initial commit of ebook 31536HEADmain

1 files changed, 5775 insertions, 0 deletions

diff --git a/31536-0.txt b/31536-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..34db11e
--- /dev/null
+++ b/31536-0.txt
@@ -0,0 +1,5775 @@
+Project Gutenberg's Pan Tadeusz, (Tom Pierwszy), by Adam Mickiewicz
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Pan Tadeusz, (Tom Pierwszy)
+       Czyli Ostatni Zajazd na Litwie. Historja Szlachecka z r.
+       1811 i 1812 we Dwunastu Ksiêgach Wierszem.
+
+Author: Adam Mickiewicz
+
+Release Date: March 7, 2010 [EBook #31536]
+
+Language: Polish
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PAN TADEUSZ, (TOM PIERWSZY) ***
+
+
+
+
+Produced by Jimmy O'Regan and the volunteers of Distributed
+Proofreaders Europe http://dp.rastko.net (Produced from
+images generously made available by CBN Polona
+http://www.polona.pl)
+
+
+
+
+
+PAN TADEUSZ.
+
+
+TOM PIERWSZY.
+
+
+
+
+PAN TADEUSZ.
+
+
+
+
+W TYPOGRAFJI A. PINARD,
+PRZY WYBRZEŻU VOLTAIRE, 15.
+
+[Illustration]
+
+A. MICKIEWICZ.
+
+Podług Medalionu wykonanego w Weymarze 1829
+przez P. Dawida Członka Instytutu Francyi
+
+Stefanowi Witwickemu
+poświęca ziomek, towarzysz i przyjaciel
+Antoni Oleszczynski
+
+Imprimé par Dion
+
+1834
+
+
+PAN TADEUSZ
+
+CZYLI
+
+OSTATNI ZAJAZD NA LITWIE.
+
+Historja szlachecka
+z r. 1811 i 1812,
+
+WE DWUNASTU KSIĘGACH, WIERSZEM,
+
+przez
+
+ADAMA MICKIEWICZA.
+
+TOM PIERWSZY.
+
+Wydanie Alexandra Jeżowickiego,
+
+S POPIERSIEM AUTORA.
+
+PARYŻ.
+1834
+
+
+
+
+KSIĘGA PIÉRWSZA.
+
+
+
+
+GOSPODARSTWO.
+
+
+TREŚĆ.
+
+    Powrot panicza -- Spotkanie się piérwsze w pokoiku, drugie u
+    stołu -- Ważna Sędziego nauka o grzeczności -- Podkomorzego uwagi
+    polityczne nad modami -- Początek sporu o Kusego i Sokoła -- Żale
+    Wojskiego -- Ostatni Woźny Trybunału -- Rzut oka na ówczesny stan
+    polityczny Litwy i Europy.
+
+
+  Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie;
+Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie
+Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całéj ozdobie
+Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.
+
+  Panno święta, co jasnéj bronisz Częstochowy
+I w Ostréj świecisz Bramie! Ty, co gród zamkowy
+Nowogródzki ochraniasz z jego wiernym ludem!
+Jak mnie dziecko do zdrowia powróciłaś cudem,
+(Gdy od płaczącéj matki, pod Twoję opiekę
+Ofiarowany, martwą podniosłem powiekę;
+I zaraz mogłem pieszo, do Twych świątyń progu
+Iść za wrócone życie podziękować Bogu;)
+Tak nas powrócisz cudem na Ojczyzny łono.
+Tymczasem przenoś moję duszę utęsknioną
+Do tych pagórków leśnych, do tych łąk zielonych,
+Szeroko nad błękitnym Niemnem rosciągnionych;
+Do tych pól malowanych zbożem rozmaitém,
+Wyzłacanych pszenicą, posrebrzanych żytem;
+Gdzie bursztynowy świerzop, gryka jak śnieg biała,
+Gdzie panieńskim rumieńcem dzięcielina pała,
+A wszystko przepasane jakby wstęgą, miedzą
+Zieloną, na niéj zrzadka ciche grusze siedzą.
+
+Śród takich pól przed laty, nad brzegiem ruczaju,
+Na pagórku niewielkim, we brzozowym gaju,
+Stał dwór szlachecki, z drzewa, lecz podmurowany;
+Świéciły się zdaleka pobielane ściany,
+Tém bielsze że odbite od ciemnéj zieleni
+Topoli, co go bronią od wiatrów jesieni.
+Dóm mieszkalny niewielki lecz zewsząd chędogi,
+I stodołę miał wielką i przy niéj trzy stogi
+Użątku, co pod strzechą zmieścić się niemoże;
+Widać że okolica obfita we zboże,
+I widać z liczby kopie, co wzdłuż i wszerz smugów
+Świecą gęsto jak gwiazdy; widać z liczby pługów
+Orzących wcześnie łany ogromne ugoru
+Czarnoziemne, zapewne należne do dworu,
+Uprawne dobrze nakształt ogrodowych grządek:
+Że w tym domu dostatek mieszka i porządek.
+Brama na wciąż otwarta przechodniom ogłasza,
+Że gościnna, i wszystkich w gościnę zaprasza.
+
+Właśnie dwókonną bryką wjechał młody panek
+I obiegłszy dziedziniec zawrócił przed ganek,
+Wysiadł s powozu; konie porzucone same,
+Szczypać trawę ciągnęły powoli pod bramę.
+We dworze pusto: bo drzwi od ganku zamknięto
+Zaszczepkami, i kołkiem zaszczepki przetknięto.
+Podróżny do folwarku nie biegł sług zapytać,
+Odemknął, wbiegł do domu, pragnął go powitać,
+Dawno domu niewidział; bo w dalekiém mieście
+Kończył nauki, końca doczekał nareszcie.
+Wbiega i okiem chciwie ściany starodawne
+Ogląda czule, jako swe znajome dawne.
+Też same widzi sprzęty, też same obicia,
+S któremi się zabawiać lubił od powicia;
+Lecz mniéj wielkie, mniéj piękne niż się dawniéj zdały.
+I też same portrety na ścianach wisiały.
+Tu Kościuszko w czamarce krakowskiéj, z oczyma
+Podniesionemi w niebo, miecz oburącz trzyma;
+Takim był gdy przysięgał na stopniach ołtarzów,
+Że tym mieczem wypędzi s Polski trzech mocarzów,
+Albo sam na nim padnie. Daléj w polskiéj szacie
+Siedzi Rejtan żałośny po wolności stracie,
+W ręku trzyma nóż ostrzem zwrócony do łona,
+A przed nim leży Fedon i żywot Katona.
+Daléj Jasiński młodzian piękny i posępny;
+Obok Korsak towarzysz jego nieodstępny
+Stoją na szańcach Pragi, na stosach moskali
+Siekąc wrogów a Praga już się w koło pali.
+  Nawet stary stojący zegar kurantowy
+W drewnianéj szafie poznał, u wniścia alkowy;
+I z dziecinną radością pociągnął za sznurek,
+By stary Dąbrowskiego usłyszyć mazurek.
+
+Biegał po całym domu i szukał komnaty
+Gdzie mieszkał dzieckiem będąc, przed dziesięciu laty.
+Wchodzi, cofnął się, toczył zdumione źrenice
+Po ścianach; w téj komnacie mieszkanie kobiéce?
+Któżby tu mieszkał? stary stryj niebył żonaty;
+A ciotka w Petersburgu mieszkała przed laty.
+To niebył ochmistrzyni pokój? Fortepiano?
+Na niém noty, i książki; wszystko porzucano
+Niedbale i bezładnie; nieporządek miły!
+Niestare były rączki co je tak rzuciły.
+Tuż i sukienka biała, świeżo s kołka zdjęta
+Do ubrania, na krzesła poręczu rospięta.
+A na oknach donices pachnącemi ziołki,
+Gieranium, lewkonia, astry i fijołki.
+Podróżny stanął w jedném z okien -- nowe dziwo:
+W sadzie, na brzegu niegdyś zarosłym pokrzywą
+Był maleńki ogródek ścieszkami porznięty.
+Pełen bukietów trany angielskiéj i mięty.
+Drewniany drobny w cyfrę powiązany płotek
+Połyskał się wstążkami jaskrawych stokrotek.
+Grządki widać że były świeżo polewane;
+Tuż stało wody pełne naczynie blaszane,
+Ale nigdzie niewidać było ogrodniczki;
+Tylko co wyszła; jeszcze kołyszą się drzwiczki
+Świeżo trącone, blisko drzwi ślad widać nóżki
+Na piasku, bez trzewika była i pończoszki,
+Na piasku drobnym, suchym, białym nakształt śniegu;
+Ślad wyraźny lecz lekki, odgadniesz że w biegu
+Chybkim był zostawiony nóżkami drobnemi
+Od kogoś, co zaledwie dotykał się ziemi.
+
+Podróżny długo w oknie stał patrząc, dumając,
+Wonnemi powiewami kwiatów oddychając,
+Oblicze aż na krzaki fijołkowe skłonił,
+Oczyma ciekawemi po drożynach gonił,
+I znowu je na drobnych śladach zatrzymywał,
+Myślał o nich i czyje były odgadywał.
+Przypadkiem oczy podniósł, i toż na parkanie
+Stała młoda dziewczyna -- białe jéj ubranie
+Wysmukłą postać tylko aż do piersi kryje,
+Odsłaniając ramiona i łabędzią szyję.
+W takiém Litwinka tylko chodzić zwykła z rana,
+W takiém nigdy niebywa od męsczyzn widziana;
+Więc choć świadka niemiała, założyła ręce
+Na piersiach, przydawając zasłony sukience.
+Włos w pukle nierozwity, lecz w węzełki małe
+Pokręcony, schowany w drobne strączki białe,
+Dziwnie ozdabiał głowę, bo od słońca blasku
+Świecił się, jak korona na świętych obrasku.
+Twarzy niebyło widać, zwrócona na pole
+Szukała kogoś okiem, daleko, na dole;
+Ujrzała, zaśmiała się i klasnęła w dłonie,
+Juk biały ptak zleciała s parkanu na błonie,
+I wionęła ogrodem, przez płotki, przez kwiaty,
+I po desce opartéj o ścianę komnaty,
+Nim spostrzegł się, wleciała przez okno, świecąca,
+Nagła, cicha i lekka, jak światłość miesiąca.
+Nócąc chwyciła suknie, biegła do zwierciadła;
+W tém ujrzała młodzieńca i z rąk jéj wypadła
+Suknia, a twarz od strachu i dziwu pobladła.
+Twarz podróżnego barwą spłonęła rumianą,
+Jak obłok gdy z jutrzenką napotka się ranną;
+Skromny młodzieniec oczy zmrużył i przysłonił,
+Chciał coś mówić, przepraszać, tylko się ukłonił
+I cofnął się; dziewica krzyknęła boleśnie,
+Niewyraźnie, jak dziecko przestraszone we śnie;
+Podróżny zląkł się, spojrzał, lecz już jéj niebyło,
+Wyszedł zmieszany i czuł że serce mu biło
+Głośno, i sam niewiedział czy go miało śmieszyć
+To dziwaczne spotkanie, czy wstydzie, czy cieszyć.
+
+Tymczasem na folwarku nieuszło baczności,
+Ze przed ganek zajechał któryś z nowych gości.
+Już konie w stajnię wzięto, już im hojnie dano
+Jako w porządnym domu i obrok i siano:
+Bo Sędzia nigdy niechciał, według nowéj mody,
+Odsyłać konie gości żydom do gospody,
+Słudzy niewyszli witac, ale niemyśl wcale
+Aby w domu Sędziego służono niedbale;
+Słudzy czekają nim się Pan Wojski ubierze,
+Który teraz za domem urządzał wieczerzę.
+On Pana zastępuje i on w niebytności
+Pana, zwykł sam przyjmować i zabawiać gości;
+(Daleki krewny pański i przyjaciel domu).
+Widząc gościa na folwark dążył pokryjomu;
+(Bo niemógł wyjść spotykać w tkackim pudermanie,)
+Wdział więc jak mógł najprędzéj niedzielne ubranie
+Nagotowane z rano, bo od rana wiedział,
+Że u wieczerzy będzie z mnóstwem gości siedział.
+
+Pan Wojski poznał zdala, ręce roskrzyżował
+I s krzykiem podróżnego ściskał i całował;
+Zaczęła się ta prętka, zmieszana rozmowa,
+W której lat kilku dzieje chciano zamknąć w słowa
+Krótkie i poplątane, w ciąg powieści, pytań,
+Wykrzykników i westchnień i nowych powitań.
+Gdy się Pan Wojski dosyć napytał, nabadał,
+Na samym końcu dzieje tego dnia powiadał.
+
+«Dobrze mój Tadeuszu,» (bo tak nazywano
+Młodzieńca, który nosił Kościuszkowskie miano
+Na pamiątkę, że w czasie wojny się urodził,}
+«Dobrze mój Tadeuszu, żeś się dziś nagodził
+Do domu, właśnie kiedy mamy panien wiele.
+Stryjaszek myśli wkrótce sprawić ci wesele;
+Jest s czego wybrać; u nas towarzystwo liczne
+Od dni kilku zbiera się na sądy graniczne,
+Dla skończenia dawnego z Panem Hrabią sporu,
+I Pan Hrabia ma jutro sam zjechać do dworu;
+Podkomorzy już zjechał z żoną i s córkami.
+Młodzież poszła do lasu bawić się strzelbami,
+A starzy i kobiety żniwo oglądają
+Pod lasem, i tam pewnie na młodzież czekają.
+Pójdziemy jeśli zechcesz, i wkrótce spotkamy
+Stryjaszka, Podkomorstwo i szanowne damy.»
+
+Pan Wojski s Tadeuszem idą pod las drogą
+I jeszcze się dowoli nagadać niemogą.
+Słońce ostatnich kresów nieba dochodziło,
+Mniéj silnie ale szerzéj niż we dnie świeciło,
+Całe zaczerwienione, jak zdrowe oblicze
+Gospodarza, gdy prace skończywszy rolnicze
+Na spoczynek powraca: już krąg promienisty
+Spuszcza się na wierzch boru, i już pomrok mglisty
+Napełniając wierzchołki i gałęzie drzewa,
+Cały las wiąże w jedno i jakoby zlewa;
+I bór czernił się nakształt ogromnego gmachu,
+Słońce nad niém czerwone jak pożar na dachu;
+Wtém zapadło do głębi; jeszcze przez konary
+Błysnęło, jako świeca przez okienic szpary,
+I zgasło. I wnet sierpy gromadnie dzwoniące
+We zbożach, i grabliska suwane po łące,
+Ucichły i stanęły: tak Pan Sędzia każe,
+U niego ze dniem kończą pracę gospodarze.
+«Pan świata wié jak długo pracować potrzeba;
+«Słońce Jego robotnik kiedy znidzie z nieba,
+«Czas i ziemianinowi ustępować s pola.»
+Tak zwykł mawiać Pan Sędzia; a Sędziego wola
+Była Ekonomowi poczciwemu święta.
+Bo nawet wozy, w które już składać zaczęto
+Kopę żyta, niepełne jadą do stodoły;
+Cieszą się z niezwyczajnéj ich lekkości woły.
+
+Właśnie z lasu wracało towarzystwo całe,
+Wesoło lecz w porządku; naprzód dzieci małe
+Z dozorcą, potem Sędzia szedł s Podkomorzyną,
+Obok pan Podkomorzy otoczon rodziną;
+Panny tuż za starszemi, a młodzież na boku;
+Panny szły przed młodzieżą o jakie pół kroku,
+(Tak każe przyzwoitość) nikt tam nie rosprawiał
+O porządku, nikt męsczyzn i dam nie ustawiał,
+A każdy mimowolnie porządku pilnował.
+Bo Sędzia w domu dawne obyczaje chował,
+I nigdy nie dozwalał, by chybiano względu
+Dla wieku, urodzenia, rozumu, urzędu;
+Tym ładem, mawiał, domy i narody słyną,
+Z jego upadkiem domy i narody giną.
+Więc do porządku wykli domowi i słudzy;
+I przyjezdny gość, krewny albo człowiek cudzy
+Gdy Sędziego nawiedził, skoro pobył mało,
+Przejmował zwyczaj, którym wszystko oddychało.
+
+Krótkie były Sędziego s synowcem witania,
+Dał mu poważnie rękę do pocałowania
+I w skroń ucałowawszy uprzejmie pozdrowił;
+A choć przez wzgląd na gości niewiele z nim mówił,
+Widać było z łez, które wylotem kontusza
+Otarł prędko, jak kochał Pana Tadeusza.
+
+W ślad gospodarza wszystko ze żniwa i z boru
+I z łąk i s pastwisk razem wracało do dworu.
+Tu owiec trzoda becząc w ulice się tłoczy
+I wznosi chmurę pyłu; daléj zwolna kroczy
+Stado cielic tyrolskich z mosiężnemi dzwonki.
+Tam konie rżące lecą ze skoszonéj łąki;
+Wszystko bieży ku studni, któréj ramię i drzewa
+Raz wraz skrzypi i napój w koryta rozlewa.
+
+Sędzia choć utrudzony, chociaż w gronie gości,
+Nie chybił gospodarskiéj, ważnéj powinności,
+Udał się sam ku studni; najlepiéj z wieczora
+Gospodarz widzi w jakim stanie jest obora,
+Dozoru tego nigdy pługom nie poruczy,
+Bo Sędzia wié że oko pańskie konia tuczy.
+
+Wojski z Woźnym Protazym ze świecami w sieni
+Stali i rozprawiali nieco poróżnieni,
+Bo w niebytność Wojskiego Woźny pokryjomu
+Kazał stoły z wieczerzą powynosić z domu,
+I ustawić co prędzej w pośrodku zamczyska,
+Którego widne były pod lasem zwaliska.
+Po cóż te przenosiny? Pan Wojski się krzywił
+I przepraszał Sędziego; Sędzia się zadziwił,
+Lecz stało się; już późno i trudno zaradzić,
+Wolał gości przeprosić i w pustki prowadzić.
+Po drodze Woźny ciągle Sędziemu tłumaczył,
+Dla czego urządzenie pańskie przeinaczył;
+We dworze żadna izba nie ma obszerności
+Dostatecznéj dla tylu, tak szanownych gości,
+W zamku sień wielka jeszcze dobrze zachowana,
+Sklepienie całe -- wprawdzie pękła jedna ściana.
+Okna bez szyb, lecz latem nic to nie zawadzi;
+Bliskość piwnic wygodna służącéj czeladzi.
+Tak mówiąc, na Sędziego mrugał; widać z miny,
+Ze miał i taił inne ważniejsze przyczyny.
+
+O dwa tysiące kroków zamek stał za domem,
+Okazały budową, poważny ogromem,
+Dziedzictwo starożytnej rodziny Horeszków;
+Dziedzic zginął był w czasie krajowych zamieszków.
+Dobra całe zniszczone sekwestrami rządu,
+Bezładnością opieki, wyrokami sądu,
+W cząstce spadły dalekim krewnym po kądzieli,
+A resztę rozdzielono między wierzycieli.
+Zamku żaden wziąść nie chciał, bo w szlacheckim stanie
+Trudno było wyłożyć koszt na utrzymanie;
+Lecz Hrabia sąsiad bliski, gdy wyszedł z opieki,
+Panicz bogaty, krewny Horeszków daleki,
+Przyjechawszy z wojażu upodobał mury
+Tłumacząc, że gotyckiéj są architektury;
+Choć Sędzia z dokumentów przekonywał o tém,
+Że Architekt był majstrem z Wilna nie zaś Gotem.
+Dość że Hrabia chciał zamku, właśnie i Sędziemu
+Przyszła nagle taż chętka, nie wiadomo czemu.
+Zaczęli proces w ziemstwie, potém w głównym lądzie,
+W senacie, znowu w ziemstwie i w guberskim rządzie;
+Wreszcie po wielu kosztach, i ukazach licznych,
+Sprawa wróciła znowu do sądów granicznych.
+
+Słusznie Wożny powiadał że w zamkowéj sieni
+Zmieści się i palestra i goście proszeni.
+Sień wielka jak refektarz, z wypukłém sklepieniem
+Na filarach, podłoga wysłana kamieniem,
+Ściany bez żadnych ozdób, ale mur chędogi;
+Sterczały wkoło sarnie i jelenie rogi
+Z napisami: gdzie, kiedy te łupy zdobyte;
+Tuż myśliwców herbowne klejnoty wyryte,
+I stoi wypisany każdy po imieniu;
+Herb Horeszków Półkozic jaśniał na sklepieniu.
+
+  Goście weszli w porządku i stanęli kołem;
+Podkomorzy najwyższe brał miejsce za stołem;
+Z wieku mu i urzędu ten zaszyt należy,
+Idąc kłaniał się damom, starcom i młodzieży.
+Przy nim stał kwestarz, Sędzia tuż przy Bernardynie.
+Bernardyn zmówił krótki pacierz po łacinie,
+Męsczyznom dano wódkę; wtenczas wszyscy siedli,
+I chołodziec litewski milcząc żwawo jedli.
+
+Pan Tadeusz choć młodzik, ale prawem gościa,
+Wysoko siadł przy damach obok Jegomościa;
+Między nim i stryjaszkiem jedno pozostało
+Puste miejsce, jak gdyby na kogoś czekało.
+Stryj nie raz na to miejsce i na drzwi poglądał,
+Jakby czyjegoś przyjścia był pewny i żądał.
+I Tadeusz wzrok stryja ku drzwiom odprowadzał,
+I z nim na miejscu pustém oczy swe osadzał.
+Dziwna rzecz! miejsca w koło są siedzeniem dziewic,
+Na które mógłby spojrzéć bez wstydu królewic,
+Wszystkie zacnie zrodzone, każda młoda, ładna;
+Tadeusz tam pogląda, gdzie nie siedzi żadna.
+To miejsce jest zagadką, młódź lubi zagadki;
+Rostargniony, do swojéj nadobnéj sąsiadki
+Ledwo słów kilka wyrzekł do Podkomorzanki,
+Nie zmienia jéj talerzów, nie nalewa szklanki,
+I panien nie zabawia przez rozmowy grzeczne,
+S którychby wychowanie poznano stołeczne;
+To jedno puste miejsce nęci go i mami,
+Już niepuste, bo on je napełnił myślami.
+Po tem miejscu biegało domysłów tysiące,
+Jako po deszczu żabki po samotnéj łące;
+Śród nich jedna króluje postać, jak w pogodę
+Lilia jezior skroń białą wznosząca nad wodę.
+
+Dano trzecią potrawę. W tém pan Podkomorzy,
+Wlawszy kropelkę wina w szklankę panny Róży,
+A młodszéj przysunąwszy s talerzem ogórki,
+Rzekł: «Muszę ja wam służyć, moje panny córki
+Choć stary i niezgrabny.» Zatem się rzuciło
+Kilku młodych od stołu i pannom służyło.
+Sędzia z boku rzuciwszy wzrok na Tadeusza
+I poprawiwszy nieco wylotów kontusza,
+Nalał węgrzyna i rzekł: «Dziś nowym zwyczajem
+My na naukę młodzież do stolicy dajem,
+I nie przeczym, że nasi synowie i wnuki
+Mają od starych więcéj książkowéj nauki,
+Ale co dzień postrzegam jak młódź cierpi na tém,
+Że nie ma szkół uczących żyć z ludźmi i światem;
+Dawniéj na dwory pańskie jachał szlachcic młody,
+Ja sam lat dziesięć byłem dworskim Wojewody
+Ojca Podkomorzego, Mościwego Pana,
+(Mówiąc Podkomorzemu ścisnął za kolana);
+On mnie radą do usług publicznych sposobił,
+Z opieki nic wypuści aż człowiekiem zrobił.
+W mym domu wiecznie będzie jego pamięć droga,
+Co dzień za duszę jego proszę Pana Boga.
+Jeżlim tyle na jego nie korzystał dworze
+Jak drudzy, i wróciwszy w domu ziemię orzę,
+Gdy inni więcéj godni Wojewody względów
+Doszli potém najwyższych krajowych urzędów,
+Przynajmniéj tom skorzystał, że mi w moim domu
+Nikt nigdy nie zarzuci, bym uchybił komu,
+W uczciwości, w grzeczności; a ja powiem śmiało.
+Grzeczność nie jest nauką łatwą ani małą.
+Niełatwą, bo nie na tém kończy się, jak nogą
+Zręcznie wierzgnąć, z uśmiechem witać lada kogo;
+Bo taka grzeczność modna, zda mi się kupiecka
+Ale nie staropolska, ani też szlachecka.
+Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna;
+Bo nie jest bez grzeczności i miłość dziecinna,
+I wzgląd męża dla żony przy ludziach, i Pana
+Dla sług swoich, a w każdéj jest pewna odmiana.
+Trzeba się długo uczyć, ażeby nie zbłądzić
+I każdemu powinną uczciwość wyrządzić.
+I starzy się uczyli; u Panów rozmowa,
+Była to historja żyjąca krajowa,
+A między szlachtą dzieje domowe powiatu:
+Dawano przez to poznać szlachcicowi bratu,
+Że wszyscy o nim wiedzą, lekce go nie ważą;
+Więc szlachcic obyczaje swe trzymał pod strażą.
+Dziś człowieka nie pytaj: co zacz? kto go rodzi?
+S kim on żył, co porabiał? każdy gdzie chce wchodzi
+Byle nie szpieg rządowy, i byle nie w nędzy.
+Jak ów Wespazjanus nie wąchał pieniędzy,
+I nie chciał wiedziéć skąd są, z jakich rąk i krajów;
+Tak nie chcą znać człowieka rodu, obyczajów!
+Dość że ważny i że się stempel na nim widzi,
+Więc szanują przyjaciół jak pieniądze żydzi.»
+  To mówiąc, Sędzia gości obejrzał porządkiem;
+Bo choć zawsze i płynnie mówił i z rozsądkiem,
+Wiedział, że niecierpliwa młodzież teraźniejsza,
+Że ją nudzi rzecz długa choć najwymowniejsza.
+Ale wszyscy słuchali w milczeniu głębokiém;
+Sędzia Podkomorzego zdał się radzić okiem,
+Podkomorzy pochwałą rzeczy nie przerywał,
+Ale częstém skinieniem głowy potakiwał.
+Sędzia milczał, on jeszcze skinieniem przyzwalał;
+Więc Sędzia jego puchar i swój kielich nalał,
+I daléj mówił: «Grzeczność nie jest rzeczą małą:
+Kiedy się człowiek uczy ważyć, jak przystało,
+Drugich wiek, urodzenie, cnoty, obyczaje,
+Wtenczas i swoją ważność zarazem poznaje:
+Jak na szalach żebyśmy nasi ciężar poznali,
+Musim kogoś posadzić na przeciwnéj szali.
+Zaś godna jest Waszmościów uwagi osobnéj
+Grzeczność, którą powinna młódź dla płci nadobnéj
+Zwłaszcza gdy zacność domu, fortuny szczodroty,
+Objaśniają wrodzone wdzięki i przymioty.
+Stąd droga do affektów i stąd się kojarzy
+Wspaniały domów sojusz -- tak myślili starzy.
+A zatem» -- Tu Pan Sędzia nagłym zwrotem głowy
+Skinął na Tadeusza, rzucił wzrok surowy,
+Znać było że przychodził już do wniosków mowy.
+
+  W tém brząknął w tubakierę złotą Podkomorzy,
+I rzekł: »Mój Sędzio, dawniéj było jeszcze gorzéj!
+Teraz niewiém czy moda i nas starych zmienia,
+Czy młodzież lepsza, ale widzę mniéj zgorszenia.
+Ach ja pamiętam czasy, kiedy do Ojczyzny
+Pierwszy raz zawitała moda francuszczyzny!
+Gdy raptem paniczyki młode s cudzych krajów
+Wtargnęli do nas hordą gorszą od Nogajów,
+Prześladując w Ojczyźnie Boga, przodków wiarę,
+Prawa i obyczaje, nawet suknie stare.
+Żałośnie było widziéć wyżółkłych młokosów,
+Gadających przez nosy, a często bez nosów,
+Opatrzonych w broszurki i w różne gazety,
+Głoszących nowe wiary, prawa, toalety.
+Miała nad umysłami wielką moc ta tłuszcza;
+Bo Pan Bóg kiedy karę na naród przepuszcza,
+Odbiéra naprzód rozum od Obywateli.
+I tak, mędrsi fircykom oprzéć się nie śmieli,
+I zląkł ich się jak dżumy jakiéj cały naród,
+Bo już sam wewnątrz, siebie czuł choroby zaród;
+Krzyczano na modnisiów, a brano z nich wzory;
+Zmieniano wiarę, mowę, prawa i ubiory.
+Była to maszkarada, zapustna swawola,
+Po któréj miał przyjść wkrótce wielki post -- niewola!
+
+  «Pamiętam, chociaż byłem wtenczas małe dziécie,
+Kiedy do ojca mego w Oszmiańskim powiecie,
+Przyjechał Pan Podczaszyc na francuskim wózku.
+Pierwszy człowiek, co w Litwie chodził po francusku.
+Biegali wszyscy za nim jakby za rarogiem,
+Zazdroszczono domowi, przed którego progiem
+Stanęła Podczaszyca dwókolna dryndulka,
+Która się po francusku zwała karjulka.
+Zamiast lokajów w kielni siedziały dwa pieski,
+A na kozłach niemczysko chude nakształt deski;
+Nogi miał długie, cienkie, jak od chmielu tyki,
+W pończochach, ze srebrnemi klamrami trzewiki,
+Peruka z harbajtelem zawiązanym w miechu.
+Starzy na on ekwipaż parskali ze śmiechu,
+A chłopi żegnali się, mówiąc: że po świecie
+Jeździ wenecki djabeł w niemieckiéj karecie
+Sam Podczaszyc jaki był opisywać długo,
+Dosyć że się nam zdawał małpą lub papugą
+W wielkiéj peruce, którą do złotego runa
+On lubił porównywać, a my do kołtuna.
+Jeśli kto i czuł wtenczas, że polskie ubranie
+Piękniejsze jest niż obcéj mody małpowanie,
+Milczał; bo by krzyczała młodzież, że przeszkadza
+Kulturze, że tamuje progressy, że zdradza!
+Taka była przesądów owoczesnych władza!
+
+  «Podczaszyc zapowiedział że nas reformować,
+Cywilizować będzie i konstytuować;
+Ogłosił nam, że jacyś francuzi wymowni
+Zrobili wynalazek: iż ludzie są rowni.
+Choć o tém dawno w Pańskim pisano zakonie,
+I każdy ksiądz toż samo gada na ambonie.
+Nauka dawną byłą, szło o jéj pełnienie!
+Lecz wtenczas panowało takie oślepienie,
+Że nie wierzono rzeczom najdawniejszym w świecie,
+Jeśli ich nic czytano w francuskiéj gazecie.
+Podczaszyc mimo równość wziął tytuł Markiża;
+Wiadomo że tytuły przychodzą s Paryża,
+A natenczas tam w modzie był tytuł Markiża.
+Jakoż kiedy się moda odmieniła z laty,
+Tenże sam Markiż przybrał tytuł Demokraty;
+Wreszcie z odmienną modą, pod Napoleonem,
+Demokrata przyjechał s Paryża Baronem;
+Gdyby żył dłużéj, może nową alternatą,
+Z Barona przechrzciłby się kiedyś Demokratą.
+Bo Paryż częstą mody odmianą się chlubi,
+A co Francuz wymyśli, to Polak polubi.
+
+  «Chwała Bogu, że teraz jeśli nasza młodzież
+Wyjeżdża za granicę, to już nie po odzież,
+Nie szukać prawodastwa w drukarskich kramarniach,
+Lub wymowy uczyć się w paryskich kawiarniach.
+Bo teraz Napoleon, człek mądry a prędki,
+Nie daje czasu szukać mody i gawędki.
+Teraz grzmi oręż, a nam starym serca rosną,
+Że znowu o Polakach tak na świecie głośno;
+Jest sława, a więc będzie i Rzeczpospolita!
+Zawżdy z wawrzynów drzewo wolności wykwita.
+Tylko smutno, że nam ach! tak się lata wleką
+
+W nieczynności! a oni tak zawsze daleko!
+Tak długo czekać! nawet tak randka nowina --
+Ojcze Robaku (ciszéj rzekł do Bernardyna)
+Słyszałem, żeś z za Niemna odebrał wiadomość;
+Może téż co o naszém wojsku wié Jegomość?»
+-- «Nic a nic» odpowiedział Robak obojętnie,
+(Widać było że słuchał rozmowy niechętnie)
+Mnie polityka nudzi; jeżeli z Warszawy
+Mam list, to rzecz zakonna, to są nasze sprawy
+Bernardyńskie, cóż o tém gadać u wieczerzy;
+Są tu świeccy do których nic to nie należy.»
+
+  Tak mówiąc, spojrzał zyzem, gdzie śród biesiadników
+Siedział gość Moskal; był to pan kapitan Ryków,
+Stary żołnierz, stał w bliskiéj wiosce na kwaterze,
+Pan Sędzia go przez grzeczność prosił na wieczerzę.
+Ryków jadł smaczno, mało wdawał się w rozmowę,
+Lecz na wzmiankę Warszawy, rzekł podniosłszy głowę:
+«Pan Podkomorzy! Oj Wy! Pan zawsze ciekawy
+O Bonaparta, zawsze Wam tam do Warszawy!
+He! Ojczyzna! Ja nie szpieg, a popolsku umiem, --
+Ojczyzna! ja to czuję wszystko, ja rozumiem!
+Wy Polaki, ja Ruski, teraz się nie bijem,
+Jest armistycjum, to my razem jemy, pijem,
+Często na awanpostach nasz s francuzem gada.
+Pije wódkę; jak krzykną ura! -- kanonada.
+Ruskie przysłowie: s kim się biję, tego lubię.
+Gładź drużkę jak po duszy, a bij jak po szubie,
+Ja mówię, będzie wojna u nas. Do Majora
+Płuta Adjutant Sztabu przyjechał zawczora:
+Gotować się do marszu! Pójdziem, czy pod Turka,
+Czy na Francuza; oj ten Bonapart figurka!
+Bez Suwarowa to on może nas wytuza.
+U nas w pułku gadano, jak szli na francuza.
+Że Bonapart czarował, no, tak i Suwarów
+Czarował; tak i były czary przeciw czarów.
+Baz w bitwie, gdzie podział się? szukać Bonaparta, --
+A on zmienił się w lisa, tak Suwarów w charta,
+Tak Bonaparte znowu w kota się przerzuca,
+Daléj drzeć pazurami, a Suwarów w kuca.
+Obaczcież co się stało w końcu z Bonapartą» --
+Tu Ryków przerwał i jadł; wtém s potrawą czwartą
+Wszedł służący, i raptem boczne drzwi otwarto.
+
+  Weszła nowa osoba przystojna i młoda;
+Jéj zjawienie się nagłe, jéj wzrost i uroda,
+Jéj ubiór, zwrócił oczy, wszyscy ją witali,
+Prócz Tadeusza widać że ją wszyscy znali.
+Kibić miała wysmukłą, kształtną, pierś powabną,
+Suknię materjalną różową jedwabną,
+Gors wycięły, kołnierzyk s korónek; rękawki
+Krótkie, w ręku kleciła wachlarz dla zabawki
+(Bo nie było gorąca), wachlarz pozłocisty
+Powiewając rozlewał deszcz iskier rzęsisty.
+Głowa do włosów, włosy pozwijane w kręgi,
+W pukle, i przeplatane różowemi wstęgi,
+Pośród nich brylant, niby zakryły od oczu,
+Świecił się jako gwiazda w komety warkoczu,
+Słowem ubior galowy; szeptali nie jedni,
+Ze zbyt wykwintny na wieś i na dzień powszedni.
+Nóżek, chuć suknia krótka, oko nic zobaczy,
+Bo biegła bardzo szybko, suwała się raczéy
+Jako osobki, które na trzykrólskie święta
+Przesuwają w jasełkach ukryte chłopięta.
+Biegła i wszystkich lekkim witając ukłonem,
+Chciała usieść na miejscu sobie zostawioném.
+Trudno było; bo krzeseł dla gości nie stało,
+Na czterech ławach cztery ich rzędy siedziało,
+Trzeba było rzęd ruszyć lub ławę przeskoczyć;
+Zręcznie między dwie ławy umiała się wtłoczyć,
+A potém między rzędem siedzących i stołem,
+Jak bilardowa kula toczyła się kołem,
+W biegu dotknęła blisko naszego młodziana;
+Uczepiwszy falbaną o czyjeś kolana
+Pośliznęła się nieco, i w tém roztargnieniu
+Na pana Tadeusza wsparła się ramieniu.
+Przeprosiwszy go grzecznie, na miejscu swém siadła
+Pomiędzy nim i stryjem, ale nic nie jadła;
+Tylko się wachlowała, to wachlarza trzonek
+Kręciła, to kołnierzyk z brabanckich koronek
+Poprawiała, to lekkiém dotknieniem się ręki
+Muskała włosów pukle i wstąg jasnych pęki.
+
+Ta przerwa rozmów trwała już minut ze cztery.
+Tymczasem, w końcu stoła naprzód ciche szmery,
+A potém się zaczęły wpółgłośne rozmowy;
+Męszczyźni rozsądzali swe dzisiejsze łowy.
+Assesora z Rejentem wzmogła się uparta,
+Coraz głośniejsza kłótnia o kusego charta,
+Którego posiadaniem pan Rejent się szczycił
+I utrzymywał, że on zająca pochwycił;
+Assesor zaś dowodził na złość Rejentowi,
+Że ta chwała należy chartu Sokołowi.
+Pytano zdania innych; więc wszyscy dokoła
+Brali stronę Kusego albo też Sokoła,
+Ci jak znawcy, ci znowu jak naoczne świadki.
