te brengen dan een plotselinge dood, en Goethe had +weinig tijd over. En—dit is de hoofdzaak—hadd' haar +broeder (wien niet in de eerste plaats haar overlijden, maar +haar gekrenkte eer bedroeft) indien ze door een hartkwaal +ware getroffen niet evenzeer naar wraak verlangd? Hadd' +hij niet evengoed de eerste gelegenheid om Clavigo te treffen +aangegrepen? En moest de stervende Clavigo—die op geen +literair succes meer mocht hopen—dan niet evenzeer tot het +inzicht komen, dat hij Marie nog steeds beminde, en door zijn +smadelijken dood zijn schuld jegens haar eenigszins had +uitgeboet?—Als men deze vragen bevestigend beantwoordt, +dan moet men toegeven, dat het slot van het treurspel Clavigo +niet een "aanhechtsel" is, maar een natuurlijk uitvloeisel +van het grondgegeven,—zooals Goethe dit door de invoering +van Carlos (die begrijpelijker wijze Merck's ergernis wekte) +had gewijzigd; dat Goethe dus schijnbaar slechts zich hield +aan het mémoire, doch in werkelijkheid sommige détails +uit dat mémoire gebruikte om een van zijn ervaringen zich +voor oogen te stellen. Dit slot mòest zoo zijn,—ook al is +de gelegenheid tot wraakneming, waardoor de ontknooping +wordt <i>ingeleid</i>, kunstmatig te voorschijn geroepen.</p> + +<p>En hiermede is de fout van dit treurspel tot zeer kleine +beteekenis teruggebracht, en zij den schrijver absolutie geschonken +voor zijn phantastische fakkellicht-scène met +den lijkstoet. Men bedenke dat hij een dergelijke scène pas uit +den Götz had geworpen, omdat ze daar ontbeerlijk was. +En de moord op Clavigo moest 's nachts geschieden (anders +te veel politie op de been!) en 's nachts droeg men in dien +tijd fakkels. Alleen kan gezegd worden: de lijkstoet gaat +'s nachts uit, òmdat Clavigo overdag niet zoo gemakkelijk +omver kan worden gestooten....</p> + +<p>Geenszins is hier betoogd, dat dit treurspel staat op de +hoogte van Goethes beste jeugdwerk. Het had veel succes en +laat zich nog goed en vlot spelen; maar het werd geschreven +in een <i>overgangstijdperk</i>, evenals sommige satyres en libretti,<span class='pagenum'><a name="Page_121" id="Page_121">[Pg 121]</a></span> +die hier niet worden besproken, en het treurspel "Stella" +dat nader wordt gekarakteriseerd.</p> + +<p>Doch wel is hier eens te meer bewezen, dat het genie zich +ook in het kleine geniaal betoont. In het byzonder blijkt dit +bij den voortreffelijken Carlosfiguur, die geen los inzetsel +is,—gelijk vaak wordt beweerd—maar behoort tot den dieperen +beweeggrond, die het stuk maakt tot wat het is. En ook +uit de zeer naïeve fouten (de ongehoorzame knecht!) spreekt +Goethes grootheid. De middelmatige zal zulke luttele dwalingen +met overleg vermijden; op bergpaden neemt men +ezels mee en niet renpaarden. De geniale, wiens oog ten +hemel is gericht, ziet zelden nauwkeurig toe waar hij loopt, +en struikelt over het geringste steentje.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 400px; "> +<img src="images/chapterendsmall.png" width="400" height="135" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_122" id="Page_122">[Pg 122]</a></span></p> +<div class="figcenter"> +<a name="CHAPTER_IX" id="CHAPTER_IX"></a> +<img src="images/ornament3small.png" alt="ornament hoofdstuk IX" +title="ornament hoofdstuk IX" width="100%" height="105"/> +</div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold;"><a href="#TOC_IX">IX</a></div> +<div class="alignright"><a name="V122D1" id="V122D1" href="#V122N1">Warum ziehst du mich unwiderstehlich</a>,<br /> +Ach, in jene Pracht?</div> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalE.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">E</span>inde 1774 arriveerden te Frankfort de twee +prinsen van Sachsen-Weimar met gevolg, +waaronder stalmeester Von Stein. De erfprins +Carl-August had te Parijs met zijn bruid en +met den Werther kennis gemaakt te zelfder +tijd. Hij zond kapitein Von Knebel,—een man die zelf in +literatuur liefhebberde—naar Wolfgang met uitnoodiging, +bij de prinsen zijn opwachting te komen maken. De oude +Goethe, echte burger-aristocraat, trachtte zijn zoon van dezen +stap terug te houden, maar dank zij de tusschenkomst van +Frl. Kettenberg liet hij hem ten slotte gaan.</p> + +<p>Toevallig lag bij den prins een gloednieuw exemplaar van +Mösers boek "Patriotische Phantasieën" op tafel. Goethe +kende het boek door en door. Kort daarop betuigde hij aan +de uitgeefster (Mösers dochter) in hartelijke woorden zijn +dankbaarheid voor de honderlei wenschen, verwachtingen, +plannen, die het in zijn ziel had ontvouwd. Wolfgang bracht +het gesprek op de hervormingsplannen van dezen diepzinnigen +doch zeer populair schrijvenden auteur; de prins wenschte +niets liever.</p> + +<p>Carl-August was toen ongeveer achttien jaar oud en stond +op het punt de regeering van zijn landje—tot dan toe onder +regentschap van zijn moeder Amalia gevoerd—persoonlijk +te aanvaarden. Hij was opgevoed—en dit is teekenend voor +Amalia's hooggeprezen ideeën!—door den goedig-boven-aardschen +schrijver van "De gouden Vorstenspiegel", den +poëet Wieland. Weinig benul had hij van de economische +verhoudingen in Sachsen-Weimar en van de wijze waarop +het schip van staat zich laat sturen. Een tengere, bleeke +jongeling met hoog voorhoofd en zware wenkbrauwbogen,<span class='pagenum'><a name="Page_123" id="Page_123">[Pg 123]</a></span> +met stekend-scherpen blik en trotschen, vasten, ietwat scheeven +mond. Hij had een passie voor honden, paarden, soldaten, +drijfjachten. Niet in de eerste plaats een fijne, wel een sterke +geest. Evenals zijn moeder heet van bloede; ook in andere +opzichten meedoogenloos hartstochtelijk en hautain, verregaand +frank in zijn doen en laten, had hij vroegtijdig de +grenzen leeren kennen en overdenken, die zijn zwak lichaam, +en de karakters, de gevoeligheden van zijn medemenschen, +moesten stellen aan zijn ongebreidelde begeerten. Zijn aangeboren +minachting voor conventies en uiterlijkheden werd +in zijn aanstonds diepgrijpende levenservaringen bevestigd. +Het Ik, het "oorspronkelijk genie"—en niet alleen het +zijne—stelde hij boven alles. In daden, eigenmachtige +daden, zoo noodig tegen de traditie, ja, liefst tegen de traditie, +zocht hij levensgeluk. Wat reeds door geboorte het zijne was +wilde hij veròveren. Innig verwant dus aan Sturm-und-Drang +ontlook hij tot onafhankelijken, natuurminnenden oppermensch +en besefte tegelijkertijd dat hij bestemd was alleenheerscher +te worden, ja, maar in een landje dat, hoezeer ook +uitgeput door den zevenjarigen oorlog, voor zijn dadendrang +denkelijk was te eng; waar hij ten volle slechts zich zou kunnen +bevredigen, wanneer hij zich ging roeren op het gebied van de +Idee. Ten minste, zoo dacht hij toen. Snellevend door zijn +hartstocht, joeg hij als de kunstenaar naar de uiterste grenzen +van de menschelijkheid, beleefde hij, na uitviering van grove +lijfsdrangen, periodes van aandachtigen inkeer, koesterde +hij oprecht eerbied voor de intuïtie des dichters. Poëtiseerde +ook zelf bijwijlen, maar was nooit méér dichter dan wanneer +zijn veder weigerde.... Hij was een ruwe, naar zelfbedwang +strevende Werther. En vandaar zijn niet aflatende vereering +voor Goethe; in wien hij steeds een geheimzinnig toovenaar +zou blijven zien, die altijd gelijk had—ook als hij het niet +met hem eens was.</p> + +<p>Toen nu Wolfgang betoogde dat de versnipperdheid van +het Duitsche Rijk, hoe betreurenswaardig ook, deze goede +zijde had, dat zij aan verlichte kleine vorsten gelegenheid +gaf, tenminste in hùn gebied iets goeds tot stand te brengen—werd<span class='pagenum'><a name="Page_124" id="Page_124">[Pg 124]</a></span> +in Carl-August het verlangen sterker, hem als vertrouwd +raadgever en medewerker naast zich te hebben. Nog nooit +had iemand hem op zoo verheven en tegelijk eenvoudige +wijze over de grondslagen van het staatshuishouden gesproken!</p> + +<p>En Goethe vatte het plan op, den edel willenden jongen +prins tot ideaal regeerder te vormen; zou dan toch verwezenlijkt +worden wat hij in zijn laatste studiejaar had gedroomd?</p> + +<p>Na veel over en weer praten met zijn republikeinschen vader +kreeg hij verlof, zijn nieuwe vrienden naar Mainz te volgen. +Daar wist de kroonprins hem te bewegen, een verzoenend +briefje te zenden aan Wieland, die aan het hof te Weimar +nog zeer gezien was. Goethe vond dit wel aardig, had allang +spijt van zijn kwetsende satyre op den hofpoëet, die hij in +wijnroes met een flesch Bourgogne naast zich had aaneengeflanst. +Maar toen de brief weg was, kwam hij tot de ontdekking +dat hij nu met de heele wereld op goeden voet stond. +En hij voelde zich bedroefd, want hij had den haat evenzeer +noodig als de genegenheid.</p> + +<p>Hij hoopte dat Frl. Klettenberg, met haar gelouterden blik +op menschelijke verhoudingen, hem zou kunnen raden aangaande +de warmere gevoelens, die er waren gerezen tusschen +hem en Carl-August; te meer daar zijn vader niet ophield hem +te waarschuwen, dat de vorsten hun spel speelden met hem, +den burgerzoon. Maar bij zijn terugkomst in Frankfort vernam +hij, dat deze "schoone ziel" kalm was verscheiden en +reeds begraven lag. De wrevel van den oude, door de "vorstengunst" +tot vernieuwde uiting gebracht, zou hem voortaan +rechtstreeks treffen.</p> + +<p>Moeder Goethe bleef uitkijken naar een goed meisje voor +haar avontuurlijken zoon; zij haalde zelfs de oude, notenhouten +wieg te voorschijn, waarin hij eens had gerust, hopend +hem belust te maken op de vorming van een eigen gezin.</p> + +<p>Met nieuwjaar introduceerde een vriend hem bij de weduwe +Schönemann, eigenares van een groote bankierszaak. Haar +zeventienjarige dochter Lili trok zijn aandacht te midden +van het groote gezelschap dat naar heur clavierspel luisterde.<span class='pagenum'><a name="Page_125" id="Page_125">[Pg 125]</a></span> +Diepdringende blikken gingen over en weer. Verdere bezoeken +werden hem toegestaan.</p> + +<p>Lili, blond-mooi en vermogend meisje, was altijd omgeven +van een schare min of meer welmeenende vereerders. Zij had +tot dan hun galanterieën glimlachend aanvaard en lichtzinnig +genoeg aangewakkerd. Zij was bedreven in de kunst, mannen +te beheerschen, door hen in den waan te laten dat zij beloofd had +wat die mannen verlangden. Bedachtzaam speelde ze de eene +vlam uit tegen de andere; zonder ooit iemand zoo te begunstigen +dat zijn mededingers het recht hadden zich naijverig +te toonen. Ze beoefende deze kunst niet minder rustig wanneer +er werkelijk sprake was van liefde.</p> + +<p>Ze scheen nu eensklaps ten volle ingenomen door den +mooien, sterken, beroemden Goethe. De verheven levenshouding +die door zijn gesprekken straalde nam zij ook aan, +en ze kon hem weldra bewijzen dat dit edele zich voedde en +gedijde in haar ziel. Zoo boeide ze hem. Voornamer, vrijmoediger, +geestiger dan zijn vroegere beminden, bracht ze +ondankbaren Wolfgang de overtuiging bij dat ze was zijn +eerste groote liefde. Het viel haar echter niet in, om zijnentwil +zich te onttrekken aan de ononderbroken reeks van festiviteiten, +thees en bals die haar mama aanrichtte. Wolfgang +verdiende nog steeds den bijnaam "De Beer". Hij ging bij +voorkeur in losse romantieke plunje, voelde zich thuis in +'t halfdonker, zei graag wat hij dacht, stoorde zich noode +aan anderen. En nu moest hij avond aan avond zich steken +in enge costumes, en aan de speeltafel, bij schitterende kaars-verlichting +de flauwe salonpraat meemaken, die alles nuchter-materialistiesch +beoordeelde. Hij werd als beroemdheid gevierd +door lieden die zijn werk niet kenden. Wel zag hij Lili nu in haar +element, als elegante, alomtegenwoordige gastvrouw, maar +dit stelde hem niet schadeloos voor het verlies van zijn vrijheid, +voor het gemis aan vertrouwelijkheid met het meisje, dat meer +en meer als zijn verloofde werd beschouwd. O, waarom trekt zij +mij zoo onweerstaanbaar in deze schittering, klaagde toen zijn +lied; was ik, goeie jongen, niet even zalig in den wilden nacht? +In mijn eigen kamertje verdoken, lag ik in maneschijn....<span class='pagenum'><a name="Page_126" id="Page_126">[Pg 126]</a></span> +droomde daar van volle gulden uren onvermengde vreugd, +voor-beseffend had ik reeds haar beeld gevonden, diep in +mijne borst....</p> + +<p>Hij doorzag zijn toestand; 't blijkt uit het ongezouten +hekeldicht <i>Lili's Beestenspel</i>, waarin hij zich omgeven door +het veelsoortige, kruiperige, vleiende gedierte laat optreden +als de Beer, die wel zijn tanden laat zien en gromt als hij +geplaagd wordt, maar toch hunkert naar zijn plaagster, in +hare onnoodig-ruwe kastijdingen weelde vindt, en haar door +liefde en trouw zoekt te verleiden, op zijn verdroogde beerlippen +een drupje te strijken van haar vuurbalsam, "die door +geen aardschen honing wordt geëvenaard".</p> + +<p>Maar toen hij in het voorjaar Lili op 't buitengoed van haar +oom wat vaker alleen ontmoette, geloofde hij niettemin dat +nu eindelijk "de spindraadjes waar zijn levenslot aan hing en +die hij zoo lange in draaiende slingering van- en naar elkander +had doen trillen, zich dooreenen zouden strengelen". Nu +bracht de Pinkstermis een bevriende zakenvrouw, die het +koppelen in haar aard had, naar Frankfort. Deze meende dat +men het jonge paar moest aanmoedigen, onderhandelde +met wederzijdsche familie, en drong op zekeren avond met +veel gewichtigheid Wolfgang en Lili de handen ineen te +leggen. Zoo ondervond dan Goethe door een zonderling raadsbesluit +van de Voorzienigheid, hoe het een bruidegom te +moede is. In later jaren zou hij daar dankbaar voor zijn; +toen voelde hij terstond dat hij zich niet kòn binden, wilde +hij niet zijn geestesvrijheid verliezen, waartegen geen huiselijk +geluk hem opwoog. Hij wilde "weer voort, de vrije weireld +in". Zijn liefde bleek geschokt door de nuffige en welgemanierde +koelheid, waarmede Lili zijn jongensachtige +attenties had ontzenuwd. Alles wat hem aan "dat Volkje", +aan die "grasapen" herinnerde haatte hij hartgrondig; +hij betreurde dat het arme schepsel onder zoo 'n <i>race</i> was +geboren. Zou hij zijn liefde kunnen overwinnen, voordat deze +hen beiden ongelukkig zou hebben gemaakt? Toevallig +kreeg hij gelegenheid, zich op de proef te stellen.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 425px; "> +<a name="ILLO_144a" id="ILLO_144a" href="#LOI_144a"><img src="images/hires144alow.jpg" +alt="GOETHE IN 1775" +title="GOETHE IN 1775" width="425" height="600"/></a> +<p style="text-align:center;">GOETHE IN 1775<br /> +<i>Naar het gipsmedaillon van Melchior</i></p> +</div> + +<div class="figcenter" style="width: 507px; "> +<a name="ILLO_144b" id="ILLO_144b" href="#LOI_144b"><img src="images/hires144blow.jpg" +alt="LILI SCHÖNEMANN" +title="LILI SCHÖNEMANN" width="507" height="600"/></a> +<p style="text-align:center;">LILI SCHÖNEMANN</p> +</div> + +<p>De twee jeugdige graven Von Stolberg, die hem om zijn<span class='pagenum'><a name="Page_127" id="Page_127">[Pg 127]</a></span> +wanordelijken Götz geestdriftig bewonderden—aangestoken +door den geest des tijds aanbaden zij hun vrienden—kwamen +bij hem logeeren. Moeder Goethe heette van toen af, als moeder +van deze drie "Heemskinderen", vrouw Aja. Zij schrok niet +weinig toen ze merkte, dat de jonge Fritz Stolberg meer dan +eens op Wolfs kamer met wreede gebaren het bloed van +"de tyrannen" eischte. Ze haalde uit haar kelder de oudste +flesschen, zette die voor hem op tafel en zei nadrukkelijk: +Hier is het ware tyrannenbloed; vergast je daaraan; maar +blijf mij met verdere moordplannen van 't lijf.</p> + +<p>Goethe liet zich de uitnoodiging welgevallen, met zijn +gasten en nog zoo'n jong genie een reis door Zwitserland te +maken. Hij wilde weten of hij Lili kon ontberen. Zijn vader +hoopte dat hij meteen naar Italië zou afzakken; hij kon +Wolfgangs opvoeding niet voltooid achten, indien deze niet +een reis door Italië had gemaakt, evenals hij zelf.</p> + +<p>Merck was niet te spreken over deze nieuwe onderneming; +maar hij spaarde Wolfgang zijn berispingen, begrijpend dat +deze wel de noodige poëzie zou ontdekken in de dolle streken +die hij zich door zijn reisgenooten liet opdringen. Te +Darmstadt dreven de genieën de natuurlijkheid zoo verre, +dat ze geheel onbekleed aan den openbaren weg baadden; +tot hun verbazing kregen ze van de omstanders heel wat +steenen op hun huid, en ze moesten in allerijl aftrekken +om erger te voorkomen. Nadat zij eens in een herberg de +gezondheid van Fritz' hartediefje hadden gedronken, keilden +ze hun crystallen kelken tegen den wand aan scherven: +na zulk! een dronk mochten geen onheilige lippen deze +kelken bezoedelen.</p> + +<p>Te Kalsruhe bracht Goethe enkele dagen door met den +Hertog en diens bruid. Daarna reisde hij over Straatsburg—alwaar +hij het dichtertje Lenz, zijn caricatuur, ontmoette, +die Friederike had weten te troosten—naar zijn zus Cornelia. +Deze, zelf ongelukkig in haar huwelijk met den prozaïschen +Schlosser, ontraadde hem ernstig, een <span class="corr" title="Bron: verbindtenis">verbintenis</span> met Lili +aan te gaan. Maar reeds begon hij Lili's onheuschheid te +vergeten. En terwijl hij, soms alleen, soms met zijn zwelgende<span class='pagenum'><a name="Page_128" id="Page_128">[Pg 128]</a></span> +cornuiten over de Zwitsersche Alpen voorttrok, voelde hij dat de +aanschouwing van de groote natuur hem gelukkig zou maken +àls hij haar niet beminde, maar dat hij zonder haar liefde +hier niet zoo gevoelig zou zitten:</p> + +<p style="margin-left:4em">"<a name="V128D1" id="V128D1" href="#V128N1">Wenn ich, liebe Lili</a>, dich nicht liebte,<br /> +Welche Wonne gäb' mir dieser Blick!<br /> +Und doch, wenn ich, liebe Lili, dich nicht liebte,<br /> +Wär', was wär' mein Glück?<span class="corr" title="Bron: |">"</span></p> + +<p>Hij beklom den St. Gothard, kwam tot de grens van Italië; +maar werd toen zoo onweerstaanbaar door het Noorden +aangetrokken, dat hij weer huiswaarts, liefwaarts keerde. +Na een afwezigheid van drie maanden in Frankfort terug, +wilde hij zich wel duizendmaal om de ooren slaan, omdat +hij opnieuw was gestrand in plaats van naar den duivel te +loopen, terwijl hij nog vlot was. Zijn stemming zweefde tusschen +liefde en trotsche onverschilligheid. Hij kwelde het meisje dat +hem "met de ziel van een engel" ongelukkig maakte.</p> + +<p>Intusschen waren de wederzijdsche vrinden aan 't kuipen +geslagen. Het nuance-verschil in Godsdienst werd breed +uitgemeten, Lili's mama werd gesterkt in haar meening +dat een dichterlijk sujet als Wolfgang een onzekere toekomst +wachtte. Daar kwam nog bij dat de oude Goethe er zich niet +in woû schikken, een staatsiedame tot schoondochter te +krijgen. Wolfgang kon zich echter niet losmaken, en tot +einde September wisselden liefde- en smarte-uren elkander +voor hem af. Maar ook in dezen verschrikkelijken tijd louterde +zich zijn ziel, werd zijn blik helderder, zijn houding tegenover +de menschen vaster. Mijn innerlijk (zoo schreef hij aan de "lieve +onbekende", Augusta von Stolberg) blijft altijd en eeuwig +gewijd aan de heilige liefde, welke langzamerhand het +vreemde uitstoot door den geest der Reinheid, die zij zelve is, +om eindelijk zoo zuiver te worden als gedegen goud. Het +"zeker iets" was weer in hem opgestaan en gaf hem kracht, +met Lili te breken.</p> + +<p>In Lili zou het goede zegevieren. Eenmaal gehuwd werd ze +een ernstige vrouw, en haar heldhaftig gedrag in den revolutie-tijd +heeft Goethe enkele trekken ingegeven voor zijn Dorothea.</p> + +<p>Weer vertoonde Carl-August zich in Frankfort. Hij had<span class='pagenum'><a name="Page_129" id="Page_129">[Pg 129]</a></span> +intusschen den hertoogelijken troon van Weimar beklommen en +voerde nu zijn gemalin, prinses Louise van Hessen-Darmstadt +naar zijn huis. Hij hoopte Wolfgang die den Werther maakte +voor zich te winnen. De hoogstaande vorst begreep dat een +geniaal dichter, die het leven kent, aan het hoofd van een Staat +grondiger en bestendiger werk kan verrichten dan een +gestudeerd politicus. En op zijn herhaald aandringen beloofde +Wolfgang, hem te Weimar een bezoek te brengen.</p> + +<p>Noch Goethe, noch Carl-August sprak duidelijk uit dat hij +aanstuurde op blijvende samenwerking. Maar voor beiden +stond dit vast. Wolfgang had al van zijn bekenden afscheid +genomen. Zijn ten deele voltooide werkstukken als Egmont, +Faust, Der Ewige Jude, Hanswursts Hochzeit lagen bijeengepakt: +hij was voornemens lang uit te blijven.</p> + +<p>Doch de koets die hem naar 't Hof zou voeren liet zich +wachten. Zijn vader triumpheerde: De edele heeren hadden den +burgerzoon een poets gebakken; maar hij was er dan toch +nog beter aan toe dan Voltaire, die zoo juist was weggejaagd +uit het paleis van Koning Fritz. Zooals echten Rijnlanders in +zulke gevallen betaamt smeten vader en zoon elkander om de +ooren met kernachtige rijmpjes, die moesten pleiten voor of +tegen "Vorstengunst". Maar ten slotte wist ook Wolfgang +niet meer, waaraan zich te houden. Hij schaamde zich voor +zijn omgeving, sloot zich in zijn kamer op, werkte er onafgebroken +aan de voorstudie tot zijn Egmont. Na eenige dagen +begon hij te lijden onder het gebrek aan lucht en beweging. +Vooral 's avonds verlangde hij naar zijn slenteruurtje.</p> + +<p>Met donker waagde hij zich in een wijden mantel gehuld op +straat. Natuurlijk sloop hij meermalen langs Lili's woning; +hoe bonsde hem het hart toen hij eens, haar schaduw op 't +gordijn ziend, naderbijtrad en mocht hooren dat zij aan 't +clavier zijn lied "Warum ziehst du mich unwiderstehlich?" +zong. Hij boog zoover voorover dat hij zich bijna wondde +aan de uitspringende punten van 't hekwerk. Weifelde hij +tusschen roeping en liefde?</p> + +<p>Eind October had zijn vader hem bewogen van "Vorstengunst" +af te zien en zijn reeds vaak verschoven reis naar<span class='pagenum'><a name="Page_130" id="Page_130">[Pg 130]</a></span> +Italië te ondernemen. Hij vertrok voor dag en dauw. Te +Heidelberg logeerde hij bij Mamsell Delph, de handelsvrouw +die het koppelen zoo in haar aard had dat ze, nu zijn verbintenis +met Lili niet doorging, reeds een ander meisje voor hem had +bestemd; een aantrekkelijk meisje dat nog wel op Friederike +leek; en over welker goede eigenschappen zij tot diep in den +nacht uitweidde. Nauwelijks ingeslapen werd Goethe door +'t hoorngeschal van een estafette gewekt. Een brief van +'s hertogs kamerheer helderde het misverstand op en verzocht +hem dringend, terstond om te keeren. En nogmaals besloot hij, +den weg naar Italië te verlaten.</p> + +<p>Mamsell Delph, die al haar plannen zag mislukken, wilde +hem bepraten, terwijl hij zich kleedde. Hij was door de plotselinge +wisseling in zijn levensrichting zoo ontroerd, dat hij +geen woord meer vond en haar ten slotte—toen de postillon +door zweepgeknal zijn ongeduld liet merken—deze woorden +van zijn Egmont hartstochtelijk toe-bulderde: "Zwijg! Niet +verder! Als van onzichtbare geesten voortgezweept rennen +de zonnepaarden des Tijds er vandoor met de lichte wagen van +ons Levenslot; en ons blijft niets te doen als—dapper voorbereid—de +teugels vast te houden, en nu eens rechts, dan +weer links, hier van een steen, daar van een kuil, de raderen +weg te sturen. Waarheen? wie kan het zeggen! Zij weten +niet vanwaar zij komen!"</p> + +<p>Na deze veelbeteekenende uitspraak heesch hij zich in de +postkoets, die hem over Frankfort naar Weimar zou brengen.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 400px; "> +<img src="images/chapterendsmall.png" width="400" height="135" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_131" id="Page_131">[Pg 131]</a></span></p> + +<div class="figcenter"> +<a name="CHAPTER_X" id="CHAPTER_X"> +<img src="images/ornament0.png" alt="ornament hoofdstuk X" +title="ornament hoofdstuk X" width="100%" height="145"/></a> +</div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold;"><a href="#TOC_X">X</a></div> +<p style="margin-left: 70%"><a name="V131D1" id="V131D1" href="#V131N1">Gott helfe weiter</a>, gebe Lichter,<br /> +dass wir uns nicht selbst so<br /> +viel im Weg stehen........</p> +<div class="alignright">DAGBOEK.</div> + +<p style="text-align:center; font-size:130%; font-weight: bold;">ORIËNTATIE.</p> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalH.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">H</span>ij heeft hier bewust partij gekozen voor een +van de vele machten en aandriften, die twistten +om de heerschappij over zijn persoon. Tot nu toe +heeft hij zich telkens na korten weerstand gevoegd +in de grillen van "het lieve ding dat hem +leidde en schoolde". Maar thans is hij niet gebukt voor den +drang der omstandigheden. Zijn innerlijke rijpheid gedoogt, +dat hij een gelegenheid aangrijpt, welker weerga hij vroeger +meermalen heeft teruggewezen, vreezend de vrijheid tot zelfbeschikking +te verliezen—die hij echter <span class="corr" title="Bron: nauwlijks">nauwelijks</span> bezat. +Maar déze wending in zijn levensloop wil hij <span class="corr" title="Bron: zélf">zèlf</span>, wil hij +onbevreesd. Daarom mag gezegd, dat op dit oogenblik zijn +eerste levenskring is voltrokken.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>En een nieuwe phase in Goethes gemoeds- en geestesontwikkeling +ware omstreeks dien tijd dus ook ingetreden, +indien de ontmoeting met Carl-August eens niet hadde plaats +gehad. Deze ontmoeting trad echter niet toevallig in: zij +kwam voort uit zielsverwantschap en zou vroeg of laat door +beiden zijn gezocht. (Voor de bepaling van hoofdlijnen in +den zuiveringsgang van een sterk intellect, hebben uiterlijke +beweeggronden minder belang dan men geneigd is aan te +nemen. Zij brengen niets nieuws; zij maken het nieuwe +dat zulk intellect uit eigen kracht verkreeg spoediger bewust).</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>Dat de invloed van allerlei mannen en vrouwen (achteraf<span class='pagenum'><a name="Page_132" id="Page_132">[Pg 132]</a></span> +geoordeeld) zich juist op het gunstige moment in Goethes +leven mengde, zoodat hij zelf in een ontroerd oogenblik gewaagde +van zijn verbond met God, komt in hoofdzaak doordat +hij zulke mannen en vrouwen voor zich innam in den tijd dat +zijn ziel behoefte aan hen had: <i>m.a.w.</i> op het moment dat zijn +intellectueele of sentimenteele belangen de hunne ontmoetten. +Vaak moest hij zulke verwante geesten met groote inspanning +veroveren (Herder); meermalen heeft hij ze gezocht nadat +hij ze in een vroeger stadium met hoon van zich had gestooten +(Jacobi, Wieland); of ze op een afstand had gehouden door +nadrukkelijke onverschilligheid (Schiller).</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>Hoe echter te begrijpen dat hij zich nu dorst blootstellen +aan de perikelen, welke van een verbintenis met het Hof +van Weimar te duchten waren voor de verdere ontplooiing van +zijn geestesgaven? Hem werd bewust dat zijn vele driften, +neigingen, krachten, verlangens, die tot nog toe elkander voortdurend +hadden tegengesproken en tegengewerkt, die elkander +hadden ondermijnd en tot ontijdige werkeloosheid gedoemd +of tot storende activiteit, hem nu zoo bekend en ondergeschikt +waren, dat hij ze—zij 't ook door sterke wilsspanning, nooit +rustend vernuft en smartelijke ontzegging—zou kunnen +beheerschen en leiden.</p> + +<p>De jaren die achter hem lagen waren vervuld van een bevend +streven naar een ideaal, dat hij niet wist te omschrijven, maar +meestal duidelijk voelde. En dit streven werd, als het op zijn +hevigst was, keer na keer <i>onderbroken</i>: nu eens doordat hij +naar een bekorende vrouw gestuwd werd door een hartstocht +die van waanzin niet verre verwijderd bleek; dan weer doordat +zijn lichaam tengevolge van onmatige inspanning des +geestes was geschokt en overprikkeld. Tegenover zijn ingeschapen +en steeds zich hernieuwend godsgeloof woedde +zijn niets sparende spotzucht, die sproot uit intellectueelen +overmoed. Zijn weeke gevoeligheid werd door zijn op uitputtende +lichaamsoefening beluste robuustheid bedreigd. Met +zijn verlangen naar groote liefde streed zijn hang naar zelfstandigheid, +die vaak onverwacht opschoot en hem noopte de<span class='pagenum'><a name="Page_133" id="Page_133">[Pg 133]</a></span> +geliefde (onverminderd zijn genegenheid) te kwellen. Zijn +wetensdrang (die de dingen wilde kennen gelijk ze zijn) +raakte niet uitgestreden met zijn troebel-idealistische vooringenomenheid +(die de dingen dwong te schijnen zooals hij +ze <span class="letterspaced">wenschte</span>). Zijn talent: de taal te vormen naar zijn +gevoelens, dat hem bijwijlen in enthousiaste verrukking +bracht, sloeg dikwijls om in verfijnde zelf-critiek, voor welke +de taal onbuigzaam leek. Zijn dappere pogingen om zijn +ervaringen tot het bittere einde toe te doorleven, werden vaak +verijdeld door zijn (van moeder geërfde) neiging: een ramp +niet te zien, het onvermijdelijke te mijden. Zijn zin voor de +werkelijkheid bestond bij de gratie van zijn bijgeloof; zijn +zelfvertrouwen bij de gratie van zijn mystiek. Zijn geestdrift +voor geweldige personen en onderwerpen vond in de +levende verbeelding van een mogelijke schepping reeds verzadiging, +en duurde niet genoeg om de beelding zelve mogelijk +te maken.—Kortom: de strijdigheid zijner karaktertrekken +benam hem zijn gemoedsrust en deed zijn streven +onzeker zijn.</p> + +<p>Zulke paarsgewijs zich groepeerende karaktereigenschappen +hadden bij een man van middelmatige levenskracht +elkander in evenwicht gehouden, en dusdoende een harmonie +van nietigheden gevormd. Maar bij Goethe, die nooit middelmatig +wilde of kon zijn, vormde elk hunner op zich zelve +een macht, voldoende om op een zwakkere geheel beslag te +leggen. En—door zijn ongeoefenden wil of zijn idealistische +voorkeur ten halve bedwongen—aan hun lot overgelaten, +trachtten ze elkaar te vernielen of vuurden ze elkander aan. +Geen hunner die ongestoord kon groeien: geen gevoelssfeer +waar Wolfgang Goethe zich blijvend mocht vestigen. +Onophoudelijk werd hij van het eene naar het andere gesmeten: +tusschen liefde en haat, tusschen kalmte en moedwil, +tusschen edelaardigheid en ruwheid werd hij heen end weer +getrokken. Zijne vriendschappen en zijn liefden leken vluchtig, +zijn daden leken verstrooid, en hoewel hij zijn wil en zijn zielskrachten +inspande, ja stelselmatig oefende, bracht hij het op +geen enkel terrein van levenservaring tot rustige concentratie.<span class='pagenum'><a name="Page_134" id="Page_134">[Pg 134]</a></span></p> + +<p>En vanuit dit gezichtspunt worden de zwakheden waaraan +zijn werken van dien tijd lijden in hun oorsprong begrepen: +Wij karakteriseerden zijn tot nu toe besproken drama's reeds +als "drama's met gewrongen of voorkomen slot". De Götz +staat—wat zijn wezen betreft—min of meer apart; het is +Goethes eenige werk uit deze levensperiode, dat een reeds +vaststaand historiesch gegeven in hoofdzaak getrouw ten +tooneele wilde voeren.<a name="FNanchor_A_6" id="FNanchor_A_6"></a><a href="#Footnote_A_6" class="fnanchor">[A]</a> Zijn andere stukken ontleenen wel +hun stof aan ervaring of literatuur—op zich zelf een soort +ervaring—maar zijn eigenlijk belichamingen van een bepaalden +levensblik, ten behoeve waarvan zijn ondervinding +geheel werd herschapen. Die Laune des Verliebten geeft +Wolfgangs gedragslijn jegens Annette zoo weer: dat het +bespottelijke van die gedragslijn in 't oog springt—een +kwellende en leerrijke boetedoening. Die Mitschuldigen is +niet alleen een beeld van treurige familie-omstandigheden, +die jonge Wolfgang hier en daar had leeren kennen; het +toont tevens hoe machteloos medeplichtigen staan ten aanzien +van elkander. Werther is niet alleen een schildering van +de gevoelens die elk rechtgeaard jongeling in meerdere of +mindere mate verontrusten of boeien; het toont—gelukkig +niet in dramatischen vorm!—waartoe die gevoelens moeten +leiden, indien geen op overleg gevestigde wil een wijd verlangen +bendigt. Hoe Goethe in Clavigo een wankelmoedige +ten gronde laat gaan en (om een niet-dramatische figuur voor +de planken geschikt te maken) de eene helft van diens karaktereigenschappen +door een nevenpersoon (Carlos) laat vertegenwoordigen, +het ligt den lezer nog versch in 't geheugen.</p> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_A_6" id="Footnote_A_6"></a><a href="#FNanchor_A_6"><span class="label">[A]</span></a> De historische Gottfried von Berlichingen ontsliep kalm, vele jaren +na de voorvallen die het drama geeft, op zijn burcht; maar zulk een langzaam +verkwijnen is geen dramatiesch motief.</p></div> + +<p>Al deze werkstukken zijn door de kracht, den treffenden +eenvoud, de diepgrijpende gemoedskunde waarmede hun verwikkeling +wordt voorbereid en de knoop wordt gelegd, door +hun soberheid en hun voltooidheid werkelijke "scheppingen". +Goethe had reeds menigen "knoop" beleefd, in vernuftige +zelfkwelling doorvoeld; en in het weergeven van zijn gevoelens,<span class='pagenum'><a name="Page_135" id="Page_135">[Pg 135]</a></span> +hetzij in woorden, hetzij in beelden, stond hij aanstonds +naast de grootsten.</p> + +<p>Maar eigenlijke <i>oplossingen</i> van passioneele verwikkelingen +had zijn ervaring nog niet geleverd. Zij kòn die niet +leveren. De eigenaardige samenstelling van zijn gemoed—hierboven +aangeduid—belette hem, eenige moeilijkheid +te doorworstelen tot het einde toe. Zoo maakt iedere mensch +zijn eigen ervaringen. De werkelijkheid ligt niet kant en +klaar buiten ons, en voor een ieder te grijp; wij bespeuren +slechts het deel van de werkelijkheid dat wij—waard zijn. +Goethe nu ontweek het tragische.<a name="FNanchor_B_7" id="FNanchor_B_7"></a><a href="#Footnote_B_7" class="fnanchor">[B]</a> Maar hij voelde dat hij +zijn vrees zou overwinnen, zoodra zijn gemoed rijk genoeg +was om voor allerlei wederwaardigheden compensaties te +bevatten. Tot zoolang was hij niet in staat de dingen rustig op +hun beloop te laten. Al zijn levensverwikkelingen ontknoopte +hij gewelddadig. Hij ontvluchtte de menschen aan wie hij verwant +was, dorst zich aan niemand binden. Hij kende nog +niet de middelen om in het onvermijdelijke vrede te <i>scheppen</i>. +Hij geloofde dat zijn verliefdheden moesten uitloopen op +ondergang van zijn persoon. Maar hij liet het nooit komen tot +zulk een catastrofe. En door de zuiverheid, waarmede de +verwikkelingen in zijn drama's waren geboekstaafd, bleek +maar al te duidelijk, dat hij in den blinde tastte, als hij een +catastrofe moest beschrijven. Hij was te zeer gewoon, zijn +gevoelens dicht te benaderen, dan dat hij de verlegenheid, +die hem bij het laatste bedrijf van ieder stuk overviel, zou +kunnen verhelen. Al zijn zelfoverwinningen waren bewerkstelligd +door een inspanning, zoo bovenkrachtelijk, dat hij<span class='pagenum'><a name="Page_136" id="Page_136">[Pg 136]</a></span> +er zijn bezinning bij verloor, en nauwelijks wist of hij was +ontsnapt. En dit geldt ook van de "ontknoopingen" die zijn +drama's ons voorhouden. Hier stond aan zijn her-scheppend +vernuft geen overvloed van doorleefde ervaring ten dienste. +<a name="V136D1" id="V136D1" href="#V136N1">"Bei einer lebhaften Einbildung</a>—zoo boekt hij in een brief +aan zijn moeder, waarin hij op de hier gekarakteriseerde +periode terugziet—war ich doch immer unbekannt mit der +Welt geblieben...."</p> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_B_7" id="Footnote_B_7"></a><a href="#FNanchor_B_7"><span class="label">[B]</span></a> Een paar illustraties van dezen grondtrek: Als zijn pasgeboren kind is +gestorven, zegt hij tot zijn boezemvriend Schiller: Men weet in zulke gevallen +niet of men beter doet de smart zijn natuurlijken loop te laten, of zich door +hulpmiddelen die de cultuur ons biedt te troosten. Neemt men tot het laatste +zijn toevlucht, <i>zooals ik altijd doe</i>, dan is men daardoor maar een oogenblik +geholpen. <i>Ik heb opgemerkt dat de natuur door een andere crisis altijd weer +haar rechten doet gelden.</i>—Een groote doorbraak maakt de mijnen van +Ilmenau, die hij met veel moeite in exploitatie heeft gebracht, voor altijd +onbruikbaar. <i>Vijftien jaar lang</i> kan hij 't niet van zijn hart verkrijgen, het +dorpje, waar hij met zooveel liefde heeft gewerkt, op te zoeken.</p></div> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>Hij werd gedrongen naar den dramavorm door de levendigheid +van zijn phantasie, die slechts door werkelijk sprekende +en handelende wezens in kleurigheid en volheid werd geëvenaard. +Maar dit "realistische" in zijn aanleg kwam in botsing +met zijn levens-visie. Eigenlijk waren de menschen, gelijk +hij ze zag, geen dramatische figuren: Eigenlijk-dramatische +figuren zijn zij, wier ondergang of lotswisseling te voorschijn +wordt geroepen of grootelijk wordt bevorderd doordat zij in +botsing komen met de overheerschende Macht in het heelal. +Deze overheerschende macht deed zich in den loop der tijden +voor als: De Goden, een Opperwezen, de doode natuur, een +sloopende, een besmettelijke of een erfelijke ziekte, als de +Maatschappij, de Conventie, als een mensch, onweerstaanbaar +door zijn verdorvenheid of zijn goedheid. Door zulke botsing +ontstaat een verbinding van onzichtbare (innerlijke) motieven +met zichtbare (stoffelijke) <i>d.i.</i> vertoonbare elementen; en dit +maakt een bepaald gegeven bij uitstek geschikt voor dramatische +opvoering.</p> + +<p>Doch zoo zag Goethe de menschen niet. Hij moge zich in +theorie wel eens anders hebben uitgelaten (hij was nog niet +gerijpt en kon dus dwalen) in feite zag hij de verhouding +tusschen een bepaalden mensch en Al-het-andere aldus: +dat deze twee niet scherp tegenover elkaar staan, maar openbaring +zijn van denzelfden God. God en het Geschapene waren +voor zijn intuïtief levensgeloof niet te scheiden. En wanneer +hij vanuit dit zijn geloof de dingen tot op hun kern doorschouwde, +dan kon er voor hem geen sprake zijn van een +eigenlijke botsing tusschen het Ik en het niet-Ik. De mensch<span class='pagenum'><a name="Page_137" id="Page_137">[Pg 137]</a></span> +wordt door het buiten-hem-zijnde slechts beïnvloed (aldus +Goethe), wanneer er iets in hem is dat aan dat Andere beantwoordt +en daardoor zijn overige karaktertrekken gaat overstemmen. +Ik en niet-Ik zijn doordrongen van de zelfde essentie. +De dood van den Held is niet meer zijn <i>verplettering</i>—zooals +in de classieke tragœdie—maar zijn opgaan in het +groote Geheel. Lessing heeft opgemerkt,<a name="FNanchor_C_8" id="FNanchor_C_8"></a><a href="#Footnote_C_8" class="fnanchor">[C]</a> dat het karakter +van den waren Christen wegens zijn zachtmoedigheid, zijn +Godsbetrouwen, zijn gelatenheid is zoo ontheatraal mogelijk. +Welnu, zoo mogelijk nog ontheatraler is de mensch voor de +opvatting die in alles het Eene ziet; voor den blik van den +jongen Goethe, die voordat hij wist wat hij deed, in zoo menig +eenvoudig vers de "doode natuur" met zijn eigen klachten +en vreugden had doordrongen, zoodat het buiten-hem-zijnde +uitstraalde 't licht van zijn gemoed. Ik ben niet in de wieg +gelegd voor tragedist—kon hij op rijperen leeftijd aan zijn +vriend Zelter schrijven—mijn inborst is te verzoenend; +vandaar dat geen eigenlijk-tragische situatie mij treft, want +zulk een is in haar wezen onverzoenbaar.—Voor Goethe +gaat de mensch ten gronde aan <i>innerlijke tegenspraak</i>, moet +de mensch ten slotte zegevieren niet over de natuur of over +anderen doch over zich zelf. De menschen boezemen hem, als +dramabouwer, pas belangstelling in, als ze van stoffelijke omstandigheden +min of meer onafhankelijk zijn, en slechts +met zich zelve hebben te maken. Als hij aan de eerste lezing +van Iphigenie werkt is hij bezig, in zijn <span class="corr" title="Bron: qualiteit">kwaliteit</span> van minister, +recruten te keuren en hij aanschouwt veel ellende van dichtbij. +Dit noopt hem tot zijn minnares Von Stein de volgende ontboezeming +te richten: "....hier wil het drama niet vlotten; +vervloekt! de koning van Tauris moet spreken alsof er geen +enkele arme kousenwever in Apolda hongerde".—</p> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_C_8" id="Footnote_C_8"></a><a href="#FNanchor_C_8"><span class="label">[C]</span></a> <i>Hamburgische Dramaturgie</i>, 1767-1769, p. 7.</p></div> + +<p>Maar deze levenskijk was nog gemengd met andere elementen. +Hij hing nog aan het voorbeeld van groote meesters +(wier overtuiging andere eischen stelde aan hun werk) en +hij kon zich hiervan niet bevrijden (hij kon ze niet missen)<span class='pagenum'><a name="Page_138" id="Page_138">[Pg 138]</a></span> +zoolang hij niet éen critieke verwikkeling ten einde toe had +doorleefd. Want daardoor moest hij zich zelve ten volle leeren +kennen; moest hij gaan begrijpen, dat de zoozeer gevreesde +menschen voor hem minder gevaarlijk waren dan—hij zelf. +En dit inzicht zou hem zijn eigen stijl doen vinden.</p> + +<p>Eenmaal—toen hij den Werther schreef—heeft hij +begrepen dat een mensch, gelijk hij den mensch zag, geen +waar tooneel-Held kan zijn. Wil men hem toch ten tooneele +voeren, dan zijn twee dingen mogelijk:</p> + +<p>òf men vermengt de uitbeelding van zijn karakter met allerlei +bijwerk, dat den toeschouwer bezig houdt, maar overigens +weinig ter zake doet—en aldus is Goethe begonnen (Götz),</p> + +<p>òf men maakt drama's zonder <i>zichtbare</i> handeling, en +die voor den toeschouwer niets verliezen als hij de oogen +sluit en ze geniet, zooals hij echte muziek geniet, die zuiver +zielsbewegen is. Dat zal hij in den nu komenden levenskring +leeren!</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>Teekenend voor Goethes kunnen is de geschiedenis van het +laatste drama dat hij in den thans beschreven tijd geeft, en +dat gedeeltelijk reeds boven deze sfeer uitgaat. "<i>Stella</i>" +was oorspronkelijk "een tooneelspel voor lievenden".</p> + +<p>—De titelheldin behoort klaarblijkelijk tot de sentimenteele +"Darmstädter heiligen". Uiterlijk een Friederike, innerlijk +een Urania, een-en-al ziel. Fernando, die een tijdlang +haar echtgenoot heeft gegolden (niet wetend dat hij reeds +gehuwd is, heeft ze haar eer prijsgegeven om hem op zijn +slot te volgen) heeft haar verlaten en ze beweent hem bij +haar rozenaltaar. Ze sluit een "heilige" hartevriendschap met +Cecilie, de moeder van haar jonge gezelschapsdame. De +sympathie tusschen de twee hoogstaande vrouwen is gevestigd +op overeenstemming in levenslot: Cecilies echtgenoot heeft +haar in bekrompen geldelijke omstandigheden laten zitten.</p> + +<p>Daar verschijnt Fernando weer, nadat hij getracht heeft, +in den krijg zijn leven kwijt te raken, wijl hij geen bevrediging +vindt in het fladderen van de eene liefde naar de andere. +En wat blijkt? Hij is de ontrouwe echtgenoot van Stella's<span class='pagenum'><a name="Page_139" id="Page_139">[Pg 139]</a></span> +nieuwe vriendin Cecilie! Men zette er zich overheen dat de +ontmoeting van deze drie personen slechts gemotiveerd +wordt, doordat de auteur hun karakters op elkaar wil laten +werken. Het probleem, <span class="corr" title="Bron: logisch">logiesch</span> voortgevloeid uit deze ontmoeting, +is gesteld. Het luidt: hoe zullen deze twee vriendinnen, +die elkander, doch ook (ondanks zijn fouten) Fernando +lief hebben, zich uit deze situatie redden?</p> + +<p>Goethe nu, die iets van Fernando's vlinderachtige natuur +heeft (maar overigens een nobel en geestrijk man is—wat +van Fernando niet kan gezegd!) Goethe zal zich in een eenigszins +anderen vorm dit probleem meermalen hebben gesteld. +Ook hij heeft al menige goede vrouw verlaten, al behoeft hij +zich niet te verwijten, haar door onherroepelijke daden te +hebben geschonden. Hij bemint de eene nog terwijl hij zich +aan een volgende reeds bindt; gaarne zou hij beide vrouwen +sparen. En de woorden van Cecilie <a name="V139D1" id="V139D1" href="#V139N1">"Und kann der Knoten</a> +gelöst worden, heiliger Gott im Himmel! zerreiss' ihn nicht!" +zijn hem uit het hart gegrepen. Naar voorbeeld van een middeleeuwsche +sage zoekt hij nu aanvankelijk de situatie zoo op te +lossen, dat deze twee <i>edele</i> vrouwen den nietswaardigen, +zwakken Don Juan om den hals vallen en verklaren één +huis, één bed, één graf met hem te willen deelen.</p> + +<p>Maar dit is geen <i>ontknooping!</i> Hier kan het doek wel voor +den eersten keer opgaan, maar niet voor den laatsten keer +vallen. Een nieuw probleem is uit het op te lossen probleem +ontsprongen, of liever: dit heeft zich gewijzigd. Maar het +was een schijn van een oplossing, een poging om den knoop +niet met geweld door te hakken—zooals in alle voorgaande +drama's is geschied. En deze poging bewijst ons, dat Goethe +hier getracht heeft, het hoogere niveau te bereiken, waar de +sleutel van dergelijke situaties gezocht wordt in de ziel van +den getroffene:</p> + +<p style="margin-left:4em">"Denn, <a name="V139D2" id="V139D2" href="#V139N2">wenn ein Wunder</a> auf der Welt geschieht,<br /> +Geschieht's durch liebevolle Herzen".</p> + +<p>Maar publiek en vrienden toonden zich zeer gebelgd door +deze idealiseering van een soort veelwijverij. En in later +jaren heeft Goethe het slot omgewerkt: hij laat Stella vergif +slikken en Fernando jaagt zich een kogel door den kop.<span class='pagenum'><a name="Page_140" id="Page_140">[Pg 140]</a></span> +Hiermede is het stuk (dat van toen af "treurspel" heette) +teruggevallen in de eerste sfeer. Fernando's dood wekt +in den toeschouwer nauwelijks medelijden, wat toch in gewone +omstandigheden de dood van iederen mensch—ook van een +minderwaardigen mensch—pleegt te doen. Zijn leven heeft +ons niet in dramatische spanning gevangen, doordat hij niet +handelend optreedt, te veel innerlijke tegenspraak, te weinig +éénheid is om te kunnen handelen. Maar de verwikkeling +van het treurspel (waarbij hij wel genoemd doch niet gezien +wordt) is weer zoo fijn en zoo uitvoerig gelegd, dat zij de +zwakke motiveering van het slot—dat Fernando eigenlijk +tot een <i>man</i> zou moeten maken—overschaduwt.</p> + +<p>Goethes vlinderneiging, welke wij hier in oorsprong en uitwerking +hebben aangeduid, zou overwonnen worden, zoodra +Goethe moed had gevonden om zich in de invloeds-sfeer van +krachtige en geliefde personen vrijwillig en blijvend te +vestigen, om—zooals hij aan Lavater zou schrijven—"cordaat +scheep te gaan op de golven der levenszee, vastbesloten +te ontdekken, te winnen, te strijden, te stranden of +zelfs met de heele lading in de lucht te springen".</p> + +<p>Hij kon den moed daartoe echter eerst vinden, toen hij in +zijn onderling strijdende neigingen een voorloopig evenwicht +had verkregen, <i>waardoor hij tegenover de buitenwereld als +een onkwetsbare persoonlijkheid kwam te staan</i>. Toen was zijn +eerste levenskring voltrokken.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>Hij is nu op weg; het zal een bezwaarlijke reis zijn!</p> + +<p>Of—geven wij het beeld op!—niet een reis maar een +organische ontwikkeling: het beginpunt van het komende +stadium ligt diep in de ontworstelde periode verborgen; +en de uitloopers van het verleden zullen nog verre in de +toekomst reiken.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 240px; "> +<img src="images/chapterend2small.png" width="240" height="126" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_141" id="Page_141">[Pg 141]</a></span></p> + +<hr style="width: 65%;" /> +<p><span class='pagenum'><a name="Page_142" id="Page_142">[Pg 142]</a></span></p> + +<p class="letterspaced" style="text-align:left;font-size:150%; margin-top:25px; margin-bottom:25px;"> +<a name="TWEEDE_BOEK" id="TWEEDE_BOEK" href="#TOC_TWEEDE_BOEK">TWEEDE BOEK</a></p> + +<hr style="width: 65%;" /> +<p><span class='pagenum'><a name="Page_143" id="Page_143">[Pg 143]</a></span></p> + +<p><a name="CHAPTER_XI" id="CHAPTER_XI"></a></p> +<div class="center"><img src="images/ornament2small.png" width="100%" height="157" alt="De gebeurtenissen, in dit hoofdstuk verhaald, loopen van 7 November 1775 tot 25 Juni 1776." title="" /></div> +<div class="center" style="margin-top: -6.0em; "><a href="#TOC_XI">"De gebeurtenissen, in dit hoofdstuk verhaald,<br /> +loopen van 7 November 1775 tot 25 Juni 1776.</a></div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold; margin-top: 3.0em; "><a href="#TOC_XI">XI</a></div> +<div class="alignright"><a name="V143D1" id="V143D1" href="#V143N1">Und Niemand fragte</a>: Wer ist denn Der?<br /> +Wir fühlten beim ersten Blick: 's war Er!<br /> +WIELAND.</div> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalH.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">H</span>et Hertogdom Weimar besloeg een oppervlakte +van 1900 vk. K.M. (dus nog iets minder +dan de Nederlandsche provincie Limburg) +en werd door de omringende staten verbrokkeld +in vier kleine streekjes, die elk op eigen wijze +geregeerd wilden zijn. Het geheele Rijk telde destijds 100.000, +de hoofdstad aan de Ilm ongeveer 6000 inwoners. Eigenlijk +een dorp, van niet meer dan 500 huizen: kronkelende, +morsige, nauwe straten, niet geplaveid, die voor den voetganger +werkelijk gevaar opleverden. De bouwvallige, lage +huizen keerden hun gevels van den beganen weg af. Daar +straatverlichting ontbrak, kon men 's avonds niet uitgaan +zonder fakkeldrager of lantaarn. De burgerij leefde grootendeels +van landbouw en veeteelt. Een belangrijk part van de +bevolking teerde op het Hof, dat echter betrekkelijk eenvoudig +huishield en zijn leveranciers allerminst rijk maakte. De +"herder der residentie" placht 's morgens het vee van de +stedelingen bijeen te toeteren, en niet zelden deed de kudde +een groepje wandelende hovelingen uiteen stuiven.</p> + +<p>Weimar lag vrijwel afgesloten van de beschaafde wereld. +De wegen die er heen leidden waren voor voetgangers bijna +onbruikbaar, de postverbindingen schaarsch en onregelmatig. +Belangrijke gebeurtenissen vernam men er pas als ze al +eenigszins tot de geschiedenis behoorden; couranten las +men in burgerlijke kringen zelden. Wie de poort uit wilde, moest +naam en beroep laten registreeren door den poortschrijver, +die er dan den hertog melding van maakte. Wie met een<span class='pagenum'><a name="Page_144" id="Page_144">[Pg 144]</a></span> +fatsoenlijke dame buiten de stad wenschte te wandelen, moest +allerlei listen te baat nemen om de kans op spotternijen van +Carl-August te ontgaan. Het slot, dat met zijn bijgebouwen +wel een derde van de residentie innam, was tijdens een onweer +verbrand en men had de puinhoopen laten liggen. De hertog +voerde zijn hoofsche gade in een groot heerenhuis, dat echter +nog niet af was, inderhaast werd gemeubeld, en dat hij jarenlang +onophoudelijk moest doen repareeren. Hij toonde in +kleeding en leefwijze als in manieren dat uiterlijke praal +hem tegenstond en dat hij niet van plan was voor "<a name="V144D1" id="V144D1" href="#V144N1">roi-soleil</a>" +te spelen, zooals vele andere Duitsche vorstjes. Wat hij zei, +zei hij grof. Wat hij deed, deed hij onomwonden; al was het +te voorzien dat ieder het zou afkeuren. Dit griefde de jonge +hertogin Louise, die—aan het aristocratische Russische +hof opgevoed—de etiquette gaarne zag geëerbiedigd. +Haar eerste huwelijksjaren doorleefde zij kniezend en teruggetrokken. +Haar karakter was zoo, dat velen haar vereerden, +weinigen haar beminden.</p> + +<p>Zij kreeg genoeg te verduren doordien mannen en vrouwen +in haar omgeving (typische mengsels van tranenvolle, +maanlichtbleeke, overgevoelige "<a name="V144D2" id="V144D2" href="#V144N2">Empfindelei</a>" en ongemaskeerde +wulpschheid), naar voorbeeld van hun jeugdigen +gebieder en misschien wel aangemoedigd door diens idealistische +maar heetbloedige mama (die met haar zoon achttien +jaar scheelde) het met de huwelijksmoraal niet al te nauw +namen. Men las en besprak in gezelschap "galante" boeken, +die men in onzen tijd stellig pornografiesch zou noemen. De +hofdames—hoe kunstzinnig en ontwikkeld ook—versloten +heur hartjes al evenmin als haar boezems; en men behoeft +de portretstukken uit dien tijd maar aan te kijken om te +weten wat dit beduidt. Ze onderhielden bijna zonder uitzondering +liaisons met al of niet gehuwde heeren en ze maakten +daar geen geheim van. Integendeel: een zekere mate van avontuurlijkheid +verhoogde haar aanzien. Wie een vriend te +gast vroeg, en beleefd wilde wezen, vroeg ook de dame +met wie die vriend het op het oogenblik hield. De poëet +Wieland—verreweg de oudste aan het hof—werd zelfs door<span class='pagenum'><a name="Page_145" id="Page_145">[Pg 145]</a></span> +den hertog (dien hij had opgevoed) uitgelachen om zijn +echtelijke trouw en om de vele kinderen die hij, zonder +het dichten te onderbreken, fabriceerde—gelijk Carl-August +het uitdrukte. Goethe had meermalen tot taak een <span class="corr" title="Bron: bijzonder">byzonder</span> +ongewenscht amourtje van prins Constantijn, die sterk was +in het opduiken van ontoonbare maîtresjes, met een minnelijke +schikking te doen eindigen. En de zotte Vrijvrouw Von +Werther, bijgenaamd de kleine Werther, die de zieke en vervolgens +de doode uithing en een pop in haar plaats liet +begraven, ten einde met een luitenant naar Afrika te kunnen +vluchten, waar deze goud en diamanten hoopte te vinden; +en die, berouwvol en berooid weergekeerd, door haar man in +genade werd teruggenomen, steekt nogal gunstig af bij haar +vriendinnen.</p> + +<p>Genoeg om te doen zien, dat Weimar voor Goethe een +gevaarlijke stad was. De roep van zijn schoonheid en zijn +vurigheid ging hem voor, en geestelijk verkeer met vrouwen +was hem een zielsbehoefte. Zijn dichtersroem, dien men in +verband bracht met gedachten aan oproer en verboden liefde, +aan goddeloosheid, zelfmoord, duivelslist en bigamie, maakte +hem byzonder interessant voor de lichtzinnige <i>Misels</i> (d.i. +meisjes) die de diepten van gewone minnarijen reeds te vaak +hadden gepeild. Behalve bals, die te weinig zeldzaam, en tooneelvoorstellingen, +die in den beginne uiterst middelmatig +waren, bood het landstadje hem weinig verstrooiing. Hij +wilde er blijven, het behoorde tot zijn levenstaak, maar vaak +smaakte zijn broodje hem zuur. Hij wilde de schoone kern, +die hij in den hertog vermoedde, verder ontwikkelen; +maar hij begreep dat hij, de burgerjongen, zijn intiemen +invloed op den edelman zou verliezen, als hij niet toonde +ook in het "miseln", <i>d.i.</i> vrijen, in het zuipen, knijpen en +fuiven, in het tappen van heel gewaagde moppen, in het +volhouden van dolle streken, waarbij zijn leven gevaar liep, +tegen hem te zijn opgewassen. Daarbij kwam dat de regering +van het rijkje weldra voor een groot deel op hem berustte en +dat men hem in zooveel kleinigheden consulteerde, dat hij wel +eens geërgerd uitriep: dat hij "ten slotte ook nog voor de<span class='pagenum'><a name="Page_146" id="Page_146">[Pg 146]</a></span> +nachtspiegels zou moeten zorgen". Zijn dichtergave scheen +in het drukke zakenleven te verwelken, terwijl binnen hem +alles op losse schroeven stond en het zeer lang duurde, +voordat hij, volkomen met zichzelf in vrede, onafhankelijk +stond tegenover de buitenwereld.... Zooveel redenen en +aanleidingen voor hem om in de eerste maanden van zijn verblijf +te Weimar den duivel macht over hem te geven,—gelijk +Wieland het uitdrukt.</p> + +<p>Maar toen ging de vrouw door zijn ziel, wier heerschzucht, +meer nog dan haar liefde, het binnen hem plaats grijpend +proces versnelde en hem dwong tot zelftucht.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>Hij kwam laat-herfst te Weimar aan, door een uitgelezen +troep "prave" jongens en Misels, de meesten tusschen de +twintig en dertig jaar, geestdriftig verwelkomd. Hij was in +Werther-uniform: blauwe sluitjas met koperen knoopen, +geellederen vest en broek, kaplaarzen en gepoederd staart-coiffure—en +daar het voor <span class="corr" title="Bron: onwelvoegelijk">onwelvoeglijk</span> doorging, in gezelschap +van dames anders te verschijnen als "in kousen en lage +schoenen", bleek reeds hieruit, dat hij ook aan het hof zijn +vrijheid van beweging niet wenschte op te offeren. De jonge +hertogin gedroeg zich dan ook koel tegen hem, en duldde niet +dat hij aanzat aan de vorstelijke tafel, waar slechts edellieden +toegang kregen. Als Carl-August niet in de gelegenheid +was, zich met hem af te zonderen, dineerde hij in "De Roode +Os" of wel bij Wieland. Die voelde zich terstond "als een +dauwdrup van de morgenzon" vervuld van den rijzigen +jongeling met de nu eens donker schitterende, dan weer +zwaarmoedig smachtende tooveroogen, waarmede hij alle +misels het hof maakte; kort daarop gaf hij in een vurig gedicht +de schoonste en treffendste schets die wij kennen van den +26-jarigen Goethe. Voor mij—zoo liet hij zich tegen Merck +uit—is het leven niet meer denkbaar zonder dezen wonder-jongen, +dien ik lief heb als mijn bloedeigen eerstgeborene, +en van wien het mij, zooals ook eenen echten vader past, innig +genoegen doet, dat hij mij zoo mooi over den kop groeit en<span class='pagenum'><a name="Page_147" id="Page_147">[Pg 147]</a></span> +alles is, wat ik niet heb kunnen worden.—Doctor Wolf +vergaf den Hofpoëet gaarne zijn oppervlakkig tijdschrift +"De Mercuur", wetend dat diens talrijke kinderen, wier +vriendschap hij spoedig won, grage magen bezaten.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 400px; "> +<a name="ILLO_166" id="ILLO_166" href="#LOI_166"><img src="images/hires166small.png" +alt="GOETHE IN "KAARSRECHTE HOUDING"" +title="GOETHE IN "KAARSRECHTE HOUDING"" width="261" height="600"/></a> +<p style="text-align:center;">GOETHE IN "KAARSRECHTE HOUDING"<br /> +(kort na zijn vestiging te Weimar)</p> +</div> + +<p>Carl-August, nog zoo kort geleden aan den dwang van +moeder en leermeesters ontsnapt, voegde zich slechts geleidelijk +tot de ingetogenheid, die regeerings- en huwelijksplichten +van hem eischten. Met naast zich den dichter, die gold als de +verpersoonlijking van het "kracht-geniale" (<i>d.i.</i> de onbekommerde +uitleving van alle echt-persoonlijke neigingen en +verlangens) gaf hij zich over aan wat hij een natuurlijk en vrij +leven achtte. Wolfgang zakte gedurende eenige maanden +tot een lager levens-niveau af: geleid door de motieven die +wij reeds noemden, maar toch ook onder den invloed van zijn +omgeving. Zondagochtend-bijeenkomsten, waar men elkander +bij wijn en punch met dwaze verzen hekelde; geforceerde +tochten te paard, onmiddellijk gevolgd door danspartijen; +wilde <span class="corr" title="Bron: zwijnen-jachten">zwijnenjachten</span>, waarbij hij wel eens in doodsgevaar +verkeerde; overnachten in het winterwoud; eten op de +straat voor het "vorsten-huis", onder het volbrengen van de +ruwste streken, ten aanschouwe van de gapende burgerij; +wedstrijden in het klappen met de jachtzweep, 's nachts, +midden op de markt; dansen en vrijen met de boeredeernen +uit de naburige dorpen; schaatsenrijden (een plebejisch +bedrijf te Weimar!) bij fakkellicht; caricaturale maskerades; +drinkgelagen, met schedels en voor-historische urnen, die de +asch van echte Tuitschers hadden bevat, bijwijze van bekers; +en een lange lijst van onbehouwen grappen als daar zijn: +belletje trekken en het dichtmetselen van de slaapkamer +eener laat thuiskeerende hofdame.</p> + +<p>Vergat Wolfgang ook soms dat nobele beweegredenen +hem tot deze bandeloosheid hadden gebracht, meestal spande +hij zijn krachten om den lichamelijk zwakken hertog voor +overdrijving te behoeden, hem te genezen van zijn gebrek +aan practische menschenkennis. Hij maakte van vele uitstappen +gebruik om op zijn schimmel "De Poësie" het land +te verkennen. Bij iedere gelegenheid wees hij den jongen<span class='pagenum'><a name="Page_148" id="Page_148">[Pg 148]</a></span> +vorst op den vervallen toestand van zijn rijkje. In zijn +brieven aan hem schreef hij zonder commentaar bijbel-spreuken +af, die Carl-August op hartstochtelijken toon +tot zijn plicht riepen. Een ander maal trad hij, als eenvoudig +boertje verkleed, op den landheer toe en hield hem in +een trouwhartig gedicht voor, dat het boersche trouwe bloed +nog altijd zijn beste goed was, waaraan hij meer vreugde kon +beleven dan aan paarden en aan stoeterijen. Tot diep in den +nacht zat hij met zijn Carl soms bijeen, en dan werden er over +verleden en toekomst harde woorden gesproken, die het diepste +van 's hertogs karakter roerden en hem aanzetten tot +arbeid; lastertongen wisten te vertellen dat zij zich dan +achter gesloten deuren bedronken....</p> + +<p>Maar Carl-August, hoewel meermalen door uitputting +op het ziekbed geworpen, verlangde steeds terug naar zijn +"woedige" uitspanningen (als Wieland ze betitelde), waartoe +ook zijn natuurlijke vlugheid in het afdoen van loopende +zaken hem verleidde. Goethe daarentegen, aan zulk een +leventje ontgroeid, liet noode zijn werkkracht en zijn organisatietalent +ongebruikt en verlangde innig naar rust. Evenals +Margaretha in zijn treurspel Egmont "voorzag hij veel dat +hij niet kon veranderen". In het begin van het nieuwe jaar +ontsteeg hem een bede, zoo kinderlijk-oprecht, dat Pestalozzi +ze later een Zwitsersche boerin en hare kinderen als +avondgebed in den mond kon leggen:</p> + +<p style="margin-left:4em">"<a name="V148D1" id="V148D1" href="#V148N1">Der du von dem Himmel bist</a>,<br /> +Alles Leid und Schmerzen stillest,<br /> +Den, der doppelt elend ist,<br /> +Doppelt mit Erquickung füllest,<br /> +Ach, ich bin des Treibens müde!<br /> +Was soll all der Schmerz und Lust?<br /> +Süsser Friede,<br /> +Komm, ach komm in meine Brust!<span class="corr" title="Bron:">"</span></p> + +<p style="margin-left:4em">(<i>Wandrers Nachtlied</i>).</p> + +<p>Onderdanen en bewindslieden gaven luide hun misnoegen +te kennen over het vertrouwen dat de regeerende vorst den +belletristischen burgerman, die bovendien zooveel onzedelijke +en opstandige boeken had geschreven, bewees. Men +beschouwde Goethe als aanstichter van de straks genoemde +wanordelijkheden en vervolgde hem met dreig- en maanbrieven. +Werthers: Schaamt u, gij nuchteren! ware hier<span class='pagenum'><a name="Page_149" id="Page_149">[Pg 149]</a></span> +zeker van toepassing. Het korte, zakelijke antwoord, +dat hij Klopstock toezond op zijn goedbedoelden maar te +hooghartigen brief, had een definitieve breuk ten gevolge.</p> + +<p>Carl-August stoorde zich nergens aan, en verzocht hem +de vergaderingen bij te wonen van den "Geheimen Conseil" +(<i>d.i.</i> Ministerraad) om te ervaren, hoe hij zich als regeeringspersoon +zou voelen. Dit lokte de ontslagaanvrage uit van den +eersten minister, een zeer bekwaam man, die niet met Doctor +Goethe in éen <i>collegio</i> wilde zitten, daar de aanwezigheid van +Doctor Goethe de waarde van dit collegium zeker moest +drukken. De fier gestelde kantteekening op het verzoekschrift +van den minister, waarmede Carl-August zijn beleid +verdedigt, stempelt den negentienjarigen schrijver er van +tot een waarachtig vorst:</p> + +<div class="blockquot"><p>"Een man van genie op een andere plaats gebruiken dan +daar, waar hij zelf zijn buitengewone gaven kan benutten, +beteekent hem misbruiken. Wat echter de tegenwerping +betreft, dat door zijn toetreden vele verdienstelijke lieden +zich gepasseerd zouden kunnen achten, zoo ken ik in de +eerste plaats niemand onder mijne dienaren, die, voor zoover +ik weet, op deze plaats hoopte; en in de tweede plaats zal ik +nooit een ambt, dat in zoo eng verband met mij, met het wel +en het wee van al mijn onderdanen staat, naar ancienneteit, +ik zal het steeds slechts naar betrouwen vergeven. Het oordeel +van de wereld, dat misschien misbillijkt, dat ik D. Goethe +in dit mijn voorname College plaats, zonder dat hij te voren +Schout, Professor, Kamer- of Regeeringsraadsheer is geweest, +doet niet ter zake. De wereld oordeelt naar vooroordeelen, +ik echter zorg en arbeid, gelijk ieder ander die zijn plicht +wil doen, niet terwille van de instemming van de wereld, +doch om mij voor God en mijn eigen geweten te kunnen +rechtvaardigen".</p></div> + +<p>Intusschen vreesde men niet zonder grond, dat Weimar, +die "stad van tienduizend dichteren en eenige inwoners", +langzamerhand geregeerd ging worden door louter half-miskende +Muzenzonen: Zoo was graaf Von Stolberg +(dien de lezer reeds ontmoette als liefhebber van tyrannenbloed) +tot kamerheer benoemd. De kettersche, vrijgeestige +predikant Herder werd, ondanks hevige protesten van het<span class='pagenum'><a name="Page_150" id="Page_150">[Pg 150]</a></span> +Opper-consistorie, met het toezicht op den eeredienst belast +en had van Goethe in een spottig gedicht verlof gekregen, +zich—evenals te Straatsburg—met de punten van zijn +mantel in zijn broekzakken te vertoonen. Hij begon met +een preek te houden die den Hertog op zoo felle wijze aan +zijn plichten herinnerde, dat men niet anders dacht of Carl-August +zou hem uit den kansel trappen; de hertog echter +meende dat het een brave preek was "heelemaal zonder +speldeprikken". Herder praalde zoo hardnekkig met zijn +geestelijk overwicht, dat men hem in het buitenland den +Bisschop van Weimar noemde. Klinger, de "peetvader" van +de Sturm- und Drangbeweging, dook plotseling te voorschijn, +en op den achtergrond glimlachte het blonde, intrigeerende +dichtertje Lenz, dat praatjes rondstrooide over den dollen +boel te Weimar en onderwijl voor hertogelijke rekening hooge +verteringen maakte; waaraan misschien de sage ontleend +is, dat de Weimarsche schatmeester in zijn grootboek een +aparte rekening hield voor "Kousen en broeken aan doortrekkende +Genieën". Hertogin Louise beklaagde zich bij +haar bloedverwanten over de misdragingen van haar gemaal; +overdreven lasterpraat ging om.</p> + +<p>Goethe denkt er niet aan, alle schuld van zich te schudden. +Maar hij is niet van zins, de nieuwsgierigheid van vreemden +te stillen; door vriendschap aan zijn Carl gebonden, beseft +hij dat het nu tijd is tot lijden en tot zwijgen. En in het tot +den hertog gerichte verjaarsgedicht <i>Ilmenau</i>, dat hem zelf +voorstelt: gezeten bij het wachtvuur van zijn onrustig slapenden +heer, afrekenend met het verleden, erkent hij dat het +zijn geest is, die hier onheil heeft gesticht:</p> + +<p style="margin-left:4em">Ik haalde een reine fakkel van het Altaar<br /> +maar wat ik heb ontstoken is niet reine vlamme,<br /> +de storm verhoogt den gloed en het gevaar,<br /> +ik sta rechtop terwijl ik mij verdoem!—</p> + +<p>Maar hij durft hopen dat Carl-August nu weldra zijn plichten ernstiger +zal opvatten:</p> + +<p style="margin-left:4em"><a name="V150D1" id="V150D1" href="#V150N1">Gewiss, ihm geben auch die Jahre</a><br /> +Die rechte Richtung seiner Kraft.<br /> +Noch ist, bei tiefer Neigung für das Wahre,<br /> +Ihm Irrtum eine Leidenschaft.<br /> +Der Vorwitz lockt ihn in die Weite,<br /> +Kein Fels ist ihm zu schroff, kein Stegzu schmal;<span class='pagenum'><a name="Page_151" id="Page_151">[Pg 151]</a></span></p> + +<p style="margin-left:4em">Der Unfall lauert an der Seite<br /> +Und stürzt ihn in den Arm der Qual.<br /> +Dann treibt die schmerzlich überspannte Regung<br /> +Gewaltsam ihn bald da, bald dort hinaus,<br /> +Und von Unmutiger Bewegung<br /> +Ruht er unmutig wieder aus.<br /> +Und düster wild an heitern Tagen,<br /> +Unbändig, ohne froh zu sein,<br /> +Schläft er, an Seel und Leib verwundet und zerschlagen,<br /> +Auf einen harten Lager ein:<br /> +Indessen ich hier still und atmend kaum,<br /> +Die Augen zu den freien Sterne kehre,<br /> +Und, halb erwacht und halb im schweren Traum,<br /> +Mich kaum des schweren Traums erwehre....</p> + +<p>Onder zijn invloed ging de hertog de oppositie tegen zijn +benoeming met groote bedachtzaamheid en matiging te +keer. Eerst negen maanden na zijn aankomst, en nadat +minister Fritz zijn ontslagaanvrage door voorspraak van +de hertogin-moeder had ingetrokken, kreeg hij definitief +(weldra met den titel "Geheim Raadsman", de hoogste +onderscheiding die een Duitsch burger ten deel kon vallen) +zitting en stem in den <i>Conseil</i>, op een jaarwedde van 1200 +daalders,—een bedrag dat juist voldoende was om zijn +ambtskleedij en zijn tooneelbenoodigdheden (waarvan nader) +te bekostigen. Zijn vader—wel gevleid door de onderscheiding +die "den Doctor" te beurt viel, maar zeer ontsticht +wijl hij zijn groot huis nu alleen moest bewonen, zonder +schoondochter, zonder kleinkinderen—had zich in den +tusschentijd slechts door herhaalde brandbrieven laten bewegen, +hem nu en dan geldelijk te steunen. Nu moest vrouw +Aja weer pleiten om een uitzet en een klein jaargeld (zooals +ook Cornelia had) voor haar grooten zoon. Kamerheer Von +Kalb werd naar Frankfort gezonden om te bewerken dat de +oude Goethe in het minister worden van zijn zoon toestemde(!); +hij moest hem onder 't oog brengen, dat door deze +kleine opoffering zijnerzijds vele duizenden gezegend zouden +worden; dat de benoeming slechts ten doel had, Wolfs vriendschappelijke +verhouding tot den hertog een officiëelen vorm +te geven, en niets te kort deed aan diens vrijheid, te allen +tijde weg te gaan of verlof te nemen.</p> + +<p>Eens sprak de hertog zijn schatmeester in deze woorden<span class='pagenum'><a name="Page_152" id="Page_152">[Pg 152]</a></span> +toe: Bertuch, ik moet je tuin hebben. Ik kan er niets aan doen. +Goethe wil hem hebben en hij kan er niet zonder leven.—Hij +had Wolfgangs trek naar de eenzaamheid bespeurd en hij +hoopte hem in Weimar te houden door hem een flinken tuin +met een eenvoudig gemeubelde woning er in, waarbij wachtershuis, +honds- en bijenstal en schietbaan, eerst in bruikleen, +later ten geschenke te geven. Goethe leidde zelf de werkzaamheden, +die het bouwvallige, spitsgedakte huisje en de +hellende vallei, door de Ilm bespoeid, herschiepen tot een +tooverachtig dichtersnest, door hooge boomen omgeven, +door gebarricadeerde bruggen van de buitenwereld afgesloten, +met priëelen, gewijde steenen en mosbanken.</p> + +<p style="margin-left:4em"><a name="V152D1" id="V152D1" href="#V152N1">Ich geh' meinen alten Gang</a><br /> +Meine liebe Wiese lang,<br /> +Tauche mich in die Sonne früh,<br /> +Bad' ab im Monde des Tages Müh,</p> + +<p>zong hij. +Hier speelde hij met de kinders van Herder en van Wieland, +hij ontving er den hertog, die vaak op de sopha overnachtte +en dan met een eierstruif als maal genoeg moest maken. +In volstrekte afzondering leefde hij er als een stuk natuur, +gedrenkt van aardreuk, en hij noemde zich van toen af +(naar een Elsasser legende) Erdkülin, <i>d.i.