+Sędzia na drugim końcu do nowéj sąsiadki
+Rzekł półgłosem: przepraszam, musieliśmy siadać,
+Niepodobna wieczerzy na późniéj odkładać,
+Goście głodni, chodzili daleko na pole,
+Myśliłem że dziś z nami nie będziesz przy stole.
+To rzekłszy, s Podkomorzym przy pełnym kielichu
+O politycznych sprawach rozmawiał po cichu.
+
+Gdy tak były zajęte stołu strony obie,
+Tadeusz przyglądał się nieznanéj osobie;
+Przypomniał że za pierwszem na miejsce wejrzeniem
+Odgadnął zaraz, czyjém miało być siedzeniem.
+Rumienił się, serce mu biło nadzwyczajnie;
+Więc rozwiązane widział swych domysłów tajnie!
+Więc było przeznaczono, by przy jego buku
+Usiadła owa piękność widziana w pomroku;
+Wprawdzie zdała się teraz wzrostem dorodniejsza,
+Bo ubrana, a ubior powiększa i zmniejsza.
+I włos u tamtej widział krótki, jasnozłoty,
+A u téj krucze długie zwijały się sploty?
+Kolor musiał pochodzie od słońca promieni
+Któremi przy zachodzie wszystko się czerwieni.
+Twarzy w ów czas niedostrzegł, nazbyt rychło znikła,
+Ale myśl twarz nadobną odgadywać zwykła;
+Myślił że pewnie miała czarniutkie oczęta,
+Białą twarz, usta kraśne jak wiśnie bliźnięta;
+U téj znalazł podobne oczy, usta, lica;
+W wieku możeby była największa różnica;
+Ogrodniczka dziewczynką zdawała się małą,
+A Pani ta niewiastą już w latach dojrzałą;
+Lecz młodzież o piękności metrykę niepyta,
+Bo młodzieńcowi młodą jest każda kobiéta,
+Chłopcowi każda piękność zda się rowiennicą,
+A niewinnemu każda kochanka dziewicą.
+
+Tadeusz chociaż liczył lat blisko dwadzieście,
+I od dzieciństwa mieszkał w Wilnie, wielkiém mieście;
+Miał za dozorcę księdza który go pilnował
+I w dawnéj surowości prawidłach wychował.
+Tadeusz zatém przywiózł w strony swe rodzinne
+Duszę czystą, myśl żywą i serce niewinne;
+Ale razem nie małą chętkę do swywoli,
+Z góry już robił projekt, że sobie pozwoli
+Używać na wsi, długo wzbronionej swobody;
+Wiedział, że był przystojny, czuł się rześki, młody;
+A w spadku po rodzicach wziął czerstwość i zdrowie.
+Nazywał się Soplica; wszyscy Soplicowie
+Są jak wiadomo krzepcy, otyli i silni,
+Do żołnierki jedyni, w naukach mniéj pilni.
+
+Tadeusz się od przodków swoich nieodrodził,
+Dobrze na koniu jeździł, pieszo dzielnie chodził,
+Tępy nie był, lecz mało w naukach postąpił,
+Choć stryj na wychowanie niczego nieskąpił.
+On wolał z flinty strzelać, albo szablą robić.
+Wiedział że go myślano do wojska sposobić,
+Że Ojciec w testamencie wyrzekł taką wolę;
+Ustawicznie do bębna tęsknił siedząc w szkole.
+Ale stryj nagle pierwsze zamiary odmienił,
+Kazał aby przyjechał i aby się żenił,
+I objął gospodarstwo; przyrzekł na początek
+Dać małą wieś, a potém, cały swój majątek.
+
+Te wszystkie Tadeusza cnoty i zalety
+Ściągnęły wzrok sąsiadki, uważnéj kobiety.
+Zmierzyła jego postać kształtną i wysoką,
+Jego ramiona silne, jego pierś szeroką,
+I w twarz spójrzała, s której wytryskał rumieniec.
+Ilekroć z jéj oczyma spotkał się młodzieniec:
+Bo s pierwszéj lękliwości całkiem już ochłonął,
+I patrzył wzrokiem śmiałym w którym ogień płonął,
+Również patrzyła ona, i cztery źrenice
+Gorzały przeciw sobie jak roratne świéce.
+
+Pierwsza z nim po francusku zaczęła rozmowę;
+Wracał z miasta, ze szkoły; więc o książki nowe,
+O autorów pytała Tadeusza zdania,
+I ze zdań wyciągała na nowo pytania;
+Cóż gdy potém zaczęła mówić o malarstwie,
+O muzyce, o tańcach, nawet o rzeźbiarstwie!
+Dowiodła że zna równic pędzel, noty, druki;
+Aż osłupiał Tadeusz na tyle nauki,
+Lękał się, by niezostał pośmiewiska celem,
+I jąkał się jak żaczek przed nauczycielem.
+Szczęściem, że nauczyciel ładny i niesrogi:
+Odgadnęła sąsiadka powód jego trwogi,
+Wszczęła rzecz o mniej trudnych i mądrych przedmiotach,
+O wiejskiego pożycia nudach i kłopotach,
+I jak bawić się trzeba, i jak czas podzielić,
+By życie uprzyjemnić i wieś rozweselić.
+Tadeusz odpowiadał śmieléj, szła rzecz daléj,
+W półgodziny już byli s sobą poufali;
+Zaczęli nawet małe żarciki i sprzeczki.
+W końcu,stawiła przed nim trzy s chleba gałeczki,
+Trzy osoby na wybor; wziął najbliższą sobie;
+Podkomorzanki na to zmarszczyły się obie,
+Sąsiadka zaśmiała się, lecz niepowiedziała
+Kogo owa szczęśliwsza gałka oznaczała.
+
+Inaczéj bawiono się w drugim końcu stoła,
+Bo tam wzmogłszy się nagle stronnicy Sokoła,
+Na partyę Kusego bez litości wsiedli:
+Spór był wielki, już potraw ostatnich niejedli.
+Stojąc i pijąc obie kłóciły się strony,
+A najstraszniéj Pan Rejent był zacietrzewiony,
+Jak raz zaczął, bez przerwy ncci swoję tokował
+I gestami ją bardzo dobitnie malował.
+(Był dawniéj adwokatem Pan Rejent Bolesta,
+Zwano go kaznodzieją, że zbyt lubił gesta.)
+Teraz ręce przy boku miał, w tył wygiął łokcie,
+S pod ramion wytknął palce i dłonie paznokcie.
+Przedstawiając dwa smycze chartów tym obrazem,
+Właśnie rzecz kończył. «Wyczha, puściliśmy razem
+Ja i Assessor, razem, jakoby dwa kórki
+Jednym palcem spuszczone u jednej dwórórki;
+Wyezha, poszli, a tając jak strona, smyk w pole.
+Psy tuż, (to mówiąc ręce ciągnął wzdłuż po stole
+I palcami ruch chartów przedziwnie udawał)
+Psy tuż, i hec od lasu odsadzili kawał;
+Sokoł smyk naprzód, rączy pies, lecz zagorzalec.
+Wysadził się przed kusym, o tyle, o palec.
+Wiedziałem że spudłuje, szarak gracz nielada,
+Czchał niby prosto w pole, za nim psów gromada;
+Gracz szarak! skoro poczuł wszystkie charty w kupie
+Pstręk na prawo, koziołka, z nim w prawo psy głupie,
+A on znowu fajt w lewo, jak wytnie dwa susy,
+Psy za nim fajt na lewo, on w las, a mój Kusy
+Cap!!» Tak krzycząc Pan Rejent na stół pochylony,
+S palcami swemi zabiegł aż do drugiéj strony,
+I «Cap!» Tadeuszowi wrzasnął tuż nad uchem;
+Tadeusz i sąsiadka tym głosu wybuchem
+Znienacka przestraszeni właśnie w pół rozmowy,
+Odstrychnęli od siebie mimowolnie głowy:
+Jako wierzchołki drzewa powiązane społem
+Gdy je wicher rozerwie; i ręce pod stołem
+Blisko siebie leżące wstecz nagle uciekły,
+I dwie twarze w jeden się rumieniec oblekły.
+
+Tadeusz by niezdradzić swego rostargnienia,
+Prawda rzekł mój Rejencie, prawda, bez wątpienia
+Kusy piękny chart s kształtu, jeśli równie chwytny...
+Chwytny? krzyknął Pan Rejent, mój pies faworytny
+Żeby niemiał być chwytny? Więc Tadeusz znowu
+Cieszył się, że tak piękny pies niéma narowu.
+Żałował że go tylko widział idąc z lasu,
+I że przymiotów jego poznać niemiał czasu.
+
+  Na to zadrżał Assessor, puścił z rąk kieliszek,
+Utopił w Tadeusza wzrok juk bazyliszek.
+Assessor mniéj krzykliwy i mniéj był ruchowy
+Od Rejenta, szczuplejszy i mały s postawy,
+Lecz straszny na reducie, balu i sejmiku,
+Bo powiadano o nim, ma żądło w języku.
+Tak dowcipne żarciki umiał komponować,
+Iżby je w kalendarzu można wydrukować:
+Wszystkie złośliwe, ostre. Dawniéj człek dostatni,
+Schedę ojca swojego i majątek bratni,
+Wszystko strwonił na wielkim figurując świecie;
+Teraz wszedł w służbę rządu by znaczyć w powiecie.
+Lubił bardzo myślistwo, już to dla zabawy,
+Już to że odgłos trąbki i widok obławy,
+Przypominał mu jego lata młodociane,
+Kiedy miał strzelców licznych i psy zawołane;
+Teraz mu s całej psiarni dwa charty zostały,
+I jeszcze s tych jednemu chciano przeczyć chwały.
+Wiec zbliżył się i zwolna gładząc faworyty,
+Rzekł z uśmiechem, a był to uśmiech jadowity:
+«Chart bez ogona jest jak szlachcic bez urzędu,
+Ogon też znacznie chartom pomaga do pędu,
+A Pan kusość uważasz za dowód dobroci?
+Zresztą zdać się możemy na sąd Pańskiéj cioci.
+Choć Pani Telimena mieszkała w stolicy
+I bawi się niedawno w naszéj okolicy,
+Lepiéj zna się na łowach niż myśliwi młodzi:
+Tak to nauka sama z latami przychodzi.»
+
+Tadeusz na którego niespodzianie spadał
+Grom taki, wstał zmieszany, chwilę nic niegadał,
+Lecz patrzył na rywala coraz straszniéj, srożéj...
+W tém wielkiem szczęściem dwakroć kichnął Podkomorzy,
+«Wiwat» krzyknęli wszyscy; on się wszystkim skłonił,
+I zwolna w tabakierę palcami zadzwonił:
+Tabakiera ze złota, z brylantów oprawa,
+A wśrodku jéj był portret króla Stanisława.
+Ojcu Podkomorzego sam król ją darował,
+Po ojcu Podkomorzy godnie ją piastował,
+Gdy w nię dzwonił, znak dawał, że miał głos zabierać;
+Umilkli wszyscy i ust nieśmieli otwierać.
+On rzekł: «Wielmożni Szlachta Bracia Dobrodzieje,
+Forum myśliwskiém tylko są łąki i knieje,
+Więc ja w domu podobnych spraw nie decyduję,
+I posiedzenie nasze na jutro solwuję.
+I dalszych replik stronom dzisiaj nie dozwolę;
+Woźny! odwołaj sprawę, na jutro na pole,
+Jutro i Hrabia s całém myśliwstwem tu zjedzie,
+I Waszeć z nami ruszysz Sędzio mój sąsiedzie,
+I Pani Telimena i Panny i Panie,
+Słowem zrobim na urząd wielkie polowanie;
+I Wojski towarzystwa nam też nie odmówi.»
+To mówiąc tabakierę podawał starcowi.
+
+Wojski na ostrym końcu śród myśliwych siedział.
+Słuchał zmrużywszy oczy, słowa nie powiedział,
+Choć młodzież nieraz jego zasięgała zdania,
+Bo nikt lepiéj nad niego nie znał polowania.
+On milczał, szczypię wziętą s tabakiery ważył
+W palcach, i długo dumał nim ją w końcu zażył,
+Kichnął aż cała izba rozległa się echem,
+I potrząsając głową rzekł z gorzkim uśmiechem:
+«O jak mnie to starego i smuci i dziwi!
+Cóżbyto o tém starzy mówili myśliwi?
+Widząc że w tylu szlachty, w tylu panów gronie,
+Mają sądzić się spory o charcim ogonie;
+Cóżby rzekł na to stary Rejtan gdyby ożył?
+Wróciłby do Lachowicz i w grób się położył!
+Coby rzekł wojewoda Niesiołowski stary,
+Który ma dotąd pierwsze na świecie ogary,
+I dwiestu strzelców trzyma obyczajem pańskim,
+I ma sto wozów sieci w zamku Worończańskim,
+A od tylu lat siedzi jak mnich na swym dworze,
+Nikt go na polowanie uprosić nie może,
+Białopiotrowiczowi samemu odmówił!
+Bo cóżby on na waszych polowaniach łowił?
+Piękna byłaby sława! ażeby pan taki
+Wedle dzisiejszéj mody jeździł na szaraki.
+Za moich panie czasów, w języku strzeleckim,
+Dzik, niedźwiedź, łoś, wilk, zwany był zwierzem szlacheckim,
+A zwierze nic mające kłów, rogów, pazurów,
+Zostawiano dla płatnych sług i dworskich ciurów;
+Żaden pan przyjąć nie chciałby do ręki
+Strzelby, którą zhańbiono sypiąc w nią śrót cienki!
+Trzymano wprawdzie chartów, bo z łowów wracając,
+Trafia się że spod konia mknie się biedak zając,
+Puszczano wtenczas za nim dla zabawki smycze,
+I na konikach małe goniły panicze
+Przed oczyma rodziców, którzy te pogonie
+Ledwie raczyli widzieć, cóż kłócić się o nie!
+Więc niech Jaśnie Wielmożny Podkomorzy raczy
+Odwołać swe roskazy, i niech mi wybaczy
+Że nie mogę na takie jechać polowanie,
+I nigdy na niém noga moja nie postanie!
+Nazywam się Hreczecha, a od króla Lecha,
+Żaden za zającami nie jeździł Hreczecha.»
+
+Tu śmiech młodzieży mowę Wojskiego zagłuszył,
+Wstano od stołu; pierwszy Podkomorzy ruszył,
+Z wieku mu i z urzędu ten zaszczyt należy,
+Idąc kłaniał się damom, starcom i młodzieży;
+Za nim szedł kwestarz, Sędzia tuż przy Bernardynie,
+Sędzia u progu rękę dał Podkomorzynie,
+Tadeusz Telimenie, Assessor Krajczance,
+A pan Rejent na końcu Wojskiéj Hreczeszance.
+
+Tadeusz s kilku gośćmi poszedł do stodoły,
+A czuł się pomięszany, zły i niewesoły,
+Rozbierał myślą wszystkie dzisiejsze wypadki,
+Spotkanie się, wieczerzę przy boku sąsiadki,
+A szczególniéj mu słowo «Ciocia», koło ucha
+Brzęczało ciągle jako naprzykrzona mucha,
+Pragnąłby u Woźnego lepiéj się wypytać
+O Pani Telimenie, lecz go niemógł schwytać;
+Wojskiego też niewidział, bo zaraz z wieczerzy
+Wszyscy poszli za gośćmi jak sługom należy,
+Urządzając we dworze izby do spoczynku.
+Starsi i damy spały we dworskim budynku,
+Młodzież Tadeuszowi prowadzić kazano
+W zastępstwie gospodarza, w stodołę na siano.
+
+W półgodziny tak było głucho w całym dworze
+Jako po zadzwonieniu na pacierz w klasztorze;
+Ciszę przerywał tylko głos nocnego stróża.
+Usnęli wszyscy. Sędzia sam oczu niezmruża,
+Jako wódz gospodarstwa, obmyśla wyprawę
+W pole, i w domu przyszłą urządza zabawę.
+Dał roskaz ekonomom, wójtom i gumiennym,
+Pisarzom, ochmistrzyni, strzelcom i stajennym,
+I musiał wszystkie dzienne rachunki przezierać,
+Nareszcie rzekł Woźnemu, że się chce rozbierać.
+Woźny pas mu odwiązał, pas Słucki, pas lity,
+Przy którym świecą gęste kutasy jak kity,
+Z jednéj strony złotogłów w purpurowe kwiaty,
+Na wywrót jedwab' czarny posrebrzany w kraty;
+Pas taki można równie kłaść na strony obie,
+Złotą na dzień galowy, a czarną w żałobie.
+Sam Woźny umiał pas ten odwiązywać, składać;
+Właśnie tém się zatrudniał i kończył tak gadać:
+
+«Cóż złego że przeniosłem stoły do zamczyska,
+Nikt na tém nic niestracił, a Pan może zyska,
+Bo przecież o ten zamek dziś toczy się sprawa.
+My od dzisiaj do zamku nabyliśmy prawa,
+I mimo całą strony przeciwnéj zajadłość,
+Dowiodę że zamczysko wzięliśmy w posiadłość.
+Wszakże kto gości prosi w zamek na wieczerzę,
+Dowodzi że posiadłość tam ma albo bierze,
+Nawet strony przeciwne weźmiemy na świadki:
+Pamiętam za mych czasów podobne wypadki.»
+
+Już Sędzia spał. Więc Woźny cicho wszedł do sieni,
+Siadł prze świecy i dobył książeczkę s kieszeni,
+Która mu jak Ołtarzyk Złoty zawsze służy,
+Któréj nigdy nie rzuca w domu i w podróży.
+Była to trybunalska wokanda: tam rzędem
+Stały spisane sprawy, które przed urzędem
+Woźny sam głosem swoim przed laty wywołał,
+Albo o których później dowiedzieć się zdołał.
+Prostym ludziom wokanda zda się imion spisem,
+Woźnemu jest obrazów wspaniałych zarysem.
+Czytał więc i rozmyślał: Ogiński z Wizgirdem,
+Dominikanie z Rymszą, Rymsza z Wysogierdem,
+Radziwił z Wereszczaką, Giedrojć z Rodułtowskim,
+Obuchowicz s kahałem, Juraha s Piotrowskim,
+Maleski z Mickiewiczem, a nakoniec Hrabia
+S Soplicą: i czytając, s tych imion wywabia
+Pamięć spraw wielkich, wszystkie processu wypadki,
+I stają mu przed oczy sąd, strony i świadki;
+I ogląda sam siebie, jak w żupanie białym
+W granatowym kontuszu stał przed trybunałem,
+Jedna ręka na szabli, a drugą do stoła
+Przywoławszy dwie strony, «Uciszcie się!» woła.
+Marząc i kończąc pacierz wieczorny, pomału
+Usnął ostatni w Litwie Woźny trybunału.
+
+  Takie były zabawy, spory w one lata
+Śród cichéj wsi litewskiéj; kiedy reszta świata
+We łzach i krwi tonęła, gdy ów mąż, bóg wojny
+Otoczon chmurą pułków, tysiącem dział zbrojny,
+Wprzągłszy w swój rydwan orły złote obok srebnych.
+Od puszcz Libijskich latał do Alpów podniebnych,
+Ciskając grom po gromie, w Piramidy, w Tabor,
+W Marengo, w Ulm, w Austerlitz. Zwycięstwo i Zabor
+Biegły przed nim i za nim. Sława czynów tylu,
+Brzemienna imionami rycerzy, od Nilu
+Szła hucząc ku północy, aż u Niemna brzegów
+Odbiła się, jak od skał, od Moskwy szeregów,
+Które broniły Litwę murami żelaza
+Przed wieścią dla Rossyj straszną jak zaraza.
+
+Przecież nieraz nowina, niby kamień z nieba
+Spadała w Litwę; nieraz dziad żebrzący chleba,
+Bez ręki lub bez nogi, przyjąwszy jałmużnę,
+Stanął i oczy w koło obracał ostróżne.
+Gdy niewidział we dworze rossyjskich żołnierzy,
+Ani jarmułek, ani czerwonych kołnierzy,
+Wtenczas kim był, wyznawał; był legionistą,
+Przynosił kości stare na ziemię, ojczystą,
+Któréj już bronie niemógł -- jak go wtenczas cała
+Rodzina pańska, jak go czeladka ściskała
+Zanosząc się od płaczu! on za stołem siadał,
+I dziwniejsze od baśni historye gadał.
+On opowiadał jako Jenerał Dąbrowski
+Z ziemi Włoskiéj stara się przyciągnąć do Polski,
+Jak on rodaków zbiera na Lombardskiém polu;
+Jak Kniaziewiez roskazy daje s Kapitolu,
+I zwycięsca, wydartych potomkom Cezarów
+Rzucił w oczy Francuzów sto krwawych sztandarów;
+Jak Jabłonowski zabiegł aż kędy pieprz rośnie,
+Gdzie się cukier wytapia, i gdzie w wiecznéj wiośnie
+Pachnące kwitną lasy; z legią Dunaju
+Tam wódz murzyny gromi, a wzdycha do kraju.
+
+Mowy starca krążyły we wsi pokryjomu;
+Chłopiec co je posłyszał, znikał nagle z domu,
+Lasami i bagnami skradał się tajemnie,
+Ścigany od Moskali, skakał kryć się w Niemnie
+I nurkiem płynął na brzeg księstwa Warszawskiego,
+Gdzie usłyszał głos miły «Witaj nam kollego!»
+Lecz nim odszedł, wyskoczył na wzgórek s kamienia
+I Moskalom przez Niemen rzekł: «do zobaczenia».
+Tak przekradł się Górecki, Pac i Obuchowicz,
+Piotrowski, Obolewski, Rożycki, Janowicz,
+Mirzejewscy, Brochocki i Bernatowicze,
+Kupść, Gedymin i inni których nie policzę;
+Opuszczali rodziców i ziemię kochaną,
+I dobra, które na skarb Carski zabierano.
+
+Czasem do Litwy kwestarz z obcego klasztoru
+Przyszedł, i kiedy bliżéj poznał Panów dworu,
+Gazetę im pokazał wyprutą s szkaplerza;
+Tam stała wypisana i liczba żołnierza,
+I nazwisko każdego wodza legionu,
+I każdego z nich opis zwycięstwa, lub zgonu.
+Po wielu latach, pierwszy raz miała rodzina
+Wieść o życiu, o chwale i o śmierci syna;
+Brał dom żałobę, ale powiedziéć nie śmiano
+Po kim była żałoba, tylko zgadywano
+W okolicy; i tylko cichy smutek Panów,
+Lub cicha radość, była gazetą ziemianów.
+
+  Takim kwestarzem tajnym był Robak podobno:
+Często on s Panem Sędzią rozmawiał osobno,
+Po tych rozmowach zawsze jakowaś nowina
+Rozeszła się w sąsiedztwie. Postać bernardyna
+Wydawała, że mnich ten nie zawsze w kapturze
+Chodził, i  nie w klasztornym zestarzał się murze.
+Miał on nad prawém uchem, nieco wyżej skroni,
+Bliznę, wyciętéj skóry na szerokość dłoni,
+I w brodzie ślad niedawny lancy lub postrzału;
+Ran tych niedostał pewnie przy czytaniu mszału.
+Ale nie tylko groźne wejrzenie i blizny,
+Lecz sam ruch i głos jego miał coś żołniersczyzny.
+
+Przy mszy, gdy z wzniesionemi zwracał się rękami
+Od ołtarza do ludu, by mówić: «Pan z wami»,
+To nie raz tak się zręcznie skręcił jednym razem,
+Jakby prawo w tył robił za wodza roskazem,
+I słowa liturgji takim wyrzekł tonem
+Do ludu, jak oficer stojąc przed szwadronem;
+Postrzegali to chłopcy służący mu do mszy.
+Spraw także politycznych był Robak świadomszy,
+Niźli żywotów świętych, a jeżdżąc po kweście,
+Często zastanawiał się w powiatowém mieście;
+Miał pełno interessów: to listy odbierał
+Których nigdy przy obcych ludziach nie otwierał,
+To wysyłał posłańców, ale gdzie i po co
+Nie powiadał; częstokroć wymykał się nocą
+Do dworów Pańskich, s szlachtą ustawicznie szeptał,
+I okoliczne wioski do koła wydeptał,
+I w karczmach z wieśniakami rosprawiał nie mało,
+A zawsze o tém, co się w cudzych krajach działo.
+Teraz Sędziego który już spał od godziny
+Przychodzi budzić; pewnie ma jakieś nowiny.
+
+
+
+
+KSIĘGA DRUGA.
+
+
+
+
+ZAMEK.
+
+
+TREŚĆ.
+
+    Polowanie s chartami na upatrzonego -- Gość w Zamku -- Ostatni z
+    dworzan opowiada historją ostatniego z Horeszków -- Rzut oka w
+    sad -- Dziewczyna w ogórkach -- Śniadanie -- Pani Telimeny Anegdota
+    petersburska -- Nowy wybuch sporów o Kusego i Sokoła -- Interwencja
+    Robaka -- Rzecz Wojskiego -- Zakład -- Daléj w grzyby.
+
+
+
+Kto z nas tych lat niepomni, gdy młode pacholę,
+Ze strzelbą na ramieniu świszcząc szedł na pole;
+Gdzie żaden wał, płot żaden nogi nieutrudza,
+Gdzie przestępując miedzę, niepoznasz że cudza!
+Bo na Litwie myśliwiec jak okręt na morzu,
+Gdzie chcesz, jaką chcesz drogą, buja po przestworzu
+Czyli jak prorok patrzy w niebo, gdzie w obłoku
+Wiele jest znaków widnych strzeleckiemu oku,
+Czy jak czarownik gada z ziemią, która głucha
+Dla mieszczan, mnóstwem głosów szepce mu do ucha.
+
+Tam derkacz wrzasnął z łąki, szukać go daremnie,
+Bo on szybuje w trawie, jako szczupak w Niemnie;
+Tam ozwał się nad głową ranny wiosny dzwonek,
+Również głęboko w niebie schowany skowronek;
+Ówdzie orzeł szerokiém skrzydłem przez obszary
+Zaszumiał, strasząc wróble, jak kometa cary;
+Zaś jastrząb pod jasnemi wiszący błękity,
+Trzepie skrzydłem jak motyl na szpilce przybity,
+Aż ujrzawszy wśród łąki ptaka lub zającu,
+Runie nań z góry jako gwiazda spadająca.
+
+Kiedyż nam Pan Bóg wrócić z wędrówki dozwoli,
+I znowu dom zamieszkać na ojczystéj roli,
+I służyć w jeździe która wojuje szaraki,
+Albo w piechocie, która nosi broń na ptaki;
+Nie znać innych prócz kosy i sierpa rynsztunków
+I innych gazet oprócz domowych rachunków!
+
+  Nad Soplicowem słońce weszło, i już padło
+Na strzechy i przez szpary w stodołę się wkradło;
+I po ciemnozieloném świeżém wonném sianie,
+S którego młodzież sobie zrobiła posłanie,
+Rospływały się złote, migające pręgi
+Z otworu czarnéj strzechy, jak z warkocza wstęgi;
+I słońce usta sennych promykiem poranka
+Draźni, jak dziewcze kłosem budzące kochanka.
+Już wróble skacząc świerkać zaczęły pod strzechą,
+Już trzykroć gęgnął gęsior, a za nim jak echo,
+Odezwały się chorem kaczki i indyki,
+I słychać bydła w pole idącego ryki.
+
+Wstała młodzież, Tadeusz jeszcze senny leży,
+Bo też najpoźniej zasnął; s wczorajszéj wieczerzy
+Wrócił tak niespokojny, że o kurów pianiu
+Jeszcze oczu niezmrużył, a na swém posłaniu
+Tak kręcił się, że w siano jak w wodę utonął,
+I spał twardo, aż zimny wiatr w oczy mu wionął,
+Gdy skrzypiące stodoły drzwi otwarto s trzaskiem,
+I bernardyn ksiądz Robak wszedł z węzlastym paskiem
+«Surge puer» wołając i ponad barkami
+Rubasznie wywijając pasek z ogórkami.
+
+  Już na dziedzińcu słychać myśliwskie okrzyki.
+Wyprowadzają konie, zajeżdżają bryki,
+Ledwie dziedziniec taką gromadę ogarnie,
+Odezwały się trąby, otworzono psiarnie;
+Zgraja chartów wypadłszy wesoło skowycze;
+Widząc rumaki szczwaczów, dojeżdżaczów smycze,
+Psy jak szalone cwałem śmigają po dworze,
+Potém biegą i kładą szyje na obroże:
+Wszystko to bardzo dobre polowanie wróży;
+Nareszcie Podkomorzy dał roskaz podróży.
+
+Ruszyli szczwacze zwolna, jeden tuż za drugim,
+Ale za bramą rzędem rozbiegli się długim;
+W środku jechali obok Assessor z Rejentem,
+A choć na siebie czasem patrzyli ze wstrętem,
+Rozmawiali przyjaźnie jak ludzie honoru
+Idąc na rostrzygnienie śmiertelnego sporu;
+Nikt ze słów zawziętości ich poznać niezdoła.
+Pan Rejent wiodł Kusego, Assessor Sokoła.
+S tyłu damy w pojazdach, młodzieńcy stronami
+Czwałując tuż przy kołach gadali z damami.
+
+  Ksiądz Robak po dziedzińcu wolnym chodził krokiem
+Kończąc ranne pacierze; ale rzucał okiem
+Na Pana Tadeusza, marszczył się, uśmiéchał,
+Wreście kiwnął nań palcem, Tadeusz podjechał;
+Robak palcem po nosie dawał mu znak groźby:
+Lecz mimo Tadeusza pytania i prośby
+Ażeby mu wyraźnie co chce wytłumaczył,
+Bernardyn odpowiedziéć, ni spójrzéć nieraczył,
+Kaptur tylko nasunął i pacierz swój kończył;
+Więc Tadeusz odjechał i z gośćmi się złączył.
+
+Właśnie w ten czas myśliwi smycze zatrzymali
+I wszyscy nieruchomi w miejscach swoich stali;
+Jeden drugiemu ręką dawał znak milczenia,
+A wszyscy obrócili oczy do kamienia
+Nad którym stał Pan Sędziu, on zwierza obaczył
+I rąk skinieniem swoje roskazy tłumaczył.
+Pojęli wszyscy, stoją, a środkiem po roli
+Assessor i Pan Rejent kłusują powoli;
+Tadeusz będąc bliższy obudwu wyprzedził,
+Stanął obok Sędziego i oczyma śledził.
+Dawno już nie był w polu; na szaréj przestrzeni
+Trudno dojrzeć szaraka, zwłaszcza wśród kamieni.
+Pokazał mu Pan Sędzia; siedział biedny zając
+Płaszcząc się pod kamieniem, uszy nadstawiając,
+Okiem czerwoném spotkał myśliwców wejrzenie,
+I jakby urzeczony, czując przeznaczenie
+Ze strachu od ich oczu niemógł zwrócić oka,
+I pod opoką siedział martwy jak opoka.
+Tym czasem kurz na roli rośnie coraz bliżéj.
+Pędzi na smyczy Kusy, za nim Sokół chyży,
+Tuż Assessor z Rejentem, razem wrzaśli s tyłu:
+«Wyczha, wyczha» i s psami znikli w kłębach pyłu.
+
+Kiedy tak za szarakiem goniono, tymczasem
+Ukazał się Pan Hrabia pod zamkowym lasem.
+Wiedziano w okolicy, że ten Pan niemoże
+Nigdy nigdzie stawić się w naznaczonéj porze,
+I dziś zaspał poranek, więc na sługi zrzędził,
+Widząc myśliwców w polu czwałem do nich pędził
+Surdut swój angielskiego kroju, biały, długi,
+Połami na wiatr puścił; s tyłu konno sługi
+W kapeluszach jak grzybki, czarnych, lśnących, małych,
+W kurtkach, w butach stryflastych, w pantalonach białych:
+Sługi które Pan Hrabia tym kształtem odzieje,
+Nazywają się w jego pałacu, dżokeje.
+
+Czwałująca czereda zleciała na błonia,
+Gdy Hrabia ujrzał zamek i zatrzymał konia.
+Pierwszy raz widział zamek z rana, i niewierzył
+Że to były też same mury, tak odświeżył
+I upięknił poranek zarysy budowy;
+Zadziwił się Pan Hrabia na widok tak nowy.
+Wieża zdała się dwakroć wyższa, bo stercząca
+Nad mgłą ranną; dach z blachy złocił się od słońca,
+Pod nim błyszczała w kratach reszta szyb wybitych,
+Łamiąc promienie wschodu w tęczach rozmaitych;
+Niższe piętra oblała tumanu powłoka,
+Rospadliny i szczerby zakryła od oka.
+Krzyk dalekich myśliwców wiatrami przygnany
+Odbijał się kilkakroć o zamkowe ściany;
+Przysiągłbyś że krzyk z zamku, że pod mgły zasłoną
+Mury odbudowano i znów zaludniono
+
+  Hrabia lubił widoki niezwykłe i nowe,
+Zwał je romansowemi; mawiał że ma głowę
+Romansową, w istocie był wielkim dziwakiem.
+Nieraz pędząc za lisem albo za szarakiem,
+Nagle stawał i w niebo poglądał żałośnie,
+Jak kot gdy ujrzy wróble na wysokiéj sośnie;
+Często bez psa, bez strzelby błąkał się po gaju,
+Jak rekrut zbiegły; często siadał przy ruczaju
+Nieruchomy, schyliwszy głowę nad potokiem,
+Jak czapla wszystkie ryby chcąca pozrzec okiem.
+Takie były Hrabiego dziwne obyczaje,
+Wszyscy mówili że mu czegoś nic dostaje.
+Szanowano go przecież, bo pan s prapradziadów,
+Bogacz, dobry dla chłopów, ludzki dla sąsiadów;
+Nawet dla żydów.
+
+                 Hrabski koń zwrócony z drogi,
+Prosto kłusował polem aż pod zamku progi.
+Hrabia samotny wzdychał, poglądal na mury,
+Wyjął papier, ołówek i kreślił figury.
+Wtém spójrzawszy w bok ujrzał o dwadzieścia kroków
+Człowieka, który równie miłośnik widoków,
+Z głową zadartą, ręce włożywszy w kieszenie,
+Zdawało się że liczył oczyma kamienic.
+Poznał go zaraz, ale musiał kilkn razy
+Krzyknąć, nim głos Hrabiego usłyszał Gerwazy.
+Szlachcic to był służący dawnych zamku panów,
+Pozostały ostatni z Horeszki dworzanów;
+Starzec wysoki, siwy, twarz miał czerstwa, zdrową,
+Marszczkami pooraną, posępną, surową.
+Dawniéj pomiędzy szlachtą z wesołości słynął;
+Ale od bitwy w któréj dziedzic zamku zginął,
+Gerwazy się odmienił, i już od lat wielu
+Ani był na kiermaszu, ani na weselu;
+Odtąd jego dowcipnych żartów niesłyszano,
+I uśmiechu na jego twarzy niewidziano.
+Zawsze nosił Horeszków liberją dawną.
+Kurtę s połami żółtą, galonem oprawną,
+Który dziś żółty dawniéj zapewne był złoty.
+W koło szyte jedwabiem herbowne klejnoty
+Półkozice, i stąd też cała okolica
+Półkozicem przezwała starego szlachcica.
+Czasem też od przysłowia, które bez ustanku
+Powtarzał, nazywano go także Mopanku,
+Czasem Szczerbcem, że całą łysinę miał w szczerbach;
+Lecz on zwał się Rębajło a o jego herbach
+Niewiadomo. Klucznikiem siebie tytułował,
+Iż ten urząd na zamku przed laty piastował.
+I dotąd nosił wielki pęk kluczów za pasem,
+Uwiązany na taśmie ze srebrnym kutasem.
+Choć nie miał co otwierać; bo zamku podwoje
+Stały otworem; przecież wynalazł drzwi dwoje.
+Sam je własnym nakładem naprawił i wstawił,
+I drzwi tych odmykaniem codziennie się bawił
+W jednéj z izb pustych obrał mieszkanie dla siebie;
+Mogąc żyć u Hrabiego na łaskawym chlebie,
+Nie chciał, bo wszędzie tęsknił i czuł się niezdrowym,
+Jeżeli nie oddychał powietrzem zamkowém.
+
+Skoro ujrzał Hrabiego, czapkę z głowy schwycił,
+I krewnego swych panów ukłonem zaszczycił
+Chyląc łysinę wielką, świecącą zdaleka,
+I naciętą od licznych kordów jak nasieka.
+Gładził ją ręką, podszedł, i jeszcze raz nisko
+Skłoniwszy się, rzekł smutnie: Mopanku, panisko
+Daruj mnie że tak mówię Jaśnie Grafie Panie,
+To jest mój zwyczaj, nie zaś nieuszanowanie:
+«Mopanku» powiadali wszyscy Horeszkowie,
+Ostatni Stolnik pan mój miał takie przysłowie;
+Czyż to prawda Mopanku że pan grosza skąpisz
+Na proces, i ten zamek Soplicom ustąpisz;
+Nie wierzyłem, lecz w całym powiecie tak słychać.
+Tu poglądając w zamek nie przestawał wzdychać.
+
+Cóż dziwnego, rzekł Hrabia, koszt wielki a nuda
+Jeszcze większa; chcę skończyć, lecz szlachcic maruda
+Upiera się; przewidział że mię znudzić może:
+Dłużéj też nie wytrzymam i dzisiaj broń złożę,
+Przyjmę warunki zgody jakie mi sąd poda.
+Zgody? krzyknął Gerwazy, s Soplicami zgoda,
+S Soplicami Mopanku? tu mówiąc wykrzywił
+Usta, jakby nad własną mową się zadziwił.
+Zgoda i Soplicowic! Mopanku Panisko
+Pan żartuje, co? Zamek Horeszków siedlisko
+Ma pójść w ręce Sopliców? niech pan tylko raczy
+Ssiąść s konia, pódżmy w tamek, niech no pan obaczy.
+Pan sam nie wie co robi, niech się pan nie wzbrania,
+Ssiadaj Pan -- i przytrzymał strzemię do ssiadania.
+
+  Weszli w zamek; Gerwazy stanął w progu sieni:
+Tu, rzekł, dawni panowie dworem otoczeni,
+Często siadali w krzesłach w poobiedniéj porze.
+Pan godził spory włościan; lub w dobrym homurze
+Gościom różne ciekawe historye prawił,
+Albo ich powieściami i żarty się bawił.
+A młodzież na dziedzińcu biła się w palcaty,
+Lub ujeżdżała pańskie tureckie bachmaty.
+
+Weszli w sień. -- Rzekł Gerwazy, w téj ogromnéj sieni
+Brukowanéj, nie znajdziesz Pan tyle kamieni,
+Ile tu pękło beczek wina w dobrych czasach;
+Szlachta ciągnęła kufy s piwnicy na pasach,
+Sproszona na sejm albo sejmik powiatowy,
+Albo na imieniny Pańskie, lub na łowy.
+Podczas uczty na chorze tym kapela stała
+I w organ i w rozliczne instrumenty grała;
+A gdy wnoszono zdrowie, trąby jak w dniu sądnym
+Grzmiały s choru; wiwaty szły ciągiem porządnym --
+Pierwszy wiwat za zdrowie króla Jegomości,
+Potém Prymasa, potém królowej Jéjmości,
+Potém Szlachty i całéj Rzeczypospolitéj;
+A nakoniec po piątéj szklanicy wypitéj,
+Wnoszono Kochajmy się, wiwat bez przestanku,
+Który dniem okrzykniony, brzmiał aż do poranku;
+A już gotowe stały cugi i podwody,
+Aby każdego odwieść do jego gospody.
+
+Przeszli już kilka komnat; Gerwazy w milczeniu
+Tu wzrok na ścianie wstrzymał, ówdzie na sklepieniu,
+Przywołując pamiątkę tu smutną, tam miłą;
+Czasem jakby chciał mówić «wszystko się skończyło»
+Kiwnął żałośnie głową; czasem machnął ręką.
+Widać że mu wspomnienie samo było męką,
+I że je chciał odpędzić; aż się zatrzymali
+Na górze, w wielkiéj, niegdyś zwierciadlanéj sali;
+Dziś wydartych zwierciadeł stały puste ramy,
+Okna bet szyb, s krużgankiem wprost naprzeciw bramy.
+Tu wszedłszy starzec głowę zadumaną skłonił
+I twarz zakrył rękami, a gdy ją odsłonił,
+Miała wyraz żałości wielkiéj i rospaczy.
+Hrabia chociaż niewiedział co to wszystko znaczy,
+Poglądając w twarz starca czuł jakieś wzruszenie,
+Rękę mu scisnął; chwilę trwało to milczenie.
+Przerwał je starzec trzęsąc wzniesioną prawicą:
+«Niemasz zgody Mopanku pomiędzy Soplicą
+I krwią Horeszków; w Panu krew Horeszków płynie,
+Jesteś krewnym Stolnika, po matce Łowczynie,
+Która się rodzi z drugiéj córki Kasztelana,
+Który był jak wiadomo, wujem mego Pana,
+Słuchaj Pan historyi swéj własnéj rodzinnéj,
+Która się stała właśnie w téj izbie, nie innéj.
+
+«Nieboszczyk Pan mój Stolnik, pierwszy Pan w powiecie,
+Bogacz i familiant, miał jedyne dziecie,
+Córkę piękną jak anioł; więc się zalecało
+Stolnikównie i szlachty i paniąt niemało.
+Między szlachtą był jeden wielki paliwoda,
+Kłótnik, Jacek Soplica, zwany Wojewoda
+Przez żart; w istocie wiele znaczył w województwie
+Bo rodzinę Sopliców miał jakby w dowództwie,
+I trzystu ich kreskami rządził wedle woli,
+Chód sam nic nieposiadał prócz kawałka roli,
+Szabli, i wielkich wąsów od ucha do ucha.
+Owoż Pan Stolnik nieraz wzywał tego zucha
+I ugaszczał w pałacu, zwłaszcza w czas sejmików,
+Popularny dla jego krewnych i stronników.
+Wąsal tak wzbił się w dumę łaskawém przyjęciem,
+Że mu się uroiło zostać Pańskim zięciem.
+Do zamku nieproszony coraz częściéj jeździł,
+W końcu u nas jak w swoim domu się zagnieździł
+I już miał się oświadczać, lecz pomiarkowano,
+I czarną mu poléwkę do stołu podano.
+Podobno Stolnikownie wpadł Soplica w oko,
+Ale przed rodzicami taiła głęboko.
+
+«Było to za Kościuszki czasów; Pan popierał
+Prawo trzeciego maja, i już szlachtę zbierał.
+Aby Konfederatom ciągnąć ku pomocy,
+Gdy nagle Moskwa zamek opasała w nocy:
+Ledwie był czas z moździerza na trwogę wypalić,
+Podwoje dolne zamknąć i ryglem zawalić.
+W zamku całym był tylko Pan Stolnik, ja, Pani,
+Kuchmistrz i dwóch kuchcików, wszyscy trzej pijani
+Proboszcz, lokaj, hajducy czterej, ludzie śmiali;
+Więc za strzelby, do okien; aż tu tłum Moskali
+Krzycząc ura, od bramy wali po tarasie;
+My im ze strzelb dziesięciu palnęli «a zasie»
+Nic tam niebyło widać; słudzy bez ustanku
+Strzelali z dolnych pięter, a ja i Pan z ganku.
+Wszystko szło pięknym ładem, choć w tak wielkiéj trwodze
+Dwadzieścia strzelb leżało tu na téj podłodze,
+Wystrzeliliśmy jedną, podawano druga,
+Ksiądz Proboszcz zatrudniał się czynnie tą usługą.
+J Pani i Panienka i nadworne Panny;
+Trzech było strzelców a szedł ogień nieustanny;
+Grad kul sypały z dołu moskiewskie piechury,
+My zrzadka, ale celniéj dogrzewali z góry.
+Trzy razy aż pode drzwi to chłopstwo się wparło,
+Ale za każdym razem trzech nogi zadarło,
+Wiec uciekli pod lamus; a już był poranek.
+Pan Stolnik wesoł wyszedł ze strzelbą na ganek,
+I skoro s pod lamusa moskal łeb wychylił,
+On dawał zaraz ognia a nigdy nie mylił,
+Za każdym razem czarny kaszkiet w trawę padał,
+I już się rzadko który z za ściany wykradał.
+Stolnik widząc strwożone swe nieprzyjaciele,
+Myślił zrobić wycieczkę, porwał karabelę
+I z ganku krzycząc sługom wydawał roskazy;
+Obróciwszy się do mnie rzekł; za mną Gerwazy!
+Wtém strzelono s pod bramy, Stolnik się zająknął,
+zaczerwienił się, zbladnął, chciał mówić, krwią chrząknął;
+Postrzegłem wtenczas kulę, wpadła w piersi same,
+Pan słaniając się palcem ukazał na bramę.
+Poznałem tego łotra Soplicę! poznałem!
+Po wzroście i po wąsach! jego to postrzałem
+Zginął Stolnik, widziałem! łotr jeszcze do góry
+Wzniesioną trzymał strzelbę, jeszcze dym szedł z rury!
+Wziąłem go na cel, zbójca stał jak skamieniały!
+Dwa razy dałem ognia, i oba wystrzały
+Chybiły; czym ze złości czy z żalu źle mierzył.
+Usłyszałem wrzask kobiet, spojrzałem, -- pan nieżył.»
+
+Tu Gerwazy umilknął i łzami się zalał,
+Potém rzekł kończąc: «Moskal już wrota wywalał;
+Bo po śmierci Stolnika stałem bezprzytomnie,
+I nie wiedziałem co się działo w około mnie;
+Szczęściem na odsiecz przyszedł nam Parafianowicz
+Przywiódłszy Mickiewiczów dwiestu z Horbatowicz,
+Którzy są szlachta liczna i dzielna, człek w człeka,
+A nienawidzą rodu Sopliców od wieka.
+
+  Tak zginął pan potężny, pobożny i prawy,
+Który miał w domu krzesła, wstęgi i buławy,
+Ojciec włościan, brat szlachty; i nie miał po sobie
+Syna, któryby zemstę poprzysiągł na grobie!
+Ale miał sługi wierne; ja w krew jego rany
+Obmoczyłem mój rapier scyzorykiem zwany,
+(Zapewne Pan o moim słyszał scyzoryku,
+Sławnym na każdym sejmie, targu i sejmiku)
+Przysiągłem wyszczerbić go na Sopliców karkach,
+Ścigałem ich na sejmach, zajazdach, jarmarkach;
+Dwóch zarąbałem w kłótni, dwóch na pojedynku;
+Jednego podpaliłem w drewnianym budynku.
+Kiedyśmy zajeżdżali z Rymszą Korelicze,
+Upiekł się tam jak piskorz; a tych nie policzę
+Którym uszy obciąłem. Jeden tylko został,
+Który dotąd ode mnie pamiątki nie dostał!
+Rodzoniutki braciszek owego wąsala,
+Żyje dotąd, i s swoich bogactw się przechwala,
+Zamku Horeszków tyka swych kopców krawędzią,
+Szanowany w powiecie, ma urząd, jest Sędzią!
+I Pan mu zamek oddasz? niecne jego nogi
+Mają krew Pana mego zetrzeć s téj podłogi?
+O nie! póki Gerwazy ma choć za grosz duszy,
+I tyle sił, że jednym małym palcem ruszy
+Scyzoryk swój, wiszący dotychczas na ścianie!
+Póty Soplica tego zamku nie dostanie!.»
+
+«O! Krzyknął Hrabia, ręce podnosząc do góry!
+Dobre miałem przeczucie, żem lubił te mury!
+Choć nie wiedziałem że w nich taki skarb się mieści,
+Tyle scen dramatycznych, i tyle powieści!
+Skoro zamek mych przodków Soplicom zagrabię,
+Ciebie osadzę w murach jak mego Burgrabię:
+Twoja powieść Gerwazy zajęła mię mocno.
+Szkoda, żeś mię nie przywiódł tu w godzinę nocną;
+Udrapowany płaszczem siadłbym na ruinach,
+A tybyś mi o krwawych rospowiadał czynach.
+Szkoda że nasz nie wielki dar opowiadania!
+Nie raz takie słyszałem, i czytam podania;
+W Anglii i w Szkocyi każdy zamek Lordów,
+W Niemczech każdy dwór Grafów, był teatrem mordów!
+W każdej dawnéj, szlachetnéj, potężnéj rodzinie
+Jest wieść o jakimś krwawym lub zdradzieckim czym.
+Po którym zemsta spływa na dziedziców w spadku:
+W Polsce pierwszy raz słyszę o takim wypadku.
+Czuję że we mnie mężnych krew Horeszków płynie!
+Wiem co winienem sławie i mojéj rodzinie,
+Tak! muszę zerwać wszelkie s Soplicą układy,
+Choćby do pistoletów przyszło lub do szpady!
+Honor każe» Rzekł, ruszył uroczystym krokiem,
+A Gerwazy szedł s tyłu w milczeniu głębokiém.
+Przed bramą stanął Hrabia, sam do siebie gadał,
+Poglądając na zamek prędko na koń wsiadał,
+Tak samotną rozmowę kończąc rostargnionv:
+«Szkoda że ten Soplica stary nie ma żony!
+Lub córki pięknéj, któréj ubóstwiałbym  wdzięki!
+Kochając i niemogąc otrzymać jéj ręki;
+Nowa by się w powieści zrobiła zawiłość:
+Tu serce, tam powinność! tu zemsta, tam miłość!»
+
+Tak szepcąc spiął ostrogi, koń leciał do dworu,
+Gdy zdrugiéj strony strzelcy wyjeżdżali z boru;
+Hrabia lubił myśliwstwo, ledwie strzelców zoczył,
+Zapomniawszy o wszystkiém prosto ku nim skoczył,
+Mijając bramę, ogród, płoty; gdy w zawrocie
+Obejrzał się, i konia zatrzymał przy płocie;
+Był sad --
+
+           Drzewa owocne zasadzone, w rzędy
+Ocieniały szerokie pole; spodem grzędy.
+Tu kapusta sędziwe schylając łysiny,
+Siedzi i zda się dumać o losach jarzyny;
+Tam plącząc strąki w marchwi zielonéj warkoczu
+Wysmukły bob obraca na nią tysiąc oczu;
+Owdzie podnosi złotą kitę kukuruza;
+Gdzie niegdzie otyłego widać brzuch harbuza.
+Który od swéj łodygi aż w daleką stronę
+Wtoczył się jak gość między buraki czerwone.
+
+Grzędy roscięte miedzą; na każdym przykopie
+Stoją jakby na straży, w szeregach konopie,
+Cyprysy jarzyn; ciche, proste i zielone,
+Jch liście i woń służą grzędom za obronę,
+Bo przez ich liście nie śmie przecisnąć się żmija,
+A ich woń gąsienice i owad zabija.
+Daléj maków białawe górują badyle,
+Na nich, myślisz iż rojem usiadły motyle
+Trzepiecąc skrzydełkami, na których się mieni
+Z rozmaitością tęczy blask drogich kamieni;
+Tylą farb żywych, różnych, mak zrzenicę mami.
+W środku kwiatów jak pełnia pomiędzy gniazdami
+Krągły słonecznik, licem wielkiém, gorejącém,
+Od wschodu do zachodu kręci się za słońcem.
+
+Pod płotem wąskie, długie, wypukłe pagórki,
+Bez drzew, krzewów i kwiatów; ogród na ogórki.
+Pięknie wyrosły; liściem wielkim, rozłożystym,
+Okryły grzędy jakby kobiercem fałdzistym.
+Pośrodku, szła dziewczyna, w bieliznę ubrana,
+W majowéj zieloności tonąc po kolana;
+Z grząd zniżając się w brózdy, zdała się nie stąpać,
+Ale pływać po liściach, w ich barwie się kąpać.
+Słomianym kapeluszem osłoniła głowę,
+Od skroni powiewały dwie wstążki różowe
+I kilka puklów światłych, rozwitych warkoczy;
+Na ręku miała koszyk, w dół spuściła oczy,
+Prawą rękę podniosła, niby do chwytania;
+Jako dziewcze gdy rybki w kąpieli ugania
+Bawiące się z jéj nóżką, tak ona co chwila
+Z rekami i koszykiem po owoc się schyla
+Który stopą nadtrąci, lub dostrzeże okiem.
+
+Pan Hrabia zachwycony tak cudnym widokiem,
+Stał cicho. Słysząc tentent towarzyszów w dali,
+Ręką dał znak ażeby wstrzymać konie; stali.
+On patrzył z wyciągniętą szyją; jak dziobaty
+Żuraw, zdala od stada gdy odprawia czaty
+Stojąc na jednéj nodze, s czujnemi oczyma,
+I by niezasnąć kamień w drugiéj nodze trzyma.
+
+Zbudził Hrabiego szelest na plecach i skroni;
+Był to bernardyn kwestarz Robak, a miał w dłoni
+Podniesione do góry węzłowate sznurki:
+Ogórków chcesz Waść, krzyknął, oto masz ogórki.
+Wara Panie od szkody, na tutejszéj grzędzie
+Nie dla Waszeci owoc, nic s tego nie będzie --
+Potém palcem pogroził, kaptura poprawił,
+I odszedł; Hrabia jeszcze chwilę w miejscu bawił,
+Śmiejąc się i klnąc razem téj nagłéj przeszkodzie;
+Okiem powrócił w ogród; ale już w ogrodzie
+Niebyło jéj; mignęła tylko śród okienka
+Jéj różowa wstążeczka i biała sukienka.
+Widać na grzędach jaką przeleciała drogą,
+Bo liść zielony, w biegu potrącony nogą,
+Podnosił się, drżał chwilę, aż się uspokoił,
+Jak woda którą ptaszek skrzydłami roskroił.
+A na miejscu gdzie stała, tylko porzucony
+Koszyk mały z rokity, denkiem wywrócony.
+Pogubiwszy owoce na liściach zawisał,
+I wśród fali zielonéj jeszcze się kołysał.
+
+Po chwili wszędzie było samotnie i głucho;
+Hrabia oczy w dom utkwił i natężył ucho,
+Zawsze dumał, a strzelcy zawsze nieruchomie
+Za nim stali. -- Aż w cichym i samotnym domie
+Wszczął się naprzód szmer, potém gwar i krzyk wesoły,
+Jak w ulu pustym kiedy weń wiatają pszczoły:
+Był to znak że wracali goście s polowania,
+I krzątała się służba około śniadania.
+
+Jakoż po wszystkich izbach panował ruch wielki,
+Roznoszono potrawy, sztuczce i butelki;
+Męszczyzni tak jak weszli, w swych zielonych strojach,
+S talerzami, s szklankami, chodząc po pokojach,
+Jedli, pili, lub wsparci na okien uszakach,
+Rosprawiali o flintach, chartach i szarakach;
+Podkomorstwo i Sędzia przy stole; a w kątku
+Panny szeptały s sobą; niebyło porządku,
+Jaki się przy obiadach i wieczerzach chowa,
+Była to w staropolskim domie moda nowa;
+Przy śniadaniach, Pan Sędzia choć nuierad pozwalał
+Na taki nieporządek, lecz go niepochwalał.
+
+Różne też były dla dam i męszczyzn potrawy:
+Tu roznoszono tace s całą służbą kawy,
+Tace ogromne, w kwiaty ślicznie malowane,
+Na nich kurzące wonnie imbryki blaszane,
+I s porcelany saskiej złote filiżanki,
+Przy każdéj garnuszeczek mały do śmietanki.
+Takiéj kawy jak w Polszcze niema w żadnym kraju:
+W Polszcze, w domu porządnym, z dawnego zwyczaju,
+Jest do robienia kawy osobna niewiasta,
+Nazywa się Kawiarka; ta sprowadza z miasta,
+Lub z wicin bierze ziarna w najlepszym gatunku,
+I zna tajne sposoby gotowania trunku,
+Który ma czarność węgla, przejrzystość bursztynu,
+Zapach moki i gęstość miodowego płynu.
+Wiadomo, czém dla kawy jest dobra śmietana,
+Na wsi nietrudno o nię: bo kawiarka z rana
+Przystawiwszy imbryki, odwiedza mleczarnie,
+I sama lekko świeży nabiału kwiat garnie
+Do każdéj filiżanki w osobny garnuszek,
+Aby każdą z nich ubrać w osobny kożuszek.
+
+Panie starsze już wcześniéj wstawszy piły kawę,
+Teraz drugą dla siebie zrobiły potrawę
+Z gorącego, śmietaną bielonego piwa,
+W którym twarog gruzłami posiekany pływa.
+
+Zaś dla męsczyzn więdliny leżą do wyboru.
+Półgęski tłuste, kumpia, skrzydliki ozoru,
+Wszystkie wyborne, wszystkie sposobem domowym
+Uwędzone w kominie dymem jałowcowym;
+W końcu, wniesiono zrazy na ostatnie danie:
+Takie bywało w domu Sędziego śniadanie.
+
+We dwóch izbach dwa różne skupiły się grona:
+Starszyzna przy stoliku małym zgromadzona
+Mówiła o sposobach nowych gospodarskich,
+O nowych coraz sroższych ukazach cesarskich.
+Podkomorzy krążące o wojnie pogłoski
+Oceniał, i wyciągał polityczne wnioski.
+Panna Wojska włożywszy okólary sine,
+Zabawiała kabałą s kart Podkomorzynę.
+W drugiéj izbie toczyła młodzież rzecz o łowach.
+W spokojniejszych i cichszych niż zwykle rozmowach;
+Bo Assessor i Rejent, oba mówcy wielcy,
+Pierwsi znawcy myślistwa i najlepsi strzelcy,
+Siedzieli przeciw sobie mrukliwi i gniewni;
+Oba dobrze poszczuli, oba byli pewni
+Zwycięstwa swoich chartów, gdy pośród równiny
+Znalazł się zagon chłopskiej, niezżętéj jarzyny;
+Tam wpadł zając: już Kosy, już go Sokół imał,
+Gdy Sędzia dojeżdżaczy na miedzy zatrzymał;
+Musieli być posłuszni, chociaż w wielkim gniewie;
+Psy powróciły same: i nikt pewnie niewié,
+Czy źwierz uszedł, czy wzięty; nikt zgadnąć niezdoła,
+Czy wpadł w paszczę Kusego, czyli też Sokoła,
+Czyli obódwu razem: różnie sądzą strony,
+I spór na dalsze czasy trwał nierostrzygniony.
+
+  Wojski stary od izby do izby przechodził.
+Po obu stronach oczy rostargnione wodził,
+Niemieszał się w myśliwych, ni w starców rozmówę,
+I widać że czém innem zajętą miał głowę;
+Nosił skórzaną plackę: czasem w miejscu stanie.
+Duma długo, i -- muchę zabije na ścianie.
+
+Tadeusz s Telimeną pomiędzy izbami
+Stojąc we drzwiach na progu, rozmawiali sami;
+Niewielki oddzielał ich od słuchaczów przedział,
+Wiec szeptali; Tadeusz teraz się dowiedział:
+Ze ciocia Telimena jest bogata Pani,
+Ze niesą kanonicznie s sobą powiązani
+Zbyt bliskiém pokrewieństwem; i nawet niepewno
+Czy ciocia Telimena jest synowca krewną,
+Choć ją stryj zowie siostrą, bo wspólni rodzice
+Tak ich kiedyś nazwali mimo lat różnicę;
+Że potém ona żyjąc w stolicy czas długi
+Wyrządziła nieźmierne Sędziemu usługi;
+Stąd ją Sędzia szanował bardzo, i przed światem
+Lubił może s próżności, nazywać się bratem,
+Czego mu Telimena przez przyjaźń niewzbrania.
+Ulżyły Tadeusza sercu te wyznania.
+Wiele też innych rzeczy sobie oświadczyli;
+A wszystko to się stało w jednéj krótkiéj chwili.
+
+Ale w izbie na prawo, kusząc Assessora
+Rzekł Rejent mimojazdem: ja mówiłem wczora,
+Że polowanie nasze udać się niemoże:
+Jeszcze zbyt wcześnie, jeszcze na pniu stoi zboże,
+I mnóstwo sznurów chłopskiej niezżętéj jarzyny;
+Stąd i Hrabia nięprzybył mimo zaprosiny,
+Hrabia na polowaniu bardzo dobrze zna się,
+Nieraz gadał o łowów i miejscu i czasie;
+Hrabia chował się w obcych krajach od dzieciństwa,
+I powiada, że to jest znakiem barbarzyństwa
+Polować tak jak u nas, bez żadnego względu
+Na artykuły ustaw, przepisy urzędu;
+Nieszanując niczyich kopców ani miedzy
+Jeździć po cudzym gruncie, bez dziedzica wiedzy;
+Wiosną równie jak latem zbiegać pola, knieje,
+Zabijać nieraz lisa właśnie gdy linieje,
+Albo cierpieć iż kolną samicę zajęczą
+Charty w runi uszczują, a raczéj zamęczą,
+Z wielką szkodą źwierzyny. Stąd się Hrabia żali,
+Że cywilizacja większa u Moskali;
+Bo tam o polowaniu są ukazy Cara
+I dozor policyi i na winnych kara.
+
+Telimena ku lewéj iźbie obrócona,
+Wachlując batystową chusteczką ramiona,
+«Jak mamę kocham, rzekła, Hrabia się niemyli,
+Znam ja dobrze Rossyą. Państwo niewierzyli
+Gdy im nieraz mówiłam, jak tam z wielu względów
+Godna pochwały czujność i srogość urzędów.
+Byłam ja w Petersburgu, nie raz, nie dwa razy!
+Miłe wspomnienia! wdzięczne przeszłości obrazy!
+Co za miasto! Nikt s Panów niebył w Petersburku?
+Chcecie może plan widzieć, mam plan miasta, w biórku.
+Latem świat Petersburski zwykł mieszkać na daczy,
+To jest w pałacach wiejskicb (dacza wioskę znaczy);
+Mieszkałam w pałacyku, tuż nad Newą rzeką,
+Niezbyt blisko od miasta i niezbyt daleko,
+Na niewielkim, umyślnie sypanym pagórku:
+Ach co to był za domek! plan mam dotąd w biórku.
+Otoż na me nieszczęście, najął dom w sąsiedztwie
+Jakiś mały czynownik, siedzący na śledztwie;
+Trzymał kilkoro chartów; co to za męczarnie!
+Gdy blisko mieszka mały czynownik i psiarnie.
+Ilekroć s książką wyszłam sobie do ogrodu,
+Użyć księżyca blasku, wieczornego chłodu;
+Zaraz i pies przyleciał, i kręcił ogonem,
+I strzygł uszami, właśnie jakby był szalonym.
+Nieraz się nalękałam. Serce mi wróżyło
+S tych psów jakieś nieszczęście: tak się też zdarzyło.
+Bo gdym szła do ogrodu pewnego poranka,
+Chart u nóg mych zadławił mojego kochanka
+Bonończyka! Ach była to roskoszna psina,
+Miałam ją w podarunku od księcia Sukina
+Na pamiątkę; rozumna, żywa jak wiewiórka,
+Mam jéj portrecik, tylko niechcę iść do biórka.
+Widząc ją zadławioną, z wielkiéj alteracyi
+Dostałam mdłości, spazmów, serca palpitacyi.
+Możeby gorzéj jeszcze z mojém zdrowiem było;
+Szczęściem nadjechał właśnie z wizytą Kiryło
+Gawrylicz Kozodusin, Wielki Łowczy Dworu,
+Pyta się o przyczynę tak złego humoru.
+Każe wnet urzędnika przyciągnąć za uszy;
+Staje pobladły, drżący i prawie bez duszy.
+Jak śmiesz, krzyknął Kiryło piorunowym głosem,
+Szczuć wiosną łanię kotną tuż pod Carskim nosem?
+Osłupiały czynownik, darmo się zaklinał,
+Że polowania dotąd jeszcze niezaczynał,
+Że z Wielkiego Łowczego wielkiém pozwoleniem,
+Zwierz uszczuty zda mu się być psem nie jeleniem.
+Jakto? krzyknął Kiryłło, to śmiałbyś hultaju
+Znać się lepiej na łowach i źwierząt rodzaju,
+Niżli ja Kozodusin, Carski Jegermajster?
+Niechajże nas rozsądzi zaraz Policmajster.
+Wołają Policmajstra, każą spisać śledztwo:
+Ja rzecze Kozodusin wydaję świadectwo,
+Że to łani; on plecie że to pies domowy:
+Rozsądź nas kto zna lepiéj zwierzynę i łowy.
+Policmajster powinność służby swéj rozumiał,
+Bardzo się nad zuchwalstwem czynownika zdumiał,
+I odwiódłszy na stronę po bratersku radził,
+By przyznał się do winy i tém grzech swój zgładził.
+Łowczy udobruchany, przyrzekł że się wstawi
+Do Cesarza, i wyrok nieco ułaskawi;
+Skończyło się że charty poszły na powrozy,
+A czynownik na cztéry tygodnie do kozy,
+Zabawiła nas cały wieczor ta pustota,
+Zrobiła się nazajutrz s tego anegdota,
+Że w sądy o mym piesku Wielki Łowczy wdał się;
+I nawet wiem s pewnością, że sam Cesarz śmiał się.
+
+Śmiech powstał w obu izbach. Sędzia z Bernardynem
+Grał w maryasza, i właśnie z wyświeconém winem
+Miał coś ważnego zadać; już ksiądz ledwo dyszał,
+Kiedy Sędzia początek powieści posłyszał;
+I tak nią był zajęty, że z zadartą głową,
+I s kartą podniesioną, do bicia gotową,
+Siedział cicho i tylko bernardyna trwożył,
+Aż gdy skończono powieść, Pamfila położył,
+I rzekł śmiejąc się: niech tam sobie kto chce chwali
+Niemców cywilizacyą, porządek Moskali;
+Niechaj Wielkopolanie uczą się od Szwabów
+Prawować się o lisa, i przyzywać drabów
+By wziąść w areszt ogara, że wpadł w cudze gaje;
+Na Litwie chwała Bogu stare obyczaje:
+Mamy dosyć zwierzyny dla nas i sąsiedztwa,
+I niebędziemy nigdy o to robić śledztwa;
+I zboża mamy dosyć, psy nas nieogłodzą,
+Że po jarzynach albo po życie pochodzą;
+Na morgach chłopskich bronię robić polowanie.
+
+Ekonom z lewéj izby rzekł: niedziw Mospanie,
+Bo też Pan tak drogo płaci za taką zwierzynę.
+Chłopy i radzi temu; kiedy w ich jarzynę
+Wskoczy chart, niech otrząśnie dziesięć kłosów żyt.
+To Pan mu kopę oddasz i jeszcze nie kwita,
+Często chłopi talara w przydatku dostali;
+Wierz mi Pan że się chłopstwo bardzo rozzuchwali,
+Jeśli -- Resztę dowodów Pana Ekonoma
+Niemógł usłyszyć Sędzia, bo pomiędzy dwoma
+Rosprawami, wszczęło się dziesięć rozgoworów,
+Anegdot, opowiadań, i nakoniec sporów.
+
+Tadeusz s Telimeną całkiem zapomnieni,
+Pamiętali o sobie: -- Rada była Pani,
+Że jéj dowcip tak bardzo Tadeusza bawił;
+Młodzieniec jéj nawzajem komplementy prawił,
+Telimena mówiła coraz wolniéj, ciszéj,
+I Tadeusz udawał że jéj niedosłyszy
+W tłumie rozmów: więc szepcąc tak zbliżył się do niéj,
+Że uczuł twarzą lubą gorącość jéj skroni.
+Wstrzymując oddech, usty chwytał jéj westchnienie
+I okiem łowił wszystkie jéj wzroku promienie.
+
+Wtém pomiędzy ich usta, mignęła znienacka
+Naprzód mucha, a za nią tuż Wojskiego placka.
+
+Na Litwie much dostatek. Jest pomiędzy niemi
+Gatunek much osobny, zwanych szlacheckiemi;
+Barwą i kształtem całkiem podobne do innych,
+Ale pierś mają szerszą, brzuch większy od gminnych,
+Latając bardzo huczą i nieznośnie brzęczą,
+A tak silne, że tkankę przebiją pajęczą,
+Lub jeśli która wpadnie, trzy dni będzie bzykać,
+Bo s pająkiem sam na sam może się borykać.
+Wszystko to Wojski zbadał, i jeszcze dowodził
+Że się s tych much szlacheckich, pomniejszy lud rodził,
+Że one tém są muchom, czem dla roju matki,
+Że z ich wybiciem zginą owadów ostatki.
+Prawda że Ochmistrzyni, ani Pleban wioski,
+Nieuwierzyli nigdy w te Wojskiego wnioski
+I trzymali inaczéj o muszym rodzaju;
+Lecz Wojski nieodstąpił dawnego zwyczaju,
+Ledwo dostrzegł takową muchę, wnet ją gonił.
+Właśnie mu teraz szlachcic nad uchem zadzwonił,
+Podwakroć Wojski machnął, zdziwił się że chybił,
+Trzeci raz machnął, tylko co okna niewybił;
+Aż mucha odurzona od tyla łoskotu,
+Widząc dwóch ludzi w progu broniących odwrotu,
+Rzuciła się z rospaczą pomiędzy ich lica;
+I tam za nia mignęła Wojskiego prawica:
+Raz tak był tęgi, że dwie odskoczyły głowy,
+Jak rozdarte piorunem dwie drzewa połowy;
+Uderzyły się mocno oboje w uszaki,
+Tak że obojgu sine zostały się znaki.
+
+Szczęściem nikt nieuważał, bo dotychczasowa
+Żywa, głośna, lecz dosyć porządna rozmowa,
+Zakończyła się nagłym wybuchem hałasu: --
+Jak strzelcy gdy na lisa zaciągną do lasu,
+Słychać gdzieniegdzie trzask drzew, strzały, psiarni granie,
+A wtém dojeżdżacz dzika ruszył niespodzianie,
+Dał znak, i wrzask powstaje w strzelców i psów tłuszczy,
+Jak gdyby się ozwały wszystkie drzewa puszczy;
+Tak dzieje się z rozmową: zwolna się pomyka,
+Aż natrafi na przedmiot wielki, jak na dzika.
+Dzikiem rozmów strzeleckich, był ów spór zażarty
+Rejenta z Assessorem o sławne ich charty.
+Krótko trwał, lecz zrobili wiele w jedną chwilę;
+Bo razem wyrzucili słów i obelg tyle,
+Że wyczerpnęli sporu zwyczajne trzy części,
+Przycinki, gniew, wyzwanie -- i szło już do pięści.
+
+Więc ku nim z drugiéj izby wszyscy się porwali,
+I tocząc się przeze drzwi nakształt bystréj fali,
+Unieśli młodą parę stojącą na progu,
+Podobną Janusowi, dwólicemu bogu.
+
+Tadeusz s Telimeną nim na skroniach włosy
+Poprawili, już groźne ucichły odgłosy,
+Szmer zmieszany ze śmiechem śród ciżby się szerzył,
+Nastąpił rozejm kłótni, kwestarz ją uśmierzył:
+Człowiek stary, lecz krępy i bardzo pleczysty.
+Właśnie kiedy Assessor podbiegł do Jurysty,
+Gdy już sobie gestami grozili szermierze,
+On raptem porwał obu s tyłu za kołnierze,
+I dwakroć uderzywszy głowy obie mocne
+Jedną o drugą jako jaja wielkonocne,
+Roskrzyżował ramiona nakształt drogoskazu
+I we dwa kąty izby rzucił ich od razu;
+Chwilę z rosciągnionemi stał w miejscu rękami,
+I Pax, pax, pax vobiscum krzyczał, pokój z wami!
+
+Zdziwiły się, zaśmiały nawet strony obie:
+Przez szacunek należny duchownéj osobie,
+Nieśmiano łajać mnicha; a po takiéj probie
+Nikt też niemiał ochoty zaczynać z nim zwadę,
+Zaś kwestarz Robak skoro uciszył gromadę,
+Widać było że wcale triumfu nieszukał,
+Ani groził kłótnikom więcéj, ani fukał;
+Tylko poprawił kaptur, i ręce za pasem
+Zatknąwszy, wyszedł cicho s pokoju.
+
+                               Tym czasem
+Podkomorzy i Sędzia między dwiema strony
+Plac zajęli. Pan Wojski jakby przebudzony
+Z głębokiego dumania, na środek wystąpił,
+Obiegał zgromadzenie ognistą źrenicą,
+I gdzie szmer jeszcze słyszał, jak ksiądz kropielnicą,
+Tam uciszając machał swą placką ze skóry;
+Wreszcie podniosłszy trzonek s powagą do góry,
+Jak laskę marszałkowską, nakazał milczenie.
+
+Uciszcie się! powtarzał, miejcie też baczenie,
+Wy co jesteście pierwsi myśliwi w powiecie,
+Z gorszącéj kłótni waszéj co będzie? czy wiecie?
+Oto młodzież na któréj Ojczyzny nadzieje,
+Która ma wsławiać nasze ostępy i knieje,
+Która niestety, i tak zaniedbuje łowy,
+Może do ich wzgardzenia weźmie pochop nowy!
+Widząc, że ci co innym mają dać przykłady,
+Z łowów przynoszą tylko poswarki i zwady.
+Miejcie też wzgląd powinny dla mych włosów siwych;
+Bo znałem większych dawniéj niźli wy myśliwych,
+A sądziłem ich nieraz sądem polubownym.
+Któż był w lasach Litewskich Rejtanowi równym?
+Czy obławę zaciągnąć, czy spotkać się ze źwierzem,
+Kto z Białopiotrowiczem porówna się Jerzym?
+Gdzie jest dziś taki strzelec jak szlachcic Żegota,
+Co kulą s pistoletu w biegu trafiał kota?
+Terajewicza znałem, co idąc na dziki
+Niebrał nigdy innego oręża prócz piki!
+Budrewicza co chodził z niedźwiedziem w zapasy:
+Takich mężów widziały niegdyś nasze lasy!
+Jeśli do sporu przyszło, jakże spór godzili?
+Oto obrali sędziów, i zakład stawili.
+Ogiński sto włók lasu raz przegrał o wilka,
+Niesiołowskiemu borsuk kosztował wsi kilka!
+I wy Panowie pójdźcie za starych przykładem,
+I rostrzygnijcie spór wasz choć mniejszym zakładem.
+Słowo wiatr, w sporach słównych nigdy nie masz końca
+Szkoda ust dłużéj suszyć kłótnią o zająca;
+Więc polubownych sędziów najpierwéj obierzcie,
+A co wyrzekną, temu sumiennie zawierzcie.
+Ja uproszę Sędziego, ażeby niebronił
+Dojeżdżaczowi, choćby po pszenicy gonił;
+I tuszę że tę łaskę otrzymam od Pana:
+To wyrzekłszy, Sędziego ścisnął za kolana.
+
+«Konia, zawołał Rejent, stawię konia z rzędem,
+I opiszę się jeszcze przed ziemskim urzędem,
+Iż ten pierścień Sędziemu w salarium złożę.»
+-- «Ja, rzekł Assessor, stawię me złote obroże,
+Jaszczurem wykładane s kółkami ze złota,
+I smycz tkany jedwabny, którego robota
+Równie cudna jak kamień, co się na nim świeci.