</i> aardkoetje. Vaak +ook sliep hij, in een mantel gewikkeld, op zijn veranda, zoo +vast dat donder noch regen hem konden storen. En tegen +valavond baadde "de tweede man des rijks" zich in de koele +rivier, waarbij hij dan, de druipend zwarte haren over zijn +facie gestreken, terwijl alleen zijn hoofd boven de golven +uitstak, met geheimzinnige geluiden menig voorbijganger +schrik aanjoeg: Onder de boeren in den omtrek leeft nog +thans het geloof aan watergeesten. Overigens schijnt zijn +vertrouwelijke omgang met het koude nat en de open lucht +op de destijds gemakzuchtige en onfrissche Duitschers een +diepen indruk te hebben gemaakt.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 493px; "> +<a name="ILLO_174" id="ILLO_174" href="#LOI_174"><img src="images/hires174low.jpg" +alt="GOETHES TUINHUIS MET VERANDA" +title="GOETHES TUINHUIS MET VERANDA" width="493" height="600"/></a> +<p style="text-align:center;"><span class="corr" title="Bron: GOETHE'S">GOETHES</span> TUINHUIS MET VERANDA</p> +</div> + +<p>Kort voordat hij besloot in Weimar te blijven, maakte hij +alleen (zooals in zulke gevallen zijn gewoonte was) een uitstap +naar Leipzig. Daar ontmoette hij zijn onherkenbaar geworden +Annette. Ook zag hij er de zangeres Corona Schröter weer, +aan wie hij als piepjong studentje reeds eenige bewonderende +verzen had gewijd. Zij had zich toen koel getoond, als waren<span class='pagenum'><a name="Page_153" id="Page_153">[Pg 153]</a></span> +haar classiek-schoone lichaamsvormen inderdaad uit marmer +gehouwen. Nu wist hij deze "engel" met haar vele begaafdheden +naar Weimar te tronen, waar ze zich als tooneelkunstenares +en als componiste zeer zou onderscheiden. Is ze meer +hem geweest dan een vriendin, een phantastiesch speelgenoot? +Men zegt.... Zeker is dat men haar in zijn toovertuin vaak +kon aantreffen in de eenvoudige Grieksche dracht waarmede +ze de "Iphigenie" creëerde, dat zij daar dikwijls bij droomige +avondbelichting in een gazen kleed roerloos op een bank +zat....</p> + +<div class="figcenter" style="width: 400px; "> +<img src="images/chapterendsmall.png" width="400" height="135" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_154" id="Page_154">[Pg 154]</a></span></p> + +<p><a name="CHAPTER_XII" id="CHAPTER_XII"></a></p> +<div class="center"><img src="images/ornament1.png" width="100%" height="149" alt="De gebeurtenissen, in dit hoofdstuk verhaald, loopen van 1774 tot voorjaar 1781." title="" /></div> +<div class="center" style="margin-top: -6.0em; "><a href="#TOC_XII">"De gebeurtenissen, in dit hoofdstuk verhaald,<br /> +— loopen van 1774 tot voorjaar 1781. —</a></div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold; margin-top: 3.0em; "><a href="#TOC_XII">XII</a></div> +<div class="blockquotright"><a name="V154D1" id="V154D1" href="#V154N1">So hast du meine ganze Natur</a> an +dich gezogen, dass mir für meine +ubrigen Herzens-pflichten keine +Nerve ubrig bleibt.</div> +<div class="alignright">GOETHE aan CHARLOTTE v. STEIN.</div> + + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalE.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">E</span>en jaar vóordat hij Carl-August volgde, had +Goethe kennis gemaakt met den <i>galanten</i> +doctor Zimmermann, en onder de honderden +silhouetten, die deze hem vertoonde, had hem +byzonder getroffen het schaduw-profielbeeld van +Vrouwe Charlotte von Stein-Kochberg, hofdame te Weimar. +Nog toegedaan de destijds heerschende meening, dat men +iemands inborst op zijn gelaat kan lezen, en ijverig medewerker +aan Lavaters "Physiognomische Fragmente", had +hij de silhouette naar zijn Zwitserschen vriend gezonden +met deze karakterschets (die zijn aandoenlijk pogen naar +objectivistische koelheid doet blijken):</p> + +<p style="margin-left:4em">"<i>Stein</i><br /> +vastheid<br /> +.... zelfbehagen<br /> +Liefdevolle vriendelijkheid<br /> +naïeveteit en goedheid, van zelf vloeiende spraak<br /> +Toegefelijke vastheid<br /> +Welwillendheid<br /> +Blijft trouw<br /> +Verovert met strikken"</p> + +<p>Er onder schreef hij: Het ware een heerlijk schouwspel, te +zien hoe de wereld zich in deze ziel spiegelt. Zij ziet de wereld +gelijk ze is en toch door het medium der liefde. Van daar dat +zachtheid haar algemeene (gelaats)uitdrukking is.—Toen +kort daarop doctor Zimmermann in Frankfort bij hem +logeerde, vertelde die hem zooveel van Vrouwe von Stein, +dat hij drie nachten niet kon slapen.</p> + + +<div class="figcenter" style="width: 446px; "> +<a name="ILLO_178" id="ILLO_178" href="#LOI_178"><img src="images/hires178low.jpg" +alt="CHARLOTTE VON STEIN" +title="CHARLOTTE VON STEIN" width="446" height="600"/></a> +<p style="text-align:center;">CHARLOTTE VON STEIN<br /> +<i>Naar haar zelfportret</i></p> +</div> + +<p>Charlotte was toen drie en dertig jaar, zeven jaren ouder +en zeven kinderen rijker dan hij. Verslaafd aan de <span class="corr" title="Bron: koffy">koffie</span> en +verre van schoon; sprekende, verstandige, wat kwijnende +trekken en verflenste huid; rijk lichtbruin haar, heldere<span class='pagenum'><a name="Page_155" id="Page_155">[Pg 155]</a></span> +oogen en wijkend voorhoofd; een nog slanke gestalte, die +door verfijnde aan vormen en stemmingen zich passende +kleedkunst zeer tot haar recht kwam. Een ontwikkelde +dame, vaardig met penseel zoowel als met veder of borduurnaald; +absoluut zich beheerschend, in ieder gezelschap het +hare denkend, zonder meer los te laten dan ze wenschte, +terwijl toch haar diplomatiesch gesponnen taal aan openhartigheid +deed denken. Met haar veelomvattende levenservaring, +door huwelijksleed en smaak voor goede boeken +nog verdiept, stak ze ver uit boven de triviale hoflieden in +haar omgeving en hoopte op verkeer met buitengewone +menschen. Ze was getrouwd aan een Opperstalmeester, die +ongevoelig bleef voor haar ietwat perverse bekoorlijkheid—haar +zelf wèl bekend. Eens per week logeerde hij onder <span class="corr" title="Bron: 't 't">'t</span> echtelijk +dak en overigens verwaarloosde hij haar voor +jachthonden, volbloed paarden en vette ossen. Aan 't kniezen +geraakt, nadat ze een paar jonge kinderen ten grave had +gedragen, achtte ze zich te hoog om—als velen in haar +omgeving—afleiding te zoeken in een gewone liaison. Doch +het medegevoel van de wereld mishaagde de liefdebehoevende +en scherpzinnige vrouw, die in haar levensmoeheid zich +bewust bleef van haar waarde.—Zimmermann had haar +aandacht gevestigd op al wat Goethe over haar zeide en +schreef. Toen sprak zij den wensch uit, dezen beroemden +dichter eens te ontmoeten. Zeer treffend antwoordde hier op +de galante doctor: "Ge wenscht hem te zien? Arme vriendin, +ge weet niet, hoe gevaarlijk deze lieve man U kan worden!" +Inderdaad: haar gemoed, haar talent, haar levenslot: alles +riep om zulk een lieven man. Toch zou hij haar niet gevaarlijker +worden dan zij—na rustige overweging—wenschte +toe te laten.</p> + +<p>De eerste kennismaking viel Goethe—wiens verwachtingen +sterk gespannen waren—niet mede. Maar kort daarna +bezocht hij haar op haar slot Kochberg: Daar zag hij haar +in huiselijken kring met hare jonge kinderen, hoorde haar +spreken over de misstanden aan het hof, over de slechte +verstandhouding tusschen Carl-August en zijn jonge, preutsche<span class='pagenum'><a name="Page_156" id="Page_156">[Pg 156]</a></span> +gade, wier vertrouwelinge zij was.—Een van de onderwerpen +die (mits handig geëxploiteerd) een courtisane in +staat stellen, met een wildvreemde intiem te zijn, zonder dat +men haar ooit kan noodzaken, dit te erkennen. Sprekend +over Goethes invloed op den hertog, die alles ten goede zou +kunnen leiden, vergunde zij hem, haar ziel te beroeren. En +met zijn rumoerige <span class="corr" title="Bron: openharigheid">openhartigheid</span>, zich opwindend aan haar +vrij goedkoope instemming, zette hij haar zijn plannen +uiteen, beredeneerde en verbeeldde haar zijn meeningen en +zijn ideeën. Natuurlijk had hij weldra aanleiding tot het geloof, +dat ze in zijn geheimste wezenskern kon lezen, en in een leven +hiervoormaals zijn zuster was geweest of zijn vrouw.</p> + +<p>Bijna terstond kwam zijn eerbiedige doch gloeiende liefde +voor haar tot hartstochtelijke uiting, waarop ze hem gedurende +enkele dagen onmeedoogend ontweek, en hem deels in +briefjes of gedichtjes deels in wel-bestierde "explicaties" +te kennen gaf, dat haar echtelijke plicht haar gebood hem +slechts een zusterlijke vriendin te zijn. En wijl hij, meer en +meer genoeg krijgend van het "woedige" hofleven, haar +omgang niet wilde ontberen; toen zijn ongelukkige zuster +Cornelia op haar kraambed was gestorven niet meer <span class="letterspaced">kon</span> +ontberen: liet hij zich de belofte in den mond leggen, dat hij +zou trachten zich te bedwingen. Een "belofte" die hij telkens +herriep, niet alleen door zijn gedragingen, maar ook door +de vaak herhaalde verklaring, dat hij zich niet capabel achtte, +zijn "<a name="V156D1" id="V156D1" href="#V156N1">Ungezogenheiten</a>" af te wennen. Maar op iedere poging +zijnerzijds tot toenadering volgde straf: zij verbood hem +haar te zien, ging ondanks zijn smeekbeden op reis, als zijn +ambtsplicht hem te Weimar hield, sloot zich op, dreigde met +hem te zullen breken, beriep zich op de lasterzuchtige wereld.</p> + +<p>Dergelijke straffen en vermaningen (wanneer zij niet uitzondering +blijven doch regel worden) kalmeeren den verliefden +man niet; zij verontrusten en verwarren hem. De +vrouw die ze uitdeelt, toont niet de reine genegenheid waarvan +ze spreekt: de oprecht beminnende vrouw vertrouwt dat +haar bijzijn, indien zij 't wenscht, haren minnaar tot rust +zal brengen. Zij neemt niet haar toevlucht tot dwang, wijl<span class='pagenum'><a name="Page_157" id="Page_157">[Pg 157]</a></span> +zij hoopt dat liefde meer vermag. Zij weet—en zeker wanneer +haar levenservaring zoo rijk is als die van Vrouwe von Stein +is geweest—dat ook de reinste hartstocht die een vurig +man tot een vrouw drijft niet verkeert in broederlijke genegenheid, +wanneer die passie met geweld wordt ingeperkt; +zij tracht derhalve een man, wien ze niet "meer" dan zuster +kan zijn, niet te boeien. Zij schrikt terug voor het leelijke +schouwspel van een geestvol man, door handig toegebrachte +tikjes en prikjes zoodanig verward, dat hij belooft wat hij +niet meent, zijn gevoelens verloochent op bevel, en kruipt voor +haar, die slechts haar <span class="corr" title="Bron: egoïstiesch-kalme">egoistiesch-kalme</span> heerschzucht op hem +voor heeft.</p> + +<p>En de wereld, <i>d.i.</i> de hofkliek? Maar die lasterde niet! +De verhouding tusschen deze lang beklaagde vrouw en den +schoonen, krachtigen Goethe—hoe ver die verhouding dan +ook mocht zijn gegaan—zag ze met sympathie, en tegen +eventueelen laster zou ze het gaarne voor Charlotte hebben +opgenomen; wat den lezer nog wel zal blijken. Hoe dorst +zij zich beroepen op "de wereld" tegenover den vrijgevochten +Goethe, voor wien "de wereld" niets was! Zij, die hem in +antwoord op de zijne, bijna dagelijks briefjes liet bezorgen +door haar eigen echtgenoot, door gewone huzaren, door den +hertog; zij, die geen aanstoot nam (hoewel door Goethe +gewaarschuwd!) in een allegorischen optocht <i>De Nacht</i> +voor te stellen, terwijl hijzelf er fungeerde als <i>De Slaap!</i> +Lokte ze niet voortdurend commentaren uit? Had de hertog +niet een spotdicht vervaardigd, waarin hij haar vermaande, +haar <a name="V157D1" id="V157D1" href="#V157N1"><i>billets doux</i></a> op wat grooter formaat papier te schrijven, +daar zij anders zoek raakten in de zakken van zijn huzaren, +en hij genoodzaakt was, ze in 10 op elkaar gezegelde enveloppen +te hullen?—En wat haar echtelijke plichten betreft +(gesteld dat ze die nog had), haar stalmeester zag gaarne +dat de poëet zich met het troosten van zijn "miskende" +vrouw en met de opvoeding van zijn kroost belastte. Had zij +aan deze "plichten" dan niet reeds principiëel te kort gedaan +door voor Goethe te voelen gelijk ze deed, en werd de "haar +zoo lieve zonde", waaromtrent ze op de keerzijde van een<span class='pagenum'><a name="Page_158" id="Page_158">[Pg 158]</a></span> +zijner brieven getuigde, dat haar geweten haar niet zeide +of ze er voor moest boeten, er geringer op, nu zij haren minnaar +op geveinsde gronden weigerde wat des huwelijks is?</p> + +<p>Op geveinsde gronden! Want hoewel ze eerst na vier +jaren hem bekende dat ze "meer" hem was dan een zuster—hij +vertrouwde zijn wondere vreugde aan de ontluikende +boomen toe—dat ze voor hem de liefde koesterde die niets +weigert (behalve in dit speciale geval!), gedroeg ze zich +<i>van begin af</i> als een jaloersche minnares, en deed hem aan +de mogelijkheid van een zakelijk-intiemere vereeniging +denken op oogenblikken dat hij meende, er afstand van te +hebben gedaan. Ze hield de wonde bloedend. Terwijl ze wist +hoezeer Goethe daar onder leed, logeerde ze het genie Lenz—dat +met Friederike had gekoosd om haar Wolfs brieven afhandig +te maken—op haar slot en zwelgde met hem in +Engelsche literatuur. In een blijspel "Ryno" dat ze Goethe +voorlas (Goethe las haar al zijn onuitgegeven werk voor, +en ze vergunde hem dit, al wist ze dat hij, als het "enthousiasme" +hem aangreep, zich allerminst kon bedwingen) +bespotte ze zijn "zielsverlangen", door hem voor te houden +dat bijna alle dames uit den omtrek zoete briefkens van hem +bewaarden. Zijn verkeer met Corona Schröter—in welke +schoone vrouw hij zeide hààr te huldigen, al vond hij dat ze +niet genoeg op Charlotte leek!—verstoorde zij aanhoudend +door haar intriges, wel wetend dat ook de hertog <i>Crone's</i> +classieke vormen gaarne zag. De eerste opvoering van "Iphigenie"—het +meesterstuk dat hàre "goddelijke wijsheid" +huldigde—weigerde ze bij te wonen, <span class="corr" title="Bron: na-ijverig">naijverig</span> als ze was +op de gevierde Corona, die de titelrol creëerde.</p> + +<p>Welke soort van liefde hij haar toedroeg—want er is hier +geen sprake van min of meer, doch van een aard-verschil—make +men op uit het volgende. Zijn gezellige, aandoenlijke +comedie <a name="V158D1" id="V158D1" href="#V158N1"><i>Die Geschwister</i></a> symboliseert zijn verstandhouding tot +Cornelia, maar meer nog zijn verstandhouding tot Vrouwe von +Stein:—Marianne (gespeeld door Frl. Kotzebue) bemint +onbewust Wilhelm, in wiens huis ze is opgevoed, en dien +zij voor haar broeder houdt; nauwelijks echter blijkt—doordat<span class='pagenum'><a name="Page_159" id="Page_159">[Pg 159]</a></span> +een ander haar hand komt vragen—dat Wilhelm +haar broeder niet is, maar een belangeloos vriend, of haar +hartstochtelijke liefde openbaart zich. Goethe acteerde de +daarbij behoorende omhelzing zoo <i>natuurlijk</i>, dat nog jaren +nadien van een intiem verkeer tusschen hem en Frl. Kotzebue +werd gefluisterd, hoewel zij beiden dit ernstig tegenspraken. +Maar men bedenke dat hij in Marianne zijn tweede Lotte, +Vrouwe von Stein zag, en men begrijpt deze verregaande +"natuurlijkheid".—"Die Geschwister" is bovendien merkwaardig +omdat een brief van Charlotte aan Goethe, de +eenige die ons rest! er in is vastgehouden. Tenminste, men zou +dezen brief met groote stelligheid kunnen dateeren tusschen +twee epistels die Wolfgang aan de geliefde zond. Tot dergelijke +berekeningen is de biograaf genoodzaakt zijn toevlucht +te nemen, wijl zij later haar brieven—die haar konden compromitteeren—heeft +opgevraagd en verbrand; de zijne +echter heeft ze zorgvuldig bijeengehouden. In de enkele +regels, hier bedoeld, zegt Vrouwe von Stein dat zij alle liefde +tot het leven had verloren totdat ze hém ontmoette; en dat ze +vreest hem kwellingen te zullen aandoen.</p> + +<p>Was nu haar gedragslijn jegens hem verre van zuiver: +het blijft haar onverdiende verdienste, in den dichter die +bezig was zich tot een hooger levensplan op te werken, gevoelens +en strevingen te hebben gewekt, die den omkeer in +zijn ziel verhaast en over zijn verdere carrière beslist hebben. +Ze was geen onervaren maagd: ze was een rijpe vrouw, +die haar minnaar, hoezeer ze hem martelde, wist te boeien; +ze spaarde hem geen leed maar dwong hem door heur aantrekkelijkheden: +iedere nieuwe kwelling tot het einde toe te +doorleven, zoodat hij er zijn intellectueel weerstandsvermogen +aan vormde. Zij bracht hem telkens in de hoop, dat ze nog +eens geheel de zijne kon worden, maar hield zich toch op +een afstand, zoodat hij haar zag "zooals men de sterren ziet" +of als—"een Madonna die ten hemel vaart" en die slechts +door een bovenmenschelijke daad zich zou laten verteederen. +Met het ideaal van deze bovenmenschelijk schoone daad +in zich, moest hij tot diep nadenken komen te midden van<span class='pagenum'><a name="Page_160" id="Page_160">[Pg 160]</a></span> +de ordinaire vermakelijkheden en de désillusies die hij te +Weimar vond. Haar eisch, dat hij haar slechts broederlijke +genegenheid zou toedragen, dwong hem tot steeds grooter +zelfbeheersching; doch—hier schuilt de kiem der ontbinding—dit +ook jegens den wijn, de andere vrouwen, de +woeste geneugten die hij met den hertog een oogenblik had +nagejaagd. En—ontwarend wat geweldige driften daar +in zijn binnenst te temmen bleven—moest hij het beeld van +de vrouw die hij hoopte te winnen steeds voor oogen houden, +en sterker vereeren, naarmate de vereischte krachtsinspanning +grooter scheen. Zij had te weinig eerbied voor zijn inborst +om ook maar in de verte te vermoeden wàt zij eigenlijk van +hem vergde. Doch dit belette niet dat hij haar, wier beeld hem +ook in het overstelpende zakenleven toelachte als door een +floers, ten slotte ging beschouwen als "de Godin" die hem +toereikte "des dichters sluier met de hand der Waarheid"; +de bovenaardsche, die hij slechts in wijsgeerige verzen +(Die Geheimnisse, waarin wel van een zonderlinge monnikorde, +maar van geen enkele vrouw gewaagd wordt) kon +zeggen "hoe lief hij haar had".</p> + +<p>Geesteshelden laten lang met zich spelen, daar zij een +weerstand, die hun drijven treft, pas begrijpen, en zoo noodig +wantrouwen, als een langdurig en pijnlijk zuiveringsproces +zich in hun boezem heeft afgespeeld. Toen Goethe echter +na tien jaar worstelens de volkomen-beheerschte, evenwichtige +persoonlijkheid was geworden, waartoe liefde, vernedering, +smart hem moesten doen rijpen; toen had hij Charlotte von +Steins intentiën <i>overvleugeld</i>, en bespeurde hij dat hij aan innerlijke +waardij meer gewonnen had, dan hij mocht bieden voor +haar, die hij met zijn zelfstrijd eens meende te veroveren.</p> + +<p>Stellig! zegt <span class="corr" title="Bron: Aurelie">Aurélie</span> in Wilhelm Meister, het is goed dat +wij niet altijd de menschen kennen voor wie wij arbeiden!</p> + +<div class="figcenter" style="width: 400px; "> +<img src="images/chapterendsmall.png" width="400" height="135" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_161" id="Page_161">[Pg 161]</a></span></p> + +<div class="figcenter"> +<a name="CHAPTER_XIII" id="CHAPTER_XIII"><img src="images/ornament0.png" alt="ornament hoofdstuk XIII" +title="ornament hoofdstuk XIII" width="100%" height="144"/></a> +</div> + +<div class="alignright"><a name="V161D1" id="V161D1" href="#V161N1">Grossmeister der Affen</a>.</div> +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold;"><a href="#TOC_XIII">XIII</a></div> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalD.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">D</span>e hertogin-moeder voelde, hoewel ze als zuster +van Frederik den Grooten Fransch was opgevoed, +een warme belangstelling voor Duitsche tooneelkunst; +ze begreep dat een nationaal tooneel +door verdringing van den overheerschenden +Franschen smaak de Duitsche volkskracht zou kunnen +vergrooten. Een aantal hovelingen te Weimar vormden een +liefhebberijgezelschap, dat zich de hulp van beroepsspelers, in +Goethes tijd o.a. Corona Schröter, assumeerde. Ook Carl-August +trad er gaarne op, hoewel hij in den beginne de zaak +zoo weinig ernstig nam, dat hij met zijn stinkende tabakspijp +en zijn groote honden de voorstelling in de war stuurde. +Onder zijn invloed nam het gezelschap de allures aan van een +reizenden kermistroep. Midden in den nacht werden de leden +soms uit hun rust geklopt, om zich naar het woud-theater +of naar een naburig hof te begeven. Dan moesten in allerijl +de keukenwagens rijkelijk van spijzen voorzien, de requisiten +in koetsen met ruiters en zeer veel paarden er voor +weggereden. Na afloop van de voorstelling, als de dames +zich hadden geretireerd, begaf men zich aan tafel en haalde +dolle streken uit. Trouwens, ook gedurende de voorstellingen +gaven koddige toevallen aanleiding tot uitbundige wanordelijkheid; +bijvoorbeeld het scheuren van een vleeschkleurig +tricot, of de halsstarrigheid van een adellijk acteur, die +dood moest en niet meer wist hoe, en ten slotte door een paar +pootige kerels met een bulderend "Sterrf!" van het scène +werd gesleept; of de critiek van een Wieland, die in pompeuse +taal verkondde dat de zooeven vertoonde Venus niet +deugde, wijl deze godin nooit andere kleren draagt als haar +traditioneelen gordel....<span class='pagenum'><a name="Page_162" id="Page_162">[Pg 162]</a></span></p> + +<p>Een persoon van gewicht was de vindingrijke timmerman +Mieding, de <i>Director der Natur</i>, wiens dood Goethe zou bezingen. +Hij zette het openlucht-tooneel ineen, zorgde voor +phantastische verlichting, watervallen van glasscherven, +blikken harnassen, rotsen, vaak ook voor costuums, o.a. +ook voor vogelpakken met beweegbare vleugels en rollende +oogen, gebruikt in Goethes schaterspel <i>Die Vögel</i>, een satyre +naar voorbeeld van Aristophanes, waarin de zwarte adelaar +met grage klauwen Pruisen voorstelde.</p> + +<p>Natuurlijk was Doctor Wolf een kostelijke aanwinst voor +den troep, niet alleen wijl hij zelf gaarne meespeelde en vooral +in <span class="corr" title="Bron: comieke">komieke</span> rollen succes had (tragische zaken overdreef hij), +maar ook wijl hij uitmuntte in het bedenken van verstrooiingen, +die toch ook altijd iets te leeren gaven. Hij leende er +zich toe "in dienst van de ijdelheid, de feesten der zotheid +op te sieren met maskerades en schitterende invallen, daarmede +zijn eigen angst en de nood van anderen overstemmend". +Behalve zijn reeds voltooide stukken kwamen op de planken +schaduw- en herdersspelen, balletten, zangspelen op muziek +van hertogin Amalia of van Corona Schröter, poppenspelen +(Jaarmarkt te Plündersweilen), kluchtstukken, waarin sentimenteele +liederen met waldhoornbegeleiding, allegorische +stukken à grand spectacle (De verzoeking van den H. +Antonius) en stukken die de spelers improviseerden. Vaak ook +werden achter in het tooneel enorme vleugeldeuren geopend +en betrok men heel de omringende natuur in de enscèneering; +men speelde op de rivier en hare oevers (Die Fischerin); +of in het woud (de Zigeunerscène, die Goethe uit den Götz +had gelicht). Op jaar- en naamdagen bracht hij gelegenheidsstukken, +bespotte hij van de planken af de aanwezigen beurt +om beurt, en zoo scherp dat slechts de demonstratieve vroolijkheid +van Carl-August uitbarstingen voorkwam. Door zijn +<i>Lila</i>—oorspronkelijk De Goede Vrouw geheeten—trachtte +hij in te werken op het hertogelijk paar, dat in onmin leefde. +Met zijn <a name="V162D1" id="V162D1" href="#V162N1"><i>Triumph der Empfindsamkeit</i></a> of: <i>De Opgelapte +Bruid</i>—"een klucht zoo dol en zoo grof mogelijk"—parodiëerde +hij de valsche Werther-stemming, de ziekelijke<span class='pagenum'><a name="Page_163" id="Page_163">[Pg 163]</a></span> +natuurzucht waaraan de jongelingen destijds laboreerden, +zoodat ze zich verplicht achtten hem gevoelige brieven te +schrijven, hem overal aan te spreken, zich te zelfmoorden in +Werther-uniform. De hoofdfiguur, een prins, heeft een groote +machine laten vervaardigen, die zonsondergang, stergeflonker, +maneschijn en woudgeruisch nabootst—voor de +echte natuur is hij bang!—en in die machine vrijt hij met +een pop, voorstellende het meisje dat hij eens lief had. Als +deze pop nu door een samenloop van omstandigheden wordt +opengemaakt, blijkt haar buikje gevuld met modeboeken +uit dien tijd, waaronder ook de Werther.—Van een ander +stuk in hetzelfde genre getuigt Vrouwe Aja: "Dat ding moet +men lezen als men een verstopt onderlijf heeft en voor de +kuur sta ik borg".</p> + +<p>En maakte Goethe zich druk op de verjaardagen van zijn +vrienden—niet zoo druk als Merck, die hem tot ernstigen +arbeid maande, wel geloofde—zijn vrienden lieten zijn +herinneringsdagen ook niet ongemerkt voorbijgaan. Zoo werd +in 1781, bij de opening van den nieuwen schouwburg, een +schaduwspel gegeven dat de geboorte van Minerva uit het +hoofd van Jupiter op doek bracht. De godin der Wijsheid, +door andere goden van haar bekende attributen voorzien, +zegent den <span class="corr" title="Bron: 28en">28sten</span> Augustus,—den dag waarop het stuk gespeeld +werd want: Voor drie en dertig jaren werd een man geboren, +die als een van de wijsten en besten vereerd zal worden! +En in de wolken verschijnt een engel, die Goethes naam +toont, waarop Minerva den naam bekranst en haar zooeven +ontvangen geschenken, waaronder een gouden lier, voor +Goethe bestemt. In vuurletters verschijnen de woorden +Faust en Iphigenie.</p> + +<p>Langzamerhand, met de wilde haren, raakte men den lust +in het tooneelspelen kwijt: een troep "<a name="V163D1" id="V163D1" href="#V163N1">teutsche Comedianten</a>" +kreeg verlof den schouwburg te gebruiken. Toen verklaarde +Amalia (op de hovelingen doelend): Ze snorken allemaal! +en ging Grieksch leeren.</p> + +<p>Goethe heeft in zijn Wilhelm Meister vele gebeurtenissen +uit den hier besproken tijd naverteld. Toen hij, uit Italië<span class='pagenum'><a name="Page_164" id="Page_164">[Pg 164]</a></span> +teruggekeerd, zich van het verleden had gezuiverd, trachtte +hij opnieuw, weldra met medewerking van Schiller, de +totstandkoming van een nationaal tooneel te bevorderen. +Hij heeft in zijn school enkele goede kunstenaars ontwikkeld, +heeft ook, naar den lezer zal blijken, eenige stukken gegeven, +zooals men ze zeker niet alle dagen ziet opvoeren. Doch zijn +tooneel stond te ver van het volk om rechtstreeks als beschavingsmiddel +te kunnen fungeeren. Het zou volksleiders +opvoeden, die grover dan hij van spraak en gebaar zijn meeningen +zouden vulgariseeren. Maar zijn meeningen laten zich niet +gemakkelijk in den volkstoon zeggen, bestaan bijna niet +zonder den toon waarop hij ze zeide.</p> + +<p>Niet als meeningen, maar als daden van een machtig +en onafhankelijk man kunnen <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> ideeën onder de +menschen komen!</p> + +<div class="figcenter" style="width: 240px; "> +<img src="images/chapterend2small.png" width="240" height="126" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_165" id="Page_165">[Pg 165]</a></span></p> +<div class="figcenter"> +<a name="CHAPTER_XIV" id="CHAPTER_XIV"></a> +<img src="images/ornament3small.png" alt="ornament hoofdstuk XIV" +title="ornament hoofdstuk XIV" width="100%" height="105"/> +</div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold;"><a href="#TOC_XIV">XIV</a></div> +<div class="alignright"><a name="V165D1" id="V165D1" href="#V165N1">Dem Geier gleich</a>,<br /> +Der auf schweren Morgenwolken<br /> +Mit sanften Fittig ruhend,<br /> +Nach Beute schaut....<br /> +HARZREISE.</div> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalH.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">H</span>ij zou zijn taak te Weimar niet zoo gereedelijk +aanvaard hebben, indien niet steeds de practische +staatsmanskunst in zijn gezichtskring +had gelegen. Als kind en als student interesseerde +hem het doen en laten van de werklieden +uit zijn omgeving, zocht hij verband tusschen hun karakter +en hun beroepskeus. Nijverheid, mijn- en boschbouw hadden +voortdurend zijn aandacht, vooral gedurende de Straatsburger +periode. De zevenjarige oorlog, de Fransche inkwartiering, +het verkeer met den schout, zijn grootvader, brachten hem +vroegtijdig in aanraking met groote diplomaten en legeraanvoerders +van dien tijd,—en het wijze jongetje had hun +meer op de vingers gekeken dan zij wel vermoedden. Hij stond +in vertrouwelijke relatie tot een groot aantal mannen die—zooals +de eeuw het wilde—niet alleen op het gebied van het +ideaal, maar ook op het terrein van de practische politiek +werkzaam waren: Merck, Jacobi, Schlosser, Kestner, Laroche. +De groote staatkundige vraagpunten van dien tijd +droeg ook hij in zich om: omtrent vrijhandel, emancipatie en +ontlasting van den derden stand, verlichte despotie, had hij +zich een eigen overtuiging gevormd, en zoo kan het niet verwonderen +dat in zijn van de hand gewezen academiesch proefschrift +zulk een vraagpunt nogal resoluut wordt opgelost. +Schoon hij vroeg wist wat er achter de schermen te koop was, +deelde hij nooit de hoovaardige minachting voor het openbare +leven, waarmede de Sturm-und-Drängers pronkten. Neen, +geïnspireerd door Herders Shakespeare-vertolking, wilde hij +het lot van een volk leiden, niet zoozeer uit liefde tot het volk +als wel om zijn behoefte aan actie, orde, rechtvaardigheid te<span class='pagenum'><a name="Page_166" id="Page_166">[Pg 166]</a></span> +kunnen bevredigen. Goethe (aldus Lavater) ware een heerlijk +handelend wezen bij een vorst. Daar behoort hij. Hij zou als +koning niet ontsieren.—De wanhopige liefde tot de "naakte" +werkelijkheid, die binnen hem de stemmingspoëzie afwisselde, +had zich omgezet in een verlangen om in het practische +staatsleven geen abstract, <span class="corr" title="Bron: veel-omvattend">veelomvattend</span> ideaal, doch +billijkheid en tucht te vestigen, waarbij zich dan nog kwam +voegen het inzicht, dat de Duitsche volkskracht ten koste +van de nageaapte Fransche beschaving moest gevoed. Hij +wilde de werkelijkheid rechtstreeks aanvatten en omvormen +naar zijn gading, gelijk hij deed met de taal. Hierbij trad +het zuiver-persoonlijke zoo uitsluitend op den voorgrond, +dat hij er niet aan dacht, die werkelijkheid in staat te stellen +méde te regeeren, zoo min als hij den man van de straat zou +hebben uitgenoodigd hem bij te staan in de redactie van zijn +Werther.</p> + +<p>Een jong vorst voor zijn opvatting te winnen, was meer +dan hij had durven hopen. Gedurende een tiental jaren werd +hij in alle opzichten Carl-Augusts leidsman. Aanvankelijk vol +geestdrift voor zijn taak, waande hij dat hij slechts den monarch, +het hart van den staat, had te veroveren om het +kleine Weimar tot welstand te brengen niet alleen, doch +ook om door zijn voorbeeld de andere Duitsche vorsten op +den goeden weg te helpen.</p> + +<p>De hertog was door zijn moeder en Wieland wel idealistiesch +maar niet verstandig opgevoed. De eischen van zijn +ongebreideld temperament vloekten tegen Goethes streven +naar orde en bezuiniging, zoodat de nieuwe minister vaak +bovenkrachtelijk moest strijden om den overigens goedwilligen +jongeman binnen de perken terug te dringen. Door +korte, kernachtige troostwoorden in zijn dagboek trachtte +hij dan zijn moed te bewaren en zijn breeden kijk op de verhoudingen, +die door den vaak langdurigen détail-arbeid werd +bedreigd.</p> + +<p>Hij behaalde een groote overwinning toen hij Carl-August +op een reis naar Zwitserland van allen rompslomp en overbodige +weelde isoleerde, en, door aanraking met de "engelenstilte"<span class='pagenum'><a name="Page_167" id="Page_167">[Pg 167]</a></span> +van Lavater en de zijnen en met de grootsche natuur +tot bezadiging bracht. Ook in Frankfort stapte hij af en hij +logeerde met Carl-August eenigen tijd onder vrouw Aja's +dak. De hertog kon het goed vinden met de verstandige +moeder, en deze had geen woorden genoeg om Amalia haar +bewondering kenbaar te maken voor den jongen vorst, zoo +ernstig, zoo rijk aan menschenkennis en toch pas 22 jaar! +Half Frankfort was op de been om "Goethes hertog" te zien, +en van toen af ging er geen jaar voorbij, of in het sombere +ouwerwetsche huis logeerden een paar hovelingen. Hertogin +Amalia kwam zelfs over om moeder Aja bij te staan in de +verpleging van haar ouden Caspar, die zwakzinnig werd.—</p> + +<p>Op deze reis legde Goethe ook bezoeken af bij Friederike, +die hij vond zooals hij haar acht jaar te voren had gelaten, +en bij Lili, die tot een edele, zeer schoone vrouw was opgegroeid. +In Wurtemberg bij den regeerenden hertog te gast, +woonde hij de overdreven-plechtige opening bij van diens +militaire school. Hier werd de gevierde Götz-dichter langdurig +en aandachtig gade geslagen door een mageren, bleeken +jonkman met rosblond haar en ontstoken oogen, den meermalen +bekroonden medicus Schiller, die toen in het geheim zijn +<a name="V167D1" id="V167D1" href="#V167N1">Räuber</a> schreef.</p> + +<p>De lastertongen hadden beweerd dat deze reis naar Zwitserland +weer een gewone dwaze streek van Goethe was, +maar toen men den hertog terugzag moest men erkennen, +dat hij een ander mensch was geworden. Goethe was met dit +resultaat zoo ingenomen, dat hij een gedenkteeken wilde +oprichten ter herinnering aan den gelukkigen ommekeer +dien zij bij <span class="corr" title="Bron: Carl August">Carl-August</span> te weeg had gebracht.</p> + +<p>In den beginne kon hij slechts via zijn kweekeling den loop +der gebeurtenissen in Weimar eenigszins leiden: zijn stem in +den geheimen <i>Conseil</i> verleende hem daartoe allerminst bevoegdheid. +Maar snel breidde zijn invloeds-sfeer zich uit, +doordien hij aan het hoofd kwam te staan van de commissies +voor wegbouw en krijgszaken, en eindelijk Voorzitter van de +Kamer en beheerder van Financiën en domeinen werd. Toen +bewerkte Carl-August (zeer tegen zijn zin) dat hij door den<span class='pagenum'><a name="Page_168" id="Page_168">[Pg 168]</a></span> +Keizer werd verheven in den adelstand. Hiermede was de +oppositie van een deel der notabelen gebroken. Maar toen +Goethe de oorkonde aan Vrouwe von Stein zond, voegde hij +er o.a. deze ontboezeming bij: Hoeveel heerlijker zou ik mij +bevinden, indien ik, van den strijd der politieke elementen +verre, tot kunsten en wetenschappen, waarvoor ik ben geboren, +mijnen Geest kon wenden!—Deze "kruipende, +hoofsche vorstendienaar" (gelijk vele schrijvers die zijn +leven noch zijn werk doorgronden hem noemen) voelde +maar al te zeer, dat zijn verheffing slechts een formaliteit was, +teneinde te ontwapenen de bende aan het—"Muzenhof", +welke hem wilde beletten de zaken te ordenen die zij had +verwaarloosd:</p> + +<p>Het landje kwijnde. Eigenmachtige, gedemoraliseerde +ambtenaars voerden er een wanordelijke administratie en +lieten het volk bloeden. Nu sloeg Goethe overal de hand aan +'t werk en zorgde dat de overheid iets werd voor de onderdanen. +Hij verliet 's nachts zijn tuinhuis om—zooals hij te +Frankfort in de Judengasse had gedaan—het blusschen +van groote branden persoonlijk te leiden. Hij organiseerde +een reddingsdienst, keerde den watersnood, zorgde voor +besproeiïng van de akkers, voor verbetering van wegen en +gebouwen. Hij ging zelf recruten keuren en verkleinde het +leger van 600 op 310 man, daarin gedwarsboomd door <span class="corr" title="Bron: Carl August">Carl-August</span> +die met zijn troepenmacht maar wat gaarne "macaroni" +<i>d.i.</i> fratsen maakte. Hij bracht de mijnen van Ilmenau, +die verlaten waren, opnieuw in ontginning, nadat hij het +mijnwezen in het algemeen en den bodem van Thüringen +speciaal had bestudeerd. Hij schraapte geld bijeen voor de +hoogeschool van Jena, die onder zijn beheer tot bloei zou +komen. Hij bevrijdde de kleine luyden van belastingen en +heerlijke rechten—waardoor hij het bij den adel nog meer +verbeurde—en hield onverbiddelijk de schatkist gesloten, +toen hij merkte, dat de hertog meer uitgaf dan zijn civiele +lijst gedoogde: Ik wil mijn zaken in orde hebben of—opdoeken!</p> + +<p>Er dreigde oorlog tussen Pruisen en Oostenrijk en hij trok<span class='pagenum'><a name="Page_169" id="Page_169">[Pg 169]</a></span> +met Carl-August naar Berlijn om daar de neutraliteit van +Sachsen-Weimar te verzekeren. Frederik den Grooten kreeg +hij niet te zien (deze had het te druk met zijn leger) doch hij +dineerde met den kroonprins. Hij zag aan het Hof heel wat +gordijnen scheuren, en wat hij daarachter te aanschouwen +kreeg ontlokte hem den uitroep: Hoe hooger hoe zotter. +Teruggekeerd, bemerkte hij dat zijn land een groot gevaar +dreigde: Pruisen wenschte op 's hertogs gebied soldaten te +ronselen, en was daar al mede begonnen, zonder op verlof +te wachten. Verzet hiertegen zou natuurlijk duur komen te +staan, terwijl men het toch ook niet mocht toelaten, daar +Oostenrijk dan dezelfde voorrechten zou eischen of nemen.</p> + +<p>Toen rijpte bij Von Goethe het plan, alle kleine staten die +in dezelfde omstandigheden verkeerden in een bond te vereenigen—een +bond, die wellicht ook heilzaam zou kunnen +werken voor de verlevendiging van het nationaal bewustzijn. +De onderhandelingen, met de verschillende vorsten gevoerd, +bleven echter langen tijd een voorloopig karakter dragen. +Toen het oorlogsgevaar week, was Pruisen zoo vriendelijk, +het plan te pousseeren, daar dit land tegenover het hebzuchtige +Oostenrijk een sterk gewapende Duitsche unie wenschte. +Het oorspronkelijke idée was hiermede ontzenuwd: het +plan dat Pruisen opperde ging rechtstreeks tegen Goethes +vredelievende bezuinigings-politiek in. Maar voor Carl-August +werd het er des te verleidelijker om, niet alleen doordat +er veel soldaten aan te pas kwamen, maar ook wijl Pruisen +beweerde, er de wedergeboorte van het Duitsche volk mee +op 't oog te hebben. Hoewel zeer teleurgesteld, stond Goethe +sterk genoeg om te beletten, dat Carl-August het militaire +geheim-artikel in de bonds-acte teekende. Dit geschiedde +pas—en ook toen nog onder voorbehoud nadat de groote +Fritz was overleden en door een zwakker koning opgevolgd. +De <span class="corr" title="Bron: veel-omvattende">veelomvattende</span> werkzaamheid die Goethe in de tien jaren +dat de zaak hangende bleef aan den dag legde—hij deed +<i>alle</i> schrijfwerk, omdat hij de onderhandelingen geheim wilde +houden—leverde geenszins op wat hij er van had gehoopt.</p> + +<p>Naarmate de tegenkanting van den hertog hem in snipperwerk<span class='pagenum'><a name="Page_170" id="Page_170">[Pg 170]</a></span> +opsloot, groeide bij hem de overtuiging: Wie zich met +administratie inlaat, zonder regeerend heer te zijn, moet of +een philister, of een schurk, of een gek wezen! Welnu, hij +wilde die gek zijn, omdat hij de taak die hij van het Noodlot +had aanvaard ten einde wilde brengen: <i>Hic est aut nusquam, +quod quaerimus</i>, hier of nergens is, wat wij zoeken! schreef +hij aan Knebel, begrijpend thans dat hij zijn post niet mocht +verlaten, voordat zijn innerlijke strijd, door zijn uiterlijke +bemoeiingen te voorschijn geroepen, was volstreden.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 240px; "> +<img src="images/chapterend2small.png" width="240" height="126" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_171" id="Page_171">[Pg 171]</a></span></p> + +<p><a name="CHAPTER_XV" id="CHAPTER_XV"></a></p> +<div class="center"><img src="images/ornament2small.png" width="100%" height="157" alt="De gebeurtenissen, in dit hoofdstuk verhaald, loopen van eind November 1777 tot 3 September 1786." title="" /></div> +<div class="center" style="margin-top: -6.0em; "><a href="#TOC_XV">"De gebeurtenissen, in dit hoofdstuk verhaald,<br /> +loopen van eind November 1777 tot 3 September 1786.</a></div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold; margin-top: 3.0em; "><a href="#TOC_XV">XV</a></div> +<div class="blockquotright"><a name="V171D1" id="V171D1" href="#V171N1">Wer nie sein Brod</a> mit Thränen ass<br /> +Wer nie die kummervollen Nächte<br /> +Auf seinem Bette weinend sass,<br /> +Der kennt euch nicht, ihr himmlichen Mächte!</div> +<div class="alignright">HARPSPELER in <i>Wilhelm Meister</i>.</div> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalN.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">N</span>u komt de tijd dat telkens duidelijker hij ervaart +hoe de vervulling van zijn ambt hem op den +duur eigenlijk maar middel kan zijn om tot +zich zelf te komen, en als middel weldra zal +zijn uitgewerkt. Hij heeft midden in den winter +alleen een reis door den Harz gemaakt, gedeeltelijk voor mijnbouwkundige +studie, gedeeltelijk om een door Wertherkoorts +aangetasten theoloog, die hem de moeite van het troosten +waard schijnt, ernstig toe te spreken. Wel te verstaan: +hij stelt zich voor als landschapschilder en als de verbijsterde +zich bij hem beklaagt, dat Goethe niet antwoordt op zijn +welgemeende brieven, verontschuldigt hij Goethe "die het zoo +verschrikkelijk druk heeft". Het is zijn gewoonte, zich te +vermommen, zoo vaak er iets gewichtigs in hem omgaat. +Hij blijft dan van vriendschappelijke betweterij verschoond, +en heeft de gewaarwording dat hij, Wolfgang Goethe, op zijn +eigen daden neerziet als op de daden van een vreemde.... +Hij is pas ontsnapt aan het doodsgevaar, waarin hij heeft +verkeerd toen hem op <span class="corr" title="Bron: wildezwijnenjacht">wilde zwijnenjacht</span> zijn piek ontschoot. +In de eenzaamheid van het besneeuwde gebergte denkt hij +na. Hij begrijpt, dat zijn levensrichting aan 't veranderen +is. Hij heeft gemeend dat hij al zijn idealen en zijn dichterschap +noodig heeft om een goed minister te zijn. Maar nu hij +ziet hoe weinig de menschen zich laten helpen, hoe hun bekrompenheid +zijn beste bedoelingen ontzenuwt, komt hij +tot de overtuiging: De minister kan best leven zonder den<span class='pagenum'><a name="Page_172" id="Page_172">[Pg 172]</a></span> +dichter; daarom moet ik den Geheimraad afstroopen en +droom de droomen van mijn jeugd voort. Zalig (zoo zegt hij +in zijn <i>Maanlied</i>) is hij, die zonder haat van de wereld zich +afsluit. En nog scherper drukt hij zich uit in zijn dagboek: +Ik leef nu met de menschen van de wereld, eet en drink en dol +ook wel met hen, maar ik zie ze nauwelijks, want mijn innerlijk +leven gaat onstuitbaar zijn gang. Hij heeft nu genoeg van +het halve, het tweeslachtige: voortaan wil hij in het Heele, +Goede, Schoone, vastbesloten leven. Hij benijdt de menschen +die hij gelukkig maakt met een gift of een vriendelijk woord; +hij moet zich zelf verder helpen. Hij gaat vaak alleen schaatsenrijden, +maakt lange woeste wandelingen zonder te weten +waar hij loopt: zijn gemoed wordt al reiner: een "<span class="corr" title="Bron: voorbesef">voor-besef</span>" +van de wijsheid leeft binnen hem.</p> + +<p>De reis door Zwitserland stelt hem in staat langdurig en +ongestoord te verwijlen in zulke seraphijnsche stemmingen. +Hij ziet de plekken terug, waar hij als kind heeft geleden +en gehoopt, bezoekt zijn ouders en de vrouwen die hem eens +een openbaring schenen van het goddelijke dat hij in zich +droeg. De werken die hij in zijn jeugd heeft voortgebracht +vindt hij nu duister, mistig, rumoerig. Hij hijgt naar een +statiger, een diepzinniger, een harmonieus-plechtig werk. +En hij begint te vreezen dat zijn leven te kort zal zijn voor +het vele dat hem te doen blijft. Hij is nu in de dertig jaar, +en wie weet hoe spoedig het met hem gedaan is. Zal zijn +levenswerk zijn als een groote pyramide, welker zware grondslagen +zijn gelegd, maar die onvoltooid blijft en waarvan de +nakomelingen zullen praten dat zij kranig is.... ontworpen? +Hij krijgt een hekel aan Weimar, de stad waar hij tien jaren +nagenoeg heeft verknoeid. Hij bespeurt met ontzetting dat +zijn portefeuille—behalve wat kleinere gedichten, zooals +<i>Erlkönig</i>, door Corona Schröter getoonzet, en de <i>Visscher</i>—niets +als fragmenten bevat: Faust, Egmont, Tasso, Prometeus, +Wilhelm Meister rusten daar als grootsche plannen: het +ontbreekt hem aan zielskracht om deze inspiraties te benutten. +Iphigenie—gedeeltelijk in <span class="corr" title="Bron: rhytmisch">rhytmiesch</span> proza geschreven—bevredigt +hem niet, hoewel het wat den inhoud betreft een<span class='pagenum'><a name="Page_173" id="Page_173">[Pg 173]</a></span> +getrouwe afspiegeling is van zijn streven naar bezadiging. +En niet alleen de gedachte dat er nog zoovele hongerige +wevers en mijnwerkers in Sachsen wonen slaat hem met +lamheid; hij begint ernstig te vreezen dat zijn scheppingskracht +door een werkelijke ziekte is aangetast. Na zijn studentikoze +uitspattingen is hij stijf en onvruchtbaar geworden. +En deze koude, hoofsche, ruw-egoïstische minister schrijft in +zijn dagboek:</p> + +<div class="blockquot"><p>Orde gesteld op mijn zaken, papieren doorgekeken, al de oude +spaanders verbrand. Andere tijden, andere zorgen! Rustige +terugblik op Leven, en de overdrijvingen, impulsen en gretige +verlangens van jeugd; hoe deze in alle richtingen bevrediging +zoeken. Hoe ik genot heb gevonden voornamelijk in geheimzinnigheden, +in duisteren, ingebeelden samenhang der dingen; +hoe ik Wetenschap slechts ten halve heb gevat, en haar daarna +heb laten schieten; hoe een soort van bescheiden zelfvoldaanheid +loopt door al wat ik heb geschreven; hoe kortzichtig ik was +in Goddelijke en menschelijke zaken; hoeveel dagen verspild in +gevoelighedens en donkeren hartstocht; hoe weinig goeds ik +daaraan heb ontleend; en nu is de helft mijns levens voorbij, +en ik zie dat ik geen stap verder ben gekomen, dat ik daar sta +als een die aan de golven is ontsnapt en staat te drogen in de +zon. Ik heb den moed niet de periode in mijn leven te overdenken, +die in October 1775 begint. God helpe verder en geve +licht, zoodat wij ons niet meer zoo vaak zelf in den weg staan, +doch van den ochtend tot den avond het werk verrichten dat +onze hand vindt te doen, en een helder begrip krijgen van het +wezen der dingen; opdat ik niet ben als degenen die den dag +doorbrengen met over hoofdpijn te klagen, en den nacht met den +wijn te drinken, die de hoofdpijn veroorzaakt!</p></div> + +<p>Hij heeft gehoopt als staatsman paleizen voor de menschen +te bouwen en nu is hij blij als het hem gelukt de hutbewoners +van hun afval te bevrijden. De hertog kan hem niet volgen +in zijn verstrekkende plannen. Carl-August begint zijn residentie +saai te vinden: de mannen hebben volgens hem hun +jeugd uitgeleefd en de vrouwen zijn allemaal getrouwd! +Hij is voornemens in vreemden krijgsdienst te treden, nu +zijn minister hem in eigen land het soldaatspelen vergalt. +Zijn militaristische geestdrift, die hem in den Duitschen +vorstenbond drijft, maakt Goethe waakzaam. Deze verafschuwt<span class='pagenum'><a name="Page_174" id="Page_174">[Pg 174]</a></span> +den doelloozen bureel-arbeid, die hem is opgelegd, zooals +hij van jongsaf alles verafschuwt dat uitloopt op niets, maar +nu hij begrijpt dat hij nog jarenlang het volk voor den vorst +moet behoeden, vat hij zijn taak met wanhopige stiptheid op. +Hij verlaat zijn toovertuin en vestigt zich met Charlotte's +zoontje Fritz in een prozaïsch stadshuis op het <i>Frauenplan</i>, +dat beter past bij zijn drukke "Geschäfte". Slechts hij die zichzelf +verloochent kan heerschen, meent hij. De poëzie lijkt hem +zijn kwade geest, die hem weglokt van zijn plichten, een schuimende +waterval, wiens kracht hij moet aanwenden om er een +molen mee te drijven, maar die telkens buiten zijn bedding +treedt om molen en graan weg te spoelen. Alleen met Vrouwe +von Stein onderhoudt hij nog vriendschapsbetrekkingen. +Eens in de week geeft hij "een thee", waarvan niemand is +uitgesloten, maar hiermede meent hij zijn beleefdheidsplichten +tegenover de wereld te hebben vervuld. Hij wil wel +voor 't Hof zorgen, mits niet aan 't Hof. Den "Hofnood" +houdt hij geen heelen dag uit. Sedert zijn bezoek aan Frederik +den Grooten zijn in hem de bloesems van openhartigheid, +vertrouwen en gevende liefde van dag tot dag meer verwelkt. +Zijn vrienden maken zich ongerust over zijn stilzwijgen, +dat zoo weinig bij hem past. Zijn gezondheid gaat snel achteruit; +zorgrimpels trekken over zijn gelaat. Herder, doelend +op zijn natuurstudie, spot dat hij alleen nog maar met keisteenen +en bloemkoolen converseert, en aanklopt bij rotsen +die geen antwoord geven. De bewonderaars die hem willen +raadplegen over hun verzen, de opvoeding van hun kinderen, +de verbouwing van hun huizen, worden hem vijandig gezind +omdat hij ze niet grif genoeg te woord staat. Men weet niet +dat hij in 't geheim een groot deel van zijn inkomen aan +weldadigheid besteedt. Wat begrijpt men van den zwijger, die +op een eenzamen top van het Harzgebergte zich overgeeft aan +deze meditatie: "Hier rust ik rechtstreeks op een grond, die tot +in het diepste der aarde reikt, geen nieuwe aardlaag, geen +opeengehoopt puin heeft zich tusschen mij en den vasten bodem +van de oerwereld geplaatst. Op dit oogenblik, nu de innerlijke +aantrekkings- en bewegingskracht van de aarde gelijkelijk op<span class='pagenum'><a name="Page_175" id="Page_175">[Pg 175]</a></span> +mij inwerkt, nu de invloed des hemels mij na omzweeft, wordt +ik gestemd tot ademlooze natuurbeschouwing, en, gelijk de +menschengeest alles leven geeft, begint er een parabel in mij te +woelen, aan welker verhevenheid ik mij niet kan onttrekken. +Zoo eenzaam, zeg ik tot mij zelf, terwijl ik van den geheel +naakten top naar beneden kijk, en verweg, aan den voet wat +dun gezaaide mossen bespeur, zoo eenzaam zeg ik, wordt +het den mensch te moede, die slechts voor de oudste, eerste, +diepste gevoelens der waarheid zijn ziel wil openen. Ja, zulk +een kan tot zich zelf zeggen: Hier op dit oudste, eeuwige +Altaar, dat rechtstreeks op de diepten der Schepping steunt, +breng ik het Wezen van alle wezens een offer".</p> + +<div class="figcenter" style="width: 493px; "> +<a name="ILLO_200" id="ILLO_200" href="#LOI_200"><img src="images/hires200low.jpg" +alt="CARL-AUGUST HERTOG VAN SACHSEN-WEIMAR" +title="CARL-AUGUST HERTOG VAN SACHSEN-WEIMAR" width="493" height="600"/></a> +<p style="text-align:center;">CARL-AUGUST<br />HERTOG VAN SACHSEN-WEIMAR</p> +</div> + +<p>Merck, die zijn trouwe plichtsbetrachting hoog aansloeg, +oordeelde dat hij de zaken te Weimar nu zoo had geordend, +dat er alleen nog "dreckige" dingen te doen bleven, en dat +daarvoor geen Goethe noodig was. Maar toen Goethe hem "een +draak" noemde, warmde hij vrouwe Aja op met de bewering +dat het klimaat niet deugde voor haar "troetelkind", en +samen spanden ze zich in om hem terug te geven aan zijn +roeping. Zijn vader was met gekrenkte geestvermogens +overleden en vrouw Aja wilde haar "<a name="V175D1" id="V175D1" href="#V175N1">Hätschelhans</a>" gaarne +de middelen verschaffen tot rustige studie. Maar daar is het +hem niet om te doen: hij wil het natuurlijke beloop der dingen +afwachten en weigert, met een beroep op de leerschool +die hij als minister doorloopt. Maar kort daarna schrijft hij +haar: "U moet tevreden zijn als ik niet geheel-en-al sterf, en +een goeden naam achterlaat."</p> + +<p>Zijn inborst laat zich zoo weinig verloochenen, dat hij in zijn +ambtsbeslommeringen niet alleen aanleiding maar ook verontschuldiging(!) +meent te zien voor het beoefenen van allerlei +wetenschappen. Voor de onstandvastigheid en inconsequentie +van de menschen, wil hij zich schadeloos stellen met de consequentie +van de natuur. Zijn bemoeiingen met mijn- en boschbouw, +met wegaanleg, hoogeschool en teeken-academie, voeren +hem tot delfstof-, aard-, plant- en ontleedkunde. Het is hem +hier niet te doen om wat practiesch bruikbare gegevens; hij +toont zich op dit gebied de dichterlijke wijsgeer, die de heele<span class='pagenum'><a name="Page_176" id="Page_176">[Pg 176]</a></span> +natuur als een éénig wezen ziet en nu in alle natuurverschijnselen +een openbaring van dit Eenige verwacht. Spinoza +heeft hem geleerd dat toereikende kennis van het wezen +Gods tot toereikende kennis van het wezen der Dingen kan +voeren, en deze weinige woorden geven hem moed, heel +zijn leven te wijden aan de beschouwing der dingen die hij +kan bereiken en van welker essentie hij durft hopen, een +afdoende kennis te erlangen. Alle uitvinden en ontdekken +(beseft hij) is de uitoefening van een oorspronkelijk waarheidsgevoel, +dat zich in stilte reeds lang heeft gevormd, en +dan plotseling, met bliksemsnelheid, tot een vruchtbaar inzicht +voert. Het is van binnen naar buiten werkende Openbaring, +die den mensch zijn godgelijkheid laat vermoeden. Het is de +synthese van wereld en geest, die van de eeuwige harmonie +in het bestaande de heerlijke verzekering geeft. Bij voorbaat +lijkt hem uitgemaakt, dat mensch, dier en plant zich volgens +dezelfde wetten hebben ontwikkeld, dat op geen enkel +gebied sprake kan zijn van plotselinge schepping, dat alles +geleidelijk is gegroeid, dat de rijken der natuur onmerkbaar +in elkaar versmelten. En met deze werk-hypothese gaat hij +nu in ontleedzaal en museum, in bosch en gebergte aan 't +onderzoeken, en brengt dingen aan het licht, wier beteekenis +pas veel later officiëel door de geleerden zal worden toegegeven. +Hij begint nu in een geheel andere laag der maatschappij +vijanden te verwerven, door zich àls dichter te bemoeien +met de wetenschap. Hij ontdekt het tusschenkaaksbeen bij +den mensch, komt met de ongehoorde bewering dat alle organen +van de plant vergroeide bladen zijn.<a name="FNanchor_A_9" id="FNanchor_A_9"></a><a href="#Footnote_A_9" class="fnanchor">[A]</a> Voor de leerlingen +der teekenschool geeft hij lezingen over het menschelijk +skelet. Hij begint een boek te schrijven over de vorming van +de gebergten,—waarvan slechts een kleine verhandeling +over het graniet klaar komt. Ondanks al zijn pogingen om +een bureaucraat te zijn, is hij vol nieuwe ideeën en inspiraties. +Ieder hoofdstukje dat hij voltooit, elke dichtregel dien hij +onderdrukt, brengt hem nogmaals het bewustzijn dat hij als<span class='pagenum'><a name="Page_177" id="Page_177">[Pg 177]</a></span> +schrijver is geboren, en dat zijn eenige roeping is: goed te +zeggen wat hij in zich heeft.</p> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_A_9" id="Footnote_A_9"></a><a href="#FNanchor_A_9"><span class="label">[A]</span></a> De beteekenis van deze ontdekkingen vindt de lezer uitvoerig omschreven +in ons Hoofdstuk "<i>God en Wereld</i>" (Derde Boek).</p></div> + +<p>Ten slotte houdt alleen zijn liefde tot Charlotte von Stein +hem te Weimar. De bezuiniging, waartoe hij Carl-August +dwingt, heeft tengevolge dat deze de noblesse van zijn tafel +uitsluit. Zoo wordt de opperstalmeester weer soliede, en +<span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> vertrouwelijk verkeer met Charlotte is gestoord. +Nu zij in deze omstandigheden nog niet geheel de zijne wil zijn, +komt hij tot nadenken, en gaat vaag zich afvragen of hij niet te +hoog staat voor een zoo dubbelzinnige liefde. Hij kan van haar +niets eischen en dus krijgt hij het nog eenzamer. En als hij +ziet dat hij al zijn krachten heeft ingespannen om in de waardelooze +buitenwereld iets te veroveren, daarvoor kwellend +<i>zijn eenige schat, zijn ik</i>, komt hij tot de schrikkelijke slotsom: +Dat de man die den Werther schreef zich liever voor zijn kop +had moeten schieten dan zulk een leven te beginnen.</p> + +<p>Dit beteekent dat hij uit het verblijf te Weimar heeft geleerd +wat er voor hem uit te leeren valt, daar hij immers tot ideeën +is gekomen die direct zich aansluiten bij het ideaal, dat hij +zich in zijn beste jongensjaren heeft gesteld.</p> + +<p>Hij moet weg en is ook meer en meer gaan weten, dat hij +naar Italië moet. Hij kan geen <span class="corr" title="Bron: latijnschen">Latijnschen</span> schrijver lezen +(uitgezonderd Spinoza, dien hij met Charlotte bestudeert), +hij kan geen Italiaansche prent zien of onder hevige smarten +moet hij zich losrukken uit de bekoring. Want daar in Italië +staan de overblijfselen van de antieke beeldwerken, die belichamen +wat ook hij zoekt: "de oudste, eerste, diepste +gevoelens der waarheid", het wezenlijke, den ideëelen mensch, +die het <span class="corr" title="Bron: voor-beeld">voorbeeld</span> is van alle andere menschen die ooit kunnen +leven.</p> + +<p>Omstreeks dien tijd beginnen zijn vrienden hem aan te +zetten tot de uitgave van zijn werken in acht deelen. Hij +besluit daartoe als een Berlijnsch uitgever, die, zonder hem +er in te kennen reeds drie edities van "Doctor <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> +Verzamelde Werken" heeft gebracht, zoo onbeschaamd is, +hem een porceleinen servies te zenden als aandeel in de winst. +Zoo is hij genoopt al wat achter hem ligt opnieuw te overzien,<span class='pagenum'><a name="Page_178" id="Page_178">[Pg 178]</a></span> +en nu wordt hem duidelijk dat het <i>geloof</i> in de schoonheid +van de classieke kunst, waarin hij is opgevoed, zich omgezet +heeft in <i>besef</i> van die schoonheid, en dat dit het eenige is, +dat hem overeind houdt. Zijn ziekelijk verlangen naar 't +land waar</p> + +<p style="margin-left:4em">"die Citronen blühn<br /> +Im dunkeln Laub die Gold-Orangen glühn"</p> + +<p>kan slechts door werkelijke aanschouwing +geheeld. In zuiverder en poëtischer atmosfeer dan Weimars +"ijzeren hemel" hem kan bieden, wil hij de innerlijke rust +veroveren, die hem in staat zal stellen het ongrijpbare dat +hem voor-zweeft vast te houden. Na veelvuldige wisseling +van geestesavontuur zal hij als gerijpt man tot zijn eigendom +maken: de leeringen die hem reeds hebben toegewenkt, +toen hij als jong student stuurloos zocht.</p> + +<p>Nu de periode van zijn kamerpresidentschap ten einde +spoedt, weet hij de zaken zoo te regelen dat ze voor- noch +achteruit kunnen, al moest hij ook dadelijk sterven: <span class="corr" title="Bron: Carl August">Carl-August</span> +kan nu geen kwaad meer. Hij voorziet geweldige +politieke beroeringen in de naaste toekomst en dit drijft +hem tot haastig vertrek.</p> + +<p>En gelijk hij al meermalen heeft gedaan: Als het tegen +zijn verjaardag loopt, neemt hij (zonder dit er bij te melden) +afscheid van zijn vrienden, van Charlotte, "zijn lieve hart" +en—verdwijnt den nacht voor <span class="corr" title="Bron: Carl August's">Carl-Augusts</span> verjaardag. +Den hertog geeft hij in een briefje den raad, te doen alsof +hij wel weet waar dr. Goethe steekt.</p> + +<p>Niet voor zichzelf is hij ditmaal gevlucht!</p> + +<div class="figcenter" style="width: 400px; "> +<img src="images/chapterendsmall.png" width="400" height="135" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_179" id="Page_179">[Pg 179]</a></span></p> + +<p><a name="CHAPTER_XVI" id="CHAPTER_XVI"></a></p> +<div class="center"><img src="images/ornament1.png" width="100%" height="149" alt="De gebeurtenissen, in dit hoofdstuk verhaald, loopen van 3 September 1786 tot 23 April 1788." title="" /></div> +<div class="center" style="margin-top: -6.0em; "><a href="#TOC_XVI">"De gebeurtenissen, in dit hoofdstuk verhaald, loopen<br /> +— van 3 September 1786 tot 23 April 1788 —</a></div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold; margin-top: 3.0em; "><a href="#TOC_XVI">XVI</a></div> +<div class="alignright"><a name="V179D1" id="V179D1" href="#V179N1">Hier muss man solid werden!</a></div> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalH.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">H</span>ij deed de postkoets bijna anderhalf etmaal +onafgebroken doorrijden; vele merkwaardigheden +die hij gaarne had bekeken snelde hij +voorbij; want hoewel niemand zijn reisroute +kende, vreesde hij met een bijgeloovige vrees, +dat zijn vrienden hem zouden achterhalen en zijn plannen +verijdelen. Maar te Triënt in Tyrool kwam koopman Phillip +Möller (zoo noemde hij zich) tot kalmte. Schoon op Germaansch +gebied, voelde hij dat het gewoel van kleurig +gekleede, zongebrande, gracieus bewegende menschen onder +den zuiver blauwen hemel een echte Italiaansche atmosfeer +om hem heen weefde. En met afgrijzen dacht hij terug aan de +plomp gevormde lieden daar onder de grimmige, bewolkte +Noorderluchten achter hem, die hem het denken hadden vertroebeld. +Met liefde nam hij een harpspeler en diens dochtertje +een eindweegs mee in zijn koets. Hij haastte zich Italië binnen +te trekken en—eenmaal te Verona—kwam hij waarlijk tot +rust: Nu was hij gedwongen voortaan "de beminde taal" +te spreken; hij trok Italiaansche plunje aan, mengde zich +onder de marktbezoekers, gebruikte al wandelend zijn maaltijd, +die uit druiven en vijgen bestond, koutte met de kinderen—als +eertijds Werther—en verdiepte zich in het levendige +gebarenspel van de ouders. Het deed hem goed, weer eens +ongedwongen te babbelen met kleine luyden, die niet in hem +zagen den geheimen raadsman des hertogs, die hem niet +bewonderden, die hem niet bedienden—oftewel hulpeloos +maakten. Dieper drong hij door in het land waar de citroenen +bloeien: hier de nieuw-classieke bouwwerken van Palladio +bestudeerend als moest hij architect worden, ginds met groote<span class='pagenum'><a name="Page_180" id="Page_180">[Pg 180]</a></span> +oogen de weeke omlijningen der bergen beschouwend; +lettend op zeden en gewoonten, op plantengroei, landbouw, +te veld staande oogsten, geologische gesteldheid; steenen +bekloppend, mineralen toetsend; afkeurend wat in den +eens zoo vereerden Gothischen (barbaren) stijl was opgetrokken; +terloops aan de waaierpalmen te Padua (sindsdien +Palmi di Goethe gedoopt) en aan leerachtige zeeplanten een +bevestiging speurend van zijn pas verkregen botaniesch +inzicht.</p> + +<p>Naar Venetië, de lagunenstad waar elk plekje grond +ontworsteld was aan de zee, en welker bewoners toch kunstzin +genoeg bezaten om hun huizen en kerken, paleizen, +bruggen niet alleen sterk maar vooral statig-mooi te bouwen. +Hier werden allerlei onverteerde woorden, hem uit beschrijvingen +en uit de verhalen van zijn vader bijgebleven, hem +tot phantastische werkelijkheid; hij zag de versierde schepen +deinen op het blauwe water, hoorde de gondeldrijvers hun +antieke rhapsodieën galmen, aanschouwde den grijzen Doge +in hermelijn en goud met de Phrygische muts op, omstuwd +door senatoren in violette of roode sleepgewaden. Voor het +eerst in zijn leven stond hij aan een zee, maar hij vergat in +zijn dichterlijken geestdrift niet, strandplanten en weekdiertjes +te onderzoeken.</p> + +<p>Hij is zoo verzonken in het jeugdig losse, rustig vlugge +Italiaansche leven, dat hij zich verjongd voelt, en met duidelijker +uitgesproken bedoelingen verder reist.</p> + +<p>Nu richt hij zich over Florence naar Rome, "de hoofdstad +der aarde". Reeds tweemaal is hij daarheen op weg geweest, +en tweemaal heeft "een sterke magneet" hem onverhoeds +naar 't Noorden getrokken. Hij vreest dat hij ook nu Rome +niet zal bereiken, en in zijn bijgeloovig ongeduld besluit hij +telkens zijn weg te bekorten, allerlei kunstschatten dan maar +niet te zien. Ten leste gunt hij zich geen tijd meer om zich +bij het slapengaan te ontkleeden: dan is hij eerder klaar met +het bekijken van merkwaardigheden die hij zich niet màg +laten ontgaan. Een voerman die hem—vroeger dan in zijn +plan lag—naar Rome wil brengen lijkt hem door de Voorzienigheid<span class='pagenum'><a name="Page_181" id="Page_181">[Pg 181]</a></span> +gezonden: maar een ander, die nòg vroeger vertrekt, +is van harte welkom.</p> + +<p>Eindelijk geschiedt dan het ongelooflijke. En Goethe, die +anders niet schijnheilig genoeg is om te bidden, zendt een +vurige dankbede ten hemel: van nu af heeft hij twee verjaardagen +te vieren. Weken en weken lang ziet hij dagelijks +nieuwe schoonheden—oude bekenden en toch nieuw. +Huiverend van ontzag staat hij voor de overblijfselen van +antieke bouw- en beeldwerken: het Pantheon, het Colosseum +(nog niet gerestaureerd en hem meer door romantische +bouwvalligheid dan door architectoniesch schoon bekorend), +de waterleidingen, de Apollo van Belvedere, de reusachtige +Jupiter- en Juno-bustes, de Minerva medica, en de Hercules +Farnese. De halfbesluierde schilderingen van Rafael dunken +hem minder diep; de sprekende fresco's van Michel Angelo +in de Sixtijnsche kapel zijn de eenige kunstuitingen van later +tijd die in zijn schatting niet al te zeer afsteken bij het antieke. +De ouden, begrijpt hij, dachten niet aan artistiek effect: +zij bouwden hun tempels, zij vormden hun beelden tot getrouwe +manifestaties van oprechte grootheid en trotsch zelfbewustzijn; +geen hunner die dacht aan een tegennatuurlijk +opluisteren of bepleisteren van zijn gewrocht. En de Duitschers +brengen machteloos hemelstormende kerken, gepleisterde +paleizen, doodgeboren beelden voort, wijl het hun aan +grootsch innerlijk leven ontbreekt! Slechts een krachtig +volk kent groote kunstenaars.</p> + +<p>Gedurende de vier wonderwarme wintermaanden, die hij +te Rome doorbrengt, heeft hij een eminenten leidsman in +den historieschilder Tischbein, die de stad door lange studie +in den geest van Winkelmann heeft leeren kennen. Nog enkele +Duitsche kunstenaars—vrij middelmatig als uitvoerders +maar sterk als bespiegelende theoretici—en ook de schoone, +reine schilderes Angelica Kaufmann weten wie de zonderlinge +koopman Möller (uit Leipzig!) is, en in twee documenten +blijft aanschouwelijk vastgelegd hoe ze hem eerbiedigen. +Het eene is een doek van Tischbein, voorstellende Goethe +met grooten slappen reishoed en weeldig-peinzend gelaat,<span class='pagenum'><a name="Page_182" id="Page_182">[Pg 182]</a></span> +zich uitstrekkend te midden van oud-Romeinsche ruïnes: +jammer genoeg heeft de ontwerper hem een langen witten +mantel omgelegd,—die niet naar het leven is genomen +doch naar een lap, om een hout model gedrapeerd. Het andere +document is een marmeren portretbuste door Alexander +Trippel, bijgenaamd "de Apollonische Goethe": een bekende +buste van den Zanggod, doch met <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> gelaat.</p> + +<p>Vele omstandigheden dragen er toe bij, dat onze reiziger +zijn aandacht aan het openbare leven onttrekt en die geheel +wijdt aan kunstbeschouwing: als protestant èn als denker +heeft hij een afkeer van het Roomsche volksleven, dat zich +in het onmenschelijke Carnaval-rumoer karakteristiek teekent. +Hij toont zich teleurgesteld als hij ziet hoe Gods stedehouder +op aarde "als een gewone paap" voor het altaar +buigt en pruttelt; de staatsman in hem wordt gekwetst +door het wanbeheer waaraan het kerkelijke land ten gronde +gaat en door de dwaze hebzucht van Paus Pius VI, die gedoogt +dat onmisbare kunststukken, die in Rome thuishooren, +door goedbetalende buitenlanders worden weggesleept. Nu +de historische ontwikkeling van de classieke kunst bestudeerend, +vindt hij orde in de overstelpende verscheidenheid +van merkwaardige voorwerpen, die hij dag-in-dag-uit aantreft, +en oordeelt dat Oesers verdienstelijke leerling Winckelmann +veel heeft gepraesteerd, maar (helaas op jeugdigen leeftijd +vermoord) ook veel heeft nagelaten.</p> + +<p>Hij trekt nu naar Napels en beleeft daar ervaringen van +geheel anderen aard. Zijn vader heeft hem herhaaldelijk +een mooie gravure, waarop de Golf van Napels is te zien, +in prijzende bewoordingen toegelicht, en zoo niet weinig bijgedragen +tot het ontstaan van den "<a name="V182D1" id="V182D1" href="#V182N1">Sehnsucht</a>" naar Italië, +die hem lange jaren plaagde. Maar nu hij de cypressen en de +blauwe baren en de witte huizenmassa's en de dampende +Vesuvius mag aanschouwen van nabije, weet hij voor zijn +geluk geen woorden. Vergeleken bij de lachende, schitterende +tuinstad, lijkt Rome hem een klooster. Zijn aandacht vestigt +zich nu meer op de zinnenwereld. Hij zet zijn natuurstudie +gretig voort, werpt zijn incognito af en—leeft, in opgewekten<span class='pagenum'><a name="Page_183" id="Page_183">[Pg 183]</a></span> +omgang met vroolijke, schitterende, wereldsche, ten deele +allerzonderlingste "genieën". Hij tracht de lichtzinnige +Napolitaansche luiheid te verklaren en aan te leeren. Hij voelt +zich zoo blij, dat hij tot zichzelf zegt: Of je was tot nog toe +stapel, òf je bent het nu!</p> + +<p>Een zeereis van vier dagen—de eerste in zijn leven—brengt +hem naar de lichte reede van Palermo op Sicilië, +naar het eiland waar Homeros' sproken handelen. Hij is een +oogenblik van plan de Nausikaa-sage dramatiesch te bewerken, +maar hij laat het plan weldra varen. Van historie wil hij niet +meer weten, uit vrees, het welbehagen waarmede de rijke +plantengroei van Sicilië hem vervult te breken. Hij zoekt +ijverig naar zijn "<span class="corr" title="Bron: oer-plant">oerplant</span>", maar hij kan ze (al worden zijn +theorieën door de werkelijkheid sterk bevestigd) niet vinden; +wat begrijpelijk is, daar zijn <span class="corr" title="Bron: oer-plant">oerplant</span> slechts een <i>idée</i> vertegenwoordigt.</p> + +<p>Midden in den zomer keert hij over Napels naar Rome +terug en—schoon voornemens spoedig van zijn vrienden +daar te scheiden—blijft hij er nog bijna een jaar. Carl-August +(met wien hij, nadat het doel van zijn reis is bereikt, weer in +correspondentie is getreden) heeft niet alleen zijn vacantie +verlengd, maar hem ook uit zijn ambtsplichten ontslagen, +voor zoover hij hem niet uit eigen beweging in de toekomst +ter zijde wil staan. Nu is zijn ziel gerust, zijn lichaam gezond, +zijn geest vindingrijk, en hij bezwijkt voor de verleiding, +een onbekrompen kunstenaarsleven te gaan leven, waarin al +zijn gaven tellen mee. Hij voltooit zijn Egmont, bouwt voort +aan Faust, Iphigenie, Tasso. Zijn oude neiging tot schilderen +komt weer op; zijn vrienden geven hem les in kleurenleer, +in 't teekenen van landschap, mensch, figuur; hij werkt +vlijtig en wilskrachtig, en wint nu definitief de overtuiging, +dat hij "slechts" dichter is. Dit stelt hem te leur, maar het +bevrijdt hem tevens van den lastigen plicht, zijn klein teekentalent +te ontwikkelen. Intusschen is zijn vermogen: als schilder +de dingen te zien en te combineeren, nog toegenomen, +en daarmede zijn ontzag voor de overblijfselen van antieke +kunst, die hij leert beschouwen als <span class="corr" title="Bron: cristallisaties">crystallisaties</span> van grootsche<span class='pagenum'><a name="Page_184" id="Page_184">[Pg 184]</a></span> +droomen, als—natuurverschijnselen. Bij het vele dat zijn +geest doorleeft voegt zich nu ook de muziek: de componist +Kayser, die zijn zangspelen <i>Claudine</i> en <i>Erwin und Elmire</i> +toonzet, brengt hem proeven van al wat de menschheid +op dit gebied heeft voortgebracht ten gehoore. Hij is nu zoo +onbevooroordeeld en naïef Italiaan geworden, dat hij kerkelijke +plechtigheden niet alleen niet meer mijdt, maar ze ook leert +waardeeren. Zelfs zijn behoefte aan vrouwliefde—die hij ook +na een breuk met Charlotte von Stein (waarover nader) norsch +heeft onderdrukt—gaat zich roeren. Bij het landschapschilderen +ontmoet hij een mooie geestige Milaneesche met blauwe +oogen, die hem bemint, echter reeds verloofd is, zoodat hij +afstand van haar doet en daarbij blijft als zij vrij raakt. +Maar nu zijn hart eenmaal warm is en hij—het Italiaansche +schoon genietend—reeds lang naar zuidelijke maatstaf +heeft leeren meten, geeft hij zich eenigen tijd over aan een +los en luchtig liefdeleven; iets dat velen in hem veroordeelen, +vergetend wat hij in dien tijd is, wat hij jaren en jaren +geweest is, wat hij—mede door deze vrijgevige uitviering +van al zijn talenten en verlangens—zal worden.