+Chciałem ten sprzęt zostawić w dziedzictwie dla dzieci,
+Jeślibym się ożenił; ten sprzęt mnie darował
+Książe Dominik, kiedym z nim razem polował
+I z marszałkiem Sanguszką księciem, z jenerałem
+Mejenem, i gdy wszystkich na charty wyzwałem.
+Tam bezprzykładną w dziejach polowania sztuką,
+Uszczułem sześć zajęcy pojedynczą suką.
+Polowaliśmy wtenczas na Kupiskiém błoniu;
+Książe Radziwił niemógł dosiedzieć na koniu;
+Ssiadł, i objąwszy sławną mą charcicę kanię,
+Trzykroć jéj w samą głowę dał pocałowanie,
+A potém trzykroć ręką klasnąwszy po pysku,
+Rzekł, mianuję cię odtąd Księżną na Kupisku: --
+Tak Napoleon daje wodzom swoim księstwa,
+Od miejsc na których wielkie odnieśli zwycięstwa.
+
+  Telimena znudzona zbyt długiemi swary,
+Chciała wyjść na dziedziniec, lecz szukała pary,
+Wzięła koszyczek s kołka: «Panowie jak widzę,
+Chcecie zostać w pokoju, ja idę na rydze;
+Kto łaska, proszę za mną»: rzekła -- koło głowy
+Obwijając czerwony szal kaszemirowy;
+Córeczkę Podkomorstwa wzięła w jedna rękę,
+A drugą podchyliła do kostek sukienkę;
+Tadeusz milczkiem za nią na grzyby pośpieszył.
+
+Zamiar przechadzki bardzo Sędziego ucieszył,
+Widział sposób rozjęcia krzykliwego sporu,
+A więc krzyknął: Panowie, po grzyby do boru!
+Kto z najpiękniejszym rydzem do stołu przybędzie,
+Ten obok najpiękniejszéj Panienki usiędzie;
+Sam ją sobie wybierze. Jeśli znajdzie dama,
+Najpiękniejszego chłopca weźmie sobie sama.
+
+
+
+
+KSIĘGA TRZECIA.
+
+
+
+
+UMIZGI.
+
+
+TREŚĆ.
+
+    Wyprawa Hrabi na sad -- Tajemnicza nimfa gęsi pasie -- Podobieństwo
+    grzybo-brania do przechadzki cieniów elizeyskich -- Gatunki
+    grzybów -- Telimena w świątyni dumania -- Narady tyczące się
+    postanowienia Tadeusza -- Hrabia pejzażysta -- Tadeusza uwagi
+    malarskie nad drzewami i obłokami -- Hrabiego myśli o
+    sztuce -- Dzwon -- Bilecik -- Niedźwiedź Mospanie!
+
+
+
+Hrabia wracał do siebie lecz konia wstrzymywał,
+Głową coraz w tył kręcił, w ogród się wpatrywał;
+I raz mu się zdawało, że znowu z okienka
+Błysnęła tajemnicza, bieluchna sukienka,
+I coś lekkiego znowu upadło z wysoka,
+I przeleciawszy cały ogród w mgnieniu oka,
+Pomiędzy zielonemi świeciło ogórki:
+Jako promień słoneczny wykradłszy się s chmurki,
+Kiedy śród roli padnie na krzemienia skibę,
+Lub śród zielonéj łąki w drobną wody szybę.
+
+Hrabia ssiadł s konia, sługi odprawił do domu,
+A sam ku ogrodowi ruszył pokryjomu;
+Dobiegł wkrótce parkanu, znalazł w nim otwory,
+I wcisnął się pocichu, jak wilk do obory;
+Nieszczęściem trącił krzaki suchego agrestu.
+Ogrodniczka jak gdyby zlękła się szelestu,
+Oglądała się wkoło, lecz nic niespostrzegła;
+Przecież ku drugiéj stronie ogrodu pobiegła.
+A Hrabia bokiem, między wielkie końskie szczawie,
+Między liście łopuchu, na rękach, po trawie,
+Skacząc jak żaba, cichu, przyczołgał się blisko,
+Wytknął głowę, i ujrzał cudne widowisko.
+
+W téj części sadu, rosły tu i ówdzie wiśnie,
+Sród nich zboże, w gatunkach zmieszanych umyślnie:
+Pszenica, kukuruza, bob, jęczmień wąsaty,
+Proso, groszek, a nawet krzewiny i kwiaty.
+Domowemu to ptastwu, taki ochmistrzyni
+Wymyśliła ogródek: sławna gospodyni,
+Zwała się Kokosznicka, z domu Jendykowi --
+czówna; jéj wynalazek epokę stanowi
+W domowém gospodarstwie; dziś powszechnie znany,
+Lecz w owych czasach jeszcze za nowość podany,
+Przyjęty pod sekretem od niewielu osób,
+Nim go wydal kalendarz, pod tytułem! _Sposób
+Na jastrzębie i kanie, albo nowy środek
+Wychowywania drobiu_ -- był to ów ogródek.
+
+Jakoż zaledwie kogut co odprawia warty
+Stanie, i nieruchomie dzierżąc dziob zadarty,
+I głowę grzebieniastą pochyliwszy bokiem,
+Aby tém łacniéj w niebo mógł celować okiem,
+Dostrzeże wiszącego jastrzębia śród chmury;
+Krzyknie: zaraz w ten ogród chowają się kury,
+Nawet gęsi i pawie, i w nagłym przestrachu
+Gołębie gdy niemogą schronić się na dachu.
+
+Teraz w niebie żadnego niewidziano wroga,
+Tylko skwarzyła słońca letniego pożoga,
+Od niéj ptaki w zbożowym ukryły się lasku;
+Tamte leżą w murawie, te kąpią się w piasku.
+
+Sród ptaszych głów sterczały główki ludzkie małe,
+Odkryte; włosy na nich krótkie, jak len białe;
+Szyje nagie do ramion, a pomiędzy niemi
+Dziewczyna głową wyższa, z włosami dłuższemi;
+Tuż za dziećmi paw siedział, i piór swych obręcze
+Szeroko rosprzestrzenił w różnofarbną tęczę,
+Na któréj główki białe jak na tle obrasku,
+Rzucone w ciemny błękit, nabierały blasku,
+Obrysowane w koła kręgiem pawich oczu
+Jak wiankiem gwiazd, świeciły w zbożu jak w przezroczu
+Pomiędzy kukuruzy złocistemi laski,
+I angielska trawicą posrebrzaną w paski,
+I szczyrem koralowym, i zielonym ślazem,
+Których kształty i barwy mieszały się razem,
+Niby krata ze srebra i złota pleciona
+A powiewna od wiatru jak lekka zasłona.
+
+Nad gęstwą różnofarbnych kłosów i badylów
+Wisiała jak baldakim jasna mgła motylów,
+Zwanych babkami, których poczwórne skrzydełka
+Lekkie jak pajęczyna, przejrzyste juk szkiełka,
+Gdy w powietrzu zawisną zaledwo widome,
+I chociaż brzęczą, myślisz że są nieruchome.
+
+Dziewczyna powiewała podniesioną w ręku
+Szarą kitką, podobną do piór strusich pęku,
+Nią zdała się oganiać główki niemowlęce
+Od złotego motylów deszczu -- w drugiéj ręce
+Coś u niej rogatego, złocistego świeci,
+Zdaje się że naczynie do karmienia dzieci:
+Bo je zbliżała dzieciom do ust po kolei,
+Miało zaś kształt złotego rogu Amaltei.
+
+Tak zatrudniona, przecież obracała głowę
+Na pamiętne szelestem krzaki agrestowe,
+Niewiedząc, że napastnik już s przeciwnéj strony
+Zbliżył się czołgając jak wąż przez zagony;
+Aż wyskoczył z łopucha, spóyrzała, -- stał blisko,
+O cztery grzędy od niéj i kłaniał się nisko.
+Już głowę odwróciła i wzniosła ramiona,
+I zrywała się lecieć jak kraska spłoszona,
+I już lekkie jéj stopy wionęły nad liściem,
+Kiedy dzieci przelękłe podróżnego wniściem
+I ucieczką dziewczyny, wrzasnęły okropnie;
+Posłyszała, uczuła że jest nierostropnie
+Dziatwę małą, przelękłą i samą porzucić:
+Wracała wstrzymując się, lecz musiała wrócić,
+Jak niechętny duch, wróżka przyzwany zaklęciem;
+Przybiegła z najkrzykliwszém bawić się dziecięciem,
+Siadła przy niém na ziemi, wzięła je na łono,
+Drugie głaskała ręką i mową pieszczoną;
+Aż się uspokoiły, objąwszy w rączęta
+Jéj kolana i tuląc główki jak pisklęta
+Pod skrzydło matki. Ona rzekła: czy to pięknie
+Tak krzyczeć? czy to grzecznie? ten Pan was się zlęknie,
+Ten Pan nieprzyszedł straszyć, to nie dziad szkaradny,
+To gość, dobry Pan, patrzcie tylko jaki ładny.
+
+Sama spójrzała: Hrabia uśmiechnął się mile,
+I widocznie był wdzięczen jéj za pochwał tyle;
+Postrzegła się, umilkła, oczy opuściła,
+I jako róży pączek cała się spłoniła.
+
+W istocie był to piękny Pan; słusznej urody,
+Twarz miał pociągłą, blade lecz świeże jagody,
+Oczy modre, łagodne, włos długi, białawy;
+Na włosach, listki ziela i kosmyki trawy,
+Które Hrabia oberwał pełznąc przez zagony.
+Zieleniły się jako wieniec rospleciony.
+
+«O ty, rzekł, jakiémkolwiek uczczę cię imieniem,
+Bóstwem jesteś czy Nimfą, duchem czy widzeniem!
+Mów! własnali cię wola na ziemię sprowadza,
+Obcali więzi ciebie na padole władza?
+Ach domyślam się -- pewnie wzgardzony miłośnik
+Jaki Pan możny, albo opiekun zazdrośnik,
+W tym cię parku zamkowym jak zaklętą strzeże!
+Godna by o cię bronią walczyli rycerze.
+Byś została romansów heroiną smutnych!
+Odkryj mi Piękna tajnie twych losów okrutnych!
+Znajdziesz wybawiciela -- odtąd twém skinieniem,
+Jak rządzisz sercem mojém, tak rządź mém ramieniem.
+Wyciągnął ramie --
+
+                   Ona z rumieńcem dziewiczym
+Ale z rozweseloném słuchała obliczém:
+Jak dziecie lubi widzieć obraski jaskrawe
+I w liczmanach błyszczących znajduje zabawę,
+Nim rozezna ich wartość, tak się słuch jéj piśsci
+Z dźwięcznemi słowy, których niepojęła treści.
+"Nakoniec zapytała: skąd tu Pan przychodzi?
+I czego tu po grzędach szuka Pan Dobrodziéj?
+
+Hrabia oczy ronstworzył, zmieszany, zdziwiony,
+Milczał; wreszcie zniżając swéj rozmowy tony,
+Przepraszam, rzekł, Panienko! widzę żem pomieszał
+Zabawy! ach przepraszam, jam właśnie pośpieszał
+Na śniadanie; już późno, chciałem na czas zdążyć,
+Panienka wié że drogą trzeba w koło krążyć,
+Przez ogród zdaje mi się jest do dworu prościej.
+Dziewczyna rzekła: tędy droga Jegomości;
+Tylko grząd psuć nietrzeba; tam między murawą
+Scieszka -- W lewo, zapytał Hrabia, czy na prawo?
+Ogrodniczka podniósłszy błękitne oczęta,
+Zdawała się go badać ciekawością zdjęta:
+Bo dom o tysiąc kroków widny jak na dłoni,
+A Hrabia drogi pyta? Ale Hrabia do niéj
+Chciał koniecznie coś mówić i szukał powodu
+Rozmowy-Panna mieszka tu? blisko ogrodu?
+Czy na wsi? jak to było, żem Panny we dworze
+Niewidział? czy niedawno tu? przyjezdna może?
+Dziewczę wstrząsnęło głową; -- Przepraszam Panienko,
+Czy nie tam pokój Panny, gdzie owe okienko?
+
+Myślił zaś w duchu, jeśli niejest Heroiną
+Romansów, jest młodziuchną, prześliczną dziewczyną,
+Zbyt często wielka dusza, myśl wielka ukryła
+W samotności, jak róża śród lasów roskwita;
+Dosyć ją wynieść na świat, postawić przed słońcem
+Aby widzów zdziwiła jasnych barw tysiącem!
+
+Ogrodniczka tymczasem powstała w milczeniu,
+Podniosła jedno dziécie źwisłe na ramieniu,
+Drugie wzięła za rękę, a kilkoro przodem
+Zaganiając jak gąski, szła dalej ogrodem.
+
+Odwróciwszy się rzekła -- czy też Pan niemoże
+Rozbiegłe moje ptastwo wpędzić nazad w zboże?
+-- Ja ptastwo pędzać? krzyknął Hrabia z zadziwieniem;
+Ona tymczasem znikła zakryta drzew cieniem.
+Chwilę jeszcze s szpaleru przez majowe zwoje
+Przeświecało coś na wskróś jakby oczu dwoje.
+
+Samotny Hrabia długo jeszcze stał w ogrodzie:
+Dusza jego jak ziemia po słońca zachodzie,
+Ostygała powoli, barwy brała ciemne:
+Zaczął marzyć, lecz sny miał bardzo nieprzyjemne.
+Zbudził się, sam niewiedząc, na kogo się gniewał;
+Niestety mało znalazł! nadto się spodziewał!
+Bo gdy zagonem pełznął ku owéj pasterce,
+Paliło mu się w głowie, skakało w nim serce;
+Tyle wdzięków w tajemnéj nimfie upatrywał,
+W tyle ją cudów ubrał, tyle odgadywał!
+Wszystko znalazł inaczéj: prawda że twarz ładną,
+Kibić miała wysmukłą, ale jak nieskładną!
+A owa pulchność liców i rumieńca żywość
+Malująca zbyteczną, prostacką szczęśliwość!
+Znak że myśl jeszcze drzémie, że serce nieczynne
+I owe odpowiedzi, tak wiejskie, tak gminne!
+Pocóż się łudzić, krzyknął, zgaduję, po czasie!
+Moja nimfa tajemna pono gęsi pasie!
+
+  Z Nimfy zniknieniem całe czarowne przezrocze
+Zmieniło się: te wstęgi, te kraty urocze
+Złote, srebrne, niestety! więc to była słoma?
+
+Hrabia z załamanemi poglądał rękoma
+Na snopek uwiązanej trawami mietlicy,
+Którą brał za pęk strusich piór w ręku dziewicy.
+Niezapomnial naczynia: złocista konewka,
+Ow rożek Amaltei, była to marchewka!
+Widział ją w ustach dziecka pożeraną chciwie:
+Więc było po uroku! po czarach! po dziwie!
+
+Tak chłopiec kiedy ujrzy cykoryi kwiaty
+Wabiące dłoń miękkiemi, lekkiemi bławaty,
+Chce je pieścić, zbliża się, dmuchnie, i s podmuchem
+Cały kwiat na powietrzu rozleci się puchem,
+A w ręku widzi tylku badacz zbyt ciekawy
+Nagą łodygę szarozielonawéj trawy.
+
+Hrabia wcisnął na oczy kapelusz i wracał
+Tamtędy kędy przyszedł, ale drogę skracał,
+Stąpając po jarzynach, kwiatach i agreście,
+Aż przeskoczywszy parkan odetchnął nareście!
+Przypomniał że dziewczynie mówił o śniadaniu;
+Może już wszyscy wiedzą o jego spotkaniu
+W ogrodzie, blisko domu? może szukać wyślą?
+Postrzegli że uciekał? kto wié co pomyślą?
+Więc wypadało wrócić. Chyląc się u płotów
+Około miedz i zielska, po tysiącach zwrotów
+Rad był przecież że wyszedł w końcu na gościniec,
+Który prosto prowadził na dworski dziedziniec.
+Szedł przy płocie a głowę odwracał od sadu
+Jak złodziej od spichlerza, aby niedać śladu
+Że go myśli nawiedzić, albo już nawiedził.
+Tak Hrabia był ostróżny choć go nikt nieśledził;
+Patrzył w stronę przeciwną ogrodu, na prawo.
+
+Był gaj zrzadka zarosły, wysłany murawą,
+Po jéj kobiercach, na wskroś białych pniów brzozowych,
+Pod namiotem obwisłych gałęzi majowych,
+Snuło się mnóstwo kształtów, których dziwne ruchy,
+Niby tańce, i dziwny ubiór: istne duchy
+Błądzące po księżycu. Tamci w czarnych, ciasnych,
+Ci w długich, rospuszczonych szatach, jak śnieg jasnych;
+Tamten pod kapeluszem jak obręcz szerokim,
+Ten z gołą głową; inni jak gdyby obłokiem
+Obwiani, idąc, na wiatr puszczają zasłony
+Ciągnące się za głową, jak komet ogony.
+Każdy w innéj postawie: ten przyrosł do ziemi,
+Tylko oczyma kręci nu dół spuszczonemi,
+Ów patrząc wprost przed siebie, niby senny kroczy
+Jak po linie, ni wprawo, ni w lewo niezboczy;
+Wszyscy zaś ciągle w różne schylają się strony
+Aż do ziemi, jak gdyby wybijać pokłony.
+Jeżeli się przybliżą albo się spotkają,
+Ani mówią do siebie, ani się witają,
+Głęboko zadumani, w sobie pogrążeni.
+Hrabia widział w nich obraz Elizejskich cieni.
+Które chociaż boleściom, troskom niedostępne,
+Błąkają się spokojne, ciche, lecz posępne.
+
+Któżby zgadnął że owi, tak mało ruchomi,
+Owi milczący ludzie, są nasi znajomi?
+Sędziowscy towarzysze! z hucznego śniadania
+Wyszli na uroczysty obrzęd grzybo-brania:
+Jako ludzie rozsądni, umieją miarkować
+Mowy i ruchy swoje, aby je stosować
+W każdéj okoliczności do miejsca i czasu.
+Dla tego, nim ruszyli za Sędzią do lasu,
+Wzięli postawy, tudzież obiory odmienne,
+Służące do przechadzki opończe płócienne
+Któremi osłaniają po wierzchu kontusze,
+A na głowy słomianne wdziali kapelusze,
+Stąd biali wyglądają, jak czyscowe dusze.
+Młodzież także przebrana, oprócz Telimeny
+I kilku po francusku chodzących.
+
+                                 Téj sceny
+Hrabia niepojął, nieznał wiejskiego zwyczaju,
+Więc zdziwiony nieźmiernie biegł pędem do gaju.
+
+Grzybów było w bród: chłopcy biorą krasnolice,
+Tyle w pieśniach litewskich sławione _lisice_,
+Co są godłem panieństwa: bo czerw ich niezjada
+I dziwna, żaden owad na nich nieusiada.
+Panienki za wysmukłym gonią _borowikiem_
+Którego pieśń nazywa grzybów półkownikiem.
+Wszyscy dybią na _rydza_; ten wzrostem skromniejszy
+I mniej sławny w piosenkach, za to najsmaczniejszy,
+Czy świeży, czy solony, czy jesiennéj pory,
+Czy zimą. Ale Wojski zbierał _muchomory_.
+
+Inne pospólstwo grzybów pogardzone w braku
+Dla szkodliwości albo niedobrego smaku,
+Lecz niesą bez użytku, one zwierza pasą.
+I gniazdem są owadów i gajów okrasą.
+Na zielonym obrusie łąk, jako szeregi
+Naczyń stołowych sterczą: tu s krągłemi brzegi
+_Surojadki_ srebrzyste, żółte i czerwone,
+Niby czareczki rożném winem napełnione;
+_Koźlak_ jak przewrócone kubka dno wypukłe,
+_Lejaki_ jako szampańskie kieliszki wysmukłe,
+_Bielaki_ krągłe, białe, szerokie i płaskie,
+Jakby mlekiem nalane filiżanki saskie,
+I kulista, czarniawym pyłkiem napełniona
+_Purchawka_, jak pieprzniczka -- zaś innych imiona
+Znane tylko w zajęczym, lub wilczym języku,
+Od ludzi nieochrzczone; a jest ich bez liku.
+Ni wilczych ni zajęczych nikt dotknąć nieraczy,
+A kto schyla się ku nim, gdy błąd swój obaczy,
+Zagniewany, grzyb złamie, albo nogą kopnie;
+Tak szpecąc trawię, czyni bardzo nierostropnie.
+
+Telimena ni wilczych, ni ludzkich niezbiera,
+Rostargniona, znudzona, do koła spoziera,
+Z głową w górę zadartą. Więc Pan Rejent w gniewie
+Mówił o niéj, że grzybów szukała na drzewie;
+Assessor ją złośliwiej, równał do samicy,
+Która miejsca na gniazdo szuka w okolicy.
+
+Jakoż zdała się szukać samotności, ciszy,
+Oddalała się zwolna od swych towarzyszy,
+I szła lasem na wzgórek pochyło wyniosły,
+Ocieniony, bo drzewa gęściéj na nim rosły.
+Wśrodku szarzał się kamień; strumień s pod kamienia
+Szumiał, tryskał, i zaraz, jakby szukał cienia
+Chował się między gęste i wysokie zioła,
+Które wodą pojone bujały do koła;
+Tam ów bystry swawolnik spowijany w trawy
+I liściem podesłany, bez rucha, bez wrzawy,
+Niewidzialny i ledwie dosłyszany szepce,
+Jako dziecię krzykliwe złożone w kolebce,
+Gdy matka nad niém zwiąże firanki majowe
+I liścia makowego nasypie pod głowę:
+Miejsce piękne i ciche, tu się często schrania
+Telimena, zowiąc je _Świątynią dumania_.
+
+Stanąwszy nad strumieniem, rzuciła na trawnik
+Z ramion, swój szal powiewny, czerwony jak krwawnik,
+I podobna pływaczce, która do kąpieli
+Zimnéj schyla się, nim się zanurzyć ośmieli,
+Klęknęła i powoli chyliła się bokiem;
+Wreszcie, jakby porwana koralu potokiem,
+Upadła nań i cała wzdłuż się rospostarła,
+Łokcie na trawie, skronie na dłoniach oparła,
+Z głową na dół skłoniona; na dole o głowy,
+Błysnął francuskiéj książki papier welinowy;
+Nad alabastrowemi stronicami księgi,
+Wiły się czarne pukle i różowe wstęgi.
+
+W szmaragdzie bujnych traw, na krwawnikowym szalu,
+W sukni długiéj, jak gdyby w powłoce koralu,
+Od któréj odbijał się włos z jednego końca,
+Z drugiego czarny trzewik; po bokach błyszcząca
+Śnieżną pończoszką, chustką, białością rąk, lica,
+Wydawała się zdała jak pstra gąsienica,
+Gdy wpełźnie na zielony liść klonu.
+
+                                    Niestety!
+Wszystkie tego obrazu wdzięki i zalety,
+Darmo czekały znawców, nikt niezważał na nie,
+Tak mocno zajmowało wszystkich grzybobranie
+Tadeusz przecież zważał i w bok strzelał okiem,
+I nieśmiejąc iść prosto, przysuwał się bokiem:
+Jak strzelec gdy w ruchoméj, gałęzistéj szopie,
+Usiadłszy na dwóch kołach, podjeżdża na dropie,
+Albo na siewki idąc, przy koniu się kryje,
+Strzelbę złoży na siodle lub pod końską szyję,
+Niby to bronę włóczy, niby idzie miedzą,
+A coraz się przybliża kędy ptaki siedzą;
+Tak skradał się Tadeusz.
+
+                         Sędzia czaty zmieszał
+I przeciąwszy mu drogę, do źródła pośpieszał.
+Z wiatrem igrały białe poły szarafana,
+I wielka chustka w pasie końcem uwiązana;
+Słomiany, podwiązany kapelusz, od ruchu
+Nagłego chwiał się z wiatrem jako liść łopuchu,
+Spadając to na barki, to znowu na oczy;
+W ręku ogromna laska: tak Pan Sędzia kroczy.
+Schyliwszy się i ręce obmywszy w strumieniu,
+Usiadł przed Telimeną na wielkim kamieniu,
+I wsparłszy się oburącz na gałkę słoniową
+Trzciny ogromnéj, s taką ozwał się przemową.
+
+Widzi Aśćka od czasu jak tu u nas gości
+Tadeuszek, niemało mam niespokojności;
+Jestem bezdzietny, stary; ten dobry chłopczyna,
+Wszakto moja na świecie pocięcha jedyna,
+Przyszły dziedzic fortunki mojéj. Z łaski nieba
+Zostawię mu kęs niezły szlacheckiego chleba;
+Już mu też czas obmyśleć los, postanowienie:
+Ale zważajno Aśćka moje utrapienie!
+Wiesz że Pan Jacek brat mój, Tadeusza ociec
+Dziwny człowiek, zamiarów jego trudno dociec,
+Niechce wracać do kraju, Bóg wié gdzie się kryje,
+Nawet niechęć synowi oznajmić że żyje,
+A ciągle nim zarządza. Naprzód w legiony
+Chciał go posyłać; byłem okropnie zmartwiony.
+Potem zgodził się przecie by w domu pozostał
+I żeby się ożenił. Jużbyć żony dostał;
+Partyę upatrzyłem; nikt z obywateli
+Niewyrówna z imienia ani z parenteli
+Podkomorzemu; jego starsza córka Anna
+Jest na wydaniu, piękna i posażna Panna.
+Chciałem zagaić. -- Na to Telimena zbladła,
+Złożyła książkę, wstała nieco i usiadła.
+
+Jak Mamę kocham, rzekła, czy to Panie bracie
+Jest w tém sens jaki, czy wy Boga w sercu macie?
+To myślisz Tadeusza zostać Dobrodziejem,
+Jeśli młodego chłopca zrobisz grykosiejem!
+Świat mu zawiążesz! wierz mi, kląć was kiedyś będzie!
+Zakopać taki talent w lasach i na grzędzie!
+Wierz mi, ile poznałam, pojętne to dziecie,
+Warto, żeby na wielkim przetarło się świecie;
+Dobrze brat zrobi gdy go do stolicy wyśle;
+Naprzykład do Warszawy? lub wié brat co myślę,
+Żeby do Peterburka? Ja pewnie téj zimy
+Pojadę tam dla sprawy; razem ułożymy
+Co zrobić s Tadeuszem; znam tam wiele osób,
+Mam wpływy: to najlepszy kreacyi sposób.
+Za mą pomocą znajdzie wstęp w najpierwsze domy,
+A kiedy będzie ważnym osobom znajomy,
+Dostanie urząd, order; wtenczas niech porzuci
+Służbę, jeżeli zechce, niech do domu wróci,
+Mając już i znaczenie i znajomość świata.
+I cóż brat myśli o tem? -- Jużci w młode lala,
+Rzekł Sędzia, nieźle chłopcu trochę się przewietrzyć,
+Obejrzeć się na świecie, między ludźmi przetrzéć;
+Ja za młodu niemało świata objechałem,
+Byłem w Piotrkowie, w Dobnie, to za trybunałem
+Jadąc jako palestrant, to własne swe sprawy
+Forytując, jeździłem nawet do Warszawy.
+Człek niemało skorzystał! chciałbym i synowca
+Wysłać pomiędzy ludzie, prosto jak wędrowca,
+Jak czeladnika który terminuje lata
+Ażeby nabył trochę znajomości świata.
+Nie dla rang, ni orderów! proszę uniżenie,
+Ranga moskiewska, order, cóż to za znaczenie?
+Któryż to z dawnych Panów, ba nawet dzisiejszych,
+Między szlachtą w powiecie nieco zamożniejszych,
+Dba o podobne fraszki; przecież są w estymie
+U ludzi, bo szanujem w nich ród, dobre imie,
+Albo urząd, lecz ziemski, przyznany wyborem
+Obywatelskim, nie zaś czyimś tam faworem. --
+
+Telimena przerwała: «Jeśli brat tak myśli,
+Tém lepiej, więc go jako wojażom wyślij.»
+
+Widzi siostra, rzekł Sędzia, skrobiąc smutnie głoę,
+Chciałbym bardzo, cóż kiedy mam trudności nowe!
+Pan Jacek niewypuszcza z opieki swéj syna,
+I przysłał mi tu właśnie na kark Bernardyna
+Robaka, który przybył s tamtéj strony Wisły,
+Przyjaciel brata, wszystkie wié jego zamysły;
+A wiec o Tadeusza już wyrzekli losie,
+I chcą by się ożenił, aby pojął Zosię,
+Wychowankę Wać Pani; oboje dostaną,
+Oprócz fortunki mojéj, z łaski Jacka wiano
+W kapitałach; wiesz Aśćka że ma kapitały
+I z łaski jego mam też fundusz prawie cały,
+Ma więc prawo rozrządzać -- Aśćka pomyśl o tém
+Żeby się to zrobiło najmniejszym kłopotem;
+Trzeba ich s sobą poznać. Prawda, bardzo młodzi,
+Szczególnie Zosia mała, leci to nic nieszkodzi;
+Czasby już Zośkę wreszcie wydobyć z zamknięcia,
+Bo wszakci to już pono wyrasta z dziecięcia.
+
+Telimena zdziwiona i prawie wylękła,
+Podnosiła się coraz, na szalu uklękła,
+Zrazu słuchała pilnie, potém dłoni ruchem
+Przeczyła, ręką żwawo wstrząsając nad uchem,
+Odpędzając jak owad nieprzyjemne słowu
+Na powrót w usta mówcy --
+
+                          «A! A! to rzecz nowa!
+Czy to Tadeuszowi szkodzi czy nieszkodzi,
+Rzekła z gniewem, sądź o tém sam W Pan Dobrodziéj,
+Mnie nic do Tadeusza, sami o nim radźcie,
+Zróbcie go ekonomem, lub w karczmie posadźcie,
+Niech szynkuje lub z lasu niech zwierzynę znosi:
+Z nim sobie co zechcecie zróbcie; lecz do Zosi?
+Co Wać Państwu do Zosi? ja jéj ręką rządzę,
+Ja sama. Że Pan Jacek dawał był pieniądze
+Na wychowanie Zosi i że jéj wyznaczył
+Małą pensyjkę roczną, więcéj przyrzec raczył;
+Toć jej jeszcze niekupił. Z resztą Państwo wiecie,
+I dotąd jeszcze o tém wiadomo na świecie,
+Że hojność Państwa dla nas nie jest bez powodu,
+Winni coś Soplicowie dla Horeszków rodu.»
+(Téj części mowy Sędzia słuchał z niepojętém
+Pomieszaniem, żałością i widocznym wstrętem;
+Jakby lękał się reszty mowy, głowę skłonił,
+I ręką potakując, mocno się zapłonił.)
+
+Telimena kończyła: byłam jéj piastunką,
+Jestem krewną, jedyną Zosi opiekunką.
+Nikt oprócz mnie niebędzie myślił o jéj szczęściu --
+A jeśli ona szczęście znajdzie w tém zamęściu?
+Rzekł Sędzia, wzrok podnosząc; jeśli Tadeuszka
+Podoba? -- Czy podoba? to na wierzbie gruszka;
+Podoba, niepodoba, a to mi rzecz ważna!
+Zosia niebędzie, prawda, partya posażna,
+Ale też niejest z lada wsi, lada szlachcianka,
+Idzie z Jaśnie Wielmożnych, jest Wojewodzianka,
+Rodzi się z Horeszkówny; małżonka dostanie!
+Staraliśmy się tyle o jéj wychowanie!
+Chybaby tu zdziczała -- Sędzia pilnie słuchał
+Patrząc w oczy; zdało się że się udobruchał,
+Bo rzekł dosyć wesoło: no to i cóż robić,
+Bóg widzi, szczérze chciałem interessu dobić;
+Tylko bez gniewu, jeśli Aśćka się niezgodzi,
+Aśćka ma prawo; smutno -- gniewać się nie godzi;
+Radziłem bo brat kazał, nikt tu nieprzymusza;
+Gdy Aśćka rekuzuje Pana Tadeusza,
+Odpisuję Jackowi że nie z mojéj winy,
+Niedojdą Tadeusza z Zosią zaręczyny.
+Teraz sam będę radzić; pono s Podkomorzym
+Zagaimy swatostwo i resztę ułożym.
+
+Przez ten czas Telimena ostygła z zapału:
+«Ja nie nierekuzuję, braciszku, pomału!
+Sam mówiłeś że jeszcze za wcześnie -- zbyt młodzi --
+Rospatrzmy się, czekajmy, nic to niezaszkodzi,
+Poznajmy s sobą Państwa młodych; będziem zważać,
+Niemożna szczęścia drugich tak na traf narażać:
+Ostrzegam tylko wcześnie, niech brat Tadeusza
+Nienamawia, kochać się w Zosi nieprzymusza,
+Bo serce niejest sługa, niezna co to pany,
+I nieda się przemocą okuwać w kajdany. --
+
+Zaczém Sędzia powstawszy odszedł zamyślony;
+Pan Tadeusz s przeciwnéj przybliżył się strony.
+Udając że szukanie grzybów tam go zwabia;
+W tymże kierunku zwolna posuwa się Hrabia.
+
+Hrabia podczas Sędziego sporów s Telimeną
+Stał za drzewami, mocno zdziwiony tą sceną;
+Dobył s kieszeni papier i ołówek, sprzęty
+Które zawsze miał s sobą, i na pień wygięły
+Rospiąwszy kartkę, widać że obraz malował,
+Mówiąc sam s sobą: Jakbyś umyślnie grupował,
+Ten na głazie, ta w trawie, grupa malownicza!
+Głowy charakterowe! s kontrastem oblicza!
+
+Podchodził, wstrzymywał się, lornetkę przecierał,
+Oczy chustką obwiewał i coraz spozierał --
+Miałożby to cudowne, śliczne widowisko
+Zginąć albo zmienić się gdy podejdę blisko?
+Ten aksamit traw, będzież to mak i botwinie?
+W Nimfie téj czyż obaczę jaką ochmistrzynię?
+
+  Choć Hrabia Telimenę już dawniej widywał
+W domu Sędziego, w którym dosyć często bywał,
+Lecz mało ją uważał; zadziwił się z razu,
+Rozeznając w niéj model swojego obrazu.
+Miejsca piękność, postawy wdzięk i gust ubrania,
+Zmieniły ją, zaledwo była do poznania.
+W oczach świeciły jeszcze niezagasłe gniewy;
+Twarz ożywiona wiatru świeżemi powiewy,
+Sporem s Sędzią i nagłym przybyciem młodzieńców,
+Nabrała mocnych, żywszych niż zwykłe rumieńców.
+
+Pani, rzekł Hrabia, racz méj śmiałości darować,
+Przychodzę i przepraszać i razem dziękować.
+Przepraszać, że jéj kroków śledziłem ukradkiem;
+I dziękować, że byłem jéj dumania świadkiem;
+Tyle ją obraziłem! winienem jéj tyle!
+Przerwałem chwilę dumań: winienem ci chwile
+Natchnienia! chwile błogie! potępiaj człowieka,
+Ale sztukmistrz twojego przebaczenia czeka!
+Na wielem się odważył, na więcéj odważę!
+Sądź! tu ukląkł i podał swoje peizaże.
+
+  Telimena sądziła malowania próby
+Tonem grzecznéj lecz sztukę znającéj osoby;
+Skąpa w pochwały lecz nieszczędziła zachętu,
+Brawo, rzekła, winszuję, niemało talentu.
+Tylko Pan niezaniedbuj; szczególniéj potrzeba
+Szukać pięknéj natury! O szczęśliwe nieba
+Krajów włoskich! różowe Cezarów ogrody!
+Wy klassyczne Tyburu spadające wody!
+I straszne Pauzylipu skaliste wydroże!
+To Hrabio kraj malarzów! u nas żal się Boże.
+Dziecko muz w Soplicowie oddane na mamki
+Umrze pewnie. Mój Hrabio, oprawię to w ramki,
+Albo w Album umieszczę do rysunków zbiorku,
+Które zewsząd skupiałam: mam ich dosyć w biorku.
+
+Zaczęli więc rozmowę o niebios błękitach,
+Morskich szumach, i wiatrach wonnych, i skał sczytach,
+Mieszając tu i ówdzie, podróżnych zwyczajem,
+Śmiéch i urąganie się nad oyczystym krajem.
+
+A przecież w około nich ciągnęły się lasy
+Litewskie! tak poważne, i tak pełne krasy! --
+Czeremchy oplatane dzikich chmielów wieńcem,
+Jarzębiny ze świeżym pasterskim rumieńcem,
+Leszczyna jak menada z zielonemi berły,
+Ubranemi jak w grona, w orzechowe perły;
+A niżéj dziatwa leśna: głóg w objęciu kalin,
+Ożyna czarne usta tuląca do malin.
+Drzewa i krzewy liśćmi wzięły się za ręce,
+Jak do tańca stojące panny i młodzieńce,
+W koło pary małżonków. Stoi pośród grona
+Para, nad całą leśną gromadą wzniesiona
+Wysmukłością kibici i barwy powabem,
+Brzoza biała, kochanka, z małżonkiem swym grabem,
+A daléj jakby starce na dzieci i wnuki
+Patrzą, siedząc w milczeniu, tu sędziwe buki,
+Tam matrony topole, i mechami brodaty
+Dąb włożywszy pięć wieków na swój kark garbaty,
+Wspiera się jak na grobów połamanych słupach,
+Na dębów, przodków swoich skamieniałych trupach.