</p> + +<p>Tegen Pinksteren moet hij afscheid nemen van zijn vereerders, +die hem zoo beminnen dat zij zich moede schreien,—hoewel +slechts Angelica Kaufmann zijn Iphigenie bij voorlezing +begrijpt (maar dan ook, zooals geen vrouw na haar +ze heeft begrepen). Nog eens zwerft hij langs de oude ruïnes.... +Helder maanlicht doet zoowel détails als slagschaduwen +scherp uitkomen. Nu hij zich van dit alles losrukt voelt hij +een kiem van waanzin in zijn ziel, en begrijpt, dat hij goed zal +doen daar niet over te peinzen....</p> + +<div class="figcenter" style="width: 400px; "> +<img src="images/chapterendsmall.png" width="400" height="135" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_185" id="Page_185">[Pg 185]</a></span></p> +<div class="figcenter"> +<a name="CHAPTER_XVII" id="CHAPTER_XVII"></a> +<img src="images/ornament8small.png" alt="ornament hoofdstuk XVII" +title="ornament hoofdstuk XVII" width="100%" height="103"/> +</div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold;"><a href="#TOC_XVII">XVII</a></div> +<div class="alignright">Gij hebt mij weder tot dichter gemaakt!<br /> +GOETHE aan SCHILLER.</div> + +<p style="text-align:center; font-size:130%; font-weight: bold;">STELLIGE WINST</p> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalZ.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">Z</span>ijn waarneembaar terugkeerende gezondheid, +zijn ongedwongen kennismaking met een bende +zorgelooze, gezellige, levenslustige menschen, +die van weinig rondkomen en een waar genot +vinden in droomen, kijken en ademhalen; +zijn onafhankelijke positie—het ministerstractement gaat +door en hij heeft het honorarium voor de nieuwe uitgaaf van +zijn werken bij voorbaat ontvangen;—zijn vrijheid van +beweging in veelkleurig en belangwekkend natuurschoon +en tallooze kunstwerken, die alle het stempel toonen van +grootsche beslistheid—dit bijeengevoegd brengt hem in den +zielstoestand, waarbij de mensen slechts met eigen Ik heeft af +te rekenen, daar geen maatschappelijke of stoffelijke zaken +hem ergeren, of de expansie zijns geestes in den weg staan.</p> + +<p>Hij krijgt geen eigenlijk nieuwe ideeën, maar zijn eens +kwijnende en schrikachtige gedachten worden nu "zoo +stellig, zoo levend, zoo samenhangend, dat zij kunnen doorgaan +voor nieuwe". Hij heeft erlangd de helderziendheid, +die hij zich eens beloofde: hij wil voortaan slechts met dingen +van blijvenden aard zich bezig houden, teneinde voor zijn +Geest de eeuwigheid te verwerven.</p> + +<p>De marteling die Charlotte von Stein hem (met zijn toestemming +en medewerking) gedurende een tiental jaren heeft +opgelegd, heeft hem wel geleerd, in alle levensverschijnselen +vooral het geestelijke en innerlijke te zoeken en te genieten; +doch deze leering heeft hem overspannen en vernederd. +Immers een ruwe scheiding tusschen de drangen zijns lichaams +en de aspiraties zijns geestes was hem bevolen: "harmonie"<span class='pagenum'><a name="Page_186" id="Page_186">[Pg 186]</a></span> +tusschen het zedelijke en het zinnelijke liet zich alleen door +vervloeking en verdrukking van een dezer fundamenteele +levensuitingen bewerkstelligen. Aan dezen verwarrenden +strijd komt voor hem onder den zeer klaren Italiaanschen +hemel een eind; de luchtige liefde die hij te Rome geniet +is een evenwicht herstellende revanche voor de leerrijke +doch op den duur ongepaste slavernij te Weimar. En, eenmaal +aan de verwarrende coquetterie van Charlotte ontkomen, +overwint hij den twijfel, die hem de voltooiing van allerlei +werkstukken heeft belet. Eindelijk weet hij dan onder woorden +te brengen: wat een oprecht en eeuwig kunstwerk onderscheidt +van de kunstvaardige doch oppervlakkige nabootsing +van de natuur; schoone natuur of leelijke natuur.</p> + +<p>—Een beeld, een schilderij, een drama heeft STIJL (dus +spreekt hij het uit) wanneer het is beslist gesteld en strak +omlijnd en in zijn kleinste détails aan inhoud rijk; wanneer +het in "edelen eenvoud en stille grootschheid" weergeeft de +typische gestalte, die het <i>wezen der dingen</i> aanneemt en +<i>noodzakelijk</i> moet aannemen; zoodat zulke zinnelijke belichaming +van het ware, hoe tastbaar en waarneembaar ook, +den beschouwer een afspiegeling dunkt van het <i>oerverschijnsel</i>, +dat rechtstreeks stamt uit Gods werkplaats en een voor-besef +inboezemt van al wat geweest is en komen kan; van +het Eene, dat veelvuldig zich openbaart, en dat den mensch +onbekend zou blijven indien het niet <i>verscheen</i>.</p> + +<p>Hiermede is verklaard dat Goethe zijn bewondering voor +de overblijfselen van antieke kunst zegt door ze <i>natuurverschijnselen</i> +te heeten; menschenwerk, ja, doch even +onberispelijk en geweldig als het van God rechtstreeks geschapene; +en toch niet een nabootsing van de natuur, maar: +waardige uitlegging van de natuur.</p> + +<p>Onder den indruk van de antieke en de betere Renaissance-bouwkunst +(vooral het werk van Palladio) maakt hij van zijn +bewondering voor de Gothiek—die in den loop der jaren snel +is verflauwd—definitief zich los. Met grimmigen spot hekelt +hij de pijpsteel-architectuur, die grootsch met groot verwart, +en het grootsche zoekt te bereiken door domme opeenstapeling<span class='pagenum'><a name="Page_187" id="Page_187">[Pg 187]</a></span> +en herhaling van hetzelfde motief; die God tracht aan te +raken door met spitse torens den hemel gewelddadig te bestormen; +die met haar pilaren van opeengeplaatste heiligen +juist den onzin waard is, die er in wordt geleeraard.</p> + +<p>In den tijd dat hij zich meer dan ooit dichter en profeet +voelt zingt hij geen geestdriftige zangen, schrijft hij tamelijk +koele brieven, legt zich toe op de studie van gesteenten, infusoriën +en lagere planten. Dit is geen liefhebberij van hem, +zooals zijn vrienden wanen; geen poging om motieven te +ontwerpen voor mooie arabesken en vlakversieringen, zooals +zijn leermeester Tischbein verwacht; en het is geen "kunst +van het genieten", die (gelijk een groot Goethe-kenner beredeneert) +hem er op Sicilië toe brengt voor de historische uiteenzettingen +van zijn geleider het oor te sluiten en alleen +te letten op landbouw en plantenweelde. Hij zoekt als natuurvorscher +bevestiging van zijn hypothese: dat de veelsoortige +vormen en gestalten in het mineralen-, het planten-, het +dierenrijk zijn terug te brengen tot enkele <i>oer</i>-verschijnselen, +waaruit zij zich zonder schokken en volgens de wetten die +den wereldgeest inhaerent zijn, hebben ontwikkeld. Als +dichter, als natuurvorscher, als kunstrechter zoekt hij door +idee-belichaming, door onderzoek, door overpeinzing het +wezen der dingen te naderen.</p> + +<p>Zijn pogen om alle dingen, menschelijke en ook natuurlijke, +als een openbaring van het goddelijke te beschouwen, +neemt een aanvang in zijn studententijd, voordat hij Spinoza +kent; het is in zijn werk <i>d.i.</i> de uiting van het onbewuste +binnen hem, na te wijzen. Doch pas in Italië heeft hij met +zijn denken dit onbewuste doorgrond; begrijpt hij dat hij +met dit onbewuste wortelt in den goddelijken wereldgeest, +en daardoor dingen kan <i>bevroeden</i>, die hij nooit heeft waargenomen +of ondervonden.</p> + +<p>Hiermede is zijn dichterlijke intuïtie voor zijn denken +gerechtvaardigd, gaan deze twee hoofdrichtingen zijns geestes +voortaan in harmonie. Van den twijfel of hij naar de natuur +moet werken of moet uitspreken zijn idealen, van dien +twijfel is hij genezen. Hij weet, dat hij in zijn werk niet,<span class='pagenum'><a name="Page_188" id="Page_188">[Pg 188]</a></span> +naar den gewonen zin des woords, natuurlijk behoeft te +zijn. Hij moet menschen en toestanden na-scheppen zoo, +dat hun daden overtuigend en beslist zijn als de werkelijkheid; +maar ook wijzen op het gemoed, dat ze schiep en dat +deel heeft aan het goddelijke, oneindige. In dezen geest zal +hij, steeds meer doelbewust, zijn vroeger ontworpen en ten +deele uitgewerkte drama's gaan zuiveren en voltooien.</p> + +<p>Als hij—kort nadien—de hier geopperde stijl-formule +aan Schiller zendt, voegt hij er aan toe, dat hij, ze herlezend, +het gevoel krijgt dat hij met een kinderschopje de zee wil +leeghappen. Natuurlijk! Want deze formule is een gewaagde +poging om zijn onbewust werkend scheppingsvermogen—dat +alle formules naar den duivel wenscht—met zijn redeneerend +verstand te benaderen. Hij gaat deze formule niet +"toepassen", maar ze hergeeft hem het vertrouwen in zijn, +nu gelouterde, intuïtie. De lezer zij er derhalve op bedacht, +dat ook in de hier volgende drama's elementen leven die met +dit <span class="corr" title="Bron: kunst-begrip">kunstbegrip</span> spotten.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 400px; "> +<img src="images/chapterendsmall.png" width="400" height="135" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_189" id="Page_189">[Pg 189]</a></span></p> + +<p><a name="CHAPTER_XVIII" id="CHAPTER_XVIII"></a></p> +<div class="center"><img src="images/ornament1.png" width="100%" height="149" alt="Het treurspel Egmont, in 1775 te Frankfort ontworpen, werd in 1787 te Rome afgesloten." title="" /></div> +<div class="center" style="margin-top: -6.0em; "><a href="#TOC_XVIII">"Het treurspel Egmont, in 1775 te Frankfort<br /> +ontworpen, werd in 1787 te Rome afgesloten.</a></div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold; margin-top: 3.0em; "><a href="#TOC_XVIII">XVIII</a></div> +<p style="text-align:center; font-size:130%; font-weight: bold;">EGMONT</p> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalD.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">D</span>it treurspel werd ontvangen in de Sturm-und-Drangperiode. +De auteur van den Götz had +toen alleen het plan, de geschiedenis van een +vrijheidsheld te dramatiseeren. In de meening +dat het verleden van Duitschland uiterst arm +was aan helden, wier karakter hij zijnen tijdgenooten ten +voorbeeld mocht stellen, was hij in de Nederlandsche historie +gaan zoeken en had daar eigenlijk—niet gevonden.</p> + +<p>Immers, bleef hij, zijn eerste drama samenstellend, aan +de geschiedkundige gegevens nagenoeg getrouw, hier bleken +belangrijke afwijkingen hem geboden. Goethes Egmont heeft +één karaktertrek slechts gemeen (maar hij bezit hem in veel +hooger mate!) met de ietwat dubbelzinnige figuur, die in +onzen grooten bevrijdingskamp een ongezocht-pijnlijke +doch uit chauvinistiesch oogpunt zeer dankbare decoratieve +rol speelde; een karaktertrek welke pas sympathie verdient, +als hij niet samenhangt met de neiging om van twee wallen +te eten, doch—gelijk in het treurspel—op zich zelf staat. +Bedoeld is het ziende blind zijn voor een groot en nabij +gevaar, het onvoorwaardelijk toegeven aan den lust tot +(hier onschuldige) genieting, ook al leidt deze genieting +rechtstreeks en manifest naar ondergang; de karaktertrek, +kortom, die den Held van dienst is als hij roekelooze ondernemingen +waagt en die "het demonische", naar Goethe +het meermalen noemde, vat geeft op den mensch.</p> + +<p>Ouder gewoonte heeft Goethe hier weer een uiterlijk +<span class="corr" title="Bron: bewegings-motief">bewegingsmotief</span> van een karakter opgelost in en vervangen +door een ondeelbaren grondtrek van een schooner karakter: +De historische Egmont valt in Alva's handen, doordat hij—te<span class='pagenum'><a name="Page_190" id="Page_190">[Pg 190]</a></span> +zeer gehecht zijnde aan zijn vrouw en zijn elf kinderen—niet +durft vluchten; Goethes Egmont daarentegen tengevolge van +de hem aangeboren glimlachende besluiteloosheid, van zijn +onverzettelijk goed-geloof, door een soort van levenslust, die +hem doet wanen dat niets in staat is hém te treffen. Niet Alva's +verraad brengt zijn ondergang, maar zijn innerlijke tegenstrijdigheid +die dit verraad mogelijk maakt. Terwijl hij zich +gereed stelt om te vechten voor de vrijheid van een volk, +blijkt (en ziedaar het door Goethe niet uitgewerkte tragische +element) dat zulke vrijheid, als met geweld van wapenen zich +laat veroveren, hém zeker niet zou baten, daar hij immers +de vrije beschikking over zijn groote natuurlijke gaven mist.</p> + +<p>Goethe voelde destijds zich in de sfeer van het demonische +gerukt. Hoewel bij ondervinding wetend dat zijn liefde noch +hem noch de uitverkorene gelukkig kon maken, had hij +zich gebonden aan Lili. Hoewel begrijpend dat haar gemoed +en haar omgeving hem nooit zouden bevredigen, had hij +haar gezocht, nadat hij haar was ontvlucht, bleef hij aan haar +gehecht nadat de verloving was verbroken. Geen redeneering, +geen vriendenraad, geen vast besluit, slechts de conceptie +van een waarschuwend beeld kon hem bevrijden: Egmont! +En de historische stof moest zich aanpassen aan zijn sentimenteele +behoeften van dat oogenblik. Terwijl de hertogelijke +kamerheer (die hem als het ware naar een nieuw leven zou +voeren) zich liet wachten, behield hij zijn bezinning door +koortsig werken aan dit beeld. Te Weimar stokte de uitvoering, +daar de conceptie haar heil volbracht had; slechts +de bekoorlijke scènes werden te boek gesteld. In Italië voltooide +Goethe het werk—denkelijk meer om zijn auteursplichten +te vervullen (de complete en geautoriseerde uitgaaf +van zijn "<a name="V190D1" id="V190D1" href="#V190N1">Schriften</a>" zou alles bevatten wat hij in zijn +voor-classicistische periode had ontworpen) en om het genot, +weer-jong wordend, te blijven in den toon van het begin, +dan om de pas-opgevatte <span class="corr" title="Bron: kunstprincipes">kunst-principes</span> te openbaren.</p> + +<p>Zoo zijn in dit stuk het wapengekletter en het cinematographische +gewirwar en het Shakespeare-pathos van Sturm-und-Drang; +de losheid, de diplomatie, het ambtelijk pedantisme,<span class='pagenum'><a name="Page_191" id="Page_191">[Pg 191]</a></span> +de zwartgalligheid en de vluchtig-schoone gezichtseinders +van de ministerjaren; en de bezonnen levenskijk, het +streven naar <span class="corr" title="Bron: symetrische">symmetrische</span> rust, naar inhoudzware kortheid van +Goethes Italiaansche periode aan te toonen. En al deze momenten +strijden om de heerschappij over den Egmont.</p> + +<p>Een rad met zoo veel assen kan slechts stilstaan of uiteenspatten. +De thema's, in een stuk dat als harmonie bedoeld is, +die elkaar niet steunen, die, na gestreden strijd, niet opgaan +in een rustig Geheel, doen elkaar te niet. Een straatgevecht +kan, als het op zich zelf geen functie heeft, wel voeren naar +een hartroerende sterf-scène of naar een luidruchtig triomf-festijn, +doch niet naar de plechtig stille binnenkamer, waar +twee bevriende groote mannen (Willem de Zwijger en Egmont) +in precieus gekozen bewoordingen, met het doffe rhytme +van onderdrukten hartstocht, uitspreken de diepste levensbeginselen, +die hen voor eeuwig scheiden. En zoo is dit treurspel +een los samenhangende mengeling van prachtige brokken, +welker plaatsing in het geheel wel door afzonderlijke redeneering +te verdedigen valt, maar die niet <i>onmiddellijk</i>, d. i. +voor het oog van den toeschouwer, samenvloeien. Echter een +doelmatig gevonden muziek, die de ruimten tusschen de +verschillende sferen waarin de Egmont zich beweegt overbrugt, +en zoo den overgang van het een in het ander voor de +ziel des toeschouwers geleidelijk maakt, doet het als gehéel +tot zijn recht komen. Als zoodanig is Beethovens compositie +van Egmont bedoeld. Doch ook de schouwburgbezoeker die +voor muziek even gevoelig is als voor dramatische effecten, +en die dus in staat zou zijn dit nieuwe geheel onverdeeld te genieten, +moet dit genot derven, daar Schiller, het stuk voor het +nationale tooneel te Weimar bewerkend, (en deze bewerking +wordt doorgaans opgevoerd) er sommige passages en personen +uit heeft geschrapt, waardoor muziek en dramatiek +elkander niet geheel meer dekken.</p> + +<p>—Het grondgegeven van dit treurspel: de luchthartige, +zwierige, dappere, vertrouwende Egmont, door het volk bemind +maar niet begrepen, die ondanks vele gemotiveerde waarschuwingen +op Alva's komst blijft wachten en door beulshanden<span class='pagenum'><a name="Page_192" id="Page_192">[Pg 192]</a></span> +sterft; hadde zich beter geleend tot een tragedie dan +de Götz-cronyk. Götz is een eerlijke vechtersbaas, die wel +weet dat de wereld het land aan hem heeft, doch met zijn +achterwerk naar de wereld gekeerd op de vensterbank plaats +neemt, daar door een uiterst onwelvoeglijke verrichting doet +blijken wat hij van de wereld denkt, en het voor 't overige +laat aankomen op zijn beproefd zwaard. Het tragische is, +dat de domme, zenuwachtige Keizer Maximiliaan hem dit +zwaard uit handen slaat, liever dan te buigen voor zijn ziele-adel. +Doch dit is, welbeschouwd, niet te verwonderen: in +dergelijken vorm ontmoet men het tragische bijna dagelijks. +Egmont echter begrijpt de wereld niet, terwijl de wereld hem +over 't geheel niet kwaad is gezind: landvoogdes Margareta +en ook Alva's zoon, die zijn vijanden moesten zijn, vinden hem +een sympathieken vent en willen hem graag helpen. Maar +de menschen, vrienden en vijanden, die hem liefhebben en +willen redden, hebben iets spokigs voor hem: hij kan niet +gelooven dat hij ze hoognoodig heeft. De hem omringende +wereld (zou Goethe later in een ander verband zeggen) blijkt +telkens in tegenspraak met zijn persoonlijkheid, met het ìn +hem levend ideaal van de dingen, omdat het idee dat hij van +God heeft, datgene wat hij van God vermag te begrijpen +nog zoo verre van God verwijderd blijft. En de macht die hém +neervelt, het onbegrepene in den mensch, dunkt hem een +afschuwelijke macht der duisternis, half sluipmoordenaar, +half straffende voorzienigheid. Vandaar dat Egmonts ondergang +binnen ons meer gedachten in beweging brengt en dus +aangrijpender is dan de ondergang van Götz, al is de laatste +uitvoeriger verbeeld.</p> + +<p>Gedurende de jaren dat Goethe van 't geloof aan het demonische +was vervuld, had hij die macht der duisternis in al haar +verschrikkende onafwendbaarheid, "die door geen verstand +of rede is op te lossen", voelbaar kunnen maken. Toen meende +hij wel eens dat het dramatische is: de laatste oorzaak en het +laatste doel van al het aardsch gebeuren. Doch de man, wiens +Iphigenie het "Elke menschelijke tekortkoming wordt door +reine menschelijkheid uitgeboet" reeds had verkondigd,<span class='pagenum'><a name="Page_193" id="Page_193">[Pg 193]</a></span> +wist aan Egmonts ondergang de wrange vreugd des dichters +niet meer te beleven. Hij kon in dien ondergang niet meer +berusten. Evenals zijn moeder ontweek hij het tragische, maar +wat zijn moeder wenschte: de oplossing—dat had hij gevonden. +Deze oplossing ontstond (zooals de lezer in Iphigenie +zal bespeuren) niet door een verandering van de omstandigheden, +maar door een vertroostenden en reinen kijk op de +omstandigheden, <i>m.a.w. in de wijze waarop hij voortaan verwikkelingen +zou begrijpen en dus weergeven</i>.</p> + +<p>Doch de romp van den Egmont was in een vroeger gemoedsstadium +ontworpen, de verwikkeling was er dus nog op de +oude wijze gesteld. Toen hij er nu de nieuw-gevonden ontknooping +aan wilde sluiten, merkte hij dat verwikkeling en +oplossing niet pasten op elkaar. Echter, hij wilde in ieder geval +een vertroostende ontknooping, en zoo moest hij wel zijn +toevlucht nemen tot die "salto mortale in de opera-wereld" +(zooals Schiller het wel scherp, maar nauwelijks correct heeft +genoemd) tot de apotheose, waarin Clare, Egmonts lieveken +dat zich pas om 't leven heeft gebracht, dezen in den kerker +verschijnt, en, terwijl het schavot wordt getimmerd, haren +held een lauwerkrans reikt. Egmont, gehallucineerd, verkondigt +in <span class="corr" title="Bron: rhytmisch">rhytmiesch</span> proza hoe vruchtbaar zijn vreugdig +sterven in de zielen van de nakomelingen zal werken; nadat +hij—o wraak van den rijpen Goethe op den aarzelenden +Wolfgang—den schijn heeft gewekt dat hij sterft als martelaar, +omringd door de dreigende speerpunten, welke de Goethe +die het stuk <i>ontwierp</i> in het stuk zelf heeft vergeten. Zoodoende +den ondergang van één menschenleven opheffend in de +sfeer van de gerechtigheid der historie, maakt Goethe dien +ondergang dragelijker voor—den toeschouwer. Of hij er zelf +vrede mee heeft gehad mogen wij betwijfelen.</p> + +<p>Hoewel dus in den Egmont nog minder dan in Götz de dramatische +(<i>d. i.</i> zichtbare zoowel als voelbare) eenheid van +handeling is bereikt, hoewel de geschiedkundige achtergrond +er zoodanig naar voren treedt dat Margareta, Machiavell, +Oranje, een aantal Brusselaars aanvankelijk handelende +personages schijnen, en door hun plotseling wegblijven den<span class='pagenum'><a name="Page_194" id="Page_194">[Pg 194]</a></span> +toeschouwer de verwarrende ontdekking brengen dat hij zijn +aandacht had misplaatst; is dit treurspel bij 't publiek zeer +geliefd. Het publiek is altijd te vinden voor drama's die vele +beminnelijke menschen op de planken jagen. Het publiek +begrijpt geenszins, hoe slecht het er zelf af komt in dit treurspel. +De volksgezinde titelheld, de voorzichtige, wijze en (wat +voor het publiek wel aangenaam is) ietwat woordrijke Willem +de Zwijger; het naïef vurige Clärchen (dat aan Friederike +herinnert); haar geduldige aanbidder Brackenberg; ze zijn +zoo levend en toch zoo ideaal, dat ze zelfs den scherpen +criticus in verrukking brengen.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 240px; "> +<img src="images/chapterend2small.png" width="240" height="126" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_195" id="Page_195">[Pg 195]</a></span></p> + +<p><a name="CHAPTER_XIX" id="CHAPTER_XIX"></a></p> +<div class="center"><img src="images/ornament1.png" width="100%" height="149" alt="Het schouwspel Iphigenie in Tauris ontstond in 1779 en kreeg in 1786 zijn definitieven vorm." title="" /></div> +<div class="center" style="margin-top: -6.0em; "><a href="#TOC_XIX">"Het schouwspel Iphigenie in Tauris ontstond in 1779<br /> +— en kreeg in 1786 zijn definitieven vorm —</a></div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold; margin-top: 3.0em; "><a href="#TOC_XIX">XIX</a></div> +<p style="text-align:center; font-size:130%; font-weight: bold;">IPHIGENIE IN TAURIS</p> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalM.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">M</span>et dit werkstuk zijn vervuld de aspiraties die +wij bij het kind Wolfgang reeds zagen kiemen, +die wij bij den jongeling en den man nu eens +zagen onderduiken, dan weer zich ontplooien. +Iphigenie is "de schemering die waar en +onwaar verbindt", die den toeschouwer laat zien wat hij +nooit gezien, hooren wat hij nooit gehoord heeft; het drama +waarin toevallige motieven, onafhankelijk van het grondgegeven, +overbodig zijn. Het moest dus worden het drama zonder +uiterlijke handeling, dat wij in het oriëntatie-hoofdstuk +in verband met <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> aanleg reeds tegemoet zagen; het +drama dat men kan genieten met gesloten oogen, zooals +men goede muziek geniet, die louter zielsbewegen is.</p> + +<p>Het verwondere niemand, dat de beoordeelaars van de +Iphigenie al heel wat "<span class="corr" title="Bron: esthetisch">esthetiesch</span>" misverstand hebben +verkondigd; immers, hier is Goethe op zijn grootst.</p> + +<p>Men meent den Iphigenie-dichter geen schooner eer te +kunnen bewijzen dan hem toe te kennen den titel "classicist", +daarmede in zooveel woorden bedoelend, dat hij door +langzame en geleidelijke ontwikkeling van het dramatiesch +gebeuren, door zijn eenvoudige tooneel-oeconomie, door +de scherpe omlijning van zijn figuren en hun bedoelingen, +door zijn verheven doch eenvoudige taal, alsook door zijn +echt-Helleensch onderwerp, de Grieksche tragedisten "uitnemend" +heeft nagebootst. Alsof het voor den eersten Duitscher +een eer zou kunnen zijn, een "uitnemend" Griek te +heeten.—Andere beoordeelaars gaan niet zoo ver, maar +meenen toch—zich daarbij beroepend op <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> uitspraak: +"Ieder zij een Griek op zijn wijze, maar hij zij het!"—dat<span class='pagenum'><a name="Page_196" id="Page_196">[Pg 196]</a></span> +hij van de Grieksche inkleeding zooveel heeft overgenomen +als met zijn Duitschen smaak en met de eischen van zijn +taal, "de onverwinnelijke taal" (zooals hij ze in de Venetiaansche +hekeldichten noemt), was te rijmen. En daartegenover +staat dan het oordeel van Schiller (gedeeltelijk als een +<i>ver</i>oordeeling bedoeld), dat dit drama is "verwonderlijk +on-Grieksch", wijl het is een-en-al Ziel.</p> + +<p>Uit de in voorafgaande bladzijden gegeven schets van +Goethes geestes-evolutie tot aan zijn vertrek naar Italië, +volgt een ontstaansgeschiedenis van Goethes classicistiesch +kunst-inzicht, die met boven-aangehaalde uitspraken niet +in overeenstemming is te brengen. Goethe ging niet naar +Italië om daar aan de overblijfselen van antieke beeldwerken +(let wel: de beeldwerken, niet de drama's boezemden hem +belangstelling in!) te leeren wat echte kunst is; maar hij +voelde zich naar Italië getrokken, vermoedend dat daar +te aanschouwen waren de kunst-gestalten, die het algemeen-menschelijke +met het individueele vereenigden, aardsch en +hemelsch tegelijk, zooals hij ze in zich voelde rijzen, nadat +hij de ijdelheid van vele aardsche aankleefselen en de +schadelijkheid van vele aardsche hartstochten uit eigen ondervinding +had leeren kennen. Hij droeg de schepping-mogelijkheid +reeds <span class="corr" title="Bron: mèt">mét</span> zich, en meende door voortdurende veredelende +beschouwing van de classieke beelden die mogelijkheid +sneller tot werkelijkheid te zien crystalliseeren.</p> + +<p>Dàt hij deze scheppingsmogelijkheid reeds in zich droeg +bewijst de reeds vroeger aangeroerde comedie Die Geschwister, +welke niet alleen naar den inhoud als een burgerlijke voorloopster +van de Iphigenie is te beschouwen, maar vooral +ook naar de daarin gevolgde methode van stof-opvatting. +De handeling speelt er ten huize van den braven koopman +Fabrice, maar de gevoelige toeschouwer krijgt den indruk, +dat zoowel het milieu als de achttiend'eeuwsche costuums, +waarin de figuren zich bewegen, hen hinderen in hun doen +en laten, hun lieve en gevoelige gezegdes te naïef doen +schijnen, en op een gegeven oogenblik àf zullen vallen, +opdat deze menschen zich kunnen toonen gelijk ze van God<span class='pagenum'><a name="Page_197" id="Page_197">[Pg 197]</a></span> +zijn geschapen: niet als koopman, niet als huishoudster, +maar als <span class="corr" title="Bron: on-tijdige">ontijdige</span> en beminnelijke menschen, zooals ze +nergens en toch in alle standen, alle professies, alle eeuwen +worden aangetroffen. Doch de overbodige inkleeding valt +niet weg, en daardoor wordt de ontwikkeling van de karakters +in deze comedie gedrukt, zonder dat de realiteit van de personen +er bij wint: zij passen niet in de lijst van de gewone, +burgerlijke samenleving. Dit is een fout. En—mogen wij +in Goethes natuur-historische hypothese betrouwen, die toepassen +op het terrein van den geest—dan is deze vergroeiing +ons meer waard dan een gewone àfwijking van 's dichters +talent: ze verschaffe ons licht in een later stadium van zijn +evolutie.</p> + +<p>Nu dan, de figuren in het schouwspel "Iphigenie" zijn +menschen in de losse gewaden, die hun vormen schoon +verhullen en edel laten vermoeden, die hun bewegingen +vloeiend en toch strak doen zijn; en deze menschen, deze +<i>wezenlijke</i> menschen, blijven aardsch genoeg om "natuurlijk" +te denken, maar zijn ook ideaal genoeg om een afspiegeling +te mogen heeten van het noodzakelijke, goddelijke, +oer-menschelijke, waarnaar men zich alle menschen geschapen +acht, volgens eeuwige, onveranderlijke wetten. En niet +in een knus kantoor gevoelen zij en hopen zij, maar in een +heilig woud, waar de kolommen van den Artemistempel +door het geboomte schemeren, en het ruischen van de +onafzienbare zee den mensch noodt, in overpeinzing met +zich zelf alleen te zijn, rechtstreeks onder het hemelgewelf. +Deze classieke menschen heeft Goethe reeds in Die Geschwister +gezocht!</p> + +<p>Goethe kende het Grieksche drama wel, toen hij naar +Italië ging; ware het hem daar om te doen, dan hadd' zijn +eigen boekerij, hadd' de armste Duitsche bibliotheek hem +reeds leering genoeg geboden. Maar de beeldkunst, niet de +dramatische, was de zuiverste uitdrukking van de classieke +rustige grootschheid. Fijnere dramakunst kon in de oudheid +niet ontbloeien (gesteld eens dat men ze hadd' verlangd), +wijl de toenmalige openbare <span class="corr" title="Bron: schouw-spelen">schouwspelen</span> (gegeven voor<span class='pagenum'><a name="Page_198" id="Page_198">[Pg 198]</a></span> +duizenden, op marktpleinen, door acteurs op hooge schoenen +en met maskers voor, waarin spreektrompetten) op grove, +massale uitwerking waren berekend, langzaam waren van +ontwikkeling en rijk aan behendige herhalingen, omdat bijna +geen enkel toeschouwer naar huis ging zonder vele gedeelten +te hebben gemist. Maar vooral ook, wijl zij—in overeenstemming +met het toenmalig psychologiesch inzicht—gaven +<i>passies</i> als zoodanig. Daarom kon Goethe ze niet navolgen: +voor hem zijn de menschelijke aandriften onderworpen aan +zedelijk oordeel en aan zedelijke tucht; voor hem loopt de +mensch niet blind en willoos tegen de Goden te pletter; zijn +eigen ziel is het raadsel, welks oplossing hem uit den greep +van het Noodlot bevrijdt. Vandaar dat Schiller dit "uitnemende" +Grieksche drama "verwonderlijk <span class="corr" title="Bron: ongrieksch">on-Grieksch</span>" noemde; +zooals Lessing reeds den Werther in zekeren zin had veroordeeld +met de beweringen, dat geen jongeling uit de classieke +oudheid op deze wijze aan zijn eind zou zijn gekomen, en dat +Werthers weekheid het resultaat was van achttien eeuwen +Christendom en zelfontleding.</p> + +<p>Wil men zich het resultaat van achttien eeuwen Christelijke +<span class="corr" title="Bron: zelf-beschouwing">zelfbeschouwing</span> nader voor oogen stellen, dan make men een +vergelijking tusschen de tragedie van Euripides (waarmede +<span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> <span class="corr" title="Bron: schouw-spel">schouwspel</span> enkele uiterlijke trekken gemeen heeft) +en onze Iphigenie. Het diepe karakter-verschil tusschen antiek +en Goethiaansch zal dan tevens aan het licht komen:</p> + +<p>Ziehier de hoofdlijnen van Euripides' tragedie.</p> + +<p>Iphigenie moet te Aulis geofferd worden door haar vader, +den heldenmoedigen koning Agamemnon. Godin Diana ontvoert +haar in een wolk en zet een hinde in haar plaats; de +geredde wordt priesteres van Diana te Tauris. Zij is verplicht—geholpen +door andere gevangen Grieksche vrouwen—iederen +vreemdeling, speciaal iederen Griek, die op de Scythische +kust landt, bloedig te offeren. Zij vervult die taak met +afgrijzen, maar als in een droom, en daar men haar den +dood van haar eenigen broer Orest meldt, besluit ze, geen +genade meer te kennen. Orest en zijn vriend Pylades, daartoe +genoopt door een uitspraak van het orakel, begeven zich<span class='pagenum'><a name="Page_199" id="Page_199">[Pg 199]</a></span> +naar Tauris om het beeld van Diana<a name="FNanchor_A_10" id="FNanchor_A_10"></a><a href="#Footnote_A_10" class="fnanchor">[A]</a> te ontvoeren. Slagen +zij daarin, dan zal Orest verlost worden van de furiën, +die hem vervolgen, sinds hij zijn moeder vermoordde, om den +dood van zijn vader te wreken. De vrienden worden gevangen +genomen en moeten nu door Iphigenie ter eere van Diana +geslacht en geofferd ...</p> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_A_10" id="Footnote_A_10"></a><a href="#FNanchor_A_10"><span class="label">[A]</span></a> De heer P. C. Boutens, uit wiens voortreffelijke Iphigenie-vertaling +wij hier en daar citeeren (Zie Wereld-Bibliotheek nr 06), heeft o. i. zeer +terecht geoordeeld, dat in een Nederlandschen tekst zuiver-Grieksche namen +beter passen. Zoo heeft hij Diana vervangen door Artemis, Orest door Orestes, +Iphigenie door Iphigeneia, etc. Wij houden ons liever aan de benamingen die +Goethe heeft gebruikt; wij doen dit ten gerieve van hen die den Duitschen +tekst wenschen na te slaan.</p></div> + +<p>Dit is het tragische moment in de Grieksche tragedie: +zal de zuster (in haar onwetendheid) haar broer slachten? +vraagt de toeschouwer zich af. En een befaamd Engelsch +criticus kan Goethe niet vergeven, dat hij dit verschrikkelijke +moment niet voldoende heeft benut, daarbij vergetend dat voor +Goethe (gelijk de lezer zal ontwaren) het zwaartepunt elders +ligt. Nu wordt deze knoop door Euripides als volgt opgelost(!): +.... <i>Door een toeval</i> echter herkent Orest zijn zuster en zij +(Iphigenie!) verzint met echt-vrouwelijke geslepenheid +(voor den Griek bereikt haar vrouw-zijn een toppunt in hare +geslepenheid!) een truc, om het Diana-beeld te ontvreemden. +De Scythen achterhalen de diefachtige priesteres en haar +genooten, en willen nu wraak nemen. Maar daar verschijnt +godin Minerva, die koning Thoas tot kalmte brengt door de +verzekering dat de drie Grieken den wil der Goden uitvoeren. +Deze zijn nu gered.—</p> + +<p><span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> werk echter laat zich, ook bij ernstig streven +naar beknoptheid, niet in zoo eng bestek vatten. De menschelijke +passies zijn ons hier niet <i>gegeven</i>, ze worden tot in fijne +trekken ontleed, opdat men ze in haar waren aard doorzie +en de <span class="corr" title="Bron: zelf-overwinning">zelfoverwinning</span> van de drama-helden meeleev'. En +het is zoo omzichtig geconstrueerd, dat ieder détail, hoe schitterend +ook op zich zelf, hoe scherp ook omlijnd, 's lezers aandacht +niet onderbreekt, maar naar den hoofdgang van de<span class='pagenum'><a name="Page_200" id="Page_200">[Pg 200]</a></span> +ontwikkeling verwijst; toch blijken deze onderdeelen, ook +in een résumé, onmisbaar:</p> + +<div class="blockquot"><p>I. Ofschoon reeds jaren priesteres in Tauris, blijft Iphigenie +door heimwee naar haar geboortegrond vervuld, en bidt voortdurend +dat de godin, die eens van den offerdood haar redde, haar +nu moge redden uit de verbanning. Arkas, de vertrouweling van den +<span class="corr" title="Bron: Scytenkoning">Scythenkoning</span> Thoas, meldt haar dat diens leger zegevierend thuiskeert, +en klaagt dat bij dit bericht haar blik zoo koel blijft. Zij antwoordt, +dat haar onnuttig leven haar een vroege dood is. Hiertegen +protesteert Arkas: heeft zij niet den eerbied des volks in haar tweede +vaderland verworven? heeft ze den koning niet zijn opgewektheid +hergeven? heeft ze het wreede gebruik, iederen vreemdeling te +slachten, niet afgeschaft? heeft ze niet juist daardoor Diana's +zegen over volk en land gebracht? Zij wijze het verzoek dat +Thoas haar zal doen niet van de hand: het is rijpelijk overwogen.</p> + +<p>Nu nadert Thoas en zegt dat zijn verlangen, haar als zijn bruid +in zijn huis te voeren, nog gegroeid is, sinds hij zijn laatsten zoon +verloor, en vreest dat het volk hem, den kinderlooze, op den duur +niet zal willen volgen. Als echter Iphigenie blijft vinden, zijner +onwaardig te zijn, en hem waarschuwt dat hij haar misschien zal +ombrengen, als hij te weten komt, welke vloek op haar rust—zij +stamt uit Tantalos' geslacht, welks stamvader, nadat eens +de goden zich aan zijn ervaring-diepe, bont-zinrijke gesprekken +hadden vermeid, verdoemd is, wijl hij voor God te klein, voor +mensch te groot was gebleken; en welks nakroost door broeder- en +moederbloed zijn vloekwaardige begeerten koelde—belooft +Thoas, dat hij afstand van haar zal doen, als de mogelijkheid rijst, +haar naar haar land terug te voeren. Zij verzwijge hem nu haar +afkomst niet langer. Met toenemende uitvoerigheid verhaalt ze +van de gruweldaden, waardoor haar voorouders den haat der +goden hebben doen ontbranden. Hij blijft haar hoogachten, terwijl +ze volhardt bij haar meening, dat ze slechts den goden kan +toebehooren. Thoas trekt nu wel, zooals beloofd, zijn aanzoek +terug, maar hij herinnert haar in woede aan haar plicht, alle +vreemdelingen, die op de kust landen,—er zijn er juist twee +gegrepen—bloedig te offeren. Hiertegen verzet zich heel haar +wezen, doch ze blijft rustig. Zij gelooft dat de Godin, die haar +eens in een wolk ontvoerde, niet zal dulden dat ze haar hand met +bloed bezoedelt:</p> + +<p style="margin-left:4em">Want de onsterflijken minnen der menschen<br /> +Wijdverbreide vrome geslachten,<br /> +En zij verlengen het vluchtige leven<br /> +Gaarne den sterveling, willen hem gaarne<br /> +Van hunnen eigenen eeuwigen hemel<br /> +Medegenietenden zonnigen aanblik<br /> +Wel voor een wijle schenken en laten.</p> + +<p>II. De vreemdelingen zijn Orest (haar broeder) en diens +vriend Pylades. Zij weten welk lot hen wacht, maar terwijl<span class='pagenum'><a name="Page_201" id="Page_201">[Pg 201]</a></span></p></div> + +<div class="blockquot"><p>Orest zich bitter beklaagt, en onder de kwelling van, "de furiën" +(<i>d. i.</i> van zijn wroeging wegens den moedermoord) krimpt, +blijft Pylades hopen. Hij verwijdert Orest, vreezend dat deze met +zijn drift het gesprek zal bederven, dat hij met de priesteres hoopt +te voeren. Tot zijn verrassing neemt Iphigenie hem de ketenen +af en spreekt tot hem in zijn eigen taal. Als ze hem naar zijn +afkomst vraagt, liegt hij dat zijn broer Orest door de wraakgodinnen +wordt vervolgd omdat hij hun broer heeft verslagen; +dat echter Apollo hem bij orakelspreuk genezing schijnt te beloven +in den tempel Zijner zuster, Diana, in Tauris. Zonder op +zijn bede om genâ te letten, ondervraagt ze hem over het lot +van de Grieksche helden voor Troje—zij-zelf moest indertijd +te Aulis geofferd, opdat de Goden in de zeilen van de Grieksche +schepen zouden blazen—en ze verneemt dat Troje wel viel, +maar dat Agamemnon, haar vader, door den bijzit van zijn gemalin +is vermoord, omdat haar vader haar, Iphigenie, heeft geofferd. +Zij trekt zich ontdaan in haar tempel terug, en hieruit leidt de +slimme Pylades af, dat ze koning Agamemnon zeker wel heeft +gekend: zijn hoop wordt sterker.</p> + +<p>III. Als ze weer uit den tempel treedt, ontmoet ze Orest. Ook +zìjn boeien slaakt ze, maar ze waarschuwt dat ze hem niet zal +kunnen sparen. Orest begint met Pylades' leugentjes te ontzenuwen: +hij noemt zijn waren naam, bekent Iphigenie dat hij zijn +moeder heeft vermoord, wordt opnieuw door de wraakgodinnen +bevlogen. Door haar oprechte woorden voelt hij, dat ze een edele +vrouw is en tegen haar zin hier vertoeft; hij maant haar, samen +met zijn vriend "een plan ter vlucht" te beramen, en snelt +angstig weg. Uit zijn verhaal leidt Iphigenie nu met stelligheid af, +dat hij haar broer is; haar vreugd openbaart zich niet in jubel +maar in rustig dankgebed:</p> + +<p style="margin-left:4em">"O laat niet het langgewachte<br /> +Nog nauwlijks denkbare geluk gelijk<br /> +De schim van een gestorven vriend vergeefs<br /> +En driewerf smartlijker aan mij voorbijgaan!"</p> + +<p>Dra komt Orest weer: hij wordt nog steeds door de furiën +gekweld. De priesteres vraagt hem: Orestes, kunt ge een woord +des harten hooren? waarop hij uitroept: Bewaar het liever +voor een vriend der goden. Ze deelt hem nu mede dat ze zijn +zuster is, en hij herkent de stem, maar gelooft nu, door zijn +wroeging overmeesterd, dat door haar mond een wraakgodin hem +met valsche hoop wil tergen. Nu speelt zich de "genezings-scène" +af, die plaatselijk en ideëel het centrum van het schouwspel +vormt. Als Iphigenie al de lieve krachten van haar schoone +ziel geduldig benut, om hem te overtuigen dat ze waarheid spreekt, +gelooft hij, onrein als hij is, dat hij een hoere in priesterkleed +voor heeft:</p> + +<p style="margin-left:4em">"'k Vertrouw u, schoone met uw vleistem, niet.<br /> +'k Dacht, Artemis eischt kuische dienaressen<br /> +En wreekt de ontwijding van haar heiligdom.<br /> +Neem uw verleidende' arm weg van mijn borst!</p> +<p><span class='pagenum'><a name="Page_202" id="Page_202">[Pg 202]</a></span></p></div> + +<div class="blockquot"><p style="margin-left:4em"> +En wilt ge een jonkman redden en beminnen,<br /> +En schoonst geluk in teederheid hem schenken,<br /> +Zet liever dan uw hart op mijnen vriend:<br /> +Hij is uw liefde waardiger".</p> + +<p>Zij +volhardt, en als eindelijk haar stem weer tot hem doordringt, +ziet hij in het feit, dat de vrouw die hem zal slachten zijn zuster +is, de oude vloek der goden in een nieuwen vorm, en verliest +waanzinnig van smart het bewustzijn. Maar voordat hij haar +heeft toegekrijscht:</p> + +<p style="margin-left:4em">"Ja, hef den dolk omhoog, ontzie mij niet,<br /> +Rijt open deze borst en geef den stroomen<br /> +Van 't bloed dat binnen in mij ziedt een uitweg!"</p> + +<p>heeft hij haar gesmeekt:</p> + +<p style="margin-left:4em"><span class="corr" title="Bron:">"</span>Ween niet! Gij zijt zonder schuld.<br /> +Van af mijn jongste jaren heb ik niets<br /> +Bemind als 'k u zoû kunnen minnen, zuster...."</p> + +<p>Dit bewijst dat in zijn hart iets op haar reinheid heeft geantwoord. +Zij gaat Pylades zoeken.</p> + +<p>Langzaam ontwaakt Orest uit zijn bedwelming, en droomt +dat hij in de onderwereld zich laaft aan Lethe's waatren: zijn +voorvaderen aanschouwt hij hier, niet meer twistend en moordend, +maar in vriendschappelijk verkeer, terwijl de kinderen +"speleduiken om hen heen". Zoo diep heeft Iphigenies reinheid +op hem ingewerkt: hij gelooft dat de vloek is opgeheven, en de +furiën hebben geen macht meer over hem. Nu Iphigenie met +Pylades nadert, vraagt hij verwonderd of ook zij reeds naar de +onderwereld is gekomen. Iphigenie smeekt Diana, die toch +ook haar broer (Apollo) jonkvrouwelijk mint: "(laat hem) +Niet in den donkren nacht van waanzin razen!" Onderwijl +dwingt Pylades zijn vriend, te herkennen "dit daglicht dat niet +voor dooden straalt", en zich te haasten voor de vlucht. Nu +(nadat hij Iphigenies gebed hoorde) gelooft Orest in de goddelijke +genade, en dan komt die genade ook over hem. Hij is vrij, omarmt +zijn weergevonden zuster, en laat zijn dankbaarheid in hartstochtelijke +woorden klinken; die zijn een doorbreken van het +motief waarmede Pylades, aan het begin van het tweede bedrijf, +zijn veelbelovende jeugd herdacht. Daar heette het o.a.:</p> + +<p style="margin-left:4em">"Ben ik niet steeds vol levensmoed en lust?<br /> +En lust en liefde zijn de sterke vleuglen<br /> +Tot groote daden".<br /></p> + +<p>Waarop Orest treurig antwoordt:</p> + +<p style="margin-left:4em">"Groote daden! Ja,<br /> +'k Weet nog hoe wij haar in de toekomst zagen!"<br /> +Hier jubelt hij: "De reuk der aarde geurt me als balsem tegen<br /> +Als noodde zij mij op haar open velden<br /> +Ter jacht naar levensvreugde en groote daden."</p> + +<p>Reine menschelijkheid bewerkstelligde hier verzoening van +menschelijken euvelmoed.</p> + +<p>IV. Uit de stemming van heiligheid en stilte, waarin de toeschouwer +is verzonken, rijst Iphigenie weer met fluisterende, +plechtige verzen, die geleidelijk in breedte toenemen. Ze bewondert +Pylades, die een plan ontworpen heeft om het Diana-beeld +te ontvoeren, en haar heeft voorgezegd welke rol ze daarbij<span class='pagenum'><a name="Page_203" id="Page_203">[Pg 203]</a></span></p></div> + +<div class="blockquot"><p>moet spelen: haar is alles rein. Ze heeft voor den slimmeling +geen woord van veroordeeling, doch ze betwijfelt of ze jegens +Thoas wel zal kunnen veinzen.</p></div> + +<p>(De critiek heeft opgemerkt dat Goethe, die overigens +zoover boven de antieke opvattingen staat dat hij <span class="corr" title="Bron: bv.">b. v.</span> de +schrikgodinnen symboliesch opvat, en Orests bevrijding geheel +innerlijk laat geschieden, hier zich aan het oude verhaal +houdt, en Iphigenie pogingen laat doen om het beeld te ontvoeren, +welks ontvoering haar broeder heet te bevrijden. Men +meent dat dit een dissonant is in het <span class="corr" title="Bron: schouw-spel">schouwspel</span>, doch men +wil Goethe daarvoor wel vergiffenis schenken, omdat deze +dissonant hem gelegenheid geeft, op het laatste oogenblik +nog nieuwe verwikkelingen in te voegen, zoodat de spanning +niet langzaam verkwijnt, doch op het laatste oogenblik +als bij tooverslag wordt opgelost. Wij meenen deze absolutie +te mogen afwijzen: indien Goethe slechts dit had willen bereiken, +dan had hij—naar de lezer aanstonds zal toegeven—het +antieke motief niet noodig, wijl alleen het plan tot +ontvluchting, dat wèl geheel in de lijn van handeling ligt, +hiertoe reeds hadd' volstaan.—Neen, indien het ontvoeringsplan +niet deugdelijker te motiveeren valt, dan heeft de critiek +toe te geven dat hier een fout schuilt, een fout die zelfs niet +verantwoord ware, indien ze de bedoeling had, die de critiek +er aan toeschrijft. En het is nog erger dan de critiek meent: +Want Iphigenie weet dat, zedelijk, Orest reeds ìs gered, +begrijpt dat haar verblijf in Tauris bedoelde, deze redding te +bewerkstelligen. Ze heeft in haar gebed tot den goddelijken +broer en de goddelijke zuster (Apollo en Diana) al gezegd:</p> + +<p style="margin-left:4em">"En is aan mij uw wil die mij hier borg,<br /> +Eindlijk volbracht, en wilt ge mij door hem<br /> +En hem door mij uw godehulp verleenen,<br /> +Maak los hem uit de banden van dien vloek,<br /> +Dat reddings kostbre tijd ons niet ontga".</p> + +<p>Dus: ze verwacht +de redding <i>voordat</i> de ontvoering heeft plaats gehad!</p> + +<p>Het verweer kan ook in dit geval eenvoudig zijn en minder +gezocht dan de tegenwerping: Iphigenie is nog niet ontbolsterd +als het schouwspel begint: ze is niet de wijze vrouw, +die ze in zich heeft. Het dramatiesch gebeuren pas maakt haar<span class='pagenum'><a name="Page_204" id="Page_204">[Pg 204]</a></span> +vrij van Heidensch bijgeloof over de verhouding tusschen +mensch en Opperwezen. De ontvoering beramend, die voor +haar een leege formule is geworden, ziet ze een licht opgaan, +dat haar veroorlooft, afstand te doen van het haar overbodig +geworden beeld; eerst dàn heeft ze zich geheel ontplooid. +Te voren was ze nog niet de volkomen reine, die Goethe +van haar wilde maken: anders zou ze medewerking aan Pylades' +list hebben geweigerd.)</p> + +<div class="blockquot"><p>'s Konings vertrouweling komt eischen dat het offer nu spoedig +plaats vinde. Zij antwoordt (op Pylades' raad) dat het <span class="corr" title="Bron: Dianabeeld">Diana-beeld</span>, +door een van de vreemdelingen ontwijd, met versch geschept +zeewater moet worden gereinigd. Arkas zal verlof vragen, maar +herinnert nog eens aan Thoas' aanzoek, haar ernstig radend +den koning, die haar zoo lang gespaard heeft, niet ondankbaar +te zijn. Nu voelt ze de noodzakelijkheid, den koning voor te +liegen, als een nieuwen vloek, en ze smeekt de goden: "Redt mij,—En +redt Uw beeltenis in mijne ziel!"—In haar echoot nu het +zwaar-sombere Parcenlied ("Het lied der Moiren") dat haar +voedster eens zong, en dat haar voor oogen stelt hoe de goden +wreed spelen met den sterveling. Maar ze beseft dat dit niet kan +zijn, en vertrouwt dat ze ook uit de noodzakelijkheid tot liegen +zal worden gered.</p> + +<p>V. Intusschen heeft de koning bij geruchte vernomen dat de +gevangen Grieken hem een laag leggen, en door het zenden +van gewapenden verijdelt hij hun pogen. Hij ontsteekt in hevigen +toorn tegen haar die hij voor zoo heilig hield. Hij heeft berouw +van de genade die hij haar steeds heeft bewezen. Zoo is +voor het drietal de kans verbeurd op ontsnapping door uiterlijke +middelen; slechts een zedelijk middel kan <span class="corr" title="Bron: nog kan baten">nog baten</span>.</p> + +<p>Iphigenie weet niet dat de koning van Pylades' plannen is +onderricht; ze heeft <i>voor zich zelf</i> besloten, van list afstand te +doen en eischt van den woedigen Thoas, dat deze ook ditmaal +het bloedoffer achterwege zal doen blijven. Tegenover de wetten +van Tauris beroept ze zich op de wet der humaniteit</p> + +<p style="margin-left:4em">"de wet waarbij<br /> +Ons elke vreemdling heilig is",</p> + +<p>'s Konings toespeling +op een zekere list, die hij heeft ontdekt, ontwapent haar niet: +een reine ziel behoeft geen list. Zij durft den koning wel bekennen, +dat haar broer Orest met zijn vriend naar Tauris is +gezeild, om op Apollo's maning het beeld van diens zuster Diana +te rooven, waarmede dan Orest zijn bevrijding uit de macht der +wraakgodinnen zal verdienen. Ze legt drie menschenlevens in +'s konings handen: "Verderf ons—als ge 't moogt". Deze, hem +onbegrijpelijke, reinheid overstelpt Thoas en doet hem wankelen<span class='pagenum'><a name="Page_205" id="Page_205">[Pg 205]</a></span></p></div> + +<div class="blockquot"><p>in zijn wraakbesluit. Hij ontstelt nog meer als Iphigenie, zijn +aarzeling ongunstig uitleggend, zegt dat hij haar het eerst moet +straffen, daar zij haar broer en Pylades door haar openhartigheid +in het ongeluk heeft gestort; en hem herinnert aan zijn belofte: +haar te laten gaan, nu de kans op terugkeer naar 't vaderland +zich voor haar opent. Zij, de in het nauw gejaagde, <span class="letterspaced">eischt</span> dat +hij van het heilige beeld en van zijn hoop op haar bezit afstand +doe. Zulke hooge eischen laten hem edel denken van zich zelf:</p> + +<p style="margin-left:4em">"Ik de barbaar,<br /> +De ruwe Scyth, zoû luistren naar de stem van<br /> +Waarheid en menschelijkheid, die een Helleen.... niet vernam?</p> + +<p style="margin-left:4em; text-indent: -4em">—Maar: Onzoenlijk als zich tegen water 't vuur<br /> +Vechtende weert en sissend zijnen vijand<br /> +Tracht te verdelgen, zoo ook weert de toorn<br /> +Zich tegen uwe woorden in mijn borst.<span class="corr" title="Bron:">"</span></p> + +<p style="margin-left:4em; text-indent: -4em">IPHIGENIE: Als 't heilig licht der vredige offervlam<br /> +Waarom de blijde dank zijn lofzang heft,<br /> +Laat zoo voor mij ook uw genade stralen.</p> + +<p>THOAS: Hoe vaak heeft deze stem mijn hart vermurwd!</p> + +<p>IPHIGENIE: Reik mij de hand. Is 't vrede tusschen ons?</p> + +<p>THOAS: Gij eischt zooveel in zulk een korten tijd.</p> + +<p>IPHIGENIE: Om goed te doen is overleg niet noodig.</p> + +<p>THOAS: Maar al te vaak komt uit het goede 't kwaad voort.</p> + +<p>IPHIGENIE. Het is de weifling die het goede slecht maakt. +Bedenk u niet, hoor naar uw hart, geef toe.—</p> + +<p>Daar komt Orest, met de Scythen slaags geraakt, het zwaard in +de vuist aangestormd, en raadt Iphigenie te vluchten, zoolang +het nog tijd is.</p> + +<p style="margin-left:4em">"In mijn tegenwoordigheid (roept Thoas, het zijne trekkend) voert straffeloos<br /> +Geen man 't ontbloote zwaard".</p> + +<p>Iphigenie belet een tweegevecht door Thoas aan Orest voor te +stellen als haar tweeden vader: zoodoende dringt zij stilzwijgend +bij Thoas op genade aan. Orest vraagt of Thoas vrijen aftocht +toestaat, maar Iphigenie beweert: "Uw blinkend zwaard verhindert +dat ik antwoord". De twee mannen zijn ontwapend. +Arkas komt melden dat de Hellenen wijken; Pylades poogt vergeefs +Iphigenie mee te tronen. Thoas heeft nu het heft in handen, +maar gebiedt niettemin wapenstilstand. List en geweld heeft +Iphigenie beschaamd door haar kinderlijk vertrouwen.</p> + +<p>Thoas eischt van Orest bewijs, dat hij werkelijk Iphigenies +broeder is. Orest wil een tweegevecht doen beslissen: de koning +late zijn dappersten man met hem strijden; Thoas heeft in dit duel +<span class="corr" title="Bron: zélf">zèlf</span> wel liefhebberij. Maar Iphigenie wil zulk bloedig bewijs niet, +en toont den koning op Orests lichaam vlekken en litteeken, +waaruit blijkt dat hij haar broer is. Maar, zegt de koning, mag +ik wel vergeven dat de Hellenen mij Diana's beeld wilden ontrooven? +Hierop antwoordt Orest: dat hij nu inziet wat de +orakelspreuk van Apollo bedoelde: Niet Apollo's zuster Diana, +maar zijn eìgen zuster moest hij brengen naar Hellas' kust:<span class='pagenum'><a name="Page_206" id="Page_206">[Pg 206]</a></span></p></div> + +<div class="blockquot"><p>en zal de koning haar rein vertrouwen niet beloonen?</p> + +<p style="margin-left:4em">"Geweld en list, de hoogste roem der mannen,<br /> +Zijn door de waarheid dezer hooge ziel<br /> +Beschaamd, en reinheids kinderlijk vertrouwen<br /> +Beurt bij een edel man zijn zeker loon".</p> + +<p>Iphigenie geeft den doorslag:</p> + +<p style="margin-left:4em">"Zie ons aan! Ge hebt niet vaak<br /> +Gelegenheid tot zulk een eedle daad,<br /> +Weigeren kunt ge 't niet; zeg aanstonds ja."</p> + +<p>De koning overwint in zijn ziel de wet van de bloedwraak +en zegt: Gaat dan. Maar zoo wil Iphigenie niet van hem scheiden: +ze belooft dat ze de onderdanen van hem, die zich als een tweede +vader jegens haar heeft gedragen, (wel verre van ze te offeren) +steeds eerbiedig en gastvrij zal ontvangen. Ze zegent den koning +en smeekt zijn zegen af, die hij thans niet meer kan weigeren.</p></div> + +<p>—De tegenstelling tusschen de ruwe, domme, onbeschaafde +Scythen en de slimme, edele, bij de Goden geliefde Grieken +is hier vervangen door een andere tegenstelling; die, tusschen +den passioneelen, aan zijn driften verslaafden mensch +en de reine, "humane", bezadigde Iphigenie, die door haar +onschokbare goedheid het betere in Thoas en Orest opwekt +en tot leven brengt: zoo zorgt het <a name="V206D1" id="V206D1" href="#V206N1">Ewig-Weibliche</a> dat de +mensch niet sterft aan zijn eigen onvolmaaktheid. Want—gelijk +in Egmont aanschouwelijk werd gemaakt—de kiem +van het verderf schuilt hier in het Ik, en slechts in het menschelijk +hart is daarvan redding te vinden.</p> + +<p>Dat had Goethe ervaren gedurende zijn verblijf in Weimar. +Zelf in de macht van driften die hem verlamden door hun +onderlingen strijd; <a name="V206D2" id="V206D2" href="#V206N2">"gesotten und gebraten"</a> van staatszaken; +opgejaagd door laster en afgunst, gebroken door +miskenning, geprikkeld door gebrek aan peins-stonden, door +onderdrukten scheppingsdrang en kwijnende gezondheid; +had hij ten slotte maar één verlangen gekend, een verlangen +naar iets onbestemds, dat ten slotte werd een verlangen naar +<i>rust</i>. En deze rust, aanvankelijk gevonden in de "engels-armen" +van Charlotte, was hij gaan toeschrijven aan haar +reinheid, welke allen die met haar in aanraking kwamen +rein moest maken. Het ideaal dat hij zich van haar, "zijn +zuster", gemaakt had, vond aan de omgewerkte Iphigenie-mythe +een passende gestalte. In de genezings-scène verschijnt +voorwaar een wezen dat eeuwig ongekend was gebleven, +indien het niet een verschijningsvorm had gevonden. Weinig<span class='pagenum'><a name="Page_207" id="Page_207">[Pg 207]</a></span> +vermoedde Goethe, dat hij zich ook in dit geval redde door +het behagen, dat hij vond aan iets, dat hij zelf had geschapen!</p> + +<p>De eerste, de proza-lezing van Iphigenie, die hij, overstelpt +door ambtsbezigheden, in korten tijd neerschreef en +deed instudeeren, werd spoedig na haar voltooiing opgevoerd. +Hij zelf speelde de Orest, Corona Schröter de Iphigenie, Knebel +de Thoas. Deze opvoering beleefde veel succes, maar wij mogen +(door het vervolg geleerd) dit voor een aanmerkelijk deel toeschrijven +aan het voorkomen van "den mooien Goethe in +Grieksche dracht"—waarvan de brieven en de dagboeken +uit dien tijd ons verhalen. Hoewel naar den inhoud in hoofdzaak +gelijk aan de Iphigenie die wij thans kennen, mocht het +werk Goethe niet bevredigen. Er ontbrak iets aan, gelijk aan +alles dat hij in dien tijd praesteerde. Pas nadat hij, twee +overzettingen in rhytmiesch proza verwerpend, het stuk "met +oneindig veel moeite, iederen zin in zich klinkend latend, +'s avonds voor het naar bed gaan overpeinzend wat hij in den +vroegen ochtend zou schrijven" had gesteld in verzen, +en wel in vijfvoetige jamben, beschouwde hij zijn werk als +af. En deze Iphigenie genietend, begrijpen wij wat er aan +haar voorgangsters ontbrak.</p> + +<p>Ter adstructie van de ook in deze bladzijden gehuldigde +meening, dat Goethes herstel niet door zijn verblijf in Italië +werd bewerkt, maar reeds te Weimar intrad, en onder den +mooien hemel, in de poëtische omgeving werd bekroond, +beweert George Henry Lewes, dat de versificatie aan dit +schouwspel geen element van beteekenis heeft toegevoegd. +Schreef Goethe niets reeds in de eerste lezing verzen, terwijl +hij (meedoend aan de toen woedende mode) meende proza +te schrijven? En zoo ja, heeft hij dan in Italië iets anders +gedaan als het werkstuk optoetsen?</p> + +<p>Hiertegen is in de eerste plaats aan te voeren, dat een +vergelijking van de twee lezingen reeds toont, dat hier inderdaad +heel wat meer is geschied: Wat een op sommige plaatsen +haperende schets was, werd een levend tafereel. Iphigenie +was <span class="corr" title="Bron: nog nog">nog</span> niet geboren, zoolang ze lag omsponnen met stug +"natuurlijk" proza; evenmin als Goethe—hoewel op zich zelf<span class='pagenum'><a name="Page_208" id="Page_208">[Pg 208]</a></span> +gelijkend—onder den "ijzeren Noordschen hemel" zich zelf kon +worden. Een sprekend en vaak geciteerd voorbeeld—een +uit velen!—verschoone ons van verdere <span class="corr" title="Bron: uitwijding">uitweiding</span> op dit punt: +Hier worden vier verzen uit den aanhef van Iphigenies openingsmonoloog +geplaatst naast de overeenkomstige proza-lezing:</p> + +<table summary="vergelijking proza-versie met definitieve"> +<tr><td> +<p><span class="letterspaced">Definitief:</span><br /> +<a name="V208D1" id="V208D1" href="#V208N1">Und an dem Ufer</a> steh ich lange Tage<br /> +Das Land der Griechen mit der Seele suchend,<br /> +Und gegen meine Seufzer bringt die Welle<br /> +Nur dumpfe Tone brausend mit herüber.</p> +</td> +<td> +<p style="margin-left:1em"><span class="letterspaced">Proza:</span><br /> +<a name="V208D2" id="V208D2" href="#V208N2">Mein Verlangen geht</a> hinüber<br /> +nach dem Schönen Lande der<br /> +Griechen, und immer möcht'<br /> +ich übers Meer hinüber.</p> +</td></tr> +</table> + +<p>Wie voelt niet dat het eerste het echte is? dat het niet anders +mocht luiden? dat in de proza-lezing Goethe zelf aan het woord +is, in plaats van Iphigenie? dat de versvorm door woordkeus +en rhytme zeer picturaal werkt?—Geen wonder. Goethe had +den hier weergegeven toestand pas in Italië doorleefd, toen hij +aan de oevers van het blauwe Gardameer zich eenzaam +voelde als Iphigenie aan de zee.</p> + +<p>Maakt nu het stille rhytme met zijn zachte en toch +krachtige caesuren, den inhoud hier pas tot wat hij is, de versvorm +levert ook dit voordeel op, dat hij het logiesch geraamte +van den inhoud voelbaar maakt, verschillende étapes in de +ontwikkeling van een bepaald thema merkbaar afrondt, +door fijne analogieën in woordklank en versmaat, in verband +tegenover of naast elkander plaatst, zonder ze ruw te scheiden: +zoodat de scherpe rubriceering der ideeën den plechtigen gang +van het geheel niet stoort. Zoo wordt in de passage:</p> + +<div class="blockquot"> +<p style="margin-left:5em; text-indent: -3.5em">OREST: <a name="V208D3" id="V208D3" href="#V208N3">Mit seltner Kunst</a> flichtst du der Götter Rath<br /> +Und deine Wünsche klug in eins zusammen.</p> +<p style="margin-left:5em; text-indent: -5em">PYLADES: Was ist des Menschen Klugheit, wenn sie nicht<br /> +Auf Jener Willen droben achtend lauscht?....</p></div> + +<p>zeer voornaam aangeduid hoe Orest en Pylades, hun karakters +en daarmee hun gedachten tegenover elkaar plaatsend, toch +ook samen bouwen aan een hoogere synthese, die Goethe-zelf +verkondigt. Een voorbeeld in ons résumé wijst aan, hoe +de dichter motieven, die zeer ver van elkaar staan verwijderd, +in symmetrie weet te brengen. Elders weer worden<span class='pagenum'><a name="Page_209" id="Page_209">[Pg 209]</a></span> +knallend-korte en gejaagde vraag-en-antwoordreeksen door +hun metrum zachtkens opgenomen in de langere, statige +versmassa's, waardoor dus, zonder dat de nerveuze angst of +de spanning van de sprekers ongebeeld blijft, de eindindruk +van den hoorder is plechtig. Binnen de lenig-gevoegde +crystallen schubben van dit curas kan sluwheid, kan woede, +liefde, vroomheid, bloeddorst, wellust, kan iedere <span class="corr" title="Bron: menschlijke">menschelijke</span> +aandrift uitklinken, zonder dat de strakke en toch weeke +schoonheid van het geheel er onder lijdt. De nuanceeringen +en de klankverbindingen in <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> taal zijn hier zoo fijn, dat +zelfs de ideale voordrachtkunstenaar ze niet alle ten gehoore +kan brengen, dat ze slechts bestaan voor den geest van den zeer +aandachtigen en gevoeligen lezer. Vandaar dat Goethe kon +zeggen: Ik ben er nog nooit in geslaagd een volmaakte voorstelling +van Iphigenie bij te wonen. En zoo subtiel mòest de +vorm zijn, wijl hij slechts dan in overeenstemming bleef met +de handeling van dit schouwspel. Deze handeling ware ons niet +geopenbaard, indien ze niet had gevonden een even fijne +materie: het rhytmiesch woord, de ijle atmosfeer van echte +verzen. Waar bleef de bekoring van vele Goethe-gedachten, in +dit stuk en elders uitgesproken, zonder haar versvorm, die +menigeen willekeurige kunstvaardigheid dunkt? Men denke +zich Wanderers Nachtlied in proza! men verandere in +iederen zin één enkel woordje, en men zal bespeuren dat +heel het lichte bouwsel ineenschrompelt, gelijk de fijne flamboyante +webbe eener spin, waarvan een hangdraad is +geknakt.</p> + +<p>Is het dus waar, dat Goethe reeds te Weimar rhytmiesch +proza schreef en niet gewoon proza, dan heeft dit slechts +deze beteekenis, dat hij een vaag, een onbewust voorgevoel +had van wat het moest worden; zooals hij onbestemd +besefte ook wat hij nog van zichzelf moest maken.</p> + +<p>Schiller heeft met schijn van juistheid betoogd, dat Iphigenie +eigenlijk te zeer epiesch is om een drama te mogen heeten. +De kwaal b. v. waaraan Orest lijdt zou zijn te weinig uiterlijk +zichtbaar, doordien Goethe de wraakgodinnen interpraeteert +als gewetenswroeging. "Geen Orest zonder furiën", is de<span class='pagenum'><a name="Page_210" id="Page_210">[Pg 210]</a></span> +slotsom van dezen beoordeelaar: Wat men gewoonlijk +handeling noemt, geschiedt hier achter de coulissen en slechts +de zielsprocessen, die van deze handeling het gevolg zijn, +komen aan het voetlicht. Voor Iphigenie is maar één woord: +Ziel!—En men heeft, deze redeneering besluitend, voorgesteld +Iphigenie te noemen een "dramatiesch gedicht", en het als +zoodanig te bewonderen.</p> + +<p>Dit voorstel zou ons allicht onverschillig laten, ware het +niet op een overweging gegrondvest, die de verdienste van +Iphigenie onderschat. Het is niet zoo, dat de figuren van dit +drama eenvoudig de zaal in declameeren wat ze gevoelen, +hopen, vreezen; doch zoo, dat ze geen woord spreken, +dat niet rechtstreeks in de ziel van hun medespelers slaat, +en daar een nawijsbare verandering te weeg brengt; geen +woord, dat niet in hun eigen ziel met ongedwongen dialectiek +een ontwikkelingsproces bewerkstelligt. Heel het stuk is een +logiesch aaneensluitende keten van zielsgebeurtenissen; +samenvloeiend in de genezings-scène, en daaruit weer ontspringend; +zielsgebeurtenissen die den hoogstaanden toehoorder +tot op het allerlaatste moment (den voorlaatsten +regel) in spanning houden: dit is toch wel hándeling, +maar onzichtbare handeling, ontastbare, wij zouden bijna +zeggen: muzikale handeling.</p> + +<p>Of liever: het is een harmonie van twée handelingen: de +eene wordt kortelijk aangeduid omstreeks het Parcenlied, +maar loopt door het heele stuk. Het is de evolutie van het +menschelijk Godsbegrip; te vatten tusschen deze twee +uitspraken:</p> + +<p style="margin-left:4em">"In vrees voor de goden<br /> +Leef 't menschengeslacht!"<br /></p> + +<p>en:</p> + +<p style="margin-left:4em">"Want de onsterflijken minnen der menschen<br /> +Wijdverbreide vrome geslachten,<br /> +En zij verlengen het vluchtige leven<br /> +Gaarne den sterveling, willen hem gaarne<br /> +Van hunnen eigen eeuwigen hemel<br /> +Medegenietenden zonnigen aanblik<br /> +Wel voor een wijle schenken en laten".</p> + +<p>Deze twee uitspraken van Iphigenie omsluiten de gedachtelijke +sfeer, waarin zweeft de aardsche sfeer, de tweede +handeling, die begint bij het <span class="corr" title="Bron: gruwlijk">gruwelijk</span> verhaal over de misdaden +harer voorvaderen, dat Iphigenie in het eerste bedrijf aan<span class='pagenum'><a name="Page_211" id="Page_211">[Pg 211]</a></span> +Thoas doet, en, daarmede in symmetrie, eindigt in het visioen +van Orest, die zijn voorvaderen vreedzaam vereenigd ziet: +Het is de evolutie van ruwe wraakzucht, die bloed voor bloed +eischt, tot de idee van de humaniteit, die uitgaat van de +onschokbaar-ware, ewig-weibliche Iphigenie, en die in het +"Vaarwel" van Thoas een melodieuze oplossing vindt.</p> + +<p>Deze twee motieven, elkander steunend en aanvullend, +zijn zoo wonderlijk dooreengeweven, en deze dooreen-strengeling +doet de spanning van den lezer zoo zeer stijgen, +zijn vervoering bij het slot des te edeler makend, dat ik +mij, na herhaalde lezing, meermalen on-naïef heb afgevraagd: +Is dit <span class="corr" title="Bron: menschwerk">menschenwerk</span> of Gods-gewrocht?</p> + +<p>En heeft niet Goethe meermalen uitgesproken, dat hij +waande God te hooren als hij sprak?</p> + +<p>In trouwe: Een menschenleven dat, na dwaling en kommer, +één drama als Iphigenie mag voortbrengen, is rijk gezegend +en verdient de huldiging van allen, die in den dienst van de +Waarheid hun heil zoeken.</p> + +<p>Zoo verwondere het niemand dat de Iphigenie zoo weinig +succes had, in den tijd dat Schillers Roovers de planken +deden daveren. Pas twintig jaar na de definitieve <span class="corr" title="Bron: voltooiïng">voltooiing</span> +werd het te Weimar nogmaals opgevoerd, gevend Goethe +dus dit merkwaardig gevoel: de onmiddellijke praesentie +van een lang overleefden gemoedstoestand.</p> + +<p>Aan de mogelijkheid van een goede opvoering heeft Goethe +na zijn terugkeer uit Italië altijd gewanhoopt, en de vertolking, +in 1827 door den tooneelspeler Krüger gegeven, +dorst hij niet bijwonen, al werd deze speler door zijn +besten</p> + +<div class="figcenter" style="width: 240px; "> +<img src="images/chapterend2small.png" width="240" height="126" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_212" id="Page_212">[Pg 212]</a></span></p> + +<hr style="width: 65%;" /><p><span class='pagenum'><a name="Page_213" id="Page_213">[Pg 213]</a></span></p> + +<p class="letterspaced" style="text-align:left;font-size:150%; margin-top:25px; margin-bottom:25px;"> +<a name="DERDE_BOEK" id="DERDE_BOEK" href="#TOC_DERDE_BOEK">DERDE BOEK</a></p> + +<hr style="width: 65%;" /><p><span class='pagenum'><a name="Page_214" id="Page_214">[Pg 214]</a></span></p> + +<div class="figcenter" style="width: 463px; "> +<a name="ILLO_241" id="ILLO_241" href="#LOI_241"><img src="images/hires241low.jpg" +alt="CHRISTIANE VON GOETHE" +title="CHRISTIANE VON GOETHE" width="463" height="600"/></a> +<p style="text-align:center;">CHRISTIANE VON GOETHE<br /> +(Op 36 jarigen leeftijd)<br /> +<i>Naar de krijtteekening van F. Bury</i></p> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_215" id="Page_215">[Pg 215]</a></span></p> +<div class="figcenter"> +<a name="CHAPTER_XX" id="CHAPTER_XX"></a> +<img src="images/ornament3small.png" alt="ornament hoofdstuk XX" +title="ornament hoofdstuk XX" width="100%" height="105"/> +</div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold;"><a href="#TOC_XX">XX</a></div> +<div class="blockquotright"><a name="V215D1" id="V215D1" href="#V215N1">Wundern kann es mich nicht</a>, dass +Menschen die Hunde so lieben, +Denn ein erbärmlicher Schuft +ist, wie der Mensch, so der Hund.</div> +<p class="alignright">VENET. EPIGRAMME, 74</p> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalG.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">G</span>oethe had het manuscript van zijn "Schmerzenskind" +Iphigenie naar Weimar gezonden, +doch bewonderende brieven van zijn vrienden +bleven uit. Het <span class="corr" title="Bron: schouw-spel">schouwspel</span> dat van zijn in Italië +gewonnen zielsvrede en louteren kunstsmaak +trouw getuigt, werd in zijn definitieven vorm niet begrepen; +men betreurde vooral dat hij het (immers "natuurlijke") +proza had vervangen door verzen; men kon niet toegeven +dat juist daardoor Iphigenie als kunstwerk zichzelf was geworden, +men voorzag niet dat het juist zoo tot de schoonste +scheppingen van den menschengeest zou worden gerekend. +Men verbeet zijn teleurstelling. De uitgever klaagde dat de +nieuwe Goethe-editie slecht verkocht; tusschen het Duitsche +publiek en den eens toegejuichten dichter was het uit. Nu +bleek, dat de instemming van het publiek slechts het bekoorlijke +oppervlak had gegolden. Weinigen voelden Berlichingens +schitterende ruwheid, Clavigo's berouw, Egmonts loyauteit, +het goddelijke in Iphigenie als openbaringen van de <span class="letterspaced">zelfde</span> +zoekende dichterziel. Nu ging Goethe soortgelijke détails minachten, +of wel: hij plaatste ze zoo, dat ze aanhoudend en +onmiskenbaar wezen naar de idee van zijn drama's, naar de +kern van zijn genie. Van toen af gaf vluchtige lezing van +zijn werk geen genot meer en werd dus nagelaten.</p> + +<p>Zijn naaste vrienden herkenden hem niet, toen hij—in +Weimar terug—weer naar Italië verlangde en zich met +moeite schikte in de bekrompenheid van het duistere provincie-stadje<span class='pagenum'><a name="Page_216" id="Page_216">[Pg 216]</a></span> +dat hij was ontgroeid. Niemand had hem meer +iets te geven. Geen vertrouweling hielp hem zijn gemoed +verkennen. Als hij—met iemand in gesprek—voelde dat +men hem niet de woorden uit zijn mond raadde, dan werd +zijn taal zoo ingewikkeld, beknopt, hortend, dat zijn toehoorder +er heelemaal niets meer van vatte. Stil ging hij zijns weegs, met +effen gelaat voortpeinzende over de problemen, hem door +zijn verruimde inzichten gesteld. Hij behoefde voor de +fijnere contreien van zijn geestesleven niet de instemming +van anderen. Hij beoordeelde de dingen naar een nieuwen +maatstaf en begreep best dat de wereld zich bij het oude +hield. Hij was geworden Wetgever, niet wet-houder. Hij +stond onbevreesd alleen. Hij stond gaarne alleen. Hij verhaalde +veel schoons, doch gaf zich nooit geheel. Hij leek een koude, +eenzelvige, ondoorgrondelijke "Jupiter".</p> + +<p>Nu kon ook zijn onzuivere liefde voor Charlotte von Stein +niet meer stand houden. Te voren had een dwaalbegrip +reeds verwijdering aan het licht gebracht: De ruim veertigjarige +"vriendin", in wier genegenheid het streven naar ongedeeld +en verzekerd bezit een zelfstandig bestaan was blijven +voeren, had zijn vertrek naar Italië onedel uitgelegd. Zoo +weinig was ze doorgedrongen in haren dichter, dat ze diens +bijgeloovige vrees voor mislukking van zijn zooveel jaren +gekoesterd plan buiten het geding liet, en zijn langdurig +stilzwijgen—waarover ze natuurlijk terecht bedroefd was en +ontstemd—opnam, zooals een coquette van lage afkomst dit +zou hebben opgenomen. De ironie der feiten wilde, dat Goethe +destijds nog voortdurend van haar was vervuld, een nauwkeurig +dagboek voor haar bijhield en—eenmaal te Rome—zich +eerst richtte tot God en onmiddellijk dan tot haar. Tot +de vrouw die hem platweg zou "afschrijven", zoodra ze zijn +adres kende.</p> + +<p>Kort daarop bereikte haar het biechtboek dat haar wantrouwen +ongezocht logenstrafte; zoodat ze alléen verantwoordelijk +bleef voor de laakbare bijmengselen van haar stellig gerechte +verontwaardiging. De uitgewisselde explicaties brachten +een slechts schijnbare verzoening <span class="corr" title="Bron: tet">tot</span> stand. Wolfgang von<span class='pagenum'><a name="Page_217" id="Page_217">[Pg 217]</a></span> +Goethe voelde zich vrij man en had voortaan geen liefde +doch vriendschap haar te bieden.</p> + +<p>En hetgeen ze altijd beweerd had van hem te wenschen—zuivere +vriendschap—dat wees ze nu terug. Ze had vriendschap +gewenscht, zoolang ze meende dat hij "meer" verlangde. +Maar haar berekening, die bij een middelmatig man wellicht +ware opgegaan, mislukte hier. In stede van zich geheel aan +haar te verslaven werd hij, door haar tactiek, meester van al +zijn drangen, en dus teruggeschonken aan zich zelf. Zij +verloor hem, doordat hij haar <span class="corr" title="Bron: liefde-volle">liefdevolle</span> leugen tot waarheid +maakte!</p> + +<p>En nu begon deze leugen zich te wreken. Zij moest zich +bekennen dat haar overgave (deze moge dan al of niet zakelijk +zijn geschied) bij haar gevoelens voor Goethe allerminst +opoffering, doch behoefte, doch plicht was geweest. Ze moest +rouwen, toen die overgave niet kon duren; terwijl hij haar +rouw niet kon zien, haar klachten niet kon vernemen, daar +hij zich aan het amoureuse verlangen naar Vrouwe von Stein +had ontwrongen, meenend haar dus doende te <i>dienen</i>. Hij +moest haar dien koelen, vochtigen, noordschen zomer <span class="corr" title="Bron: ombewimpeld">onbewimpeld</span> +spreken over zijn gehechtheid aan Italië en over +het gamma van warm-menschelijke genietingen, dat het +woord Italië voor hem beduidde; zìj moest dit aanmerken +als een beleediging, zonder dat hij 't begreep. Als ze hem +noodigde op haar slot, bracht hij vrienden mee om—alleen +te kunnen blijven.</p> + +<p>De kwijnende Charlotte werd tot het uiterste gebracht +toen haar zoon Fritz (die eens in Goethes huis had gewoond) +haar bevestigde het lasterlijk gerucht, dat zijn pleegvader +in handen was gevallen van een aanlokkelijk doch minderwaardig +vrouwspersoon, genaamd Christiane Vulpius. Ze +schreef hem een brief, waarin ze al haar grieven luchtte en +hem openhartig stelde voor het ultimatum: die of ik. Hij +smeekte haar om haar vriendschap, riep zijn omgeving tot +getuige, dat hij door "het zoete geheim" als mensch niet +was gezonken, verzocht haar, het arme schepseltje de gevoelens +niet te misgunnen waarop zij immers geen aanspraak<span class='pagenum'><a name="Page_218" id="Page_218">[Pg 218]</a></span> +maakte. Doch ze wees zijn vriendschap stilzwijgend af. Ze +ging tegen zijn raad in voort, haar zenuwgestel (dat bij het +verlies van haar zoon Ernst reeds was geschokt) te ondermijnen +door overmatig gebruik van koffie. "O!!!" schreef +ze welsprekend op zijn brief. En haar vergeefsche liefde werd +nog geëxalteerd, toen ze hem in haar verbeelding trachtte +zwart te maken, en zich voorstelde hoe eenzaam naar de ziel +hij moest leven naast dat minderwaardige vrouwspersoon.<a name="FNanchor_A_11" id="FNanchor_A_11"></a><a href="#Footnote_A_11" class="fnanchor">[A]</a> +Hij bleef haar vriendschap zoeken en als er een smakelijk +gerecht op zijn tafel kwam, zond hij haar als voorheen een +deel van dat gerecht. Zij onderschatte de waarde van zulke +attenties, zooals de meeste vrouwen in dit geval zouden doen.</p> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_A_11" id="Footnote_A_11"></a><a href="#FNanchor_A_11"><span class="label">[A]</span></a> Den strijd, die zich in Goethes innerlijk afspeelde, schreef ze zonder meer +op rekening van Christiane en toen hij onder den invloed van Schiller weer aan +het dichten ging, zeide ze, dat hij den indruk maakte van "iemand die jarenlang +op een onbewoond eiland heeft gezeten en er nu aan denkt, naar huis +terug te keeren."—Welk "huis"?</p></div> + +<p>Jaren naderhand bewerkten de Schillers een toenadering: +en weer zond hij haar bijna iederen ochtend een briefje, als +woonde hij nog in zijn droomtuin aan de Ilm.</p> + +<p>En nu "het zoete geheim".</p> + +<p>Kort na zijn terugkomst maakte hij een wandeling door zijn +park, toen de 23-jarige Christiane Vulpius hem een smeekschrift +aanbood namens haar broeder, den auteur van +"Rinaldo Rinaldini", die reeds een en ander aan Goethes +protectie te danken had. Ze was dochter van een misdadigen +dronkaard, trachtte door bloemenmaken een onafhankelijk +bestaan te vinden en hoopte dat de almachtige Geheime +Raadsman haar broer aan een emplooy zou helpen.</p> + +<p>Toen deze zijn blik liet gaan langs de weeke lijnen van haar +kleine, ronde gestalte, langs haar overvloedige lichtbruine +lokken, haar groote, lachend-blauwe oogen, haar vol gelaat +en heur goeien mond—kon hij wanen een meisje voor te +hebben, zooals hij er te Rome vaak had verlangd. Toch leek +haar uiterlijk niet Italiaansch. Maar de dichter, die zich verbeeldde +in den "heldentijd, toen goden en godinnen minden, +toen het zien de begeerte, toen de begeerte het genot meebracht",<span class='pagenum'><a name="Page_219" id="Page_219">[Pg 219]</a></span> +vond behagen in het naïef-snaaksche natuurkind, +dat bezorgd naar hem opkeek. Hij voelde dat 't hem wèl +was in haar nabijheid, en vroeg haar, vaak tot hem te komen. +Hij sprak niet tot haar als een verlekkerde wellusteling, doch +als een die bijna veertig jaren heeft gehunkerd naar rustig +geluk, die ten diepste beseft dat vraag-looze zinnelijkheid, +als die der antieken—doch dan door nadenken geheiligd—mooier +is en menschelijker dan de verfijnde huichelarij +of de gekunstelde natuurlijkheid van zijn tijdgenooten. Hij +wenschte met Christiane een zoo mogelijk getrouwe maar +vluchtige vereeniging; en voelde toch zoo zeker dat zijn +sympathie voor "het arme schepseltje" dieper wortelde, dat +hij Vrouwe von Stein bad, hem door haar liefde te behoeden +voor een huwelijk—want nog steeds duchtte hij den huwelijken +staat. Doch Charlotte schreef hem vinnig-verwijtende +brieven en weigerde. En naarmate de laster gemeener werd, +begaf hij zich dieper in het liefdeleven dat hij in zijn <i>Romeinsche +Elegieën</i> zinvol zou vergeestelijken tot in de sfeer van +zijn glorieuse wedergeboorte; die hij voltrokken achtte, +toen hij, de kindervriend, in haar schoot zijn kind voelde +leven. Hij sloot een "gewetenshuwelijk" met haar. Hij liet +haar—en dit kenschetst de achting die hij haar had leeren +toedragen—met dit kindje op schoot als een Madonna +(naar een Italiaansch schilderij) op doek beelden.</p> + +<p>Zijn zoon, August, werd door Herder gedoopt en door den +hertog ten doop gehouden, al was hij onecht. De vrome +doch niemand bemoraliseerende moeder Aja (hoewel betreurend +dat ze nu haar kleinkind niet "<a name="V219D1" id="V219D1" href="#V219N1">ins Anzeigeblättchen</a>" +kon laten zetten) zegde zich ten hoogste ingenomen met den +jongen, dien haar "<span class="corr" title="Bron: Hätchelhans">Hätschelhans</span>" bij zijn "Bettschatz" had +"gefabriceerd"; hetgeen hier in deze termen wordt herhaald +om er den lezer op te wijzen, dat hij, tot goed begrip van +Goethes gedragslijn, los zich heeft te maken van hedendaagsche +<i>fatsoens</i>begrippen.</p> + +<p>Niet wijl eenige "fijn-beschaafde", wel-opgevoede en wie-weet +geleerde vrouw beter zou hebben gepast bij dezen gerijpten, +bezonken denker, die op zich zelf een geheel vormde<span class='pagenum'><a name="Page_220" id="Page_220">[Pg 220]</a></span> +en niet kon huichelen, een "wederhelft" in den gangbaren +zin des woords te behoeven; want toen als nu zou zulk een +hoogstaande vrouw naast een echtgenoot van Goethes aard +en leeftijd een vernederde slavin of een kwellende "miskende" +zijn geworden....</p> + +<p>Doch opdat de lezer zich naar behooren wapene tegen +den laster van de Weimarsche "Muzenkolonie", den laster +die—van smetteloozen vader op zondenvrijen zoon zich +voortplantend—nog in onze dagen schalt. De zelfde edele +zielen, die voor een courtisane als Vrouwe von Stein respect +hadden, ook nadat deze in haar kunstloos drama "Dido" +haar verhouding tot Goethe onbewimpeld bloot had gegeven; +en zelfs het spelletje dat ze met haar ongelukkigen minnaar +speelde rechtvaardigden; die hebben geen voorbarigheid +te gewaagd en geen leugen te kras geacht om <span class="corr" title="Bron: Christianes">Christiane's</span> +positie te ondergraven, en haar intrêe in de burgerlijke samenleving +te verijdelen. En dit onder aanvoering van Herders +gade, die de lezer reeds eenmaal als etherische Psychê in +den Bond der Heiligen heeft ontmoet. Doch mochten zij ook +straffeloos babbelen dat Goethe zijn dienstmeid had getrouwd—het +vreemdsoortige kind uit de achtste Elegie een dienstmeid!—de +geschiedschrijver, die de gezond-eenvoudige, +hulpvaardige, trouwe Christiane vereert, zooals vrouw Aja +haar eens vereerde (vooral nadat Goethe haar, vreezend dat op +een voorgenomen reis een ongeluk hem zou overkomen, naar +Frankfort had gebracht)—de geschiedschrijver boekstaaft +met vreugde dit welsprekende feit: dat zij bijna twintig jaren +lang het wettelijk huwelijk, door Goethe gewenscht, tegenhield +omdat ze zich eerst, terwille van man en kind, in de oogen +van de "fijne" wereld door voorbeeldig en bescheiden gedrag +wilde zuiveren.</p> + +<p>Onpartijdige Goethe-vorschers hebben reeds lang toegegeven +dat zij was een brave, een interessante figuur; een +goede, zuinige huisvrouw, die perfect zorgde voor 's dichters +kind, lichaam, tafel en kelder. Men ziet voorbij dat zij dit +alles deed op een wijze, die den zoekenden, geplaagden, vaak +ziekelijken, eenzelvigen, voor zijn vrijheid beduchten kunstenaar<span class='pagenum'><a name="Page_221" id="Page_221">[Pg 221]</a></span> +paste; en hiermede heeft bewezen dat ze fijner begaafd +was dan de meeste kunstenaarsvrouwen en—Goethekijkers. +Men waardeert niet, dat zij hem begrijpend terzijde stond +bij zijn botanische en physische proefnemingen, terwijl +Goethe—- die door de geleerden was uitgebannen gelijk +Christiane door de maatschappij—juist op dit punt uiterst +prikkelbaar was. En wil men ten slotte beweren dat zij—zoo +héél anders als Charlotte von Stein—zijn ziel in de +eenzaamheid liet, dan zij verwezen naar zijn gedichten "<i>Die +Metamorphose der Pflanzen</i>" en "<i>Die Metamorphose der +Tiere</i>", die hij ten behoeve van zijn lieve medewerkster heeft +geschreven; naar de Romeinsche Elegieën die haar bezingen, +zoo diepzinnig en bevallig als wel zelden een minnaresse +werd bezongen. Zij is als het eenvoudige, ware, dat den +roeping-zoekenden Faust herhaaldelijk lokte, maar dat hem +pas op het einde van zijn avontuurlijken loopbaan ten deel +viel.</p> + +<p>Ze heeft Goethes borst eens met haar lichaam beschermd +tegen de degens van Fransche plunderaars. Maar wie zal +bepalen, hoeveel levensgevaarlijke <i>toewijding</i> door deze daad +werd bekroond?</p> + +<div class="figcenter" style="width: 400px; "> +<img src="images/chapterendsmall.png" width="400" height="135" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_222" id="Page_222">[Pg 222]</a></span></p> + +<p><a name="CHAPTER_XXI" id="CHAPTER_XXI"></a></p> +<div class="center"><img src="images/ornament2small.png" width="100%" height="157" alt="De gebeurtenissen, in dit hoofdstuk verhaald, loopen van 1790 tot 1803." title="" /></div> +<div class="center" style="margin-top: -6.0em; "><a href="#TOC_XXI">"De gebeurtenissen, in dit hoofdstuk verhaald,<br /> +— loopen van 1790 tot 1803 —</a></div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold; margin-top: 3.0em; "><a href="#TOC_XXI">XXI</a></div> +<div class="blockquotright"><a name="V222D1" id="V222D1" href="#V222N1">Wunderthätige Bilder</a> sind meist +nur schlechte Gemälde: Werke +des Geists und der Kunst sind für +den Pöbel nicht da.</div> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalH.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">H</span>ij die de wereld vanuit een nieuw gezichtspunt +gaat beschouwen, en zijn levenswijze dra naar +die nieuwe wereldbeschouwing heeft gevoegd, +zal—als de eerste blijdschap is geluwd—bespeuren +dat zijn ziel van het initiatief zijns +Geestes nog niet is doordrongen, dat zijn gemoed zich nog +niet uit de oude verhoudingen heeft bevrijd. Zijn eigen Ik +verzet zich tegen den ommekeer in zijn gedragslijn; zijn +innerlijk lijdt smart, terwijl zijn denken triumpheert. Deze +uiteenrukking van heel zijn wezen verbittert en verwart +hem. En de menschen die hij lief heeft moeten het ontgelden.</p> + +<p>Zoo ging het Goethe, toen zijn Italië in zijn herinnering +was verbleekt. Meer dan hij aanvankelijk meende had hij +behoefte aan een vertrouwelinge, die in zijn ziel kon lezen; +hij bleek niet terstond in staat, zijn huwelijk met Christiane +te beschouwen als was hij een verlangende halfgod die een +menschdochter heeft ontvoerd. De edellieden van de Muzenstad +maakten hem het leven zuur met hun laster, en hij +moest stil bekennen dat inderdaad zijn natuurkind zijn subtielste +aspiraties niet begreep. Hij vergat wel eens, dat hij dit +te voren had geweten, en dat het hem eer had verlokt dan +afgestooten.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 603px; "> +<a name="ILLO_252" id="ILLO_252" href="#LOI_252"><img src="images/hires252low.jpg" +alt="GOETHE (in 1791)" +title="GOETHE (in 1791)" width="603" height="600"/></a> +<p style="text-align:center;">GOETHE<br /> +(in 1791)<br /> +<i>Naar de teekening van Lips</i></p> +</div> + +<p>Zoo kon hij aan zijn huiselijken haard niet altijd de gemoedsrust +vinden, noodig bij de proefnemingen maar vooral bij +de geduldige beschouwing, die zijn natuurwetenschappelijke +hypotheses hem voorschreven. Trouwens, hij was niet een +natuuronderzoeker in den zin dien men tegenwoordig vaak<span class='pagenum'><a name="Page_223" id="Page_223">[Pg 223]</a></span> +aan dat woord hecht. Hij behoorde tot de zoekers die hij later +"de omvattenden", en met een groote mate van trots "de +scheppenden" zou noemen. "Deze gaan van ideeën uit, en +verkondigen reeds bij voorbaat de eenheid van alles: het is +daarna de taak van de natuur zich in deze ideeën te voegen". +Hij was niet de drooge-feitenverzamelaar, die pas een conclusie +trekt (of zegt te trekken!) als hij zich op volkomen +gekend terrein bevindt. Uit de klaarheid van zijn zelfbewustzijn +ontstonden de eischen, waaraan het diepverborgen leven +der natuur had te voldoen. Pas als zulk een hypothese in +groote trekken vaststond, ging hij ze controleeren. De feiten +leken hem dan echter zoo ver af, dat hij ongerust werd en +neiging had, den gang van zijn onderzoek te verhaasten: +juist als de werkelijkheid hem in 't gelijk wilde stellen.</p> + +<p>De nog vreemde verhoudingen dus, waarin hij leefde, zoowel +als de gevolgen van zijn werk-methode, joegen hem vaak +op reis. Hij bezorgde intusschen met groot plichtsbesef de +uitgave van zijn werken. <i>Tasso</i> kwam gereed.<a name="FNanchor_A_12" id="FNanchor_A_12"></a><a href="#Footnote_A_12" class="fnanchor">[A]</a> Van de bestaande +Faust-fragmenten maakte hij een afgerond geheel. +Zijn gedichten werden geschift en bij-geteekend, om het +achtste deel van zijn Oeuvre te vullen. Sommige aanteekeningen +en brieven uit zijn Italiaanschen tijd smolt hij om in een opstel +over "<i>Eenvoudige nabootsing der natuur, manier, stijl</i>", dat +zijn pas gewonnen inzichten in het wezen van de kunst—grootendeels +door voorbeelden uit de plastische kunsten +toegelicht—scherp formuleert en, ongezocht, ook de evolutie<span class='pagenum'><a name="Page_224" id="Page_224">[Pg 224]</a></span> +van zijn kunstopvattingen. Zijn gewone uitgever wilde zijn +keurige "<i>Poging, om de Metamorphose der Planten te verklaren</i>" +(1790), de verhandeling die bestemd was om de moderne +plantkunde te beheerschen, niet "hebben": de goede man had +een befaamd botanicus er over geraadpleegd. Een ander +uitgever drukte het boeksken toen bij wijze van speculatie, +in de hoop, daardoor ernstige werken van Goethe in zijn fonds +te krijgen.</p> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_A_12" id="Footnote_A_12"></a><a href="#FNanchor_A_12"><span class="label">[A]</span></a> Wij hebben het schouwspel <i>Tasso</i> hier niet behandeld, wijl wij geen +kans zien, er den lezer eenig idée van te geven, zonder een <span class="corr" title="Bron: resumé">résumé</span>, nog veel +uitvoeriger dan dat van "Iphigenie"; het kan ons doel niet zijn, den lezer +oppervlakkig in te lichten. Wie onze beschouwingen over Iphigenie heeft +verteerd, dringt gemakkelijk zonder nadere voorbereiding in Tasso door en +is tegen vele tegenwerpingen van de critiek gepantserd; hij begrijpt waarom +men ook Tasso een "dramatiesch gedicht" wil noemen.—Niemand geloove +dat wij dit laatste drama ten achter stellen bij allerlei werken, die wij wel +uitvoeriger bespreken. Wij meenen dat het, wat gedétailleerde karakterteekening +betreft, nog boven Iphigenie staat, en daardoor op min-aandachtige +naturen heviger werkt. Daar het echter een speciaal geval—een achterdochtigen, +zich overschattenden dichter aan een hof—behandelt, zouden wij +het willen noemen: minder universeel dan Iphigenie.</p></div> + +<p>Na herhaalde uitnoodiging liet deze zich verleiden, de hertogin-moeder, +die zich in Italië bevond, tegemoet te reizen. +En dit doet zeker niet denken aan een verbond tusschen de +Voorzienigheid en Goethe. De impressies van zijn eerste +oponthoud in dat land hadden hun taak volbracht: hij bezat +ze thans als de ideeën die ze hadden gewekt, en voor de oorspronkelijke, +ongemengde sensaties was hij niet meer ontvankelijk. +Die hadden te lang en te lief ook in zijn herinnering +gerust, dan dat het weerzien niet tot ontnuchtering moest +leiden. En terwijl Goethes blik voor veel schoons bleef gesloten, +zag hij nu in Italië veel scherper het leelijke, onreine, waarover +hij zich vroeger met luchtigen humor had heengezet.</p> + +<p>In het kille regenweer lijkt Venetië hem nu een slijkige +kikkerpoel, waar de Duitsche "<a name="V224D1" id="V224D1" href="#V224N1">Redlichkeit</a>" ontbreekt, waar +bijgeloovige, leelijke, luidruchtige papen baasje spelen. Slechts +in <span class="corr" title="Bron: halfduistere">half-duistere</span> "Spelunken" <i>d.i.</i>, in verdachte koffiehuizen, +met onfatsoenlijke avonturiers, kan hij zich vermaken. Hij +pruttelt over de opkomende Fransche revolutie, over het +vele geld dat hij in Italië kwijtraakt, bekijkt schilderijen +en gebouwen met koele oogen, vindt grimmige voldoening +in de studie van zeedieren, leeft een moment op, als zijn +knecht op het Jodenkerkhof een gebeente vindt, dat deze +komiekelijk een jodenkop noemt; in werkelijkheid een +schaapschedel, zoo gebarsten, dat ze zijn onderstelling "alle +schedelbeenderen zijn vergroeide wervels" bevestigt. Na de +hooggestemde Romeinsche Elegieën volgen nu de stekelige, +bitse, pijnlijk spottende <i>Venetiaansche Epigrammen</i>, die een +schat van cyniesch genuanceerde levenswijsheid bevatten. +Hij verlangt naar zijn tuintje, naar Christiane, den "magneet<span class='pagenum'><a name="Page_225" id="Page_225">[Pg 225]</a></span> +die hem naar 't Noorden trekt". Maar hij is er nauwelijks, +of hij laat zich weer van zijn steenen en bloemkoolen sleepen. +Hij volgt den hertog, die generaal-majoor in het Pruisische +leger is geworden, naar 't kamp in Silezië, en maakt van +daaruit reisjes door Slavisch Europa, opmerkend en afkeurend, +veel merkwaardigs—zij het ook negatief-merkwaardigs—ontmoetend. +"Ver van alle beschaving" denkt hij voortdurend +aan de uitwerking van zijn ideeën over dier- en delfstofkunde. +In de oneindige natuur ontbreken tenminste de Eidola <i>d. i.</i> +dwaalbegrippen, die de menschen onderling verdeeld houden.</p> + +<p>Hij is door een toeval tot de meening gekomen dat de +kleurenleer van Newton fout moet zijn. Eigenlijk tegen zijn +wil gaat hij aan het onderzoeken, en vindt zich gesterkt +in zijn overtuiging. Hij gelooft te weten, dat hij het vooroordeel +van de schoolgeleerden en van de volgzame massa +niet plotseling, doch tactvol-geleidelijk, moet te keer gaan. +Een jaar na zijn Metamorphose der <span class="corr" title="Bron: Planzen">Pflanzen</span> geeft hij zijn +"<a name="V225D1" id="V225D1" href="#V225N1"><i><span class="corr" title="Bron: Beitrage">Beiträge</span> zur Optik</i></a>" in 't licht. Door systematische beschrijving +van een reeks vernuftige proeven, tracht hij twijfel +te wekken omtrent de juistheid van de ook in onzen tijd +gangbare licht- en kleurtheorie. Duidelijke teekeningen op +afzonderlijke cartons vergemakkelijken het volgen van de +proeven. Nu trachten bevriende professoren hem van verdere +leeke-dwaasheden terug te houden. Niet-bevriende professoren +halen hun schouders op en spotten. En dit, terwijl ieder lichtverschijnsel +voor hem schijnt te pleiten, terwijl sommige +schilders, die hun verven naar zijn voorschriften over hun +werk verdeelen, de mooiste effecten bereiken!</p> + +<p>Met taaie verbittering construeert hij nu aan zijn groote +"<i>Farbenlehre"</i> die ook in onze dagen niet mag gelden, maar +slechts door enkele vakmannen behoorlijk wordt gekend, en +nog nooit afdoende is weerlegd. Zeker heeft hij zelf bijgedragen +tot de miskenning, die dit sublieme werk trof, en +wel door den schijn te wekken, alsof hij er een natuurwetenschappelijk +vraagstuk behandelt, terwijl het is een <i>wijsgeerig</i> +vraagstuk, dat buiten den gezichtskring van de meeste +physici valt: gelijk de schrijver van deze bladzijden—voor<span class='pagenum'><a name="Page_226" id="Page_226">[Pg 226]</a></span> +zoover hij 't nog niet wist—heeft ervaren, toen hij op +dit punt bij natuurkundigen van professie voorlichting trachtte +te vinden. Doch wat moeten zulken ook denken van een auteur, +die in een als wetenschappelijk aangekondigd boek begint +met een lyrische beschrijving van het Italiaansche landschap +en dan, alsof er niets gebeurd is, aankondigt: "Ik laat een +gordijn over deze schildering vallen, opdat zij ons niet in +de <span class="letterspaced">rustige beschouwing</span> store, waarmede wij nu +een aanvang willen maken!"</p> + +<p>Intusschen werd het ernst met de Fransche revolutie: +de bloedige Septembermaand van 1792, de onthoofding van +Lodewijk XVI en Marie Antoinette schrikten hem op uit zijn +zelf-cultuur. Veler oogen richtten zich naar hem; men verwachtte +van hem een wijze uitspraak. Hij gaf die voorloopig +niet en boette daardoor nog meer in van zijn leiderschap, +dat hij reeds ten deele aan Schiller had moeten afstaan.</p> + +<p>Hij had jarenlang getracht, de gebeurtenissen in Frankrijk +maar ten halve ernstig te nemen. Het voorspel van de omwenteling +zag hij zoo, dat hij het wilde behandelen in een +operette. Het ontwerp daarvoor zette hij later—om zijn +tooneelgezelschap aan een stuk te helpen—in het blijspel +"<i>Grosskopta</i>" om, dat hier buiten bespreking blijve. In "<i>Der +Bürgergeneral</i>" meende hij aan te toonen, welk koddig en +bevredigend verloop zoo'n opstootje zou hebben in een verstandig +geregeerden staat, als Weimar. Maar tot zijn ontsteltenis +merkte hij, dat hoogstaande mannen als Knebel, Herder, +Klopstock, Wieland, Schiller de nieuwe ideeën meer of +minder waren toegedaan, en vol geestdrift wisten te vertellen +van een "<span class="corr" title="Bron: morgenrrood">morgenrood</span>" dat daar in Frankrijk +straalde. Dat hij er zich niet mee wilde inlaten, de revolutie +eerst als een grap, later als een rampzalige misdaad beschouwd +wenschte, schreef men toe aan zijn zelfzuchtige gevoelloosheid.</p> + +<p>Te onrechte! Het kon hem slechts aangenaam zijn, zooveel +mogelijk voor anderen te leven, daar <span class="corr" title="Bron: ontbaatzuchtigheid">onbaatzuchtigheid</span> +en ontzegging—volgens zijn opvattingen—met God vereenigen +en slechts hij, die voor zijn liefde geen wederliefde +vraagt, Gods liefde waardig wordt. Bovendien: hij hield<span class='pagenum'><a name="Page_227" id="Page_227">[Pg 227]</a></span> +van hetgeen men in die dagen "de lagere standen" noemde: +vele geestelijke eigenschappen, die hij voor zich zelf begeerde, +vond hij in den minderen man; <span class="corr" title="Bron: zòo">zóo</span> sterk dat hij zich altijd +moest hoeden voor groote woorden, als hij over de volharding, +den moed, de eerlijkheid, de fierheid van het volk sprak. +Nooit heeft hij zich heengezet over het gevoel, dat hij leefde +ten koste van anderer armoe, dat het Muzenhof te Weimar +het merg van de arbeiders opzoog. Hij oordeelde ook dat +er beterschap moest komen in de verhouding van vorst tot +volk: hij was te Weimar aan het werk gegaan om van dit +kleine staatje een aanmoedigend voorbeeld in dezen te maken.</p> + +<p>Maar hij kon niet toegeven, dat heilzaam-doelmatige hervormingen +zouden intreden, wanneer het volk zich zelf +trachtte te helpen. Regeeren was voor hem een kunst, die +zich slechts door enkele uitverkorenen, toegerust met veel +wetenschap, ervaring, zelfkennis liet beoefenen. Hij wist wel, +dat ook menig vorst die kunst niet verstond en hij vond dan +ook dat Carl-August—en niet alleen deze!—inderdaad +zijn voorlichting behoefde. Doch dat er weinig loffelijks te +verwachten viel, als het volk handelend optrad, hij besefte +het niet alleen, hij zag 't voor oogen! Het Fransche volk +(meende hij) handelde niet kalm, doch opgezweept en geleid +door demagogen, die in den regel het oog op eigen voordeel +hadden. Het joeg idealen na, die slechts warhoofden of door +angst verblinde lieden konden boeien. "Vrijheid!"—alsof +staatsburgerlijke vrijheid zoo overwegende waardij heeft +voor menschen, die hun hinderlijke begeerten en instincten +niet kennen of beheerschen; om nog niet eens te spreken +van de verborgen demonische machten, die den mensch +beïnvloeden. "Gelijkheid!"—alsof voor den natuurkennenden +denker ooit twee individuen aan elkaar gelijk +kunnen zijn; alsof niet ieder voor zich moet streven naar +gelijkheid—niet met zijn buurman maar met den Hoogste! +"Broederschap!"—- die den onwillige met geweld wordt +opgelegd. "Het welzijn van de Menschheid!"—alsof die +"Menschheid" niet een doode abstractie ware, op zijn hoogst +een verzameling van individuen die—hoe rijk ook—slechts<span class='pagenum'><a name="Page_228" id="Page_228">[Pg 228]</a></span> +in eigen Ik ten slotte hun geluk konden vinden. Zooals +eens de Lutheranen, zoo drongen nu de Fransozen rustige +beschaving, historiesch geworden toestanden gewelddadig +terug. En zoo iets dergelijks ooit mocht geschieden, dan toch +slechts door ter zake kundigen, die weten wat zij, op straffe +van mislukking, hebben te sparen. In dezen zin was Goethe +<a name="V228D1" id="V228D1" href="#V228N1"><i>Freund des Bestehenden</i></a>. Wie (zoo vroeg hij bezorgd) wie +zal de stuurlooze massa tegen zich zelf beschermen, als al het +oude is afgebroken?</p> + +<p>Kortom, de nooden des volks bij ondervinding kennend, +kon hij als nuchter en evolutionair denkend staatsman vóor +noch tegen, als Heldenvereerder en redelijk menschenvriend +slechts tegen de omwenteling zijn. Vooral toen de Duitsche +vorsten, door ongerustheid bevangen, de gewetensvrijheid +in hun staten gingen beknotten, hun hervormingsgezinde +naburen bedreigden, de studenten in verzet brachten. Maar +zij die het volk onder den duim wilden houden door het te +bedriegen, omdat het volk toch zoo dom leek en zoo dwaas, +vonden in hem een bestrijder. De gravin in <i>Die Aufgeregten</i>, +die niet moede wordt op rechtvaardigheid aan te dringen, +sprak naar zijn hart: Revoluties (zei hij) ontstaan altijd +door de schuld van de regeering.</p> + +<p>Zijn gedachtehouding was van dien aard, dat de gunstige +gevolgen van de groote omwenteling hem moesten verrassen. +Maar zijn vrienden, die in 't wilde declameerden over De Vrijheid, +hadden die evenmin voorzien. En terwijl zij, na hun +landgenooten te hebben opgezweept, moest inbinden, toen over +het rijk der broederschap het bloed begon te stroomen, kon +Goethe zijn standpunt onveranderd handhaven.</p> + +<p>Mede onder den drang van de émigrés, wapenden zich de +Duitsche vorsten tegen de republiek, die met de in hun oogen +heilige tradities had gebroken, en daardoor ook voor hen +gevaarlijk werd. De plotselinge oorlogsverklaring van +Fransche zijde, die hierop volgde, bracht ook den hertog +van Weimar aan 't hoofd van zijn Pruisische curassiers +in 't veld. Niet omdat de zaak zelf hem warm maakte, doch +louter uit vriendschap voor Carl-August, besloot Goethe<span class='pagenum'><a name="Page_229" id="Page_229">[Pg 229]</a></span> +den krijg mee te maken. Bovendien: aan het hoofd van +een zegevierend leger Frankrijk binnen stormen, de operaties +van maarschalken en diplomaten van nabij doorzien, voortdringen +tot het brandpunt der omwenteling,—al deze +zeldzame ervaringen zouden zijn zelfopvoeding voltooien: +hij mocht ze zich niet laten ontgaan.</p> + +<p>Op weg naar de grenzen stapte hij in Frankfort af, bij +zijn moeder, thans een alleenwonende weduw, die hij in +geen dertien jaren had bezocht. Vaak genoeg in al die jaren, +bij al die reizen, hadd' hij gelegenheid gehad om enkele dagen +aan vrouwe Aja te geven; meermalen had hij verlangd, voor +de verdrietelijkheden en de teleurstellingen die hem troffen +soelaas te zoeken bij zijn kloeke, wijze, alles begrijpende +moeder. En hij zou dan ook herhaaldelijk naar Frankfort +zijn gevlucht, indien niet die wijze vrouw zijn moeder ware. +Maar juist als moeder vormde zij het machtig-reactionaire +element in zijn levensloop. Zij zou hem <i>uit</i> de klem hebben +gered, terwijl het steeds bewuster zijn streven werd: niet door +terugtreden maar door volkomen afwikkelen van elke nieuwe +moeilijkheid zich te bevrijden. En zoo kon hij eerst naar zijn +moeder gaan, toen aan hem geen mensch meer iets te redden +vond: toen heel zijn levensstrijd zich voortaan in zijn geheime +binnenste moest voltrekken. Als alle groote mannen +verrichte hij zijn vurigste, beslissendste en hoogste daden +verre van de geliefde moeder. Maar weinig dichter-moeders +hebben hierin zoo verheven kalm berust als Elisabeth Goethe ...</p> + +<p>Hij beschouwde dit bezoek als een proefneming: Kon hij +te Frankfort voldoende vrij leven?—Hij bleef maar negen +dagen.</p> + +<p>In het kamp van de verbonden Duitschers bemantelde +hij door hulpvaardigheid, vroolijkheid, koelbloedigheid, zijn +eenigszins twijfelachtige positie van werkeloos pottenkijker. +Maar toen hij oneerbiediglijk de staatslieden begon te vergelijken +bij tooneeldirecteuren die veel bedillen, maar zelf +niet meespelen, voelde hij zich vrijer. Zijn kleurtheorie +liet hem geen rust: het geschutvuur en visschende soldaten +stelden hem voor merkwaardige lichtverschijnsels.<span class='pagenum'><a name="Page_230" id="Page_230">[Pg 230]</a></span></p> + +<p>Hoewel het weer àl ongunstiger werd—Jupiter Pluvius, +de regengod, leek waarempel wel Jacobijn geworden, zoo +plaagde hij de Duitschers!—hielden kleine overwinningen +den moed in de soldaten. Goethe had zijn vrouw beloofd, +haar iets moois mee te brengen uit ... Parijs. Maar de slappe, +planlooze leiding kwam den verdedigers van tucht en orde—die +intusschen de Fransche landlieden schaamteloos +beroofden—op de nederlaag bij Valmy te staan. Gedurende +de beruchte kanonade reed Goethe, ondanks de waarschuwingen +van de officieren, naar de uiterste gevechtslinie, +waar kogels en kartetsen hem om de ooren borrelden en gierden. +Hij wilde de kanonkoorts leeren kennen, en hij was +te zeer volbloed onderzoeker om daarbij op zijn leven te letten. +Hoogst opgewonden keerde hij terug: sinds Straatsburg had +hij maar zelden gerild. Toen dien nacht de vorsten, alvorens +zich op den vochtigen grond uit te strekken, hem vroegen +wat hij van den toestand dacht—hij was in het kamp beroemd +om zijn snedige antwoorden—sprak hij plechtig: Mijne +Heeren! van hier en heden begint een nieuw stadium in de +wereldgeschiedenis; en Gij kunt zeggen dat Ge er bij zijt +geweest!</p> + +<p>De verbondenen moesten nu al de behaalde voordeelen +stuk voor stuk prijsgeven. Gedurende den afschuwelijken +terugtocht, door allerlei ontberingen doodziek geworden, +nam Goethe, nadat de hertog er lang op had aangedrongen, +van het leger afscheid. Onderweg bereikte hem een zwervende +brief van zijn moeder, waarin deze polste of hij bereid was, +zich tot lid van den Stadsraad in Frankfort te laten aanwijzen. +Hij bedankte. Gelukkig dat de oude Caspar het niet beleefde!</p> + +<p>Na vier maanden nu hier dan daar gelogeerd te hebben, +bij verschillende oude vrienden, die hem verwilderd vonden, +en bij nieuwe kennissen, op wie hij den indruk maakte een +vroom katholiek te zijn, keerde hij naar Weimar terug. +Daar vond hij het huis, dat de hertog hem eerst in bruikleen, +later ten geschenke had gegeven, heel naar zijn smaak verbouwd: +een enorme vestibule, in Italiaanschen stijl, met +antieke beelden in de nissen, breede marmeren trappen,<span class='pagenum'><a name="Page_231" id="Page_231">[Pg 231]</a></span> +zalen waar hij zijn geliefde schilderijen zou hangen; op de +eerste verdieping de eenvoudige werkkamer met aangrenzende +bibliotheek; en verder de ruimten die hij tot laboratorium +en voor natuur-historiesch museum zou inrichten.—Om zijn +ergernis over het om zich grijpen van de revolutie te verdrijven, +zette hij zich aan zijn <i>Reineke Fuchs</i>, den "leeken-bijbel" +die hem gelegenheid gaf, menige bijtende spotternij +te loozen, zonder dat men 't hem kwalijk mocht nemen. +Kort daarop nam de hertog ontslag uit dienst, en toen was +ook Goethes rol in het revolutie-tijdperk gespeeld.</p> + +<p>Door vele geschriften trachtte hij zijn opvatting over de +nieuwe richting, die ook in Duitschland tierde, ingang te +doen vinden. Een ternauwernood bedwongen onrust spiegelt +zich in deze geschriften hinderlijk af. Op Grosskopta en den +tendentieusen Bürgergeneral is reeds gewezen. Het fragment +<i>Das Mädchen von Oberkirch</i> en <i>Die Unterhaltungen der +Auswanderer</i> met <i>Het sprookje</i> spreken voor zich zelf. Daarentegen +dient het treurspel <i>Die Natürliche Tochter</i> uitvoeriger +doordacht.</p> + +<p>Het behoort tot de drama-groep Iphigenie-Tasso. De +Trilogie, waarvan het deel moest uitmaken (die echter in +verband met nader te noemen omstandigheden onvoltooid +bleef), zou genoemde drama's <i>o. i.</i> in waarde nabij zijn gekomen +en, wat feitelijken inhoud en toepasbaarheid op het +werkelijk leven aangaat, hebben overtroffen. Doch vele +Goethe-kenners, die den dichter zijn standpunt tegenover de +revolutie kwalijk nemen, laten, als zij De natuurlijke dochter +aanroeren, hun gewonen speurzin varen. Zij, die Goethe roemen +omdat hij zijn levensondervindingen in zijn werk neerlegde, +kunnen hem niet vergeven, dat hij de zuiver-intellectueele +ondervinding, in het boven besproken tijdvak opgedaan, +niet <span class="corr" title="Bron: rechtsstreeks">rechtstreeks</span>, doch na ze te hebben verwerkt, in een drama +belichaamde. Zij achten het bijvoorbeeld een fout, dat noch +de omwenteling, noch het land waarin de handeling verloopt +met name worden genoemd; dat de groote gebeurtenissen +van dien tijd in het stuk rechtstreeks bijna geen rol spelen. +De lezer die onze bespreking van Iphigenie heeft gevolgd,<span class='pagenum'><a name="Page_232" id="Page_232">[Pg 232]</a></span> +begrijpt dat wij aan dit bezwaar weinig hechten. Wij beweren +dat van Goethe, gegeven zijn aanleg, niets anders te verwachten +viel. Ten eerste omdat hij de hier belichaamde ideeën +altijd <i>als ideeën</i>, nooit als zakelijke ervaringen heeft bezeten. +Ten tweede omdat voor Goethe, die omstreeks dien tijd bewustelijk +individualist was geworden, de groote gebeurtenissen +in belangrijkheid verre ten achter stonden bij de processen, +die zij te voorschijn riepen in de kleine <i>d. i.</i> de zedelijke +wereld: in één ontvankelijke menschenziel. Daardoor moest +het stuk iets ontijdelijks, iets wezenlijks krijgen. Zonder +dat toespelingen op de Fransche revolutie er geheel in ontbreken, +moest het <i>verwijzen naar</i> politieke woelingen in het +algemeen. Sinds Egmonts lieveken Clare vergeefsche moeite +deed, om de groote massa voor haar gevangen minnaar in +'t geweer te brengen, wenschte Goethe de massa, en met +haar alle rumoerige gebeurtenissen, van 't tooneel te weren. +De massa, die zelf niet oordeelt en van geen zelfbedwang +weet, kon geen kunstmotief zijn voor den denker, die slechts +in den met helder zelfbewustzijn strijdenden mensch, in het +innerlijke, in de zelfoverwinning behagen vond.</p> + +<p>Goethe ontwierp zijn Natuurlijke Dochter (en de twee +stukken die er op moesten volgen) toen hij kennis had gemaakt +met de (zoogenaamde) <i>Mémoires</i> van Stéphanie-Louise +de Bourbon-Conti. Hij heeft echter de karakters van +de hoofdfiguren, en daarmede de motieven van hun doen, zoo +aanmerkelijk veranderd (hij deed dit reeds, toen hij nog meende +zijn historische gegevens te "dramatiseeren") dat ook in +dit opzicht het treurspel een geheel onafhankelijke schepping +is. Overigens: de personages, hoe scherp ook omlijnd, zweven +in de atmosfeer van Goethes gedachteleven. Ze staan ons +voor oogen zooals ze zijn, maar bovendien zooals ze zich +verhouden tot 's dichters levenswijsheid. Slechts de kunstenaar +die het wezen der dingen bevroedt kan deze twee werelden +dooreenweven, zonder dit hier en daar uitdrukkelijk te +constateeren. Vrij en verantwoordelijk handelen de menschen +in Goethes "classieke" stukken, en toch ook weer gebonden +aan een hooger beginsel. Zoo handelt ook de mensch, wanneer<span class='pagenum'><a name="Page_233" id="Page_233">[Pg 233]</a></span> +men hem beschouwt in zijn geheimzinnige relatie tot de +eeuwige voorzienigheid.</p> + +<p>De dichter heeft de stroom van plechtige gedachte, die zich +door dit treurspel mengelt, voelbaar gemaakt door de <a name="V233D1" id="V233D1" href="#V233N1">praegnante</a> +gedrongenheid van zijn taal, die van den lezer of hoorder +strenge aandacht vergt, terwijl op vele plaatsen het lidwoord +ontbreekt, en diepzinnige uitdrukkingen, vreemde +woordverbindingen, alliteraties en half-verhulde rijmen hem +beurtelings spannen en bekoren. De personen in dit spel +spreken dus een opvallend "onnatuurlijke taal". Alle kunst +en alle cultuur is ten slotte onnatuurlijk. Indien dit niet +zoo ware, konden wij beiden missen. Een bekwaam snelschrijver, +die een belangrijk gesprek heeft genotuleerd en +zoo "natuurlijk" mogelijk, nl. letterlijk weergeeft, is daarom +nog niet een dramaturg. De gevoelens die Goethes figuren hier +vertolken zijn echter volkomen menschelijk—hoewel ook +al weer niet zonder meer "natuurlijk". Slechts het dier +heeft natuurlijke gevoelens en de mensch is mensch, om daar +met hulp van zijn rede bovenuit te streven. Juist door hun +eigenaardige taal worden deze personen geheven naar de +sfeer, waarin het essentiëele, het eigenaardige zich laat +<i>bespeuren</i> en 's menschen plaats in het wereldverloop zich +openbaart. Zij zijn typiesch en blijven toch geïndividualiseerd. +Zij zijn geheel waar, en toch zal men ze nooit zoo ontmoeten.</p> + +<p>Begrijpelijkerwijze is de oppervlakkige leeken-critiek van +den rap oordeelenden schouwburgbezoeker daardoor in de +war geraakt. Deze meende dat Goethe symbolen, voorbeelden +wilde geven. Er is ook al weer iets van aan: iedere ziel, tot +op haar kern doorschouwd, opent den toegang tot vele gelijkgestemde +zielen. De leeken-critiek werd in haar meening +gesterkt, doordien de dichter alleen aan zijn heldin een naam +(Eugénie) heeft gegeven. Verder treden in het treurspel nog +op "de secretaris", "de graaf", "de koning" enz. Dit beantwoordt +aan een verschil in belichting. Slechts Eugénie staat in +hevige kleuren en ten voeten uit ons voor oogen. De lieden die +haar omgeven liggen half in schaduw. Nu, iemand dien men +slechts ten deele kent, noemt men eer bij zijn maatschappelijke<span class='pagenum'><a name="Page_234" id="Page_234">[Pg 234]</a></span> +kwaliteit dan bij zijn naam. Men denke aan "den dokter", +"den conducteur", en zij hiermede genezen van den waan, dat +"de hertog" in De Natuurlijke Dochter eigenlijk het type van +een hertog, van alle mogelijke hertogen moet voorstellen.</p> + +<p>Hier volgen nu de groote lijnen van dit treurspel, die natuurlijk +omtrent de fijne schakeering van ieder détail niets zeggen:</p> + +<p>—Eugénie, de natuurlijke dochter van den hertog en een +vrouw van koninklijken bloede, is in stilte opgevoed tot +ridderlijke kracht en vrouwelijke zachtheid; kunstzinnig en +vertrouwend op het edele in den mensch. Na den dood van +haar moeder verzoekt de hertog den zwakken koning, wiens +vijand hij tot dan toe was, haar als <span class="corr" title="Bron: princes">prinses</span> te erkennen. De +koning belooft, dit op zijn verjaardag te zullen doen. Zij +ontvangt nu van haar vader een kistje met kleinoodiën en +gewaden, die haar op dien dag zullen tooien. In een hoog +gestemd sonnet zegt zij haar dankbaarheid aan den koning +uit. Ze heeft beloofd, het kistje niet voorbarig te zullen +openen, maar ze doet 't toch en toont dan hoe nieuwsgierig +en pronkziek vrouwtje ze bij al haar ridderlijkheid +is gebleven.</p> + +<p>Haar juffrouw-van-gezelschap, verloofd met den secretaris +van haar broer, weet niet te zwijgen en zoo komt haar broer +alles te weten. Deze, een doorbrenger, is zeer ontsticht over +het gevaar dat zijn erfdeel dreigt. Hij gelast zijn secretaris, +Eugénie te verdonkeremanen, desnoods te doen vermoorden, +en ter verwezenlijking van dit plan wordt de partij des oproers +misbruikt.</p> + +<p>De gouvernante acht het gevaar onontkoombaar en besluit +Eugénie te geleiden naar "de eilanden". (Men denkt hierbij +meestal aan Engeland) Een prelaat maakt den hertog, haar +vader, wijs dat zijn dochter, die reeds eenmaal op een roekeloozen +tocht van haar ros was gestort en voor dood werd opgenomen, +nu werkelijk een ongeluk heeft gekregen en daarbij zoo verminkt +is, dat men hem het lichaam niet dorst toonen en haar +onmiddellijk heeft begraven. De hertog, die eerst in een +klooster wil gaan, nu hij zijn geliefde dochter moet missen, +komt onder den invloed van den geestelijke, tot het typiesch-Goethe-achtige<span class='pagenum'><a name="Page_235" id="Page_235">[Pg 235]</a></span> +besluit, verder te leven en haar, na een deugdzaam +leven te hebben gesleten, in de eeuwigheid weer te +zien, <span class="corr" title="Bron: voor-goed">voorgoed</span> naast zich te hebben.</p> + +<p>Eugénie, in de havenstad aangekomen, wil haar vaderland +niet verlaten en kan niet gelooven dat de koning, die zich zoo +goedgunstig heeft getoond, haar kwaad wil. Verschillende +lieden die ze om hulp vraagt, laten haar na vage beloften +in den steek, als de gouvernante het verbannings-decreet +overlegt. De koning heeft door haar verwijdering de partijen +met elkaar willen verzoenen. Slechts één reddingskans is +haar gelaten: ze mag blijven als ze huwt met een man uit +den burgerstand. De "<a name="V235D1" id="V235D1" href="#V235N1"><span class="corr" title="Bron: Gerichtstrat">Gerichtsrat</span></a>" heeft haar zijn hand geboden, +doch ze bemint hem niet, meent dat ze zich niet +in burgerlijke verhoudingen kan schikken. Door een monnik, +dien zij om raad smeekt, gewaarschuwd, dat een algeheele +ommekeer in haar vaderland op til is, besluit zij de bescherming +die de Gerichtsrat haar aanbood te accepteeren. Ze heeft +begrepen wat deze bedoelde toen hij haar uiteenzette, dat +echtgenooten, in het gezin vereenigd, hoe arm ook en hoe +verdrukt, voor het geraas van de buitenwereld onschendbaar +zijn, dat in hùn harten slechts het ware geluk is te vinden. +Hier spreekt een grondtoon van Goethes geloof:</p> + +<p style="margin-left:4em">"Denn, wenn ein Wunder auf der Welt geschieht,<br /> +Geschieht's durch liebevolle, treue Herzen".</p> + +<p>Zoo pas heeft ze nog ondervonden +dat het volk, door haar te hulp geroepen, haar leed niet begrijpt. +Ze heeft gezweefd tusschen het verlangen naar iets +dat buiten haar staat (een rang, haar vaderland) en de liefde +tot haar Ik. Nu zal zij trachten haar persoonlijkheid te redden +en zelfs degenen die haar willen treffen bij te staan. Doch, +ze heeft den Gerichtsrat slechts vriendschap te bieden. De +huwelijksband wordt gelegd om haar te redden. Voorloopig +moet hij, die haar bemint, haar als een zuster beschouwen. +Op een klein landgoed, dat hij bezit, zal ze zich terugtrekken, +en hij zal geduldig afwachten totdat ze hem roept. +Zoo moet hij zelfs van haar blik afstand doen, om haar +misschien! eens te winnen. Wel wetend hoe zwaar dit offer is, +wil hij toch ernstig trachten het te brengen. Ze volgt hem<span class='pagenum'><a name="Page_236" id="Page_236">[Pg 236]</a></span> +naar 't altaar en, door zijn edelmoedigheid verteederd, geeft +ze hem te hooren dat later een inniger toenadering van +haar te wachten is.—</p> + +<p>Goethe heeft de vergissing begaan (hij zag 't te laat in) dit +drama te doen opvoeren, voordat de twee vervolgstukken +gereed waren, die te zamen al zijn ideeën over de Fransche +revolutie zouden bevatten. Toen is het publiek het gaan +beschouwen als een soort van voorspel, als een lange, eentonige +inleiding tot de bloedtooneelen en avontuurlijkheden, +waarop het zich had gespitst. Deze echter kon Goethe niet +geven. Te Berlijn vonden de schouwburgbezoekers "dit +onsterfelijke meesterwerk zeer vervelend"; ze oordeelden +dat men er "drommels goed bij moest opletten, daar er niets +in gebeurde"; te Jena werd het wel zoo ongeveer uitgejouwd. +Die natürliche Tochter moest vallen, wijl de groote massa +<span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> blik op de dingen niet begreep. Men vond het stuk +"zoo koud als marmer", terwijl hij zelf bij de repetitie in +tranen uitbarstte en de spelers verzocht te pauseeren. De +meening van het publiek verrastte hem niet—heel het +treurspel heeft tot leitmotief dat onder de menschen het +ware niet is te vinden—maar ze ontmoedigde hem. Hij heeft +er verder het zwijgen toe gedaan en de schets van het verdere +verloop zelfs ten deele vernietigd. Wel een bewijs dat hij dit, +zijn "rijpste en krachtigste werk"—als de veeleischende +Herder het ietwat overdreven noemde—heeft geschreven, +ten deele om er zijn tijdgenooten mee van dienst te zijn. En +dit in de jaren dat men hem het scherpst van egoïsme beschuldigde.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 240px; "> +<img src="images/chapterend2small.png" width="240" height="126" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_237" id="Page_237">[Pg 237]</a></span></p> +<div class="figcenter" style="width: 800px; "> +<a name="CHAPTER_XXII" id="CHAPTER_XXII"></a> +<img src="images/ornament3small.png" alt="ornament hoofdstuk XXII" +title="ornament hoofdstuk XXII" width="800" height="105"/> +</div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold;"><a href="#TOC_XXII">XXII</a></div> +<p class="alignright"><a name="V237D1" id="V237D1" href="#V237N1">Wer Kunst und Wissenschaft besitzt<br /> +Hat auch Religion.</a></p> + +<p style="text-align:center; font-size:130%; font-weight: bold;">GOD EN WERELD.</p> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalI.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">I</span>n den loop van de voorafgaande bladzijden +moesten wij hier en daar eenig onderdeel aanroeren +van Goethes levensbeschouwing, zijn +natuurwetenschappelijken arbeid, zijn kunstopvattingen, +zijn wijsgeerig getoonde sentimenten. +Nu ons relaas het tijdstip heeft bereikt, waarop +zijn meeningen over allerlei groote vragen hem definitief +bewust werden, waarop hij—de dichter—zich uitsluitend +ging wijden aan natuurwetenschappelijk onderzoek, schijnt +het gewenscht vele draden, die wij tot nu toe lieten vallen, op +te nemen en naar behooren dooreen te leggen. Goethe heeft +meermalen getracht, al de uitkomsten van zijn denken tot +één geheel te verwerken. Dit verwondert ons niet van den +man, die onophoudelijk zijn papieren ordende en herordende +om goed te overzien wat zijn lijden had opgeleverd; en menig +fragment uit zijn nalatenschap, menige passage in zijn wetenschappelijke +boeken wijst hierop. Zulk samenvatten echter +kon hem niet afdoende gelukken, wijl hij den allerlaatsten +grondslag van zijn overwegingen—de gedachte zelf—niet +bezat, altijd meer had gegeven om het <i>gevoel</i> dan om het +<i>betoog</i> van een waarheid, zich steeds in gelijkenissen uitdrukte, +en zoo met gevoelvolle beelden het punt omspeelde waar alle +weten ontspringt en samenvloeit. Men heeft hem terecht een +"<span class="corr" title="Bron: esthetisch">esthetiesch</span> idealist" genoemd; wij verstaan hierdoor een +denker, die de grond-ideeën (welke de leek met abstracties +<i>verwart</i>) wel kent, doch ze slechts kent als gevoelens, als +<i>aandoeningen</i>: Onverwacht borrelden de beelden op uit +zijn bewustzijn.<span class='pagenum'><a name="Page_238" id="Page_238">[Pg 238]</a></span></p> + + +<p>I. DE PEINZER.</p> + +<p>I. Voordat Goethe zijn "heer en meester" Spinoza kende, +gingen zijn sentimenten in de richting van diens wijsbegeerte; +ook toen hij hem nog verfoeide. Later verliet hij +zich gaarne op Spinoza, omdat deze met strenge betoogen +aannemelijk maakte de ideeën, die hij zelf in stilte koesterde. +Dat de jonge Goethe juist Spinoza tot leidsman, bijna tot +voorvechter koos, is in een speciaal opzicht typiesch voor +zijn geestesaanleg. Immers de Hollandsch-semitische philosoof +is wel streng en sober in woordkeus, wel nauwkeurig in +redeneertrant, maar een fijn logicus in den modernen zin des +woords toont hij zich zelden. Zijn "geometrische methode" is +een soort contrôle-middel, een uiterlijk ordenings-principe, +dat hij zich willekeurig oplegt. Uit den aard van zijn onderwerp +vloeit het niet voort. Hij is een intuïtief vinder, een +fijngevoelig ontleder van zijn eigen aandoeningswereld. En +juist daardoor (niet alleen dus door den schijn van exactheid) +kan hij den ontluikenden jongeling leiden. Hij heft diens liefste +gevoelens in de sfeer van zijn edel en gerijpt gemoed, en +toont dat ze daar passen. De vredeslucht waait er Goethe +tegen; terwijl hij in <i>eigen boezem schouwt</i> meent hij <i>de wereld</i> +nog nooit zóo duidelijk te hebben gezien. Men lette op dit +veelzeggend beeld!</p> + +<p>II. Want het verklaart: waarom de ontspoorde Leipziger +student, de dichter die wel techniek maar geen onderwerpen +heeft, besluit zijn werken tot "een groote biecht" te maken, +tot een reservoir dat al zijn vreugde en zijn kommer zal bevatten. +Hij zelf motiveert dit besluit—waaraan hij zich heel +zijn leven zal houden—al byzonder slecht. De reden er van +kan niet gelegen zijn in de dorheid van de poëten, die hem tot +voorbeeld dienden; niets belette hem, die zoo critiesch tegenover +hen stond, sappiger te zijn. Ook niet in de onbelangrijkheid +van zijn omgeving. Neen, het proces dat zich in zijn onbewuste +wezen afspeelt komt hierop neer: hij tracht (wat de grijze +schrijver van <i>Wahrheit und Dichting</i> wel weet) zijn pijnen, +hartstochten, verlangens, de menschen die hij haat of niet<span class='pagenum'><a name="Page_239" id="Page_239">[Pg 239]</a></span> +begrijpt, thuis te brengen in de sfeer des Geheels: In de +sfeer van het blijvende, noodzakelijke, essentiëele houden +de hartstochten op "lijdingen" te zijn. En Goethe vindt deze +sfeer in eigen boezem. Dit is dan ook de ruime wereldblik +dien hij in Spinoza prijst, zoodra hij (omstreeks den Werther-tijd) +diens Ethica (<i>d. i.</i> niet Moraal, doch Levensbegrip) +leert kennen.</p> + +<p>III. Zijn overgave aan Spinoza—terwijl hij diens werken +niet stelselmatig bestudeerde, maar ze oplettend doorbladerde—was +toch niet een geloof. Zij berustte aanvankelijk +op de gerubriceerde, rustig gebouwde en samenhankelijke +uiteenzetting van zijn lievelingsidée (God en natuur zijn niet +te scheiden), die hij bij dien denker aantrof; doch al spoedig +op zijn steeds toenemend vertrouwen in een van de voornaamste +(voor hem en voor Spinoza eigenlijk <i>de</i> voorname) +menschelijke kenbron, nl. het intuïtieve weten, de rechtstreeksche +aanschouwing van de Waarheid. Deze kenbron +wordt door Spinoza gerechtvaardigd met dit betoog: De toereikende, +wezenlijke kennis van eenige attributen Gods kan +leiden tot de kennis van het Wezen der dingen. Gods liefde +tot ons menschen manifesteert zich door ons innerlijk +verwant-zijn, dat is ons deel-hebben aan God; door ons +vermogen hem te kennen en zoodoende in Gods wijsheid +rust en welbehagen te vinden.—Hoe echter Gods liefde te +verwerven? Wij moeten God volkomen onbaatzuchtig +liefhebben, zonder te verwachten dat God ons wederkeerig +zal beminnen. Want door zulks te verwachten zouden wij +aan God een hartstocht toeschrijven, die hem niet kan passen, +daar God de volmaaktheid in zich zelve is, en degeen die +zich door hartstocht laat leiden zich afhankelijk stelt van iets +anders. God bemint ons echter in zooverre wij opgaan in het +Geheel, d. i. in God zelf; want hij is alom en heeft behagen in +eigen volmaaktheid, waartoe wij gaan behooren in zooverre +wij ons overgeven. Deze overgave geschiedt doordien onze +Geest zich voortdurend bezig houdt met de liefde tot God. +Nu, deze liefde is het streven naar wezenlijke kennis van de +wereld, de natuur, onze eigen aandoeningen; die de strekking<span class='pagenum'><a name="Page_240" id="Page_240">[Pg 240]</a></span> +heeft, ons van onze hartstochten te bevrijden, dezen hun +plaats aanwijzend in de sfeer van de noodzakelijkheid, die +wij door onze innerlijke verwantschap aan God kennen.</p> + +<p>Maar: gelijk wij op het terrein van ons levensgedrag door +deugd (<i>d. i.</i> vrijheid) ons verheffen en de goddelijkheid benaderen; +zoo maken wij ons op het terrein des intellects, door +oplettende beschouwing van de eeuwig werkende natuur, +waardig, aan haar scheppend vermogen deel te erlangen. +Dan geeft ons innerlijk antwoord op teekenen uit de buitenwereld. +"Indien ik de wereld niet reeds door <span class="corr" title="Bron: voorbesef">voor-besef</span> in +mij had gedragen (aldus Goethe tot Eckermann) dan ware +ik met ziende oogen blind gebleven, en al mijn vorschen en +ervaren ware een totaal vergeefsche bemoeiing. Het licht is +daar en de kleuren omgeven ons, maar droegen wij geen +kleuren en geen licht in ons eigen oog, wij zouden die ook +buiten ons niet waarnemen".</p> + +<p>2. DE DICHTER.</p> + +<p>IV. Hiermede is dit gezegd: de dichter, in deugdzaamheid, +in onbaatzuchtigheid, in de grootst bereikbare innerlijke +reinheid scheppend, brengt zins-beelden voort, welke even +waar, vast, evenwichtig en noodzakelijk zijn als natuurgewrochten. +Goddelijke gewrochten dus, die den dichter over +zijn eigen lijden onderrichten en hem bevrijden. "Wanneer +ik sprak (laat Goethe zijn Prometeus zeggen) waande ik +God te hooren, en meende ik God te vernemen, dan sprak ik +zelf". De kunst, zoo opgevat, is dus niet nabootseres van de +natuur, doch duidster van de natuur. Het schoone is dan een +openbaring van geheime natuurwetten, van een eeuwig-werkenden +Geest, die—indien hij geen gestalte aannam—eeuwig +verborgen ware gebleven. Door de kunst vindt de +enkeling zich in de ruimteloosheid weer; door haar wordt +overgave genot. Zij maakt het mogelijk, zich in het Geheel te +verheugen, door dit Geheel in het kleinste te aanschouwen. +Want de Geest des Geheels is</p> + +<p style="margin-left:4em">"<a name="V240D1" id="V240D1" href="#V240N1">das Ewig-eine</a><br /> +Das sich vielfach offenbart". +<span class='pagenum'><a name="Page_241" id="Page_241">[Pg 241]</a></span></p> + +<p>V. Begrijp nu dat de jonge, angstig zoekende Goethe de +kiem van deze ideeën in zich droeg. Zie dan zijn offerande, +waarmede hij kinderlijk wijsneuzig God <i>rechtstreeks</i> zegt te +vereeren; zie hem vluchten in de ongerepte natuur of bij +natuurlijke menschen, als hij zich uit den druk van hartstocht +of uit de kwelling van onbegrijpelijkheid wil bevrijden; +zie hem later in de uitbeelding van natuur-sentimenten, van +ongetemde menschen verkwikking zoeken; begrijp in dit +licht zijn uitroep: Natuur, natuur! niets zoo natuurlijk als +Shakespeares menschen! Te Straatsburg rijst het beslissende +woord in hem op: God en de natuur zijn niet te scheiden. En +van dezen kant nadert hij de Sturm-und-Drangbeweging, die in +alle opzichten een terugkeer tot de natuur voorstaat. Men had +zoo lang dat groote onbekende geheel naar menschelijken +maatstaf gemeten en gekeurd; nu zou men de gekunstelde begrippen +"goed en kwaad" afschaffen, teneinde, omgekeerd, de +ontzenuwende beschaving te oordeelen naar natuurlijke +begrippen. Uit dezen gezichtskring ontspringt Werther, die +herhaaldelijk tegen de heerschende moraal protesteert. +Maar in de motieven, die Goethe tot de beweging drijven, +ligt reeds een aanleiding tot scheiding opgesloten. De uiterste +toespitsing van de Sturm-und-Dranggevoelens geeft het geval +Werther te aanschouwen: Zij willen aanpassing aan de +uiterlijke natuur, geheelen ondergang desnoods in de uitleving +van aangeboren hartstochten; ik echter zoek de edele, +verborgen kern van de natuur, die ook in het menschenhart +woont. Goethes moraal wordt: zie de uit uw wezen voortvloeiende +wetten in overeenstemming met de wetten des +geheels. Doch daartoe moet alles overwonnen worden, wat +den mensch afhankelijk maakt van de buitenwereld. <i>Zelf</i>beperking +en ontzegging wijzen dus den weg tot heil. Zelfs +God kan niet buiten de wetten gaan, die uit zijn wezen voortvloeien,—zoo +luidt een woord van Spinoza dat Goethe diep +ontroert. Hij heeft tot dan toe de natuur beschouwd, ja, maar +"van buiten naar binnen". Hij heeft in zijn indrukken gezocht +naar het noodzakelijke, dat is het Goddelijke. Nu gaat hij +bewustelijk den tegengestelden weg op. Aan het <i>begrip</i>, dat<span class='pagenum'><a name="Page_242" id="Page_242">[Pg 242]</a></span> +uit zijn onbewuste wezen ontspringt, gaat hij <i>vorm geven</i>. +Zooals het Eeuwig-Eene zich openbaart door een natuurlijken +(waarneem- en zichtbaren) vorm aan te nemen, zoo +moet nu zijn innerlijk zich manifesteeren. Het omhult zich +daartoe met motieven uit de ervaring, of (zooals Schiller +eens zeide) Goethe gaat den mensch <i>opbouwen</i> uit zijn +natuurlijke bestanddeelen. Aanvankelijk <i>reconstrueert</i> hij +figuren, zooals hij ze in hun geheel heeft waargenomen; +later (van Egmont, of liever: reeds van Carlos af) geeft +hij figuren die hij vrij schept. Door toenemende zelfzuivering +leert hij zich steeds nauwkeuriger bedienen van het nieuwe +orgaan, dat uit zijn eigenaardige Godsvrucht is geworden: +<i>het intuïtieve intellect</i>. En nu herroept de lezer den glimlach, +dien hij zich veroorloofd heeft bij onze vraag, of Iphigenie is +menschenwerk of <span class="corr" title="Bron: Godsgewrocht">Gods-gewrocht</span>.</p> + +<p>VI. Goethe tracht met dit "orgaan" voortdurend naar eenzijn +met het hoogste, zoodat gedurende lange tijdvakken de kracht +om van het goede af te wijken hem schijnt ontvreemd. Hij +voelt zich rechtstreeks in Gods greep. Gelijk Egmont zweeft hij +slaapwandelend van daad tot daad. Hij is (naar Jacobi's +uitdrukking) een <i>bezetene</i>. Eerbiediglijk beschouwt hij zijn +dichtkunst als noodzakelijke manifestatie Gods, als een natuurkracht. +Half-sluimerend gaat hij des nachts naar zijn lezenaar +en schrijft met potlood, diagonaalsgewijs zijn liedjes op +flarden papier, die hij aantreft. Voordat hij zich ter ruste +legt, verwijdert hij den inktpot, vreezend dat het krassen van +zijn veder hem zal schrikken uit zijn scheppingsdroom. +'s Morgens bekijkt hij zijn werk, zooals een kloek de kuikens +bekijkt, die ze heeft uitgebroed: hij heeft het voortgebracht +en ziet het niettemin voor het eerst.</p> + +<p style="margin-left:4em"><a name="V242D1" id="V242D1" href="#V242N1">Wisset nur</a>, dass Dichterworte<br /> +Um des Paradieses Pforte<br /> +Immer leise klopfend schweben,<br /> +Sich erbittend ew'ges Leben.</p> + +<p>VII. In de instandhouding van deze <span class="corr" title="Bron: geheimzinnnige">geheimzinnige</span> innerlijke +kracht, waarin zijn reinste neigingen en ideeën zijn saamgevloeid, +m.a.w. van zijn <span class="letterspaced">Persoonlijkheid</span>, zoekt hij +zijn hoogste geluk. Zijn eenig geluk. Genot der zinnen is hem +niet ontzegd, mits het niet op zich zelf een doel wordt, mits<span class='pagenum'><a name="Page_243" id="Page_243">[Pg 243]</a></span> +het bijdraagt tot zijn leering, zijn opgewektheid, het evenwicht +zijner lichaamskrachten. Maar vrij moet hij staan tegenover +genot en have; hij moet er desnoods afstand van kunnen doen, +ook ten behoeve van misdeelden. Zij die buiten de mate, door +hun persoonlijkheid gesteld, naar aardsche goederen haken, +zullen deze ten slotte verachten en "alles" ijdel vinden, wat +zondig is: Immers Geest en materie, ziel en lichaam, gedachte +en uitgebreidheid, zijn <span class="corr" title="Bron: nooddzakelijke">noodzakelijke</span> dubbel-verschijningen +van het Universum, die gelijke rechten hebben, en <i>te zamen</i> +als stedehouders van God zijn te beschouwen. De natuur, aldus +gezien, heeft evenmin een kern als een schaal. En toch heeft +ieder zich ter dege af te vragen: ben ik kern of schaal?</p> + +<p>VIII. Want in de ongrijpbare kern van natuur leven Entelechiën, +dat zijn krachten, wier wezen is werkzaamheid. "Als +ik (dus) tot aan mijn levenseinde rusteloos werk, is de natuur +wel verplicht, mij een anderen zijnsvorm aan te wijzen, wanneer +de tegenwoordige mijnen geest niet langer kan bevatten". +Maar niet ieder is op deze wijze persoonlijk <span class="corr" title="Bron: onsterflijk">onsterfelijk</span>: +Om mij in de toekomst als groote entelechie te manifesteeren, +moet ik er een zijn: mijn werkzaamheid mag dus nooit verslappen.</p> + +<p>Dit is het inzicht dat Goethe in zijn later leven verwierf, +nadat hij geweldige hartstochten en begeerten had moeten +overwinnen, om niet van zijn blijvende goed, zijn persoonlijkheid, +te vervreemden. Hij ging naar Italië om dezen +strijd uit te vechten. Te midden van de werken der antieken, +die het individueele (dat den mensch uiterlijk onderscheidt +van soortgenooten) met het persoonlijke (dat den mensch aan +God bindt) vereenigen, vatte hij het besluit: zich voortaan +slechts met dingen van blijvenden aard bezig te houden. +Allengs kreeg de wereld minder vat op hem en kon hij vrienlijk +afstand doen van veel genot, veel lof, veel instemming. +En hij keek zoo rustig de wereld in, dat (naar getuigenis van +tijdgenooten) van zijn verschijning wel evenveel invloed uitging +als van zijn werk. Deze gemoedsrust, waarmede hij +velen gelukkig maakte, sproot voort uit de begrippen, die hij +na veel lijden had voortgebracht.<span class='pagenum'><a name="Page_244" id="Page_244">[Pg 244]</a></span></p> + + +<p>3. DE NATUURBESCHOUWER.</p> + +<p>IX. Is dus zijn werken als scheppend kunstenaar hem geen +liefhebberij maar welbewust een heerlijke plicht, welker vervulling +zijn persoonlijkheid vormt, volmaakt, en hem Gode +welgevallig doet zijn; hetzelfde geldt van zijn arbeid als +natuuronderzoeker. Hij vorscht naar het noodzakelijke in de +natuur teneinde zijn zedelijk leven vaster, zijn kunst dieper, +zijn godsdienst vruchtbaarder te krijgen. Al deze uitingen +streven naar hetzelfde. Wie Goethe als kunstenaar of als +mensch hoogstelt, moet de grondslagen van zijn natuurbeschouwing +kunnen waardeeren. Of liever: Men kent Goethe +volstrekt niet, zoolang men niet zijn kunst en zijn wetenschap, +als factoren van zijn zieleheil, even ernstig neemt.<a name="FNanchor_A_13" id="FNanchor_A_13"></a><a href="#Footnote_A_13" class="fnanchor">[A]</a> Hij +zelf deed het stellig: hij wist dat van deze twee zijn leven +afhing.</p> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_A_13" id="Footnote_A_13"></a><a href="#FNanchor_A_13"><span class="label">[A]</span></a>.... "Immers er bestaat geen noodzakelijk verband tusschen de intellectueele +kracht waarvan een of ander onderzoek getuigenis aflegt, en de +daarmede verkregen resultaten. Vaak genoeg ligt een juiste verklaring betrekkelijk +voor de hand, zoodat zij door een wetenschappelijken flaneur +zonder veel moeite kan worden geraden; terwijl de ernstige denker, beter +dan de ander doorgedrongen in het omvangrijke materiaal, nog geen kans +ziet die verklaring streng toe te passen, en dus aan een andere die naderhand +blijkt onjuist te zijn de voorkeur geeft. Zoo raadde Bacon de mechanische +warmte-theorie, en Goethe de descendentieleer; zonder dat zij daarom in de +geschiedenis van physica of zoölogie op een hoogeren rang aanspraak zouden +hebben dan anderen, wier ernstiger onderzoek aan hun gelukkig instinct in +den weg stond".—Goethe heeft het allemaal als wetenschappelijk flaneur +"geraden". Deze goedkoope oplossing wordt verstrekt door den psycholoog +Prof. Heymans, in zijn overigens van zooveel eruditie getuigend werk: +"Schets eener <span class="corr" title="Bron: kritische">critische</span> geschiedenis van het causaliteitsbegrip in de nieuwere +wijsbegeerte." Inleiding, p. 2—De vraag is nu naar een psychologie van +het "raden".</p></div> + +<p>Reeds als kind zoekt hij de natuur te begrijpen. Als student +in de rechten volgt hij bij voorkeur allerlei colleges over +natuurwetenschappen. Onwillekeurig tracht hij naar verkeer +met natuurgeleerden, omdat die, ieder op eigen gebied, +zoo goed de détails kennen, en hem, nog voordat hij heeft +onderzocht, een algemeen idee kunnen verschaffen van het +feiten-materiaal. De beschrijvingen, die hij levert van zijn<span class='pagenum'><a name="Page_245" id="Page_245">[Pg 245]</a></span> +tochten door woud en gebergte, zullen in den negentiend'eeuwschen +mensch liefde tot de grootsche vrije natuur wekken. +Op uren dat jonge studenten zich nog in hun bed omkeeren, +zien wij den reeds wereldberoemden Goethe door sneeuw en +regen naar Loders <a name="V245D1" id="V245D1" href="#V245N1">theatricum anatomicum</a> flaneeren, waar +hij soms de eenige toehoorder is. Als nu toevallige aanleidingen +zijn sluimerende begeerte naar stellige wetenschap van de +natuur doende maken, ziet hij zich lijnrecht geplaatst tegenover +zijn tijdgenooten, die hem niet als medegeleerde willen +erkennen—en wier spotternijen nog tot op den huidigen dag +schijnen te gelden. Toch is hij de man, die de kennis van de +organische natuur tot een <i>wetenschap</i> heeft omgevormd.</p> + +<p>X. Met de Renaissance begon een <span class="corr" title="Bron: iewat">ietwat</span> strengere beoefening +van sommige wetenschappen: en de mensch, met vele +nieuwe instrumenten "het onbekende veroverend", ontdekte, +verkende zooveel vreemde landen, gewassen en menschen, +zooveel wemelende sterren, gedierten en verschijnselen, dat +men op het einde van de achttiende eeuw ernstig verlangde +naar <i>orde</i> in de menschelijke kennis. Het spreekt wel van +zelf, dat men bij die ordening aanvankelijk op een verkeerde +manier te werk ging. Voor zoover men niet, gelijk de encyclopédisten, +aanstuurde op een veelomvattend, overzichtelijk +résumé van alle in den loop der eeuwen verzamelde gegevens, +ordende men de gegevens naar <i>uiterlijke</i> kenteekenen. Zoo +bracht Linné de planten in "systeem" door ze te rangschikken +naar het aantal meeldraden etc. dat haar bloem vertoonde, +naar den vorm van kelk of blad. Deze methode, zelfs als ze +door een talentvol geleerde wordt toegepast, brengt, op zich +zelf beschouwd, de wetenschap niet verder; immers men +heeft eerst het bewijs te leveren, dat dergelijke kenteekenen +iets zeggen omtrent het wezen van de voorwerpen waaraan +men ze vindt; de geheele rubriceering valt ineen, zoodra +blijkt dat een bepaald uiterlijk kenmerk bij voorwerpen van +verschillenden <i>aard</i> wordt gevonden. Zij doemt de wetenschap +tot onvruchtbaarheid; zij kweekt kamergeleerden en aan den +anderen kant charlatans, die haar fouten vermoeden maar te +zwak zijn om ze te corrigeeren, en door hun volslagen bandeloosheid<span class='pagenum'><a name="Page_246" id="Page_246">[Pg 246]</a></span> +het menschelijk weten in discrediet brengen; zoodoende +een mysticisme, het menschelijk denken vijandig, aankweekend, +dat met ware Godsvrucht weinig heeft uitstaande. +Aldus de stand van zaken in Goethes jonge jaren. Nu, hij schiep +een wetenschappelijke werk-methode, die in onzen tijd wel +door alle ernstige onderzoekers stilzwijgend of uitdrukkelijk +wordt gehuldigd, maar die in zijn tijd ontsteltenis wekte.