+
+Pan Tadeusz kręcił się nudząc niepomału
+Długą rozmową, w któréj niemogł brać udziału;
+Aż gdy zaczęto sławić cudzoziemskie gaje,
+I wyliczać s kolei wszystkich drzew rodzaje:
+Pomarańcze, cyprysy, oliwki, migdały,
+Kaktusy, aloesy, mahonie, sandały,
+Cytryny, bluszcz, orzechy włoskie, nawet figi,
+Wysławiające ich kształty, kwiaty i łodygi,
+Tadeusz nieprzestawał dąsać się i zżymać,
+Nakoniec niemógł dłużéj od gniewu wytrzymać.
+
+Był on prostak, lecz umiał czuć wdzięk przyrodzenia,
+I patrząc w las ojczysty, rzekł pełen natchnienia:
+«Widziałem w botanicznym Wileńskim ogrodzie,
+Owe sławione drzewa rosnące na wschodzie
+I na południu, w owéj pięknéj Włoskiej ziemi;
+Któreż równać się może z drzewami naszemi?
+Czy aloes z długiemi jak konduktor pałki?
+Czy cytryna karlica z złocistemi gałki?
+Z liściem lakierowanym krótka i pękata,
+Jako kobieta mała, brzydka, lecz bogata?
+Czy zachwalony cyprys długi, cienki, chudy!
+Co zdaje się być drzewem nie smutku lecz nudy;
+Mówią że bardzo smutnie wygląda na grobie,
+Jest to jak lokaj niemiec we dworskiéj żałobie,
+Nieśmiejący rąk podnieść, ani głowy skrzywić,
+Aby się etykiecie niczém niesprzeciwić.
+
+Czyż nie piękniejsza nasza, poczciwa brzezina,
+Która, jako wieśniaczka kiedy płacze syna
+Lub wdowa męża, ręce załamie, rostoczy
+Po ramionach do ziemi strumienie warkoczy!
+Niema z żalu, postawą jak wymownie szlocha!
+Czemuż Pan Hrabia, jeśli w malarstwie się kocha,
+Niemaluje drzew naszych pośród których siedzi?
+Prawdziwie, będą s Pana żartować sąsiedzi,
+Ze mieszkając na żyznéj Litewskiéj równinie,
+Malujesz tylko jakieś skały i pustynie.
+
+Przyjacielu, rzekł Hrabia! piękne przyrodzenie
+Jest formą, tłem, materyą, a duszą natchnienie
+Które na wyobraźni unosi się skrzydłach,
+Poleruje się gustem, wspiera na prawidłach.
+Niedość jest przyrodzenia, niedosyć zapału,
+Sztukmistrz musi ulecieć w sfery ideału!
+Niewszystko co jest piękne wymalować da się!
+Dowiesz się o tém wszysykiem s książek w swoim czasie.
+Co się tycze malarstwa: do obrazu trzeba
+Punktów widzenia, grupy, ansemblu i nieba,
+Nieba włoskiego! stąd też w kunszcie peizażów,
+Włochy były, są, będą, ojczyzną malarzów.
+Stąd też oprócz Brejgela, lecz nie Van der Helle
+Ale pejzażysty (bo są dwaj Brejgele)
+J oprócz Ruisdalla, na całéj północy
+Gdzież był pejzażysta który pierwszéj mocy?
+Niebios, niebios potrzeba. -- Nasz malarz Orłowski,
+Przerwała Telimena, miał gust Soplicowski.
+(Trzeba wiedzieć że to jest Sopliców choroba,
+Ze im oprócz Ojczyzny nic się niepodoba)
+Orłowski który życie strawił w Peterburku,
+Sławny malarz, (mam jego kilka szkiców w biórku)
+Mieszkał tuż przy Cesarzu, na dworze, jak w raju,
+A nieuwierzy Hrabia jak tęsknił po kraju,
+Lubił ciągle wspominać swéj młodości czasy,
+Wystawiał wszystko w Polszcze: ziemię, niebo, lasy...
+
+I miał rozum, zawołał Tadeusz z zapałem:
+Te państwa niebo Włoskie, jak o niém słyszałem,
+Błękitne, czyste, wszak to jak zamarzła woda;
+Czyż nie piękniejsze stokroć wiatr i niepogoda?
+U nas dość głowę podnieść, ileż to widoków!
+Ileż scen i obrazów s saméj gry obłoków!
+Bo każda chmura inna: na przykład jesienna
+Pełźnie jak żółw leniwa, ulewą brzemienna,
+I z nieba aż do ziemi spuszcza długie smugi
+Jak rozwite warkocze, to są deszczu strugi.
+Chmura z gradem, jak balon szybko z wiatrem leci
+Krągła, ciemno-błękitna, w środku żółto świeci,
+Szum wielki słychać w koło: nawet te codzienne,
+Patrzcie Państwo, te białe chmurki, jak odmienne!
+Z razu jak stada dzikich gęsi lub łabędzi,
+A s tyłu wiatr jak sokół do kupy je pędzi:
+Ściskają się, grubieją, rosną, nowe dziwy!
+Dostają krzywych karków, rospuszczają grzywy,
+Wysuwają nóg rzędy, i po niebios sklepie
+Przelatują jak tabun rumaków po stepie:
+Wszystkie białe jak srebro, zmieszały się -- nagle
+Z ich karków rosną maszty, z grzyw szerokie żagle,
+Tabun zmienia się w okręt i wspaniale płynie
+Cicho, zwolna, po niebios błękitnéj równinie!
+
+  Hrabia i Telimena poglądali w górę;
+Tadeusz jedną ręką pokazał im chmurę,
+A drugą ścisnął zlekka rączkę Telimeny;
+Kilka już upłynęło minut cichéj sceny;
+Hrabia rozłożył papier na swym kapieluszu,
+I wydobył ołówek: wtem przykry dla uszu
+Odezwał się dzwon dworski, i zaraz śród lasu
+Głuchego, pełno było krzyku i hałasu.
+
+Hrabia kiwnąwszy głową, rzekł poważnym tonem:
+Tak to na świecie wszystko los zwykł kończyć dzwonem.
+Rachunki myśli wielkiéj, plany wyobraźni,
+Zabawki niewinności, uciechy przyjaźni,
+Wylania się serc czułych! gdy śpiż zdala ryknie,
+Wszystko miesza się, zrywa, mąci się i niknie!
+Tu obróciwszy czuły wzrok ku Telimenie,
+«Cóż zostaje?» a ona mu rzekła: «wspomnienie»
+I chcąc Hrabiego nieco ułagodzić smutek,
+Podała mu urwany kwiatek niezabudek.
+Hrabia go ucałował i na pierś przyśpilał,
+Tadeusz z drugiej strony krzak ziela roschylał,
+Widząc że się ku niemu tém zielem przewija
+Coś białego, była to rączka jak lilija:
+Pochwycił ją, całował, i usty po cichu
+Utonął w niéj jak pszczoła w lilii kielichu;
+Uczuł na ustach zimno; znalazł klucz i biały
+Papier w trąbkę zwiniony, był to listek mały;
+Porwał, schował w kieszenie, niewié co klucz znaczy,
+Lecz mu to owa biała kartka wytłumaczy.
+
+Dzwon wciąż dzwonił, i echem i głębi cichych lasów
+Odezwało się tysiąc krzyków i hałasów;
+Odgłos to był szukania i nawoływania,
+Hasło zakończonego na dziś grzybo-brania,
+Odgłos nie smutny wcale, ani pogrzebowy
+Jak się Hrabiemu zdało, owszem obiadowy.
+Dzwon ten w każde południe krzyczący s poddasza,
+Gości i czeladź domu na obiad zaprasza:
+Tak było w dawnych licznych dworach we zwyczaju,
+I zostało się w domu Sędziego. Więc z gaju
+Wychodziła gromada niosąca krobeczki,
+Koszyki, uwiązane końcami chusteczki,
+Pełne grzybów; a panny w jednym ręku niosły
+Jako wachlarz zwiniony, _borowik_ rozrosły,
+W drugim związane razem, jakby polne kwiatki
+_Opieńki_, i rozlicznéj barwy _Surojadki_.
+Wojski miał muchomora. S próżnemi przychodzi
+Rękami Telimena, z nią Panicze młodzi.
+
+Goście weszli w porządku i stanęli kołem:
+Podkomorzy najwyższe brał miejsce za stołem,
+Z wieku mu i z urzędu ten zaszczyt należy,
+Idąc kłaniał się starcom, damom i młodzieży.
+Obok stał kwestarz; Sędzia tuż przy bernardynie.
+Bernardyn zmówił krótki pacierz po łacinie,
+Podano w kolej wódkę, zaczem wszyscy siedli,
+I chołodziec litewski, milczkiem, żwawo jedli.
+
+Obiadowano ciszéj niż się zwykle zdarza,
+Nikt niegadał pomimo wezwań gospodarza.
+Strony biorące udział w wielkiéj o psów zwadzie
+Myśliły o jutrzejszéj walce i zakładzie;
+Myśl wielka zwykle usta do milczenia zmusza.
+Telimena mówiąca wciąż do Tadeusza,
+Musiała ku Hrabiemu nieraz się się odwrócić,
+Nawet na Assessora nieraz okiem rzucić:
+Tak ptasznik patrzy w sidło kędy szczygły zwabia
+I razem w pastkę wróblą. Tadeusz i Hrabia
+Obadwa radzi s siebie, obadwa szczęśliwi,
+Oba pełni nadziei, więc niegadatliwi.
+Hrabia na kwiatek dumne opuszczał wejrzenie
+A Tadeusz ukradkiem spozierał w kieszenie
+Czy ów kluczyk nieuciekł, ręką nawet chwytał
+I kręcił kartkę której dotąd nieprzeczytał.
+Sędzia Podkomorzemu węgrzyna, szampana
+Dolewał, służył pilnie, ściskał za kolana,
+Ale do rozmawiania z nim niemiał ochoty
+I widać, że czuł jakieś tajemne kłopoty.
+
+Przemijały w milczeniu talerze i dania:
+Przerwał nareszcie nudny tok obiadowania
+Gość niespodziany, szybko wpadając gajowy;
+Niezważał nawet że czas właśnie obiadowy,
+Podbiegł do Pana; widać s postawy i z miny
+Że ważnéj, i niezwykłéj jest posłem nowiny.
+Ku niemu oczy całe zwróciło zebranie.
+On odetchnąwszy nieco, rzekł: Niedźwiedź Mospanie!
+Resztę wszyscy odgadli; że zwierz z _matecznika_
+Wyszedł, że w Zaniemieńską puszczę się przemyka,
+Że go trzeba wnet ścigać, wszyscy wraz uznali,
+Choć ani się radzili, ani namyślali --
+Spólną myśl widać było z uciętych wyrazów,
+Z gestów żywych, z wydanych rozlicznych roskazów,
+Które wychodząc tłumnie, razem z ust tak wielu
+Dążyły przecież wszystkie do jednego celu.
+
+Na wieś! zawołał Sędzia, hej konno, setnika,
+Jutro na brzask obława, lecz na ochotnika;
+Kto wystąpi z osczepem, temu z robocizny
+Wytrącić dwa szarwarki i pięć dni pańszczyzny.
+
+Wskok, krzyknął Podkomorzy, okulbaczyć siwą,
+Dobiedz w cwał do mojego dwom; wziąć co żywo
+Dwie pijawki, które w całej okolicy słyną,
+Pies zowie się Sprawnikiem, a suka Strapczyną;
+Zakneblować im pyski, zawiązać je w miechu
+J przystawić ie tutaj konno dla pośpiechu.
+«Wańka! krzyknął na chłopca Assessor po rusku,
+Tasak mój Sanguszkówski pociągnąć na brusku:
+Wiesz, tasak co od Księcia miałem w podarunki;
+Pas opatrzyć, czy kula jest w każdym ładunku.
+«Strzelby, krzyknęli wszyscy, mieć na pogotowiu.
+Assessor wołał ciągle ołowiu, ołowiu!
+Formę do kul nam w torbie. -- Do Księdza Plebana
+Dać znać, dodał Pan Sędzia, żeby jutro zrana
+Mszę miał w kaplicy leśnéj; króciuchna offerta
+Za myśliwych, msza zwykła świętego Huberta.
+
+Po wydanych roskazach nastało milczenie;
+Każdy dumał i rzucał do koła wejrzenie,
+Jak gdyby kogoś szukał; zwolna wszystkich oczy
+Sędziwa twarz Wojskiego ciągnie i jednoczy:
+Znak to był że szukają na przyszłą wyprawę
+Wodza, i że Wojskiemu oddają buławę.
+Wojski powstał, zrozumiał towarzyszów wolę,
+I uderzywszy ręką poważnie po stole,
+Pociągnął złocistego z zanadrza łańcuszka,
+Na którym wisiał gruby zegarek jak gruszka.
+Jutro rzekł, pół do piątéj, przy leśnéj kaplicy
+Stawią się bracia strzelcy, wiara obławnicy.
+
+  Rzekł i ruszył od stołu, za nim szedł gajowy;
+Oni obmyślić mają i urządzić łowy.
+
+Tak wodze gdy na jutro bitwę zapowiedzą,
+Żołnierze po obozie broń czyszczą i jedzą,
+Lub na płaszczach i siodłach śpią próżni kłopotu;
+A wodze śród cichego dumają namiotu.
+
+Przerwał się obiad, dzień sszedł na kowaniu koni,
+Karmieniu psów, zbieraniu i czyszczeniu broni,
+U wieczerzy zaledwo kto przysiadł do stoła;
+Nawet strona Kusego s partyą Sokoła,
+Przestała dawnym wielkim zatrudniać się sporem:
+Pobrawszy się pod ręce Rejent z Assessorem
+Wyszukują ołowiu. Reszta spracowana
+Szła spać wcześnie, żeby przebudzić się z rana.
+
+
+
+
+KSIĘGA CZWARTA.
+
+
+
+
+DYPLOMATYKA I ŁOWY
+
+
+TREŚĆ.
+
+    Zjawisko w papilotach budzi Tadeusza -- Zapóźne postrzeżenie
+    omyłki -- Karczma -- Emissaryuz -- Zręczne użycie tabakiery zwraca
+    dyskusye na właściwą drogę -- Matecznik -- Niedźwiedź --
+    Niebezpieczeństwo Tadeusza i Hrabiego -- Trzy strzały -- Spor
+    Sagalasówki s Sangunkówką rosstrzygniony na stronę jednorórki
+    Horeszkowskiéj -- Bigos -- Wojskiego powieść o pojedynku Dowejki z
+    Domejką, przerwana szczuciem kota -- Koniec powieści o Dowejce i
+    Domejce.
+
+
+
+Rowienniki Litewskich wielkich kniaziów, drzewa
+Białowieży, Switezi, Ponar, Kuszelewa!
+Których cień spadał niegdyś na koronne głowy
+Groźnego Witenesa, Wielkiego Mindowy,
+I Giedymina, kiedy na Ponarskiéj górze
+Przy ognisku myśliwskiem, na niedźwiedziéj skórze
+Leżał, słuchając pieśni mądrego Lizdejki,
+A Wilii widokiem i szumem Wilejki
+Ukołysany marzył o wilku żelaznym;
+I zbudzony, za bogów roskazem wyraźnym
+Zbudował miasto Wilno, które w lasach siedli,
+Jak wilk pośrodku żubrów, dzików i niedźwiedzi.
+S lego to miasta Wilna, jak z Rzymskiéj wilczycy
+Wyszedł Kiejstut i Olgierd i Olgierdowicy,
+Równie myśliwi wielcy jak sławni rycerze,
+Czyli wroga ścigali, czyli dzikie źwierze.
+Sen myśliwski nam odkrył tajnie przyszłych czasów,
+Że Litwie trzeba zawsze żelaza i lasów.
+
+Knieje! do was ostatni przyjeżdżał na łowy
+Ostatni król co nosił kołpak Witoldowy,
+Ostatni z Jagiellonów wojownik szczęśliwy,
+I ostatni na Litwie monarcha myśliwy.
+Drzewa moje ojczyste! jeśli niebo zdarzy
+Bym wrócił was oglądać przyjaciele starzy,
+Czyli was znajdę jeszcze? czy dotąd żyjecie?
+Wy, koło których niegdyś pełzałem jak dziecie;
+Czy żyje wielki Baublis, w którego ogromie
+Wiekami wydrążonym jakby w dobrym domie,
+Dwónastu ludzi mogło wieczerzać za stołem?
+Czy kwitnie gaj Mendoga pod farnym kościołem?
+I tam na Ukrainie, czy się dotąd wznosi
+Przed Hołowińskich domem, nad brzegami rosi,
+Lipa tak rozrośniona, że pod jéj cieniami
+Sto młodzieńców, sto panien szło w taniec parami?
+
+Pomniki nasze! ileż co rok was pożera
+Kupiecka, lub rządowa, moskiewska siekiera!
+Nie zostawia przytułku, ni leśnym śpiewakom,
+Ni wieszczom, którym cień wasz tak miły jak ptakom.
+Wszak lipa Czarnolaska, na głos Jana czuła,
+Tyle rymów natchnęła! wszak ów dąb gaduła.
+Kozackiemu wieszczowi tyle cudów śpiewa!
+
+Ja ileż wam winienem o domowe drzewa!
+Błahy strzelce uchodząc szyderstw towarzyszy,
+Za chybioną źwierzynę, ileż w waszéj ciszy
+Upolowałem dumań, gdy w dzikim ostępie
+Zapomniawszy o łowach usiadłem na kępie,
+A koło mnie srebrzył się, tu mech siwobrody,
+Zlany granatem czarnéj, zgniecionéj jagody,
+A tam się czerwieniły wrzosiste pagórki,
+Strojne w brusznice, jakby w koralów paciorki --
+W około była ciemność; gałęzie u góry
+Wisiały jak zielone, gęste, niskie chmury,
+Wicher kędyś nad sklepem szalał nieruchomym,
+Jękiem, szumami, wyciem, łoskotami, gromem:
+Dziwny, odurzający hałas! mnie się zdało
+Że tam nad głową morze wiszące szalało.
+
+Na dole jak ruiny miast: tu wywrót dębu
+Wysterka z ziemi, nakształt ogromnego zrębu,
+Na nim oparte jak ścian i kolumn obłamy,
+Tam gałęziste kłody, tu wpół zgniłe tramy,
+Ogrodzone parkanem traw: w środek tarasu
+Zajrzeć straszno, tam siedzą gospodarze lasu,
+Dziki, niedźwiedzie, wilki; u wrót leżą kości
+Na pół zgryzione, jakichś nieostrożnych gości.
+Czasem wymkną się w górę przez trawy zielenie
+Jakby dwa wodotryski, dwa rogi jelenie,
+I mignie między drzewu zwierz żółtawym pasem,
+Juk promień kiedy wpadłszy, gaśnie między lasem.
+
+I znowu cichość w dnie. Dzięcioł na jedlinie,
+Stuka z lekka i daléj odlatuje, ginie,
+Schował się, ale dziobem nieprzestaje pukać,
+Jak dziecko gdy schowane, woła by go szukać.
+Bliżéj siedzi wiewiórka, orzech w łapkach trzyma.
+Gryzie go; zawiesiła kitkę nad oczyma,
+Jak pióro nad szyszakiem u kirasyera;
+Chociaż tak osłoniona, do koła spoziera,
+Dostrzegłszy gościa skacze gajów tanecznica,
+Z drzew na drzewa, miga się jako błyskawica;
+Nakoniec w niewidzialny otwór pnia przepada,
+Jak wracająca w drzewo rodzime Driada.
+Znowu cicho.
+
+            W tém gałąź wstrzęsła się trącona,
+I pomiędzy jarzębin rozsunione grona,
+Kraśniejsze od jarzębin zajaśniały lica,
+To jagod lub orzechów zbieraczka dziewica;
+W krobeczce s prostéj kory, podaje zebrane
+Bruśnice świeże, jako jéj usta rumiane;
+Obok młodzieniec idzie, leszczynę nagina,
+Chwyta w lot migające orzechy dziewczyna.
+
+W tém usłyszeli odgłos rogów i psów granie,
+Zgadują że się ku nim zbliża polowanie,
+J pomiędzy gałęzi gęstwę, pełni trwogi
+Zniknęli nagle z oczu, jako leśne bogi.
+
+W Soplicowie ruch wielki: lecz ni psów hałasy,
+Ani rżące rumaki, skrzypiące kolasy,
+Ni odgłos trąb dających hasło polowania,
+Nie mogły Tadeusza wyciągnąć s posłania;
+Ubrany padłszy w łóżko, spał jak bobak w norze.
+Nikt z młodzieży niemyślił szukać go po dworze,
+Każdy sobą zajęty, śpieszył gdzie kazano:
+O towarzyszu sennym całkiem zapomniano.
+
+On chrapał: słońce w otwór, co śród okienicy
+Wyrżnięty był w kształt serca, wpadło do ciemnicy
+Słupem ognistym, prosto sennemu na czoło;
+On jeszcze chciał zadrzemać i kręcił się w koło
+Chroniąc się blasku, nagle usłyszał stuknienie,
+Przebudził się; wesołe było przebudzenie.
+Czuł się rzeźwym jak ptaszek, z lekkością oddychał,
+Czuł się szczęśliwym, sam się do siebie uśmiechał:
+Myśląc o wszystkiém co mu wczora się zdarzyło,
+Rumienił się, i wzdychał, i serce mu biło.
+
+Spojrzał w okno, o dziwy! w promieni przezroczu,
+W owém sercu, błyszczało dwoje jasnych oczu,
+Szeroko otworzonych, jak zwykle wejrzenie
+Kiedy z jasności dziennéj przedziera się w cienie;
+Ujrzał i małą rączkę, niby wachlarz z boku
+Nadstawioną ku słońcu dla ochrony wzroku,
+Palce drobne zwrócone na światło różowe,
+Czerwieniły się na wskroś jakby rubinowe;
+Usta widział ciekawe, rostulone nieco,
+I ząbki, co jak perły śród koralów świecą,
+I lica, choć od słońca zasłaniane dłonią
+Różową, same całe jak róże się płonią.
+
+Tadeusz spał pod oknem; sam ukryty w cieniu
+Leżąc nawznak cudnemu dziwił się zjawieniu,
+I miał je tuż nad sobą, ledwie nie na twarzy,
+Nie wiedział czy to jawa, czyli mu się marzy
+Jedna s tych miłych, jasnych twarzyczek dziecinnych,
+Które pomnim widziane we śnie lat niewinnych.
+Twarzyczka schyliła się -- ujrzał, drżąc z bojaźni
+I radości, niestety! ujrzał najwyraźniéj,
+Przypomniał, poznał włos ów krótki, jasnozłoty,
+W drobne, jako śnieg białe, zwity papiloty,
+Niby srebrzyste strączki, co od słońca blasku
+Świeciły się jak korona na świętych obrasku.
+
+Zerwał się; i widzenie zaraz uleciało
+Przestraszone łoskotem i czekał, niewracało!
+Tylko usłyszał znowu trzykrotne stukanie
+I słowa: «Niech Pan wstaje, czas na polowanie.
+Pan zaspał.» Skoczył z łóżka i obu rękami
+Pchnął okienicę, że aż trzasła zawiasami
+I rozwarłszy się w obie uderzyła ściany;
+Wyskoczył, patrzył w koło, zdumiony, zmieszany,
+Nie niewidział, nie dostrzegł niczyjego śladu:
+Niedaleko od okna był parkan od sadu,
+Na nim chmielowe liście i kwieciste wieńce
+Chwiały się; czy je lekkie potrąciły ręce?
+Czy wiatr ruszył? Tadeusz długo patrzył na nie,
+Nieśmiał iść w ogród: tylko wsparł się na parkanie,
+Oczy podniósł, i s palcem do ust przyciśnionym
+Kazał sam sobie milczeć, by słowem kwapioném
+Nie rozerwał myślenia; potém w czoło stukał,
+Niby do wspomnień dawnych uśpionych w niém pukał,
+Nakoniec gryząc palce do krwi się zadrasnął,
+I na cały głos -- dobrze, dobrze mi tak! -- wrzasnął.
+
+We dworze, gdzie przed chwilą tyle było krzyku,
+Teraz pusto i głucho, jak na mogilniku:
+Wszyscy ruszyli w pole; Tadeusz nadstawił
+Uszu, i ręce do nich jak trąbki przyprawił,
+Słuchał, aż mu wiatr przyniósł wiejący od puszczy,
+Odgłosy trąb i wrzaski polującej tłuszczy.
+
+Koń Tadeusza w stajni czekał osiodłany,
+Wziął więc flintę, skoczył nań, i jak opętany
+Pędził ku karczmom które stały przy kaplicy.
+Kędy mieli się rankiem zebrać obławnicy.
+
+  Dwie chyliły się karczmy po dwóch stronach drogi,
+Oknami wzajem sobie grożące jak wrogi;
+Stara należy s prawa do zamku dziedzica,
+Nową na złość zamkowi postawił Soplica.
+W tamtéj, jak w swém dziedzictwie rej wodził Gerwazy,
+W téj najwyższe za stołem brał miejsce Protazy.
+
+Nowa karczma niebyła ciekawa s pozoru.
+Stara wedle dawnego zbudowana wzoru,
+Który był wymyślony od Tyryjskich cieśli,
+A potém go żydowie po świecie roznieśli:
+Rodzaj architektury, obcym budowniczym
+Wcale nieznany; my go od żydów dziedziczym.
+
+Karczma s przodu jak korab', s tyłu jak świątynia:
+Korab', istna Noego czworogranna skrzynia,
+Znany dziś pod prostackiém nazwiskiem stodoły;
+Tam różne są zwierzęta, konie, krowy, woły,
+Kozy brodate; w górze zaś ptastwa gromady,
+I płazów choć po parze, są też i owady.
+Część tylnia nakształt dziwnéj świątyni stawiona
+Przypomina s pozoru ów gmach Salomona,
+Który pierwsi ćwiczeni w budowań rzemieśle
+Hiramscy na Syonie wystawili cieśle.
+Żydzi go naśladują dotąd we swych szkołach,
+A szkoł rysunek widny w karczmach i stodołach.
+Dach z dranic i ze słomy, śpiczasty, zadarty,
+Pogięty jako kołpak żydowski podarty.
+Ze szczytu wytryskują krużganku krawędzie,
+Oparte na drewnianym licznych kolumn rzędzie;
+Kolumny, co jest wielkie architektów dziwo,
+Trwałe, chociaż wpół zgniłe, i stawione krzywo
+Jaków wieży Pizańskiej, nie podług modelów
+Greckich, bo są bez podstaw i bez kapitelów.
+Nad kolumnami biegą wpółokrągłe łuki,
+Także z drzewa, gotyckiéj naśladowstwo sztuki.
+Z wierzchu ozdoby sztuczne, nie rylcem, nie dłótem,
+Ale zręcznie ciesielskim wyrzezane sklutem,
+Krzywe jak szabasowych ramiona świeczników;
+Na końcu wiszą gałki, cóś nakształt guzików,
+Które żydzi modląc się na łbach zawieszają,
+I które po swojemu, cyces nazywają.
+Słowem zdaleka karczma chwiejąca się, krzywa,
+Podobna jest do żyda, gdy się modląc kiwa;
+Dach jak czapka, jak broda strzecha rostrzęśniona,
+Ściany dymne i brudne jak czarna opona,
+A s przodu rzeźba sterczy jak cyces na czole.
+
+W środku karczmy jest podział jak w żydowskiéj szkole,
+Jedna część pełna izbic ciasnych i podłużnych,
+Służy dla dam wyłącznie i panów podróżnych;
+W drugiéj ogromna sala. Koło każdéj ściany
+Ciągnie się wielonożny stół wąski drewniany,
+Przy nim stołki choć niższe, podobne do stoła,
+Jako dzieci do ojca.
+
+                             Na stołkach do koła
+Siedziały chłopy, chłopki, tudzież szlachta drobna
+Wszyscy rzędem; ekonom sam siedział z osobna.
+Po rannéj mszy s kaplicy, że była niedziela,
+Zabawić się i wypić przyszli do Jankiela.
+Przy każdym już szumiała siwą wódką czarka,
+Po nad wszystkimi z butlą biegała szynkarka.
+W środku arędarz Jankiel, w długim aż do ziemi
+Szarafanie zapiętym haftkami srebrnemi,
+Rękę jedną za czarny pas jedwabny wsadził,
+Drugą poważnie sobie siwą brodę gładził;
+Rzucając w koło okiem roskazy wydawał,
+Witał wchodzących gości, przy siedzących stawał
+Zagajając rozmowę, kłótliwych zagadzał,
+Lecz nie służył nikomu; tylko się przechadzał.
+Żyd stary i powszechnie znany s poczciwości,
+Od lat wielu dzierżawił karczmę, a nikt z włości
+Nikt ze szlachty niezaniosł nań skargi do dworu;
+O cóż skarżyć? miał trunki dobre do wyboru,
+Rachował się ostróżnie lecz bez oszukaństwa,
+Ochoty niezabraniał, nie cierpiał pijaństwa:
+Zabaw wielki miłośnik; u niego wesele
+I chrzciny obchodzono; on w każdą niedzielę
+Kazał do siebie ze wsi przychodzić muzyce,
+Przy któréj i basetla była i kozice.
+
+Muzykę znał, sam słynął muzycznym talentem;
+S cymbałami, narodu swego instrumentem,
+Chadzał niegdyś po dworach i graniem zdumiewał
+I pieśniami, bo biegle i uczenie śpiewał.
+Chociaż żyd dosyć czystą miał polską wymowę,
+Szczególniéj zaś polubił pieśni narodowe;
+Przywoził mnóstwo s każdéj za Niemen wyprawy,
+Kołomyjek z Halicza, mazurów z Warsznwy;
+Wieść, niewiem czyli pewna, w całéj okolicy
+Głosiła, że on pierwszy przywiózł z zagranicy
+I upowszechnił wówczas, w tamecznym powiecie,
+Ową piosenkę, sławną dziś na całym świecie,
+A którą po raz pierwszy na ziemi Auzonów
+Wygrały Włochom polskie trąby legionów.
+Talent śpiewania bardzo na Litwie popłaca,
+Jedna miłość u ludzi, wsławia i wzbogaca:
+Jankiel zrobił majątek; syt zysków i chwały
+Zawiesił dźwięcznostronne na ścianie cymbały;
+Osiadłszy z dziećmi w karczmie, zatrudniał się szynkiem,
+Przy tém w pobliskiém mieście był też podrabinkiem,
+A zawsze miłym wszędzie gościem, i domowym
+Doradzcą; znał się dobrze na handlu zbożowym,
+Na wicinnym: potrzebna jest znajomość taka
+Na wsi. -- Miał także sławę dobrego Polaka.
+
+On pierwszy zgodził kłótnie często nawet krwawe
+Między dwiema karczmami, obie wziął w dzierżawę;
+Szanowali go równie i starzy stronnicy
+Horeszkowscy i słudzy sędziego Soplicy.
+On sam powagę umiał utrzymać nad groźnym
+Klucznikiem Horeszkowskim i kłotliwym Woźnym;
+Przed Jankielem tłumili dawne swe urazy,
+Gerwazy groźny ręką, językiem Protazy.
+
+Gerwazego niebyło; ruszył na obławę,
+Niechcąc aby tak ważną i trudną wyprawę
+Odbył sam Hrabia, młody i niedoświadczony;
+Poszedł więc z nim dla rady, tudzież dla obrony.
+
+Dziś miejsce Gerwazego najdalsze od progu,
+Między dwiema ławami, w samym karczmy rogu,
+Zwane _pokuciem_, kwestarz ksiądz Robak zajmował;
+Jankiel go tam posadził; widać że szanował
+Wysoko Bernardyna, bo skoro dostrzegał
+Ubytek w jego szklance, natychmiast podbiegał
+I roskazał dolewać lipcowego miodu.
+Słychać, że z Bernardynem znali się za młodu
+Kędyś tam w cudzych krajach. Robak często chadzał
+Nocą do karczmy, tajnie z żydem się naradzał
+O ważnych rzeczach; słychać było że towary
+Ksiądz przemycał, lecz potwarz to niegodna wiary.
+
+Robak wsparty na stole, wpółgłośno rosprawiał,
+Tłum szlachty go otaczał i uszy nadstawiał,
+I nosy ku księdzowskiéj chylił tabakierze;
+Brano z niéj, i kichała szlachta jak możdzerze.
+
+«Rewerendissime, rzekł kichnąwszy Skołuba,
+To mi tabaka, co to idzie aż do czuba;
+Od czasu jak nos dźwigam (tu głasnął nos długi)
+Takiéj niezażywałem (tu kichnął raz drugi)
+Prawdziwa Bernardynka, pewnie s Kowna rodem,
+Miasta sławnego w świecie tabaką i miodem.
+Byłem tam lat już -- Robak przerwał mu «na zdrowie
+Wszystkim Waszmościom, moi Mościwi Panowie;
+Co się tabaki tyczy, hem, ona pochodzi
+Z dalszéj strony niż myśli Skołuba Dobrodziéj;
+Pochodzi z Jasnéj Góry; Xiężą Paulinowie
+Tabakę taką robią w mieście Częstochowie,
+Kędy jest obraz tylu cudami wsławiony,
+Bogarodzicy Panny, Królowéj korony
+Polskiéj; zowią ją dotąd i Księżną Litewską!
+Koronęć jeszcze dotąd piastuje królewską,
+Lecz na Litewskiém Księstwie teraz syzma siedzi!»
+-- S Częstochowy? rzekł Wilbik, byłem tam w spowiedzi,
+Kiedym na odpust chodził lat temu trzydzieście;
+Czy to prawda że Francuz gości teraz w mieście,
+Że chce kościół rozwalać, i skarbiec zabierze,
+Bo to wszystko w Litewskim stoi Kurierze?
+-- Nieprawda rzekł Bernardyn, nie, Pan Najjaśniejszy
+Napoleon katolik jest najprzykładniejszy;
+Wszak go papież namaścił, żyją s sobą w zgodzie
+I nawracają ludzi w francuskim narodzie,
+Który się trochę popsuł; prawda s Częstochowy
+Oddano wiele srebra na skarb narodowy
+Dla Ojczyzny, dla Polski, sam Pan Bóg tak każe,
+Skarbcem Ojczyzny zawsze są jego ołtarze;
+Wszakże w Warszawskiém Księstwie mamy sto tysięcy
+Wojska polskiego, może wkrótce będzie więcéj,
+A któż wojsko opłaci? czy nie wy Litwini,
+Wy tylko grosz dajecie do Moskiewskiéj skrzyni.
+-- Kat by dał, krzyknął Wilbik, gwałtem od nas biorą.
+-- Oj dobrodzieju, chłopek ozwał się s pokorą,
+Pokłoniwszy się księdzu i skrobiąc się w głowę,
+Już to szlachcie, to jeszcze bieda przez połowę,
+Lecz nas drą jak na łyka -- Cham, Skołuba krzyknął,
+Głupi, tobieć to lepiéj, tyś chłopie przywyknął
+Jak węgórz do odarcia; lecz nam _urodzonym_,
+Nam wielmożnym, do złotych swobód wzwyczajonym!
+Ach bracia! wszak to dawniéj szlachcic na zagrodzie!
+-- (Tak, tak, krzyknęli wszyscy: rowny wojewodzie!)
+Dziś nam szlachectwa przeczą, każą nam drabować
+Papiery, i szlachectwa papierem probować.
+-- Jeszcze Waszeci mniejsza, zawołał Juraha,
+Waszeć s pradziadów chłopów uszlachcony szlaha,
+Ale ja, s kniaziów! pytać u mnie o patenta,
+Kiedym został szlachcicem? sam Bóg to pamięta!
+Niechaj Moskal w las idzie pytać się dębiny
+Kto jéj dał patent rosnąć nad wszystkie krzewiny.
+-- Kniaziu, rzekł Żagiel, świeć Waść baki lada komu,
+Tu znajdziesz pono mitry i w niejednym domu,
+-- Waść ma krzyż w herbie, wołał Podhajski, to skryta
+Aluzya, że w rodzie bywał neofita.
+-- Fałsz, przerwał Birbarz, przecież ja s tatarskich Hrabiów
+Pochodzę, a mam krzyże nad herbem korabiów.
+-- Poraj, krzyknął Mickiewicz, z mitrą w polu złotém,
+Herb Książęcy, Stryjkowski gęsto pisze o tém.
+
+Za czém wielkie powstały w całéj karczmie szmery;
+Ksiądz Bernardyn uciekł się do swéj tabakiery,
+W koléj częstował mówców, gwar zaraz ucichnął,
+Każdy zażył przez grzeczność i kilkakroć kichnął;
+Bernardyn korzystając s przerwy, mówił dalej:
+-- Oj wielcy ludzie od téj tabaki kichali!
+Czy uwierzycie Państwo, że s téj tabakiery,
+Pan jenerał Dąbrowski zażył razy cztery?
+-- Dąbrowski? zawołali -- Tak, tak, on jenerał;
+Byłem w obozie gdy on Gdańsk Niemcom odbierał
+Miał coś pisać, bojąc się ażeby nie zasnął,
+Zażył, kichnął, dwakroć mię po ramieniu klasnął;
+Księże Robaku mówił, Księże Bernardynie,
+Obaczymy się w Litwie może nim rok minie,
+Powiedz Litwinom niech mnie czekają s tabaką
+Częstochowską, niebiorę innéj tylko taką.
+
+Mowa Księdza wzbudziła takie zadziwienie,
+Taką radość, że całe huczne zgromadzenie
+Milczało chwilę; potem napół ciche słowa
+Powtarzano: tabaka s Polaki? Częstochowa?
+Dąbrowski? z ziemi włoskiéj? aż nakoniec razem.
+Jakby myśl z myślą, wyraz sam zbiegł się z wyrazem,
+Wszyscy jednogłośnie jak na dane hasło
+Krzyknęli: Dąbrowskiego! wszystko razem wrzasło,
+Wszystko się uścisnęło: chłop s tatarskim Hrabią,
+Mitra s Krzyżem, Poraje z Gryfem i s Korabią;
+Zapomnieli wszystkiego, nawet Bernardyna,
+Tylko śpiewali krzycząc: wódki, miodu, wina!