</p> + +<p>XI. Hij wenscht nl. dat de onderzoeker door langdurige +beschouwing van de natuur: aandachtig, belangeloos, onbevangen, +zich vertrouwd make met het intieme leven en werken +van de natuur, zooals het zich uit in de gedaanten en gestalten, +die hare schepselen aannemen en noodzakelijk moeten aannemen. +Voelt hij met zijn intuïtief kenvermogen den Geest, +waarvan alle levende wezens de verschijning zijn, zooals +het volmaakte kunstwerk de verschijning is van de zuivere +kunstenaarsziel, kent hij aldus de wereld van binnen naar +buiten, dan is voor hem het oogenblik gekomen om van gedragslijn +te veranderen. Hij heeft al wat hem gegeven is +ontleed; nu gaat hij zelf geven. Naar den maatstaf, dien hij aan +de ware werkelijkheid heeft te danken, gaat hij scheppend +te werk, en contrôleert nu door opzettelijke proefneming of +de <i>typische</i> natuurgewrochten, zooals hij zich die denkt, +mogen beschouwd worden als vertegenwoordigers van het +wezen der dingen, van het blijvende in de bonte en warrelende +wisseling der verschijnselen:</p> + +<p style="margin-left:4em">"<a name="V246D1" id="V246D1" href="#V246N1">Anschaun wenn es dir gelingt</a><br /> +Dass es erst ins Innre dringt<br /> +Dann nach aussen wiederkehrt<br /> +Bist am herrlichsten belehrt".</p> + +<p>Zoo ontwikkelt zich wetenschap uit poëzie.</p> + +<p>Dit is Goethes <i>synthetische methode</i>, waarbij inductie en +deductie, analytiesch en synthetiesch schouwen zinlijkheid +en rede, phantasie en verstand elkaar afwisselen, steunen, +ja elkaar in waarde en evenwicht houden.</p> + +<p>Door de scheppende phantasie wordt de ervaring, bevorderd, +het vinden en het uitvinden <i>voorgelicht</i>. Zoo begrijpt de +Straatsburger student welke détails, blijkens den geest des +geheels, aan de cathedraal ontbreken, en ziet: de oorspronkelijke +teekening stelt hem in het gelijk!<span class='pagenum'><a name="Page_247" id="Page_247">[Pg 247]</a></span></p> + +<p>Men wilde indertijd niet toegeven, dat een wijsgeer-dichter, +krachtens zijn dichterschap, baanbreker op het terrein van de +natuurgeleerdheid kan wezen. Thans zal geen ter zake kundige +meer ontkennen dat de wis<i>kunstenaar</i>, de botanicus, de +ontdekkingsreiziger, de arts, de chirurg, de onderzoeksrechter, +de advocaat, ieder naar hun aard, krachtens hun scheppende +phantasie werken.</p> + +<p>XII. Bestaat nu voor Goethe de waarneembare natuur uit +de gestalten, die een werkzaam Wezen aanneemt, dan is het +begrijpelijk, dat twee verschijnselen voor hem rechtstreeks +met dat innerlijke van de natuur samenhangen, <span class="corr" title="Bron: n. l.">nl.</span></p> + +<p style="text-align:center">de vorm en de kleur</p> + +<p>der dingen. Aan deze twee verschijnselen te zamen wijdde hij +een leven van studie. Het resultaat van deze studie waren +zijn <i>Morphologie</i> (d.i. de leer van de organische natuurvormen, +die bij Goethe begint) en de <i>Farbenlehre</i> (kleurenleer).</p> + +<p>XIII. Als hij medewerkt aan Lavaters boek over gelaatsuitdrukkunde +en diens enorme verzameling portretten doorloopt, is +hem reeds de voor-onderstelling gerezen: er is niets in de +huid, dat niet in 't gebeente zit,—een meening die hij in +zijn "Bijdragen over dierschedels" in genoemd boek nader +uitwerkt. Hij ziet (zooals vele moderne anthropologen) in +den beenderbouw van den mensch het toonaangevende +element in diens lichaamsvorm. De anatomie, voornamelijk +de osteologie (beenderleer), blijft hem sindsdien boeien. +Zoodra zijn positie hem daartoe in staat stelt, gaat hij ze onder +de grootste geleerden uit zijn omgeving ernstig beoefenen. +Den 27sten Maart 1784 gelukt hem de belangrijke ontdekking +van het <i>os intermaxillare</i> (tusschenkaaksbeen, waarin de +boven-snijtanden zijn geplaatst) bij den mensch. Vol vreugde +schrijft hij over deze ontdekking een tractaat: een toonbeeld +van wetenschappelijke zeggingswijs, dat hij beschouwd +wenscht als een soort van proefschrift, hetwelk hem toegang +tot de geleerde wereld moet geven. Teekeningen van mensch- en +dierschedels—door een van zijn leerlingen aan de teeken-academie +vervaardigd—toonen de verschillende vergroeiingen<span class='pagenum'><a name="Page_248" id="Page_248">[Pg 248]</a></span> +van het tusschenkaaksbeen, die hij heeft waargenomen. +Doch men weigert hem het plaatsje waarop hij aanspraak +maakt. Alle anatomen (uitgezonderd zijn leermeester) +blijven het bestaan van dit beenstuk in den menschenschedel +ontkennen. Ook onze landgenoot Petrus Camper, de grootste +ontleedkundige van zijn tijd, door Goethe als een universeel +licht gewaardeerd, en die het overigens eens was met alle waarnemingen, +neergelegd in het anonyme geschrift, hem toegezonden +door den wederzijdschen vriend Merck. Pas een halve +eeuw later doet Goethe zijn opstel drukken: al dien tijd +wacht hij op erkenning.</p> + +<p>XIV. De ontdekking van het os intermaxillare was voor Goethe +en zijn tijd van groote beteekenis. De geleerden, die natuurlijk +niet blind waren gebleven voor de overeenkomst tusschen +'s menschen lichaamsbouw en den lichaamsbouw van de hoogere +dieren, konden toch geenszins aannemen, dat mensch en dier in +dit opzicht variaties zouden zijn van het zelfde grond-type. +Zij hadden daartegen formeel-godsdienstige bezwaren, terwijl +zij wijsgeerig te laag stonden om deze overeenkomst te waardeeren +en te verwerken. Enkele op zich zelf staande onderzoekers, +die er toen reeds anders over dachten, worden pas +in onzen tijd gehuldigd. Algemeen beweerde men dat het +tusschenkaaksbeen, dat bij den aap <span class="corr" title="Bron: wél">wèl</span>, bij den mensch niet +zou voorkomen, als het ware een scheidingslijn uitmaakte +tusschen mensch en beest; hieraan klampte men zich halsstarrig +vast, aldus weer eens bewijzend, hoe aanmerkelijk overigens +eerbiedwaardige vaklieden zich laten beïnvloeden door religieuze +en pseudo-wijsgeerige vooroordeelen. Goethe echter, +die overal bespeurde "het <span class="corr" title="Bron: eeuwig-eene">Eeuwig-Eene</span>, dat zich veelvuldig +openbaart" kon, juist wijl hij besefte dat de kern der natuur +den mensch—en dus ook hem—"in het harte leefde", in zulk +een scheidingslijn niet gelooven. Ze kòn er niet zijn, en het +os intermaxillare <i>moest derhalve</i> ook bij den mensch worden +aangetroffen. Zijn ideeën over zedelijkheid hadden van een +eventueel te bewijzen verwantschap tusschen mensch en dier +niets te vreezen; ook wist hij wel, dat het verschil tusschen +hoogere en lagere wezens niet in eenig détail doch in het<span class='pagenum'><a name="Page_249" id="Page_249">[Pg 249]</a></span> +<i>geheel</i> moet worden gezocht. En vandaar zijn vreugde toen +hij mocht beweren, dat voor vergelijkende studie van dier- en +menschenschedels de vermeende scheidingslijn niet stand +hield. Want nu kon ieder hooger dier (morphologisch) +beschouwd worden als een toon in de groote harmonie, die +men als geheel moet bestudeeren, indien men niet wil dat +iedere toon een doode klank blijft. Na tien jaren van voortdurend +onderzoek—in Italië had hij de schoonheid van het +<span class="corr" title="Bron: menschlijk">menschelijk</span> lichaam leeren liefhebben, en zoo was de studie +van de ontleedkunde hem een doorloopende genieting<a name="FNanchor_A_14" id="FNanchor_A_14"></a><a href="#Footnote_A_14" class="fnanchor">[A]</a>—gaf +Goethe zijn <i>Eerste ontwerp van eene algemeene inleiding +in de vergelijkende anatomie, uitgaande van de Osteologie</i> +(1795). In dit werk beschrijft hij den grondvorm, die zich +in alle hoogere dieren weerspiegelt, en die dus de basis uitmaakt, +waarop werkelijke kennis van de uiteenloopende +diervormen dient te berusten. Zijn <i>Morphologie</i> (1820) +belichaamt deze gedachte uitvoeriger.</p> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_A_14" id="Footnote_A_14"></a><a href="#FNanchor_A_14"><span class="label">[A]</span></a> Men geniete de Romeinsche Elegieën ook vanuit <i>dit</i> gezichtspunt.</p></div> + +<p>XV. Goethes zoeken als plantkundige gaat in dezelfde +richting. Sedert den tijd, dat hij telkens de vrije natuur invluchtte +om daar tot bezinning te komen, leeft hij <span class="corr" title="Bron: vertrouwlijk">vertrouwelijk</span> +met de planten. En als hij, eenmaal te Weimar, zich als minister +aan landbouw en aan boschcultuur heeft te wijden, in +zijn toovertuin vruchten en bloemen teelt, de zelfgekweekte +fijne asperagis aan Charlotte zendt, met boom en struik van +zijn liefde spreekt, bezit (zooals hij zich gaarne uitdrukt) +het plantenrijk hem geheel: het "<a name="V249D1" id="V249D1" href="#V249N1">zimplifiziert</a>" zich in zijn +ziel. Ook hier leert hij, langs den bekenden weg in eigen +boezem schouwend, het <i>Eene</i> kennen, dat zich veelvuldig +openbaart.</p> + +<p>Naar de <i>oerplant</i> zoekt hij. Oerplant mag niet verstaan +worden in analogie met het moderne woord <i>oerdier</i>, waardoor +wordt aangeduid een levend wezen, slechts onder 't microscoop +waarneembaar, dat uit één cel of uit enkele cellen +bestaat. Het microscoop is in Goethes tijd nog zeer onvolmaakt, +en van de verdwijnend kleine kiemdiertjes wist men<span class='pagenum'><a name="Page_250" id="Page_250">[Pg 250]</a></span> +weinig of niets. Goethe heeft ze, zoo niet nauwkeurig gekend, +dan toch vermoed; doch wij meenen dat zijn begrip "oerplant" +zich niet hadd' gewijzigd, indien hij er nauwkeuriger +kennis van hadd' bezeten. Een plant of een dier is voor hem +de verschijning van een geest, die zich het materiaal uit zijn +omgeving eigen maakt, het organiseert. Het is de <i>vormverovering</i> +van een "wezen". De cellen nu zouden voor hem +het te organiseeren materiaal zijn geweest, waaruit zijn oerplant +zich zou vormen; en niet om de geaardheid van het +materiaal, doch om den vorm is het hem te doen.</p> + +<p>Na zijn terugkeer uit Italië begrijpt hij dat deze oerplant, +hoewel in alle planten aanwijsbaar als "<span class="corr" title="Bron: voor-beeld">voorbeeld</span>", niet +op zich zelf bestaat. Zij is het beginsel (niet een abstractie, +maar een voorafgaandelijk principe) waarnaar alle +planten zich vormen: dat het plantenrijk dan ook overzichtelijk +maakt, echter op geheel andere wijze als Linnaeus dit +beproeft.</p> + +<p>Want de organen die, in zekere getale en in bepaalde groepeering +voorkomend, in het plantenkundig stelsel van Linnaeus +merkteekenen zijn, waaraan men een bepaalde plant herkent +en waarnaar men ze benoemt, deze organen zijn voor Goethe +(en voor de moderne plantkundigen) niet vaststaande vormen, +die reeds in het zaadje liggen opgevouwen, zich dan óntvouwen, +en, verder groeiend, principiëel niet veranderen +(Linné). Al deze organen als bloem- en kelkbladen, meeldraden, +stampers etc. zijn volgens Goethe wijzigingen van +het eenige oorspronkelijke plant-orgaan, het oerblad. In +de Metamorphose (d. i. in den ontwikkelingsgang "van +zaad tot nieuw zaad") vormt het oerblad zich geleidelijk om +tot de veelsoortige onderdeelen, bloem en bloesem, blad en +vrucht, die men aan de volwassen plant waarneemt. En merkwaardiger +wijze (merkt Goethe op) herhaalt de vorm van blad +en vrucht zich in den vorm van een geheele plant, wat bijvb. +duidelijk uitkomt als men de kroon van een appelboom met +blad en met vrucht van dien boom vergelijkt.—Dit is het +tooverwoord dat de plantkundige vormenleer tot een wetenschap +heeft gemaakt en waaromtrent de vermaarde Geoffroy<span class='pagenum'><a name="Page_251" id="Page_251">[Pg 251]</a></span> +St. Hilaire (een van Darwins voorloopers) getuigt: dat Goethe +"de geniale dwaasheid beging een halve eeuw te vroeg met zijn +ontdekking te komen, toen er nog geen botanici waren die ze +konden bestudeeren en begrijpen".</p> + +<p>XVI. Maar de grondgedachte, door Goethe de metamorphose +der planten genoemd, reikt veel verder dan het beperkte +gebied, waarop hij ze aanvankelijk toepaste. Evenzeer als men +Linné's opvattingen benutte bij de studie van geheel de +levende natuur, is dit met Goethes inzicht het geval. En heeft +Linné's principe aanleiding gegeven tot de beruchte <i>préformatie-leer</i>, +waarvan de consequentie is, dat moeder Eva van +alle menschen die na haar zijn geboren, en tot in lengte van +tijden geboren zullen worden, de kiemen in elkaar gewikkeld +met zich droeg—Goethes idée bevatte de leer van de <i>ontwikkeling</i>. +De meeste stellingen, later door Darwin aan een maniacaal +rijk mensch- en diermateriaal gedemonstreerd: de beteekenis +van arbeidsverdeeling en specialiseering van bepaalde +organen, van den strijd om het bestaan, van aanpassing, van +omgeving, van pathologische afwijkingen die als kenmerken +van bepaalde vergroeiingen zijn te beschouwen, heeft Goethe +ongeveer driekwart eeuw vroeger reeds uitgesproken. Hiermede +zij niets afgedongen op de oorspronkelijkheid van Darwin. +Integendeel: wij zijn van oordeel dat Darwin, indien +hij zich voldoende aan den idealist Goethe hadd' gespiegeld, +allerlei populaire platheden, die in zijn leeringen stilzwijgend +liggen opgesloten, voor zoover hij ze niet uitdrukkelijk heeft +verkondigd, zou hebben vermeden. Een ernstige vergelijking +tusschen Goethe en Darwin zou kunnen illustreeren, hoeveel +de dichter-wijsgeer voor heeft op dezen vakman. Een wijsgeerig +en sentimenteel houdbare evolutie-leer moet o. i. tot +Goethe teruggaan.</p> + +<p>XVII. Het zou te ver voeren, <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> werkzaamheid op +het gebied van delfstofkunde, geologie ("de beenderleer der +aarde") en weerkunde breedvoerig te bespreken, en gewag te +maken van zijn vruchtbare opmerkingen aangaande de waarde, +die aan de opgraving van voorwereldlijke dieren is toe te +kennen.<span class='pagenum'><a name="Page_252" id="Page_252">[Pg 252]</a></span></p> + +<p>Wij naderen thans zijn kleurenleer en hebben te wijzen op +zijn scherpzinnige doch ook scherptongige bestrijding van +Newton: "Kan men grooter dwaling begaan (zoo heeft hij +gedurende de laatste helft zijns levens in velerlei toonaard +gevraagd) dan te meenen dat het klare, reine, eeuwig ontroebele +licht uit donkere kleuren is saamgesteld?" De lezer +wete dat, volgens Newton, zuiver wit licht al de kleuren bevat, +die men aanschouwt, wanneer zulk licht (onder bepaalde +voorwaarden) door een driehoekig prisma dringend, op een +wit scherm wordt weerkaatst.</p> + +<p>Goethes belangstelling in kleurverschijnselen kwam tot +uiting in den tijd dat hij schilder trachtte te worden, en langs +theoretischen weg trachtte te bereiken wat anderen door hun +natuurlijken aanleg gemakkelijk valt: dat de kleuren en de +lichten en schaduwen die op het doek worden gelegd tezamen +rustig en harmoniesch doen. Hij merkte dat zijn leermeesters +volstrekt niet weergaven de kleuren van de voorwerpen +die zij nabeeldden, doch door oordeelkundig gebruik van +contrasteerende kleuren en belichtingen naar bevrediging +van het oog instinctief streefden: dat dus het oog van +den beschouwer eigenlijk andere kleuren waarneemt dan, +objectief bekeken, op 't doek aanwezig zijn; dat het oog de +kleuren ten slotte zelf maakt. Wanneer in het algemeen het +oog door een bepaalde kleur wordt getroffen, <i>eischt</i> het de +daaraan "tegengestelde" kleur: ziet men bijvoorbeeld een +helder rood ding, dan bespeurt men, zoodra men den blik afwendt +"in zijn verbeelding" dezelfde gedaante groen; de +zon, bij zuiveren dampkring aanschouwd, wekt in het oog +zoodra men het sluit, een zwart beeld. Op dergelijke verschijnselen +heeft Goethe het eerst de aandacht gevestigd; hij heeft +ze buitengewoon nauwkeurig beschreven en benoemd in zijn +groote "Farbenlehre". Zij hebben aanleiding gegeven tot de +ontdekking van de z.g. physiologische en subjectieve kleurverschijnselen. +Joh. Muller, de vader van de nieuwere physiologie, +getuigt dat hij de ontdekking van zijn "spezifischen +Sinnesenergiën" aan vierjarige studie van de Farbenlehre +dankt.<span class='pagenum'><a name="Page_253" id="Page_253">[Pg 253]</a></span></p> + +<p>Over den grondslag van Goethes <span class="corr" title="Bron: kleur-theorie">kleurtheorie</span> zijn de geleerden +echter minder te spreken. Door een toeval ontdekkend +dat het Newtonsche spectrum zich onder bepaalde omstandigheden +niet vertoont, is deze, na langdurige proefneming, gaan +meenen dat het spectrum niet ontstaat door <i>ontleding</i> van wit +licht, maar naar gelang het eenige licht dat denkbaar is (door +Newton wit licht geheeten) door een dikker of een dunner +gedeelte van het driehoekige prisma dringt. Voor Goethe +bestaat er slechts licht en niet-licht (gewoonlijk duisternis +geheeten). Kleuren ontstaan bij een bepaalden graad van +verduistering van het licht. In absoluut licht zouden wij niets +zien; absoluut licht ware absolute duisternis. Het licht wordt +slechts zichtbaar aan zijn tegenstelling; en waar licht en +duisternis samensmelten ontstaan de zoogenaamde "gekleurde +randen", die in Goethes theorie, vooral in zijn eerste +boekje over dit onderwerp, een groote rol spelen. Verduistering +van Het licht heeft plaats doordien het medium, waardoor wij +het Licht zien (glas, de dampkring, een membraan enz.) +min of meer troebel is. Zoo is de kleur van den hemel bij +zekere samenstelling van de atmosfeer blauw, zweemt bij +zwaren of troebelen dampkring naar indigo en violet, bij zeer +verdunden dampkring echter naar rood-geel (bijvb. de zoogenaamde +Sirocco-lucht, die Goethe in Italië waarnam). +Hiermede houdt verband de leer van de <i>gekleurde schaduwen</i>: +wanneer bijvb. op sneeuw, waarvan men te voren zag dat ze +helder wit was, een schaduw (verduistering) valt, dan ziet men +er niet een zwarte doch een blauwige tint over heen glijden, +als gevolg van de vermenging van licht en duisternis.</p> + +<p>Intusschen, het kan onze taak niet zijn, in een boek als dit +een theorie te gaan verdedigen, die door de mannen van het +vak nauwelijks behoorlijk is onderzocht. Na er enkele grepen +uit te hebben gedaan, wenschen wij niet in <span class="corr" title="Bron: details">détails</span> te treden, +omdat de kern van de zaak verre buiten den gezichtskring +ligt van hen, die wij ons gaarne als lezers van dit boek voorstellen: +het vermelden van meer byzonderheden zou een soort +van kennis kunnen kweeken, tot welker bevordering wij ons +niet gaarne leenen.<span class='pagenum'><a name="Page_254" id="Page_254">[Pg 254]</a></span></p> + +<p>Maar gaarne constateeren wij hier, dat Goethe deze quaestie +naar onze meening te uitsluitend als een natuurwetenschappelijke +heeft beschouwd, en zich te veel heeft verlaten +op de juistheid van zijn experimenten. Proeven bewijzen +in dit opzicht niets. Een proef kan bewijzen dat men een +bepaald verschijnsel goed heeft waargenomen, of een onderdeel +van dit verschijnsel goed heeft geïsoleerd. Maar een verklaringsgrond +voor dat verschijnsel volgt niet uit de proef; +die kan slechts voortvloeien uit het Geheel onzer ideeën, +en door zijn plaats in dit Geheel wordt zijn juistheid +bewezen. Zoolang men zich op het gebied der proefnemingen +verschanst, is het zeer wel denkbaar dat eenzelfde verschijnsel +door twee of meer tegengestelde gronden zich verklaren +laat. Inderdaad is ons gebleken, dat vele kleurverschijnselen, +waarvan Goethe meende dat de Newton-theorie ze +niet kon bereiken, zoowel deze theorie als de zijne dulden. De +physicus neemt deze verschijnselen waar, maar de wetenschappelijke +wijsgeer slechts kan den strijd over de verklarings-theorieën +beslechten. En dan past het, hier in +herinnering te brengen, dat Schelling het Newtonsche spectrum +"een echt spectum" (d. i. een spook) heeft genoemd, dat +Hegel zoowel als Schopenhauer de leer van de Engelschen +wiskunstenaar een "Barbarei" heeten, en dat Hegel (die +Goethes theorie in hoofdzaak beaamt, en als "wijsgeerige +kleurenleer" verkondigt) het tot <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> verdiensten rekent: +"het prisma naar den duivel te hebben geholpen".</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>Teekenend voor Goethes wereldbeschouwing is het volgende: +Toen in 1830 te Parijs de Juli-revolutie was uitgebroken, +kwam hij de kamer van zijn secretaris Eckermann +binnenstormen, roepend dat de vulkaan tot eruptie was +gekomen, dat alles stond in vlammen, dat nu eindelijk de +zaken niet meer konden worden behandeld met gesloten +deuren.—Ja, een vreeselijke geschiedenis! antwoordt de +secretaris, maar hoe kon het in de gegeven omstandigheden +en onder zoo'n ministerie ook op iets anders uitloopen dan op +de verdrijving van het vorstelijk huis?—Mijn waarde, zegt<span class='pagenum'><a name="Page_255" id="Page_255">[Pg 255]</a></span> +nu Goethe, wij schijnen elkaar niet te verstaan: ik spreek +heelemaal niet van die luidjes, ik heb het over heel wat +anders. Ik spreek over den voor de wetenschap zoo belangrijken +strijd tusschen Cuvier en Geoffroy St. Hilaire, die +nu in de Académie tot een voldongen uitbarsting is gekomen!—</p> + +<p>De synthetische methode van natuuronderzoek, waarvoor +ook hij 50 jaren had gestreden, had in Frankrijk post gevat. +Ondanks de bloedige gebeurtenissen was de vergaderzaal van +de Académie vol. En dit maakte den meer dan tachtigjarigen +Goethe zoo jongensachtig blij, dat hij op de revolutie +niet lette.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 400px; "> +<img src="images/chapterendsmall.png" width="400" height="134" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_256" id="Page_256">[Pg 256]</a></span></p> +<div class="figcenter"> +<a name="CHAPTER_XXIII" id="CHAPTER_XXIII"></a> +<img src="images/ornament8small.png" alt="ornament hoofdstuk XXIII" +title="ornament hoofdstuk XXIII" width="100%" height="103"/> +</div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold;"><a href="#TOC_XXIII">XXIII</a></div> +<div class="alignright">Lieve hemel! Daar kruipen er toch zooveel<br /> +tegen de Parnassus op—laat ze meekruipen!<br /> +FRAU AJA.</div> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalH.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">H</span>ongerig en ontevreden was Schiller naar +Weimar gekomen, in de verwachting een hapje +of wat te mogen meeëten aan de hertogelijke +ruif, die al zoo veel groote geesten in het leven +hield. Hij had te voren kennis gemaakt met +Carl-August, die hem bij die gelegenheid tot staatsraad +benoemde. De weggeloopen <span class="corr" title="Bron: ofcier">officier</span> van gezondheid (in wien +men den dichter had willen dooden), lang en tenger, met zijn +bleek-blauwe, hemel-zoekende oogen, uitgeteerd door honger +en ziekte, zwervend van vriend tot vriend, boekjes vertalend +voor een prijsje, vertaalwerk uitbestedend aan literators die +nog meer honger hadden dan hij; en toch steeds door schuldeischers +opgejaagd; vertrouwend op zijn bruikbare kwaliteiten +als geschiedschrijver, dichter, wijsgeer, tooneelprutser, +criticus, meende op een emplooy te mogen hopen.</p> + +<p>Goethe reisde toen in Italië, doch overal voelde zijn bewonderaar +den invloed van zijn arbeid; nu eerst begreep Schiller +dat deze dichter tevens een groot staatsman, een vindingrijk +geleerde, een zorgzaam paedagoog was; en hij sprak het uit +dat Goethe meer als mensch dan als dichter werd bemind. +Toen nu de arme zoeker zich verliefde in Charlotte von +Lengeveld, die zeer bevriend was met Frau von Stein, verwachtte +hij, spoedig tot Goethes kring te worden toegelaten. +En gedienstige geesten ontwierpen allerlei plannen, die toenadering +tusschen de twee groote mannen moesten uitlokken. +Doch juist in dien tijd was Goethe allerminst gesteld op de +kameraadschap van een intellectueel, wiens bedoelingen hij +aanstonds doorgrondde. Toch reeds afgemeten in zijn manieren +en koel tegenover vreemden, hield hij zich gedurende de<span class='pagenum'><a name="Page_257" id="Page_257">[Pg 257]</a></span> +eerste ontmoetingen met Schiller zoozeer op een afstand, dat +deze wanhoopte, ooit intiem te worden met den belangwekkenden +causeur, die zich in ieder verdiepte maar zich nooit +geheel gaf, en dusdoende (zoo meende Schiller) planmatig zijn +eigenliefde streelde.</p> + +<p>Door Goethes toedoen kreeg Schiller (die met een werk +over den afval der Nederlanden een goeden naam als +historicus had verworven) een buitengewonen leerstoel voor +geschiedenis aan de hoogeschool te Jena; en toen hij in +alle bescheidenheid te kennen gaf, dat hij zich voor die +taak nog niet bekwaam genoeg achtte, beduidde de minzame +Olympiër hem, dat men al onderwijzend leert. En zij bleven +elkaar vreemd. Schiller moest aan de voorbereiding van zijn +colleges zooveel tijd geven, dat zijn levenswerk op den achtergrond +raakte; zijn oude bitterheid tegen den verkwistenden, +luien Goethe, die er zoo warmpjes in zat terwijl hij zich afsloofde, +borrelde weer op: Die man zit mij in den weg!</p> + +<p>Inderdaad waren zij antipoden, en (zegt Goethe) tusschen +geestes-antipoden ligt meer dan de doorsnêe van den aardbol. +Indien men nu bedenkt dat Goethe, àls poëet, natuurvorscher +was geworden; en dat Schiller, nadat hij reeds als mediesch +student in allerlei natuurwetenschap had uitgeblonken, daar +een soort minachting voor had gekregen, en zich uitsluitend +aan de cultuur zijns geestes hoopte te wijden: dan voelt men +hoe dit verschil in levensgang op een diepwortelend verschil +in aanleg wijst. De denker Goethe was passief; zijn ideeën +ontstonden in de duisternis van zijn onbewuste wezen; hij +moest aarzelend tasten en geduldig wachten, totdat zijn +ideeën waren voltooid en hij ze als beelden aanschouwde. +Doch "dan had hij ook maar aan zijn levensboom te schudden +en de rijpe vruchten vielen in de menigte!" Schiller was als +denker actief: hij bestudeerde en beheerschte de verrichtingen +van zijn brein; hij werkte berekenend met zuivere begrippen, +en met constructies van begrippen, die hij bouwde. En daarna +zette hij met overleg die constructies om in beelden, zijn denken +prikkelend met allerlei stimulanten. Schiller bereidde zijn +werken met zijn vrienden voor, doorsprak, doordacht zijn<span class='pagenum'><a name="Page_258" id="Page_258">[Pg 258]</a></span> +plannen met hen. Goethe wist nauwelijks wat er in hem +gebeurde, en merkte dan plotseling dat er iets in zijn +ziel was <i>ontstaan</i>. Goethes dichten geschiedde instinctief; +hij wilde geven natuurlijke menschen wier onbewuste verwantschap +met God zich kond deed; zijn ideaal lag in argelooze +uitleving van loutere menschelijke instincten. Doch +Schillers dichten geschiedde <span class="corr" title="Bron: strict">strikt</span> intellectueel; hij trachtte +te maken menschen die overwegend Goddelijk en maar eenigszins +natuurlijk waren; in vrije zedelijkheid, zedelijke vrijheid +zocht hij zijn ideaal. Hij had in de levensperiode die achter +hem lag aanleiding te over gehad, om de werkelijkheid te +haten en te ontvlieden, om bij voorkeur in het rijk van gedachte +en schoonheid te verwijlen. En hij moest een volgzaam +discipel worden van Kant, die leeraarde dat de mensch de +natuur maakt tot wat ze hem dunkt te zijn, dat de mensch +vrijheid heeft, de natuur te onderdrukken en te dwingen. Dit +boekstavend had hij Goethe geërgerd: deze immers had de +werkelijkheid doorgaans nogal goedmoedig genomen, zag +in de natuur een milde moeder, die men vooral moet leeren +kennen zooals ze werkelijk is. Zijn levensloop was niet zóó, +dat deze overtuiging daardoor kon worden aangetast: hij had +het geluk gehad, het leven in velerlei richting te genieten, +had naar hartelust gestudeerd, had menig volk van nabij +leeren kennen, had vele ambten, ook zeer hooge ambten, +bekleed, verkeerde gemeenzaam met denkers en heerschers, +bezat de middelen om een ongewenschte omgeving te verlaten, +toen dit voor zijn ontwikkeling noodig was. Voor hém geen +reden om aan de werkelijkheid te twijfelen.... Heel anders +Schiller, die, toen hij tot zuivering van zijn smaak Griekenland +moest bezoeken, zich mocht te vreden stellen met van +Grieksche helden te—lezen.</p> + +<p>Daar kwam bij, dat Goethe Schiller beoordeelde naar zijn +drama "De Roovers", waarin veel wapengekletter, geroep om +vrijheid, inbreuk op wet en regel voorkwam. Dit drama behoorde +tot de Sturm-en-Drangsfeer, die hij was ontgroeid; die +hij haatte sinds hij een hoogere richting had ingeslagen, en +voor dat betere vruchteloos huldiging zocht bij een publiek, dat<span class='pagenum'><a name="Page_259" id="Page_259">[Pg 259]</a></span> +zich gaarne hield bij het wapengekletter en wat dies meer zij. +Daar gingen de ideeën van de Fransche revolutie, mede tengevolge +van het heillooze Sturmen-en-Drängen, in Duitschland +veld winnen, daar werd zoowaar de heer "<i>Chille</i>" (sic), de +schrijver van <a name="V259D1" id="V259D1" href="#V259N1">"Robert, chef de brigands"</a> tot burger van de +Fransche republiek benoemd; het verband tusschen Schillers +drama en de nieuwe richting viel niet meer te loochenen! +Goethe wist niet, dat Schiller, gelijk velen, door de gebeurtenissen +in Frankrijk was bekeerd, geloofde dat de gemeene man +eeuwig blind was, nog in geen eeuwen rijp voor de vrijheid; +en hoopte de menschen door het schoone op te voeden.</p> + +<p>Maar onverwacht leerden zij elkaar inniger kennen. Een +avond, ze hadden een natuurwetenschappelijke lezing bijgewoond, +wandelden ze samen op, en Schiller maakte de opmerking, +dat men met <i>fragmentarische</i> beschouwing van +de natuur toch eigenlijk niet veel verder kon komen. Goethe +was getroffen, zegde zijn meening dat men van het Geheel +naar de Deelen moet gaan, noodde den sympathiek luisterenden +professor op zijn kamer, wierp daar met enkele pennestreken +zijn "oerplant" op 't papier.</p> + +<p>"Dit is geen ervaring", zei Schiller die in het wijsgeerige +altijd op correctie gesteld was, "dit is een Idee!" Goethe, +voor wiens geesteshouding dit weinig verschil maakte, merkte +ironiesch op, dat het hem aangenaam was, te vernemen dat hij +werkelijk ideeën had; en (voegde hij er diepzinnig aan toe) +"ideeën die ik met mijn oogen kan zien".</p> + +<p>Toen kwam het gesprek op de wetten van het schoone en +alras bleek dat de twee mannen, die tot dan toe elkander +vreemden waren geweest, op dit gebied naar hetzelfde doel +streefden; hoewel natuurlijk niet te loochenen viel, dat zij +dit doel niet van denzelfden kant beschouwden: wat dan ook +uit hun woordenkeus en gevoelstoonaard bleek. Maar vooral +verheugde het Goethe, uit Schillers zeggen te begrijpen, dat +deze kunst en gedachte niet koesterde wijl beroep, broodnood +of liefhebberij dit zoo wilden, maar omdat zijn leven, d. i. zijn +persoonlijkheid er van af hing. Met dezen man moest hij zich +vereenigen tegen de domme wereld, die zich wilde vermaken!<span class='pagenum'><a name="Page_260" id="Page_260">[Pg 260]</a></span></p> + +<p>Toen kwam de brief, waarin Schiller bekende, dat hij de +ontwikkeling van Goethes genie al jaren met de grootste deelneming +volgde; en van diens geheimste bedoelingen en strevingen +een schets gaf, die toonde hoe ver hij met zijn fijn en +geduldig vernuft in Goethe was doordrongen. "Gij vat de +heele natuur samen (lezen wij in dezen brief) om over het op +zich zelf staande licht te krijgen; in het Al-geheele van haar +verschijningsvormen tracht gij een verklaringsgrond voor het +individu te vinden. Van het eenvoudigste organisme stijgt Gij +schrede voor schrede tot de meer ingewikkelde, om eindelijk +het ingewikkeldste van allen, den mensch, genetiesch uit de +bouwstoffen van het gansche natuurgewrocht op te bouwen.. +Wat Gij echter bezwaarlijk zelf kunt weten (daar het Genie +zich zelf altijd het grootste geheim blijft) dat is de prachtige +overeenstemming tusschen Uw wijsgeerig instinct en de zuiverste +resultaten van de speculeerende Rede. Oogenschijnlijk +kunnen er geen twee grooter tegenstellingen bestaan dan de +<a name="V260D1" id="V260D1" href="#V260N1">speculatieve</a> geest die van de eenheid, en de intuïtieve die +van de veelheid uitgaat. Zoekt echter de eerste met kuischen +en trouwen zin de ervaring, en zoekt de laatste met eigenmachtig +vrije denkkracht het Wetmatige, dan kan het niet missen, +of zij komen elkaar halverwege tegemoet".</p> + +<p>En zij kwamen elkander tegemoet. De "egoist" Goethe was +ontdooid. Hij schreef dat hij voor zijn verjaardag, die juist in +die week viel, geen schooner geschenk had kunnen wenschen +dan zulk een brief; hij zeide openlijk dat Schiller nu nog een +stapje verder moest gaan; dat hij hem noodig had, wijl hij +altijd in half-duister tastte en niet onderscheidde wat er in +hem omging. En onuitgegeven essays kwamen over en weer +los. Schiller bracht een poos onder Goethes dak door, en bekende +blijmoedig dat het zeer lang zou duren, eer hij de vele +ideeën, welke de ervaring en het profetische gemoed van zijn +gastheer in hem hadden gewekt, zou hebben uitgewerkt; +maar geen enkel idee mocht verloren gaan!</p> + +<p>En Goethe? Juist in dien tijd voelde hij zich sterk geïsoleerd. +Carl-August beslistte wel eens in belangrijke zaken +zonder hem om raad te vragen; beoordeelde letteren en<span class='pagenum'><a name="Page_261" id="Page_261">[Pg 261]</a></span> +tooneel naar Franschen smaak, heulde meer dan nuttig was +met de <span class="corr" title="Bron: émigré's">émigrés</span>; wilde in zijn bekrompen huizing den koning +van Pruisen ontvangen; liet—zonder het te weten—soms +merken dat hij toch eigenlijk de vorst was, hetgeen Goethe +hem betaald moest zetten door zeer onderdanig te doen; +waaruit Carl-August dan weer begreep, dat Goethe toch +eigenlijk een <span class="corr" title="Bron: egoïst">egoist</span> was. Wieland toonde zich gebelgd omdat +Goethe, door medewerking aan Schillers maandblad, zijn +"Teutsche Mercur" ondergroef. Met de wispelturige familie +Herder leefde hij in onmin, vooral sinds hij den inhaligen +predikant in een administratief geschil ongelijk moest geven, +en deze, het onmogelijke eischend, niet waardeerde dat het +mogelijke voor hem werd gedaan. Weldra zou Herder van +den man, dien hij als een jongeling aan zijn borst had gedrukt, +beweren: "Humaniteit en Christendom zijn bij hem contrabande +en belachelijke veroordeelen". Wat Goethe hem +betaald zette, door enkele jaren nadien zijn zoon door hem +te doen "bevestigen".</p> + +<p>Zulke onaangenaamheden hielp Schiller hem dragen. +Om hem henen rees een nieuwe lente, en vele zaden +ontsproten thans tot vroolijk bloeisel: hij ging weer aan het +dichten. De proletariesch-voortvarende Schiller hield hem +aan het werk, was gewoon te strijden tegen den remmenden +invloed van lichaam, atmosfeer, stemming, stoffelijke omstandigheden. +Met verwondering zag Goethe op tegen dien +man, die van week tot week merkbaar vooruitging, die bij +theevisite of terwijl hij zijn nagels besneed even groot was +als aan de studeertafel. Hij nam op diens aandringen half-vergeten +fragmenten weer ter hand, en Schiller, die de mechaniek +van het denken zoo goed kende, werkte er zich in, wist +te zeggen, waarop nauwelijks geschetste lijnen moesten uitloopen. +Goethe liet zich door hem gaarne besmetten met +theoretische wijsbegeerte, en begon, als hij, zijn werkplannen +in te richten naar het resultaat van zijn bespiegelingen. +Gelijk Lessing indertijd de grenzen tusschen beeld- en dichtkunst +had afgebakend, zoo trachtten de twee dichtervrienden +na langdurige discussie uit te maken, waar epische poëzie<span class='pagenum'><a name="Page_262" id="Page_262">[Pg 262]</a></span> +ophoudt en dramatische poëzie begint. Goethe schreef een +studie over dat vraagpunt, en toen een goede kennis hem, terwijl +hij voortwerkte aan zijn Faust, van Italië vertelde, liet hij het +Germaansche drama liggen, en schreef een essay over +Laakoon. Hij wilde weer naar het Zuiden, zijn wetenschap van +dat land en zijn kunst volmaken, om er een monumentaal +boek over te schrijven. Maar Schiller oordeelde dat hem +voorloopig nog genoeg stof ter bewerking overbleef, mits +hij zijn herinnering maar wilde ontginnen, en complotteerde +om hem in Duitschland te houden: wat gelukte. In zijn dankbaarheid +voor dit alles wist Goethe op zijn beurt zich voor +zijn makker op te offeren: toen Schiller arbeidde aan zijn +Wallenstein, onderving hij diens journalistieke beslommeringen, +en besprak ieder tafereel met hem. Deze samenwerking +maakte Schiller op zijn manier "realistiesch"! Van +zijn derde reis door Zwitserland bracht Goethe plannen mee en +locaal-studies voor een epiesch gedicht over Willem Tell, +maar toen zijn aandacht voor die stof verflauwde, gaf hij +zijn portefeuille aan Schiller over, die er tot zijn verbazing +gladweg een drama uit samenstelde. Daarentegen gaf Schiller +zijn vriend en mededinger den stoot tot het dichten van +ballades: <i>De bruid van Corinthe, De Toovenaarsleerling, de +God en de Bajadere, De Schatgraver</i>.</p> + +<p>Er zijn schrijvers die het noodig achten te betoogen, dat +men in de literatuur-geschiedenis van alle landen vergeefs +zal zoeken naar de weergâ van een dergelijke vriendschap. +Wij mijden dien weg; liever wijzen wij er op, dat de meest +<span class="corr" title="Bron: egoïstische">egoistische</span> ideeënvrek bij zijn opgeslotenheid niet beter is +gevaren dan deze twee dichters, die voor elkander geheimen +noch naijver hadden.</p> + +<p>Goethe hield nu ook voortdurend voeling met Jena, de +universiteitsstad, die nu wel niet een "Muzenhof" (gelijk +Weimar), maar toch een verzamelplaats van echte geleerden +was geworden, waar mannen van zeer uiteenloopenden aanleg +als Schelling, Hegel, de Humboldts, Loder, Hufeland, elkander +steunden en waardeerden, vurig streden tegen een groep +bekrompenen, die hen voor gedoopte heidenen aanzagen.<span class='pagenum'><a name="Page_263" id="Page_263">[Pg 263]</a></span></p> + +<p>In deze omgeving kregen Schiller en Goethe kracht, om hun +ergernis over menschen en richtingen, die langzamerhand de +overhand namen, eens duidelijk uit te spreken. Directe aanleiding +daartoe was het te niet gaan van het tijdschrift "Die +Horen".<a name="FNanchor_A_15" id="FNanchor_A_15"></a><a href="#Footnote_A_15" class="fnanchor">[A]</a> Schiller had het willen maken tot een manifestatie +van het echt-menschelijke dat in zeer verschillende talenten +en overtuigingen is aan te wijzen: "Hoe meer (zoo zeide hij +in een circulaire aan de medewerkers) de bekrompen belangen +van het tegenwoordige de gemoederen spannen, samendrukken +en onderwerpen, des te dringender is de behoefte, om door een +algemeene en hoogere aandacht voor hetgeen dat puur-menschelijk +is en verheven boven den invloed der tijden, de gemoederen +weder vrij te maken en de politiek-verdeelde wereld onder +de banier van waarheid en schoonheid te vereenigen". Maar de +weinigen die het tijdschrift lazen waren geenszins tevreden, en +in het gekakel dat zij ten beste gaven meende Goethe een klank +te herkennen, dien hij al meer had vernomen, telkens als hij het +waagde een goed werk te publiceeren. De aanhangers van de +verschillende literaire scholen sloten onderling vrede en liepen +tegen de twee vrienden te hoop. Men beweerde dat de Duitsche +literatuur in een stadium van verval verkeerde, en wenschte +terug de gouden eeuw van Lessing. Zoo bleek dat de verschillende +richtingsleuzen eigenlijk voorwendsels waren, die veel +wansmaak moesten bedekken. En Goethe meende toch ook +wel iets gedaan te hebben voor de Duitsche literatuur! Hij +voelde zijn ouden strijdlust terugkomen. Hij haatte weer. Hij +haatte de volgelingen van Nicolaï. Hij haatte de pedante voorloopers +van de romantische schilder- en dichterschool, die in +zijn classicisme een reactie zagen naar het heidendom, en die +hunnerzijds de poëzie nu onder de controle stelden van het +geloof, gelijk dit in de mystieke middeleeuwen was geweest; +die het onbestemde waas van de middeleeuwen verheerlijkten, +terwijl hij naar steeds beslister omlijnde vormen streefde; die +gereed stonden om zich bij groepen tot het <span class="corr" title="Bron: Catholicisme">Katholicisme</span> +te bekeeren, en die verkondigden dat alle kunstenaars monnik<span class='pagenum'><a name="Page_264" id="Page_264">[Pg 264]</a></span> +moesten zijn, omdat er wel eens monnikken waren geweest +die goede kunst hadden voortgebracht. Hij haatte de zwakke, +middelmatige aanstellers, die hem collega dorsten noemen. +De vinnigheid van de Venetiaansche Epigrammen was nog +maar een zwak voorproefje van hetgeen den kerels nu wachtte!</p> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_A_15" id="Footnote_A_15"></a><a href="#FNanchor_A_15"><span class="label">[A]</span></a> <i>Letterlijk</i>: Dienaressen van Zeus, die den toegang tot den Godenberg +openen en sluiten.</p></div> + +<p>Schiller en Goethe hadden elkander al eens getroost met +kleine gedichtjes, waarin de een of andere bengel die byzonder +lastig was geweest werd afgestraft. Nu wilden zij met een +honderdtal van die stekeldichtjes de hinderlijkste personen +treffen, en daarna in even korte, maar ernst-zware uitspraken +boekstaven wat zij daar tegenover hadden te stellen. Tusschen +Jena en Weimar ging een schrijfboek heen en weer, +waarin zij beurt om beurt hun uitvallen luchtten. Vaak hokten +de strafrechters samen, broeiden, vonden, knutselden samen: +men weet nu niet meer wie de schrijver van elk vers is. De +meest tweeregelige <i>Xeniën</i><a name="FNanchor_B_16" id="FNanchor_B_16"></a><a href="#Footnote_B_16" class="fnanchor">[B]</a> in den vorm van het Grieksche +distichon verschenen in Schillers <i>Muzenalmenak</i> van 1797. +Sommige stegen als <span class="corr" title="Bron: lichtgevends">lichtgevende</span> kogels omhoog, anderen +schroeiden, weer anderen werden slechts opgeworpen om het +oog te verstrooien. Zij brachten hevigen schrik onder de beklaagden; +men verwachtte dat het nu jaar in jaar uit zoo +zou gaan, dat men nu niet meer ongestraft zich kon aanstellen +als "geestelijk poortwachter, een ieder halt! toeroepend die +geen pas kon toonen". Geen enkele partij bleef gespaard. Zoodra +wij ons zelve niet ontzien, meenden de "<a name="V264D1" id="V264D1" href="#V264N1">Dioskuren</a>", mogen +wij heilig en profaan te lijf. Sansculotten zoowel als piëtisten +werden bespot, geprikkeld, uitgekleed, vertrapt. Ook Goethes +beste vrienden hadden te lijden: Jung-Stilling, die bij zijn +bijbel was verdwaasd, Lavater, die schijnheilig en heerschzuchtig +was geworden, Stolberg, die voorheen tyrannenbloed +begeerde, maar nu elken vrijgeest heiden schold.</p> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_B_16" id="Footnote_B_16"></a><a href="#FNanchor_B_16"><span class="label">[B]</span></a> <i>Letterlijk</i>: Geschenkjes van een gastheer aan zijn gasten.</p></div> + +<p>Natuurlijk bleef wraak niet uit. Er verschenen heel wat +parodieën, anti-xeniën, tegengeschenken, die persoonlijke +aanvallen in den zelfden trant beantwoordden, die Goethes +huwelijksleven bezwadderden, die van de onjuiste onderstelling<span class='pagenum'><a name="Page_265" id="Page_265">[Pg 265]</a></span> +uitgingen, dat Goethe en Schiller op dezelfde wijze +waren te treffen als gewone literaire straatjongens. "Het is +grappig, te zien wat dit soort van menschen eigenlijk heeft +geërgerd (schreef Goethe aan zijn vriend) en waarmede zij +meenen een ander te ergeren; hoe laf, leeg en gemeen zij een +hun vreemde Existentie beschouwen, hoe zij hun pijlen op den +buitenkant van iemands lichaam richten, en hoe weinig zij +vermoeden in wat onneembaren burcht hij woont, die zich +zelf en de dingen altijd ernstig neemt". Hij wilde terughouwen: +De wansmaak bleek nog erger dan hij te voren had gemeend. +Hij had spoedig een soort van comedie "De gouden bruiloft van +Oberon" gereed, waarin hij zijn belagers opnieuw ongenadige +straffen toediende. Maar Schiller vond dat het nu mooi was: +tegen domheid stonden zelfs de goden machteloos. Het stuk +bleef liggen, en werd later in Faust verwerkt.</p> + +<p>De "dichtervorsten" besloten, het bij dit eene "dolle waagstuk" +te laten, en voortaan met monumentale schoonheid +den menschen te toonen hoe het eigenlijk moest; zij wilden, +allen tegenstanders ten spijt, hun proteus-achtigen aard thans +in de gestalte van het edele en goede doen verschijnen.</p> + +<p>Wijze moeder Aja was over dezen inkeer geestdriftig verheugd, +al had ze het land aan de literaire "zonder-broeken".</p> + +<div class="figcenter" style="width: 240px; "> +<img src="images/chapterend2small.png" width="240" height="126" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_266" id="Page_266">[Pg 266]</a></span></p> +<div class="figcenter"> +<a name="CHAPTER_XXIV" id="CHAPTER_XXIV"></a> +<img src="images/ornament8small.png" alt="ornament hoofdstuk XXIV" +title="ornament hoofdstuk XXIV" width="100%" height="103"/> +</div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold;"><a href="#TOC_XXIV">XXIV</a></div> +<div class="alignright"><a name="V266D1" id="V266D1" href="#V266N1">Bilde, Künstler! rede nicht</a><br /> +Nur ein Hauch sei dein Gedicht</div> + +<p style="text-align:center; font-size:130%; font-weight: bold;">HERMANN UND DOROTHEA.</p> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalS.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">S</span>chillers invloed en voorbeeld zetten Goethe +aan tot onophoudelijk doelbewust werken, +op alle gebieden die zijn geest tot dan toe +hadden verlokt. En zulk werken bracht mede dat +hij onafgebroken gestemd was op de harmonie +van het Eene dat veelvuldig zich openbaart, dat hij menschen +en gebeurtenissen met rustigen blik doorzag. Zoo is dan +begrijpende rust het hoofdkenmerk van het epische gedicht +<i>Hermann und Dorothea</i>, dat in deze periode ontstond, en dat +techniesch zoowel als psychologiesch tot Goethes volmaakste +werken behoort. Men zal bij oppervlakkige lezing glimlachen +om de bewering, dat een man, die in geen enkele wetenschap +vreemdeling was, buitengewoon veel menschen, verdorven, +brave en verheven menschen goed kende, en menig spannend +avontuur had beleefd, zijn glorie zou vinden in een zoo +eenvoudig verhaal van zoo weinig bladzijden druks. Men +ziet voorbij, dat in die weinige bladzijden druks Goethes +standpunt is neergelegd—niet polemiesch doch beeldend—tegenover +een groote drijfveer van de omwentelingsgszindheid, +die hem zooveel droeve uren had bezorgd; men ziet dit voorbij +doordat de raad, dien de dichter zijn landgenooten geeft, +zich niet rechtstreeks laat voelen of volgen. Men vergeet, dat in +die enkele bladzijden druks wel een dozijn tragische spanningen +worden ontbloot, gepeild, opgeheven, die ieder voor zich zelf +konden dienen om in een modernen horizonloozen roman +uitgeplozen te worden, en alsdan vele lezers te overprikkelen +of wanhopig te maken. Men vergeet het, doordien deze spanningen, +gelijk Goethe ze te boek stelt, den lezer wel intens<span class='pagenum'><a name="Page_267" id="Page_267">[Pg 267]</a></span> +doch slechts voorbijgaand treffen: wreedheid en naastenliefde, +gemeenheid en adel, woede en humor zijn in dit epos +zoo gegroepeerd, dat zij elkander dragen, dat de ontroeringen +die ze stichten tot een genietelijke eenheid samensmelten.</p> + +<p>Dit moet echter niet zoo begrepen worden: dat de dichter +met fijne vaardigheid en gereede kunde de "classieke rust", die +hij in oude beeldgroepen had bewonderd, op de poëzie "toepaste", +teneinde daarmede den lof van typiesch-Duitsche esthetische +snuffelaars te oogsten; doch zoo: dat de dichter o.a. +de antieke beeldgroepen had bewonderd, wijl ze iets hadden +van de gelaten schoonheid, die hij in zich voelde worden. Zijn +verlangen naar zulke schoone gelatenheid ontsproot uit een +wijsgeerigen levenskijk—de lezer kent ze in grondtrekken—welke +als zoodanig den classieken beeldhouwer wel zal hebben +ontbroken; daar ze slechts volgen kon op de storing in het +intellectueele evenwicht, die met de Christelijke zelfbespiegeling +samenhangt. Door Iphigenie en Tasso was een langdurige +evolutie naar deze schoone gelatenheid bekroond. In +Hermann und <span class="corr" title="Bron: Dorethea">Dorothea</span> deed Goethe een poging, enkele menschen, +strijdend om hun heil, voor te stellen: niet in doorzichtige +gewaden die hun vormen en hun zielen nauw omhullen, +doch in moderne kleedij en in het coloriet van zijn tijd. De +vraag, of hij daar directe aanleiding toe vond in een verhaal dat +hem ter oore kwam, of in het heldhaftig gedrag van Lili, eens +zijn verloofde, kunnen wij onbeantwoord laten: Hij moest deze +poging vroeg of laat wagen. Eéns moest hij trachten, ook de +uiterlijke omstandigheden, die gewoonlijk de roeringen van +een menschenziel begeleiden, en die hij, krachtens zijn aanleg, +uit zijn zuiverste drama's had gebannen, met een psychiesch +gebeuren te verweven en te vergeestelijken, zoodat relaas en +werkelijkheid elkander naderden, zoodat zijn innerlijk ook de +realiteit doordrong.</p> + +<p>Doch hierdoor was de keuze van het milieu, waarin zijn +gedicht zou spelen, van de menschen die hij zou oproepen, +vrij streng bepaald: Grootsteedsche menschen kon hij niet +gebruiken, want die omhangen en omsnoeren hun ziel gelijk<span class='pagenum'><a name="Page_268" id="Page_268">[Pg 268]</a></span> +hun lijf; ze willen te sterk individueel ontleed worden, om met +korte duidingen zich te laten verheffen in de sfeer des geheels. +Gewone boeren daarentegen zijn in den regel nog niet toe aan +de verfijning—ze moge al of niet bewust zijn—die een ziels-conflict +mogelijk en belangwekkend maakt. En zoo moest en +mocht Goethe hier menschen geven zooals hij ze graag had: +menschen op de grens van stads- en landleven, instinctief maar +maar toch voor redeneering vatbaar; praatgraag en toch besloten +genoeg om eigenzinnig te zijn; vertrouwelijk en toch op +hun hoede; gesteld op hun bezit maar toch mild; vurig bij +geval, maar doorgaans gematigd; natuurlijke menschen, +eventjes door den stroom des tijds geraakt, maar zoo verknocht +aan het ras, dat op het vruchtdragen van een boom of +de veredeling van een gewas jarenlang moet wachten, om tegen +allerlei nieuwigheden rotsvast te staan. Ze hebben alle hun +eigenaardigheden, deze lieden, maar ze blijven toch algemeen-menschelijk +genoeg om in geen enkelen tijd byzonder vreemd +te schijnen. Het zijn echt kleinburgerlijke Duitschers, maar +zooals Goethe ze behandelt voelen lezers van iederen stand +en van elken volksaard zich bij hen <span class="corr" title="Bron: te-huis">tehuis</span>: als een hunner +eigenaardigheden naar voren springt, vergeet hij nooit te +toonen, hoe zulk een eigenaardigheid uit het algemeen-menschelijke +is ontstaan.... En dit zonder ook maar één moment +te preeken of te betoogen; de wijsgeerige strekking, die hij noodig +heeft om de overgangen zacht te doen verloopen, is gegeven +mét de groepeering van de personen. Plechtig, geurend, +kleurend, klinkend glijden de tooneelen door onze verbeelding. +Wij aanschouwen de menschen zóó levendig dat wij meenen ze +te grijpen; en niettemin zijn ze zoo wazig geteekend, dat +duizend verschillende lezers zich duizend uiteenloopende +Hermanns zullen phantaseeren.</p> + +<p>Dit gedicht, in de wereld-literatuur een verschijning van +groote voornaamheid, is na den Werther, het eerste werk van +Goethes hand dat er bij de groote massa insloeg en dat in +volks-edities op vodderig papier werd verkocht. Het spreekt tot +den eenvoudige zoowel als tot den kunstgevoelige en den +geleerde; evenals de natuur. Het is voor dezen een trouwe<span class='pagenum'><a name="Page_269" id="Page_269">[Pg 269]</a></span> +kameraad en voor genen een tonige rijkvormige ets, of een +vonk oeroude levenswijsheid.</p> + +<p>Daarom juist is het Goethes glorie!</p> + +<p>Naarmate wij dieper zijn doorgedrongen in 's dichters persoonlijkheid, +naarmate de werken die wij in nauwe overeenstemming +met dit verder doordringen vermelden, zuiverder +zijn: voelen wij minder behoefte aan critische of afwerende +beredeneering van die werken. Vandaar dat <span class="corr" title="Bron: de de">de</span> lezer hier +zonder meer een korte inhoudsopgave van Hermann und +<span class="corr" title="Bron: Dorethea">Dorothea</span> zal vinden en voor het overige naar het origineel en +naar zijn eigen gevoel zij verwezen:</p> + +<div class="blockquot"><p>EERSTE ZANG: Benauwde middag in nazomer. De waard +van "Den Gouden Os" zit met zijn vrouw op een bank voor zijn +deur. Zij kijken naar de thuiskomst van hun medeburgers, uitgetrokken +om de boeren te zien, die door de Franschen uit hun +hofsteden aan den overkant van den Rijn zijn gejaagd. Hermann, +hun zoon, is den vluchtelingen met een wagen vol levensmiddelen +en kleeren tegemoet. Apotheker en <span class="corr" title="Bron: Dominée">Dominee</span> zetten zich ook op +de bank. De eerste scheldt op de wreede nieuwsgierigheid van zijn +stadgenooten, de laatste verontschuldigt ze. Het gesprek wordt in +in de koelere gelagkamer voortgezet bij een glas Rijnwijn. De +apotheker klinkt niet mee. De waard, aan aardsche goederen +hangend als hij, raadt dat hij zich angstig maakt voor de naderende +vijanden; doch vertrouwt dat de Rijn hun doortocht zal +stremmen. Bovendien zal de vrede wel gauw worden geteekend, +en hij hoopt dan ook de bruiloft van zijn zoon Hermann te vieren. +Juist nadert deze op zijn dreunenden wagen.</p> + +<p>TWEEDE ZANG: Dominee leest op Hermanns gezicht dat +er iets byzonders met hem is voorgevallen; doch over zijn toespelingen +praat deze heen. Hij verhaalt van zijn ontmoeting met +de vluchtelingen: hoe een meisje dat een ossenwagen bestuurde, +waarin een pas bevallen vrouw lag, hem om linnen had gevraagd +voor moeder en zuigeling, en hoe hij haar zijn heelen voorraad +levensmiddelen had afgestaan, ter verdeeling onder haar lotgenooten: +daar zij beter dan hij wist wie onder hen gebrek leed. +Het is toch maar goed vrijgezel te zijn, meent de apotheker, dan +ontkom je gemakkelijker aan gevaren. Waartegen Hermann +<i>ernstig</i> aanvoert, dat juist in zulke barre tijden een meisje den +steun van een man, de man vrouwelijken troost behoeft, en hij +liever vandaag dan morgen trouwt. Dat doet zijn moeder goed: +zij herinnert, dat zij haar man de hand heeft gereikt op de puinhoopen +van het afgebrande ouderhuis. Ook de vader hoort +Hermann graag van trouwen spreken, maar waarschuwt dat<span class='pagenum'><a name="Page_270" id="Page_270">[Pg 270]</a></span> +het moeilijk is, zonder een duit te beginnen, en dat de man een +arm meisje ten slotte als een dienstbode gaat beschouwen. Waarom +kiest Hermann niet een dochter van den rijken koopman, +hier vlak bij, tot bruid? De aangesprokene bekent, dat hij eenmaal +zijn oogen naar een van buurmans dochters heeft opgeslagen; +hij heeft echter gezworen daar nooit weer een voet in +huis te zetten, omdat de meisjes er met zijn boerschheid spotten. +Als nu de waard toornig uitroept, dat hij een fijne, een rijke +schoondochter wenscht, die clavier kan spelen, verlaat Hermann +eerbiedig zwijgend de kamer.</p> + +<p>DERDE ZANG: De waard legt zijn gasten uit, dat volgens hem +de zoon zijns vaders positie moet voorbijstreven; zijn vrouw +beweert met trots dat haar zoon eens het toonbeeld van een goed +burger zal worden, als zijn vader hem maar niet door voortdurende +critiek verlamt. Zij gaat Hermann opzoeken en onderwijl +betoogt de waard, dat vrouwen toch echte domme kinderen zijn. +De apotheker toont, dat hij het standpunt van zijn gastheer +beter vat.</p> + +<p>VIERDE ZANG: Nadat moeder haar uitgestrekte, kostelijke +landerijen doorzocht heeft, treft zij Hermann op een bank onder +een perenboom, vanwaar hij een onbelemmerd vergezicht geniet +naar de vermoedelijke verblijfplaats van het vreemde meisje. Hij +heeft blijkbaar geweend, en zegt zijn moeder op haar bezorgde +vraag, dat hij mét de vluchtelingen lijdt, en dat hij zich verplicht +voelt onder dienst te gaan om zijn vaderland te verdedigen: laat +vader dan nòg zeggen, dat ik geen eergevoel heb.... Als nu de +moeder over Hermanns plannen ten hoogste verwonderd blijkt, +valt hij, nadat hij nog getracht heeft zich goed te houden, haar +om den hals, en beklaagt zich smartelijk over de miskenning +van vaders kant, die hem zoo vaak ontmoedigt. Zonder overgang +wijst hij op zijn <i>dakkamertje</i>, waar hij het zoo eenzaam heeft: +een echtgenoote ontbreekt hem. Hij ontkent niet langer dat hij +het verdreven meisje begeert, maar, wanhopend aan vaders toestemming, +smeekt hij de waardin, hem maar ten strijde te laten +trekken. Geen denken aan! zij vermaant hem, zijn vader vriendelijk +toe te spreken—die is tegen den avond altijd ontvankelijker +gestemd—en verder op de hulp van dominee te rekenen.</p> + +<p>VIJFDE ZANG: In het zaaltje zitten de drie mans nog steeds +bij een glaasje te kouten. De geestelijke bepleit voorzichtig +Hermanns zaak: schoon is het, steeds naar beter te streven, +maar juist den landman past het, ook in vele gevallen rustig bij +het oude te volharden. Ligt in de onrust van den stedeling niet een +groot gevaar? Gezegend Hermann, en de gelijkgestemde vrouw, die +hij zich eens zal kiezen!—Nu komt de moeder met Hermann aan +de hand binnen: zij brengt den waard onder 't oog, hoe vaak<span class='pagenum'><a name="Page_271" id="Page_271">[Pg 271]</a></span> +deze Hermann gezegd heeft, zich zelf een bruid te nemen. Nu +heeft hij gekozen: het vreemde meisje. En als je hem dat meisje +niet geeft, dan blijft hij eeuwig vrijgezel! Hermann herhaalt, +dat zijn hart rein en stellig heeft gesproken. Maar de vader zwijgt +en nu staat de predikant op om iets te zeggen:</p> + +<p>De vader moet bedenken dat altijd het <i>oogenblik</i> beslist, ook wanneer +langdurig overleg is voorafgegaan. De wensch verhult ons wel +eens het gewenschte, dat uit Gods hand soms in vreemde gestalte +verschijnt. Daar Hermann een brave en verstandige jongen is, +heeft de liefde hem tot man gemaakt en is over zijn lot thans +beschikt.—De voorzichtige apotheker echter biedt zijn diensten +aan om bij de vluchtelingen naar het meisje te gaan informeeren. +De vader zegt, dat hij dan maar voor zijn kinderachtige vrouw en +zijn zwakken zoon moet bukken. Apotheker en predikant—de +laatste op Hermanns verzoek—gaan naar het kamp. De verliefde +Hermann rijdt hen naar het dorp en wacht met kar en paard +in de schaduw van de linden. Hij verzuimt niet, den twee huisvrienden +een nauwkeurige beschrijving van het meisje te geven. +Terwijl nu dominee met den oudste, den arbiter van de vluchtelingen, +een praatje maakt en verneemt, hoe flink Dorothea een +troep soldaten, die het op de eer van haar en haar gezellinnen +hadden voorzien, heeft afgeslagen, hoe flink zij zich heenzet over +het verlies van haar verloofde (die te Parijs op het schavot +stierf) gaat de apotheker haar zoeken..........</p> + +<p>ZESDE ZANG..... en vindt. Als dominee haar ziet, getuigt hij dat +in een zoo schoon lichaam een schoone ziel moet wonen, en gaat +Hermann waarschuwen. Deze—bekropen door de vrees dat +Dorothea al verloofd is—neemt de goede tijding nogal kalm op. +Enfin, hij moet dan zelf zijn geluk maar beproeven, meent de +apotheker.</p> + +<p>ZEVENDE ZANG: Hermann kijkt den wagen, die de twee mans +huiswaarts voert, <i>peinzend</i> na: en plotseling staat <span class="corr" title="Bron: Dorethea">Dorothea</span> voor +hem. Zij gaat water halen uit de bron. Hij helpt haar en zij lachen +hun spiegelbeelden in het water vriendelijk toe. Geboeid blijven +zij op den rand van de bron zitten en babbelen met elkaar. Zij +vraagt hem, hoe hij zonder zijn wagen hier in de buurt komt en +hij, niet durvend spreken van liefde, vertelt dat zijn moeder reeds +lang een meisje zoekt dat haar als een dochter begrijpt. En daarvoor +wilt ge mij hebben? dus helpt ze hem uit den nood. Welnu, +zij vindt dat een alleenstaand meisje liever moet dienen dan rondzwerven +en volgt hem, nadat zij van haar lotgenooten, van de +kraamvrouw en de kinderen ontroerd, afscheid heeft genomen.</p> + +<p>ACHTSTE ZANG: In maanlicht gaan ze saam op weg. Een +menschenkenner hadd' uit hun gesprek haar wederliefde gevoeld, +maar Hermann blijft doen alsof hij werkelijk een dienstmaagd<span class='pagenum'><a name="Page_272" id="Page_272">[Pg 272]</a></span> +in huis haalt. Op haar verzoek licht hij haar in omtrent de karaktereigenschappen +van haar aanstaande meesters, en waarschuwt +dat zijn vader wel eens wat lastig is. Ze vraagt in welke verhouding +ze tot hém zal staan. Hij neemt haar hand en—voelt haar +verlovingsring. Laat je hart 't je zeggen, brengt hij uit. Als ze +een hellend, met ruwe steenplaten bevloerd pad afdalen, verstuikt +ze haar voet en valt in zijn armen. Maar hij drukt haar +niet vaster aan zijn borst dan noodig is om haar te steunen. Nu +moet ze nog even op adem komen. Een onwêer dreigt.</p> + +<p>NEGENDE ZANG: Intusschen zitten Hermanns ouders en +vrienden geduldig te wachten. Als het paar eindelijk binnentreedt, +schijnt de deur bijna te klein voor de hooge gestalten. Hermann +stelt Dorothea voor en waarschuwt tersluiks den predikant: ze +meent dat ze hier als dienstmaagd komt! Maar reeds heeft de +waard gezegd, dat zijn zoon een goede keus heeft gedaan, en dat +het ook haar wel niet moeilijk zal zijn gevallen, een zoo flinken +jongen te volgen. Dit klinkt haar natuurlijk als gemeene spot in de +ooren: ze bloost en barst in tranen uit. De wijze predikant doet, +alsof hij haar sussen wil: ze moet zoo'n grapje niet ernstig nemen +en zich niet al te gevoelig toonen. De list gelukt. Ze bekent dat ze +zoo onaangenaam is getroffen, omdat ze Hermann liefde toedraagt, +terwijl de woorden van den vader het haar nu onmogelijk +maken, zijn wederliefde door harden arbeid te veroveren. Ondanks +de inmiddels uitgebroken onwêersbui wil ze gaan zooals ze +is gekomen. De waard ziet nu een ongezocht kansje om toch nog +een "fijne" schoondochter te krijgen en roept barsch: Ik ga naar +bed!—Maar terwijl de moeder Dorothea vasthoudt, opent Hermann +zijn hart, en bewogen omarmen de geliefden elkaar. De +waard vraagt Dorothea zacht vergiffenis voor het leed dat hij haar +heeft berokkend, en hij moet zijn tranen bedwingen terwijl hij +haar kust: de vrouwen weenen. De verstandige predikant wil nu +Dorothea den ring van Hermanns moeder aan den vinger schuiven, +en constateert met goed-gekunstelde verbazing, dat ze al +een verlovingsring draagt. Zoo dwingt hij haar, de tragische +geschiedenis van haar eersten beminde te vertellen, en hoe deze, +zijn leven voor zijn idealen op het spel zettend, haar de vrijheid +gaf, een ander rein gelukkig te maken. Zonder nu aan het idealisme +van den jonkman die vergeefs op het schavot stierf onrecht te +doen, betuigt Hermann dat hij juist in dezen roerigen tijd zijn +aardsche goederen: Eigendom, vrouw, ouders, wet en ook zijn +Godsdienst meer dan ooit trouw wil blijven. Hij hoopt dat alle +Duitschers dit zullen doen: daardoor wordt het 't mijne meer dan +ooit te voren!—</p></div> + +<p>Dit is een van de weinige groote gedichten, die Goethe +zelf altijd met genot herlas. Nog voordat het verscheen,<span class='pagenum'><a name="Page_273" id="Page_273">[Pg 273]</a></span> +schreef hij zijn moeder dat er een vrouw Aja in dichtvorm op +komst was. Zij vond haar portret verrukkelijk! Een exemplaar +van het epos droeg ze steeds op zak; een ander exemplaar +in groene zij gebonden, gaf ze 's Zondags aan enkele +intieme kennissen in handen, zonder het ooit uit het oog te +verliezen<span class="corr" title="Bron:">.</span></p> + +<p>De dichter kon den vierden zang, die zooveel van zijn eigen +jongensverdriet bevat, nooit voordragen zonder dat zijn ontroering +hem totaal overmande.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 400px; "> +<img src="images/chapterendsmall.png" width="400" height="134" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_274" id="Page_274">[Pg 274]</a></span></p> +<div class="figcenter"> +<a name="CHAPTER_XXV" id="CHAPTER_XXV"><img src="images/ornament0.png" alt="ornament hoofdstuk XXV" +title="ornament hoofdstuk XXV" width="100%" height="144"/></a> +</div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold;"><a href="#TOC_XXV">XXV</a></div> +<p style="text-align:center; font-size:130%; font-weight: bold;">WILHELM MEISTERS LEHRJAHRE.</p> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalI.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">I</span>ndien wij (op het voetspoor van vele geleerden) +Wilhelm Meister zouden beschouwen als een +welvoorziene collectie van brokjes zelfbeschrijving, +door Goethe ingevolge een vroeger gedane +belofte verstrekt; brokjes zelfbeschrijving, die +wij hier aan de hand van dagboek-fragmenten, brieven, +mededeelingen van derden konden blootleggen, verklaren, +zuiveren van phantastische bijmengselen.... dan zou deze +zedenroman onder dusdanige behandeling misschien meer +inlichtingen omtrent 's dichters aanleg, onuitgesproken bedoelingen, +toevallig of opzettelijk verzwegen ervaringen loslaten +dan zijn overig werk.</p> + +<p>Niet alleen wijl zijn wordingsgeschiedenis zich uitstrekt over +twintig jaren: de periode van snelle lotsverwisselingen, die na +"Werther" begint en in den tijd van Schiller verloopt. Niet alleen +wijl de schrijver in dit zeer omvangrijke en uitvoerige proza-verhaal +zich door zijn strenge stijlprincipes niet liet weerhouden +van realistische "<a name="V274D1" id="V274D1" href="#V274N1">Kleinmalerei</a>", het te-pas-brengen van +tallooze bijpersonen, die wel de aandacht van den lezer afleiden, +maar hém gelegenheid verschaffen zijn fijne, humoristische +mensch- en wereldkennis te toonen, en zich in alle +stemmen waarover hij beschikt te doen hooren. Ook niet wijl +de auteur—naar achttiend'eeuwsch gebruik—in dit boek op +critieke oogenblikken <span class="corr" title="Bron: zélf">zèlf</span> te voorschijn springt, om te melden +waar hij sommige brieven of vergeelde dagboekblaadjes heeft +opgediept, of om een illuzie te verscheuren met de glimlachend +geuite explicatie, dat en waarom hij zeker intiem gesprek maar +niet woordelijk zal navertellen: Niet alleen om deze redenen<span class='pagenum'><a name="Page_275" id="Page_275">[Pg 275]</a></span> +meenen wij, dat onze oogst aan biographische feiten en hypotheses +overvloedig zou zijn; maar vooral omdat wij weten +dat in Goethe, toen hij Wilhelm Meister ten deele had geschreven +(vóór den Italiaanschen tijd) een nieuw kunstbegrip +overwon, in overeenstemming waarmee hij zijn werkplan +wijzigde, het reeds voltooide stuk nogal slordig omwerkte, en +daar enkele gedeelten uitlichtte, om die verderop weer in te +schakelen.</p> + +<p>Zoo bestaat dus deze roman uit twee helften, die niet scherp +gescheiden naast elkander liggen, maar tot op nawijsbare +hoogte zijn aaneengevlochten; de eerste (geschapen onder +een stuwende inspiratie) met sprekende, niet beschreven +karakteranalyse, en een doorzichtigen verhaalgang, vol stellig +omlijnde teekening, vervult den lezer "met zoet en innig +welbehagen, met een gevoel van lichamelijke en geestelijke +gezondheid"; de tweede, (bijeengegaard onder den drang +van een met dat doel gesloten contract en het niet aflatende +manen van welmeenende vrienden) paedagogiesch, +betoogend, met uitweidingen en opzettelijk aangebrachte allegorieën, +die het evenwicht verbreken, die bij eerste lezing benevelen +en op dwaalpaden voeren. Twee helften, ieder een levensblik +belichamend, niet harmoniëerend, kwalijk aaneengelascht. +En juist op de nauw verborgen voegplaatsen, en op de +plekken waar de restaureerende knutselaar brokken van de +eene helft heeft weggekapt om voor kostbaarder brokken van +de andere helft ruimte te krijgen, juist dàar zouden wij leeren +wat de dichter van Iphigenie en Hermann und Dorothea vermocht +en niet vermocht; juist van daar uit zou een verreikend +panorama over zijn Oeuvre ons opnieuw gegund zijn. Immers: +uit iemands fouten leert men zijn deugden kennen (zoo +luidt, met een kleine wijziging, de moraal van Wilhelm +Meister).</p> + +<p>Doch gelukkig de steller van deze bladzijden, die Wilhelm +Meister heeft genoten, voordat het hem inviel zich aan zulk +vergelijkend onderzoek te begeven! en die (met Schiller) kan +verklaren dat deze roman, door de inwerking van het <span class="corr" title="Bron: schóone">schòone</span>, +een zedelijke crisis bij hem heeft te voorschijn geroepen. Want<span class='pagenum'><a name="Page_276" id="Page_276">[Pg 276]</a></span> +niets bederft het boek zoo grondig als de hier geschetste napluis-methode, ... +hoe zeer ze ook, volgens sommige vermaarden, +het intellectueel genot moge verhoogen.</p> + +<p>De argelooze lezer, die eerst ondergaat en vervolgens misschien +onderzoekt, heeft niet veel hinder van allerlei passages, +welke het critiesch vernuft misplaatst acht. Want voor zoover +deze gedeelten niet op zich zelf bekeken schoon zijn, of boeien +door hetgeen er aan voorafgaat, stemmen zij den lezer dankbaar +door de wijsheid die er in is neergelegd: als ons gevoel is +verzadigd of verstrooid, geniet ons intellect. In een van zijn +"tamme Xeniën" beantwoordt Goethe het verwijt, dat zijn +werken zooveel onbeteekenende verhaaltjes bevatten, door +te beweren dat die verhaaltjes de functie vervullen van leesteekens. +Wie ooit is ingesluimerd bij eenig beroemd brok +modern beschrijvend proza, en toen is gaan twijfelen aan +de zuiverheid van zijn kunstgevoel; daar toch ieder woord, +ja het geringste accentje van gezegd brok proza juist en prachtig +is; díe is op weg om te beseffen de eminente waardij van +de "leesteekens" welke Goethes proza bevat. En in Wilhelm +Meister hebben al die leesteekens een eigenaardigen, kunstig +gekozen toon, waardoor de lezer, wachtend op de dingen +die komen, voor die dingen wordt ontvankelijk gemaakt, +waardoor hem tevens het idee wordt bijgebracht, dat er tijd +verloopt tusschen twee bepaalde voorvallen. Ziedaar bijvoorbeeld +de beteekenis van de "<i>Biecht eener schoone ziel</i>" die de +twee helften der roman verbindt: De zielsgeschiedenis van +Freule von Klettenberg (door Goethe uit enkele gegevens +intuïtief <span class="corr" title="Bron: nageschapen">na-geschapen</span>) brengt practiesch werkzamen godsdienstzin +in het verhaal, introduceert nieuwe menschen, en +houdt den lezer op passende wijze bezig, terwijl in den held +"de groote geneesmeester", de tijd, toetast.