+
+Długo się przysłuchiwał Ksiądz Robak piosence,
+Nakoniec chciał ją przerwać; wziął w obiedwie ręce
+Tabakierkę, kichaniem melodyę zmieszał,
+I nim się nastroili, tak mówić pośpieszał:
+Chwalicie mą tabakę Mości Dobrodzieje,
+Obaczcież co się wewnątrz tabakierki dzieje.
+Tu wycierając chustką zabrudzone denko,
+Pokazał malowaną armią malenką
+Jak roj much; w środku jeden człowiek na rumaku,
+Wielki jako chrząszcz, siedział, pewnie wódz orszaku;
+Spinał konia jak gdy by chciał skakać w niebiosa,
+Jednę rękę na cuglach, drugą miał u nosa:
+Przypatrzcie się, rzekł Robak, tej groźnéj postawie,
+Zgadnijcie czyja? -- Wszyscy patrzyli ciekawie, --
+Wielki to człowiek, Cesarz, ale nie Moskali,
+Ich Carowie tabaki nigdy niebierali.
+-- Wielki człowiek, zawołał Cydzlk, a w kapocie?
+Ja myśliłem że wielcy ludzie chodzą w złocie,
+Bo u Moskałów lada jenerał Mospanie,
+To tak świeci się w złocie, jak szczupak w szafranie;
+-- Ba, przerwał Rymsza; przecież widziałem za młodu
+Kościuszkę, naczelnika naszego narodu:
+Wielki człowiek! a chodził w krakowskiéj sukmanie,
+To jest czamarce; -- w jakiéj czamarce, Mospanie?
+Odparł Wilbik, to przecież zwano taratatką;
+-- Ale tamta s fręzlumi, ta jest całkiem gładką,
+Krzyknął Mickiewicz; -- za tém wszczynały się swary
+O rożnych taratatki kształtach i czamary.
+
+Przemyślny Robak widząc, że się tak rospryska
+Rozmowa, jął ją znowu zbierać do ogniska,
+Do swojéj tabakiery; częstował, kichali,
+Życzyli sobie zdrowia, on rzecz ciągnął daléj:
+-- Gdy Cesarz Napoleon w potyczce zażywa
+Raz po raz, to znak pewny że bitwę wygrywa:
+Na przykład pod Austerlic; Francuzi tak stali
+Z armatami, a na nich biegła ćma Moskali;
+Cesarz patrzył i milczał; co Francuzi strzelą,
+To Moskale półkami jak trawa się ścielą.
+Półk za półkiem cwałował i spadał s kulbaki;
+Co półk spadnie, to Cesarz zażyje tabaki;
+Aż w końcu Alexander ze swoim braciszkiem
+Konstantym, i z niemieckim cesarzem Franciszkiem,
+W nogi s pola; więc Cesarz widząc że po walce,
+Spojrzał na nich, zaśmiał się i otrząsnął palce.
+Otoż jeśli kto s Panów coście tu przytomni
+Będzie w wojsko Cesarza, niech to sobie wspomni.
+
+Ach! zawołał Skołuha, mój księże kwestarzu!
+Kiedyż to będzie! wszak to ile w kalendarzu
+Jest świąt, na każde święto Francuzów nam wróżą,
+Wygląda człek, wygląda, aż się oczy mrożą,
+A Moskal jak nas trzymał, tak trzyma za szyję,
+Pono nim słońce wnidzie, rosa oczy wyje.
+
+Mospanie, rzekł Bernardyn, babska rzecz narzekać,
+A żydowska rzecz ręce założywszy czekać
+Nim kto w karczmę zajedzie i do drzwi zapuka;
+Z Napoleonem pobić Moskalów nie sztuka.
+Już ci on Szwabom skórę trzy razy wymłócił,
+Brzydkie Prusactwo zdeptał, Anglików wyrzucił
+Het za morze, Moskalom zapewne wygodzi;
+Ale co stąd wyniknie, wié Asan Dobrodziej?
+Oto szlachta Litewska wtenczas na koń wsiędzie
+I szable weźmie, kiedy bić się s kim nie będzie;
+Napoleon sam wszystkich pobiwszy, nareszcie
+Powie, obejdę się ja bez was, kto jesteście?
+Więc nie dość gościa czekać, nie dość i zaprosić,
+Trzeba czeladkę zebrać i stoły pownosić,
+A przed ucztą potrzeba dom oczyścić s śmieci,
+Oczyścić dom powtarzam, oczyścić dom, dzieci!
+Nastąpiło milczenie, potém głosy w tłumie:
+Jakże to dom oczyścić, jakto ksiądz rozumie?
+Już ci my wszystko zrobim, na wszystko gotowi,
+Tylko niech Ksiądz Dobrodziéj, jaśniéj się wysłowi.
+
+Ksiądz poglądał za okno, przerwawszy rozmowę,
+Ujrzał coś ciekawego, z okna wytknął głowę,
+Po chwili rzekł powstając: dziś czasu niemamy,
+Potém o tém obszerniéj s sobą pogadamy;
+Jutro będę dla sprawy w powiatowém mieście
+J do Waszmościów z drogi zajadę po kweście.
+
+Niech też do Niehrymowa Ksiądz na nocleg zdąży,
+Rzekł Ekonom, rad będzie Księdzu Pan Chorąży;
+Wszakże na Litwie stare powiada przysłowie:
+Szczęśliwy człowiek, jako kwestarz w Niehrymowie!
+I do nas rzekł Zubkowski, wstąp jeżeli łaska,
+Znajdzie się tam półsztuczek płótna, masła faska,
+Baran lub krówka, wspomnij księże na te słowa:
+Szczęśliwy człowiek, trafił, jak ksiądz do Zubkowa,
+I do nas rzekł Skołuba, do nas Terajewicz,
+Żaden Bernardyn głodny nie wyszedł s Pucewicz.
+Tak cała szlachta prośbą i obietnicami
+Przeprowadzała Księdza; on już był za drzwiami.
+
+On już pierwéj przez okno ujrzał Tadeusza
+Który leciał gościńcem, w cwał, bez kapelusza,
+Z głową schyloną, bladém, posępném obliczem,
+A konia ustawicznie bódł i kropił biczem.
+Ten widok bardzo Księdza Bernardyna zmieszał,
+Więc za młodzieńcem kroki szybkiemi pośpieszał
+Do wielkiéj pusczy, która jako oko sięga
+Czerniła się na całym brzegu widnokręga.
+
+Któż zbadał puszcz litewskich przepastne krainy,
+Aż do samego środka, do jądra gęstwiny?
+Rybak ledwie u brzegów nawiedza dno morza;
+Myśliwiec krąży koło puszcz litewskich łoża,
+Zna je ledwie po wierzchu, ich postać, ich lice,
+Lecz obce mu ich wnętrzne serca tajemnice:
+Wieść tylko albo bajka wié co się w nich dzieje.
+Bo gdybyś przeszedł bory i podszyte knieje,
+Trafisz w głębi na wielki wał pniów, kłod, korzeni,
+Obronny trzęsawicą, tysiącem strumieni
+I siecią zielsk zarosłych, i kopcami mrowisk,
+Gniazdami os, szerszeniów, kłębami wężowisk.
+Gdybyś i te zapory zmógł nadludzkiem męztwem,
+Daléj spotkać się z większém masz niebezpieczeństwém;
+Daléj co krok czychaja, niby wilcze doły,
+Małe jeziorka, trawą zarosłe na poły,
+Tak głębokie że ludzie dna ich niedośledzą,
+(Wielkie jest podobieństwo że djabły tam siedzą)
+Woda tych studni sklni się, plamista rdzą krwawą,
+A z wnętrza ciągle dymi zionąc woń plugawą,
+Od któréj drzewa w koło tracą liść i korę;
+Łyse, skarłowaciałe, robaczliwe, chore,
+Pochyliwszy konary mchem kołtunowate,
+I pnie garbiąc brzydkiemi grzybami brodate,
+Siedzą w około wody, jak czarownic kupa
+Grzejąca się nad kotłem w którym warzą trupa.
+
+Za temi jeziorkami już nie tylko krokiem,
+Ale daremnie nawet zapuszczać się okiem;
+Bo tam już wszystko mglistym zakryte obłokiem,
+Co się wiecznie ze trzęskich oparzelisk wznosi.
+A w tą mgłą nakoniec (jak wieść gminna głosi)
+Ciągnie się bardzo piękna, żyzna okolica,
+Główna królestwa zwierząt i roślin stolica.
+W niéj są złożone wszystkich drzew i ziół nasiona,
+S których się rozrastają na świat ich plemiona;
+W niéj jak w arce Noego, s wszelkich zwierząt rodu
+Jedna przynajmniéj para chowa się dla płodu.
+W samym środku (jak słychać) mają swoje dwory,
+Dawny Tur, Żubr i Niedźwiedź, puszcz imperatory.
+Około nich na drzewach gnieździ się Ryś bystry,
+I żarłoczny Rosomak, jak czujne ministry;
+Daléj zaś jak podwładni szlachetni wassale,
+Mięszkają Dziki, Wilki i Łosie rogale.
+Nad głowami Sokoły i Orłowie dzicy,
+Żyjący s pańskich stołów, dworscy zausznicy.
+Te pary zwierząt główne i patryarchalne,
+Ukryte w jądrze puszczy, światu niewidzialne,
+Dzieci swe ślą dla osad za granicę lasu,
+A sami we stolicy używają wczasu;
+Nie giną nigdy bronią sieczną ani palną,
+Lecz starzy umierają śmiercią naturalną.
+Mają też i swój smętarz, kędy bliscy śmierci,
+Ptaki składają pióra, czworonogi sierci.
+Niedźwiedź gdy zjadłszy zęby strawy nieprzeżuwa,
+Jeleń zgrzybiały gdy już ledwie nogi suwa,
+Zając sędziwy gdy mu już krew w żyłach krzepnie,
+Kruk gdy już posiwieje, sokoł gdy oślepnie,
+Orzeł gdy mu dziób stary tak się w kabłąk skrzywi
+Że zamknięty na wieki już gardła nie żywi,
+Idą na smętarz. Nawet mniejszy zwierz raniony
+Lub chory, bieży umrzéć w swe ojczyste strony.
+Stąd to w miejscach dostępnych kędy człowiek gości,
+Nie znajdują się nigdy martwych zwierząt kości.
+Słychać że tam w stolicy, między zwierzętami
+Dobre są obyczaje, bo rządzą się sami;
+Jeszcze cywilizacją ludzką niepopsuci,
+Nieznają praw własności która świat nasz kłóci,
+Nie znają pojedynków, ni wojennéj sztuki.
+Jak ojce żyły w raju, tak dziś żyją wnuki,
+Dzikie i swojskie razem w miłości i zgodzie,
+Nigdy jeden drugiego nie kąsa, ni bodzie.
+Nawet gdyby tam człowiek wpadł chociaż niezbrojny,
+Toby środkiem bestyi przechodził spokojny;
+Oneby nań patrzyły tym wzrokiem zdziwienia,
+Jakim w owym ostatnim szóstym dniu stworzenia
+Ojce ich pierwsze co się w ogrójcu gnieździły,
+Patrzyły na Adama nim się z nim skłóciły.
+Szczęściem człowiek nie zbłądzi do tego ostępu,
+Bo Trud i Trwoga i Śmierć bronią mu przystępu.
+
+Czasem tylko w pogoni zaciekłe ogary,
+Wpadłszy niebacznie między bagna, mchy i jary,
+Wnętrznéj ich okropności rażone widokiem,
+Uciekają skowycząc z obłąkanym wzrokiem;
+I długo potém ręką pana już głaskane,
+Drżą jeszcze u nóg jego strachem opętane.
+Te puszcz stołeczne, ludziom nieznane tajniki,
+W języku swoim strzelcy zowią -- _Mateczniki_.
+
+Głupi niedźwiedziu! gdybyś w Mateczniku siedział,
+Nigdyby się o tobie Wojski niedowiedział;
+Ale czyli pasieki zwabiła cię wonność,
+Czy uczułeś do owsa dojrzałego skłonność;
+Wyszedłeś na brzeg puszczy gdzie się las przerzedził
+I tam zaraz leśniczy bytność twą wyśledził,
+I zaraz obsaczniki, chytre nasłał szpiegi,
+By poznać gdzie popasasz i gdzie masz noclegi;
+Teraz Wojski z obławą, już od matecznika
+Postawiwszy szeregi odwrót ci zamyka.
+
+Tadeusz się dowiedział, że niemało czasu
+Już przeszło, jak ogary wpadły w otchłań lasu.
+
+Cicho; -- próżno myśliwi natężają ucha;
+Próżno, jak najciekawszéj mowy, każdy słucha
+Milczenia, długo w miejscu nieruchomy czeka;
+Tylko muzyka puszczy gra do nich zdaleka.
+Psy nurtują po puszczy jak pod morzem nurki,
+A strzelcy obróciwszy do lasu dwórurki,
+Patrzą Wojskiego: ukląkł, ziemię uchem pyta:
+Jako w twarzy lekarza wzrok przyjacioł czyta
+Wyrok życia lub zgonu miłéj im osoby,
+Tak strzelcy ufni w sztuki Wojskiego sposoby
+Topili w nim spójrzenia nadziei i trwogi.
+«Jest! jest! wyrzekł półgłosem, zerwał się na nogi.
+On słyszał! oni jeszcze słuchali -- nareszcie,
+Słyszą, jeden pies wrzasnął, potém dwa, dwadzieście,
+Wszystkie razem ogary rospierzchnioną zgrają
+Doławiają się, wrzeszczą, wpadli na trop, grają,
+Ujadają: już nie jest to powolne granie
+Psów goniących zająca, lisa albo łanie;
+Lecz wciąż, wrzask krótki, częsty, ucinany, zjadły;
+To nie na ślad daleki ogary napadły,
+Na oko gonią -- nagle ustał krzyk pogoni,
+Doszli zwierza -- wrzask znowu, skowyt, -- zwierz się broni
+I zapewne kaleczy, śród ogarów grania
+Słychać co raz to częściéj jęk psiego konania.
+
+Strzelcy stali, i każdy ze strzelbą gotową
+Wygiął się jak łuk na przód s wciśnioną w las głową,
+Niemogą dłużéj czekać! już ze stanowiska
+Jeden za drugim zmyka i w pusczę się wciska,
+Chcą pierwsi spotkać zwierza: choć Wojski ostrzegał,
+Choć Wojski stanowiska na koniu obiegał,
+Krzycząc, że czy kto prostym chłopem czy paniczem,
+Jeżeli z miejsca zejdzie dostanie w grzbiet smyczem.
+Nie było rady! wszyscy pomimo zakazu
+W las pobiegli, trzy strzelby huknęły od razu,
+Potém wciąż kanonada, aż głośniéj nad strzały
+Ryknął niedźwiedź i echem napełnił las cały.
+Ryk okropny! boleści, wściekłości, rospaczy,
+Za nim wrzask psów, krzyk strzelców, trąby dojeżdżaczy
+Grzmiały ze środka puszczy; strzelcy ci w las śpieszą,
+Tamci korki odwodzą a wszyscy się cieszą;
+Jeden Wojski w żałości, krzyczy że chybiono.
+Strzelcy i obławnicy poszli jedną stroną
+Na przełaj zwierza między ostępem i puszczą;
+A niedźwiedź odstraszony psów i ludzi tłuszczą,
+Zwrócił się nazad w miejsca mniéj pilnie strzeżone
+Ku polom,  skąd już zeszły strzelcy rozstawione,
+Gdzie tylko pozostali z mnogich łowczych szyków
+Wojski, Tadeusz, Hrabia s kilką obławników.
+
+Tu las był rzadszy; słychać z głębi ryk, trzask łomu
+Aż z gęstwy jak s chmur wypadł niedźwiedź nakształt gromu;
+W koło psy gonią, straszą, rwą; on wstał na nogi
+Tylne i spojrzał w koło, rykiem strasząc wrogi,
+I przedniemi łapami to drzewu korzenie,
+To pniaki osmalone, to wrosłe kamienie
+Rwał, waląc w psów i w ludzi; aż wyłamał drzewo
+Kręcąc nim jak maczugą, na prawo, na lewo;
+Runął wprost na ostatnich strażników obławy,
+Hrabię i Tadeusza: oni bez obawy
+Stoją w kroku, na zwierza wytknęli flint rury,
+Jako dwa konduktury w łono ciemnéj chmury;
+Aż oba jednym razem pociągnęli kórki,
+[Niedoświadczeni!) razem zagrzmiały dwórurki;
+Chybili; Niedźwiedź skoczył, oni tuż utkwiony
+Oszczep jeden chwycili czterema ramiony,
+Wydzierali go sobie; spojrzą, aż tu s pyska
+Wielkiego czerwonego dwa rzędy kłów błyska,
+I łapa s pazurami już się na łby spuszcza;
+Pobledli, w tył skoczyli, i gdzie rzadnie puszcza
+Zmykali; zwierz za nimi wspiął się, już pazury
+Zahaczał, chybił, podbiegł, wspiął się znów do góry,
+I czarną łapą sięgał Hrabiego włos płowy.
+Zdarłby mu czaszkę z mózgów jak kapelusz z głowy,
+Gdy Assessor z Rejentem wyskoczyli z boków,
+A Gerwazy biegł s przodu o jakie sto kroków,
+Z nim Robak, choć bez strzelby -- i trzej w jednéj chwili
+Jak gdyby na komendę razem wystrzelili.
+Niedźwiedź wyskoczył w górę juk kot przed chartami,
+I głową na dół runął, i czterma łapami
+Przewróciwszy się młyńcem, cielska krwawe brzemie
+Waląc tuż pod Hrabiego, zbił go z nóg na ziemię.
+Jeszcze ryczał, chciał jeszcze powstać, gdy nań wsiadły
+Rozjuszona Strapczyna i Sprawnik zajadły.
+
+Natenczas Wojski chwycił na taśmie przypięty
+Swój róg bawoli, długi, centkowany, kręty
+Jak wąż boa, oburącz do ust go przycisnął,
+Wzdął policzki jak banię, w oczach krwią zabłysnął,
+Zasunął w pół powieki, w ciągnął w głąb pół brzucha
+I do płuc wysłał z niego cały zapas ducha,
+I zagrał: róg jak wicher, nie wstrzymanym dechem,
+Niesie w puszczę muzykę i podwaja echem.
+Umilkli strzelce, stali szczwacze zadziwieni
+Mocą, czystością, dziwną harmonią pieni.
+Starzec cały kunszt którym niegdyś w lasach słynął
+Jeszcze raz przed uszami myśliwców rozwinął;
+Napełnił wnet, ożywił knieje i dąbrowy,
+Jakby psiarnię w nię wpuścił i rospoczął łowy.
+Bo w graniu była łowów historja krótka:
+Z razu odzew dźwięczący, rześki: to pobudka;
+Potém jęki po jękach skomlą: to psów granie;
+A gdzie niegdzie ton twardszy jak grzmot: to strzelanie.
+
+Tu przerwał, lecz róg trzymał; wszystkim się zdawało
+Ze Wojski wciąż gra jeszcze, a to echo grało.
+
+Zadał znowu; myśliłbyś że róg kształty zmieniał,
+I że w ustach Wojskiego to grubiał to cieniał,
+Udając głosy zwierząt; to raz w wilczą szyję
+Przeciągając się, długo, przeraźliwie wyje.
+Znowu jakby w niedźwiedzie rozwarłszy się garło.
+Ryknął; potém beczenie żubra wiatr rozdarło.
+
+Tu przerwał, lecz róg trzymał; wszystkim się zdawało
+Że Wojski wciąż gra jeszcze, a to echo grało.
+Wysłuchawszy rogowéj arcydzieło sztuki,
+Powtarzały je dęby dębom, bukom buki.
+
+Dmie znowu: jakby w rogu były setne rogi,
+Słychać zmieszane wrzaski szczwania, gniewu, trwogi,
+Strzelców, psiarni i zwierząt; aż Wojski do góry
+Podniósł róg, i tryumfu hymn uderzył w chmury.
+
+Tu przerwał, lecz róg trzymał; wszystkim się zdawało
+Że Wojski wciąż gra jeszcze, a to echo grało.
+Ile drzew tyle rogów znalazło się w boru,
+Jedne drugim pieśń niosą jak s choru do choru.
+I szła muzyka coraz szersza, coraz dalsza,
+Coraz ciższa i coraz czystsza, doskonalsza,
+Aż znikła gdzieś daleko, gdzieś na niebios progu!
+
+Wojski obiedwie ręce odjąwszy od rogu
+Roskrzyżował; róg opadł, na pasie rzemiennym
+Chwiał się. Wojski z obliczem nabrzmiałem, promienném,
+Z oczyma wzniesioniemi, stał jakby natchniony,
+Łowiąc uchem ostatnie znikające tony.
+A tymczasem zagrzmiało tysiące oklasków,
+Tysiące powinszowań i wiwatnych wrzasków.
+
+Uciszono się zwolna, i oczy gawiedzi
+Zwróciły się na wielki, świeży trup niedźwiedzi:
+Leżał krwią opryskany, kulami przeszyty,
+Piersiami w gęszczę trawy wplątany i wbity,
+Rosprzestrzenił szeroko przednie krzyżem łapy,
+Dyszał jeszcze, wylewał strumień krwi przez chrapy,
+Otwierał jeszcze oczy, lecz głowy nie ruszy;
+Pijawki Podkomorzego dzierżą go pod uszy,
+Z lewéj strony Strapczyna, a s prawéj zawisał
+Sprawnik i dusząc gardziel krew czarną wysysał.
+
+Zaczem Wojski roskazał kij żelazny włożyć
+Psom między zęby, i tak paszczęki rostworzyć.
+Kolbami przewrócono na wznak zwierza zwłoki,
+I znów trzykrotny wiwat uderzył w obłoki.
+
+  -- A co? krzyknął Asssessor, kręcąc strzelby rurą,
+A co? fuzyjka moja? górą nosi górą!
+A co? fuzyjka moja? nie wielka ptaszyna,
+A jak się popisała? to jéj nie nowina,
+Nie puści ona na wiatr żadnego ładunku,
+Od Książecia Sanguszki mam ją w podarunku.
+Tu pokazywał strzelbę przedziwnéj roboty
+Choć maleńką, i zaczął wyliczać jéj cnoty.
+-- Ja biegłem, przerwał Rejent otarłszy pot s czoła
+Biegłem tuż za niedźwiedziem; a Pan Wojski woła
+Stój na miejscu; jak tam stać, niedźwiedź w pole wali,
+Rwąc s kopyta jak zając coraz daléj, daléj,
+Aż mi ducha niestało, dobiedz ni nadziei,
+Aż spojrzę w prawo, sadzi, a tu rzadko w kniei,
+Jak téż wziąłem na oko, postójże marucha,
+Pomyśliłem, i basta, ot leży bez ducha;
+Tęga strzelba, prawdziwa to Sagalasówka,
+Napis Sagalas London à Bałabanówka.
+(Sławny tam mieszkał slósarz polak, który robił
+Polskie strzelby, ale je po angielsku zdobił.)
+
+-- Jak to, parsknął Assessor, do kroćset niedźwiedzi
+Tu to niby Pan zabił? co też tu Pan bredzi!
+-- Słuchajno, odparł Rejent, tu Panie nie śledztwo,
+Tu obława, tu wszystkich weźmiem na świadectwo.
+
+Więc kłótnia między zgrają wszczęła się zawzięta,
+Ci stronę Assessora, ci brali Rejenta;
+O Gerwazym niewspomniał nikt, bo wszyscy biegli
+Z boków, i co się s przodu działo nie postrzegli.
+Wojski głos zabrał: teraz jest przynajmniéj za co,
+Bo to Panowie nie jest ow szarak ladaco,
+To niedźwiedź, tu już nie żal poszukać odwetu,
+Czy szarpentyną, czyli nawet s pistoletu;
+Spór wasz trudno pogodzić, więc dawnym zwyczajem,
+Na pojedynek nasze pozwolenie dajem.
+Pamiętam za mych czasów żyło dwóch sąsiadów,
+Oba ludzie uczciwi, szlachta s prapradziadów,
+Mieszkali po dwóch stronach nad rzekę Wilejką,
+Jeden zwał się Domeyko a drugi Doweyko.
+Do niedźwiedzicy oba razem wystrzelili,
+Kto zabił trudno dociec, strasznie się kłócili,
+I przysięgli strzelać się przez niedźwiedzią skórę:
+To mi to po szlachecku, prawie rura w rurę.
+Pojedynek ten wiele narobił hałasu;
+Pieśni o nim śpiewano za owego czasu.
+Ja byłem sekundantem; jak się wszystko działo,
+Opowiem od początku historję całą.
+
+Nim Wojski zaczął mówić, Gerwazy spór zgodził;
+On niedźwiedzia z uwagą do koła obchodził,
+Nareszcie dobył tasak, rościął pysk na dwoje,
+I w tylcu głowy, mózgu roskroiwszy słoje,
+Znalazł kulę, wydobył, suknią ochędożył.
+Przymierzył do ładunku, do flinty przyłożył;
+A potém dłoń podnosząc i kulę na dłoni,
+Panowie, rzekł, ta kula nie jest z waszéj broni,
+Ona s téj Horeszkowskiéj wyszła jednorurki,
+(Tu podniósł flintę starą, obwiązaną w sznurki)
+Lecz nie ja wystrzeliłem -- o trzeba tam było
+Odwagi; straszno wspomnieć, w oczach mi się ćmiło!
+Bo prosto biegli ku mnie oba paniczowie,
+A niedźwiedź s tyłu już, już, na Hrabiego głowie,
+Ostatniego z Horeszków! chociaż po kądzieli.
+Jezus Marya, krzyknąłem; i Pańscy anieli
+Zesłali mi na pomoc Księdza Bernardyna.
+On nas wszystkich zawstydził; oj dzielny księżyna!
+Gdym drżał, gdym się do cyngla dotknąć nie ośmielił,
+On mi z rąk flintę wyrwał, wycelił, wystrzelił:
+Między dwie głowy strzelić! sto kroków! nie chybić!
+I w sam środek paszczęki! tak mu zęby wybić!
+Panowie! długo żyję, jednego widziałem
+Człowieka, co mógł takim popisać się strzałem.
+Ów głośny niegdyś u nas s tylu pojedynków,
+Ów co korki kobiétom wystrzelał s patynków,
+Ów łotr nad łotry, sławny wczasy wiekopomne,
+Ów Jacek, vulgo Wąsal; nazwiska nie wspomnę:
+Ale mu nie czas teraz dojeżdżać niedźwiedzi;
+Pewnie po same wąsy hultaj w piekle siedzi.
+Chwała Księdzu! dwom ludziom on życie ocalił,
+Może i trzem; Gerwazy nie będzie się chwalił,
+Ale gdyby ostatnie s krwi Horeszków dziecie
+Wpadło w bestyi paszczę, niebyłbym na świecie,
+I moje by tam stare pogryzł niedźwiedź kości;
+Pójdź księże, wypijemy zdrowie Jegomości.
+
+Próżno szukano księdza; wiedzą tylko tyle.
+Że po zabiciu zwierza, zjawił się na chwilę,
+Podskoczył ku Hrabiemu i Tadeuszowi,
+A widząc że obadwa cali są i zdrowi,
+Podniósł ku niebu oczy, cicho pacierz zmówił,
+I pobiegł w pole szybko, jakby go kto łowił.
+
+Tymczasem na Wojskiego roska, pęki wrzosu,
+Suche chrosty i pniaki rzucono do stosu;
+Bucha ogień, wyrasta szara sosna dymu,
+I rosszerza się w górze nakształt baldakimu.
+Nad płomieniem oszczepy złożono w koziołki,
+Na grotach zawieszono brzuchate kociołki;
+Z wozów niosą jarzyny, mąki i pieczyste,
+I chléb.
+
+          Sędzia otworzył puzderko zamczyste,
+W którém rzędami flaszek białe sterczą głowy;
+Wybiera z nich największy kufel kryształowy,
+(Dostał go Sędzia w darze od księdza Robaka)
+Wódka to Gdańska napój miły dla Polaka;
+Niech żyje! krzyknął Sędzia w górę wznosząc flaszę,
+Miasto Gdańsk niegdyś nasze, będzie znowu nasze!
+I lał srebrzysty likwor w kolej, aż na końcu
+Zaczęło złoto kapać i błyskać na słońcu.
+
+W kociołkach bigos grzano -- w słowach wydać trudno
+Bigosu smak przedziwny, kolor i woń cudną;
+Słów tylko brzęk usłyszy i rymów porządek,
+Ale treści ich miejski nie pojmie żołądek.
+Aby cenić litewskie pieśni i potrawy,
+Trzeba mieć zdrowie, na wsi żyć, wracać z obławy.
+
+Przecież i bez tych przypraw, potrawą nielada
+Jest bigos, bo się z jarzyn dobrych sztucznie składa.
+Bierze się doń siekana, kwaszona kapusta,
+Która, wedle przysłowia, sama idzie w usta;
+Zamknięta w kotle, łonem wilgotném okrywa
+Wyszukanego cząstki najlepsze mięsiwa;
+I praży się, aż ogień wszystkie z niej wyciśnie
+Soki żywne, aż z brzegów naczynia war pryśnie,
+I powietrze do koła zionie aromatem.
+
+Bigos już gotów. Strzelcy s trzykrotnym wiwatem
+Zbrojni łyżkami biegą i bodą naczynie,
+Miedź grzmi, dym bucha, bigos jak kamfora ginie,
+Zniknął, uleciał; tylko w czeluściach saganów,
+Wre para, jak w kraterze zagasłych wulkanów.
+
+Kiedy się już do woli napili, najedli,
+Zwierza na wóz złożyli, sami na koń siedli,
+Radzi wszyscy, rozmowni, oprócz Assessora
+I Rejenta, ci byli gniewliwsi niż wczora,
+Kłócąc się o zalety, ten swéj Sanguszkówki,
+A ten bałabanowskiéj swéj Sagalasówki.
+Hrabia też i Tadeusz jadą nie weseli,
+Wstydząc się że chybili i że się cofnęli:
+Bo na Litwie kto zwierza wypuści z obławy,
+Długo musi pracować nim poprawi sławy.
+
+Hrabia mówił że pierwszy do oszczepu godził,
+I że spotkaniu z zwierzem Tadeusz przeszkodził;
+Tadeusz utrzymywał, że będąc silniejszy
+I do robienia ciężkim oszczepem zręczniejszy,
+Chciał wyręczyć Hrabiego: tak sobie niekiedy
+Przymawiali śród gwaru i wrzasku czeredy.
+
+Wojsk i jechał po środku; staruszek szanowny,
+Wesoły był nadzwyczaj i bardzo rozmowny;
+Chcąc kłótników zabawić i do zgody dowieść,
+Kończył im o Doweyce i Domeyce powieść:
+-- Assessorze, jeżeli chciałem byś z Rejentem
+Pojedynkował, nie myśl że jestem zawziętym
+Na krew ludzką; broń Hoże, chciałem was zabawić,
+Chciałem wam komedyę niby to wyprawić,
+Wznowić koncept, który ja, lat temu czterdzieście,
+Wymyśliłem -- przedziwny! -- Wy młodzi jesteście,
+Nie pamiętacie o nim, lecz za moich czasów,
+Głośny był od téj puszczy, do poleskich lasów.
+
+Domeyki i Doweyki wszystkie sprzeciwieństwa
+Pochodziły, rzecz dziwna, z nazwisk podobieństwa
+Bardzo niewygodnego. Bo gdy w czas seymików,
+Przyjaciele Doweyki skarbili stronników,
+Szepnął ktoś do szlachcica, day kreskę Doweyce;
+A ten niedosłyszawszy dał kreskę Domeyce.
+Gdy na uczcie wniósł zdrowie Marszałek Rupeyko
+Wiwat Doweyko, drudzy krzyknęli Domeyko;
+A kto siedział w pośrodku, nie trafił do ładu,
+Zwłaszcza przy niewyraźnéj mowie w czas objadu.
+
+  Gorzéj było; raz w Wilnie jakiś szlachcic pijany,
+Bił się w szable z Domeyką i dostał dwie rany;
+Potém ow szlachcic z Wilna wracając do domu.
+Dziwnym trafem z Doweyką zjechał się u promu;
+Gdy więc na jednym promie płynęli Wileyką,
+Pyta sąsiada kto on, odpowie: Doweyko;
+Nie czekając dobywa rapier spod kireyki,
+Czach, czach, i za Domeykę podciął wąs Doweyki.
+
+Wreszcie jak na dobitkę, trzeba jeszcze było,
+Żeby na polowaniu tak się wydarzyło,
+Że stali blisko siebie oba imiennicy,
+I do jednéj strzelili razem Niedźwiedzicy.
+Prawda że po ich strzale upadła bez duchu,
+Ale już piérwéj niosła z dziesiątek kul w brzuchu;
+Strzelby z jednym kalibrem miało wiele osób,
+Kto zabił Niedźwiedzicę? dojdźże! jaki sposób?
+
+Tu już krzyknęli: dosyć! trzeba raz rzecz skończyć,
+Bóg nas czy diabeł złączył, trzeba się rozłączyć:
+Dwóch nas jak dwóch słońc pono za nadto na świecie, --
+A więc do szerpentynek i stają na mecie.
+Oba szanowni ludzie; co ich szlachta godzą,
+To oni na się jeszcze zapalczywiéj godzą.
+Zmienili broń; od szabel szło na pistolety,
+Stają, krzyczym że nadto przybliżyli mety;
+Oni na złość, przysięgli przez niedźwiedzią skórę
+Strzelać się, śmierć niechybna! prawie rura w rurę;
+Oba tęgo strzelali -- Sekunduj Hreczecha;
+Zgoda rzekłem, niech zaraz dół wykopie klecha:
+Bo taki spór nie może skończyć się na niczém;
+Lecz bijcie się szlacheckim trybem, nie rzeźniczym,
+Dosyć już mety zbliżać, widzę żeście zuchy,
+Chcecie strzelać się rury oparłszy na brzuchy?
+Ja nie pozwolę; zgoda że na pistolety;
+Lecz strzelać się nie z dalszéj, ani z bliższéj mety,
+Jak przez skórę niedźwiedzią; ja rękami memi
+Jako sekundant skórę rościągnę na ziemi,
+I ja sam was ustawię. Waść po jednéj stronie
+Stanie na końcu pyska, a Waść na ogonie.
+Zgoda! wrzaśli: czas? -- jutro -- miejsce? Karczma Usza.
+Rozjechali się. Ja zaś do Wirgiliusza --
+
+Tu Wojskiemu przerwał krzyk: Wyczha! tuż spod koni
+Smyknął szarak; już Kusy, już go Sokół goni.
+Psy wzięto na obławę, wiedząc że s powrotem
+Na polu łatwo można napotkać się s kotem;
+Bez smyczy szły przy koniach; gdy kota spostrzegły,
+Wprzód nim strzelcy poszczuli już za nim pobiegły.
+Rejent też i Assessor chcieli końmi natrzeć,
+Lecz Wojski wstrzymał krzycząc: wara! stać i patrzeć;
+Nikomu krokiem ruszyć z miejsca niedozwolę,
+Stąd widzim wszyscy dobrze, zając idzie w pole.
+W istocie, kot czuł s tyłu myśliwych i psiarnie,
+Rwał w pole, słuchy wytknął jak dwa różki sarnie,
+Sam szarzał się nad rolą długi, wyciągnięty,
+Skoki pod nim sterczały jakby cztery pręty,
+Rzekłbyś że ich nie rusza tylko ziemię trąca
+Po wierzchu, jak jaskółka wodę całująca.
+Pył za nim, psy za pyłem, zdaleka się zdało,
+Że zając, psy i charty jedne tworzą ciało:
+Jakby jakaś przez pole suwała się źmija,
+Kot jak głowa, pył s tyłu jakby modra szyja,
+A psami jak podwójnym ogonem wywija.
+
+Rejent, Assessor patrzą, otworzyli usta,
+Dech wstrzymali; wtém Rejent pobladnął jak chusta,
+Zbladł i Assessor, widzą -- fatalnie się dzieje,
+Owa źmija im daléj, tém bardziéj dłużeje,
+Już rwie się w pół, już znikła owa szyja pyłu,
+Głowa już blisko lasu, ogony, gdzie s tyłu!
+Głowa niknie, raz jeszcze jakby kto kutasem
+Mignął: w las wpadła; ogon urwał się pod lasem.
+
+Biedne psy, ogłupiałe biegały pod gajem,
+Zdawały się naradzać, oskarżać nawzajem;
+Wreście wracają, zwolna skacząc przez zagony,
+Spuściły uszy, tulą do brzucha ogony,
+I przybiegłszy, ze wstydu nieśmieją wznieść oczu,
+I zamiast iść do Panów, stały na uboczu.
+
+Rejent spuścił ku piersiom zasępione czoło,
+Assessor rzucał okiem ale niewesoło,
+Potém zaczęli oba słuchaczom wywodzić:
+Jak ich charty bez smycza nie nawykły chodzić,
+Jak kot z nienacka wypadł, jak źle był poszczuty
+Na roli, gdzie psom chyba trzebaby wdziać buty,
+Tak pełno wszędzie głazów i ostrych kamieni.
+
+  Mądrze rzecz wyłuszczali, szczwacze doświadczeni;
+Myśliwi s tych mów wiele mogliby korzystać,
+Lecz nie słuchali pilnie, ci zaczęli świstać,
+Ci śmiać się w głos, ci mając niedźwiedzia w pamięci
+Gadali o nim, świeżą obławą zajęci.