</p> + +<div class="blockquot"><p>Wilhelm Meister, rijk koopmanszoon, op het kantoor van zijn +vader werkzaam, haat zijn beroep en wil zich wijden aan de +kunst, speciaal aan de tooneelkunst. Hij is altijd in theaters te +vinden, heeft een liaison met Marianne, een gevierde actrice, met +wie hij wil vluchten. De vader ontwerpt een groote zakenreis +voor hem, hopend dat deze zijn handelsgeest zal ontwikkelen. +Een klant heeft een paard aangeboden ter afdoening van een<span class='pagenum'><a name="Page_277" id="Page_277">[Pg 277]</a></span> +vordering die de firma op hem heeft: Wilhelm zal het halen. De +dochter van dien klant blijkt aan den haal met den acteur +Melina en op den terugtocht treft Wilhelm de voortvluchtigen +aan, geboeid, door soldaten geëscorteerd. Hij weet den gevangenen +allerlei hinderlijke formaliteiten te besparen, en merkt dat Melina +een zeer lagen dunk heeft van het tooneelspelersberoep. Niettemin +doet hij bij de ouders van het meisje een goed woord voor hem en +het huwelijk wordt beklonken.</p> + +<p>Thuisgekomen, wordt hij door een collega voor Marianne gewaarschuwd, +doch hij blijft op haar vertrouwen, ook als ze niet +zijn echtgenoote wil worden, en op den avond, voor de vlucht +bepaald, zegt ongesteld te zijn. Hij pakt een halsdoek van haar +mee om dien nacht toch iets van de geliefde te bezitten. Onderweg +ontmoet hij muzikanten, hij laat ze bij Marianne's venster +spelen, hij droomt daarbij, niet vermoedend dat zij op dit oogenblik +bezoek heeft van den rijken wulpschen Norberg. Hij +kust haar drempel, en, zich voor het laatst omkeerend, ziet hij +een man uit haar huis sluipen, gelooft echter dat dit een spooksel +is van zijn overspannen verbeelding. Op zijn kamer wil hij de +gekaapte halsdoek zoenen en er valt een briefje van Norberg uit, +dat hem beter inlicht omtrent Marianne's bezoeker.</p> + +<p>Na langdurige ziekte gelooft hij zich een ander man, verbrandt +zijn gedichten en al wat hem aan de kunst of aan Marianne +herinnert. Hij wil nu een ijskoud koopman zijn en jarenlang +koestert hij dien waan. Hij onderneemt eindelijk de groote +zakenreis: en onophoudelijk vestigt zijn aandacht zich op het +tooneel, totdat hij Melina ontmoet, die hem geld ter leen +vraagt, teneinde er een stel verpande requisiten mee op te koopen, +en een eigen troep saam te stellen. Indien niet de vriendelijkheid +van de toonelisten en de verlokkelijkheden van de actrice Philine +hem aan den troep, tot welks vorming hij zooveel heeft bijgedragen, +hadden gebonden, dan zou hij toch de gelegenheid om als artistiek +leider op te treden hebben aangegrepen. De liefde van de +als jongen gekleede Mignon, die hij uit de handen van een wreeden +kunstemaker redt, en die hem nu als een vader beschouwt; de +aantrekkingskracht van een ouden harpspeler, wiens liederen +hem ontroeren, en die hij tegen de harde wereld wil beschermen, +dragen hiertoe veel bij. Het gezelschap speelt eenigen tijd op het +slot van een baron. De conversatie met de ontwikkelde lieden die +daar verkeeren roept zijn geestdrift voor de hooge-kunst weer +wakker, vooral als majoor Jarno hem op Shakespeare wijst, +welke dichter zijn gevoel vaster maakt en hém meer tooneelspeler +dan ooit. Hij besluit, den handel vaarwel te zeggen.</p> + +<p>Nadat in een korte, warme scène gebleken is hoe de vrouw van +den baron hem bemint, trekt hij voort met zijn troep, die door +roovers wordt overvallen en geplunderd. Hij, die zich met nog<span class='pagenum'><a name="Page_278" id="Page_278">[Pg 278]</a></span> +slechts één kunstbroeder heeft te weer gesteld, ligt zwaar gewond +aan den weg, liefderijk verzorgd door Mignon en Philine. Een +edele dame met reisgezelschap rijdt voorbij: zij doet hem door +een heelmeester verbinden en als hij tot bewustzijn komt, meent +hij in haar iets heiligs te zien. Terwijl hij geneest, maakt hij +plannen om zijn goede helpster te zoeken, doch de onmogelijkheid +hiervan ziet hij weldra in.</p> + +<p>Nu tracht hij de leden van zijn troep—wier lafheid hij intusschen +heeft leeren doorzien—bij een bevriend directeur, Serlo, onderdak +te brengen. Hij hoopt Serlo te bewegen tot het opvoeren van +Shakespeares drama's. Deze neemt dit aan, mits Wilhelm zelf +als acteur toetreedt: hij zal de leiding hebben van de Hamlet-opvoeringen. +Hij maakt studie van Hamlet—levert de beste +beschouwingen die ooit over dit treurspel geleverd zijn—en de +opvoering er van slaagt buiten verwachting. Maar na de eerste +successen neemt zijn enthousiasme af, onder den invloed van +het materiëele werk, aan zijn nieuw beroep verbonden, van het +weinige begrip dat het publiek blijkt te bezitten, van de karakterloosheid +zijner kunstbroeders: Nu komt hij in Melina's vaarwater. +Welke richting zal hij inslaan? zal hij een levend-doode pessimist +worden?<a name="FNanchor_A_17" id="FNanchor_A_17"></a><a href="#Footnote_A_17" class="fnanchor">[A]</a></p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_A_17" id="Footnote_A_17"></a><a href="#FNanchor_A_17"><span class="label">[A]</span></a> Deze regelen waren reeds geschreven, toen ik van uit Zürich telegrafiesch +de mededeeling ontving, dat door een held(!) van de wetenschap, door +"Gymnasial-professor" Dr. Billeter het manuscript is <i>ontdekt</i> van Wilhelm +Meister (tot zoover hier door ons geresumeerd), zooals het vóór de omwerking +luidde. Wij konden het Ms. niet raadplegen en onze beschouwingen +houden er dus geen rekening mede.</p></div> + +<p>Hier eindigt het gedeelte van den roman, dat wij in bovenstaande +uiteenzettingen "de eerste helft" noemden. Wilhelms +lot heeft een zeer verrassenden keer genomen, en wie hem +van nabij kent, verwondert er zich over dat hij, die zooveel +liefde voor het tooneel toonde, niet blijft op de planken, +waar hij succes beleeft, ook al zijn er factoren die hem ontnuchteren....</p> + +<p>Na van onze inleidende beschouwing kennis te hebben genomen, +vermoedt de lezer reeds dat Goethe aanvankelijk van +plan was, Meister in de beoefening en de bevordering van +de tooneelkunst zijn levensdoel te doen vinden. Terecht! de +roman was destijds sprekend getiteld Wilhelm Meisters +zending als acteur ("theatralische Sendung"). De strijd: +staatsman of kunstenaar? die zich in Goethe vóor zijn vertrek<span class='pagenum'><a name="Page_279" id="Page_279">[Pg 279]</a></span> +naar Italië voltrok, was er in verbeeld—op een +eenigszins ander terrein overgebracht. Toen kwam voor hem +de ontstellende en daarna rustgevende zekerheid, dat hij nooit +schilder zou worden, terwijl hij daar toch zooveel jaren op +had gehoopt, daar zoo volhardend voor had gewerkt. Een man +met zuiver gemoed en kloek verstand kan dus tot op rijpen +leeftijd een roeping voelen, die zijn roeping niet is; maar door +de dwaling moet hij toch altijd tot iets goeds komen! Dit is +een van de lessen, die Goethe uit dit geestesavontuur trok. +En hij wilde zijn romanontwerp pasklaar maken om deze +wreede doch leerrijke ervaring te belichamen.</p> + +<p>Goed, maar er is een groot verschil tusschen Wilhelm en +Goethe: Wilhelm heeft overweldigend succes als tooneelist, +Goethe mislukt als schilder. Geen nood! Wilhelm was in staat, +den Hamlet zoo heerlijk te vertolken, wijl hij zelf was een +angstige, zoekende, twijfelende Hamlet, en slechts zich zelf +had te geven. Hij was als tooneelspeler <i>slechts naturalist</i>, nabootser +van de natuur (d. w. z. van hetgeen hem de natuur +leek). Iets nieuws vrij scheppen kan hij immers niet. Hij is +geen hoog kunstenaar, doch een rijk-begaafd, gevoelig man, +een van de soort die zich onmogelijk maakt door den artist +uit te hangen, maar die het in goede en bevredigende daden +toch ver kan brengen.</p> + +<p>Nu komt een eind aan den innerlijk-logischen samenloop +van zijn lotgevallen. Goethe, meer en meer theoreticus geworden, +zal hem beleeraren:</p> + +<div class="blockquot"><p>Door een behendig ingevoegd toeval gaat over zijn verleden +eensklaps een nieuw licht op: nu blijkt dat een bond van edele +menschenvrienden, die zich ten doel stelt, <span class="corr" title="Bron: veel-belovende">veelbelovende</span> jongelieden +in 't geheim moreel te steunen, van beginne af zijn schreden +heeft bewaakt en hem menigmaal een teeken heeft gegeven, +dat hij wel niet kon vatten, maar dat toch zijn gedachten "<a name="V279D1" id="V279D1" href="#V279N1">schwül</a>" +maakte. (Soortgelijke Bonden met onbestemd-humanitaire +strevingen bestonden op het eind van de achttiende eeuw; Goethe +zelf was sedert 1870 met hart en ziel vrijmetselaar). Op het slot +van Lothario komt Meister met dezen "Bond van den toren" in +aanraking, en hij krijgt op zijn aanleg een beteren kijk. Hij had +zich naar dit slot begeven, om Lothario een afstraffing toe te +dienen, voor het vele leed dat deze aan Aurélie, Serlo's zuster, zou<span class='pagenum'><a name="Page_280" id="Page_280">[Pg 280]</a></span> +hebben berokkend; hij heeft haar dit bij haar sterfbed beloofd, +toen hij de zorg op zich nam voor den kleinen Félix, dien hij voor +een zoon van Aurélie en Lothario houdt. Hij keert naar zijn woonplaats +terug om Félix en Mignon te halen en zijn tooneelrelaties af +te wikkelen: en nu deelt de oude Barbara—die eens zijn Marianne +diende en beheerschte—hem onder aanvoering van bewijsstukken +mede, dat Marianne hem nooit ontrouw is geweest, door zijn +ontrouw ten doode werd gekweld en dat de kleine Félix is ... zijn +eigen zoon. In den toren van het kasteel wordt hem nu met +plechtige ceremoniën verklaard dat zijn leertijd is afgeloopen, en +hij ontvangt er zijn "leerbrief", die de lessen uit zijn verleden bevat. +Hij mag den geheimzinnigen "Abbé", die de plechtigheid leidt, een +vraag stellen en nu uit hij de vrage die hem het meest op 't hart +ligt. Niet: Hoe zal het mij nu verder gaan of iets dergelijks; +maar: Is Félix werkelijk mijn zoon? Hieruit blijkt dat zijn leertijd +werkelijk is volbracht. De natuur zelf heeft hem den vrijbrief +gegeven; hij bekommert zich meer om zijn kind dan om zich zelf.</p></div> + +<p>Wij zullen Wilhelm niet volgen in de vele leerrijke verwikkelingen, +die hem op een beter leven moeten voorbereiden. Wij +laten het den lezer over, door te dringen in de aandoenlijke +geschiedenis van Mignon en in het geheim van den rampzaligen +harpspeler, dat zich mét het hare ontsluiert. Wij zien den held, +van vele lieve vrienden verlaten, met zijn zoon aan de hand +de wereld in trekken: met den ontluikenden Félix die hem duidelijk +maakt hoeveel hij nog heeft te leeren, en hoe hij met +name blind is geweest voor de natuur, die den jongen steeds +nieuwe vragen ingeeft. Wij verlangen naar het samenspel van +deze twee levensharmoniën; wij wenschen dat de zoon een +man, en dat de vader, tot nog toe in den greep van de omstandigheden, +nu werkelijk een vrij Held zal worden......</p> + +<p>Dit geschiedt in de "<i>Wanderjahre</i>", die wij hier niet zullen +bespreken, omdat bespreking in klein bestek, tengevolge van de +deerlijke verstrooidheid waaraan deze roman lijdt, onoverkomelijke +moeilijkheden oplevert. Het zou dan allereerst noodig +zijn, de talrijke kleine vertellingen, die Goethe door het +boek heeft gezaaid omdat zijn uitgever om copy verlegen was, +zorgvuldig van het geheel te scheiden. Het is ons natuurlijk +allerminst onbekend, dat er critici zijn, die in de onmiskenbare +sporen van decadentie, onverschilligheid en, in een man als +Goethe, onechte romantiekerigheid van de Wanderjahre blijken<span class='pagenum'><a name="Page_281" id="Page_281">[Pg 281]</a></span> +van hyper-genialiteit met den vinger weten aan te wijzen; +doch ons oordeel houdt stand tegenover hun vernuft.</p> + +<p>In den Faust zal de lezer den ideëelen ondergrond van de +Wanderjahre in sterkeren kunstvorm aantreffen.</p> + +<p>Men heeft heel wat papier volgeschreven om het volslagen +gebrek aan esthetische eenheid in den roman Wilhelm Meister +te demonstreeren. Overbodige moeite! De aangeklaagde bekent: +immers Goethe geeft toe dat deze roman is een alleronberekenbaarst +product, waarin men vruchteloos naar een +kern zoekt, en welks sleutel de schrijver zelfs niet bezit. Maar, +laat hij in een gesprek met Eckermann op deze bekentenis volgen: +is het dan niet genoeg dat ik mijn lezers een rijk stuk +leven van nabij laat zien? Het gewone leven heeft toch ook +geen tendenz; een tendenz bestaat slechts voor het verstand. +Deze redeneering echter gaat in dit geval maar ten halve op.</p> + +<p>Inderdaad, een roman behoeft niet aan de strenge eischen +van soberheid, eenheid, concentratie te beantwoorden, waaraan +een voortreffelijk drama, zeg Iphigenie, voldoet. Roman +en drama zullen een zelfde stuk leven niet op de zelfde wijze +aanvatten; de roman geeft meer détail, meer achtergrond, +uitvoeriger bespreking van de wisselwerking tusschen karakter +en omstandigheden, dan het drama.</p> + +<p>Nu staat dit vast: niet alle personen en toestanden die wij +ontmoeten spelen in ons leven een nawijsbare, ingrijpende +rol. In verband met onzen aanleg kan hun taak wel eens deze +zijn: ons voorbijgaand of langdurig bekoren, ons voor een +poos van onzen levensweg verwijderen. Er is niets tegen, dat +met het bestaan en de inwerking van zulke personen of omstandigheden +in het levensrelaas van een romanheld rekening +wordt gehouden. Nog sterker: Iemands leven kan een ononderbroken +dwaling zijn; iemand kan een werkelijk groot man +wezen en lijden aan deze eene tragische fout: dat hij zijn dienaren +niet weet te kiezen. Deze fout zal zijn levenswerk verijdelen. +Het leven van zulk een groot man zou het onderwerp +kunnen uitmaken van een roman, waarin de held onverstoorbaar +zijn idealen hoedt en van de zelf-gekozen belagers +niets merkt: ze gaan buiten zijn levenskern om, die toch het<span class='pagenum'><a name="Page_282" id="Page_282">[Pg 282]</a></span> +aandachts-centrum in het boek vormt. Maar ook in dit geval—een +uiterste!—behoort het feit dat sommige, dat véle +personages buiten de hoofdhandeling staan tot.... de hoofdhandeling. +En deze dieper liggende eenheid moet op een of +andere wijze voelbaar worden. Natuurlijk, slechts een wijs en +talentvol auteur brengt dit tot stand....</p> + +<p>Maar nu is verklaard, waarom ons stijlbeprip niet al te hevig +in verzet komt, ook al bespeuren wij dra, dat in de eerste +helft van Wilhelm Meister, stylistiesch geoordeeld, veel te veel +ruimte wordt besteed aan de schildering van enkele op zich +zelf kostelijke en onvergetelijke figuren; als daar zijn: de +snaaksche, volstrekt zedelooze en toch zedelijk charmante +tooneelspeelster Philine; het onvergetelijke zondekind Mignon; +de grijze, vloekbeladen harpspeler. Deze figuren staan buiten +de hoofdlijn, maar op de gevoelens en de stemmingen van den +held, die (men zal het bij eenig nadenken toegeven) mede zijn +lot bepalen, hebben zij vaak leidenden invloed, en zoo dragen +zij toch <i>indirect</i> tot de handeling bij. Wij zijn Goethe ten zeerste +dankbaar voor de kennismaking die hij ons met deze buitengewone +menschen veroorlooft: zij leven jaren nadat wij den +roman opzij hebben gelegd nog als gewaardeerde kameraden +in ons gemoed. Bovendien beschijnen zij de vaak prozaïsche +en ietwat gekunstelde achttiend'eeuwsche atmosfeer, waarin +Wilhelm ademt, met een vaag licht, dat zweemt uit een <span class="corr" title="Bron: nauwlijks">nauwelijks</span> +vermoede wereld. En wij vragen ons af, waarom de schrijver +zijn phantastischen held niet in deze andere wereld deed +leven, die toch beter bij hem past? Deze vraag, die, essentiëel +genomen, voor ons alle een levensvraag is, beantwoorden wij, +naarmate onze ervaring van jaar tot jaar toeneemt, steeds +nauwkeuriger en afdoender. Want dit (het zij terloops vermeld) +is een schoone <span class="corr" title="Bron: qualiteit">kwaliteit</span> in dezen roman: de ontluikende +jongeling, de rijpe man, de moede grijsaard vinden er ieder +voor zich hun levenservaring in bevestigd. Ziedaar de beteekenis +van Goethes onbevangen blik op de menschen en van +zijn "niemand bemoraliseeren", gelijk moeder Aja het hem +heeft ingeprent. Hiermede hangt het "volslagen gebrek aan +eenheid" dat wij bespraken ten nauwste samen. En hier ligt<span class='pagenum'><a name="Page_283" id="Page_283">[Pg 283]</a></span> +dan de aanleiding tot den vaak herhaalden dooddoener, dat +Wilhelm Meister is een onzedelijk boek, of (zooals de mystieke +Novalis zegt) een moreel-ongodistiesch boek; een aantijging +die voor zich zelf spreekt......</p> + +<p>Maar nu schieten wij op in het tweede gedeelte, en wij bespeuren +daar wel degelijk een tendenz, al heeft de schrijver +die, wie weet hoe onbewust, met groot talent verhuld. Deze +strekking vergoedt, zooals wij reeds opmerkten, de vele benevelende +uitweidingen. Doch waar de gebeurtenissen zich al +spoedig onvermijdelijk groepeeren om een vaste ontwikkelingslijn, +juist dàar kwetst het invoeren van enkele tamelijk +overbodige personages en voorvallen ons stijlgevoel. En op +dit gedeelte laat zich Goethes redeneering ook bezwaarlijk +toepassen. Of........</p> + +<p>Of moeten wij aannemen, dat de schrijver (die in de teekening +van de karakters hoogst zelden zijn eigen meening als +zoodanig mengt) op deze wijze heeft willen aanduiden, dat +Wilhelm zelf, nadat zijn eerste hartstochten zich hebben +gelegd, en de warmte van zijn gevoelens is gedaald, nadat +hij voorloopig tot inkeer is gekomen, de dingen tendentieuzer +ziet dan voorheen, ze meer rechtstreeks met zijn eigen levensloop +in verband brengt, en daardoor sommige personen, wier +nut voor zijn levensloop twijfelachtig schijnt, minder warm in +zijn gemoed sluit?</p> + +<p>Dit zou de uiteenloopende kleuring van beide romanhelften +begrijpelijk maken. En men neigt tot zulke opvatting, als men +ervaart dat Goethe in die Wahlverwantschaften de handeling +veel sterker concentreert, de nevenpersonen en de uiterlijke +omstandigheden nauwelijks aanduidt, en dit dan hieraan toeschrijft: +Dat hij dàar met grootdeels gevormde karakters heeft +te doen, die, als hun intiemste heil gemoeid is, meer op zich +zelf rekenen en letten dan op anderen.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 400px; "> +<img src="images/chapterendsmall.png" width="400" height="134" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_284" id="Page_284">[Pg 284]</a></span></p> +<div class="figcenter"> +<a name="CHAPTER_XXVI" id="CHAPTER_XXVI"></a> +<img src="images/ornament3small.png" alt="ornament hoofdstuk XXVI" +title="ornament hoofdstuk XXVI" width="100%" height="105"/> +</div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold;"><a href="#TOC_XXVI">XXVI</a></div> +<div class="alignright"><a name="V284D1" id="V284D1" href="#V284N1">Nun weint die Welt</a>, und sollten wir nicht weinen?<br /> +EPILOG. +</div> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalN.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">N</span>adat hij vrouw en kind aan zijn moeder had +voorgesteld en nogmaals een reis naar Zwitserland +had gemaakt, bleef hij een tiental jaren +vreedzaam in Weimar. Hij werd gemakzuchtig, +ging zelden uit, en onderhield slechts met enkele +vrienden conversatie. Hij nam équigage en had er liefhebberij +in, zelf de paardenmarkt te bezoeken. Overigens maakte hij +zoo weinig beweging, dat hij tamelijk corpulent werd. Een neiging +om zijn lichaamskracht te sparen, teneinde ongestoord +zijn drukken geestesarbeid te kunnen voortzetten, was over +hem vaardig. Hij onderwierp zich zoo stipt mogelijk aan de +dag-indeeling, die hij zich had voorgeschreven. Hij stond om +zeven uur op en werkte tot elf onafgebroken. De morgenuren +waren hem altijd het vruchtbaarst, terwijl een man als Schiller +'s nachts dichtte, zijn brein verhittend met champagne. Om +elf uur gebruikte hij een kop chocolade en ging dan tot twee +aan den slag. Dan kwam zijn kleine August dikwijls onder zijn +venster, en mocht happen naar een stuk taart, dat zijn vader +aan een koordje liet zakken: sinds ze samen naar Ilmenau +waren geweest droeg de jongen een mijnwerkerspak. Om twee +uur middagmaal: gewoonlijk eenige vrienden aan tafel of +een paar acteurs, met wie hij over tooneelzaken had te spreken. +Hij at overvloedig en beperkte zich daarbij, hoewel van huis uit +een zoetekauw, tot ernstige, zware spijs. Hij nuttigde twee of +drie flesschen lichten rijnwijn per dag: voor dien tijd niet veel, +voor een Rijnlander bepaald weinig. Langdurig behartigde +hij de belangen van zijn maag, hield opgewekte, uitbundige +tafelgesprekken. In den namiddag ontving hij bezoeken in +verband met de vele leidende functies die hij bekleedde, en +tegen den avond begaf hij zich vaak naar den schouwburg; men<span class='pagenum'><a name="Page_285" id="Page_285">[Pg 285]</a></span> +begon toentertijd veel vroeger te spelen dan thans. Van acht tot +negen souper, waarbij hij wat groente en wat fruit gebruikte. +Om tien uur bedtijd; men zegt dat hij een talentvol slaper was. +Hufeland, de ook thans nog om zijn Langleefkunst bekende +arts, weet te berichten, dat Goethe een "prachtige" spijsvertering +bezat, en zich in een even prachtige bloedvorming +verheugde.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 343px; "> +<a name="ILLO_316" id="ILLO_316" href="#LOI_316"><img src="images/hires316low.jpg" +alt="GOETHE-SCHILLER GEDENKTEEKEN" +title="GOETHE-SCHILLER GEDENKTEEKEN" width="343" height="600"/></a> +<p style="text-align:center;">GOETHE-SCHILLER GEDENKTEEKEN</p> +</div> + +<p>Hij bemoeide zich in die dagen met velerlei dingen: Als +leider van het tooneel te Weimar spaarde hij geen arbeid om +den smaak van het publiek te louteren, om den aanleg van +zijn spelers te veredelen. Sedert 1800 werd hij hierin terzijde +gestaan door Schiller, die door den hertog in staat was gesteld, +zich geheel aan het Duitsche drama te wijden. Enkele jaren +daarop stichtte hij een tooneelschool, met aanvankelijk een +dozijn jonge leerlingen; die school bezat maar één leeraar: +Goethe, de directeur. Bij den aanbouw van een nieuw theater +betoonde hij zich een zoo handig architect, dat de hertog hem +halsstarrig in den aanbouw van een nieuw paleis bleef betrekken. +Langzamerhand kreeg hij daarbij alle draden in +handen, en mengde zich ten slotte in de arbeidsvoorwaarden +van de werklieden: hij schafte de ploegbazen, die zich een deel +van de loonen toeëigenden, af, en nam de arbeiders rechtstreeks +in dienst.</p> + +<p>Hij liet nu ook zien dat hij nog iets anders kon als Xeniën +brouwen. Hij bracht herhaaldelijk het werk van jonge schilders +op tentoonstellingen bijeen, schreef voor hen prijskampen uit; +en de onderwerpen, die hij jongen kunstenaars opgaf, getuigen +dat hij waarlijk niet alleen de richting die hem persoonlijk lief +was beschermde. Toch trachtte hij eenheid te brengen in de verschillende +kunststrevingen, die hij om zich heen zag opkomen; +maar slechts in zooverre als hij eischte dat ieder <span class="corr" title="Bron: kunstnaar">kunstenaar</span> in +zijn soort echt gevoel en kundige phantasie uitte. Bij de beoefening +van de theoretische schoonheidsleer—een wetenschap, +die hij, na den vroegtijdig overleden Winckelmann, +gemàakt heeft—vond hij een heerlijken steun in den Zwitserschen +schilder Heinrich Meyer, met wien hij reeds te Rome +vriendschap had aangeknoopt. Deze man met zijn eenvoudig<span class='pagenum'><a name="Page_286" id="Page_286">[Pg 286]</a></span> +en trouw karakter, met zijn helder verstand en zijn groote +ontwikkeling (wij kunnen hem hier helaas geen recht doen +wedervaren) woonde herhaaldelijk bij hem in, verzamelde +gegevens voor het boek over Italië, dat hij noch steeds wilde +schrijven, en voor zijn ander boek over <i>Winckelmann en zijn +eeuw</i>. Zelden ontmoette hij iemand die hem uit korte aanduidingen +zoo goed begreep, ook den dichter in hem. Met hem +redigeerde hij zijn kunst-wetenschappelijk tijdschrift "<i>Die +Propyläen</i>" dat echter maar weinig succes had, ondanks zijne +en Schillers doorwrochte bijdragen weinig invloed oefende, na +twee jaar ter ziele ging en den uitgever op een gevoelig verlies +kwam te staan.</p> + +<p>Hij kocht zich een landgoed en deed minder aangename +ervaringen als grondbezitter op, zoodat hij blij was, het ten +slotte van de hand te kunnen zetten.</p> + +<p>Veel zorg baarde hem de universiteit te Jena: Pruisen wist +door schitterende aanbiedingen zijn beste hoogleeraren weg te +lokken, en ook de <i>Litteraturzeitung</i>, een invloedrijk blad, dat +door die professoren werd beheerd, en dat veel goed deed aan +den naam van de universiteit. Met koortsigen ijver, zijn toch +reeds ziekelijk gestel ondermijnend, streed Goethe voor de +stichting van een nieuwe Litteraturzeitung; de "echte", die hij +zelf met groote opofferingen redigeerde, enkel en alleen om +den roep die van Jena uitging te handhaven.</p> + +<p>Hij wist wel dat dit alles niet bevorderlijk was aan zijn poëzie, +maar hij troostte zich met de verwachting, dat ook uit deze +ervaringen wel iets goeds zou groeien. Zijn "Natürliche +Tochter" werd bij stukken en brokken voltooid. Rustig zette +hij, daarin door Schiller bijgestaan, zijn wetenschappelijk +onderzoek voort, steeds in lange gesprekken allerlei geleerden +raadplegend. Zijn groote Kleurenleer, die in 1810 +gereed kwam, beslaat vijftienhonderd bladzijden druks. Al +wat er sedert de grijze oudheid over dit onderwerp was verschenen +had hij aandachtig bestudeerd, en in onderling verband +doorzien; het historische gedeelte van zijn kleurenleer +is een voorbeeld van wat een geschiedenis van beschaving en +wetenschappen zou kunnen zijn.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_287" id="Page_287">[Pg 287]</a></span> +Maar zijn populariteit werd er niet grooter op. De zware +massa's ervaring, die hij in zijn uitdrukkingen steeds sterker +concentreerde, maakte dat zijn werk slechts voor weinigen +geheel toegankelijk bleef. Hij wist dat en zei het openlijk: +mijn zaken kunnen niet populair worden. Zijn teruggetrokkenheid, +zijn princelijke manieren, zijn bevelende houding, waarvan +men wel voelde, dat hij ze niet zou nalaten indien hij eens +minder hoog ware geplaatst, maakten hem gehaat bij degenen +die niet konden verdragen dat zij geestelijk zijn minderen +waren. Slechts enkele uitverkorenen werden gedoogd in den +kring van intellectueelen, in wier midden hij voordrachten +hield over kunst- en natuurwetenschap. Toen b. v. de blijspeldichter +Kotzebue aan het hof werd ontvangen zei hij: Ja, +wel aan het wereldlijke hof, maar niet aan het geestelijke! +Kotzebue trachtte zijn ongenoegen te luchten door Schiller +tegen hem uit te spelen en een speciale Schiller-vereering +met zwaar-allegorische feestelijkheden op touw te zetten. Hij +vond medestanders in overvloed, ook onder de dames die kort +te voren nog tot <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> kring behoorden. Schiller besloot +zich ziek te houden. Maar Goethe, met een ziekte onder de +leden, barstte in woede uit, jammer genoeg. Kotzebue had +daar veel pleizier van, ook al werd het feest, men zegt door +Goethes ingrijpen, van hoogerhand onmogelijk gemaakt.</p> + +<p>Nauwelijks had Goethe het scheiden van de achttiende eeuw +vroolijk gevierd, of hij werd ernstig ziek. Hij verkeerde meermalen +in doodsgevaar, en hij moest dagenlang blijven staan +om adem te kunnen halen. Een halsgezwel, dat zich over de +wang voortzette, hield zijn linkeroog gesloten. Vijf etmalen +lag hij buiten kennis. Men vreesde dat hij een beroerte zou +krijgen. Toen kwam in velen, die hij had gekwetst of op een +afstand gehouden, de vriendschap weer boven. De hertog nam +een werkzaam deel in zijn verpleging, en rustte niet voordat +de doctoren die hij hoog stelde om het ziekbed stonden. Ook +vrouwe Von Stein had medelijden met haar voormaligen vriend, +die misschien in de vergiftigde omgeving van "dat mensch" zou +sterven. Maar dat mensch verzorgde hem, gelijk geen ander +het had kunnen doen, en toen hij, eindelijk door de crisis heen,<span class='pagenum'><a name="Page_288" id="Page_288">[Pg 288]</a></span> +haar, zijn "lieve kleine", en zijn zoon ontwaarde, schoten de +tranen hem in de oogen. Van toen af besloot hij, haar ondanks +alle tegenwerking in de wereld te doen erkennen. Tot groote +ergernis van vrouwe Von Stein, die hij zijn dank voor de betoonde +belangstelling liet overbrengen, vertoonde hij zich met +Christiane en kind in een open ar, en bij verschillende feestelijkheden +aan het hof liet hij haar meegenieten; toen nu de kleine +August mét den hertog in een allegorischen optocht een rol +had gespeeld, bleef tegenbezoek van de vorstelijke familie +niet uit. En meer en meer kreeg Goethe de lijderes lief, die +hem nog vier kinderen baarde, welke tot zijn grenzelooze +smart òf dood ter wereld kwamen, of spoedig na hun geboorte +stierven.</p> + +<p>Er was groote toeloop van vrienden bij zijn herstel. Zijn huis +bleef een tijdlang vol gasten: de boter werd bij vaten tegelijk betrokken, +en dit in een tijd, toen zijn zuinige vrouw zich wel eens +behielp met een japon van moeder Aja, die dan "zoo goed als +nieuw" heette. Hij had nu gezelligheid noodig, want hij was +zeer prikkelbaar geworden, wond zich op bij zijn werk, kon niet +lang achtereen thuis blijven. In zijn zwaarmoedigheid benijdde +hij Herder, zijn kwelgeest, die zoo pas begraven was. Hij sloot +zich in die dagen nauw aan bij Riemer, den huisonderwijzer van +zijn zoon, een zeer kundig man, later tot hoogleeraar bevorderd, +en beroemd geworden om zijn "Mededeelingen over +Goethe". Nog grooter <span class="corr" title="Bron: voldoenig">voldoening</span> beleefde hij aan zijn omgang +met den gebrilden metselaarsbaas-componist Zelter; deze +was de eenige, die sedert zijn terugkeer uit Italië verlof kreeg, +hem met "du" aan te spreken. Zijn grootste vertrouweling: +fijngevoelig maar—en dit deed Goethe zoo goed—verre van +sentimenteel; een kernachtige volksman, "een heerlijk man", +als men zich maar eenmaal over zijn weinig <span class="corr" title="Bron: sympatieke">sympathieke</span> verschijning +(Goethe had het land aan brillen) had heengezet. +Zelter werd zich door zijn aanraking met Goethe pas goed van +zijn gaven bewust, die hij altijd voor zich en zijn naasten verborgen +had gehouden, maar die de profeet van Weimar tot +zijn verwondering terstond raadde. De correspondentie tusschen +deze twee mannen is een zoo onverholen uitwisseling van<span class='pagenum'><a name="Page_289" id="Page_289">[Pg 289]</a></span> +teedere gevoelens en benamingen, dat hij die—de briefschrijvers +niet kennend—ze inziet, op menige bladzij waant, een +zoete liefdeshistorie te lezen. Dit heeft in onzen tijd geleid +tot onderstellingen, die op de reinheid en op de cultuur-historische +kennis van de onderstellers een eigenaardig licht +werpen.</p> + +<p>Allerlei mannen en vrouwen, die meenden met kunst of +wetenschap ook maar iets uitstaande te hebben, trachtten, als +ze in de buurt van Weimar kwamen, natuurlijk tot de bezienswaardigheid +Goethe door te dringen. Zoo o. a. Madame du +Stael, die toen haar boek over Duitschland schreef en meende +dat geen groot man in staat zou zijn, haar nìet te ontvangen. +Goethe ontweek haar, maar bezweek ten slotte voor haar aandrang, +waarbij ze haar vrouwelijk charme ook liet spreken. +De ruim twintigjarige dochter van Maximiliane Brentano, de +zonderlinge Bettina, had een merkwaardige hoogachting voor +hem opgevat: aan zijn moeder, die haar veel over haar beroemden +zoon sprak, vertelde zij dat ze, als Mignon op Wilhelm +Meister, verliefd was op Wolfgang, en dat ze in jongenskleeren +naar Weimar wilde trekken. Bij haar eerste bezoek aan hem, +wilde ze.... op zijn schoot inslapen. Goethe verdroeg haar +verregaande en compromitteerende <span class="corr" title="Bron: dwaasheiden">dwaasheden</span> eenigen tijd +met grootmoedig geduld, maar hij moest haar de deur wijzen, +toen ze zich tegen Christiane onbehoorlijk gedroeg. Zij is +hem steeds blijven aanbidden, ontwierp later een standbeeld +van hem, en schreef een boek over Goethe, zijn "Briefwisseling +met een kind(!)", dat op zich zelf beschouwd wel +romantiesch bekoorlijk is, maar voor den critischen geschiedschrijver +toch zeer verdacht en ten slotte verfoeilijk wordt, als +hij bedenkt dat dit boekje niet brieven maar vrije bewerkingen +van brieven geeft, en wemelt van malle beweringen, leugenachtige +voorstellingen, verdraaiingen van feiten. Het zal wel +lang duren, voordat de minder critische, de valsch-gevoelige +publieke opinie zich ten opzichte van Bettina zal hebben gewijzigd......</p> + +<p>Sommige bezoekers werden intusschen met blijdschap ontvangen: +Goethe kon zeer beminnelijk zijn, wat bij zijn stijve<span class='pagenum'><a name="Page_290" id="Page_290">[Pg 290]</a></span> +manieren en zijn ernstige zwarte kleeding sterk opviel. Maar +<span class="corr" title="Bron: onsympatieke">onsympathieke</span> kijkers behandelde hij uit de hoogte: hij dwong +ze urenlang over het weer te praten of hij bespotte ze met +lijdelijk verzet, zooals bijvoorbeeld dien Engelschman, die +zich had aangemeld om "Goethe te zien". Nadat deze ontvangen +was met het gewone: "Ik vraag verlof, U den Geheimraad +Goethe voor te stellen", werd hij overbluft met de kalm +geacteerde mededeeling: "Zoo ziet u me van voren, zoo van +opzij, zoo van achteren.... en kan ik U nu nog verder van +dienst zijn?"—Dergelijke bezoekers, als ze niet zeer scherpzinnig +waren, strooiden natuurlijk praatjes over hem rond, +verkondigden dat hij geen hart had, en alleen voor standbeelden +nog iets kon voelen. En ook zij hebben tot de vorming +van <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> reputatie bijgedragen!</p> + +<p>Na de mislukking van zijn <span class="corr" title="Bron: Eugenie">Eugénie</span> raakte hij aan het kwakkelen, +maar hij verdroeg zijn pijnen kalmer dan te voren. +Begin 1805 kreeg hij het voorgevoel, dat òf hij of Schiller spoedig +moest sterven. En nauwelijks was Christiane, die hun zoon +een eindweegs naar Frankfort zou geleiden, afgereisd, of ze +moest in allerijl terug: Goethe was ingestort. Hij leed nu aan +een byzonder pijnlijk nierkoliek, en men kon hem van uit de +verte hooren schreeuwen. Nauwelijks echter was voor hem het +doodsgevaar geweken, of de uitgeteerde Schiller werd bedlegerig.</p> + +<p>Goethe, zijn voorgevoel bevestigd vindend, durft hem niet +bezoeken. Met betraande oogen rent hij in zijn tuin heen en +weer; heeft hij zich in zijn kamer opgesloten, dan hoort men +hem snikken. Een oogenblik schijnt het alsof de vrienden elkaar +zullen behouden. Maar als Goethe goed op de been is, +sterft Schiller, die niet meer kan spreken of schrijven, snel af. +Men durft Goethe niet zeggen dat zijn tien jaar jongere vriend +niet meer is. Meyer vlucht het gastvrije huis uit, vreezend dat +hij zijn verdriet ontijdig zal verraden. Goethe denkt nog dat +Schiller ziek is, en ligt 's nachts op zijn kamer te huilen. Maar +den volgenden ochtend voelt hij uit den eigenaardigen nadruk +die Christiane op de uitdrukking "zeer krank" legt, dat hij niet +meer mag hopen. Hij durft het stoffelijk overschot niet zien:<span class='pagenum'><a name="Page_291" id="Page_291">[Pg 291]</a></span> +"Zoo'n vernieling!" roept hij uit, als men 't hem vraagt. Hij +gelooft dat het nu met hem gedaan is. De helft van mijn leven +weg! schrijft hij aan Zelter. In zijn wanhoop tracht hij Schillers +<i>Demetrius</i> te voltooien, om tenminste nog geestelijk mét +hem te zijn. Maar hij is gebroken; het werk mislukt, en nu is +de vriend voor goed dood. Hij wil een groot drama maken om +Schiller te herdenken. Het lukt niet. Het middel, dat hem nog +altijd had geholpen in het verzetten van zijn smart, faalt thans. +Later gelukt 't hem Schillers <i>Lied van de Klok</i> in den juisten +toonaard voort te zetten met een "Epiloog", die de ziel van zijn +bondgenoot ontvouwt en van het nageslacht voor hem opeischt +den roem, dien het leven hem slechts ten halve gaf.</p> + +<p>Maar toen hij op het eind zijner dagen, omstreeks 1830, +den schedel van zijn vriend in handen kreeg, had hij ook voor +dezen grooten slag een compensatie gevonden. En in een +gedicht, zacht als de adem van een slapend kind, spreekt hij +het uit, dat deze leege hulze, die niemand meer kon liefhebben, +al had zij nog zoo schoone kern bevat, in hém alleen een +verkwikkend warmtegevoel wekte, als ontsprong een levensbron +uit den dood:</p> + +<p style="margin-left:4em"><a name="V291D1" id="V291D1" href="#V291N1">Geheim Gefäss</a>, Orakelsprüche spendend!<br /> +Wie bin ich werth, dich in der Hand zu halten?<br /> +Dich höchsten Schatz aus Moder fromm entwendend,<br /> +Und in die freie Luft zu freien Sinnen,<br /> +Zum Sonnenlicht andächtig hin mich wendend.<br /> +Was kann der Mensch im Leben mehr gewinnen,<br /> +Als dass sich Gott-Natur ihm offenbare,<br /> +Wie sie das Feste lässt zu Geist verrinnen,<br /> +Wie sie das Geisterzeugte fest bewahre......</p> + +<p>Woorden die den begrijpenden lezer van +ons hoofdstuk "God en wereld" alleszins duidelijk zullen zijn, +en die bewijzen, hoezeer in Goethe leer en leven waren éen +geworden.</p> + +<p>Nooit hebben twee kunstbroeders elkaar zoo oprecht en zoo +krachtig gesteund. Geen wonder: kent men nog een paar +dichters, die zoo stellig wisten, <i>dat ze in zich zelf iets Hoogers +dienden</i>?</p> +<p><span class='pagenum'><a name="Page_292" id="Page_292">[Pg 292]</a></span></p> + +<p><a name="CHAPTER_XXVII" id="CHAPTER_XXVII"></a></p> +<div class="center"><img src="images/ornament1.png" width="100%" height="149" alt="14 October 1806" title="" /></div> +<div class="center" style="margin-top: -5.5em; "><a href="#TOC_XXVII">"14 October 1806</a></div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold; margin-top: 3.0em; "><a href="#TOC_XXVII">XXVII</a></div> +<div class="alignright"><a name="V292D1" id="V292D1" href="#V292N1">Gott habe ich</a> und die Kleine<br /> +Im Leid erhalten reine........</div> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalE.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">E</span>en verblijf te Karlsbad bevrijdde hem van zijn +kwaal; deze was met korte tusschenpoozen +meermalen teruggekeerd, en had zijn stemming, +die zeer leed onder den lagen luchtdruk, bedorven. +Hij vond destijds veel troost in vadervreugd: zijn +zoon leerde graag en bleek vooral voor talen en voor wetenschappen +waarbij iets te zien viel, o. a. voor delfstofkunde, +goeden aanleg te hebben. August was een beste kameraad voor +zijn vader (gelijk Félix voor Wilhelm Meister) en liet zich door +de intriges van vrouwe Von Stein—die, zinspelend op de +verhouding tusschen Goethe en Christiane, hem allerlìefst een +toevluchtsoord aanbood, als zijn te huis tè vreugdeloos mocht +worden—niet van zijn ouders vervreemden. Goethe gaf hem +in alles volle vrijheid, en hoeveel invloed hij niettemin op hem +had blijkt bijvoorbeeld hieruit, dat de jongen als gymnasiast +halsstarrig weigerde verzen te maken of te vertalen, omdat +vader dit eens in zijn bijzijn sterk had afgekeurd.</p> + +<p>Eenmaal hersteld, begon Goethe zijn "Woensdagochtend-bijeenkomsten" +te houden: hij gaf te zijnent voor een aantal +voorname dames, waarbij zich later de weduwe Von Schiller en +vrouwe Von Stein voegden—zij verdroegen de tegenwoordigheid +van Christiane terwille van den man, die van dit schepsel +zoowaar veel scheen te houden!—lezingen over kleuren, +magnetisme, plantkunde; aan de natuurwetenschap gaarne +moralistische beschouwingen knoopend, zooals de lezer die +weldra in Die Wahlverwantschaften zal leeren kennen. Men +wete dat zulke bijeenkomsten in dien tijd mode waren, maar +men zal zich niettemin afvragen, of deze deels lichtzinnige en<span class='pagenum'><a name="Page_293" id="Page_293">[Pg 293]</a></span> +venijnig lasterende dames wel veel stichting hebben gevonden +in hetgeen "de mooie Geheimrath" met zijn krachtig muzikaal +geluid—jammer genoeg had hij de hebbelijkheid, vaak met +een hand langs oogen en voorhoofd te strijken—ten gehoore +bracht. Spoedig moest hij de savantes gelegenheid geven een +kwartiertje voor de les te causeeren over de politiek; want +door iedereen en overal werd zeer bezorgd over de nieuwste +staatkundige gebeurtenissen gesproken. Hij deed daar niet +graag aan mee, maar als men hem aan den babbel wilde hebben, +bracht men hem op zijn gemak, door een tafel met teekengerei +voor hem klaar te zetten: hij had zijn gedachten graag +bij het teekenstift, wanneer het gesprek ging over allerlei misstanden +waartegen hij zich vruchteloos had verzet:</p> + +<p>—Bedachtzaam maar vlot veroverde Napoleon Europa. +West-Duitschland kon hem niet meer ontgaan en nu wilde hij +door geven en nemen Pruisen isoleeren, om het later, bij gunstige +gelegenheid, des te makkelijker in te palmen. Weimar +en de andere Thüringsche staatjes waren door allerlei banden +vast aan Pruisen gebonden: Carl-August vervulde opnieuw +een belangrijke functie in het Pruisische leger. Goethe had +gaarne gezien—en hij heeft het <span class="corr" title="Bron: a. o.">o. a.</span> in <i>Hermann und Dorothea</i> +gezegd—dat de Duitschers <i>als Natie</i> in opstand waren +gekomen tegen de Fransche heerschappij; maar tot zijn ergernis +liet deze natie zich kalmweg versplinteren, totdat Napoleon +door een beslissenden zet, de stichting van een Rijn-statenbond +onder zijn protectoraat, een wanhopige oorlogsverklaring +van Pruisen uitlokte: die hij best kon gebruiken. +Weldra bleek dat het in den omtrek van Weimar tot een hevig +treffen zou komen: de wederzijdsche troepenmassa's trokken +zich daar samen en stichtten bij voorbaat groote verwarring +in de residentie. Carl-August was bij zijn regiment, en op Hertogin +Louise na vluchtte het hof. Goethe bleef waar hij was; +hij nam zelfs geen maatregelen om zijn collecties en zijn papieren +te bergen: <i>evenmin</i> als Egmont kende hij gevaar.</p> + +<p>Het Duitsche leger werd bij Jena geslagen, de ontredderde +Pruisen vluchtten door Weimars straten, gevolgd door overmoedige +Franschen, die de stad bezetten en aan het plunderen<span class='pagenum'><a name="Page_294" id="Page_294">[Pg 294]</a></span> +sloegen. Goethe kreeg een twintigtal huzaren in huis, wier +officier (Lili's zoon) hem veiligheid beloofde; de manschappen +gedroegen zich nogal kalm en waren vermoeid genoeg om +spoedig in te slapen. Maar in den nacht van 14 October beukten +een paar plunderaars de voordeur kapot en eischten toegang. +Riemer meende ze met wijn en buit zoet te houden, +maar ze wilden den heer des huizes spreken. Deze trad hun +tegemoet, indrukwekkend in zijn witte slaaprok—zijn "profetenmantel"! +Zij bonden in, maar later vonden zij den +weg tot zijn kamer, snuffelend naar kostbaarheden. Reeds +stoven ze met getrokken degens op hem aan, toen Christiane, +dapper en bijdehand, de wapens afwendde, snel een stadgenoot +riep die in het achterhuis een onderkomen had gevonden, en +met diens hulp de kerels uit het vertrek zette. Pas den ochtend +daarop kreeg men ze weg: ze hadden geslapen op het bed dat +Goethe voor hun Maarschalk gereed hield!</p> + +<p>Tot juiste waardeering van dit moment, bedenke de lezer +o. a. dat de menschheid twee groote werken van Goethe in het +geheel niet, zijn grootste werk slechts gedeeltelijk zou bezitten—om +nu gemakshalve van zijn natuurwetenschappelijke +gewrochten en van vele kleine gedichten en novellen niet te +spreken—indien hij (die toch een waardiger dood had verdiend) +den 14den October niet was gered door het vrouwspersoon, +dat men spottend noemde "dame Vulpia", ofte wel +"de dikke wederhelft". (Deze laatste vinding is van Schillers +weduw, die pochte, bij zekere plechtigheid, waartoe slechts +vrijmetselaarsvrouwen toegang hadden, Christiane's bijzijn +te kunnen afkoopen met een glas—zegge één glas—punch).</p> + +<p>De Fransche opperbevelhebbers toonden dat het incident +hen pijnlijk had getroffen en ze zonden een briefje, waarin zij +"den grooten Goethe" verzochten, zich niet bezorgd te maken. +Hij kreeg een schildwacht voor zijn deur en een van zijn "Italiaansche" +vrienden, die inspecteur-generaal van de musea was +geworden, werd nu bij hem ingekwartierd. Hij verschonk den +hem opgedrongen gasten in enkele dagen 12 vaten wijn, en +hij maakte totaal twee duizend daalders onkosten voor de +heeren. Natuurlijk heeft men zijn positie, welke hem in staat<span class='pagenum'><a name="Page_295" id="Page_295">[Pg 295]</a></span> +stelde vele stadgenooten, die tot op het hemd waren uitgeschud, +van dienst te zijn, op smadelijke wijze verklaard.</p> + +<p>Terwijl nu de stad in vlammen stond en de kogels floten over +zijn woning, begaf hij zich in overpeinzingen die tot resultaat +hadden het volgend biljet aan den hofpredikant Günther:</p> + +<div class="blockquot"><p>Dezer dagen en nachten is een langgekoesterd plan bij mij tot +rijpheid gekomen; ik wil mijne kleine vriendin, die zoo veel +voor mij heeft gedaan en ook deze uren van beproeving met mij +doorleefde, ten volle en burgerlijk erkennen als de Mijne. Zeg +mij, waardige geestelijke heer en vader, of het zoo is te schikken, +dat wij zoo spoedig mogelijk, Zondag of eerder, trouwen. +Welke stappen hebben wij daarvoor te doen? Kunt Gij de inzegening +niet zelf verrichten? Ik zou wenschen dat ze in de +sacristy van de stadskerk geschiedde. Gelieve brenger dezes zoo +mogelijk antwoord mee te geven.</p></div> + +<p>Er is een echo van het gedicht Hermann und Dorothea in +deze huwelijksplechtigheid op puinhoopen, die twee dagen +later plaats vond. August en Riemer waren de eenige getuigen. +In de trouwringen stond veelbeteekenend 14 <i>October</i> gegraveerd.</p> + +<p>En van toen af gold Christiane de vrouw van den huize, al +zweeg de laster niet. Ze had dit geluk duur gekocht: de moeizame +verpleging gedurende Goethes langdurige ziekten, het +doodsgevaar waarin ze zich wierp om haar man te redden, de +gemeene behandeling die ze van de Fransche officieren had te +verdragen.... ziehier nog slechts een deel van den prijs. +Johanna Schopenhauer (moeder van den wijsgeer), die uit een +groote stad kwam en in Weimar een nieuwelinge was, hielp +Christiane over de eerste verlegenheid heen, toen ze aan +"de wereld" officiëel werd voorgesteld: Ik kon doen alsof ik +van de vroegere verhouding niets wist, schreef ze haren zoon. +Maar de bruigom betaalde de felicitaties met een stereotyp en +hooghartig: Ze is altijd mijn vrouw geweest!</p> + +<p>Napoleon had zich als een brieschende leeuw aangesteld, toen +hij Carl-August niet te huis trof, en hij wilde het landje doen +boeten voor den weinig diplomatieken vorst, die verzuimd had +den Imperator zijn opwachting te maken. Maar hertogin +Louise (de vrouw die niet bang was voor zijn 200 kanonnen!<span class='pagenum'><a name="Page_296" id="Page_296">[Pg 296]</a></span> +zooals hij het uitdrukte) bracht hem door haar bewonderenswaardig +optreden tot betere gedachten. Carl-August nam—wat +Goethe hem reeds vóor den oorlog had aangeraden—ontslag +uit Pruisischen dienst; Weimar sloot zich aan bij +den Rijnbond; met een hooge oorlogschatting werd de vrêe +gekocht.</p> + +<p>Goethe voelde zich na de huwelijksplechtigheid vroolijk en +mild gestemd. Had hij de Fransche bevelhebbers al kort te +voren op het hart gebonden, de instellingen van de universiteit, +die immers mede tot zijn levenswerk van de laatste +twintig jaren behoorden, te sparen—nu trachtte hij zijn +tweede vaderland naar vermogen met werken des vredes +over de geleden verliezen te troosten. Men spotte niet als +men verneemt, dat zijn schouwburg hiertoe veel moest +bijdragen.</p> + +<p>Nu werd Christiane ook in den familiekring te Frankfort +gevoerd en ze verwierf er zich veler vriendschap. Moeder Aja +schreef haar zoon: "Je mag God danken. Zoo een lief—heerlijk +onverdorven schepseltje Gods vindt men zeer zelden—en +wat ben ik nu gerust over alles wat jou betreft".</p> + +<div class="figcenter" style="width: 400px; "> +<img src="images/chapterendsmall.png" width="400" height="134" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_297" id="Page_297">[Pg 297]</a></span></p> + +<p><a name="CHAPTER_XXVIII" id="CHAPTER_XXVIII"></a></p> +<div class="center"><img src="images/ornament2small.png" width="100%" height="157" alt="De roman "Die Wahlverwantschaften" werd in October 1809 voltooid." title="" /></div> +<div class="center" style="margin-top: -6.0em; "><a href="#TOC_XXVIII">"De roman "Die Wahlverwantschaften"<br /> +— werd in October 1809 voltooid —</a></div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold; margin-top: 3.0em; "><a href="#TOC_XXVIII">XXVIII</a></div> +<div class="blockquotright">Elkeen bespeurt in dezen roman een diephartstochtelijke +wonde, die, al genezend, aarzelt zich te sluiten, een hart dat vreest te +genezen.</div> +<div class="alignright">GOETHE, DAGBOEK.</div> + +<p style="text-align:center; font-size:130%; font-weight: bold;">DIE WAHLVERWANTSCHAFTEN</p> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalM.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">M</span>aar <span class="corr" title="Bron: nauwlijks">nauwelijks</span> was hij van al deze ontroering +bekomen, zoodat hij rustig kon schrijven aan +de voortzetting van Wilhelm Meister, of een +nieuwe slag trof hem: juister gezegd, hij schiep +zich uit onverschillige omstandigheden het +dreigement, dat hem in verband met zijn verleden en zijn +karakter juist toekwam.</p> + +<p>Om beter te kunnen werken, zonderde hij zich eenigen +tijd in het stille Jena af, maar—vertrouwelijke gesprekken +met natuurlijke menschen behoevend—ging hij vaak op +thee bij den boekhandelaar Frommann, die een pleegdochter, +Wilhelmina Herzlieb (meestal Minchen of Minna genoemd), +huisvestte. Het meisje, toen achttien jaren oud, een bloeiende +schoonheid, verstandig voor haar leeftijd, met veel "ziel", +had als kind op zijn schoot gespeeld. En met vriendelijke +deelneming volgde hij hare rijping tot vrouw.</p> + +<p>Goethe, nagenoeg zestigjarige grijsaard, werd deels om zijn +uiterlijk, deels om zijn faam, onophoudelijk door de "Weiblein" +gezocht: men zou gemakkelijk een dozijn jonge en halfjonge +dames kunnen opsommen die toen en veel later ernstig werk +van hem maakten en hem gaarne hadden gevolgd:</p> + +<p style="margin-left:4em"><a name="V297D1" id="V297D1" href="#V297N1">Wie des Goldschmieds</a> Bazarlädchen<br /> +Viel gefärbt' geschliffene Lichter,<br /> +So umgeben hübsche Mädchen<br /> +Den beinah ergrauten Dichter....<br /></p> + +<p>Aldus gevoelde ook dit meisje zich tot hem aangetrokken +en hij merkte dat zijn vaderlijke genegenheid zich<span class='pagenum'><a name="Page_298" id="Page_298">[Pg 298]</a></span> +ging ontwikkelen in deze richting: het moest voor zijn eer +als echtgenoot weldra gevaarlijk worden, langer met haar +om te gaan. Hij meed het huis harer pleegouders, ook al +verveelde hij zich dus doende ondragelijk in de uren dat hij +niet werkte.</p> + +<p>Nu wilde het toeval dat hij den dichter Werner—die hem +was nagereisd en relatie zocht met zijn tooneel—aan de +familie Frommann voorstelde op den avond dat deze het in +den zin kreeg, een poëtenkransje te vormen, dat, als sprak +het van zelf, bij den boekhandelaar zou vergaderen. Wat deze +levendige, welbespraakte man voorstelde werd zelden bestreden, +en zoo kwam Goethe weer al te vaak in het huis dat +hem verboden was: het lag in zijn aard, zich aanvankelijk +niet te verzetten tegen dezen samenloop van bekoorlijke omstandigheden. +Werner had zijn belangstelling gewekt voor +het sonnet. Hij eigende zich dezen versvorm toe, en ook (niet: +bij voorkeur) in de "<a name="V298D1" id="V298D1" href="#V298N1">Beschränkung</a>" zijn meesterschap +"<i>toonend</i>"—in de vormen die hij zelf koos bleef zijn meesterschap +voor oningewijden meestal verborgen—nam hij deel +aan de dichterkampen, die zijn nieuwe kennis organiseerde. +Het kon niet uitblijven: in zijn mooiste sonnetten huldigde +hij Minna als zijn "dame", o. a. ook (het zij terloops gemeld) +in de charade welker eerste letters het woord HERZLIEB +vormen, en die Bettina Brentano <i>n. b.</i> op haar bescheiden +persoontje betrok. Zich bij den sonnettist Petrarca vergelijkend, +moest Goethe wel inzien, dat hij met meer hoop +huldigde dan de Italiaansche meester. Zijn phantasie zette zijn +belangstelling voor Minna nu om in een dweepende liefde, +welke zijn vrienden met droefheid waarnamen en hij zelf +met schrik en schaamte. Dit duurde totdat men het meisje +naar een verafgelegen kostschool zond....</p> + +<p>Alleen met zijn gevoelens, kwam hij tot bezinning. En voor +de zooveelste maal in zijn strijdvervuld leven moest hij +trachten, deze gewelddadige scheiding door een zelfoverwinning +te bekrachtigen.</p> + +<p>Men mag veilig aannemen, dat zijn liefde tot Minna niet +verder reikte dan een zeer oppervlakkige en voorbijgaande<span class='pagenum'><a name="Page_299" id="Page_299">[Pg 299]</a></span> +neiging, zooals ze hartstochtelijke menschen vaak overvalt, +zonder dat dit hen verontrust. Maar ook dit kon zijn geweten +niet toelaten na zijn huwelijk met Christiane, dat zooveel +heiliger en deugdelijker rechten deed gelden op zijn persoonlijkheid. +En hoe ernstig hij dan ook met zich zelve te rade +ging, dit moge den lezer blijken bij kennisneming van den +roman <i>Die Wahlverwantschaften</i>, in welken zijn zelfoverwinning +beslag kreeg.</p> + +<p>Hij heeft deze zelfoverwinning niet getoond, als een zielegebeurtenis +van een door hem na-geschapen persoon; zij heeft +hem aanleiding gegeven tot de vrije vorming van geheel nieuwe +personen, die haar gezamenlijk en in verband met andere +factoren naar een hooger levensplan dragen. Oorspronkelijk +bestemd voor de novellenreeks over de zedelijke tucht, die +in de Wanderjahren voorkomt, dijde het gegeven onder de +bewerking zoodanig uit, dat zelfstandige behandeling ervan +gewettigd werd. Om zich tot arbeid te dwingen,—want men +scheurt niet gaarne zijn binnenst vaneen als men zestig +jaren is geworden—sloot hij een contract met een uitgever +nog voordat het boek was geschreven, en in volstrekte afzondering, +zonder vrouw en kind te zien, werkte hij totdat +de laatste proef was gecorrigeerd: Eerst toen keerde hij tot +de zijnen gelouterd terug.</p> + +<p>Goethe heeft eens gezegd dat Die Wahlverwantschaften +de eenige roman is, waaraan hij bewustelijk volgens een bepaalde +idee heeft geconstrueerd, en dat geen van zijn voortbrengselen +zooveel doorleefde gebeurtenissen bevat: wel te +verstaan, niet zooàls hij ze heeft doorleefd. Aanleiding te over +voor scherpzinnige critici, om naar de doorleefde idee van dit +werk te gaan snuffelen; maar—anders zou men den heeren +scherpzinnigheid ontzeggen!—die idee zoo te begrijpen, dat +ze ruimte laat voor gewichtige aanmerkingen op het boek +zelf, die de heeren dan—want anders waren zij geen Goethe-vereerders—konden +besluiten met een hartgrondig: Doch +het goede in den roman (de mooie <span class="corr" title="Bron: bij-personen">bijpersonen</span> en de natuurbeschrijving, +weet u?) weegt tegen dit alles op.</p> + +<p>Deze methode pleit niet voor de onaanvechtbaarheid van<span class='pagenum'><a name="Page_300" id="Page_300">[Pg 300]</a></span> +de grond-idee, die men voor Die Wahlverwantschaften heeft +gevonden. Men heeft de behandeling van dit boek veel te +geleerd willen maken en—voor den dag er mee!—Goethe +heeft in zijn later leven zulke spitsvondigheid wel eens aangemoedigd, +door al wat hij schreef met een waas van symboliek +te omhullen, en openlijk uit te spreken dat hij zich +door sommige commentators gevleid voelde.</p> + +<p>Om de idee van den roman waarlijk te vatten bedenke men +twee dingen:</p> + +<p>Het eerste is dit: de dichter wilde de boven-omschreven +levenservaring, die voor hem dezen algemeenen kant had, +dat de mensch meester over zijn affecten moet worden om +den naam mensch te verdienen, in zijn boek uitvechten, +ze aan vrij-geschapen personen verbeeldend.</p> + +<p>Het tweede is dit: hij wilde die levenservaring voor al +<i>begrijpen</i>, en nam daartoe natuurlijk de wetenschap van zijn +tijd te baat. Allerlei occulte verschijnselen als dierlijk magnetisme, +gedachte-overbrenging, mesmerisme, all-Magnetismus +<i>e. d.</i>—die thans door vele geleerden met een glimlach ongedaan +worden gemaakt, en door andere geleerden tot op +zekere hoogte gewaarmerkt, maar <span class="corr" title="Bron: nauwlijks">nauwelijks</span> verklaard—nam +men toen als vaststaande aan. De geniale charlatan +Mesmer was, vooral in hoogere kringen, een tijdlang minstens +zoo gevierd als Blériot in onze dagen. Men meende te weten +dat sommige stoffen binnen den mensch voeling hielden met +verwante stoffen op aarde, of op de sterren, of ook wel in +andere menschen. Heel het geschapene was doortrokken van +een magnetiesch fluïdum. Zoo mag het den lezer niet verwonderen, +dat (in den onderhavigen roman) een Engelsch +geleerde in Ottilie teekenen waarneemt, die op de nabijheid +van steenkolen heeten te wijzen. Verwante menschen trokken +elkaar aan gelijk de hemellichamen, of gelijk de uiterste fijne +deeltjes, waaruit (naar men beweert) alle materie is saamgesteld. +Twee menschen—op deze wijze bijeengekomen—waren +daartoe gedreven door krachten, die aan hun contrôle +ontsnapten, en eigenlijke liefde gold pas in de tweede plaats +mee. Ze vormden samen één, een magnetische celle; zoo<span class='pagenum'><a name="Page_301" id="Page_301">[Pg 301]</a></span> +treft men in Goethes boek een paar geliefden (tot elkaar gedrevenen) +aan, waarvan de eene aan den linkerkant hoofdpijn +krijgt als de andere die aan den rechterkant heeft. Niets belette +den auteur, het algemeen geloof aan zulke verschijnselen +te deelen: ze pasten in het geheel van zijn denkbeelden, en +overal heerschte ten slotte dezelfde Geest. Bovendien stond +hij zelf bijna machteloos onder den invloed van atmosfeer-schommelingen. +En ook het Onafwendbare, dat voor geen redeneering +wijkt, had hij in bijna al zijn verliefdheden ervaren. +Wie zal zeggen in hoeverre hij, eenmaal met zulk geloof +behept, in de zoo pas verhaalde gebeurtenissen aan den lijve +iets als magnetisme meende te voelen?</p> + +<p>En hier heeft men nu (voorloopig althans) de naakte idee +van het eerste deel, die de uitbeelding van de volgende omstandigheden +voor Goethe meebracht:</p> + +<div class="blockquot"><p>—Een huwelijk uit vriendschap: Charlotte en Baron Eduard +hebben elkaar eens bemind, doch zij werd door haar onvermogende +ouders gedwongen een andere partij te kiezen, en Eduard had +een rijke vrouw getrouwd. Nu worden beiden door het afsterven +van hun echtgenooten weer vrij en hij vraagt haar hand. Nadat ze +hem in aanraking heeft gebracht met haar mooie nicht Ottilie, +die hem echter onverschillig laat, stemt ze toe en ze leven nu +rustig naast elkander voort. Eduard verlangt dra naar meer gezelschap +en is van plan zijn vriend, den "hoofdman", die het niet +breed heeft, bij zich in huis te nemen, en als rentmeester aan zijn +bezittingen te verbinden. Charlotte ontraadt het hem, vreezend +dat een derde hun geluk zou verstoren. Zij heeft haar dochter en +haar nicht immers ook verwijderd om dezelfde reden! Maar +Eduard dringt aan; ze geeft toe.</p> + +<p>De hoofdman komt, werkt veel samen met haar echtgenoot, en +slechts 's avonds heeft ze gezelschap aan beiden. Er worden dan zeer +nuttige gesprekken gehouden over wetenschap, en bij deze gelegenheid +zet de hoofdman de beteekenis uiteen van het woord Wahlverwantschaft +(als willekeurig voorgestelde, onderlinge aantrekking +van atomen) dat uit een scheikundeboek is voorgelezen: Als +twee scheikundige lichamen vereenigd zijn, en een derde komt in +de nabijheid, dat op een van de twee eerstgenoemde lichamen een +sterker aantrekking oefent dan het lichaam dat er mede is vereenigd, +dan valt deze verbinding uiteen, en de twee laatstgenoemde +vereenigen zich. <span class="corr" title="Bron: Schersend">Schertsend</span> past de uitlegger deze theorie toe op +verhouding tusschen Eduard, Charlotte en hem....</p></div> + +<p>(Wanneer de lezer nog enkele regels in ons résumé is<span class='pagenum'><a name="Page_302" id="Page_302">[Pg 302]</a></span> +gevorderd, zal hij zich misschien afvragen.... of neen, hij +zal uitroepen: Een dwaas kunstje van Goethe, door een +afgetrokken redeneerinkje bij voorbaat aannemelijk maken +wat hij straks in werkelijkheid laat gebeuren! Oppervlakkig +onhandig: deze redeneering in den mond te leggen aan den +persoon, die in deze gebeurtenis de hoofdrol speelt! Zoodanige +lezer gelieve te bedenken, dat heel het boek van geheimzinnige +voorgevoelens en voorteekenen is vervuld. En +hij vergete niet, dat redenaties, als zooeven verhaald, in den +hier beschreven tijd aan de orde van den dag waren; dat +Goethe zijn ervaring met Minna zelf voelde en doorleefde +in verband met deze theorie!)</p> + +<div class="blockquot"><p>Thans neemt Charlotte haar nichtje, dat op de kostschool niet +begrepen en vaak geplaagd wordt, weer in huis. Nog voordat +Ottilie een woord heeft gesproken, vindt Eduard haar een aardig, +een onderhoudend meisje. In verband met hun bezigheden verdeelen +de vier personen zich weldra in twee groepjes. Charlotte +is veel samen met den hoofdman, die haar behulpzaam is bij het +aanleggen van haar park, terwijl Ottilie schriftelijk werk verricht +voor Eduard, en de kunst verstaat zijn gebrekkig fluitspel goed +op het clavier te begeleiden, daarbij vooruit voelend welke fouten +hij zal maken. Overigens behaagt het zachte meisje allen door haar +voorkomendheid en door haar zich-invoelen in de omgeving. +Eduard sluit zich steeds nauwer bij Ottilie, Charlotte sluit zich +onwillekeurig bij den hoofdman aan.</p> + +<p>Ter gelegenheid van Charlotte's jaardag komen de graaf en de +barones op het slot logeeren, en een vriend, Mittler, wiens specialiteit +het is, familietwisten te beslechten en bij te leggen, vertrekt +overhaast nadat hij gewaarschuwd heeft, dat deze twee echtschenners +ongeluk zullen aanbrengen. Hij houdt een vurige lofrede +op het huwelijk: de schuld die de gehuwden jegens elkaar +hebben kan in der eeuwigheid niet afgedaan!</p> + +<p>Als nu de lichtzinnige graaf met den hoofdman kennis maakt +en hem een mooie betrekking bij een van zijn vrienden in het +vooruitzicht stelt, merkt Charlotte eensklaps, hoe diep de genegenheid +tot den hoofdman zich reeds in hare ziel heeft gevestigd: Ze +barst in tranen uit. Hoe het tusschen hen staat blijkt nog scherper +als zij—door Eduard, die naar Ottilie verlangt, alleen gelaten—met +hem uit spelevaren gaat, waarbij hun boot vastraakt, zoodat +de hoofdman haar naar land moet dragen; hij kan zich niet weerhouden +haar te kussen! Ze verhelen hun gevoelens nu niet meer +voor elkander, doch ze besluiten hun liefde waardig te dragen en<span class='pagenum'><a name="Page_303" id="Page_303">[Pg 303]</a></span> +te scheiden.—Op het slot speelt zich intusschen iets dergelijks +af: Ottilie verricht eenig schrijfwerk voor Eduard en het blijkt +dat ze onwillekeurig zijn handschrift nabootst. Ze zegt daar +trotsch op te gaan, en het volgend oogenblik <span class="corr" title="Bron: onarmen">omarmen</span> ze elkaar. +Dien nacht sluimert Eduard onder Ottilies venster in. Hij merkt +tot zijn vreugd, dat zijn vrouw den hoofdman niet onverschillig +is, en hoopt dat een spoedige echtscheiding hem het bezit van +Ottilie zal verzekeren. Kort daarop aanvaardt de hoofdman zijn +nieuwe betrekking en Charlotte, die verwacht dat hij daar met +een geschikte vrouw in relatie zal komen, doet afstand van haar +liefde. Ze mag nu verlangen dat Ottilie het huis verlaat, opdat +de vrede niet verder verstoord worde. Hiertegen verzet zich +Eduard. Hij gaat dan liever op reis, echter onder voorwaarde +dat Charlotte voor haar nichtje zorg zal dragen. Dan zal hij van +zijn kant tegen zijn eventueele genezing zich niet verzetten. Maar +Ottilie kan hem niet ontberen.</p> + +<p>Mittler komt op het slot om de echtgenooten weer tot elkaar te +brengen, en verneemt hier dat Charlotte een kindje verwacht. Tot +zijn verwondering is de in eenzaamheid wonende Eduard wanhopig, +als hij hem deze boodschap brengt, en besluit deze, in +krijgsdienst te treden. Zoo eindigt het eerste boek.</p></div> + +<p>—Hiermede is de knoop gelegd en—om het beeld vast +te houden—deze knoop is door de geboorte van het kindje +strak aangetrokken. Toch ontwikkelden de gebeurtenissen +zich tot hier toe zoo geleidelijk, dat men ook bij herhaalde +lezing niet altijd precies kan zeggen, waar een bepaalde +richting-verandering in den verhaalgang intrad,—zonder +intusschen ook maar een oogenblik te betwijfelen, dat alles +zoo <span class="corr" title="Bron: moèst">mòest</span> zijn. Er is hier werkelijk aanwezig een kracht, +die de menschen leidt, maar die kracht wordt als zoodanig +nergens genoemd of beschreven. Zij behoort tot de diepverborgen +beweeggronden van de handeling, wier bestaan +de doorsneêlezer niet eens vermoedt, en wier constructie +de moeilijkste, de verantwoordelijkste, de ondankbaarste +taak is van den hoogstaanden auteur.</p> + +<div class="blockquot"><p>—In het tweede gedeelte van den roman zijn de bekende "Leesteekens" +nogal sterk gezaaid, en wij krijgen het gevoel dat de nu +volgende handeling zeer veel tijd in beslag neemt. Charlotte brengt +een zoon ter wereld, die, door een zonderlinge speling der natuur, +op den hoofdman lijkt (van wien ze tijdens de ontvangenis was +vervuld) en tevens op Ottilie (aan wie de verwekkende echtgenoot +dacht). Bij den doop overlijdt de oude dorpsgeestelijke.<span class='pagenum'><a name="Page_304" id="Page_304">[Pg 304]</a></span> +Ottilie houdt van het kindje en verzorgt het. Maar daardoor wordt +haar duidelijk dat zij in hare verhouding tot Eduard volkomen +rein moet staan. Eduard is gaaf en goed uit den oorlog weergekeerd +en ziet daarin een teeken des hemels, dat hij zijn lieve Ottilie eens +zal bezitten. Hij verzoekt den hoofdman stappen te doen, opdat hij +van zijn vrouw kan scheiden: dan kunnen twee gelukkige paren +worden gevormd. Hij wacht op een afstand: ongeduldig van hartstocht, +draagt hij zijn vriend op, hem den afloop van de onderhandeling +met kanonschoten te seinen. De hoofdman treft Charlotte +niet thuis en wacht. Eduard kan zijn ongeduld niet bedwingen en +sluipt naar zijn kasteel. Bij het meer ziet hij Ottilie met zijn kindje +zitten en de geliefden omarmen elkaar vrijmoedig. De avond valt; +Ottilie zal met het kind naar huis varen. Door haar onvoorzichtigheid +slaat het bootje om en de kleine (die van zijn geboorte +af omringd was met ongunstige voorteekenen) verdrinkt. Zij en +Eduard, die te zamen het bestaan van het schepseltje tot een leugen +maakten, hebben hieraan schuld. Op het slot valt Ottilie met +het hoofd op <span class="corr" title="Bron: Charlottes">Charlotte's</span> knieën in onmacht. Deze laatste stemt nu +in de scheiding toe, zonder intusschen haar minnaar hoop te +laten. Ottilie die zich niet uit haar verdooving los kan maken, +maar die bij haar bewustzijn is, hoort het gesprek tusschen Charlotte +en den hoofdman aan. Onverschillig over den dood van zijn +kind, wil Eduard aanstonds toebereidselen maken voor zijn huwelijk +met Ottilie.</p> + +<p>Maar het onderhoud tusschen Charlotte en Eduard heeft Ottilie +de oogen geopend, en zij zegt nu haar tante dat ze nooit de vrouw +van Eduard zal worden. Trekt Charlotte haar toestemming tot de +echtscheiding niet in, dan zal zij zich werpen in hetzelfde meer +waarin het kindje is verdronken. Daar ze in haar hart afstand +heeft gedaan van Eduard, kan zij nu rein naast Charlotte leven. +Doch de omgeving bevat te verschrikkelijke herinneringen, en zij +gaat naar kostschool terug, wil onderwijzeres worden. Ze legt de +gelofte af dat ze, wel verre van zich tegenover Eduard zwak te +toonen, hem bij eventueel bezoek geen gehoor zal geven. Eduard +weet haar op reis in te halen en dringt door tot in haar kamer. Ze +wijst hem de deur. Vergeefs. Dan besluit ze naar het slot terug te +keeren. Eduard volgt haar. Ze legt de handen van de echtgenooten +ineen en snelt weg. Van nu af spreekt ze niet meer, drukt zich +(als Mignon) door gebaren uit. Doch ze is dagelijks met Eduard +samen, en deze vat weer hoop. Ze verzoekt, op haar kamer te mogen +eten, en dit geeft haar gelegenheid, in het geheim te vasten. Een +avond, als Mittler weer over het huwelijk theoretiseert en zegt dat +het zesde gebod hem beter zou voldoen indien het <i>positief</i> gesteld +ware, verlaat Ottilie plotseling statig het vertrek. Haar kamermeisje +waarschuwt dat ze op sterven ligt. Allen snellen naar haar +kamer. Daar verbreekt ze voor het eerst en voor het laatst 't<span class='pagenum'><a name="Page_305" id="Page_305">[Pg 305]</a></span> +stilzwijgen door van Eduard te eischen: Beloof mij te leven!</p> + +<p>Ze wordt met symbolische praal bijgezet. Als de stoet passeert, +meent het kamermeisje haar uit de open lijkkist te zien wenken, +en valt uit het raam te pletter. Bij de lijkkist gebracht, is ze weer +geheeld. Het eenvoudige dorpskind houdt een wijze rede in de door +Ottilie gebouwde kapel, die nu tot een bedevaartplaats wordt.</p> + +<p>Eduard voelt zich verplicht zijn geliefde te volgen. Hij vindt de +taak zwaar, maar hij volbrengt ze: hij sterft den hongerdood en +wordt naast Ottilie begraven:</p> + +<div class="blockquot"><p>"Zoo rusten de lievenden neveneen. Vrede omzweeft hun +rustoord, vreugdige verwante engelen zien vanaf het gewelf op +hen neder; en wat heerlijk oogenblik zal het zijn, als ze eens +ontwaken samen".</p></div></div> + +<p>Nu komen de geleerde opmerkingen, waarvan zooeven +sprake was: Eén ding begrijpen wij niet, ja, vinden wij +hartgrondig(?) jammer (aldus de critici): hoe kon Goethe +het van zich verkrijgen, Ottilie verliefd te maken op Eduard, +die toch zooveel lager staat dan zij; en haar verliefd te doen +blijven, terwijl ze hem toch als een kinderachtig-ongeduldige +<span class="corr" title="Bron: egoïst">egoist</span>, als een harteloos vader leert doorzien? En is aan het +slot de aankondiging dat ze elkander hiernamaals zullen +ontmoeten niet romantiesch, onbetrouwbaar? Waarom blijft +Ottilie, nadat ze de handen van de echtgenooten heeft ineengelegd, +op het slot? Is dit niet in strijd met het hooger levensinzicht, +waarvan ze kort te voren blijk gaf? Moest ze zich +niet wijden aan hare heilige taak, de opvoeding van de +jeugd, in plaats van nogmaals den vrede van het gezin te +bedreigen?</p> + +<p>Het antwoord op deze vragen kan afdoende zijn en kort. +Men behoeft niet eens Goethes meening omtrent de onderlinge +aantrekking van menschen te deelen, om aan te nemen dat +een vrouw, nog hooger dan Ottilie begaafd, zich kan schenken +aan een man, nog lager aangelegd dan Eduard. Ieder heeft +dit in eigen omgeving meermalen ervaren; Goethe had in het +echtpaar Von Stein een sprekend voorbeeld hiervan jarenlang +voor oogen. Neemt men nu ten overvloede een nagenoeg +onafwendbaren invloed aan, als het magnetisme er een is, +overweegt men daarbij dat de personen in dit boek—dat +tusschen haakjes, den frivolen adel uit dien tijd in al zijn<span class='pagenum'><a name="Page_306" id="Page_306">[Pg 306]</a></span> +uitingen heerlijk schittert en hekelt, evenals Wilhelm Meister +dit doet—niets omhanden hebben als het najagen van hun +liefhebberijen, en het beluisteren van hun gemoed in de +stilte van een uitgestrekt park.... dat kan men in de verhouding +tusschen Ottilie en Eduard niets onlogiesch zien, +zelfs nadat deze laatste zijn waren aard heeft getoond. Waartoe +deze zelfontmaskering van Eduard zou hebben geleid, indien +de fijngevoelige Ottilie eens niet het besluit had genomen, +deze wereld af te sterven, is niet twijfelachtig; maar het mag +een open vraag blijven. Haar taak is niet: rechtstreeks te +zorgen voor Eduards toekomst, doch wel: te boeten voor het +verleden, en daardoor Eduard indirect te dienen.</p> + +<p>Maar is deze liefde—logiesch dan of niet—dan geen +wanklank in de harmonie van het boek? Waarom geeft +Goethe—die anders zoo graag typische menschen geeft—hier +een uitzondering?</p> + +<p>Zoo vragend, laat men gelden dat het geval Eduard-Ottilie +psychologiesch is gemotiveerd, maar men toetst het nu aan +zijn esthetische waarde. Nu is er niets tegen, aan te nemen, +dat Goethe hier een wanklank wilde doen ontstaan, wilde +te kennen geven dat het magnetisme ook menschen verbindt +die naar ons oordeel niet bij <span class="corr" title="Bron: ekaar">elkaar</span> passen. Maar er +is meer! Goethe moest aanduiden, dat het dierlijk magnetisme +bij hoogstaande menschen niet het laatste woord +spreekt. Indien wel, dan ware het verhaal aan het eind van +het eerste deel afgeloopen met de vereeniging van de twee +geliefden. Of liever, het ware ongeschreven: Goethe hadde +Minna gehuwd en Christiane verlaten. Maar hij moest het +zedelijk element, den innerlijken strijd, in zijn verhaal betrekken. +Hij moest Ottilie doen twijfelen, totdat het voor een +gewone oplossing te laat werd; zoodoende komt ze tot +bezinning en besluit zich vrij te maken op de wijze die de +lezer kent.</p> + +<p>Maar waarom dan moest juist Ottilie zoo hoog staan? +Waarom niet Eduard fijner begaafd: Eduard—dit zal toch +wel niemand betwijfelen—vertegenwoordigt de eene helft +van Goethes wezen, de hoofdman (die afstand doet) de andere.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_307" id="Page_307">[Pg 307]</a></span> +Wij behoeven deze vraag niet te ontzenuwen door de bewering, +dat Eduard volstrekt niet een karaktertrek van Goethe +vertegenwoordigt, dat <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> gedragslijn in liefdeshistories +niet lijkt op Eduards gulzige hette. Wij laten dit daar en antwoorden +op deze nieuwe vraag: Indien Goethe van den màn +den strijder had gemaakt, dan hadd'—anders ware zijn boek +<span class="corr" title="Bron: esthetisch">esthetiesch</span> mislukt—die man misschien na zwaren strijd +(maar dit om 't even), in deze bepaalde omstandigheden het +pleit gewonnen en Ottilie.... verstooten. Dit ware dan pas +een <span class="corr" title="Bron: échte">èchte</span> wanklank geworden, niet een dissonant in het +midden van een stel samenstrevende accoorden, en die ten +slotte nog in harmonie verkeert, maar een dissonant aan het +slot! Uit louter edelaardigheid een lieve vrouw verstooten! +(Eduard is niet een slecht man, maar een zwak man; +zijn dubbelgangster ware dus niet een <i>slechte</i> vrouw geworden.) +De strijd ware dan kort geweest, en het berouw uitvoerig +noch grondig. Want men bedenke dit: een man, zelfs een +hoogstaand man, is resoluter in het vertrappen van een liefde +dan een vrouw. (Het geval-Goethe). Overigens flinke mannen, +die hun.... gewetensrust met een wandaad jegens een +goede maar zwakke vrouw koopen, zijn niet zeldzaam. En +Goethe had een on-typige man moeten geven, als hij dien <i>man</i> +den weg op had willen sturen die Ottilie inslaat.—Hadd' de +dichter, ten slotte, Eduard en Ottilie gelijkelijk begaafd +(zooals Charlotte en den hoofdman) dan ware de geschiedenis +nog sneller ten einde, dan hadd' de dichter nog minder +gelegenheid gevonden tot het beelden van een waarschuwing—wat +immers zijn doel was.</p> + +<p>Ergo: Goethe stond psychologiesch en esthetiesch voor de +noodzakelijkheid, Ottilie een hooger zedelijk bewustzijn te +geven dan Eduard bezit. Zij kon hem trouw blijven, zooals +slechts een hoogstaande vrouw een middelmatig man trouw +blijft. Maar in den strijd tusschen haar lagere drangen en +haar hoogere aspiraties moest ze zich verwarren, zooals +alleen een impulsieve mensch, rondtastend in het warme +duister van zijn gemoed, zich kan verwarren. En zoolang ze +niet heeft uitgestreden—dwaalt ze.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_308" id="Page_308">[Pg 308]</a></span> +Want—O, knutselaars zonder scheppende intuïtie—ge +ziet voorbij dat Goethe, sedert den Iphigenie-tijd:</p> + +<p>niet meer uiterlijk-bestàànde personen benoemde tot +dragers van zijn ziels-eigenschappen (zooals bijv. Egmont +er een was),</p> + +<p>maar deze eigenschappen opnam in het geheel van zijn +overtuigingen en vandaaruit niet eenen mensch maar een +heel stelsel van karakters en gebeurtenissen ontwierp, vormend +te zamen de belichaming van zijn <span class="corr" title="Bron: wereld-beschouwing">wereldbeschouwing</span> +op dit bepaalde punt.</p> + +<p>Niet Eduard vertegenwoordigt een karaktertrek van Goethe +(zooals voor de hand zou liggen), maar Ottilie. De dichter +zelf zou in den strijd tusschen diepgewortelden plicht en +oppervlakkige maar niettemin intense verliefdheid zijn gesneuveld—indien +hij niet had mogen steunen op dat andere +element in hem, op zijn kracht tot zelftucht, die het eerste +was en het laatste van zijn wereldkijk.</p> + +<p>Maar—waarom laat dan Goethe, die zelf niet in zulk +voortbestaan geloofde....</p> + +<p>.... Praatjes, hij geloofde er wel aan.—Goed, spons er +over! Maar waarom laat Goethe Eduard en Ottilie, die niet +geschikt voor elkaar zijn, en zondig zijn, zich in den hemel +vereenigen, en waarom noemt hij dit "een vriendelijk oogenblik?"—Wel, +hun liefde is slechts zondig in zooverre er een +andere zonde—het vriendschapshuwelijk van Eduard en +Charlotte—aan is voorafgegaan. En dit och zoo onzedelijke +boek wil den laatsten <span class="corr" title="Bron: triumf">triumph</span> gunnen aan de liefde, die uit zuiver +persoonlijke aantrekkingskracht tusschen de wederhelften +is gesproten, nadat die liefde door het vrijwillig afsterven +van de beide zondaars is gelouterd en verdiend. Ottilie, lijdend +wijl ze de oogen opsloeg naar den echtgenoot van eene andere +vrouw, is haar minnaar voorgegaan in boetedoening en heeft +hem daarmee verlost: Dit praeludeert op de samenklinkende +eindmotieven van de twee Faust-helften.—Maar, zelfs indien +Goethe niet geloofde in zulk voortbestaan, dan nog ware +het zinnetje, waarmede die Wahlverwantschaften sluit, niet +te veroordeelen. Is het niet de zuiverst denkbare oplossing<span class='pagenum'><a name="Page_309" id="Page_309">[Pg 309]</a></span> +van de stemming, waarin Ottilie en haar minnaar deze aarde +verlaten, en van het naïeve geloof dat aan hare rustplaats +wonderkracht toekent?</p> + +<p>Ik heb den dichter van Iphigenie in godvervulde stilte +vereerd. Ik heb gewenscht, voor den bouwmeester van de +Faust-tragedie een monument te mogen stichten: eenvoudig-verheven +en veelbeteekend zwaar gelijk zijn werk. Doch +toen ik, mij verdiepend in Die Wahlverwantschaften, stellig +voelde wat ik hier uitspreek, dat ik deze Ottilie, hare hemelverlangens, +die ten slotte slechts in stomme gebaren zich laten +zeggen, mocht vereenzelvigen met het <span class="corr" title="Bron: vrouwlijk-weeke">vrouwelijk-weeke</span> in +mijnen dichter—toen ben ik Goethe, den kloeken, strijdenden +man gaan beminnen.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 240px; "> +<img src="images/chapterend2small.png" width="240" height="126" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_310" id="Page_310">[Pg 310]</a></span></p> + +<p><a name="CHAPTER_XXIX" id="CHAPTER_XXIX"></a></p> +<div class="center"><img src="images/ornament1.png" width="100%" height="149" alt="De gebeurtenissen, in dit hoofdstuk verhaald, loopen van 1810 tot 1830." title="" /></div> +<div class="center" style="margin-top: -6.0em; "><a href="#TOC_XXIX">"De gebeurtenissen, in dit hoofdstuk<br /> +verhaald, loopen van 1810 tot 1830.</a></div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold; margin-top: 3.0em; "><a href="#TOC_XXIX">XXIX</a></div> +<p style="margin-left:75%">Wie das Gestirn,<br /> +Ohne Hast,<br /> +Aber ohne Rast,<br /> +Drehe sich jeder<br /> +Um die eigene Last.</p> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalG.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">G</span>elijk de sterren, zonder haast, tòch rusteloos, +wentele elk om zijn eigen roeping. Met deze +verzen, bondig en toch niet hortend, gelijk alleen +hij ze kon stellen, laat zich de laatste kwarteeuw +van <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> leven <span class="corr" title="Bron: ken-schetsen">kenschetsen</span>. Voorbij +is nu de tijd, dat <span class="corr" title="Bron: iedre">iedere</span> verandering van woonplaats, de kennismaking +met betrekkelijk onbeteekenende personen, een +ombuigen van zijn loopbaan beduidt. Wist de onervaren jongeling +Carl-August hem eens voor goed aan zich te binden, den +wereldbedwinger Napoleon mislukt het, zijn gelijkmoedigheid +te storen. De zelfmoord van Jerusalem, een man dien +hij maar uit de verte kent, prikkelt hem tot groote daad: den +Werther. Thans ziet hij de mannen, de vrouwen, die hij +boven alles liefhad, beurt om beurt sterven; hij klemt zijn +tanden opeen en is bijna terstond weer gereed om aan zijn +taak—het boeken van zijn levenwinst, te gaan. Hij onttrekt +zich aan de inwerking van het buiten hem staande. Slechts +de wetten die uit de kern van zijn persoonlijkheid voortvloeien +leiden hem. Hij is nu waarlijk vrij. Want hij is in +staat, zelf te bepalen wat hij zal doen en laten. Overbodig +te zeggen, dat dit hem ook nù niet altijd zonder hevige inspanning +gelukt.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 800px; "> +<a name="ILLO_344" id="ILLO_344" href="#LOI_344"><img src="images/hires344low.jpg" +alt="GOETHES WERKKAMER IN WEIMAR" +title="GOETHES WERKKAMER IN WEIMAR" width="800" height="554"/></a> +<p style="text-align:center;"><span class="corr" title="Bron: GOETHE'S">GOETHES</span> WERKKAMER IN WEIMAR<br /> +(Na zijn dood aldus gelaten)</p> +</div> + +<p>Maar dan is zijn uiterlijk leven ook niet meer een opeenvolging +van onderling afhankelijke gebeurtenissen. Zijn +handelen schijnt op zich zelf doelloos. Hij onderneemt reizen, +enkel en alleen om een gelaat nog weer te zien, of een landstreek,<span class='pagenum'><a name="Page_311" id="Page_311">[Pg 311]</a></span> +die in zijn herinnering droomt. Zulk weerzien +heeft op de richting zijns geestes niet beslissenden invloed. +Zijn geest voedt zich uit eigen rijkdom.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>Nauwelijks was hij—na het lotgeval dat hem Die Wahlverwantschaften +ingaf—in zijn vroolijk versierd huis weergekeerd, +of daar viel de eerste doode. Zijn moeder overleed. +Zij was haar aard getrouw gebleven: hij wist niet van haar +laatste ziek-zijn.</p> + +<p>Hij had haar in geen elf jaren gezien, en al dien tijd klaagde +ze niet over zijn wegblijven, moeder Aja. Maar ze had van +haar zoon genoten wat haar te genieten bleef: zijn werk. +In brieven—gelijk die ontstaan, als een hartelijk iemand +zich volkomen bewust is van zijn gebrekkige taalkennis en +spelbedrevenheid, valsche schaamte daarover heeft afgelegd, +en met zeer eigenaardige en zelfgevonden interpunctie de +woorden neerpent, zooals hij ze zou uitflappen, daarbij +drommels goed wetend, dat hij zijn geestdrift maar phantaseert—in +kluchtig-aandoenlijke brieven dankte ze haar +troetelkind voor zijn meesterwerken; die ze natuurlijk! +prachtig liet inbinden, want dit hoort zoo bij meesterwerken—en +die ze, alleen—op haar kamer—, met betraande oogen, +reciteerde—totdat ze van verrukking—niet kon zien; +een genot dat bijna niemand naar waarde kon schatten, je +hadt de menschen maar aan te kijken en naar hun domme +gesprekken te luisteren—om dat—te begrijpen!....</p> + +<p>Over deze trouwe moeder, die haar zoon steeds wist te volgen, +hoe weinig geletterd ze ook was, hem nooit goeden raad +opdrong, maar juichte als hij, na pijnlijk dwalen, handelde +zooals zij het in stilte had gewenscht,—geen woord meer +over haar!</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>Carl-August, die nogal bestookt werd door Napoleon—deze +verdacht hem dat hij trachtte zijn gezag in Duitschland +te ondermijnen—moest naar het vorsten-congres van Erfurt, +alwaar door een paar keizers, in het bijzijn van vele koningen +en hertogen, over het lot van Europa zou worden gediscussiëerd.<span class='pagenum'><a name="Page_312" id="Page_312">[Pg 312]</a></span> +Goethe was niet in de geschikte stemming om het +congres bij te wonen; hij bleef thuis. Maar op uitdrukkelijk +verzoek van Carl-August volgde hij later. Zijn aankomst +werd officiëel in de Staatscourant vermeld en Napoleon +liet hem ter audiëntie nooden.</p> + +<p>Hij trof den keizer aan het ontbijt en deze keek langdurig +in zijn oogen. Toen sprak hij tot de hem omringende hovelingen +het groote woord: <i>Dat is een man!</i>—Hoewel van +staatszaken overladen, onderhield hij zich een uur met onzen +dichter, op rustigen toon, in eenvoudige woorden; hij deed +merken dat hij in Goethe een gelijke zag en de tijdgenooten +oordeelden dan ook, dat de twee grootsten van Europa +elkander op dat oogenblik ontmoetten. Hij informeerde +vriendelijk naar den gezondheidstoestand van Christiane en +August en beweerde dat Goethe er voor zijn zestig jaren kras +uitzag. Toen kwam het gesprek, naar aanleiding van het +optreden van den vermaarden acteur Talma, op de tooneelkunst. +Napoleon keurde Voltaire's Mahomet—die Goethe +op verzoek van Carl-August had vertaald—af, en beweerde +dat het Fransche drama gekunsteld was en overdreven +onnatuurlijk werd gespeeld. Den Werther had hij zeven maal +gelezen. Hij bewonderde dit boek en had het meegedragen +naar de pyramiden van Egypte. Maar nu de critiek! Waarom +had Goethe dit en dat zoo gedaan; was dat niet tegen de +natuur? Goethe antwoordde dat bij zijn weten deze opmerking +nog nooit gemaakt, maar daarom niet minder gegrond was. +Hij heeft later niet willen zeggen welke opmerking Napoleon +eigenlijk had gemaakt, maar men mag stellig aannemen dat +ze hierop neerkwam: Waarom pleegt Werther niet alleen +uit liefdeleed maar ook uit gekrenkte eerzucht zelfmoord? +Goethe had dit reeds op aandringen van Herder in een volgenden +druk bijgewerkt, maar dit was hem door het hoofd +gegaan! Wij hebben overigens zoowel uit de wordingsgeschiedenis +van den Werther als uit de bewoordingen van +ons résumé doen blijken, dat deze vermeende fout o. i. iets +byzonder goeds is.</p> + +<p>Goethe ontmoette den keizer nogmaals toen deze bij<span class='pagenum'><a name="Page_313" id="Page_313">[Pg 313]</a></span> +Carl-August te gast was. Gedurende het bal, dat op de voorstelling +van Voltaire's Julius César volgde, zonderden de twee +grooten zich af. Napoleon had te voren reeds beweerd, dat +alle drama's waarin het Noodlot een rol speelde uit den tijd +waren—de politiek was getreden in de plaats van het +noodlot! Thans gaf hij Goethe in overweging een beteren +César te schrijven, om te toonen hoeveel schoons César tot +stand had kunnen brengen, als men hem niet had vermoord: +Dit zou uw levenswerk kunnen worden! En Goethe moest +naar Parijs komen: daar was wetenschap en daar was stof +voor geweldige dichtstukken en daar zou hij den Franschen +les kunnen geven in natuurlijken smaak.—Goethe heeft er een +oogenblik aan gedacht, eens een kijkje in de wereldstad te +nemen, maar hij dorst er op zijn leeftijd toch niet aan. Men +zegt dat Napoleon den dichter voor zich heeft willen winnen, +in de hoop dat deze de publieke opinie voor hem zou veroveren. +Hij schonk Goethe een eerekruis en gaf vergoeding voor de +schade, die Jena had geleden van het krijgsbedrijf. Goethe +van zijn kant verklaarde dat de Keizer het puntje op de I +zijns levens had gezet, en dat hij nooit schooner oogenblikken +zou doormaken dan de oogenblikken, toen hem bewust +werd, dat hij aan den Keizer was verwant. Maar reeds lang +te voren had hij hem bewonderd en onoverwinlijk genoemd; +terwijl hij aan den anderen kant eens had uitgeroepen, dat +hij straatzanger wilde worden, om overal waar de Duitsche +taal werd gesproken de schande uit te zingen van de Duitschers, +die niet als éen man tegen hem in opstand kwamen.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>Enkele jaren later gleed de vernederde Napoleon op zijn +terugtocht uit Rusland langs Weimar en liet snel informeeren +hoe Goethe het maakte. Toen begon de opstand van de +Duitschers tegen den verzwakten Keizer. Ook ditmaal scheen +het, dat er in de nabijheid van Weimar afdoend zou worden +gevochten. De stad had veel te lijden door inkwartiering en +vernieling. Russen en Pruisen hielden den omtrek bezet en +toen Goethe, te midden van een groep kozakken, een kameel +opmerkte, voelde hij dat het onbeschaafde Azië op zijn beurt<span class='pagenum'><a name="Page_314" id="Page_314">[Pg 314]</a></span> +naar de heerschappij over Europa streefde; en hij liet zijn +kunstverzameling begraven, zijn handschriften in veiligheid +brengen. Terwijl Weimar meer en meer een hospitaal werd +dat besmetting uitwasemde, nam hij zich voor, nog zooveel +mogelijk van zijn werk te laten drukken; want hoewel de +dankbare Duitschers pas veel later hem zijn auteursrecht +verzekerden en de uitgevers van roof-edities nog fortuin +konden maken,—wat eenmaal gedrukt is gaat moeilijk +verloren!</p> + +<p>Men heeft Goethe zeer kwalijk genomen, dat hij zich tijdens +den vrijheidsoorlog koel en onverschillig gedroeg. Dit heeft +niet belet, dat de afstammelingen van dezelfde Duitschers, die +hem om (wat zij noemden) zijn anti-patriottische gezindheid +hoonden, in hém den grondlegger van de Duitsche volks-eenheid +vereeren,—zonder Goethe geen Bismarck!—zijn +werk omzwermen met holle frazen die den buitenlandschen +geschiedschrijver maar al te zeer walgen, en menige daad +van hem en menige uitspraak, die met hun moraal-opvattingen +in volstrekten strijd is, goedpraten (niet doordenken +maar goedpraten)—of verzwijgen, opdat hun nationale +held toch vooral niet onzedelijk <span class="corr" title="Bron: heete">heette</span>. Het kan verkeeren!</p> + +<p>Goethe heeft later wel eens betreurd, dat hij niet mee heeft +geleden met zijn volk—want lijden maakt groot—maar dit +kan de motieven die hem in zijn rustige rust hielden geenszins +te niet doen.</p> + +<p>In de eerste plaats wilde hij met Napoleon op goeden voet +blijven, teneinde hiervan gebruik te maken indien de opstand +eens mocht mislukken. En hij wist dat Weimar scherp werd +bespionneerd. Hij meende dat Napoleons leger, hoe weinig ook +opgewassen tegen het Russische klimaat—nog steeds sterk +en voorbeeldig georganiseerd was; en aan den anderen kant +had hij weinig vertrouwen in den geestdrift die nu plotseling +door heel Duitschland scheen op te laaien; hij hadd' daar meer +vertrouwen in gehad, indien de Duitschers naar de wapens +hadden gegrepen toen het Fransche leger nog voor den Rijn +stond. Nu spotte hij, dat men geestdrift niet voor een jaar of +wat in de pekel kan zetten om ze versch te houden, en hij<span class='pagenum'><a name="Page_315" id="Page_315">[Pg 315]</a></span> +vreesde dat allerlei ellende over het land zou komen, zoodra +de eerste rake klap zou zijn gevallen.</p> + +<p>Hij hield zich overtuigd dat Napoleons overheersching +voorloopig eer goed dan kwaad had gedaan. Het Duitsche +grondgebied was niet meer zoo verbrokkeld als voorheen, +het schoolwezen was veel verbeterd, nog nooit hadden de +Duitschers een zoo zuiver beheer en een zoo deugdelijke +rechtsbedeeling gekend als toen. Napoleon deed geen moeite +om het nationaal bewustzijn van de Duitschers uit te roeien +of om hun taal te verdringen door het Fransch; gedurende +zijn verblijf in den Elzas had hij wel gemerkt dat deze landstreek, +reeds een eeuw bij Frankrijk ingelijfd, nog Duitsch +was gebleven. Zooals Frederik de Groote zich eens omringd +had met geleerde Franschen, zoo lieten Napoleons stadhouders +zich grondig voorlichten door Duitschers van naam; en hij +zelf had de Duitsche literatuur lief.</p> + +<p>Maar ten slotte—hoe kan men vreezen voor de onderdrukking +van een nationaal bewustzijn dat.... niet bestaat? +De term Het Duitsche Volk was voor Goethe een leege abstractie +en hij had moeite om niet zeer onbeleefd te worden, +als men hem dáarmee kwam aandragen.</p> + +<p>Zou de bevrijding, die men op het oog had, werkelijk vrijheid +brengen? Zou niet Fransche overheersching vervangen worden +door de Pruisische? en zou de hegemonie van Pruisen in het te +stichten Duitsche rijk niet gevaar opleveren voor vrijheid +en beschaving? O, Goethe droeg nog scherp in zijn herinnering +hoe juist Pruisen zijn buitenlandsche politiek, die toch op +éénheid was gericht, had tegengewerkt en verijdeld, hoe +Pruisen zich destijds gereedhield om, zonder toestemming +van de regeering, in Weimar de boerenzoons eenvoudig +te nemen, en er soldaten van te maken. Hij wist dat de +Franschgezinde Fritz—die eens zijn werk had bespot—in +Berlijn het gevoel voor schoone kunst had onderdrukt, +en hij had steeds ondervonden dat hij te Berlijn het +grievendst werd miskend en bestookt, bijv. door Nicolaï en +door Kotzebue. Met geld had Pruisen zijn bloeiende universiteit +van haar beste leerkrachten beroofd. Het Pruisische<span class='pagenum'><a name="Page_316" id="Page_316">[Pg 316]</a></span> +koningspaar, te Weimar logeerend, had gedaan alsof er geen +Goethe bestond, terwijl de Fransche geweldenaar zich nauw +bij hem had aangesloten. Zou Pruisen, welks zwaartepunt +zich meer en meer naar zijn oostelijke, Poolsche helft verplaatste, +niet meer en meer onder den invloed geraken van +het achterlijke, half-Aziatische Rusland, aldus den vooruitgang +belemmerend?—Goethe heeft in vele opzichten juist +gezien, en degenen die aannemen dat hij de Fransche ontvankelijkheid +voor Duitsche beschaving heeft overschat, +mogen niet vergeten, dat juist in de tweede helft van de +negentiende eeuw de besten onder de Fransche denkers +de voortreffelijkheid van de Duitsche Gedachte daadwerkelijk +hebben erkend. Voor hem die toegeeft, dat de ideeën ten slotte +heerschen, is dit, in spijt van de chauvinistische propaganda, +in beide landen gevoerd, een lichtend teeken des tijds.</p> + +<p>Hebben nu velen Goethe in staat van beschuldiging gesteld +omdat hij geen vrijheidsdeunen wilde dichten—hij is, helaas, +nadat Napoleon was verdreven voor den aandrang gebukt, +getuige het half-kreupele <i>Epaminondas' Ontwaken</i>—hij had +vrienden genoeg, die hem zijn afwachtende houding gunden, +en die wel begrepen dat hij als dichter en als denker meer +voor de Duitsche eenheid wrocht, dan hij met vaderlandsche +zangen of pamfletten zou hebben gedaan. Hij zelf begreep +dit, en hij liep met het plan rond, het boek te schrijven dat +voor de Duitschers zou zijn, wat Homeros' werk voor de +Grieken was geweest.</p> + +<p>Maar ook van degenen, die hem al vroeger hadden lastig +gevallen, kreeg hij veel hatelijkheid te verduren; vooral toen +hij zijn zoon—die vrijwilliger wilde worden—met toestemming +van den hertog daarvan terughield, daar August +de eenige was, die in zijn zaken en handschriften den weg +wist. Hij liet zich door zijn familie naar een badplaats +drijven, maar het speet hem dra dat hij den laster was +ontvlucht, en hij vond er toch geen rust: de vele uitgewekenen +die hij er aantrof vervolgden hem met politiek.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>Dit kon op den duur zijn geest niet afleiden. De cultuur-historische<span class='pagenum'><a name="Page_317" id="Page_317">[Pg 317]</a></span> +levensbeschrijvingen van Winckelmann, +Benvenuto Cellini en Hackert, die hij had gemaakt, brachten +hem op het denkbeeld, voor zich zelf te doen wat hij voor +anderen had gedaan. Zoo ontstond "<i>Wahrheit und Dichtung</i>", +dat zijn levensgeschiedenis tot aan zijn vertrek naar Weimar +behandelt. Vooral in de eerste helft van dit omvangrijke boek +wordt de kleine Wolfgang den lezer levend voor oogen +gesteld, terwijl beschrijvingen van ouders, familieleden, +van stad en landstreek, van beroemdheden en van geestelijke +stroomingen den achtergrond vormen. Intusschen, wien het +niet alleen om een aangenaam aandoend en over het geheel +ook correct tijdsbeeld, maar vooral om nadere kennismaking +met den jongen Goethe is te doen, die leze het werk, vooral +wat de weergave van stemmingen en gevoelens betreft, zeer +critiesch, voor een aanmerkelijk deel als "<a name="V317D1" id="V317D1" href="#V317N1">Dichtung</a>", en onder +voortdurende raadpleging van degelijke bescheiden.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>De romantiek had velen aandacht gewekt voor het tijdperk +der kruistochten, toen het Westen der beschaafde wereld +zooveel leerde van het Oosten. Ook Napoleons veroveringen +hadden daartoe bijgedragen en Goethe, die door den Bijbel zich +reeds tot het Morgenland voelde aangetrokken, was eenigen +tijd bezig met de studie van Oostersche literatuur, toen Hammers +vertaling van Hafis' "Divan" hem verraste; want de +Perzische dichter gelijkt in zijn liefdeleven en in zijn wijsgeerige +overtuiging zoozeer op den westerling Goethe, dat deze +zich afvraagt, of hij misschien al eens in Hafis' lichaam op +aarde heeft vertoefd. Omstreeks dien tijd komt hij, vooral +onder den invloed van den bouwmeester Boisserée, tot het inzicht +dat de Gothiek en de middeleeuwsche kunst, die hij, na +zijn terugkeer uit Italië, zoo heeft verguisd, toch zeer merkwaardige +cultuurverschijnselen vormen. Hij laat zich (hoewel +zijn denkrichting door en door Protestantsch blijft) door het gevoel, +dat hij onrechtvaardig is geweest, eenigszins meesleepen +naar het kamp van hen, die de hechte <span class="corr" title="Bron: levensbechouwing">levensbeschouwing</span> van +de middeleeuwen terugverlangen. Al haat hij de papen te<span class='pagenum'><a name="Page_318" id="Page_318">[Pg 318]</a></span> +hevig, al is hij op het punt van belijdenis te onverschillig om, +gelijk vele jonge <span class="corr" title="Bron: kunstnaars">kunstenaars</span> toen deden, tot het Katholicisme +over te gaan, in zijn Faust, zijn Wahlverwantschaften, zelfs in +den Meister-roman schuift hij den katholieken eeredienst nadrukkelijk +op den voorgrond, en in de beschrijving van zijn reis +langs Rijn en Neckar keert hij tot een oude liefde terug, en +pleit met propagandistische warmte voor de restauratie van +de Keulsche Cathedraal. In Boisserée's museum oud-Hollandsche +schilderstukken bestudeerend, roept hij plotseling uit: +"Och kinderen wat zijn wij toch dom, wat zijn wij toch dom: +we verbeelden ons dat onze grootmoeder ook niet mooi is geweest.... +Potverblomme, dat waren nog eens andere kerels +als wij.. en we zullen dat bekend maken; we zullen ze prijzen +en nog eens prijzen".—De kern van zijn kunstopvatting is +geenszins geraakt, maar hij overtuigt zich glimlachend, dat hij +in allerlei zaken wat te leerstellig is geweest, daardoor eenzijdig. +En nu, als gulle ouweman, spot hij een beetje met zijn leerstelligheid!</p> + +<p>Zijn waardeering voor Oostersche kunst en de hier aangeroerde +goedgeefsche stemming zijn twee elementen, die hij in +een nieuwen dichtbundel, den <i><span class="corr" title="Bron: West-Oestlichen">West-Östlichen</span> Divan</i>, tot uiting +zal brengen: glimlachende, schertsende Goethe met kaftan en +tulband.</p> + +<p>Ziehier nu het derde element: Hij vertoefde herhaaldelijk +in zijn geboortestad Frankfort, waar men zeer gevleid was met +het beeld, dat hij in het eerste deel van zijn <span class="corr" title="Bron: autobiografie">auto-biographie</span> van +die stad had gegeven, en hem plechtig met groot eerbetoon ontving: +"Zijne Excellentie de hertogelijke Sachsen-Weimarsche +Geheime Raadsman, heer Von Goethe, de grootste nog levende +en oudste Heros van onze literatuur" (zoo meldden de bladen) +"is gisteren in zijn vaderstad gearriveerd, die twintig jaar +lang van zijn vereerende tegenwoordigheid beroofd was". Daar +had hij kennis gemaakt met de kleinkinderen van oude +kennissen; en met den bankier Willemer en diens begaafde +vrouw Marianne, een voormalige tooneelspeelster, nog bijtijds +aan een gevaarlijk milieu onttrokken. Zij was mooi, zij +zong zijn liederen, reciteerde zijn verzen, ze had iets van<span class='pagenum'><a name="Page_319" id="Page_319">[Pg 319]</a></span> +Lili en van Lotte. Ze maakte hem vroolijk en ze kwam hem tot +het uiterste kantje tegemoet; doch zoo, dat haar echtgenoot, +die waarlijk geen dupe was, hun omgang kon billijken, en +<span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> achting niet verbeurde.—Dus wordt ze het middelpunt +van den West-Östlichen Divan (d.i. Oostersche verzenbundel, +door een Westerling geschreven). Maar <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> warme +genegenheid is in de phantasie vervangen door de zinnelijke +liefde van Hatem en Suleika. De gedichtjes, die Marianne hem +later toezond en die hij dan weer vroolijk met Hatem-verzen +beantwoordde, heeft hij in zijn verzameling opgenomen. Haar +werk laat zich bij eerste lezing niet van het zijne onderscheiden.</p> + +<p>Men heeft uit dezen schertsend-hartstochtelijken beurtzang +wel eens afgeleid, dat Goethe zijn levensgeloof—"de persoonlijkheid +het hoogste"—na zijn zestigsten verjaardag heeft vaarwel +gezegd; deze "bekeering" dan uitsprekend in de mededeeling +dat Hatem (men weet nu dat deze niet <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> evenbeeld is, +en in zijn ernstigste momenten nog schertst) zijn hoogste +geluk in Suleika slechts vindt. Voor zoover deze opvatting niet +reeds door het betrokken gedicht in zijn geheel genomen, <span class="corr" title="Bron: én">èn</span> +door de daarná voltooide Faust-tragedie wordt weerlegd, zij +hier nog dit opgemerkt: Goethe heeft in dien tijd verkondigd, +dat de sluier van aardsche liefde voor hem.... iets hoogers +scheen te verhullen; en dat hij in de liefde eener vrouw de +bode zag van de liefde Gods. In verband met hetgeen vroeger +door ons over het begrip persoonlijkheid werd geboekstaafd, +moge den lezer nu naar genoegen blijken, dat in den Divan on-ernstig +en in Oostersche zeggingswijze door Goethe opnieuw +(maar met een tintje spot wegens zijn leerstelligheid) het oude +levensgeloof wordt uitgesproken.</p> + +<p>Natuurlijk was het echt iets voor Goethe, om zijn kennis van +het Oosten in een dik deel commentaren nog eens te luchten, +en erg trotsch te zijn op de Arabische krulletters, die hij over +het titelblad had getrokken.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>Bij zijn thuiskomst weer een doode: Christiane gaat sterven. +De pas zoo vroolijke man ligt geknield voor haar ziekbed,<span class='pagenum'><a name="Page_320" id="Page_320">[Pg 320]</a></span> +haar koude handen in zijn handen drukkend, eentonig +kermend: "Neen, neen.... je zult me toch niet verlaten!"</p> + +<p>En ze verliet hem, en er kwamen ridderlijke vrienden, die +beweerden dat dit voor den ouden man een heele opluchting +was. Hoe beschamend voor deze edelen klinkt de strophe, +die Goethe neerschreef op Christiane's stervensdag:</p> + +<p style="margin-left:4em">Du versuchest O Sonne vergebens<br /> +Durch die düstern Wolken zu scheinen!<br /> +Der ganze Gewinn meines Lebens,<br /> +Ist ihren Verlust zu beweinen:</p> + +<p style="margin-left:8em">Vergeefs beproeft ge, o zonne,<br /> +door de troebele wolken te lichten,<br /> +de winste van heel mijn leven<span class="corr" title="Bron:">,</span><br /> +<span class="corr" title="Bron: is,">is</span> het verlies van haar te beweenen.</p> + +<p>Het geurend woudbloempje, naar een stille plek overgeplant +opdat de dichter van haar geur mocht genieten zonder haar te +breken, was dan eindelijk toch verwelkt!</p> + +<p>Gaarne verwijlt de geschiedschrijver bij deze "martelares +van het geluk".</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>Enkele maanden te voren had Goethe naast den hertog gestaan, +toen deze, bij de verdrijving van Napoleon <span class="corr" title="Bron: Groot-hertog">Groothertog</span> +geworden van een ruimer gebied, zijn volk een grondwet gaf. +Er werd bij die gelegenheid een ietwat moderne volksvertegenwoordiging +ingesteld, Goethe werd gedecoreerd met de Falk-orde, +zijn tractement werd verhoogd tot drieduizend Thaler +plus toelage voor équipage. Hij was nu bijna een halve eeuw +lang de tweede man in den staat geweest, en het wilde er bij hem +niet in, dat hij aan een veelhoofdig lichaam, aan menschen die +de kunst van het regeeren niet hadden geleerd, verantwoording +schuldig was: Hetgeen hij in een grimmige bui te kennen +gaf, door aan den landdag de volgende rekening voor te leggen: +"Ontvangen zooveel, uitgegeven zooveel, in kas zooveel, +Goethe". Ook achtte hij het zeer bedenkelijk dat er nu persvrijheid +kwam: hij oordeelde de pers een te gevaarlijk wapen +in handen van eenzijdig-ontwikkelden, die wel de pen met +mooi vertoon konden voeren, doch van zaken-doen geen ervaring +hadden. Hij behield zich dan ook het recht voor, om +tegenover persvrijheid, zijnerzijds niet-leesvrijheid te stellen, +en hij zuiverde zijn eigen geschriften van—revolutionaire<span class='pagenum'><a name="Page_321" id="Page_321">[Pg 321]</a></span> +toespelingen, daar hij de gisting onder de studenten en de intellectueelen +niet wilde aanwakkeren. Hij betoonde zich +overigens van zìjn standpunt gematigd: zoo werd een hoogleeraar, +die de grondwet scherp had aangevallen omdat ze +<i>z. i.</i> niet ver genoeg ging, in zijn functie niet bedreigd; wel +werd zijn tijdschrift bedreigd, doch pas later, toen het tot een +uitbarsting was gekomen, verboden.</p> + +<p>Deze uitbarsting was het befaamde feest op den Wartburg, +ter herdenking van den slag bij Leipzig en van het derde eeuwfeest +sedert de hervorming, toen de Duitsche Burschen onder +leiding van hun professoren het zoo bont maakten, dat de naburige +mogendheden zich er over bezwaard zeiden. Goethe, die +dit had voorspeld, voelde wel eenig leedvermaak, daar Kotzebue-zelf +tot verrader des vaderlands werd gepromoveerd, maar +toen deze door een dweepziek student werd neergestoken moest +hij wel ingrijpen.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>Voor hem werd het tijd om zich terug te trekken uit het +openbare leven. De hertog maakte hem den terugtocht makkelijk +door hem in een nàrrige bui—waarvan hij terstond +maar te laat berouw had—uit de functie van tooneelleider, +die hij sedert zijn terugkeer uit Italië met opoffering van veel +kostelijken tijd had waargenomen, te ontslaan: Goethe, die +zich alle moeite had gegeven om te Weimar een echt Duitsch +tooneel te stichten, had <span class="corr" title="Bron: n.l.">nl.</span> geweigerd een gedresseerden hond +te laten optreden, en Carl-August, die een liefhebber was van +honden, had toen zelf toestemming gegeven, waarop Goethe de +stad had verlaten. Goethe liet het erbij. Hij wist zijn laatste +levensjaren tòch wel te besteden! En dat de verstandhouding +tusschen de twee mannen niet blijvend geschokt was door die +eene driftbui, dit bleek toen er te Weimar werd gejubeld.</p> + +<p>Het begon met Carl-Augusts gouden regeerings-jubileum en +gouden bruiloft. Goethe was de eerste die de groothertog feliciteerde, +en bij die gelegenheid, 's morgens om zes uur, beloofden +de vorst en zijn eerste dienaar elkander, dat ze samen zouden +blijven tot den laatsten ademtocht. En vlak daarop de feestelijke +herdenking van Goethes aankomst te Weimar. Door gezang<span class='pagenum'><a name="Page_322" id="Page_322">[Pg 322]</a></span> +werd de dichter uit zijn slaap gewekt en door 't veelzeggend +tikken van de klok uit het ouderhuis, die een bewonderaar +had opgespoord. Zijn huis stond vol bezoekers. Carl-August +had een gouden gedenkpenning geslagen, en een proclamatie +uitgevaardigd, waarin hij Goethe, den man die hem in al +de moeilijkheden des levens was gevolgd, het schoonste +sieraad van zijn regeering heette. Er was een gala-voorstelling +van Iphigenie en een pracht-uitgave van Iphigenie en +heel het Frauenplan (waar <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> huis lag) illumineerde +dien avond. De burgemeester kwam een oorkonde brengen, +die aan Goethe en aan al zijn nakomelingen van het +mannelijk geslacht het eere-burgerschap van Weimar verleende. +De medische en de philosophische faculteit van Jena +benoemden hem tot doctor honoris causa; hij kreeg het recht, +naar eigen inzicht twee philosophische doctorbullen uit te +reiken, en bedacht toen in de eerste plaats zijn secretaris Eckermann. +Een pas-ontdekte plant en een pas-ontdekt mineraal +werden naar Goethe benoemd.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>En op zijn vier-en-zeventigsten jaardag danste de grijsaard +met zijn rose gelaat en zijn groote schitterende oogen nog als +de beste. En hij was zoo verliefd op een meisje van twintig, +Ulrike Levetzow, dat de groothertog tot tweemaal toe namens +zijn minister haar hand ging vragen. Van het huwelijk kon +niets komen, doordien het meisje zijn aanzoek ontweek, en +zijn zoon—die den ouden man niet meer begreep—hem onder +hevige scènes van dien stap terughield. Hij trok het zich +zoo aan, dat hij er ziek van werd, en in Mariënbader <i>Elegie</i> +klinkt zijn smart dieper en warmer dan ooit in zijn jongensliederen.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 310px; "> +<a name="ILLO_357" id="ILLO_357" href="#LOI_357"><img src="images/hires357low.jpg" +alt="GOETHE en GROOTHERTOG CARL-AUGUST" +title="GOETHE en GROOTHERTOG CARL-AUGUST" width="233" height="600"/></a> +<p style="text-align:center;"><i>a</i> GOETHE. <i>b</i> GROOTHERTOG <span class="corr" title="Bron: CARL AUGUST">CARL-AUGUST</span><br /> +(bij hun 50-jarig jubileum)<br /> +<i>naar de teekening van H. F. Brandt</i></p> +</div> + +<p>Hij had gehoopt dat een vrouw vrede zou stichten in +zijn huis. Het gezin van zijn zoon, dat bij hem inwoonde, was +niet gelukkig: de schitterende en verstandelijk zeer ontwikkelde +Ottilie had August gehuwd eer om dicht bij zijn +grooten vader te zijn, dan uit liefde. De grootheid van zijn +vader deed August kwaad: de goede opvoeding, die hij had +gekregen, verhoedde niet dat hij zich voor ondergeschikte posities<span class='pagenum'><a name="Page_323" id="Page_323">[Pg 323]</a></span> +te hoog achtte, terwijl hij toch niet in staat was zich +hooger op te werken dan de gunst van Carl August hem plaatste. +Hij was een van die tragische figuren die bijna groot zijn, +dat is meestal, helaas, zeer klein. De teleurstelling bracht hem +aan den drank—zijn grootvader van moeders kant was een +dronkaard—en hij ging een losbandig leven leiden, hoeveel +moeite er ook aan hem werd besteed.</p> + +<p>Goethe had den moed, in werken troost te zoeken. Zijn uur +naderde, al voelde hij zich uitbundig jong, en hij moest afronden, +voltooien, uitgeven, opdat niets verloren zou raken +door een of andere ramp: De Wanderjahre, het tweede deel +van Faust, zijn levensbeschrijving, het relaas van zijn reis door +Italië, ten slotte de nieuwe editie van zijn werken, waarvan het +auteursrecht was verzekerd. En hij redigeerde zijn tijdschrift +"Kunst und Altertum" en hield zich trouw op de hoogte van +de groote vorderingen, die wetenschap en industrie en verkeer +in het begin van de negentiende eeuw maakten. Nog in 1831 +refereerde hij over den strijd tusschen Cuvier en Geoffroy +St. Hilaire, waarvan boven sprake is geweest. En dan had hij +zijn schilderijen, zijn afgietsels van beeldhouwwerk, zijn munten, +zijn welvoorziene natuur-historische verzameling, waarop +hij verliefd was, die hem steeds met vreugde vervulden. Om +vijf uur in den morgen begon zijn dagtaak; van acht uur +af hield hij vier secretarissen bezig. Daaronder Eckermann, +die zich van veehoeder en bedeljongen had opgewerkt tot den +post van vertrouwen, dien hij bij Goethe bekleedde. Hij was de +man die zelf niet iets groots kon maken, en toch het groote +zoo kende, dat hij—misschien beter dan Schiller, wijl minder +dogmatiesch—Goethe aan het werk wist te zetten, hem door +voorzichtig en toch ietwat opdringend vragen aan het praten, +<i>d. i.</i> aan het scheppen wist te krijgen. In zijn "<i>Gesprekken</i>" +zien wij Goethe herleven, zooals hij in zijn latere jaren inderdaad +geweest is: wij zien zijn gebaren en hooren hem de menschen, +waarover hij spreekt, met geweldige stem imiteeren, +eenigszins lispelend, doordat hij voortanden miste; wij zien +hem in zijn geliefkoosde houding, met zijn handen op zijn +rug, stappend om zijn tafel heen, en daarbij vertellend,<span class='pagenum'><a name="Page_324" id="Page_324">[Pg 324]</a></span> +lachend, op zijn poot spelend, zachtkens zingend, vloekend, +spottend goedmoedig; en daarbij nog altijd de hooghartige +statige Goethe blijvend, die zich met een: Nu we hebben weer +een goeden dag gehad! aan tafel begeeft, en het zich kostelijk +laat smaken, en nog wel een fleschje Rijnwijn lust.</p> + +<p>En menschen uit alle deelen van de wereld trokken naar +Weimar om den man te leeren kennen, die àl meer een heilige +werd, steeds eenvoudiger en reiner, of—zooals hij lachend +placht te zeggen—dan eindelijk verstandig was geworden, zij +het ook een beetje laat. Nu hij zich vrij had gemaakt van de +aarde, kon hij ook jegens vrouwe Von Stein, die al ver over de +tachtig was, zijn schuld afdoen, en, de kwellingen vergetend, +haar zeggen dat ze, naast Shakespeare, het meest had bijgedragen +tot zijn vorming<span class="corr" title="Bron:">.</span></p> + +<p>En er vielen weer dooden. Nog geen drie jaar na het jubileum +stierf Carl-August, die in den laatsten tijd zoo vaak, +onaangediend en zonder op bezoekers te letten, zich naast +hem had neergezet. Dat was een heel oude vriend die daar +wegging; maar hij beheerschte zich. Laten we over wat +anders spreken, zei hij tot zijn huisgenooten, toen de klokken +gingen kleppen.... Hij woonde de begrafenis niet bij. Teruggetrokken +op het slot Dornburg, studeerend en waarnemend, +wist hij zich te herstellen totdat hij nog een liefdeliedje zong +voor Marianne Willemer, aan wie hij telkens bij volle maan +zou denken.</p> + +<p>Toen stierf hertogin Louise, de hooge vrouw die langzamerhand +genaakbaar was geworden, die vaak bij hem te gast was, +en die een botsing tusschen Goethe en den Landdag had gesust +met de verklaring, dat zulke vreemde begrootingen als <span class="corr" title="Bron: dìe">díe</span> inzond +geen "precedent" schiepen, daar er immers toch maar +één Goethe was.... en wie weet hoe lang nog.</p> + +<p>Toen stierf zijn zoon, die met Eckermann naar Italië was +gestuurd, om daar zelfbeheersching te leeren; stierf aan koortsen, +maar in een stemming die hem rijp maakte voor zelfmoord. +"Patri antevertens"—den vader voorgaand—staat +er op zijn graf.</p> + +<p>De oude bedwingt zich en troost zich in zijn kleinkinderen<span class='pagenum'><a name="Page_325" id="Page_325">[Pg 325]</a></span> +Wölfchen en Walther, die zijn huis vroolijk maken met hun +jeugd.</p> + +<p>Maar het woord "dood" spreekt men in zijn omgeving niet +meer uit en hij zelf gebruikt de omschrijving: "Het wegblijven" +van August.</p> + +<p>Op zijn tachtigste jaar heeft hij een bloedspuwing, en er zit +nog zooveel vitaliteit in hem, dat hij er tot verwondering van +zijn geneesheer overheen komt. Zooals wel blijkt uit een monographie, +door dezen over <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> laatste ziekte geschreven, +hebben de artsen het nooit met den dichter kunnen vinden. +Ze begrepen niet hoe hij als jongen zoo zwak en toch zoo taai +kon zijn; en ze begrepen niet hoe hij op zijn tachtigste jaar +nog zoo gaaf en zoo frisch was gebleven.</p> + +<p>Zijn tweede jeugd, in letterlijken zin, breekt aan: het resultaat +van een langzame zelfverovering. "Ik bevind mij (zoo verklaart +hij) in een soort van exaltatie, die mij in staat stelt de +poëzie te bevelen, zelfs tot beelding van dingen die ik nooit beleefde; +door een geheimzinnig psychiesch gebeuren, dat misschien +alle studie waard is, geloof ik mij tot zulk een staat van +vruchtbaarheid verheven dat ik volkomen bewust voortbreng +wat ik zelf wensch......<span class="corr" title="Bron:">"</span></p> + +<div class="figcenter" style="width: 240px; "> +<img src="images/chapterend2small.png" width="240" height="126" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_326" id="Page_326">[Pg 326]</a></span></p> +<div class="figcenter"> +<a name="CHAPTER_XXX" id="CHAPTER_XXX"><img src="images/ornament0.png" alt="ornament hoofdstuk XXX" +title="ornament hoofdstuk XXX" width="100%" height="144"/></a> +</div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold;"><a href="#TOC_XXX">XXX</a></div> +<div class="alignright"><a name="V326D1" id="V326D1" href="#V326N1">Sie hören nicht</a> die folgenden Gesänge<br /> +Die Seelen denen ich die ersten Sang....</div> + +<p style="text-align:center; font-size:130%; font-weight: bold;">FAUST</p> + +<p><span style="float: left; width: 105px; height: 100px; background: url(images/KapitaalT.png) no-repeat; text-align: right; color: white; ">T</span>oen de 81-jarige Goethe zijn "Faust" voltooid +had, sprak hij tot zijn secretaris Eckermann deze +merkwaardige woorden: Mijn verder leven kan +ik geheel en al als een geschenk beschouwen; +het doet er niet toe wat ik nu verder uitvoer. +Hij heeft de Faust-tragedie zijn "Hauptgeschäft" genoemd, +en dat niet alleen om haar waardij als kunstwerk; maar vooral +omdat hij er de winst zijns levens, met lijden en hard werken +verworven, in had neergelegd. En dit immers was het streven +van den ouden Goethe: nauwkeurig nagaan, afronden, boeken, +wat zijn leven hem had opgebracht, zich een plaats zoeken +onder de voortreffelijken, zelf "historiesch" worden. In het +geschiedkundig gedeelte van zijn Kleurenleer beproefde hij dit +als wetenschappelijk man; in Wahrheit und Dichtung als +dichter en als Duitscher; in de chronologische tabellen van zijn +eigen daden, waarmede hij zijn wanden beschreef (en die, jammer +genoeg, met een laag witsel werden besmeerd) als zoon +van Caspar Goethe; en in Faust als........ De lezer begrijpe +dat wij hem hier het juiste woord schuldig moeten blijven: +immers Faust is eenig in zijn soort (wat men er overigens +op moge aanmerken); en alleen voor den werker die voorgangers +en genooten heeft, bestaat er een naam!</p> + +<div class="figcenter" style="width: 380px; "> +<a name="ILLO_362" id="ILLO_362" href="#LOI_362"><img src="images/hires362low.jpg" +alt="GOETHE IN ZIJN LAATSTE LEVENSJAAR" +title="GOETHE IN ZIJN LAATSTE LEVENSJAAR" width="380" height="600"/></a> +<p style="text-align:center;">GOETHE IN ZIJN LAATSTE LEVENSJAAR<br /> +<i>Naar de teekening van C. A. Schwerdgeburth</i></p> +</div> + +<p>De bedoeling: zijn geheele leven in deze tragedie uit te beelden, +heeft Goethe pas in later jaren opgevat. Wij weten reeds dat +hij als Straatsburger student zich aan de Faust-legende vergastte +en, zonder er iets van neer te schrijven, eigen ervaring door dit +gegeven weefde. Hij had daarbij toen twee bepaalde voorvallen +op het oog, <i>nl.</i> zijn mislukt pogen om langs <span class="corr" title="Bron: alchymistischen">alchimistischen</span><span class='pagenum'><a name="Page_327" id="Page_327">[Pg 327]</a></span> +weg het wezen der dingen te vinden; èn zijn liefdehandel met +Friederike Brion. Zijn taak was dus vrij scherp omgrensd. Maar +in den loop van de zestig jaar, die verliepen voordat hij zich +met de boven geciteerde woorden tot Eckermann kon wenden, +heeft hij meermalen de verzuchting geslaakt, die men in +Wilhelm Meisters Wanderjahren verneemt: "Elk ambachtsman +schijnt mij de gelukkigste mensch; wat hij heeft te doen +is uitgesproken, en wat hij kan leveren is beslist."</p> + +<p>Want zijn blik op de ervaringen, die het onderwerp van den +Oer-Faust uitmaken, verruimde meer en meer. Hij voelde dat +hij nog niet aan het eindpunt stond, en dat allerlei tusschentijds +opgedane ondervinding zijn eindoordeel wijzigde: de +stof werd al rijker en liet al moeilijker zich handteeren. +Ook zijn kunst-principes hadden zich ontwikkeld: zijn liefde +voor het monumentaal-Gothische, het natuurlijk-opbruisende, +week voor overgave aan het sentimenteel-romantische, dat +hem naar den stillen eenvoud van het classieke voerde, +waarbij zich op het eind van zijn leven een zucht naar symbolische +geheimdoenerij voegde. Maar elk dezer kunstrichtingen +(wij bezigen dezen term uit practische overwegingen) bekijkt +een bepaalde stof op haar eigenaardige wijze, maakt op haar +beurt het naar voren treden van zekere feitenreeksen, het +wegdoezelen van andere feitenreeksen, in hetzelfde gegeven +wenschelijk. Wat den jongen stormenden en dringenden +student gewichtig scheen, werd ternauwernood vernomen door +den grijsaard, die het tweede deel van Faust schreef. De eerste, +volbloed kunstenaar, liet alle stemmen en toonaarden waarover +hij beschikte overvloedig uit-galmen: hij pronkte met +cabalistische natuurkennis, met philosophie, met stoutmoedige +satyre, heelal-omvattende ironie, kind-naïef pathos; en overal +dienden hem zijn pas geopenbaarde woordkunst en zijn vermogen, +zich in anderen in te leven. Hij kon Mephisto laten +zingen zoo eenvoudig en zoo welgemeend als vriend Wolf, +wanneer deze een lief meisje beweende. Maar de oude Goethe, +hoe vergevingsgezind ook in het dagelijksch leven, werd wel +eens dogmatiesch als hij de pen ter hand nam; hij sloeg gaarne +spijkers met koppen, maar toonde even gaarne (om de vergelijking<span class='pagenum'><a name="Page_328" id="Page_328">[Pg 328]</a></span> +door te drijven) spijkers met spitse punten; hij liet geen +gelegenheid zich ontgaan om in verborgen hoekjes van zijn +werk vallen op te zetten, waar zijn wetenschapstegenstanders +jaren naderhand nog plezier van konden beleven. Hij was +onderwijzer, autoritair hoogleeraar, en despoot tegelijkertijd, +en verlangde dat men een diepzinnigheid, waarover hij jaren +had nagedacht, oogenblikkelijk begreep. Met de vreemde vruchtbaarheid +die hem in zijn laatste jaren verheugde, wist hij de +dolzinnigste spotternijen in de reeds ontworpen constructie +t'huis te brengen. En zoo heeft hij de tragedie Faust, argeloos +kunstwerk in den beginne, als pretentieus leerdicht besloten.</p> + +<p>Door het eerste gedeelte zweven vele beangstigende vragen, +maar uit de bewoordingen, waarin ze zijn vervat, blijkt ons +dat de dichter het bij 't aanvoeren van ondoorgrondelijkheden +wilde laten: "<a name="V328D1" id="V328D1" href="#V328N1">Das Schaudern</a> ist der Menschheit bester Teil." +Maar het tweede gedeelte wil op de hoofdvraag, en op vele +bijvragen die in 't begin niet eens voorkomen, zielkundige, +theologische, teleologische, wijsgeerige antwoorden geven. +Het wil een betoog zijn, <i>d. w. z.</i> het wil een ijle Gedachte +beteekenen; en toch kunstwerk zijn, <i>d. w. z.</i> een harmoniesch-evenwichtig +beeld.</p> + +<p>Nu kan een Gedachte nooit opgaan in een Beeld, en de +dichter, die zulk een gedachte toch àls leerstelling wil uiten, +moet ze in menigvuldige betoogfranjes hangen aan zijn beeld; +waardoor het beeld in zijn classieke naaktheid ontsierd wordt, +en de gedachte toch niet bereikt: evenmin als de talrijke spitsboogtorentjes, +die men tegen sommige gothische bouwwerken +heeft geplakt, het Opperwezen bereiken, al zijn ze ten hemel +gericht. Vooral het tweede deel van Faust, dat mag heeten +nadrukkelijk en gewaagd allegoriesch, laat den gevoeligen +lezer, die voet bij stuk wil houden, onbevredigd; daar Gedachte +en Beeld er ieder een eigen leven leiden en niet versmelten, +zooals in Iphigenie. Dit is een ontaarding van het standpunt +dat de schepper van Iphigenie innam: Dàar een schoon beeld, +dat op zich zelf doel is, maar dat toch de wazige diepten van +de Idee ontsluit; hìer een beeld dat telkens wil vervluchtigen,<span class='pagenum'><a name="Page_329" id="Page_329">[Pg 329]</a></span> +wil opgaan in Gedachte, wat niet lukt; en dan, na iedere +mislukte poging vermagerd als een ascetische monnik, +tamelijk ongemerkt overlijdt: wat het dramatiesch effect +verijdelt.</p> + +<p>Goethe wilde het onbeschrijflijke tòch beschrijven, gevoelend +dat hij meer-dan-mensch was; en hij wist dit, getuige de +sacramenteele slotwoorden van zijn Faust. Daarnaast staat +zijn bewering (in een brief aan Schiller), dat hij het hoogste +wel wilde aanroeren maar niet bereiken, en hiermede in overeenstemming +zegt hij dan ook dat het ongrijpbare feit wordt, +op de plaats waar het Faust-beeld.... eindigt:</p> + +<p style="margin-left:4em"><a name="V329D1" id="V329D1" href="#V329N1">Das Unzulängliche</a><br /> +Hier wird's Ereignis;<br /> +Das Unbeschreibliche,<br /> +Hier ist es gethan.....</p> + +<p>Maar niemand zal ontkennen dat hij op menige +plaats ook in het corps van de tragedie naar het onmogelijke +greep. En het besef, dat hij dit deed, maakte hem vaak zoo +mismoedig, dat hij aan het begin van de negentiende eeuw +wel twintig jaar voorbij liet gaan, zonder iets van beteekenis +aan het werk toe te voegen; den Faust beschouwde hij als +een dolle kluyt, als een <span class="corr" title="Bron: vergaerbak">vergaarbak</span> voor allerlei "dramatiesch-humoristischen +onzin", voor burleske toespelingen op tijdgenooten, +voor te laat geboren Xeniën, die met het onderwerp +niets hadden te maken. Ook kwamen dan weer de oogenblikken +dat hij, onbegrensd vertrouwend op zijn krachten, +zonder aarzelen de moeilijkste gedachten formuleerde; en het +is dan ook de groote bekoring van dit poëem, dat de dichter +er nergens stamelt of van inspanning hijgt.</p> + +<p>Maar als men, nu niet op de zegswijze lettend, het boek na +lezing doorbladert, om de situaties in onderling verband te +vatten, dan voelt men dat hier een Titan (men vergeve ons +het ouwerwetsche woord) de brokken, die hij eerst in ademlooze +nauwlettendheid heeft behouwen, in woest krachtsvertoon +op elkander heeft geworpen, met het misbaar van +verren donder. Goethe dunkt ons hier een Tantalos</p> + +<p style="margin-left:4em">"in wiens gesprekken, van ervaring diep<br /> +En bonte zinrijkheid, de goden zelf<br /> +Als in orakelspreuken zich verlustten"....</p> + +<p>Doch, (verklaart de wijze Iphigenie)</p> + +<p style="margin-left:4em">"Doch goden moesten niet<br /> +Met menschen wandlen als met huns gelijken:<br /> +'t Geslacht der stervelingen is onmachtig<br /><span class='pagenum'><a name="Page_330" id="Page_330">[Pg 330]</a></span> +Op ongewone hoogten niet te duizlen.<br /> +Hij was niet laag of slecht, en geen verrader,<br /> +Enkel voor knecht te groot en voor een makker<br /> +Des grooten dondergods een mensch maar...."</p> + +<p>Zulk een man nu, maar +dan in een Katholiek-Christelijk wereldplan begrepen, is ook +Faust. Zijn reiken naar het Hoogste en zijn nêerstorten in +donkere afgronden wordt in deze tragedie verbeeld. Maar dat +iets van het goddelijke zijn deel is, het wordt den lezer voelbaar, +doordien Goethe-zelf, <span class="corr" title="Bron: hèm">hém</span> scheppend, telkens uit lichtende +hoogten omlaagduizelt, als ware hij zelf een Faust of +een Tantalos. <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> wanhopige scheppingsworsteling smelt +met Fausts hemelstreven saâm. En zoo blijkt den lezer, voor +zoover hij niet is aangelegd Duitsch-esthetiesch, de onregelmatige +vorm van het werk een welkome winst.</p> + +<p>Overleg kon Goethe hier niet baten: Faust is niet een drama, +welks handeling consequent, en zonder overwegenden invloed +van buitenaf, uit een grondgegeven voortvloeit. Het is een +reeks tafereelen (gelijk Götz is) welker samenhankelijkheid +men eerst na ernstige studie beseft of.... niet beseft (doch dit +om het even); hoofdzaak is, dat men de logische aaneenschakeling +van de situaties niet rechtstreeks bespeurt. Bovendien (of +liever: in verband hiermede) kan hij, die het geheel overziet, +hier den Held—hoe fier en hoe geniaal ook—voor zijn +daden niet verantwoordelijk houden, daar niet duidelijk is +afgebakend, in hoeverre Faust eigenlijk onder den invloed +staat van Mephisto, die immers van den almachtigen God—het +geldt een weddenschap!—verlof heeft gekregen om naar +goedvinden met hem te handelen. Wij nemen Faust de +schurkenstreken die hij volvoert niet kwalijk: wij oordeelen +toegevend over iemand die steeds in gezelschap van Satan +verkeert. Maar aan den anderen kant merken wij wèl, doch +gelooven nauwelijks, dat hij in de wieling van onbehaaglijke +genietingen, waarin Mephisto hem "stof laat vreten", zich +blijkt "van 't goede duisterlijk bewust"; al kunnen wij zulks +dan ook wel weer in het afgetrokkene beredeneeren. Het +catholiesch verpersoonlijken van het Opperwezen heeft hier +den pantheïst Goethe parten gespeeld. God, in de wolken<span class='pagenum'><a name="Page_331" id="Page_331">[Pg 331]</a></span> +tronend als Oppermensch, trekt àl te gaarne aan de marionet-koordjes +om aan Faust of aan Mephisto persoonlijke wilsvrijheid +te gunnen....</p> + +<p>Met Faust heeft Goethe uitgevierd den verheven kant van +zijn wezen niet alleen, maar ook zijn trachten naar het +caricaturale, het balletachtige, zijn zucht om op te treden als +leider van een cotillon, als ontwerper en voor-rijder van een +bar-comieken, phantastiesch-leerrijken allegorischen optocht +bij fakkellicht: een neiging die hij vaak verdoemde maar niet +blijvend overwon. De Faust-tragedie lijkt een subliem libretto +voor een oratorium, wachtend op den onmogelijken componist, +die met diep inzicht in de wordingsgeschiedenis van dit gewrocht +de beeldende scènes er van naar voren rukke, doch er +een massa fraaie en scherpzinnige bewoordingen door horden +van tonen make onverstaanbaar, ze verwerkend in achtergrondsche +stemmings-melodieën.</p> + +<p>Zoo is Faust meer een probleem dan een welsprekend feit, +en Goethes hoofdwerk is beroemd geworden, niet wijl men +het begrijpt en bewondert; maar wijl men bewondert de +scherpzinnigheid van de commentators, die het werk niet +begrepen en juist daarom er zooveel geleerdheid over schreven. +De lezer wete dat Goethe zich genoegelijk in zijn handen +wreef, toen men in potsierlijke ernst ieder woordje van de +reeds verschenen Faust-fragmenten ging "commenteeren". +"Want (zei hij lachend) er staat zooveel onzin in, dat de +keirels daar toch nooit meê klaar komen". De Faust-dichter +was tè rijk om voortdurend zijn ziel in waardige lijdzaamheid +te bezitten; hij is zich vaak overmoedig te buiten gegaan.</p> + +<p>Maar ook de verklaarders: Op plaatsen waar niets byzonders +staat, wist men de diepzinnighedens bij dozijnen aan te wijzen; +de onverzoenlijkste tegenspraken tusschen brokken, die in +verschillende levensperioden van den maker ontstonden, wist +men te overbruggen. Maar op plaatsen, waar Goethe zich met +genialen zwier had geweerd, ontdekte men esthetische fouten, +zóo voor de hand liggend, dat Goethe ze zeker zou hebben +weggestreken,—indien fouten het waren!</p> + +<p>Er is in onzen tijd geen geestesstrooming of haar woordvoerders<span class='pagenum'><a name="Page_332" id="Page_332">[Pg 332]</a></span> +vinden in Faust van hun gading: materialisten en +idealistische wijsgeeren; godloochenaars en vrijzinnige +Christenen; socialisten en conservatieven; vegetarische +natuurmenschen en propagandisten van het edele druivennat; +luiaards en verheerlijkers van den arbeid: beroepen zich +beurt om beurt op Faust. En al rukken zij wel eens een phrasetje +uit haar verband, en al nemen zij wel eens ernstig wat +Goethe sarcastiesch bedoelde, hij bekijkt het leven van zooveel +kanten, dat partijgangers van genoemde en van nog vele +òngenoemde richtingen volkomen terecht den Faust zouden +kunnen citeeren—indien zij hem werkelijk lazen; wat wij +minder grif beamen.</p> + +<p>Want Faust behoort tot de boeken, die beroemd zijn zonder +dat ze worden gelezen; van naprater op nababbelaar plant +zich omtrent dit stuk een soort illuzie voort: dat het zoo +geweldig is, en dat het zoo grootsch is, en dat het zoo realistiesch +is.... Maar menigeen die het, afgaand op wat hij had +hooren zeggen, ter hand nam, bevond zich volstrektelijk +teleurgesteld door de schijnbaar taaie en koude verzen; door de +symboliek, die men wel als zoodanig onderkent, maar toch +niet ontcijfert; en door het gebrek aan eenheid. Hij, die in +onzen materialistischen tijd het eerste deel volkomen kan +meegenieten, is waarschijnlijk niet genoeg doorgedrongen in +de "classieke oudheid", om uit sommige figuren van het +tweede deel meer te maken dan <span class="corr" title="Bron: bizaar">bizar</span> klinkende namen. +Aan het eerste deel ligt een noordsche, aan het tweede een +zuidelijk-classieke wereldbeschouwing te grondslag; en bij +slechts weinigen zijn deze twee wereldbeschouwingen zoo +aan elkaar verknocht als bij Goethe. Dit nu is het geniale +maar ook het hinderlijke in het boek, dat deze onderlinge +verknochtheid van twee uiteenloopende wereldbeschouwingen +er als <i>van zelf sprekend</i> wordt aangenomen!</p> + +<p>Voelt men zich door bewondering voor sommige gedeelten +genoopt tot ernstige studie van de Goethe-literatuur, dan +treedt na jaren het oogenblik in waarop men meent, ieder +woord in Faust te begrijpen. Maar als men zich dan niet +"<a name="V332D1" id="V332D1" href="#V332N1">ruhig auf ein Faulbett</a>" legt, zal men gaandeweg weer zijn<span class='pagenum'><a name="Page_333" id="Page_333">[Pg 333]</a></span> +houvast verliezen en moeten toegeven, dat er aan de eenheid +in dit meesterwerk inderdaad iets ontbreekt.</p> + +<p>Wel te verstaan: men zal dit nooit in het openbaar zeggen, +want dan zou men velen zien opstaan die beweerden: Maar +ge hebt het èchte er van ook niet gesnapt! Om dit te beweren +behoeft men zelf dit "echte" niet te weten. Men vertrouwt +op de boekenkast vol.... ongelezen commentaren, waaruit +men zoo noodig gemakkelijk en gemoedelijk eenige grepen zou +kunnen doen; indien men tot nadere verklaring werd uitgedaagd. +Maar het gevaar is niet groot, want—wie uitdaagt +schijnt te erkennen, dat hij het zelf niet weet. En zoo blijft +een groote groep Goethe-bewonderaars in het duister tasten, +met behulp van een zekere onoprechtheid die onder deze +heeren regel is geworden. En Goethe had het recht in zijn +Zueignung te klagen:</p> + +<p style="margin-left:4em"><a name="V333D1" id="V333D1" href="#V333N1">Mein Lied ertönt</a> der unbekannten Menge,<br /> +Ihr Beifall selbst macht meinem Herzen bang....</p> + +<p>Uit deze (voorloopig rhapsodischen) blik op de wordingsgeschiedenis +en de reputatie van de Faust-tragedie volgt:</p> + +<p>dat wij niet gelooven aan het bestaan van een logische, +organische eenheid van toon, van bouwstof, van handeling—die +Faust zou hebben gemaakt tot een onberispelijk meesterwerk;</p> + +<p>doch wel aan een eenheid, die voortspruit uit een goed +begrip van de functie, die Faust in Goethes leven vervulde.</p> + +<p>Voor een ideaal kunst-ideaal is de Faust-als-geheel mislukt +en vandaar ook dat hij niet <i>uit zich zelf</i> kan worden begrepen. +Maar aan den anderen kant zou het misschien jammer zijn, +indien de Faust even smetteloos-klaar ware geworden als +de Iphigenie, wijl de vele onregelmatigheden en <span class="corr" title="Bron: dissonnanten">dissonanten</span>, +die wij er aantreffen, ons het onstuimig-worstelende in den +levensgang van den Held zoo intens doen voelen. Goethe +wist, dat heel ons bestaan is een aaneenschakeling van <span class="corr" title="Bron: triumfen">triumphen</span> +en instortingen, en hij drukte dit gaarne uit met de +beeldspraak: Zelfs ons loopen is een reeks van vallen.</p> + +<p>En de heerlijke elementen waaruit deze tragedie is opgebouwd, +en die mij—na wel twee dozijn nauwlettende lezingen—doen +zeggen dat Faust het schoonste literair kunstwerk<span class='pagenum'><a name="Page_334" id="Page_334">[Pg 334]</a></span> +is dat ik ken, laten zich zeer wel genieten door den lezer die +den sleutel bezit.</p> + +<p style="text-align:center">II</p> + +<p>Hier volgt, voor hen die de voorafgaande bladzijden +verwerkten, deze sleutel:</p> + +<p>Aanvankelijk voelt Goethe overeenkomst tusschen zijn +streven en het beeld, dat de Faust-sage in hem afgeeft. Hij +besluit, gelijk boven reeds werd vermeld, twee bepaalde +levenservaringen in deze sage "op te bergen". Hierbij voegen +zich later vele andere ervaringen, die met de oorspronkelijke +inspiratie oogenschijnlijk geen verband houden. Maar er +eigenlijk wèl verband mede houden: het zijn de ervaringen +die één en dezelfde man zich maakte. De eenheid in de Faust-tragedie +is.... <span class="corr" title="Bron: Goethe's">Goethes</span> levensloop.</p> + +<p>Het Godsverlangen van jongen Wolfgang; de ontnuchtering +van mosjé Goethe, den Leipziger student; de herleving van +zijn vroomheid na langdurige ziekte; zijn <span class="corr" title="Bron: alchymistische">alchimistische</span> +werkplaats, waar hij probeert maagdelijke aarde te maken +en het wezen der dingen uit te koken; zijn kennis van boeken +over toovenarij, die men tegenwoordig niet meer leest; zijn +begrijpen dat de Natuur zich haar geheimen niet "<a name="V334D1" id="V334D1" href="#V334N1">mit Hebeln +und mit Schrauben</a>" laat afpersen, voor zoover ze die niet +aan onzen Geest openbaart; het vinden van die geheimen +in de Kunst (Shakespeare, die met goddelijken mond +'s menschen Lot verkondigt); zijn besluit om zich te werpen +in de vloeden van het Noodlot, teneinde daar te zoeken wat +hij noch in boeken noch in laboratoria vond; zijn minachting +voor alle op zich zelf staande wetenschappen; zijn vertrouwen +op zijn intuïtieve kenbron; zijn liefde tot Friederike, +waaruit louterende, hem tot dichter wijdende kwellingen +voor hem ontstaan; zijn verblijf aan een hof, alwaar hij door +krachtige daden tracht een volk en zich zelf geluk te veroveren; +zijn wanhoop, dat de juweelen des hemels zich niet in +vorstenkronen laten vatten; de herleving van zijn dichtergave, +die hem nu menschenliefde, wetenschap, daadkracht is +geworden; het "huwelijk" van zijn geest met den Geest der<span class='pagenum'><a name="Page_335" id="Page_335">[Pg 335]</a></span> +antieken (Helena); zijn afkeer van politieke idealen, inzonderheid +van de Fransche revolutie; zijn belangstelling in al +wat rechtstreeks den rijkdom van een volk verhoogt, zooals +de ontwikkeling van industrie en verkeer; het pijnlijk besef +dat de vooruitgang over lijken gaat; zijn geloof in het demonische; +het evangelie van de zelfoverwinning; de bevrijdende +macht die hij aan reine vrouwen toeschrijft; de zekerheid +dat hij, die tot het laatst toe godvallig werkt, onsterfelijk is;—zie +hier enkele ervaringen en inzichten, die Goethe in deze tragedie +wilde opbergen.</p> + +<p>Of de oude sage daarvoor ruimte genoeg bood?</p> + +<p>De lezer weet reeds dat Goethe aan de historische gegevens, +die hij zei te bewerken, meestal niets heel liet. De legende, +waarvan hier sprake, heeft hij omgegoten naar zijn behoeften. +Dat wil zeggen (waaròm, zij aanstonds gestaafd) naar de +behoeften van zijn Tijd.</p> + + +<p style="text-align:center">III</p> + +<p>Faust heeft "werkelijk" bestaan, maar dit doet niet +ter zake: de volks-phantasie was gedrongen, zich een Faust +te scheppen, en heeft hem zooveel wonderlijks toegedicht, +dat men veilig mag beweren: de pronkzieke toovenaar, +zooals wij die uit de legende kennen, is een verzinsel en lijkt +niet veel meer op zijn naamgenoot; welke in den tijd van de +Hervorming heeft geleefd, en zich heeft verdaan aan denzelfden +duivel, die van den bijbel-vertalenden Luther een +inktpot naar zijn kop kreeg.</p> + +<p>Het was destijds niet ongewoon dat de duivel geleerde +menschen bezocht: immers alle geleerdheid, die niet uit God +kwam (<i>d. i.</i> die niet berustte op de scholastieke wijsbegeerte), +kwam van den duivel, en hieruit volgt reeds dat Maarten +Luther vooràl zich reddeloos aan den duivel had verkwanseld, +wat hem dan ook tot gruwelijke abominaties bracht, als +daar zijn: bijbelvervalsching, en zijn huwelijk met een non.</p> + +<p>Doch de mannen die door hun zwart-helsche wetenschap de +dooden konden wekken uit hun graf, die goud konden maken, +die de gevaarlijkste ziekten konden bezweren (mits de patiënt<span class='pagenum'><a name="Page_336" id="Page_336">[Pg 336]</a></span> +zich maar aan den duivel gaf)—die wonderdoctors van de +Renaissance.... och arme! ze kenden heel de wereld en den +hemel bovendien, ze kenden vreemde kruiden en gedierten, +kenden natuurlijke en bovennatuurlijke krachten; ze wisten +ook dat ze steeds voort moesten zoeken (de spreuk: Kennis +is macht!, nu een gemeenplaats, was toen een evangelie), +maar ze wisten niet, wat met hun geleerdheid te beginnen: +"Wat ze wisten konden ze niet gebruiken, en wat ze noodig +hadden dat wisten ze niet". Ze waren met al hun kennis arm, +want ze begrepen hun kennis niet. Ze hielden de stukken in +de hand (zegt Goethe) en alleen—de geestelijke band, die +van al die stukken een geheel moest maken, ontbrak.