+
+
+Wojski ledwie raz okiem za zającem rzucił,
+Widząc że uciekł, głowę obojętnie zwrócił
+I kończył rzecz przerwaną: na czém więc stanąłem?
+A ha! na tém, że obu za słowo ująłem
+Iż będą strzelali się przez niedźwiedzią skórę,
+Szlachta w krzyk, to śmierć pewna! prawie rura w rurę,
+A ja w śmiech, bo mnie uczył mój przyjaciel Maro,
+Że skóra źwierza nic jest ladajaką miarą.
+Wszak wiecie Waćpanowie jak królowa Dydo
+Przypłynęła do Libów i tam z wielką biédą
+Wytargowała sobie taki ziemi kawał,
+Któryby się wołową skórą nakryć dawał;
+Na tym kawałku ziemi stanęła Kartago!
+Więc ja to sobie w nocy rozbieram z uwagą.
+
+Ledwie dniało, już z jednéj strony taradejką
+Jedzie Dowejko, z drugiéj na koniu Domeyko.
+Patrzą, aż tu przez rzekę, leży most kosmaty,
+Pas ze skóry niedźwiedziéj porzniętéj na szmaty.
+Postawiłem Dowejkę na zwierza ogonie
+Z jednéj strony, Domeykę zaś po drugiéj stronie.
+Pukajcie teraz, rzekłem, choć przez całe życie,
+Lecz póty was niespuszczę aż się pogodzicie.
+Oni w złość; a tu szlachta kładnie się na ziemi
+Od śmiechu, a ja s Księdzem słowy poważnemi
+Nuż im z Ewanjelji, s statutów dowodzić,
+Niema rady: -- śmieli się i musieli zgodzić.
+
+Spor ich potém w dozgonną przyjaźń się zamienił,
+I Doweyko się s siostrą Domeyki ożenił,
+Domeyko pojął siostrę szwagra, Doweykównę,
+Podzielili majątek na dwie części równe,
+A w miejscu gdzie się zdarzył tak dziwny przypadek,
+Pobudowawszy karczmę, nazwali Niedźwiadek.
+
+
+
+
+KSIĘGA PIĄTA.
+
+
+
+
+KŁÓTNIA.
+
+
+TREŚĆ.
+
+    Plany myśliwskie Telimeny -- Ogrodniczka wybiera się na wielki świat
+    i słucha nauk opiekunki -- Strzelcy wracają -- Wielkie zadziwienie
+    Tadeusza -- Spotkanie się powtórne w świątyni dumania i zgoda
+    ułatwiona za pośrednictwem mrowek -- U stołu wytacza się rzecz o
+    łowach -- Powieść Wojskiego o Rejtanie i Księciu Denassów,
+    przerwana -- Zagajenie układów między stronami, także przerwane --
+    Zjawisko s kluczem -- Kłótnia -- Hrabia z Gerwazym odbywają radę
+    wojenną.
+
+
+
+Wojski chlubnie skończywszy łowy wraca z boru,
+A Telimena w głębi samotnego dworu
+Zaczyna polowanie. Wprawdzie nieruchoma
+Siedzi z założonemi na piersiach rękoma,
+Lecz myślą goni źwierzów dwóch; szuka sposobu
+Jakby razem obsobaczyć i ułowić obu:
+Hrabię i Tadeusza. Hrabia panicz młody.
+Wielkiego domu dziedzic, powabnéj urody;
+Już trochę zakochany! cóż? może się zmienić!
+Potém, czy szczérze kocha? czy się zechce żenić?
+S kobietą kilka laty starszą! nie bogatą!
+Czy mu krewni pozwolą? co świat powié na to?
+
+Telimena tak myśląc s sofy się podniosła
+I stanęła na palcach, rzekłbyś że podrosła;
+Odkryła nieco piersi, wygięła się bokiem,
+I sama siebie pilném obejrzała okiem,
+I znowu zapytała o radę zwierciadła,
+Po chwili, wzrok spuściła, westchnęła i siadła.
+
+Hrabia Pan! zmienni w gustach są ludzie majętni!
+Hrabia blondyn! blondyni nie są zbyt namiętni.
+A Tadeusz? prostaczek! poczciwy chłopczyna!
+Prawie dziecko! raz pierwszy kochać się zaczyna!
+Pilnowany niełacno zerwie pierwsze zwiąski,
+Przytém dla Telimeny ma już obowiąski
+Męszczyzni póki młodzi, chociaż w myślach zmienni,
+W uczuciach są od dziadów stalsi, ho sumienni.
+Długo serce młodzieńca proste i dziewicze
+Chowa wdzięczność za pierwsze miłości słodycze!
+Ono roskosz i wita i żegna z weselem,
+Jak skromną ucztę ktorą dzielim s przyjacielem,
+Tylko siary pianica, gdy już spali trzewa,
+Brzydzi się trunkiem, którym nazbyt się zalewa.
+Wszystko to Telimena dokładnie wiedziała,
+Bo i rozum i wielkie doświadczenie miała.
+
+Lecz co powiedzą ludzie? można im zejść % oczu,
+W inne strony wyjechać, mieszkać na uboczu,
+Lub co lepsza, wynieść się całkiem z okolicy,
+Naprzykład zrobić małą podróż do stolicy,
+Młodego chłopca na świat wielki wyprowadzić,
+Kroki jego kierować, pomagać mu, radzić,
+Serce mu kształcić, mieć w nim przyjaciela, brata!
+Nareszcie -- użyć świata, póki służą lata!
+
+Tak myśląc, po alkowie śmiało i wesoło
+Przeszła się kilka razy -- znów spuściła czoło.
+
+  Wartoby też pomyślić o Hrabiego losie --
+Czyby się nie udało ppdsunąć mu Zosię?
+Niebogata, lecz za to urodzeniem równa,
+Z domu senatorskiego, jest dygnitarzówna.
+Jeżeliby do skutku przyszło ożenienie,
+Telimena w ich domu miałaby schronienie
+Na przyszłość, krewna Zosi i Hrabiego swatka,
+Dla młodego małżeństwa byłaby jak matka.
+
+Po tj s sobą odbytéj, stanowczéj naradzie,
+Woła przez okno Zosię, bawiącą się w sadzie.
+
+Zosia w porannym stroju i z głową odkrytą
+Stała, trzymając w ręku podniesione sito,
+Do nóg jéj biegło ptastwo; stąd kury szurpate
+Toczą się kłębkiem, stamtąd kogutki czubate,
+Wstrząsając koralowe na głowach szyszaki
+I wiosłując skrzydłami przez bruzdy i krzaki,
+Szeroko wyciągają ostrożaste pięty;
+Za niemi zwolna indyk sunie się odęty
+Sarkając na trzpiotalstwo swéj krzykliwéj żony,
+Owdzie pawie jak tratwy długiemi ogony
+Stérują się po łące, a gdzie niegdzie z gory
+Upada jak kiść śniegu gołąb' srebrnopióry.
+W pośrodku zielonego okręgu murawy,
+Ściska się okrąg ptastwa krzykliwy, ruchawy,
+Opasany gołębi sznurem, nakształt wstęgi
+Białéj, środkiem pstrokaty w gwiazdy, w cętki, w pręgi.
+Tu dzioby bursztynowe, tam czubki s korali
+Wznoszą się z gęstwi pierza jak ryby spod fali.
+Wysuwają się szyje i w ruchach łagodnych
+Chwieją się ciągle nakształt tulipanów wodnych;
+Tysiące oczu jak gwiazd błyskają ku Zosi.
+
+Ona w środku wysoko nad ptastwem się wznosi,
+Sama biała i w długa bieliznę ubrana
+Kręci się, jak bijąca śród kwiatów fontanna;
+Czerpie s sita i sypie na skrzydła i głowy,
+Ręką jak perły białą, gęsty grad perłowy
+Krup jęczmiennych: to ziarno godne pańskich stołów,
+Robi się dla zaprawy litewskich rosołów,
+Zosia je wykradając s szafy ochmistrzyni
+Dla swego drobiu, szkodę w gospodarstwie czyni.
+
+  Usłyszała wołanie: Zosiu! to głos cioci!
+Sypnęła razem ptastwu ostatek łakoci,
+A sama kręcąc sito, jako tanecznica
+Bębenek i w takt bijąc, swawolna dziewica
+Jęła skakać przez pawie, gołębie i kury:
+Zmieszane ptastwo tłumnie furknęło do góry.
+Zosia stopami ledwie dotykając ziemi,
+Zdawała się najwyżéj bujać miedzy niemi;
+Przodem gołębie białe, które w biegu płoszy,
+Leciały, jak przed wozem bogini roskoszy.
+
+Zosia przez okno s krzykiem do alkowy wpadła,
+I na kolanach ciotki zadyszana siadła;
+Telimena całując i głaszcząc pod brodę,
+Z radością zważa dziecka żywość i urodę
+(Bo prawdziwie kochała swą wychowanicę.)
+Ale znowu poważnie nastroiła lice,
+Wstała i przechodząc się wszerz i wzdłuż alkowy.
+Dzierżąc palec przy ustach, temi rzekła słowy:
+
+Kochana Zosiu, już też całkiem zapominasz
+I na stan i na wiek twój; wszak to dziś zaczynasz
+Rok czternasty, czas rzucić indyki i kurki,
+Fi! to godna zabawka dygnitarskiéj córki.
+I z umurzaną dziatwą chłopską już do woli
+Napieściłaś się! Zosiu! patrząc serce boli;
+Opaliłaś okropnie płeć, czysta cyganka,
+A chodzisz i ruszasz się, juk parafianka.
+Już ja temu wszystkiemu na przyszłość zaradzę,
+Od dziś zacznę, dziś ciebie na świat wyprowadzę,
+Do salonu, do gości, gości mamy siła,
+Patrzajżeż ażebyś mnie wstydu nie zrobiła.
+
+Zosia skoczyła z miejsca i klasnęła w dłonie,
+I ciotce zawisnąwszy oburącz na łonie,
+Płakała i śmiała się na przemian z radości.
+Ach ciociu! już tak dawno nie widziałam gości;
+Od czasu jak tu żyję s kury i indyki,
+Jeden gość co widziałam to był gołąb' dziki;
+Już mi troszeczkę nudno tak siedzieć w alkowie,
+Pau Sędzia nawet mówi, że to źle na zdrowie.
+
+Sędzia! przerwała ciotka, ciągle mi dokuczał
+Żeby cię na świat wywieść, ciągle pod nos mruczał
+Że już jesteś dorosłą; sam nie wié co plecie,
+Dziadziuś nigdy na wielkim niebywały świecie.
+Ja wiem lepiéj jak długo trzeba się sposobić
+Panience, by wyszedłszy na świat effekt zrobić.
+Wiedz Zosiu, że kto rośnie na widoku ludzi,
+Choć piękny, choć rozumny effektów nie wzbudzi.
+Gdy go wszyscy przywykną widzieć od maleńka.
+Lecz niechaj ukształcona, dorosła panienka,
+Nagle ni stąd ni zowąd przed światem zabłyśnie,
+Wtenczas każdy się do niéj przez ciekawość ciśnie,
+Wszystkie jéj ruchy, rzuty oczu jéj uważa,
+Słowa jéj podsłuchiwa i drugim powtarza.
+A kiedy wejdzie w modę raz młoda osoba,
+Każdy ją chwalić musi, choć i niepodoba.
+Znaleść się, spodziewam się że umiesz; w stolicy
+Urosłaś. Choć dwa lata mieszkasz w okolicy,
+Niezapomniałaś jeszcze całkiem Petersburka.
+No, Zosiu, toaletę rób, dostań tam z biórka,
+Nagotowane znajdziesz wszystko do ubrania.
+Spiesz się, bo lada chwila wrócą s polowania.
+
+Wezwano pokojowę i służącą dziewkę;
+W naczynie srebrne wody wylano konewkę,
+Zosia jak wróbel w piasku, trzepioce się; myje
+S pomocą sługi ręce, oblicze i szyję.
+Telimena otwiera Petersburskie składy,
+Dobywa flaszki perfum, słoiki pomady,
+Pokrapia Zosię wkoło wyborną perfumą,
+(Woń napełniła izbę) włos namaszcza gumą,
+Zosia kładnie pończoszki białe, ażurowe,
+I trzewiki Warszawskie białe atłasowe;
+Tymczasem pokojowa sznurowała stanik,
+Potém rzuciła na gors Pannie pudermanik,
+Zaczęto przypieczone zbierać papiloty,
+Pukle, że nazbyt krótkie uwito w dwa sploty,
+Zostawując na czole i skroniach włos gładki;
+Pokojowa zaś świeżo zebrane bławatki
+Uwiązawszy w plecionkę daje Telimenie;
+Ta ją do głowy Zosi przyszpila uczenie,
+S prawej strony na lewo: kwiat od bladych włosów
+Odbijał bardzo pięknie, jak od zboża kłosow!
+Zdjęto puderman, całe ubranie gotowe.
+Zosia białą sukienkę wrzuciła przez głowę,
+Chusteczkę batystową białą w ręku zwija,
+I tak cała wygląda biała jak lilija.
+
+Poprawiwszy raz jeszcze i włosów i stroju,
+Kazano jéj wzdłuż i wszerz przejść się po pokoju;
+Telimena uważa znawczyni oczyma,
+Musztruje siestrzenicę, gniewa się i zżyma;
+Aż na dygnienie Zosi krzyknęła z rospaczy,
+Ja nieszczęśliwa! Zosiu widzisz, co to znaczy
+Żyć z gęśmi, s pastuchami! tak nogi rosszerzasz
+Jak chłopiec, okiem w prawo i w lewo uderzasz,
+Czysto rozwódka! -- dygnij, patrz, jaka niezwinnia!
+-- Ach ciociu, rzekła smutnie Zosia, coż ja winna,
+Ciotka mnie zamykała; nic było s kim tańczyć,
+Lubiłam z nudy ptastwo paść i dzieci niańczyć;
+Ale poczekaj ciociu, niechno się pobawię
+Trochę z ludźmi, obaczysz jak się ja poprawię.
+
+Już, rzekła ciotka, z dwojga złego, lepiej s ptastwem
+Niż s tém co u nas dotąd gościło plugastwem;
+Przypomnij tylko sobie, kto tu u nas bywał:
+Pleban co pacierz mruczał, lub w warcaby grywał,
+I palestra s fajkami! to mi kawalery!
+Nabrałabyś się od nich pięknéj maniery,
+Teraz to pokazać się jest przynajmniéj komu,
+Mamy przecież uczciwe towarzystwo w domu.
+Uważaj dobrze Zosiu, jest tu Hrabia młody,
+Pan, dobrze wychowany, krewny wojewody.
+Pamiętaj być mu grzeczną --
+
+                            Słychać rżenie koni
+I gwar myśliwców; już są pod bramą; to oni!
+Wziąwszy Zosię pod rękę pobiegła do sali.
+Myśliwi na pokoje jeszcze niewchadzali,
+Musieli po komnatach odmieniać swą odzież,
+Niechcąc wniść do dam w kurtkach. Pierwsza wpadła młodzież,
+Pan Tadeusz i Hrabia, co żywo przybrani.
+
+Telimena sprawuje obowiązki Pani,
+Wita wchodzących, sadza, rozmową zabawia,
+I siostrzenicę wszystkim s kolei przedstawia:
+Naprzód Tadeuszowi, jako krewną bliską;
+Zosia grzecznie dygnęła, on skłonił się nisko,
+Chciał coś do niéj przemówić, już usta otworzył,
+Ale spojrzawszy w oczy Zosi tak się strwożył,
+Ze stojąc niemy przed nią, to płonął, to bladnął;
+Co było w jego sercu, on sam nie odgadnął.
+Uczuł się nieszczęśliwym bardzo -- poznał Zosię!
+Po wzroście i po włosach światłych i po głosie;
+Tę kibić i tę główkę widział na parkanie,
+Ten wdzięczny głos zbudził go dziś na polowanie.
+
+Aż Wojski Tadeusza wyrwał z zamięszania,
+Widząc że bladnie i że na nogach się słania,
+Radził mu odejść do swej izby dla spoczynku;
+Tadeusz stanął w kącie, wsparł się na kominku,
+Nic nie mówiąc -- szerokie, obłędne źrenice
+Obracał to na ciotkę, to na siostrzenicę.
+Dostrzegła Telimena, iż piérwsze spojrzenie
+Zosi, tak wielkie na nim zrobiło wrażenie;
+Nie odgadła wszystkiego, przecież pomieszana
+Bawi gości, a z oczu nie spuszcza młodziana.
+Wreszcie czas upatrzywszy ku niemu podbiega:
+Czy zdrów? dla czego smutny? pyta się, nalega
+Napomyka o Zosi, zaczyna z nim żarty;
+Tadeusz nieruchomy, na łokciu oparty,
+Nic nie gadając marszczył brwi i usta krzywił:
+Tém bardziéj Telimenę pomieszał i ździwił.
+Zmieniła wiec natychmiast twarz i ton rozmowy,
+Powstała zagniewana, i ostremi słowy
+Poczęła nań przymówki sypać i wyrzuty;
+Porwał się i Tadeusz jak żądłem ukłuty,
+Spojrzał krzywo, nie mówiąc ani słowa spluął,
+Krzesło nogą odepchnął i s pokoju runął,
+Trzasnąwszy drzwi za sobą. Szczęściem że téj sceny
+Nikt z gości nie uważał oprócz Telimeny.
+
+Wyleciawszy przez bramę, biegł prosto na pole;
+Jak szczupak, gdy mu oścień skróś piersi przekole,
+Pluska się i nurtuje myśląc że uciecze,
+Ale wszędzie żelazo i sznur s sobą wlecze:
+Tak i Tadeusz ciągnął za sobą zgryzoty,
+Suwając się przez rowy i skacząc przez płoty,
+Bez celu i bez drogi; aż nie mało czasu
+Nabłąkawszy się, w końcu wszedł w głębinę lasu
+I trafił czy umyślnie, czyli też przypadkiem,
+Na wzgórek co był wczora szczęścia jego świadkiem,
+Gdzie dostał ów bilecik, zadatek kochania,
+Miejsce jak wiemy, zwane _Swiątynią dumania_.
+
+  Gdy okiem w koło rzuca, postrzega, to ona!
+Telimena, samotna, w myślach pogrążona,
+Od wczorajszéj postacią i strojem odmienna,
+W bieliźnie, na kamieniu, sama jak kamienna;
+Twarz schyloną w otwarte utuliła dłonie,
+Choć nie słyszysz szlochania, znać że we łzach tonie.
+
+Daremnie broniło się serce Tadeusza:
+Ulitował się, uczuł że go żal porusza,
+Długo poglądał niemy, ukryty za drzewem,
+Nakoniec westchnął i rzekł sam do siebie z gniewem:
+Głupi! cóż ona winna, że się ja pomylił;
+Więc zwolna głowę ku niéj z za drzewa wychylił.
+Gdy nagle Telimena zrywa się s siedzenia,
+Rzuca się w prawo, w lewo, skacze skroś strumienia,
+Roskrzyżowana, z włosem rospuszczonym, blada,
+Pędzi w las, podskakuje, przyklęka, upada,
+I nie mogąc już powstać, kręci się po darni,
+Widać z jéj ruchów w jakiéj strasznéj jest męczarni;
+Chywta się za pierś, szyję, za stopy, kolana;
+Skoczył Tadeusz myśląc że jest pomieszana,
+Lub ma wielka chorobę. Lecz z innéj przyczyny
+Pochodziły te ruchy.
+
+                      U bliskiéj brzeziny
+Było wielkie mrowisko, owad gospodarny
+Snuł się wkoło po trawie, ruchawy i czarny;
+Nie wiedziéć czy s potrzeby, czy z upodobania,
+Lubił szczególnie zwiedzać świątynię dumania;
+Od stołecznego wzgórku aż po źródła brzegi
+Wydeptał drogę, którą wiodł swoje szeregi.
+Nieszczęściem Telimena siedziała śród drożki;
+Mrówki znęcone blaskiem bieluchnéj pończoszki,
+Wbiegły, gęsto zaczęły łaskotać i kąsać,
+Telimena musiała uciekać, otrząsać,
+Nakoniec na murawie siąść i owad łowić.
+
+Niemógł jéj swéj pomocy Tadeusz odmówić;
+Oczyszczając sukienkę aż do nóg się zniżył,
+Usta trafem ku skroniom Telimeny zbliżył --
+W tak przyjaźnéj postawie, choć nic nie mówili
+O rannych kłótniach swoich, przecież się zgodzili;
+I nie wiedzieć jak długo trwałaby rozmowa,
+Gdyby ich nie przebudził dzwonek s Soplicowa --
+
+  Hasło wieczerzy: pora powracać do domu,
+Zwłaszcza że słychać było opodal trzask łomu.
+Może szukają? razem wracać nie wypada;
+Więc Telimena w prawo pod ogród się skrada,
+A Tadeusz na lewo biegł do wielkiéj drogi;
+Oboje w tym odwrocie mieli nieco trwogi:
+Telimenie zdało się, że raz s poza krzaka
+Błysła zakapturzona, chuda twarz Robaka;
+Tadeusz widział dobrze, jak mu raz i drugi
+Pokazał się na lewo cień biały i długi,
+Co to było nie wiedział, ale miał przeczucie,
+Że to był Hrabia w długim, angielskim surducie.
+
+Wieczerzano w zamczysku. Uparty Protazy
+Niedbajac na wyraźne Sędziego zakazy,
+W niebytność Państwa znowu do zamku szturmował,
+I kredens doń (jak mówi) zaintromitował.
+Goście weszli w porządku i stanęli kołem;
+Podkomorzy naywyższe brał miejsce za stołem,
+Z wieku mu i z urzędu ten zaszczyt należy,
+Idąc kłaniał się damom starcom i młodzieży.
+Kwestarz nie był u stołu; miejsce Bernardyna
+Po prawéj stronie męża, ma Podkomorzymi.
+Sędzia, kiedy już gości jak trzeba ustawił,
+Żegnając po łacinie, stół pobłogosławił;
+Męszczyznom dano wódkę; żaczém wszyscy siedli,
+I chłodnik zabielany milcząc żwawo jedli.
+
+Po chłodniku szły raki, kurczęta, szparagi,
+W towarzystwie kielichów Węgrzyna, Malagi;
+Jedzą, piją a milczą wszyscy. Nigdy pono
+Od czasu jako mury zamku podźwigniono,
+Który uraczał hojnie tylu szlachty bratów,
+Tyle wesołych słyszał i odbił wiwatów,
+Niepamiętano takiéj posępnéj wieczerzy;
+Tylko pukanie korków i brzęki talerzy,
+Odbijała zamkowa sień wielka i pusta:
+Rzekłbyś iż zły duch gościom zasznurował usta.
+
+Mnogie były powody milczenia: myśliwi
+Powrócili z ostępu dosyć gadatliwi;
+Lecz gdy zapał ochłonął, myśląc nad obławą,
+Postrzegają że wyszli z niéj nie z wielką sława:
+Trzebaż było ażeby jeden kaptur popi,
+Wyrwawszy się Bóg wie skąd, jak Filip s konopi,
+Przepisał wszystkich strzelców powiatu? O wstydzie!
+Cóż o tém będą gadać w Oszmianie i Lidzie,
+Które od wieków walczą s tutejszym powiatem
+O piérwszeństwo w strzelectwie; myślili więc nad tém.
+
+Zaś Assessor i Rejent prócz wspólnych niechęci,
+Świeżą hańbę swych chartów mieli na pamięci.
+W oczach im stoi niecny kot, skoki wyciąga,
+I omykiem spod gaju kiwając urąga,
+I tym omykiem ćwiczy po sercach jak biczem:
+Siedzieli s pochyloném ku misie obliczem.
+Assessor nowe jeszcze miał powody żalów,
+Patrząc na Telimenę i na swych rywalów.
+
+Do Tadeusza siedzi Telimena bokiem,
+Pomięszana, zaledwie śmie nań rzucić okiem;
+Chciała zasępionego Hrabiego zabawić,
+Wyzwać w dłuższa rozmowę, w lepszy humor wprawić:
+Bo Hrabia dziwnie kwaśny powrócił s przechadzki,
+A raczéj jako myślił Tadeusz z zasadzki;
+Słuchając Telimeny, czoło podniósł hardo,
+Brwi zmarszczył, spojrzał na nią ledwie nie s pogardą,
+Potém przysiadł się jak mógł najbliżéj do Zosi,
+Nalewa jéj do szklanki, talerze przynosi,
+Prawi tysiąc grzeczności, kłania się, uśmiécha,
+Czasem oczy wywraca i głęboko wzdycha.
+Widać przecież, pomimo tak zręczne łudzenie,
+Ze umizgał się, tylko na złość Telimenie;
+Bo głowę odwracając niby nie umyślnie,
+Co raz ku Telimenie groźnem okiem błyśnie.
+
+Telimena nie mogła pojąć co to znaczy,
+Ruszywszy ramionami, myśliła: dziwaczy.
+Wreszcie nowym zalotom Hrabiego dość rada,
+Zwróciła się do swego drugiego sąsiada.
+
+Tadeusz téż posępny nic nie jadł, nic nie pił,
+Zdawał się słuchać rozmów, oczy w talerz wlepił;
+Telimena mu leje wino, on się gniewa
+Na natrętność; pytany o zdrowie -- poziewa.
+Ma za złe (tak się zmienił jednego wieczora)
+Że Telimena zbytnie do zalotów skora;
+Gorszy się że jéj suknia tak wcięta głęboko,
+Nie skromnie -- a dopiéro, kiedy podniósł oko!
+Aż przeląkł się, bystrzejsze teraz miał źrenice,
+Ledwie spójrzał w rumiane Telimeny lice,
+Odkrył od razu wielką, straszną tajemnicę!
+Przebóg, naróżowana!
+
+                     Czy róż w złym gatunku,
+Czy jakoś na obliczu przetarł się s trefunku:
+Gdzieniegdzie zrzedniał, na wskróś grubszą płeć odsłania.
+Może to sam Tadeusz w _Świątyni dumania_,
+Rozmawiając za blisko, omusknął z bielidła
+Karmin, lżejszy od pyłków motylego skrzydła.
+Telimena wracała nazbyt śpieszno z lasu,
+I poprawić kolory swe nie miała czasu;
+Około ust szczególniéj widne były piegi.
+Nuż oczy Tadeusza, jako chytre szpiegi,
+Odkrywszy jedną zdradę, poczną w kolej zwiedzać
+Resztę wdzięków, i wszędzie, jakiś fałsz wyśledzać:
+Dwóch zębów braknie w ustach; na czole, na skroni
+Zmarszczki; tysiące zmarszczków pod brodą się chroni!
+
+Niestety! czuł Tadeusz, jak jest niepotrzebnie,
+Rzecz piękną nazbyt ściśle zważać; jak haniebnie
+Być szpiegiem swej kochanki; nawet jak szkaradnie,
+Odmieniać smak i serce -- lecz ktoż sercem władnie?
+Darmo chce brak miłości zastąpić sumnieniem,
+Chłod duszy ogrzać znowu jéj wzroku promieniem:
+Już ten wzrok, jako księżyc światły a bez ciepła,
+Błyskał po wierzchu duszy, która do dna krzepła..
+Takie robiąc sam w sobie wyrzuty i skargi,
+Pochylił w talerz głowę, milczał i gryzł wargi.
+
+Tym czasem zły duch nową pokusą go wabi,
+Podsłuchiwać co Zosia mówiła do Hrabi:
+Dziewczyna uprzejmością Hrabiego ujęta,
+Z razu rumieniła się spuściwszy oczęta,
+Potém śmiać się zaczęli, w końcu rozmawiali,
+O jakiémś niespodzianém w ogrodzie spotkaniu,
+O jakiémś po łopuchach i grzędach stąpaniu.
+Tadeusz wyciągnąwszy co najdłużéj uszy,
+Połykał gorzkie słowa i przetrawiał w duszy.
+Okropną miał biesiadę. Jak w ogrodzie źmija,
+Dwoistém żądłem zioło zatrute wypija,
+Potém skręci się w kłębek i na drodze legnie,
+Grożąc stopie co na nią nieostróżnie biegnie;
+Tak Tadeusz opity trucizną zazdrości,
+Zdawał się obojętny, a pękał ze złości.
+
+W najweselszém zebraniu niech się kilku gniewa,
+Zaraz się ich ponurość na resztę rozlewa.
+Strzelcy dawniéj milczeli, druga stołu strona
+Umilkła, Tadeusza żółcią zarażona.
+
+Nawet Pan Podkomorzy nadzwyczaj ponury,
+Nie miał ochoty gadać; widząc swoje córy
+Posażne i nadobne Panny, w wieku kwiecie,
+Zdaniem wszystkich najpierwsze partye w powiecie,
+Milczące, zaniedbane od milczącéj młodzi.
+Gościnnego Sędziego również to obchodzi;
+Wojski zaś uważając że tak wszyscy milczą,
+Nazywał tę wieczerzą nie polską, lecz wilczą.
+
+Hreczecha na milczenie miał słuch bardzo czuły,
+Sam gawęda, i lubił niezmiernie gaduły.
+Nie dziw! ze szlachtą strawił życie na biesiadach,
+Na polowaniach, zjazdach, sejmikowych radach;
+Przywykł żeby mu zawsze coś bębniło w ucho,
+Nawet wtenczas, gdy milczał, lub s placką za mucha
+Skradał się, lub zamknąwszy oczy siadał marzyć;
+W dzień szukał rozmów, w nocy musiano mu gwarzyć
+Pacierze różańcowe, albo gadać bajki:
+Stąd też nieprzyjacielem zabitym był fajki,
+Wymyślonéj od niemców by nas scudzoziemczyć,
+Mawiał: Polskę oniemić, jest to Polskę zniemczyć. --
+Starzec wiek przegwarzywszy chciał spoczywać w gwarze,
+Milczenie go budziło ze snu: tak młynarze
+Uśpieni kół tarkotem, ledwie staną osie,
+Budzą się krzycząc s trwogą: a słowo stało się.
+
+Wojski ukłonem dawał znak Podkomorzemu,
+A ręką od ust lekko skinął ku Sędziemu,
+Prosząc o głos; Panowie na ten ukłon niemy
+Odkłonili się oba, co znaczy: prosiemy.
+Wojski zagaił.
+
+         «Śmiałbym upraszać młodzieży,
+Ażeby postaremu bawić u wieczerzy,
+Nie milczeć i żuć: czy my Ojce Kapucyni?
+Kto milczy między szlachtą, to właśnie tak czyni,
+Jako myśliwiec który nabój rdzawi w strzelbie:
+Dla tego ja rozmowność naszych przodków wielbię.
+Po łowach szli do stołu, nie tylko by jadać,
+Ale aby nawzajem mogli się wygadać,
+Co każdy miał na sercu; nagany, pochwały
+Strzelców i obławników, ogary, wystrzały,
+Wywoływano na plac; powstawała wrzawa,
+Miła uchu myśliwców, jak druga obława.
+Wiem, wiem o co wam idzie: ta czarnych trosk chmura
+Pono z Robakowego wzniosła się kaptura!
+Wstydzicie się swych pudeł! niech was wstyd nie pali,
+Znałem myśliwych lepszych od was, a chybiali;
+Trafiać, chybiać, poprawiać, to kolej strzelecka.
+Ja sam, chociaż ze strzelbą włóczę się od dziecka,
+Chybiałem; chybiał sławny ów strzelec Tułoszczyk,
+Nawet nie zawsze trafiał pan Rejtan nieboszczyk.
+O Rejtanie opowiem później. Co się tycze
+Wypuszczenia z obławy, że oba panicze
+Zwierzowi jak należy kroku niedostali
+Choć mieli oszczep w ręku, tego nikt nie chwali.
+Ani gani: bo zmykać mając nabój w rurze
+Znaczyło po staremu być tchórzem nad tchórze,
+Toż wystrzelić na oślep (jak to robi wielu)
+Nie przypuściwszy zwierza, nie wziąwszy do celu,
+Jest rzecz haniebna; ale kto dobrze wymierzy,
+Kto przypuści do siebie zwierza jak należy,
+Jeśli chybił, cofnąć się może bez sromoty,
+Albo walczyć oszczepem, lecz z własnéj ochoty
+A nie z musu: gdyż oszczep strzelcom poruczony,
+Nie dla natarcia, ale tylko dla obrony.
+Tak było po staremu: a więc mnie zawierzcie,
+I waszéj rejterady do serca niebierzcie,
+Kochany Tadeuszku i Wielmożny Grafie;
+Ilekroć zaś wspomnicie o dzisiejszym trafie,
+Wspomnijcie też starego Wojskiego przestrogę,
+Nigdy jeden drugiemu nie zachodzić w drogę,
+Nigdy we dwóch nie strzelać do jednéj źwierzyny.
+
+Właśnie Wojski wymawiał to słowo źwierzyny,
+Gdy Assessor półgębkiem podszepnął: dziewczyny;
+Brawo krzyknęła młodzież, powstał szmer i śmiechy,
+Powtarzano s kolei przestrogę Hreczechy,
+Mianowicie ostatnie słowo: ci źwierzyny,
+A drudzy w głos śmiejąc się krzyczeli dziewczyny;
+Rejent szepnął: kobiety, -- Assessor: kokiety,
+Utkwiwszy w Telimenie oczy jak sztylety.
+
+Nie myślił wcale Wojski przymawiać nikomu,
+Ani uważał, co tam szepcą pokryjomu;
+Rad bardzo że mógł damy i młodzież rosśmieszyć,
+Zwrócił się ku myśliwcom, chcąc i tych pocieszyć.
+I zaczął, nalewając sobie kielich wina:
+
+«Nadaremnie oczyma szukam Bernardyna;
+Chciałbym mu opowiedziéć wypadek ciekawy,
+Podobny do zdarzenia dzisiejszéj obławy.
+Klucznik mówił, że tylko znał jednego człeka,
+Co tak celnie jak Robak mógł strzelić zdaleka;
+Ja zaś znałem drugiego: równie trafnym strzałem
+Ocalił on dwóch panów; sam ja to widziałem,
+Kiedy do Nalibockich zaciągnęli lasów,
+Tadeusz Rejtan poseł i książę Denassow.
+Nie zazdrościli sławie szlachcica panowie,
+Owszem u stołu, pierwsi wnieśli jego zdrowie,
+Nadawali mu wielkich prezentów bez liku,
+I skórę zabitego dzika: u tym dziku
+J o strzale, powiem wam jak naoczny świadek,
+Bo to był dzisiejszemu podobny przypadek,
+A zdarzył się największym strzelcom za mych czasów
+Posłowi Rejtanowi i Księciu Denassow.
+
+A w tém ozwał się Sędzia nalewając czaszę:
+Piję zdrowie Robaka, Wojski, w ręce wasze.
+Jeśli datkiem nie możem kwestarza zbogacić,
+Postaramy się przecież za proch mu zapłacić,
+Uręczamy, że niedźwiedź zabity dziś w boru,
+Przez dwa lata wystarczy na kuchnię klasztoru.
+Lecz skóry Księdzu niedam; lub gwałtem zabiorę,
+Albo ją mnich ustąpić musi przez pokorę,
+Albo ją kupię choćby dziesiątkiem soboli.
+Skórą tą rozrządzimy wedle naszéj woli;
+Pierwszy wieniec i sławę już wziął sługa boży,
+Skórę Jaśnie Wielmożny pan nasz Podkomorzy
+Temu da, kto na drugą nagrodę zasłużył.
+
+Podkomorzy pogładził czoło i brwi zmrużył;
+Strzelcy zaczęli szemrać, każdy coś powiadał,
+Tamten jak zwierza znalazł, ten jak ranę zadał,
+Tamten psiarnię nawołał, ów zwierza nawrócił
+Znowu w ostęp. Assessor z Rejentem się kłócił,
+Jeden wielbiąc przymioty swojéj Sanguszkówki,
+Drugi bałabanowskiéj swéj Sagalasówki.
+
+Sędzio sąsiedzie, wreszcie wyrzekł Podkomorzy,
+Pierwszą nagrodę słusznie zyskał sługa boży;
+Lecz nie łacno rozsądzić kto jest po nim drugi,
+Bo wszyscy zdają mi się mieć równe zasługi,
+Wszyscy równi zręcznością, biegłością i męstwem.
+Przecież dwóch dziś odznaczył los niebespieczeństwem,
+Dwaj byli niedźwiedziego najbliżsi pazura,
+Tadeusz i pan Hrabia; im należy skóra.
+Pan Tadeusz ustąpi (jestem tego pewny)
+Jako młodszy i jako Gospodarza krewny;
+Więc spolia opima weźmiesz Mości Hrabia.
+Niech ten łup twą strzelecką komnatę ozdabia,
+Niechaj pamiątką będzie dzisiejszéj zabawy,
+Godłem szczęścia łowczego, bodźcem przyszłéj sławy.
+
+Umilknął wesoł, myśląc Że Hrabię ucieszył,
+Nie wiedział jak boleśnie serce jego przeszył.
+Bo Hrabia na strzeleckiéj komnaty wspomnienie,
+Mimowolnie wzrok podniósł; a te łby jelenie,
+Te gałęziste rogi jakby las wawrzynów
+Zasiany ręką ojców na wieńce dla synów,
+Te rzędami portretów zdobione filary,
+Ten w sklepieniu błyszczący herb Półkozic stary.
+Ozwały się doń zewsząd głosami przeszłości;
+Zbudził się z marzeń, wspomniał, gdzie, u kogo gości.
+Dziedzic Horeszków, gościem śród swych własnych progów,
+Biesiadnikiem Sopliców, swych odwiecznych wrogów!
+A przytém zawiść którą czuł dla Tadeusza,
+Tém mocniej Hrabię przeciw Soplicom porusza.