</p> + +<p>Deze Faust, door het gemeene volk benijd, was in wezen +een arme drommel. De wonderen, die het volk gapend +<span class="corr" title="Bron: be-wonderde">bewonderde</span>, hadden voor hem geen glans. Zijn geest deinsde +terug voor niets. Hij was radicaler dan Luther (want die hield +zich aan zijn verzoenenden Bijbel); hij onderzocht in zijn +laboratorium alles, ook het heiligste. Maar nu was niets +hem meer heilig, en van de "twee zielen die er leefden in zijn +borst" bleef er een onbevredigd. Hij snakte naar geopenbaarde +kennis, zooals Goethe verlangde naar het intuïtieve +weten, dat Spinoza hem zou leeren verstaan als voor-besef +van de heele schepping. Door toe te geven aan zijn wetensdrang +had hij het geluk verbeurd, dat bestaat in aangeboren +Godsvrucht, en critieklooze onderworpenheid aan de indrukken +van de wereld die den mensch omringt. Hij had zich niet aan +den duivel verkocht maar zou het—daar zijn leven zóó hem +niets meer waard was—gaarne doen; indien hij daardoor +zou kunnen ontdekken wat er na dit leven komt, en misschien +dan ook: hoe dit leven vastzit aan de goddelijke natuur; +om aldus te doorleven één oogenblik, waarin niet zijn ontoereikende +kennis in tegenspraak kwam met Gods wijze +werkelijkheid; één enkel oogenblik van ware harmonie, +een oogenblik dat hij zou wenschen vast te houden.</p> + +<p>De onvrede van den radicalen renaissance-mensch moest +weer opkomen in Goethes tijd; moest in dien tijd algemeen +worden, daar immers het verzoende Christendom voor goed<span class='pagenum'><a name="Page_337" id="Page_337">[Pg 337]</a></span> +scheen verdreven door De Wetenschap of door de kerkschheid. +Opnieuw zocht men oplossing in een terugkeer tot de natuur, +in een onbekrompen uitviering van alle neigingen en instincten, +die voorheen door geloof of conventie waren bedwongen. +Zoo is de geest van de Sturm-und-Drangperiode +verwant aan den geest van de renaissance. Maar terwijl de +oproerige Duitsche jongelingen overdonderd werden door het +rumoer van hun eigen orgieën, zat de student Goethe te +tobben met de problemen die den Faust-figuur hadden gekweld. +Hij schreef zijn Werther: een waarschuwing voor hen, +wier willen en begrijpen niet was geëvenredigd aan hun +geweldige maar onbestemde verlangens. Hij peinsde reeds +over zijn "<span class="corr" title="Bron: synthetisch">synthetiesch</span>" <i>d. i.</i> intuïtief natuuronderzoek. En +hem boeide nu Faust, die in een luguber poppenspel door de +eeuwen heen tot hem was gekomen.</p> + +<p>Indien iemand de Faust-legende ten einde kon brengen, dan +hij. Wat de Faust, zooals de volks-phantasie hem had gemaakt, +verlangde: het oproepen van dooden, etc.; of wat de kinderachtige +Faust van den Engelschen dichter Marlowe wenschte: +alle schatten, die de groote ontdekkingen van zijn tijd ter +beschikking van den mensch hadden gebracht, bewijst hoe +weinig deze Faust eigenlijk op de hoogte was van wat hij +eigenlijk zocht. Wie het wezen der dingen zoekt, wie een +<i>levensroeping</i> zoekt, den eigenmachtigen, van alle dogma's +bevrijden man waardig, die moet natuurlijk ten grònde gaan +als hij zich laat bedotten met rijkdom, mooie vrouwen, wijn, +en kinderachtige goocheltoertjes.</p> + +<p>Hier is nu het punt, waarop Goethe de legende moest +wijzigen. Hij was optimist, zooals vele grooten van zijn +tijd optimist waren. De mannen van de Fransche revolutie +meenden ook, dat alles nog goed kon worden op aarde (wanneer +een heer meedoet aan een revolutie, dan doet hij dit niet om +het directe doel, al beweert hij het). Doch ze zochten het, +aldus Goethe, in het uiterlijke. Maar zij die, gelijk Goethe +en Hegel, wisten dat de "kern der natuur in het menschenhart +leeft", zij konden niet wanhopen aan de oplossing van +problemen, die de mensch zelf zich stelt. Wat Goethe in zijn<span class='pagenum'><a name="Page_338" id="Page_338">[Pg 338]</a></span> +jeugd tracht te bereiken (wij hebben het ter plaatse aangeduid): +een bevredigende oplossing van het tragische, d. i. +de bekrompen machteloosheid van den mensch tegenover +de geheimzinnige natuur; dat wilde hij in den Faust verwezenlijken. +Faust moest dus niet een prooi worden van den +duivel, doch leven zooals Goethe trachtte te leven: hij moest +zich door godgevallige kunde en door zelftucht bevrijden en +opgaan in het groote Geheel, de menschheid; de menschheid +begrepen als deel van het Heelal.</p> + +<p>De Faust uit de legende was een verzinsel van de volks-phantasie, +een afspiegeling van wat "men" omtrent een +man van de wetenschap dacht. Hij is dus een algemeen verschijnsel +voor den kenner van die tijden, maar voor het volk +was hij een alleenstaand geval. Voor Goethe echter was +Faust geworden een voorbeeld, een voorbeeld van het menschelijk +leven, en daarmede een symbool. Schrijvend aan het +eerste deel, had Goethe de historische figuur nog voor oogen, +en die historische figuur, een man van vleesch en bloed, kon—door +de eigenaardige wijze waarop de dichter hem voorstelde—mede +als symbool begrepen worden, als symbool +van het menschelijk leven. In het tweede deel heeft Goethe +hem helaas in hoogere sferen gehangen; Faust is er een +symbolieke schim geworden, die zich niet meer laat vatten +als man van vleesch en bloed.</p> + +<p>Maar als de Faust-legende niet meer is een wonderverhaal, +waar blijft dan de duivel? Goethe heeft den duivel +reeds in de eerste bewerking afgedankt. De geest, dien +Faust oproept, is de aardgeest, dat wil zeggen: de innerlijke +kracht der natuur, de bron des levens. En Mephisto +is er een scherpzinnig, sarcastiesch aangelegd man,—een +echte Merck—die de zuchten van Faust begrijpt en ze +op zijn kwetsende wijze—maar met beste bedoelingen—vertolkt. +Eigenlijke wonderen verricht hij niet. Hij staat +Faust ter zijde, leert hem onbezorgd leven. En als het naïeve +Gretchen de dupe van de historie wordt (evenals Friederike), +dan beduidt dit geenszins dat Faust een ploert, dat Mephisto +een slecht raadsman is. Het is een gevolg (zoo geloofde<span class='pagenum'><a name="Page_339" id="Page_339">[Pg 339]</a></span> +Goethe) van 's menschen onvolmaaktheid: men kan zich +hier op aarde niet bevrijden, zonder de menschen, die men +lief heeft, van zich te stooten. Trouwens, de schrikkelijke +ellende die Margareta in de thans bekende tragedie treft—haar +gevangenschap, haar onthoofding—komt in de eerste +lezing nog niet voor.</p> + +<p style="text-align:center">IV</p> + +<p>Toen Goethe zoover was gekomen, begreep hij dat zijn reeds +ontworpen Gretchen-verhaal niet kon bevatten al de wijsheid, +die hij in dit werkstuk wilde neerleggen. En nu schreef hij +zijn "Voorspel in den hemel", dat het gebeuren terstond op +een breeder grondslag zet, en voelbaar maakt dat het met +Gretchens ondergang nog lang niet voltooid is:</p> + +<p>Gelijk in het eerste hoofdstuk van het boek Job, houdt +Satan hier een vertrouwelijk gesprek met God. Dergelijke +gesprekken worden in de middeleeuwsche mysterie-spelen +(door geestelijken vervaardigd) herhaaldelijk vertoond, +en de woordkeus is er nog heel wat menschelijker en realistischer +dan bij Goethe. Zij die het Goethe kwalijk nemen, +dat hij Mephisto laat mompelen: Het is toch wel leuk van den +Ouwe, zoo menschelijk met den duivel-zelf te verkeeren!, +ontmoeten geen instemming bij hem, die van deze Katholiek-Christelijke +literatuur iets weet. In bedoeld gesprek prijst +De Heer "zijn dienstknecht Faust" als een ijverig zoekend +man, die zich in de duisternis van zijn streven toch bewust +blijft van het goede, zij het ook waar, dat hij dwaalt, zoolang +hij streeft (nog niet heeft "gevonden"!). Spottend beweert +Mephisto dat God dezen dienstknecht op den duur zal verliezen. +En God, die den ganschelijk van God verlaten duivel +voor hemelsche argumenten ontoegankelijk weet, wil hem +nu door feiten overtuigen: hij gaat op 's duivels verlangen +kalm een weddenschap aan, dat deze Faust op den duur niet +in zijn macht zal houden, al heeft hij volle vrijheid, hem in +te blazen wat hij wil.—En nu blijkt, waarom de Heer zich de +spotternijen van den Booze met zooveel gelijkmoedigheid laat +welgevallen. Mephisto, deze geest die steeds ontkent, is<span class='pagenum'><a name="Page_340" id="Page_340">[Pg 340]</a></span> +gedwongen, het Goede te weeg te brengen, terwijl hij het +Slechte wil. 's Menschen geestkracht zou verslappen indien +hij niet door vernietiging van zijn pogen en door verzoeking +aanhoudend werd geprikkeld: daarom is Mephisto den mensch +toegevoegd. Deze maakt dus deel uit van Gods wereldplan. +Hij moet in den mensch—ook in Faust—vruchteloos +trachtend hem in 't ongeluk te storten, de goddelijke vonk +telkens opnieuw doen ontgloeien. Zoo heeft de booze zijn +plaats in de eeuwig wordende en evolueerende schepping, +en toch op den duur géén plaats.</p> + +<p style="text-align:center">V</p> + +<p>Als Faust den boven beschreven geestestoestand heeft bereikt, +en reeds op het punt heeft gestaan zich te vergiftigen, +teneinde spoediger te weten wat er "aan gene zijde" is, is hij +rijp voor aanraking met Mephisto, en deze verschijnt dan ook +weldra, onder eigenaardige bijomstandigheden, die hier +buiten <span class="corr" title="Bron: bschouwing">beschouwing</span> blijven: Door zijn Proloog in den Hemel +heeft Goethe zich bij voorbaat ontslagen van de taak, allerlei +bovennatuurlijke en tooverachtige uiterlijkheden te motiveeren; +als hij maar zorgt voor een juiste ontleding van de +geestesprocessen in zijn personen, dan zorgt De Heer in +verbond met Mephisto voor de rest.</p> + +<p>Het is Mephisto's roeping, zich in te spannen en steeds teleurgesteld +te worden. Hij heeft in den loop der eeuwen genoeg +tegenvallers beleefd om Fausts zorgen, welke hij (blijkens zijn +onmenschelijk-ironiesch gesprek, met een student die bij den +wereldberoemden Faust les wil nemen) volkomen peilt, niet +ernstig te nemen. Er wordt tusschen hem en Faust alras een +verdrag gesloten dat beide partijen voldoet. Het voldoet Faust +omdat deze gelooft: al zwerf ik, smartelijk genietend, ook heel +de wereld door, al zal ìk alleen in mijn boezem ondervinden wat +de heele Menschheid is toegedacht: nooit komt het oogenblik +van harmonie, dat ik zal wenschen vast te houden omdat het +zoo schoon is.... Het voldoet Mephisto omdat hij verwacht, +den wel geleerden maar onervaren Faust in zingenot<span class='pagenum'><a name="Page_341" id="Page_341">[Pg 341]</a></span> +te doen ondergaan, m. a. w. het animale in Faust te doen overheerschen, +zoo sterk, dat hij van zijn intellectueelen onvrede +al minder gewaar wordt, en in deze tweede jeugd, in deze +voluptueuze kindsheid, met zijn verdoofden geest gelooft, dat +hij eindelijk in overeenstemming is geraakt met de buitenwereld.</p> + +<p>Maar—Mephisto wordt teleurgesteld. De malle dronkemansgrappen, +die hij Faust in Auerbachs kelder te genieten +geeft, maken op dezen geen indruk. Nu laat hij hem een tooverdrank +slikken. Faust wordt een mooie, volbloedige jonkman, +en in de nabijheid van Margareta geleid, voelt hij aanvankelijk +niets als wulpsch verlangen naar het mooie kind. Maar nu +brengt Mephisto, bijna zeker van zijn triomf, hem in aanraking +met het meisje, zoo argeloos als men ze slechts in Katholieke +landen aantreft. En ziet: Fausts zinnelijkheid zet zich +om in liefde, het goede overwint. En opnieuw trekt de verleider +Faust naar beneden. In een duel met Margareta's broer +Valentin verlamt hij den arm van Fausts tegenstander; deze +wordt gedood en Faust moet vluchten, Gretchen in kommerlijke +omstandigheden achterlatend. Nu voert de duivel hem naar +den Blocksberg, waar de heksen in gierende welluststuipen +het heidensche eerste-Meifeest (Walpurgisnacht) vieren. +Hij leert hem de meest afzichtelijke vuiligheid (dit gedeelte +heeft Goethe uit de tragedie gelicht; het is te vinden in de +Paralipomena) doch als Mephisto gelooft, Faust van zijn oerwezen +te hebben vervreemd, ontwaart deze in zijn verbeelding: +Margareta, met bijeengebonden voeten, en om 't halsje een +bloedig snoertje, fijn als de snee van een mes. Hij weet niet dat +Gretchen, die haar moeder en haar kindje heeft vermoord, +op het punt staat onder beulshanden te sterven, maar hij bevroedt +dat hij haar diep ongelukkig heeft gemaakt. De Xeniën-warrelwind +die Goethe-Mephisto op hem blaast (Oberons gouden +bruiloft) vermag hem niet te verstrooien: op het beslissende +oogenblik is de geliefde Gretchen zijn reddende engel +geweest. Want nu beveelt hij Mephisto, die immers nog zijn +dienaar is, hem bij de verlossing van het ongelukkig schepseltje +behulpzaam te zijn. Hij beveelt hem dit in zwaar proza,<span class='pagenum'><a name="Page_342" id="Page_342">[Pg 342]</a></span> +dat, plotseling opkantelend te midden van de welgemeten +verzen, den lezer doet beven. En weer moet Mephisto gehoorzamen, +want Faust heeft berouw, is dus nog zich zelf. Hij brengt +Faust 's nachts in den kerker—waardoor hij zelf in gevaar +komt, wijl zijn bloedschuld nog op de stad rust. De smart van heel +de menschheid grijpt Faust aan, nu hij Margaretha ontredderd +en verdwaasd op het stroo ziet zitten, zingend zinnelooze liederen, +zooals een modern psychiater, begaafd met veel phantasie +en impressionistische dichtermacht, ze den intuïtieven +Goethe niet zou verbeteren. Faust wil haar uit het hol leiden, +de poort staat open, Mephisto wacht met tooverpaarden. Maar +schoon ze aanhoudend om haren Heinrich roept, kan ze het +in haar hysterische helderziendheid niet van zich verkrijgen, +zich aan de menschelijke gerechtigheid te onttrekken. Ze +aarzelt totdat de morgen grauwt, en Mephisto voor eigen veiligheid +wordt beducht. Met een bulderend "<a name="V342D1" id="V342D1" href="#V342N1">Her zu mir</a>" rukt +hij Faust van haar zijde. "Zij is veroordeeld" roept hij, terwijl +hij met Faust verdwijnt. En op dat "ist gerichtet" klinkt uit +den hemel als een echo: "<a name="V342D2" id="V342D2" href="#V342N2">Gerettet</a>". Gretchen, uit haar aardsche +lijden verlost, tracht vergeefs met heur stem haar minnaar +te bereiken. Zij verstaan elkaar niet meer.—Zoo +eindigt het eerste deel.</p> + +<p style="text-align:center">VI</p> + +<p>Faust, met schuld beladen, heeft begrepen dat hij zich +aan de menschheid moet geven. Wij ontmoeten hem nu aan +het Hof van den Keizer, en door uitvinding van papiergeld +(waarbij echter Mephisto de hoofdrol speelt) maakt hij een +eind aan de <span class="corr" title="Bron: finantiëele">financiëele</span> moeilijkheden waarin het rijk verkeert. +Nu voert hij, om (gelijk zoo vaak Goethe het heeft gedaan) het +hof te vermaken, Helena, de schoonste vrouw uit de oudheid, +ten tooneele. Mephisto heeft hem hierbij niet kunnen helpen; +Mephisto, een product van Christelijken geest, heeft over de +antieken geen macht. Hij zelf moet Helena halen van "De +Moeders", met welke "wonderlijk-klinkende" uitdrukking +Goethe gezegd wil hebben: de innerlijke, vrouwelijk-vruchtbare<span class='pagenum'><a name="Page_343" id="Page_343">[Pg 343]</a></span> +kracht van de schepping. Terwijl nu het hof zich met +deze verschijning amuseert, en vooral aan het classieke naakt +behagen heeft, vergeet Faust dat Helena slechts een schim is, +verlieft zich in haar, wil haar omarmen, maar wordt door een +geweldige ontploffing neergeveld, waarna Mephisto hem voor +dood wegdraagt.</p> + +<p>Faust is idealist gebleven: Als anderen zich vermaken dan +bespeurt hij iets edels, waaraan hij zich wil geven.</p> + +<p>Het volgend bedrijf vertoont hem, nog bewusteloos, in het +phantastiesch studeervertrek, waar wij hem leerden kennen. +(Moet dit—vragen wij terloops—beduiden dat hij al het +voorafgaande heeft gedroomd en nu gaat ontwaken?) Wagner, +zijn waanwijze assistent, is hem als hoogleeraar opgevolgd, +en verkondigt onder vele nieuwigheden ook deze: het +is den mensch onwaardig, langs natuurlijken weg kinderen +voort te brengen; het moet der Wetenschap gelukken, door +crystallisatie in een retort kinderen voort te brengen. +Dit werd in Goethes tijd, en wel door een geleerde met name +Wagner, iets dergelijks wordt in onzen tijd door sommige +onwijsgeerige natuuronderzoekers verkondigd. Mephisto, +vroolijk door een ontmoeting met den thans uitgestudeerden +student van het eerste bedrijf, wiens volslagen idealisme hij, +allesbehalve naar den zin van de jongelingen in het parterre, +heeft bespot, besluit den waanwijzen Wagner, die zelf niet gelooft +wat hij zegt, een handje te helpen, zoodat in de fiool +werkelijk een schimmig menschje, Homunculus genaamd, +ontstaat. Dit ineens <span class="corr" title="Bron: gschapen">geschapen</span>, en dus aanstonds absurd-rijpe +waterhoofdje zal Faust en Mephisto den weg wijzen naar den +classieken Blocksberg, waar eerstgenoemde, in den loop van den +classieken Walpurgisnacht, Helena wel op het spoor zal komen. +Dit is een allegorie voor het volgende: Zooals het humanisme, +product van de muffe boekensnuffelarij der renaissance, de oude +beschaving heeft ontsloten en zoodoende kennis van de classieke +schoonheid voor het nageslacht heeft mogelijk gemaakt, +zoo onttrekt het renaissance-product Homunculus Faust aan +de middeleeuwen en voert hem naar een hooger beschavingsstadium. +Men merkt op dat Mephisto niet meer de leider is.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_344" id="Page_344">[Pg 344]</a></span> +Nadat hij vergeefs heeft getracht, het hof "esthetiesch op te +voeden", zal Faust dit nu zich zelf doen. Hij doorleeft vele +uitermate leerrijke ontmoetingen met personages uit de schimmenwereld. +Goethe heeft de verwachting uitgesproken, dat de +meeste lezers dit wel niet zullen begrijpen; ook Mephisto begrijpt +er niet veel van: hij voelt zich in deze zuidelijke wereld +àl minder tehuis en Faust is in zekeren zin onafhankelijk van +hem. Eindelijk bereikt deze Helena, ideaal van classiek-menschelijke +schoonheid—en in zijn kwaliteit van beschermend +Germaansch hertog huwt hij haar. Nieuwe allegorie: +Uit het huwelijk van den geest der middeleeuwen met den geest +der oudheid spruit een zoon, Euphorion, die zeer voorspoedig +opgroeit, zijn ouders door zijn stoutmoedige aspiraties verrukt +en beangst; als hij vreemde soldaten tegen wil vliegen, stort +hij uit den hemel te pletter. Uit het rijk der duisternis roept hij +om zijn moeder. Helena begrijpt, dat geluk en schoonheid op +den duur zich niet laten vereenigen; en nu de band van leven +en liefde tusschen haar en Faust is verbroken, omarmt ze +dezen voor het laatst en verdwijnt, hem kleed en sluier—den +schoonen vorm der classieke kunst—achterlatend.</p> + +<p><span class="corr" title="Bron: Faust's">Fausts</span> zoon beschrijvend, dacht Goethe aan den Engelschen +dichter Byron, dien hij beminde als een zoon. Hij achtte hem +den grootsten geest van den nieuweren tijd, en beweerde steeds +dat hij, aan het eind van zijn uitspattingen, wel op den goeden +weg zou komen. Byron bereidde hem groote vreugde +door de verdrukte Grieken te hulp te snellen; kort daarop +sneuvelde hij in den strijd voor de bevrijding van den classieken +bodem.</p> + +<p>Faust heeft nu in de oude wereld zelfbeheersching geleerd, +en, in Helena's sluier gehuld als in een wolk, zweeft hij weer +naar Germanië, om zich daar in dienst van de menschheid +te stellen. Verschillende veelbelovende carrières, die Mephisto +hem aanbiedt, wijst hij af: hij wil zijn deel zelf veroveren. Aan +de hooge politiek doet hij niet mee: hij wil als nuchter staatsman +daden verrichten, die direct voordeel opleveren. Met +Goethiaanschen geestdrift eischt hij een reep strand, om van +daar de zee terug te drijven, en op zelf-gewonnen grond een<span class='pagenum'><a name="Page_345" id="Page_345">[Pg 345]</a></span> +vrij volk te vestigen: op het mogelijke gerichte scheppingsdrang. +Hij vecht—gebruik makend van Mephisto's duivelskunsten—voor +den keizer en krijgt zoo bedoeld stuk strand in leen. Daar +doet hij wat zijn hand vindt te doen, brengt er welvaart en +hoopt (ook als hij door zorgen blind is geworden) zoo voort te +werken. Om hem heen wordt alles duister, maar in hem is het +licht. Hij hoort het gewoel van vele spittende arbeiders, en hij +verheugt zich in de gedachte, dat deze bezig zijn een stinkend +moeras, dat hem reeds lang heeft gehinderd, droog te leggen. +Hij weet niet, dat hij feitelijk Mephisto's gezellen hoort, die +zijn graf graven. Dìt is de laatste slotsom van de wijsheid (zoo +overpeinst hij):</p> + +<p style="margin-left:4em"><a name="V345D1" id="V345D1" href="#V345N1">Nur der verdient sich Freiheit</a> wie das Leben,<br /> +Der täglich sie erobern muss.</p> + +<p>Als ik nu kon zien, hoe naast +mij een vrij volk leeft op vrijen grond, dan zou ik tot dìt oogenblik +willen zeggen: Blijf toch, ge zijt zoo schoon! De sporen +van mijn aardsch bestaan kunnen in lengte van tijden niet +uitgewischt.... En—voorvoelend dit geluk—beleef ik thans +het hoogste oogenblik mijns levens.... Hij zinkt ineen en +'s duivels knechten willen hem vatten. Mephisto heeft dus +gewonnen?</p> + +<p>Neen, immers Faust heeft het oogenblik dat hij tegen wilde +houden slechts voor-voeld, en hij kon het niet bereiken, omdat +de zorgen, door hem van zijn gezicht berooven, hem +volledig contact met het aardsche voor goed onmogelijk +maakten. Hier is de ongrijpbare wijsheid van het eerste deel +scherper geformuleerd: Absoluut aardsch geluk voor den +denkenden en voelenden mensch niet te bereiken! Wie de +wereld met zijn animale krachten grijpt, kan slechts absoluut +gelukkig zijn als zijn geest is vertroebeld: doch zoo is het +Faust niet gegaan (Walpurgisnacht). Wie het volmaakte +geestesgeluk wil smaken, zal de schoonheid van dit leven +derven (Helena-episode). En Faust ziet het suprême oogenblik +zijns levens naderen, als hij, voor deze aarde gedeeltelijk +blind, niet bemerkt, hoe aan zijn ondergang wordt gearbeid, +zoodat hij deze verwoestings-pogingen kan beschouwen als +een dóórwerken van zijn ideeën. Doch Mephisto, de eenzijdige +duivel, kijkt zoo nauw niet, heeft Faust maar half verstaan,<span class='pagenum'><a name="Page_346" id="Page_346">[Pg 346]</a></span> +houdt hem het verdrag voor, dat hij eens met zijn +bloed teekende; en waarin hij beloofde den duivel toe te +behooren, zoodra hij mocht bereiken den toestand waarin hij +kon berusten. De helrakkers willen Faust meesleepen, Mephisto +wil zijn geest beletten, het overbodig geworden +lichaam te verlaten. Doch nu naderen hemelsche scharen en +verdrijven, <span class="corr" title="Bron: rozen-stooiend">rozen-strooiend</span>, de satans-trawanten van Fausts +graf. Mephisto, prat op zijn recht, meent stand te houden, +doch ook hém verwint de liefde, daar hij—zij het ook +echt-duivels—verlekkerd wordt op de hemelknaapjes die +Faust omzweven. De engelen kunnen (zoo kondt hun gezang) +Faust verlossen omdat hij—naar Goethes levensgeloof—steeds +krachtdadig bleef streven.</p> + +<p>Een boetelinge, vroeger Gretchen genaamd, bidt voor hem, +bijgestaan door drie bijbelsche vrouwen, en terwijl hij zich +langzaam los maakt uit zijn stoffelijk hulsel, is het <span class="corr" title="Bron: háar">hàar</span> gegeven, +den Nieuweling binnen te leiden in het verblindend-lichte +lenteleven....</p> + +<p style="text-align:center">VII</p> + +<p>Jammer maar—heeft men wel eens opgemerkt—dat +Faust nu niet wordt geroepen, om voor Gods rechterstoel +(waar eens Mephisto macht over hem kreeg) zijn verlossing +te bepleiten. Dan zou de tragedie eindigen in de sfeer waar +ze is ontsprongen, <span class="corr" title="Bron: dán">dàn</span> was er esthetiesch evenwicht bereikt. +En bovendien zou Goethe dan gedwongen zijn toe te geven, +dat het met Fausts "redlich sich bemühen" maar zoo-zoo is +geweest, dat hij pas zeer laat tot echte <i>daden</i> is gekomen, dat +men zijn leven als geheel toch niet kan achten <span class="corr" title="Bron: wel-besteed">welbesteed</span>.</p> + +<p>Hierop past dit antwoord:</p> + +<p>Goethe heeft voorzien en wilde, dat de begrijpende lezer, in +verband met den Prolog im Himmel, deze en nog diepzinniger +overdenkingen zou houden. Maar—gelijk hij in de slotaccoorden +uitspreekt—hij achtte Gods hoogste en laatste +raadsbesluit over het menschelijk leven <i>onvoorstelbaar</i> en <i>onbeschrijfelijk</i>. +En hij liet de onvatbare liefde Gods pas optreden, +toen ze door Gretchens verzoenende liefde—tot <i>daad</i> werd.<span class='pagenum'><a name="Page_347" id="Page_347">[Pg 347]</a></span> +Het eeuwige-vrouwelijke—zoo wist Goethe—trekt ons naar +de onbereikbare goddelijkheid. En deze beroert ons, lezers, +lang nadat voor den beeldenrijkdom der tragedie het scherm +is gevallen, lang nadat in onze ziel zijn overgegaan de woorden +van het Chorus mysticus:</p> + +<p style="margin-left:4em"><a name="V347D1" id="V347D1" href="#V347N1">Alles vergängliche</a><br /> +Ist nur ein Gleichniss;<br /> +Das Unzulängliche,<br /> +Hier wird 's Ereigniss;<br /> +Das Unbeschreibliche,<br /> +Hier ist es gethan;<br /> +Das Ewig-Weibliche<br /> +Zieht uns hinan.</p> + +<p>En verder:</p> + +<p>Dat Fausts leven niet een welbesteed—in den zin van practiesch +vruchtbaar—leven kon zijn, ja, een lange reeks leerrijke +mislukkingen moest worden, het ligt opgesloten in de +oorspronkelijke conceptie. Goethe—o hoogwijze commentators—wist +wel, dat het niet een grootsche daad is, een keizer +met assignaties tijdelijk uit geldnood te helpen, een verheven-schoone +vrouw te volgen, met helsche kunst een leger te verslaan. +Doch Goethe zelf besteedde misschien de grootste helft +van zijn leven aan zoeken. Zoeken naar hetgeen de gewone +man reeds meent te bezitten, of zegt niet te behoeven. Goethe +en Faust zijn de evenwichtloozen, die door de grenzen van het +gewone leven worden bekneld, als hun tijdgenooten er zich nog +in voelen t'huis. Zij verbreken de hinderlijke perken van de +heerschende levensverhoudingen en speuren naar een nieuwen +weg, naar een betere roeping, niet alleen voor zich.... Of +eigenlijk heelemáal niet voor zich, want nooit vinden zij op +aarde rust, en zij sterven als zij hebben bereikt.... voor +latere geslachten.</p> + +<p>In dit licht hebben Goethe èn Faust door hun eigenzuchtig +idealisme practiesch werk geleverd. Zij zochten zich zelf om +zich aan anderen te schenken!</p> + +<p>Zij zijn oppermenschen om ons te toonen, hoeveel, maar +ook hoe weinig de mensch vermag in het Heelal. Want—dit +is het allerlaatste dat de Faust-tragedie ons leert: Waar +hun màchtigste kunnen ophoudt, daar begint het goddelijk +Ideaal. + +<span class='pagenum'><a name="Page_348" id="Page_348">[Pg 348]</a></span></p> + +<p><a name="CHAPTER_XXXI" id="CHAPTER_XXXI"></a></p> +<div class="center"><img src="images/ornament1.png" width="100%" height="149" alt="22 Maart 1832" title="" /></div> +<div class="center" style="margin-top: -5.5em; "><a href="#TOC_XXXI">"22 Maart 1832</a></div> + +<div class="alignleft" style="font-size:170%; font-weight: bold; margin-top: 3.0em; "><a href="#TOC_XXXI">XXXI</a></div> +<div class="alignright"><a name="V348D1" id="V348D1" href="#V348N1">Auch im Scheiden gross!</a><br /> +GOETHE tot ondergaande zon.</div> + +<p>.... Hij bevond zich in een soort van exaltatie, die hem +in staat stelde, de poëzie te bevelen, zelfs tot beelding van +dingen die hij nooit beleefde; hij geloofde zich door een geheimzinnig +psychiesch gebeuren tot zulk een staat van vruchtbaarheid +verheven, dat hij volkomen willekeurig voortbracht +wat hij zelf wenschte. Na zijn laatste bloedspuwing wist +hij, dat hij niet lang meer had te leven in zijn aardsche +gestalte. En door godsdienstige overpeinzingen, door voortdurend +opgaan in het ware en het schoone bereidde hij zich +voor op de scheiding, die hij wist nabij, en op het hiernamaals, +waarin hij vast geloofde. Met een diepen zucht verzegelde +hij het pakket, dat het handschrift van zijn Faust bevatte, +en opgewekt nam hij maatregelen voor de verschijning van +zijn tragedie, onmiddellijk na zijn sterven. Al wat er voorviel +in het rijk van kunst en wetenschap had zijn gretige belangstelling; +en wie, zonder den schrijver te kennen, zijn heldere +opstellen leest over Geoffroy St.-Hilaire en over den "Spiraalgang +der plantenontwikkeling", zal niet vermoeden, dat +deze schrijver reeds over de tachtig was. In belanglooze voldoening +zag hij anderen roem behalen met ideeën, die bespot +werden toen hij ze verkondigde, een halve eeuw te voren: +de waarheid won dan toch eindelijk veld!</p> + +<p>Op zijn twee-en-tachtigsten jaardag verliet hij, ouder +gewoonte, de stad; in de vreugdige atmosfeer van het hooggelegen +Ilmenau ontvluchtte hij de feestelijkheden die men +te zijner huldiging op touw zette. Hij bezocht het jachthuisje +dat Carl-August zoo dikwijls had geherbergd, en de tranen +sprongen hem in de oogen, toen hij herlas de verzen, die hij<span class='pagenum'><a name="Page_349" id="Page_349">[Pg 349]</a></span> +daar op den wand had geschreven vijftig jaren vroeger:</p> + +<p style="margin-left:4em">"<a name="V349D1" id="V349D1" href="#V349N1">Ueber allen Gipfeln</a><br /> +Ist Ruh,<br /> +In allen Wipfeln<br /> +Spürest du<br /> +Kaum einen Hauch;<br /> +Die Vögelein schweigen im Walde.<br /> +Warte nur, balde<br /> +Ruhest du auch...."</p> + +<p>En, terugdenkend aan +dien tijd van inkeer en onbestemd verlangen, herhaalde hij +met bevende stem: "Ja, warte nur, balde ruhest du auch..<span class="corr" title="Bron:">"</span></p> + +<p>Bij dezen geestestoestand trof hem het verjaarsgeschenk +dat "Vijftien Engelschen" hem toezonden. Het was een +gouden zegelstempel, waarop gegraveerd de slang der eeuwigheid, +omsluitend een ster en de woorden: <a name="V349D2" id="V349D2" href="#V349N2">"ohne Hast, +ohne Rast</a>", die zinspeelden op zijn bekende strophe: "Wie +das Gestirn...." Thomas Carlyle, voor wiens <a name="V349D3" id="V349D3" href="#V349N3">"Life of +Schiller"</a> hij nog pas een voorrede had geschreven, is de +onderwerper van dit voorname huldeblijk.</p> + +<p>Hij had nu inderdaad zijn roeping zonder haast en zonder +rust vervuld, maar toen zes maanden nadien een ernstige +ziekte hem trof, kon hij niet gelooven dat hij bezig was zich +los te maken. Voor zijn jaren buitengewoon statig en sterk, +imponeerend door zijn heldere, schitterende oogen—men +vertelt van een boer, die als aan den grond genageld hem bleef +aanstaren, toen hij door zijn park wandelde—imponeerend +de artsen door zijn niet verzwakkenden eetlust, was hij toch +een ouwe man. En hij, die voorheen in vertrouwelijken omgang +met water en lucht placht te leven, bleef nu lang achtereen +thuis, in heetgestookte kamers, zoodat hij telkens koû +vatte, als hij zich door een helderen dag weer naar buiten +liet lokken.</p> + +<p>Zoo ook begin Maart 1832. Hij had 's morgens het gewone +Donderdagsche bezoek van de jonge Groothertogin ontvangen, +hij had opgewekt gesproken over een schilderij, dat in het +bijzijn van zijn zoon te Pompeï was opgegraven, en waarvan +men hem op zijn verjaardag een schets had gezonden. 's Avonds +voelde hij een hevige pijn in zijn borst opkomen, zijn adem +stokte, onrust beving hem. Hij beweerde dat dit wel naar, +doch niet gevaarlijk was; niemand mocht bij hem waken, +geen dokter mocht dien nacht gehaald. Zijn geneesheer, die +hem terzijde stond in het beheer van verschillende instellingen<span class='pagenum'><a name="Page_350" id="Page_350">[Pg 350]</a></span> +voor kunst en wetenschap, wist de pijn tot bedaren te brengen, +en alsof er niets gebeurd was, deed Goethe de loopende +"zaken" met hem af. Tot zijn vreugde vernam hij, dat zijn +pogingen om een veelbelovenden jongeman te helpen succes +hadden, en zijn sidderende hand zette hij onder een stuk, ten +behoeve van een kunstenares, die hij wilde protegeeren.</p> + +<p>Maar een week later vond zijn dokter hem, badende in +zijn zweet, met aschgrauw gelaat en weggezonken oogen +'s morgens op zijn bed, waar hij angstig heen en weer woelde. +Voor 't eerst in langen tijd ontbeet hij niet met zijn kleinzoon. +Maar toen hij een uurtje later in zijn leunstoel zat, een deken +over zijn knieën, liet hij zich het boek brengen, dat hij pas +had open gesneden. Hij was toch te zwak om te lezen. Zijn +schoondochter Ottilie moest naast hem plaats nemen. "Nu +mijn wijfje", zei hij, "geef me dat brave pootje van jou." +En met haar hand in de zijne praatte hij opgewekt. Hij wilde +weten, wie er al zoo naar hem had geïnformeerd, hij nam zich +voor, om die belangstellenden te denken, zoodra hij weer op +straat mocht. Toen werd zijn spreken onduidelijk, en zijn +denken onsamenhangend. "Zie toch," sprak hij: "die schoone +vrouwekop.... zwarte lokken.... wondermooie verven.... +donkere achtergrond." Een stuk papier op den grond deed +hem vragen of men Schillers brieven dan maar liet zwerven? +De kamer benauwde hem, alle luiken moest zijn bediende +openzetten, want het binnenstroomende licht deed hem zoo +goed. Toen hij niet meer kon spreken, schreef hij met zijn +vinger woorden in het leege; zijn arm verlamde: hij trok +woorden op zijn deken. Hij streed....</p> + +<p>Tegen den middag herwon hij zijn zelfbeheersching. Sterven +had hij altijd gehouden voor een vrijwillige daad. Kalm nu +legde hij zijn hoofd tegen den linkerhoek van zijn leunstoel +en sliep glimlachend in.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 240px; "> +<img src="images/chapterend2small.png" width="240" height="126" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_351" id="Page_351">[Pg 351]</a></span></p> +<p style="text-align:left;font-size:150%; margin-top:25px; margin-bottom:25px;"> +<a name="BIJLAGE" id="BIJLAGE" href="#TOC_BIJLAGE">BIJLAGE</a>:</p> +<p><span class='pagenum'><a name="Page_352" id="Page_352">[Pg 352]</a></span></p> + +<p style="font-size:150%; margin-top:25px; margin-bottom:25px;"> +<a name="VERTALINGEN" id="VERTALINGEN" href="#TOC_VERTALINGEN">VERTALINGEN</a></p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_353" id="Page_353">[Pg 353]</a></span></p> + +<div class="blockquot">(Tegenover vertalingen van literair werk, zelfs al geschieden ze +door kundige kunstenaars, zooals ons land er eenige bezit, staat de +schrijver zeer sceptisch; op de vertaling van <i>citaten</i>, zooals er in +de voorafgaande bladzijden voorkomen, stelt hij nog minder prijs. +Het ligt immers voor de hand dat hij slechts geciteerd heeft zinsneden +en verzen, die niet alleen spreken door hun vertaalbare +gedachtelijke beteekenis, doch ook en vooral door hun eigenaardige +woordvoeging, klankverdeeling, rhytme, speciaal-Duitsche nuanceering. +De schrijver doet gaarne zijn best om ook hiervan iets weer +te geven, doch weet principiëel dat zulks niemand afdoende, en +niet in de eerste plaats hém kan lukken.)</div> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>p. <a href="#Page_20">20.</a> <a name="V20N1" id="V20N1" href="#V20D1"> +<i>Bühne</i></a>.—Tooneel.</p> + +<p>" <a href="#Page_21">21.</a> <a name="V21N1" id="V21N1" href="#V21D1"> +<i>Judengasse</i></a>.—Jodenbuurt (tot 1806 het eenige stadsdeel, waar te +Frankfort Joden werden geduld).</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_25">25.</a> <a name="V25N1" id="V25N1" href="#V25D1"> +"<i>Dictionnaire historique et critique</i>" van <i>Pierre Bayle</i>.</a>—"<span class="corr" title="Bron: Historisch">Historiesch</span> +en <span class="corr" title="Bron: critisch">critiesch</span> woordenboek", een soort van encyclopedie, waarin +o. a. de tot ± 1695 bekende wijsgeerige stelsels worden behandeld, +meer onderhoudend dan wetenschappelijk.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_26">26.</a> <i><a name="V26N1" id="V26N1" href="#V26D1"> +Vom Vater hab' ich die Statur,</a> enz.</i>—Een mijner vrienden geeft de +volgende metrische vertaling ten beste: "Van vader kreeg ik 't +kloeke lijf,—'t Besef van 's levens plichten.—Van moedertje de +vroolijkheid,—Den drang tot sprookjesdichten...."</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_27">27.</a> <i><a name="V27N1" id="V27N1" href="#V27D1"> +Verpflanze den schonen Baum,</a> enz.</i>—Verplant, hovenier, dezen +schoonen boom naar een anderen tuin; hier wekt hij mijn medelijden.</p> + +<p style="margin-left: 3em;"><a name="V27N2" id="V27N2" href="#V27D2"> +Je "<i>feinste Teutsch</i>"</a>—het beschaafdst denkbare Duitsch. De <i>T</i> +is verouderd, en wordt met ietwat vaderlandslievende bijbedoeling +nog weleens gebruikt.</p> + +<p>" <a href="#Page_34">34.</a> <i><a name="V34N1" id="V34N1" href="#V34D1"> +"Menteur"</a>—leugenaar.</i></p> + +<p style="margin-left: 3em;"><a name="V34N2" id="V34N2" href="#V34D2"> +"<i>Beauties of Shakespeare</i>"</a>—Bloemlezing uit Shakespeares werken.</p> + +<p>" <a href="#Page_35">35.</a> <a name="V35N1" id="V35N1" href="#V35D1"> +"<i>Brautnacht"</i></a>—huwelijksnacht.</p> + +<p>" <a href="#Page_38">38.</a> "<a name="V38N1" id="V38N1" href="#V38D1"><i>Die Laune des Verliebten</i></a> +"—Grillen van een verliefde.</p> + +<p>" <a href="#Page_40">40.</a> <a name="V40N1" id="V40N1" href="#V40D1"> +"<i>Die Mitschuldigen</i>"</a>—De Medeplichtigen.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_45">45.</a> <i><a name="V45N1" id="V45N1" href="#V45D1"> +"Ich sagte Immer in meiner Jugend</a>.... enz.</i>—Als jongen zei ik +altijd tot mij zelven, voelend dat zooveel duizenden indrukken +mij, zwak ding, bestormden: wat zou het Noodlot toch met mij +voor hebben, dat het mij door al deze leerscholen zendt?</p> +<p><span class='pagenum'><a name="Page_354" id="Page_354">[Pg 354]</a></span></p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_50">50.</a> <i><a name="V50N1" id="V50N1" href="#V50D1"> +Ephemeriden, was man treibt, heute dies und morgen das</a>.</i>—Ephemeride(n) +beteekent: ééndagsvlieg; lijst van de verschijningsdata +der hemellichamen; aanteekeningen van dag tot dag. +Goethe, die denkers gaarne bij hemellichamen vergeleek (o. a. +den Nederlandschen anatoom Petrus Camper, en zich zelf) zal +bedoeld hebben: "De literaire hemellichten, die ik waarneem; +vandaag deze, morgen andere."</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_52">52.</a> <a name="V52N1" id="V52N1" href="#V52D1"> +<i>Fräulein</i></a>—mejuffrouw, heb ik, ter wille van de klankenwantschap, +wel een afgewisseld met het Nederlandsche "freule"; +strikt genomen is dit onjuist, maar vele Nederlanders denken bij +het woord "freule" niet aan een adellijke, doch aan een <i>statige</i>, +gemaniëreerde juffrouw, en zoo is 't hier bedoeld.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_57">57.</a> "<i><a name="V57N1" id="V57N1" href="#V57D1"> +Dichtung ist Action</a></i>"—<span class="corr" title="Bron: Poësie">Poëzie</span> is handeling. (Deze leuze werd vaak +gezegd: "Action ist Dichtung"; mijn redactie is zuiverder.)</p> + +<p style="margin-left: 3em;"><a name="V57N2" id="V57N2" href="#V57D2"> +<i>Ahnungsvoll</i></a>—vervuld van voor-besef.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">"<a href="#Page_58">58.</a> <a name="V58N1" id="V58N1" href="#V58D1"> +"<i>Sturm-und-Drang</i><span class="corr" title="Bron:">"</span></a>—Storm en gewelddadig voorwaarts dringen. +In het Nederlandsche spraakgebruik beteekent St.-u.-Dr.-periode: +het tijdperk van wild-opbruisende en worstelende jeugd. Uit +onzen tekst is te begrijpen, dat deze opvatting slechts weinig +verband houdt met de historische beteekenis van de uitdrukking.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_60">60.</a> <i><a name="V60N1" id="V60N1" href="#V60D1"> +Ich komme bald</a>...." enz.</i>—"Ik kom spoedig, goudharige kindertjes. +Mij houdt de winter niet in mijn warme kamer. Wij zullen bij 't +vuur gaan zitten, En ons vermaken wat wij kunnen. Als engeltjes +zullen wij elkaar liefhebben. Dan gaan wij kransjes vlechten, +En ruikertjes maken, En zullen zijn als kleine kinderen."</p> + +<p>" <a href="#Page_61">61.</a> <a name="V61N1" id="V61N1" href="#V61D1"> +<i>Vicar</i></a>—landgeestelijke.</p> + +<p>" <a href="#Page_63">63.</a> <a name="V63N1" id="V63N1" href="#V63D1"> +"<i>Système de la nature</i>",</a>—"De natuur in wijsgeerig systeem gebracht."</p> + +<p style="margin-left: 3em;"><a name="V63N2" id="V63N2" href="#V63D2"> +<i>Bieder</i></a>—zwaarwichtig-eerlijk en germaansch-vrijmoedig.</p> + +<p>" <a href="#Page_64">64.</a> <a name="V64N1" id="V64N1" href="#V64D1"> +<i><span class="corr" title="Bron: Pinakkel">Pinakel</span></i></a>—spits bij-torentje in de Gothische bouworde.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_66">66.</a> <i><a name="V66N1" id="V66N1" href="#V66D1"> +Wilkommen</a>, enz.</i>—Begroeting en afscheid; Meilied; Kleine bloemen; +Heideroosje; Een weeke, jongensachtige weemoed.</p> + +<p>" <a href="#Page_73">73.</a> <a name="V73N1" id="V73N1" href="#V73D1"> +<i>Empfindsam</i></a>—Duitsch-overgevoelig.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_74">74.</a> <a name="V74N1" id="V74N1" href="#V74D1"> +<i>Praktikant</i></a>—Jong rechtsgeleerde, die, voordat hij zijn laatste +examen aflegt, eenigen tijd aan een rechtbank werkzaam is.</p> + +<p>" <a href="#Page_80">80.</a> <a name="V80N1" id="V80N1" href="#V80D1"> +<i>Die Weiblein</i></a>—De vrouw-menschjes.</p> + +<p>" <a href="#Page_93">93.</a> <a name="V93N1" id="V93N1" href="#V93D1"> +"<i>Mamachen</i>"</a>—Lief moedertje.</p> + +<p>" <a href="#Page_95">95.</a> <a name="V95N1" id="V95N1" href="#V95D1"> +"<i>Ganz eigen</i>"</a>—tot in het diepst van zijn ziel.</p> + +<p style="margin-left: 3em;">"<i><a name="V95N2" id="V95N2" href="#V95D2">Adler +und Taube</a></i>"—Adelaar en Duif.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_96">96.</a> <i><a name="V96N1" id="V96N1" href="#V96D1"> +Une imitation détestable</a>.... enz.</i>—Een afkeurenswaardig <span class="corr" title="Bron: na-brouwsel">nabrouwsel</span> +van die slechte Engelsche stukken.</p> + +<p>" <a href="#Page_103">103.</a> <a name="V103N1" id="V103N1" href="#V103D1"> +"<i>Kritteley</i>"</a>—bemoeierige, onbenullige bedilzucht van den "criticus".</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_105">105.</a> "<i><a name="V105N1" id="V105N1" href="#V105D1"><span class="corr" title="Bron: Francfurt">Franckfurt</span> +ist das neue</a></i>...." enz.—Frankfort is een modern +Jerusalem, waar al de volkeren dooreenkrioelen, en waar de +rechtvaardigen wonen.</p> + +<p style="margin-left:3em">"<i><a name="V105N2" id="V105N2" href="#V105D2">Die +<span class="corr" title="Bron: Kindermörderin">Kindesmörderin</span></a></i>"—De kindermoordster. +<span class='pagenum'><a name="Page_355" id="Page_355">[Pg 355]</a></span></p> +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em"> +" <a href="#Page_106">106.</a> <a name="V106N1" id="V106N1" href="#V106D1"> +<i>Palingénésie</i></a>—Terugkeer tot den toestand van volmaakte onschuld, +waarin, volgens het bijbelverhaal, het eerste menschenpaar leefde.</p> + +<p>" <a href="#Page_112">112.</a> <a name="V112N1" id="V112N1" href="#V112D1"> +<i>Der Ewige Jude</i></a>—De wandelende Jood.</p> + +<p>" <a href="#Page_122">122.</a> <i><a name="V122N1" id="V122N1" href="#V122D1"> +Warum ziehst du mich</a>.... enz.</i>—Waarom trek je mij onweerstaanbaar +in deze schittering?</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_128">128.</a> <a name="V128N1" id="V128N1" href="#V128D1"> +<i>Wenn ich, liebe Lili</i></a>—Als ik, lieve Lili, je niet minde, zou dit schouwspel +mij veel genot geven! En toch, als ik, lieve Lili, je niet minde, +zou mijn geluk dan wel zijn, en wàt zou het zijn?</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_131">131.</a> <i><a name="V131N1" id="V131N1" href="#V131D1"> +Gott helfe weiter</a></i>.... enz.—God helpe mij verder en schaffe +licht, opdat ik mij zelf niet meer zoo vaak in den weg sta.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_136">136.</a> "<i><a name="V136N1" id="V136N1" href="#V136D1">Bei +einer lebhaften Einbildung</a>.... <span class="corr" title="Bron: enz">enz.</span></i>"—Ondanks mijn levendige +verbeeldingskracht, was ik met de wereld nog steeds niet bekend.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_139">139.</a> <i>"<a name="V139N1" id="V139N1" href="#V139D1">Und +kann der Knoten</a>...." enz.</i>—En kan de knoop nog <i>ontward</i> +worden, heilige God in den hemel! <i>ruk</i> hem dan niet uiteen!</p> + +<p style="margin-left: 3em;">"<i><a name="V139N2" id="V139N2" href="#V139D2">Und +wenn ein Wunder</a>.... enz.</i>—Indien op aarde wonderen ooit +geschieden, dàn slechts in trouwe, liefderijke harten. (Met een kleine +wijziging overgenomen uit: De natuurlijke Dochter).</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_143">143.</a> <i><a name="V143N1" id="V143N1" href="#V143D1"> +Und Niemand fragte</a>.... enz.</i>—Niemand vroeg: Wie is dat toch? +Bij den eersten oogopslag voelden wij: Hij is 't!</p> + +<p>" <a href="#Page_144">144.</a> <a name="V144N1" id="V144N1" href="#V144D1"> +<i>Roi-soleil</i></a>—Zonnekoning. Aldus werd Lodewijk XIV door vleiers +genoemd.</p> + +<p style="margin-left: 3em;"><a name="V144N2" id="V144N2" href="#V144D2"> +<i>Empfindelei</i></a>—Duitsche overgevoeligheids-manie.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_148">148.</a> <i><a name="V148N1" id="V148N1" href="#V148D1"> +Der du von dem Himmel bist</a>.... <span class="corr" title="Bron: enz">enz.</span></i>—Gij, die van den hemel zijt, +Alle leed en pijn kunt stillen, Hem, die dubbel nooddruftig is, +Dubbel met soelaas vervullen, Ach, ik ben dit jagen moede, +Waarom al die smart en vreugd? Zoete vrede, Kom ach kom in +mijne borst! (<i>Des zwervers nachtlied.</i>)</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_150">150.</a> <i><a name="V150N1" id="V150N1" href="#V150D1"> +Gewiss, ihm geben auch die Jahre</a>.... enz.</i> Stellig, ook hij zal mettertijd +beseffen in welke richting hij zijn kracht moet stuwen. Nog is, +ondanks zijn diepe waarheidsliefde, Dwaling hem een hartstocht. +Zijn neuswijsheid lokt hem ver van huis, Geen rots is hem te steil, +geen bergpad te smal; De afgrond beloert hem van terzijde En +wil hem smartelijk omlaag doen storten. Vervolgens snelt hij, +door de overdreven beweging buiten zich zelf geraakt, Nu hier, +dan daarheen, En na onschoone inspanning, rust hij onbevallig uit. +En duister-woest op lichte dagen, Bandeloos zonder vroolijk te zijn, +valt hij, naar ziel en lijf gewond en uitgeput, Op een hard veldbed +in slaap; Terwijl ik hier stil en <span class="corr" title="Bron: nauwlijks">nauwelijks</span> ademend, Mijn oogen +naar de vrije sterren wend, En, half ontwaakt en half in zware +droomen, Mij tegen zware droomen nauwelijks verzet....</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_152">152.</a> <i><a name="V152N1" id="V152N1" href="#V152D1"> +Ich gehe meinen alten Gang</a>.... enz.</i><span class="corr" title="Bron:">—</span>Bij mijn lieve weide kom ik +weer in mijn oude doen. 's Morgens duik ik er in het zonnelicht, +En in den <span class="corr" title="Bron: maanschijn">maneschijn</span> spoel ik de vermoeienis van mijn dagwerk af.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_154">154.</a> <i><a name="V154N1" id="V154N1" href="#V154D1"> +So hast du meine ganze Natur</a>.... enz.</i>—Mijn heele wezen heb je +zoo vast tot je getrokken, dat geen vezeltje mij meer rest voor de +vervulling van de overige plichten mijns harten.</p> +<p><span class='pagenum'><a name="Page_356" id="Page_356">[Pg 356]</a></span></p> + +<p>" <a href="#Page_156">156.</a> <a name="V156N1" id="V156N1" href="#V156D1"> +<i>Ungezogenheiten</i></a>—Ongemanierde kuren.</p> + +<p>" <a href="#Page_157">157.</a> <a name="V157N1" id="V157N1" href="#V157D1"> +<i>Billets doux</i></a>—liefdebriefjes.</p> + +<p>" <a href="#Page_158">158.</a> <a name="V158N1" id="V158N1" href="#V158D1"> +<i>Die Geschwister</i></a>—Broer en zuster.</p> + +<p>" <a href="#Page_161">161.</a> <a name="V161N1" id="V161N1" href="#V161D1"> +<i>Grossmeister der Affen</i></a>—Grootmeester der apen.</p> + +<p>" <a href="#Page_162">162.</a> <a name="V162N1" id="V162N1" href="#V162D1"> +"<i>Triumph der Emfindsamkeit</i>"</a>—De zegepraal van de sentimentaliteit.</p> + +<p>" <a href="#Page_163">163.</a> <a name="V163N1" id="V163N1" href="#V163D1"> +<i>Teutsche comedianten</i></a>—Duitsche tooneelspelers.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_165">165.</a> <i><a name="V165N1" id="V165N1" href="#V165D1"> +Dem Geier gleich</a>.... enz.</i>—Gelijk de gier, met zachten vleugelslag +op zware morgenwolken rustend, naar prooi uitkijkt....</p> + +<p>" <a href="#Page_167">167.</a> <a name="V167N1" id="V167N1" href="#V167D1"> +<i>Räuber</i></a>—Roovers.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_171">171.</a> <i><a name="V171N1" id="V171N1" href="#V171D1"> +Wer nie sein Brot</a>.... enz.</i>—Wie nooit zijn brood in tranen at,| Wie +nooit in smartomfloersde nachten | Te schreien op zijn sponde +zat | Hij kent u niet, u Hemelmachten!</p> + +<p>" <a href="#Page_175">175.</a> <a name="V175N1" id="V175N1" href="#V175D1"> +<i>Hätschelhans</i></a>—troetelkind.</p> + +<p>" <a href="#Page_179">179.</a> <a name="V179N1" id="V179N1" href="#V179D1"> +<i>Hier muss man solid werden</i>!</a>—Hier moet men worden 'n man uit +één stuk!</p> + +<p>" <a href="#Page_182">182.</a> <a name="V182N1" id="V182N1" href="#V182D1"> +<i>Sehnsucht</i></a>—ziekelijk verlangen, heimwee.</p> + +<p>" <a href="#Page_190">190.</a> <a name="V190N1" id="V190N1" href="#V190D1"> +<i>Schriften</i></a>—Werken, Oeuvre.</p> + +<p>" <a href="#Page_206">206.</a> <a name="V206N1" id="V206N1" href="#V206D1"> +<i>Ewig-Weibliche</i></a>—Het vrouwelijke, in het licht der Eeuwigheid +beschouwd.</p> + +<p style="margin-left: 3em;"><a name="V206N2" id="V206N2" href="#V206D2"> +"<i>Gesotten und gebraten</i>"</a>—gekookt en gebraden.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_208">208.</a> <i><a name="V208N1" id="V208N1" href="#V208D1"> +Und an dem Ufer</a>.... enz.</i>—(Vertaling Boutens:)</p> + +<p style="margin-left:4em">En aan den oever sta ik lange dagen,<br /> +Mijn ziel op uitkijk naar 't Hellenenland:<br /> +En op mijn zuchten brengt het golvenbruisen<br /> +Slechts doffe en onverstaanbre klanken over.</p> + +<p style="margin-left:3em"><i><a name="V208N2" id="V208N2" href="#V208D2"> +Mein Verlangen geht</a>.... enz.</i>—Mijn verlangen gaat uit naar het +schoone land der Grieken, en ik zou toch zoo gaarne de zee oversteken.</p> + +<p style="margin-left:3em"><i><a name="V208N3" id="V208N3" href="#V208D3"> +Mit seltner Kunst</a>.... enz.</i>—(Vert. Boutens:) <i>Orest</i>: Ongemeen +vaardig vlecht den raad der goôn gij | Vernuftig met Uw eigen +wenschen samen. <i>Pylades:</i> Wat is 't vernuft der menschen +als het niet | Nauwlettend luistert naar den wil der hoogen?</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_215">215.</a> <i><a name="V215N1" id="V215N1" href="#V215D1"> +Wundern kann es mich nicht</a>.... enz.</i>—Hoe zou 't mij verwonderen +dat de menschen zoo op honden zijn gesteld? Is niet de mensch +een erbarmelijke schoft, evenals de Hond?</p> + +<p>" <a href="#Page_219">219.</a> <a name="V219N1" id="V219N1" href="#V219D1"> +<i>Ins Anzeigeblättchen</i></a>—In het advertentieblaadje.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_222">222.</a> <i><a name="V222N1" id="V222N1" href="#V222D1"> +Wunderthätige Bilder</a>.... enz.</i>—Voorstellingen, waaraan men +wonderkracht toeschrijft, staan als schilderij meestal zwak. Natuurlijk: +de voortbrengselen van geest en kunst bestaan niet voor +Jan-en-alleman.</p> + +<p>" <a href="#Page_224">224.</a> <a name="V224N1" id="V224N1" href="#V224D1"> +<i>Redlichkeit</i></a>—gezeggelijkheid.</p> + +<p>" <a href="#Page_225">225.</a> <a name="V225N1" id="V225N1" href="#V225D1"> +<i>Beiträge zur Optik</i></a>—Bijdragen tot de leer van het zien en de lichtverschijnselen.</p> + +<p>" <a href="#Page_228">228.</a> <a name="V228N1" id="V228N1" href="#V228D1"> +<i>Freund des Bestehenden</i></a>—Vriend van de bestaande orde van zaken.</p> + +<p>" <a href="#Page_233">233.</a> <a name="V233N1" id="V233N1" href="#V233D1"> +<i>Praegnant</i></a>—zwanger ("zwaar van beteekenis").</p> + +<p>" <a href="#Page_235">235.</a> <a name="V235N1" id="V235N1" href="#V235D1"> +<i>Gerichtsrat</i></a>—Rechter.<span class='pagenum'><a name="Page_357" id="Page_357">[Pg 357]</a></span></p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_237">237.</a> <a name="V237N1" id="V237N1" href="#V237D1"> +<i>Wer Kunst und Wissenschaft besitzt | Hat auch Religion.</i></a>—Wie +kunst bezit en wetenschap, die is ook godsdienstig.</p> + +<p>" <a href="#Page_240">240.</a> <i><a name="V240N1" id="V240N1" href="#V240D1"> +Das Ewig-eine</a>.... enz.</i>—Het <span class="corr" title="Bron: eeuwig-eene">Eeuwig-Eene</span>, dat veelvuldig zich +openbaart.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_242">242.</a> <i><a name="V242N1" id="V242N1" href="#V242D1"> +Wisset nur</a>.... enz.</i>—Laat ik u zeggen, dat de woorden des dichters, +altijd, zachtjes kloppend, zweven voor de poorten van het paradijs, +biddend om het eeuwige leven.</p> + +<p>" <a href="#Page_245">245.</a> <a name="V245N1" id="V245N1" href="#V245D1"> +<i>Theatricum anatomicum</i></a>—ontleedkundig laboratorium.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_246">246.</a> <a name="V246N1" id="V246N1" href="#V246D1"> +<i>Anschaun wenn es dir gelingt</i></a>—Zie, als ge kunt, de dingen zóó, dat +ge terstond in hun innerlijk doordringt en vandaar uit naar het +oppervlak terugkeert: dan hebt ge er de heerlijkste leering uit +getrokken.</p> + +<p>" <a href="#Page_249">249.</a> <a name="V249N1" id="V249N1" href="#V249D1"> +<i>zimplifiziert</i></a>—vereenvoudigt.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_259">259.</a> <a name="V259N1" id="V259N1" href="#V259D1"> +"<i>Robert, chef de brigands</i>"</a>—Robert, de rooverhoofdman. Bedoeld is +Chille's (<span class="corr" title="Bron: Schiller's">Schillers</span>) drama "De Roovers".</p> + +<p>" <a href="#Page_260">260.</a> <a name="V260N1" id="V260N1" href="#V260D1"> +<i>Speculatief</i></a>—bespiegelend.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_264">264.</a> <a name="V264N1" id="V264N1" href="#V264D1"> +<i>Dioskuren</i></a>—Twee jonge helden uit de Grieksche fabelleer, die +uitmuntten als paardentemmer en als vuistvechter.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_266">266.</a> <i><a name="V266N1" id="V266N1" href="#V266D1"> +Bilde Künstler! rede nicht</a>.... enz.</i>—Beeld, kustenaar en praat +niet. Uw gedicht zij als een ademtocht.</p> + +<p>" <a href="#Page_274">274.</a> <a name="V274N1" id="V274N1" href="#V274D1"> +<i>Kleinmalerei</i></a>—Het afdalen in détails.</p> + +<p>" <a href="#Page_279">279.</a> <a name="V279N1" id="V279N1" href="#V279D1"> +<i>Schwül</i></a>—van bange voorgevoelens vervuld.</p> + +<p>" <a href="#Page_284">284.</a> <i><a name="V284N1" id="V284N1" href="#V284D1"> +Nun weint die Welt</a>.... enz.</i>—Zouden wij niet weenen, nu heel +de wereld weent?</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_291">291.</a> <i><a name="V291N1" id="V291N1" href="#V291D1"> +Geheim gefäss</a>.... enz.</i>—Geheimzinnig vaatwerk, dat Orakelspreuken +verkondt, Hoe ben ik waard, U in mijn Hand te houden? +U, schoonste schat, aan de ontbinding vroom onttrekkend, En mij +naar de vrije lucht, naar 't zonnelicht, tot vrije overpeinzing +keerend. Wat kan de mensch van het leven meer verlangen, +Dan dat God-Natuur zich aan hem openbare, Hoe deze het stoffelijke +laat tot geest vervloeien, Hoe deze stoffelijk-vast bewaart +wat de geest eens schiep....</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_292">292.</a> <i><a name="V292N1" id="V292N1" href="#V292D1"> +Gott habe ich</a>.... enz.</i>—In al mijn kommer heb ik aan God en +aan mijn lieveling steeds rein gedacht.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_297">297.</a> <i><a name="V297N1" id="V297N1" href="#V297D1"> +Wie des Goldschmieds</a>.... enz.</i>—Den bijna grijzen dichter omgeven +aardige meisjes, gelijk veelkleurige, geslepen licht-kronen +de uitstalkast van den goudsmid.</p> + +<p>" <a href="#Page_298">298.</a> <a name="V298N1" id="V298N1" href="#V298D1"> +<i>Beschränkung.</i></a>—Beperktheid. (Niet: zelfbeperking).</p> + +<p>" <a href="#Page_317">317.</a> <a name="V317N1" id="V317N1" href="#V317D1"> +<i>Dichtung</i></a>—Verdichtsel.</p> + +<p>" <a href="#Page_326">326.</a> <i><a name="V326N1" id="V326N1" href="#V326D1"> +Sie hören nicht</a>.... enz.</i>—Zij hooren niet de latere zangen, De +zielen voor wie ik de eerste zong.</p> + +<p>" <a href="#Page_328">328.</a> <i><a name="V328N1" id="V328N1" href="#V328D1"> +Das Schaudern</a>.... enz.</i>—Huiveren is het schoonste vermogen +van den mensch.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_329">329.</a> <i><a name="V329N1" id="V329N1" href="#V329D1"> +Das Unzulängliche</a>.... enz.</i>—Het onbereikbare Wordt hier +gebeurtenis; Het onbeschrijflijke Geschiedt hier.</p> + +<p>" <a href="#Page_332">332.</a> <a name="V332N1" id="V332N1" href="#V332D1"> +<i>Sich ruhig auf ein Faulbett legt.</i></a>—Rustig op zijn bed gaat luierikken.<span class='pagenum'><a name="Page_358" id="Page_358">[Pg 358]</a></span></p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_333">333.</a> <i><a name="V333N1" id="V333N1" href="#V333D1"> +Mein Lied ertönt</a>.... enz.</i>—Mijn lied klinkt op voor de mij onbekende +massa, Wier instemming mij 't harte bang maakt.</p> + +<p>" <a href="#Page_334">334.</a> <a name="V334N1" id="V334N1" href="#V334D1"> +<i>Mit Hebeln und mit Schrauben</i></a>—Met hevels en schroefpersen.</p> + +<p>" <a href="#Page_342">342.</a> <a name="V342N1" id="V342N1" href="#V342D1"> +<i>Her zu mir</i></a>—Hier! mée met me!</p> + +<p style="margin-left: 3em;"><a name="V342N2" id="V342N2" href="#V342D2"> +<i>Gerettet</i></a>—gered.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_345">345.</a> <i><a name="V345N1" id="V345N1" href="#V345D1"> +Nur der verdient sich Freiheit</a>.... enz.</i>—Slechts hij verdient een +vrijheid, als het leven ze kan schenken, die ze dagelijks moet +veroveren.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_347">347.</a> <i><a name="V347N1" id="V347N1" href="#V347D1"> +Alles Vergängliche</a>.... enz.</i>—Al wat vergankelijk is, Is maar een +gelijkenis; Het onbereikbare Wordt hier gebeurtenis; Het onbeschrijflijke +Geschiedt hier; Het eeuwige in de vrouw Noodt ons er +heen.</p> + +<p>" <a href="#Page_348">348.</a> <a name="V348N1" id="V348N1" href="#V348D1"> +<i>Auch Im Scheiden gross!</i></a>—Ook in 't heengaan groot.</p> + +<p style="margin-left:3em; text-indent: -3em">" <a href="#Page_349">349.</a> <i><a name="V349N1" id="V349N1" href="#V349D1"> +Ueber allen Gipfeln</a>.... enz.</i>—Boven alle toppen zweeft rust, +In de boomkruinen speurt ge <span class="corr" title="Bron: nauwlijks">nauwelijks</span> een ademtocht; In 't +woud zwijgen de vogelkens. Wacht maar, weldra rust je ook.</p> + +<p style="margin-left:3em">"<a name="V349N2" id="V349N2" href="#V349D2"><i>Ohne +Hast, Ohne Rast.</i></a>—(zie blz. <a href="#Page_310">310</a>).</p> + +<p style="margin-left: 3em"><a name="V349N3" id="V349N3" href="#V349D3">"<i>Life +of Schiller</i>"</a>—Het leven van Schiller.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 400px; "> +<img src="images/chapterendsmall.png" width="400" height="134" alt="illustration at chapter ending" /> +</div> + +<div class="transcribernote"> + +<h3>Codering</h3> +<p>Dit bestand is in de oude spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het einde van +de regel zijn hersteld. Inconsequente spelling is wel omgevormd naar de meest voorkomende. Dergelijk aangepaste spelling is +gemarkeerd, en de oorspronkelijke spelling wordt zichtbaar door het gemarkeerde woord met de muis aan te wijzen. +</p> +<h3>Inhoudstabel</h3> +<p>De inhoudstabel is naar voor verschoven. Ik heb de vermelding van het 'VOORWOORD' +en de 'BIJLAGE' toegevoegd. Deze stonden niet in de originele inhoudstabel. +</p> +<h3>Illustraties</h3> +<p>Een lijst van illustraties is toegevoegd na de inhoudstabel. +</p> +<h3>Poëzie</h3> +<p>In de oorspronkelijke tekst werd poëzie doorlopend afgedrukt, met slecht het "|"-teken als scheiding tussen +de versregels. Dit is omgevormd naar een duidelijke vormgeving, met één vers per regel. +</p> +</div> + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of Project Gutenberg's Goethe: Een Levensbeschrijving, by E. d'Oliveira + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK GOETHE: EEN LEVENSBESCHRIJVING *** + +***** This file should be named 29216-h.htm or 29216-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/2/9/2/1/29216/ + +Produced by Miranda van de Heijning, Marc Hens and the +Online Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</body> +</html> diff --git a/29216-h/images/KapitaalA.png b/29216-h/images/KapitaalA.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..eb90eea --- /dev/null +++ b/29216-h/images/KapitaalA.png diff --git a/29216-h/images/KapitaalD.png b/29216-h/images/KapitaalD.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..5d160a5 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/KapitaalD.png diff --git a/29216-h/images/KapitaalE.png b/29216-h/images/KapitaalE.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..d6f6c6a --- /dev/null +++ b/29216-h/images/KapitaalE.png diff --git a/29216-h/images/KapitaalG.png b/29216-h/images/KapitaalG.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..4222445 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/KapitaalG.png diff --git a/29216-h/images/KapitaalH.png b/29216-h/images/KapitaalH.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..3aafb9f --- /dev/null +++ b/29216-h/images/KapitaalH.png diff --git a/29216-h/images/KapitaalI.png b/29216-h/images/KapitaalI.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..5a34499 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/KapitaalI.png diff --git a/29216-h/images/KapitaalM.png b/29216-h/images/KapitaalM.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..72b98e6 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/KapitaalM.png diff --git a/29216-h/images/KapitaalN.png b/29216-h/images/KapitaalN.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..5371953 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/KapitaalN.png diff --git a/29216-h/images/KapitaalR.png b/29216-h/images/KapitaalR.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..9ad3ce7 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/KapitaalR.png diff --git a/29216-h/images/KapitaalS.png b/29216-h/images/KapitaalS.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..00fe29e --- /dev/null +++ b/29216-h/images/KapitaalS.png diff --git a/29216-h/images/KapitaalT.png b/29216-h/images/KapitaalT.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..14b255c --- /dev/null +++ b/29216-h/images/KapitaalT.png diff --git a/29216-h/images/KapitaalW.png b/29216-h/images/KapitaalW.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..7121135 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/KapitaalW.png diff --git a/29216-h/images/KapitaalZ.png b/29216-h/images/KapitaalZ.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..5ac436a --- /dev/null +++ b/29216-h/images/KapitaalZ.png diff --git a/29216-h/images/chapterend2small.png b/29216-h/images/chapterend2small.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..330e6df --- /dev/null +++ b/29216-h/images/chapterend2small.png diff --git a/29216-h/images/chapterendsmall.png b/29216-h/images/chapterendsmall.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..37fb543 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/chapterendsmall.png diff --git a/29216-h/images/hires001low.jpg b/29216-h/images/hires001low.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..cafda14 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires001low.jpg diff --git a/29216-h/images/hires002low.jpg b/29216-h/images/hires002low.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..e1d5e95 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires002low.jpg diff --git a/29216-h/images/hires012low.jpg b/29216-h/images/hires012low.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..0d2acbb --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires012low.jpg diff --git a/29216-h/images/hires020low.jpg b/29216-h/images/hires020low.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..114f78a --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires020low.jpg diff --git a/29216-h/images/hires028small.png b/29216-h/images/hires028small.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..176e77f --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires028small.png diff --git a/29216-h/images/hires038low.jpg b/29216-h/images/hires038low.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..4300ed3 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires038low.jpg diff --git a/29216-h/images/hires054low.jpg b/29216-h/images/hires054low.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..36ed575 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires054low.jpg diff --git a/29216-h/images/hires070low.jpg b/29216-h/images/hires070low.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..0fe824c --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires070low.jpg diff --git a/29216-h/images/hires098low.jpg b/29216-h/images/hires098low.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..05e03eb --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires098low.jpg diff --git a/29216-h/images/hires106low.jpg b/29216-h/images/hires106low.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..502d5f5 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires106low.jpg diff --git a/29216-h/images/hires126alow.jpg b/29216-h/images/hires126alow.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..8393b87 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires126alow.jpg diff --git a/29216-h/images/hires126blow.jpg b/29216-h/images/hires126blow.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..8e149ec --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires126blow.jpg diff --git a/29216-h/images/hires126clow.jpg b/29216-h/images/hires126clow.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..8d24ff5 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires126clow.jpg diff --git a/29216-h/images/hires126dlow.jpg b/29216-h/images/hires126dlow.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..64e8723 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires126dlow.jpg diff --git a/29216-h/images/hires126elow.jpg b/29216-h/images/hires126elow.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..6e85d13 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires126elow.jpg diff --git a/29216-h/images/hires144alow.jpg b/29216-h/images/hires144alow.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..380d95b --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires144alow.jpg diff --git a/29216-h/images/hires144blow.jpg b/29216-h/images/hires144blow.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..0d054f2 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires144blow.jpg diff --git a/29216-h/images/hires166small.png b/29216-h/images/hires166small.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..a8b3df9 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires166small.png diff --git a/29216-h/images/hires174low.jpg b/29216-h/images/hires174low.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..5ec1475 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires174low.jpg diff --git a/29216-h/images/hires178low.jpg b/29216-h/images/hires178low.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..a387e84 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires178low.jpg diff --git a/29216-h/images/hires200low.jpg b/29216-h/images/hires200low.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..f81d522 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires200low.jpg diff --git a/29216-h/images/hires241low.jpg b/29216-h/images/hires241low.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..830508a --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires241low.jpg diff --git a/29216-h/images/hires252low.jpg b/29216-h/images/hires252low.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..2ac647d --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires252low.jpg diff --git a/29216-h/images/hires316low.jpg b/29216-h/images/hires316low.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..a7c28d1 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires316low.jpg diff --git a/29216-h/images/hires344low.jpg b/29216-h/images/hires344low.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..060b847 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires344low.jpg diff --git a/29216-h/images/hires357low.jpg b/29216-h/images/hires357low.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..c882dde --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires357low.jpg diff --git a/29216-h/images/hires362low.jpg b/29216-h/images/hires362low.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..9060c33 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/hires362low.jpg diff --git a/29216-h/images/ornament0.png b/29216-h/images/ornament0.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..b6f9afe --- /dev/null +++ b/29216-h/images/ornament0.png diff --git a/29216-h/images/ornament1.png b/29216-h/images/ornament1.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..1cf7f98 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/ornament1.png diff --git a/29216-h/images/ornament2small.png b/29216-h/images/ornament2small.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..9f7f0ef --- /dev/null +++ b/29216-h/images/ornament2small.png diff --git a/29216-h/images/ornament3small.png b/29216-h/images/ornament3small.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..b95c203 --- /dev/null +++ b/29216-h/images/ornament3small.png diff --git a/29216-h/images/ornament8small.png b/29216-h/images/ornament8small.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..184f8ce --- /dev/null +++ b/29216-h/images/ornament8small.png |