+
+Rzekł więc z gorzkim uśmiechem: mój domek zbyt mały,
+Niema godnego miejsca na dar tak wspaniały;
+Niech lepiéj niedźwiedź czeka pośród tych rogaczy,
+Aż mi go Sędzia razem z zamkiem oddać raczy.
+
+Podkomorzy zgadując na co się zanosi,
+Zadzwonił w tabakierę złotą, o głos prosi.
+
+  Godzieneś pochwał, rzecze, Hrabio mój sąsiedzie,
+Że dbasz o interesa nawet przy obiedzie;
+Nie tak jak modni wieku twojego panicze,
+Żyjący bez rachunku. Ja tuszę i życzę
+Zgodą zakończyć moje sądy podkomorskie;
+Dotąd jedyna trudność jest o fundum dworskie.
+Mam już projekt zamiany, fundum wynagrodzić
+Ziemią, w sposób następny -- Tu zaczął wywodzić
+Porządnie (jak zwykł zawsze) plan przyszłéj zamiany;
+Już był w połowie rzeczy; gdy ruch niespodziany
+Wszczął się na końcu stoła: jedni coś postrzegli,
+Wskazują palcem, drudzy z oczyma tam biegli,
+Aż wreszcie wszystkie głowy, jak kłosy schylone,
+Wstecznym wiatrem w przeciwną zwróciły się stronę,
+W kąt.
+
+       S kątu, kędy wisiał portret nieboszczyka
+Ostatniego z rodziny Horeszków Stolnika,
+Z małych drzwiczek ukrytych pomiędzy filary,
+Wysunęła się cicho postać, nakształt mary.
+Gerwazy; poznano go po wzroście, po licach,
+Po srebrzystych na żółtéj kurcie Półkozicach.
+Stąpał jako słup prosto, niemy i surowy,
+Niezdjąwszy czapki, nawet nieschyliwszy głowy;
+W ręku trzymał błyszczący klucz jakby puginał,
+Odemknął szafę i w niéj coś kręcić zaczynał.
+
+Stały w dwóch kątach sieni, wsparte o filary,
+Dwa kurantowe w szafach zamknięte zegary.
+Dziwaki stare, dawno ze słońcem w niezgodzie,
+Południe wskazywały często o zachodzie;
+Gerwazy nie przybrał się machyny naprawić,
+Ale bez nakręceniu nie chciał jéj zostawić,
+Dręczył kluczem zegary każdego wieczora;
+Właśnie teraz przypadła nakręcania pora.
+Gdy Podkomorzy sprawą zajmował uwagę
+Stron interessowanych, on pociągnął wagę:
+Zgrzytnęły wyszczerbionym zębem koła rdzawe,
+Wzdrygnął się Podkomorzy i przerwał rosprawę.
+Bracie, rzekł, odłóż nieco twą pilną robotę --
+I kończył plan zamiany; lecz Klucznik na psotę
+Jeszcze silniej pociągnął drugiego ciężaru;
+I wnet gil który siedział na wierzchu zegaru,
+Trzepiocąc skrzydłem zaczął ciąć kurantów nóty.
+Ptak sztucznie wyrobiony, szkoda że popsuty,
+Zająkął się i piszczał, im daléj tém gorzéj.
+Goście w śmiech; musiał przerwać znowu Podkomorzy.
+Mości Kluczniku, krzyknął, lub raczéj puszczyku,
+Jeśli dziob twój szanujesz, dość mi tego krzyku.
+
+Ale Gerwazy groźbą wcale się nie strwożył.
+Prawą rękę poważnie na zegar położył,
+A lewą wziął się pod bok; tak oburącz wsparty,
+Podkomorzeńku! krzyknął, wolne pańskie żarty,
+Wróbel mniejszy niż puszczyk, a na swoich wiorach
+Śmielszy jest aniżeli puszczyk w cudzych dworach:
+Co Klucznik to nie puszczyk; kto w cudze poddasze
+Nocą włazi, ten puszczyk, i ja go wystraszę.
+-- Za drzwi z nim. Podkomorzy krzyknął.
+
+                                    -- Panie Hrabia!
+Zawołał Klucznik, widzisz Pan co się wyrabia:
+Czy niedosyć się jeszcze pański honor plami,
+Że Pan jadasz i pijasz s temi Soplicami;
+Trzebaż jeszcze, aby mnie, zamku urzędnika,
+Gerwazego Rembayłę, Horeszków Klucznika,
+Lżyć w domu Panów moich, i Pan że to zniesie!
+-- Wtém Protazy zawołał trzykroć: Uciszcie się,
+Na ustęp! Ja Protazy Baltazar Brzechalski,
+Dwojga imion, Generał niegdyś trybunalski,
+Vulgo Woźny, woźneńską obdukcyą robię
+I vizyą formalną, zamawiając sobie
+Urodzonych tu wszystkich obecnych świadectwo
+I pana Assessora wzywając na śledztwo,
+S powodu Wielmożnego Sędziego Soplicy:
+O inkursyą, to jest o najazd granicy,
+Gwałt zamku, w którym Sędzia dotąd prawnie włada,
+Czego dowodem jawnym jest, że w zamku jada.
+-- Brzechaczu, wrzasnął Klucznik, ja cię wnet nauczę;
+I dobywszy z zapasa swe żelazne klucze,
+Okręcił w koło głowy, puścił s całéj mocy;
+Pęk żelaza wyleciał, jako kamień s procy.
+Pewnie łeb Protazemu rozbiłby na ćwierci;
+Szczęściem schylił się Woźny i wydarł się śmierci.
+
+Porwali się z miejsc wszyscy, chwilę była głucha
+Cichość, aż Sędzia krzyknął: w dyby tego zucha!
+Hola chłopcy! -- i czeladź rzuciła się żwawo
+Ciasném przejściem pomiędzy ścianami i ławą;
+Lecz Hrabia krzesłem w środku zagrodził im drogę
+I na tym szańcu słabym utwierdziwszy nogę,
+Wara! zawołał, Sędzio! niewolno nikomu
+Krzywdzić sługę mojego w moim własnym domu;
+Kto ma na starca skargę, niech mi ją przełoży.
+
+Zyzem w oczy Hrabiemu spojrzał Podkomorzy.
+«Bez Waścinéj pomocy ukarać potrafię
+Zuchwałego szlachetkę; a Waść Mości Grafie,
+Przed dekretem ten zamek zawcześnie przywłaszczasz;
+Nie Wać tu jesteś panem, nie Wać nas ugaszczasz:
+Siedź cicho jakeś siedział; jeśli siwéj głowy
+Nie czcisz, to szanuj pierwszy urząd powiatowy.
+
+-- Co mi? odmruknął Hrabia, dość już téj gawędy,
+Nudźcie drugich waszemi względy i urzędy;
+Dość już głupstwa zrobiłem, wdając się z Wać państwem
+W pijatyki, które się kończą grubijaństwem.
+Zdacie mi sprawę z mego honoru obrazy;
+Do widzenia po trzeźwu -- pódź za mną Gerwazy.
+
+  Nigdy się odpowiedzi takiéj niespodziewał
+Podkomorzy, właśnie swój kieliszek nalewał,
+Gdy zuchwalstwem Hrabiego rażony jak gromem,
+Oparłszy się o kielich butlem nieruchomym,
+Głowę wyciągnął na bok i ucha przyłożył.
+Oczy rozdarł szeroko, usta wpół otworzył;
+Milczał, lecz kielich w ręku tak potężnie cisnął.
+Że szkło dźwięknąwszy pękło, płyn w oczy mu prysnął,
+Rzekłbyś że z winem ognia w duszę się nalało,
+Tak oblicze spłonęło, tak oko pałało;
+Zerwał się mówić, pierwsze słowo niewyraźnie
+Mleł w ustach, aż przez zęby wyleciało: Błaźnie!
+Grafiąlko! ja cię! Tomasz! karabellę! Ja tu
+Nauczę ciebie mores, błaźnie, daj go katu!
+Względy, urzędy nudzą, uszko delikatne!
+Ja cię tu zaraz, po tych zauszniczkach płatnę.
+Fora za drzwi! do kordą! Tomasz, karabellę!
+
+Wtém do Podkomorzego skoczą przyjaciele;
+Sędzia porwał mu rękę; -- Stój Pan, to rzecz nasza.
+Mnie tu naprzód wyzwano. Protazy, pałasza!
+Puszczę go w taniec jako niedźwiadka na kiju --
+Lecz Tadeusz Sędziego wstrzymał -- Panie stryju,
+Wielmożny Podkomorzy, czyż się Państwu godzi
+Wdawać się s tym fircykiem, czy tu nie ma młodzi?
+Na mnie to zdajcie, ja go należycie skarcę;
+A Waszeć Panie śmiałku co wyzywasz starce,
+Obaczym czyli jesteś tak strasznym rycerzem;
+Rosprawimy się jutro, plac i broń wybierzem.
+Dziś uchodź pókiś cały --
+
+                           Dobra była rada;
+Klucznik i Hrabia wpadli w obroty nie luda.
+Przy wyższym końcu stoła wrzał tylko krzyk wielki.
+Ale z ostrego końca latały butelki
+Koło Hrabiego głowy. Strwożone kobiety
+W prośby, w płacz; Telimena, krzyknąwszy: niestety!
+Wzniosła oczy, powstała, i padła zemdlona,
+I przechyliwszy szyję przez Hrabi ramiona,
+Na pierś jego złożyła swe piersi łabędzic.
+Hrabia choć zagniewany, wstrzymał się w zapędzie,
+Zaczął cucić, ocierać.
+
+                       Tymczasem Gerwazy,
+Wystawiony na stołków i butelek razy,
+Już zachwiał się, już czeladź zakasawszy pieście
+Rzucała się nań zewsząd hurmem, gdy na szczęście
+Zosia widząc szturm, skoczy i litością zdjęta,
+Zasłania starca na krzyż rospiąwszy rączęta --
+Wstrzymali się; Gerwazy zwolna ustępował,
+Zniknął z oczu, szukano gdzie się pod stół schował;
+Gdy nagle, z drugiéj struny wyszedł jak spod ziemi,
+Podniosłszy w górę ławę ramiony silnemi,
+Okręcił się jak wiatrak, oczyścił pół sieni,
+Wziął Hrabię i tak oba ławą zasłonieni
+Cofali się ku drzwiczkom; już dochodzą progów,
+Gerwazy stanął, jeszcze raz spojrzał na wrogów,
+Dumał chwilę, niepewny, czy cofać się zbrojnie,
+Czyli z nowym orężem szukać szczęścia w wojnie.
+Obrał drugie; już ławę jak taran murowy
+W tył dźwignął dla zamachu, już ugiąwszy głowy,
+Z wypiętą na przód piersią, s podniesioną nogą
+Miał wpaść... ujrzał Wojskiego, uczuł w sercu trwogę.
+
+Wojski cicho siedzący s przymrużuném okiem,
+Zdawał się pogrążony w dumaniu głębokiém;
+Dopiero gdy się Hrabia s Podkomorzym skłócił
+I Sędziemu pogroził, Wojski głowę zwrócił.
+Zażył dwakroć tabaki i przetarł powieki.
+Chociaż Wojski Sędziemu był krewny daleki,
+Ale w gościnnym jego domu zamieszkały,
+O zdrowie przyjaciela był niezmiernie dbały.
+Przypatrywał się zatém s ciekawością walce,
+Wyciągnął zlekka na stół rękę dłoń i palce,
+Położył nóż na dłoni, trzonkiem do paznokcia
+Indexu, a żelazem zwrócony do łokcia,
+Potém rękę w tył nieco wychyloną kiwał
+Niby bawiąc się, lecz się w Hrabiego wpatrywał.
+
+Sztuka rzucania nożów, straszna w ręcznéj bitwie,
+Już była zaniedbana podówczas na Litwie,
+Znajoma tylko starym; Klucznik jéj próbował
+Nieraz w zwadacb karczemnych, Wojski w niéj celował
+Widać z zamachu ręki że silnie uderzy,
+A z oczu łacno zgadnąć, że w Hrabiego mierze
+(Ostatniego z Horeszków chociaż po kądzieli)
+Mniéj baczni młodzi ruchów starca niepojęli;
+Gerwazy zbladnął, ławą Hrabiego zakłada,
+Cofa się ku drzwiom. -- «Łapaj!» krzyknęła gromada.
+
+Jako wilk obskoczony znienacka przy ścierwie,
+Rzuca się oślep w zgraję co mu ucztę przerwie,
+Już goni, mu ją szarpać, wtém śród psiego wrzasku
+Trzasło ciche półkorcze, wilk zna je po trzasku,
+Śledzi okiem, postrzega, że s tyłu za charty,
+Myśliwiec wpół schylony, na kolanie wsparty
+Rurą, ku niemu wije, i już cyngla tyka;
+Wilk uszy spuszcza, ogon podtuliwszy zmyka,
+Psiarnia s tryumfującym rzuca się hałasem,
+I skubie go po kudłach, zwierz zwraca się czasem,
+Spojrzy, klapnie paszczęką, i białych kłów zgrzytem
+Ledwie pogrozi, psiarnia pierzcha ze skowytem.
+Taki Gerwazy z groźną cofał się postawą,
+Wstrzymując napastników oczyma i ławą,
+Aż razem z Hrabią wpadli w głąb' ciemnéj framugi.
+
+«Łapaj!» krzykniono znowu; tryumf był nie długi:
+Bo nad głowami tłumu Klucznik niespodzianie
+Ukazał się na chorze, przy starym organie,
+I s trzaskiem jął wyrywać ołowiane rury,
+Wielkąby klęskę zadał uderzając z góry.
+Ale już goście tłumnie wychodzili s sieni,
+Nieśmieli kroku dostać słudzy potrwożeni,
+I chwytając naczyniu w ślad Panów uciekli,
+Nawet nakrycia s częścią sprzętów się wyrzekli.
+
+Któż ostatni, niedbając na groźby i razy
+Ustąpił s placu bitwy? Brzechalski Protazy.
+On za krzesłem Sędziego stojąc niewzruszenie,
+Ciągnął woźnieńskim głosem swoje oświadczenie,
+Aż skończył, i s pustego szedł pobojowiska,
+Kędy zostały trupy, ranni i zwaliska.
+
+W ludziach straty nie było; ale wszystkie ławy
+Miały zwicnione nogi, stół także kulawy.
+Obnażony z obrusa, poległ na talerzach
+Zlanych winem, jak rycerz na krwawych puklerzach,
+Między licznemi kurcząt i jendykow ciały,
+W których piersi widelce świeżo wbite tkwiały.
+
+Po chwili w Horeszkowskim samotnym budynku,
+Wszystko do zwyczajnego wracało spoczynku.
+Mrok zgęstniał; reszty pańskiéj wspaniałéj biesiady
+Leżą, podobne uczcie nocnéj, gdzie na dziady
+Zgromadzać zaklęte mają nieboszczyki.
+Już na poddaszu trzykroć krzyknęły puszczyki
+Jak guślarze; zdają się witać wschód miesiąca,
+Którego postać oknem spadła na stół, drżąca
+Niby dusza czyscowa; s podziemu, przez dziury
+Wyskakiwały nakształt potępieńców szczury:
+Gryzą, piją; czasami w kącie zapomniana
+Puknie na toast duchom butelka szampana.
+
+Ale na drugiém piętrze, w izbie którą zwano,
+Choć była bez zwierciadeł, izbą zwierciadlaną,
+Stał Hrabia na krużganku zwróconym ku bramie;
+Chłodził się wiatrem, surdut wdział na jedno ramie,
+Drugi rękaw i poły u szyi sfałdował,
+I pierś surdutem jakby płaszczem udrapował.
+Gerwazy chodził kroki wielkiemi po sali;
+Obadwa zamyśleni, do siebie gadali:
+-- Pistolety, rzekł Hrabia, lub gdy chcą pałasze.
+-- Zamek, rzekł Klucznik i wieś, oboje to nasze.
+-- Stryja, synowca, wołał Hrabia, całe plemie,
+Wyzywaj -- Zamek, wołał Klucznik, wieś i ziemie
+Zabieraj Pan -- to mówiąc zwrócił się do Hrabi --
+Jeśli Pan chce mieć pokój, niech wszystko zagrabi.
+Poco process, Mopanku! sprawa jak dzień czysta,
+Zamek w ręku Horeszków był przez lat czterysta;
+Część gruntów oderwano w czasie Targowicy,
+I jak Pan wié, oddano władaniu Soplicy.
+Nie tylko tę część, wszystko zabrać im należy,
+Za koszta processowe, za karę grabieży.
+Mówiłem Panu zawsze, processów zaniechać,
+Mówiłem Panu zawsze: najechać, zajechać;
+Tak było po dawnemu: kto raz grunt posiądzie,
+Ten dziedzic; wygraj w polu, a wygrasz i w sądzie.
+Co się tycze dawniejszych s Soplicami sprzéczek,
+Jest na to od processu lepszy scyzoryczek;
+A jeśli Maciej w pomoc da mi swą rózeczkę,
+To my we dwóch, Sopliców tych porzniem na sieczkę.
+
+Brawo! rzekł Hrabia, plan twóy, gotycko -- sarmacki,
+Podoba się mi lepiéj, niż spór adwokacki.
+Wiész co? na całéj Litwie narobim hałasu
+Wyprawą, niesłychaną od dawnego czasu.
+I sami się zabawim. Dwa lata tu siedzę.
+Jakąż bitwę widziałem? s chłopami o miedzę.
+Nasza wyprawa przecież krwi rozlanie wróży;
+Odbyłem taką jedną w czasie mych podróży,
+Gdym w Sycylji bawił u pewnego księcia,
+Rozbójnicy porwali w górach jego zięcia,
+I okupu od krewnych żądali zuchwale;
+My zebrawszy na prędce sługi i Wassale,
+Wpadliśmy; ja dwóch zbójców ręką mą zabiłem,
+Piérwszy wleciałem w tabor, więźnia uwolniłem.
+Ach mój Gerwazy! jaki to był tryumfalny,
+Jaki piękny nasz powrót, rycersko-feudalny!
+Lud s kwiatami spotykał nas -- córka książęcia
+Wdzięczna zbawcy, ze łzami wpadła w me objęcia.
+Gdym przybył do Palermo, wiedziano z gazety,
+Palcami wskazywały mię wszystkie kobiety.
+Nawet wydrukowano o całém zdarzeniu
+Romans, gdzie wymieniony jestem po imieniu.
+Romans ma tytuł: _Hrabia, czyli tajemnice
+Zamku Birbante -- rokka_. Czy są tu ciemnice
+W tym zamku? Są rzekł Klucznik, ogromne piwnice,
+Ale puste! bo wino wypili Soplice.
+-- Dżokejów, dodał Hrabia, uzbroić we dworze,
+Z włości wezwać Wassalów! -- Lokajów? broń Boże!
+Przerwał Gerwazy. Czy to zajazd jest hultajstwem?
+Kto widział zajazd robić s chłopstwem i z lokajstwem?
+Mój Panie, na zajazdach nieznacie się wcale;
+Wąsalów co innego, zdadzą się wąsale.
+Nie we włości ich szukać, ale po zaściankach,
+W Dobrzynie, w Rzezikowie, w Ciętyczach, w Rąbankach;
+Szlachta odwieczna, w któréj krew rycerska płynie,
+Wszyscy przychylni Panów Horeszków rodzinie,
+Wszyscy nieprzyjaciele zabici Sopliców!
+Stamtąd zbiorę ze trzystu wąsatych szlachciców;
+To rzecz moja. Pan niechaj do pałacu wraca,
+I wyśpi się, bo jutro będzie wielka praca;
+Pan spać lubi, już późno, drugi kur już pieje;
+Ja tu będę pilnować zamku aż rozdnieje,
+A ze słoneczkiem stanę w Dobrzyńskim zaścianku.
+
+Na te słowa Pan Hrabia ustąpił s krużganku;
+Ale nim odszedł, spójrzał przez otwór strzelnicy,
+I widząc świateł mnóstwo w domostwie Soplicy,
+Iluminujcie! krzyknął, jutro o téj porze,
+Będzie jasno w tym zamku, ciemno w waszym dworze.
+
+Gerwazy siadł na ziemi, oparł się o ścianę,
+I pochylił ku piersiom czoło zadumane;
+Światłość miesięczna padła na wierzch głowy łysy,
+Gerwazy po nim kryślił palcem różne rysy;
+Widać że przyszłych wypraw snuł plany wojenne.
+Ciężą mu coraz bardziéj powieki brzemienne,
+Bezwładną kiwnął szyją, czuł że go sen bierze,
+Zaczął wedle zwyczaju wieczorne pacierze.
+Lecz między Ojczenaszem i Zdrowaś Maryą,
+Dziwne stanęły mary, tłoczą się i wiją:
+Klucznik widzi Horeszki, swoje dawne Pany,
+Ci niosą karabelle, drudzy buzdygany,
+Każdy groźnie spoziera i pokręca wąsa,
+Składa się karabellą, buzdyganem wstrząsa --
+Za nimi jeden cichy, posępny cień mignął,
+S krwawą na piersi plamą. Gerwazy się wzdrygnął,
+Poznał Stolnika; zaczął w koło siebie żegnać,
+I ażeby tém pewniéj straszne sny rozegnać,
+Odmawiał litanią o czyscowych duszach.
+Znowu wzrok mu skleił się, zadzwoniło w uszach --
+Widzi tłum szlachty konnéj, błyszczą karabelle:
+Zajazd! zajazd Korelicz i Rymsza na czele!
+I ogląda sam siebie: jak na koniu siwym,
+S podniesionym nad głową rapiérem straszliwym
+Leci; rospięta na wiatr szumi taratatka,
+Z lewego ucha spadła w tył konfederatka;
+Leci, jezdnych i pieszych po drodze obala,
+I nakoniec Soplicę w stodole podpala --
+Wtém ciężka marzeniami na pierś spadła głowa,
+I tak usnął ostatni Klucznik Horeszkowa.
+
+
+
+
+OBJAŚNIENIA.
+
+
+_Ostatni zajazd na Litwie._
+
+Za czasów Rzeczypospolitej Polskiéj, exekwowanie wyroków sądowych było
+bardzo trudne, w kraju gdzie władza wykonawcza nie miała prawie żadnéj
+policji pod swemi roskazami, a obywatele możni trzymali nadworne półki,
+niektórzy nawet, jak książęta Radziwiłłowie, kilkunasto tysięczne
+wojska. Żałujący więc uzyskawszy dekret musiał po exekucją udawać się do
+stanu rycerskiego, to jest do szlachty, przy któréj była także władza
+wykonawcza. Zbrojni krewni, przyjaciele i powietnicy ciągnęli z dekretem
+w ręku i w towarzystwie woźnego, zdobywali często nie bez rozlewu krwi
+dobra przysądzone żałującemu, które woźny legalnie tradował lub w
+possessyę oddawał. Taka exekucja zbrojna dekretu nazywała się
+_zajazdem_. -- W dawnych czasach, póki szanowano prawa, najmożniejsi
+panowie nie śmieli się opierać wyrokom, rzadko zdarzały się zbrojne
+napaści, a gwałt prawie nigdy nie uszedł bezkarnie. Wiadomy z dziejów
+smutny koniec księcia Wasila Sanguszki i Stadnickiego zwanego djabłem.
+-- Zepsucie publicznych obyczajów Rzeczypospolitéj namnożyło zajazdów,
+które ciągle mieszały spokojność Litwy.
+
+
+Str. 9, w. 5.       Panno Swięta, co jasnéj bronisz Częstochowy
+                    I w Ostréj świecisz Bramie.
+
+Wszyscy w Polszcze wiedzą o obrazie cudownym N. P. na jasnéj górze w
+Częstochowie. W Litwie słyną cudami obrazy N. P. Ostrobramskiéj w
+Wilnie, Zamkowéj w Nowogródku, tudzież Żyrowickiéj i Boruńskiéj.
+
+
+Str. 14, w. 5.      Nim się Pan Wojski ubierze.
+
+Wojski (tribunus) bywał niegdyś z urzędu opiekunem żon i dzieci szlachty
+w czasie pospolitego ruszenia. Od dawnego czasu urząd ten bez obowiązków
+stał się tytularnym. W Litwie jest zwyczajem, iż Osobom poważnym, nadaje
+się przez grzeczność jakikolwiek tytuł dawny, który używaniem uprawnia
+się. Mianują naprzykład sąsiedzi przyjaciela swego Oboźnym, Stolnikiem
+lub Podczaszym, z razu w rozmowie tylko i w korrespondencyi, a następnie
+nawet w aktach urzędowych. Rząd Rossyjski zabraniał podobnych tytułów, i
+pragnąłby je śmiesznością okryć a wprowadzić na ich miejsce, tytułowanie
+podług rang swojéj hierarchji, do któréj Litwini dotąd wielki wstręt
+mają.
+
+
+Str. 14, w. 19.                  ....Ale nie myśl wcale,
+                    Aby w domu Sędziego służono niedbale.
+
+Rząd Rossyjski nigdy w krajach zdobytych nie obala od razu praw i
+instytucji cywilnych, ale je powoli ukazami podkopuje i rostacza. W
+Małorossyi na przykład, utrzymano aż do ostatnich czasów Statut
+Litewski, ukazami odmieniony. Litwie zostawiono całe dawne urządzenie
+Sądów cywilnych i kryminalnych. Obierani więc są po dawnemu Sędziowie
+ziemscy i grodzcy w powiatach, i Sędziowie główni w guberniach. Ale że
+appellacya idzie do Petersburga do mnogich różnego stopnia instancji,
+przy sądach więc miejscowych, ledwie pozostał cień dawnéj powagi
+tradycyjnéj.
+
+
+Str. 16, w. 1.      Podkomorzy już zjechał z żoną i s córkami.
+
+Podkomorzy, niegdyś urzędnik znakomity i poważny Princeps Nobilitalis,
+za rządu Rossyjskiego stał się tylko tytularnym. Sądził jeszcze niekiedy
+sprawy graniczne, ale nakoniec i tę część jurysdykcji utracił. Teraz
+zastępuje czasem Marszałka, i mianuje Komorników czyli miernicznych
+powiatowych.
+
+
+Str. 19, w. 11. Wojski z Woźnym Protazym ze świecami w sieni.
+
+Woźny albo jenerał, wybrany uchwałą trybunalską lub sądową ze szlachty
+osiadłéj, roznosił pozwy, ogłaszał intromissye, robił wizye, przywoływał
+aktoraty etc. Pospolicie drobna szlachta urząd ten sprawowała.
+
+
+Str. 28, w. 11.     Biegali za nim wszyscy jakby za rarogiem.
+
+Raróg, ptak z gatunku jastrzębia. Wiadomo że za jastrzębiami drobne
+ptastwo szczególnie jaskułki, tłumnie opędzają się. Stąd przysłowie:
+latać jak za rarogiem.
+
+
+Str. 32, w. 13      Że Bonapart czarował.
+
+Mnóstwo krąży powieści między prostym ludem rossyjskim o czarach
+Bonapartego i Suwarowa.
+
+
+Str. 34, w. 21.     Assessora z Rejentem wzmogła się uparta.
+
+Assessorowie składają policją ziemską powiatu. Wedle ukazów czasem
+bywają obierani przez obywateli, czasem naznaczani od Rządu; ci ostatni
+zowią się koronni. Sędziowie appellacyjni zowią się także Assessorami,
+ale tu nie o nich mowa.
+
+Rejenci aktowi zarządzają kancellarją, dekretowi piszą wyroki, wszyscy
+zaś mianowani z ręki Pisarzów sądowych.
+
+
+Str. 45, w. 3.      Coby Rzekł Wojewoda Niesiołowski stary.
+
+Józef Hrabia Niesiołowski, ostatni Wojewoda Nowogrodzki, był prezesem
+Rządu rewolucyjnego w czasie powstania Jasińskiego.
+
+
+Str. 45, w. 9.      Białopiotrowiczowi samemu odmówił.
+
+Jerzy Białopiotrowicz, ostatni pisarz W. X. Litewskiego, czynnie należał
+do powstania Litwy pod Jasińskim. Sądził więźniów stanu w Wilnie. Mąż
+dla cnot i patryotyzmu bardzo szanowany w Litwie.
+
+
+Str. 47, w. 21.     Woźny pas mu odwiązał, pas Słucki, pas lity.
+
+W Słucku sławna była fabryka złotogłowu i pasów litych na całą Polskę;
+udoskonalona staraniem Tyzenhauza.
+
+
+Str. 49, w. 2.      Była to trybunalska wokanda...
+
+Wokanda, wąska podługowata książeczka, na któréj spisywano nazwiska
+stron processujących wedle porządku aktoratów. Każdy Adwokat i Woźny
+musiał mieć takową, wokandę.
+
+
+Str. 51, w. 11.     Rzucił w oczy Francuzów sto krwawych sztandarów.
+
+Jenerał Kniaziewicz, wysłany przez armią włoską, złożył Dyrektorjatowi
+zdobyte chorągwie.
+
+
+Str. 51, w. 12.     Jak Jabłonowski zabiegł aż kędy pieprz rośnie.
+
+Książe Jabłonowski, dowodzący Legią Naddunajską, umarł w Saint Domingo,
+i prawie cała legia tam zginęła. W Emigracji jest kilku Weteranów
+pozostałych z owéj nieszczęsnéj wyprawy, między innymi Jenerał
+Małachowski.
+
+
+Str. 68, w. 18.     I w organ i w rozliczne instrumenty grała.
+
+W dawnych zamkach stawiano na chorach organ.
+
+
+Str. 71, w. 7.      I czarną mu polewkę do stołu podano.
+
+Czarna polewka podana u stołu paniczowi starającemu się o rękę panny,
+oznaczała rekuzę.
+
+
+Str. 81, w 19.      Lub z wicin bierze ziarna w najlepszym gatunku.
+
+Wiciny są to wielkie statki na Niemnie, któremi Litwini prowadzą handel
+s Prussami, spławiając zboża, i biorąc wzamian za nie towary kolonialne.
+
+
+Str. 97, w. 9.      Książe Dominik, kiedym z nim razem polował.
+
+Ks. Dominik Radziwiłł, wielki miłośnik polowania, -- emigrował do
+Księstwa Warszawskiego, i wystawił własnym kosztem pułk jazdy, którym
+dowodził. Umarł we Francyi. Na nim zgasła linia męska Książąt na Ołyce i
+Nieświeżu, największych Panów w Polszcze i zapewne w Europie.
+
+
+Str. 97, w. 11.     ...z Jenerałem Mejenem.
+
+Mejen odznaczył się w wojnie Narodowéj za Kościuszki. Dotąd pokazują pod
+Wilnem okopy Mejenowskie.
+
+
+Str. 114, w. 10.    Panienki za wysmukłym gonią borowikiem,
+                    Którego pieśń nazywa grzybów półkownikiem.
+
+
+Znajoma w Litwie pieśń gminna, o grzybach wychodzących na wojnę pod
+wodzą borowika. W téj pieśni opisane są własności grzybów jadalnych.
+
+
+Str. 132, w. 9.     Nasz malarz Orłowski...
+
+Znany malarz rodzajowy; na kilka lat przed śmiercią malować zaczął
+pejzaże. Umarł, niedawno w Petersburgu.
+
+
+Str. 138, w. 14.                    .....Dwie Pijawki,
+                    Pies zowie się Sprawnikiem, a suka Srabczyną.
+
+
+Rodzaj psów angielskich, małych i silnych, zwanych pijawkami, służy do
+łowów na wielkiego zwierza, szczególniéj niedźwiedzia.
+
+_Sprawnik_ czyki kapitan Sprawnik, naczelnik Policji Ziemskiéj --
+_Strabczy_, rodzaj Prokurora rządowego. Urzędnicy ci mając często
+sposobność nadużywania władzy, w wielkiém są obrzydzeniu u obywateli.
+
+
+Str. 144, w. 5.     Ukołysany marzył o wilku żelaznym.
+
+Podług tradycji, wielki Książe Gedymin miał sen na górze Ponarskiéj o
+wilku żelaznym, i za radą Wajdeloty Lizdejki założył miasto Wilno.
+
+
+Str. 144, w. 26.    Ostatni król co nosił kołpak Witoldowy.
+
+Zygmunt August był podniesiony starożytnym obyczajem na stolicę
+Wielkiego Księstwa Litewskiego, przypasał miecz i koronował się
+kołpakiem. Lubił bardzo myśliwstwo.
+
+
+Str. 145, w. 2.     Czy żyje wielki Baublis.
+
+W powiecie Rosieńskim w majętności Paszkiewicza Pisarza Ziemskiego, rosł
+dąb znany pod imieniem Baublisa, niegdyś w czasach pogańskich czczony
+jak świętość. We wnętrzu tego wygniłego olbrzyma, Paszkiewicz założył
+gabinet starożytności Litewskich.
+
+
+Str. 145, w. 5.     Czy kwitnie gaj Mendoga pod farnym kościołem.
+
+Nie daleko fary Nowogrodzkiéj, rosły starożytne lipy, których wiele
+wycięto około roku 1812.
+
+
+Str. 145, w. 15.    ....Wszak ów dąb gaduła
+                    Kozackiemu wieszczowi tyle cudów śpiewa.
+
+Ob. Poema Goszczyńskiego «Zamek Kaniowski.»
+
+
+Str. 156, w. 2.     Kołomyjek z Halicza.
+
+Kołomyjki, piosenki ruskie w rodzaju mazurów polskich.
+
+
+Str. 156, w. 16.    Znał się dobrze na handlu zbożowym,
+                    Na wicinnym...
+
+Ob. przyp. do str. 81, w. 18.
+
+
+Str. 157, w. 12.    Miejsce zwane pokuciem.
+
+Zaszczytne miejsce, gdzie dawniéj stawiano bogów domowych, gdzie dotąd
+rossyanie zawieszają obrazy. Tam wieśniak litewski sadza gościa którego
+chce uczcić.
+
+
+Str. 169, w. 20. Orzeł gdy mu dziób stary tak się w kabłąk skrzywi,
+                    Że zamknięty na wieki już gardła nie żywi.
+
+
+Dzioby wielkich ptaków drapieżnych z wiekiem coraz bardziéj zakrzywiają
+się, i nakoniec wierzchnie ostrze zagiąwszy się, dziób zamyka, i ptak z
+głodu umiérać musi. To mniemanie gminne przyjęli niektórzy
+Ornitologowie.
+
+
+Str. 170, w. 2.     Stąd to w miejscach dostępnych kędy człowiek gości,
+                    Nie znajdują się nigdy martwych zwierząt kości.
+
+Rzeczywiście, nie ma przykładu, aby znaleziono kiedy szkielet zdechłego
+zwierza.
+
+
+Str. 179, w. 2.     A co fuzyjka moja, nie wielka ptaszyna.
+
+Ptaszynki są to strzelby małego kalibru, w które kładzie się drobna
+kula. Dobrzy strzelcy s takich fuzji ptaka w lot trafiają.
+
+
+Str. 184, w. 1.     Zaczęło złoto kapać i błyskać na słońcu.
+
+W butelkach wódki gdańskiéj, bywają na dnie listki złota.
+
+
+Str. 191, w. 14.                      ...Taki ziemi kawał,
+                    Któryby się wołową skóra nakryć dawał.
+
+Królowa Dydo kazała porznąć na pasy skórę wołowa, i tym sposobem
+zamknęła w obrębie skóry obszerne pole, gdzie wystawiła Kartaginę.
+Wojski wyczytał opis tego zdarzenia nie w Eneidzie, ale zapewne w
+Kommentarzach Scholiastów.
+
+
+Str. 212, w. 1.     Wyrwawszy się Bóg wie skąd, jak Filip s konopi.
+
+Raz na Sejmie poseł _Filip_ ze wsi dziedzicznej _Konopie_, Zabrawszy
+głos, tak dalece odstąpił od materji, że wzbudził śmiech powszechny w
+Jzbie. Stąd urosło przysłowie: wyrwał się jak Filip s konopi.
+
+NB. Niektóre miejsca w pieśni czwartéj są pióra Stefana Witwickiego.
+
+
+
+
+OMYŁKI.
+
+Str. 50, w. 17.  Bez ręki lub nogi       _popraw:_  Bez ręki lub bez nogi.
+
+Str. 52, w. 4.   Piotrowki, Obolewki     _popraw:_  Piotrowski, Obolewski
+
+Str. 53, w. 10.  Postrzegli to chłopcy   _popraw:_  Postrzegali to chłopcy
+
+Str. 83, w. 12.  Oba dobrze pusczczali   _popraw:_  Oba dobrze poszczuli
+
+Str. 111, w. 14. Cały w wiatr            _popraw:_  Cały kwiat
+
+Str. 124, w. 14.  Jesli Tadeusza         _popraw:_  Jesli Tadeuszka
+
+Str. 144, w. 20.  Bym was oglądał znowu  _popraw:_  Bym wrócił was oglądać
+
+Str. 168, w. 8.   W koło                 _popraw:_  W około.
+
+
+CENA 2 TOMÓW ZŁO. POL. DWADZIEŚCIA.
+
+
+
+
+SPIS RZECZY.
+
+
+                                  strona.
+KSIĘGA PIERWSZA  GOSPODARSTWO          5
+KSIĘGA DRUGA  -  ZAMEK                55
+KSIĘGA TRZECIA - UMIZGI               99
+KSIĘGA CZWARTA - DYPLOMATYKA I ŁOWY  141
+KSIĘGA PIĄTA   - KŁOTNIA             193
+OBJAŚNIENIA                          241
+
+W TYPOGRAFII A. PINARD, PRZY WYBRZEŻU VOLTAIRE, 15.
+
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Pan Tadeusz, (Tom Pierwszy), by Adam Mickiewicz
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PAN TADEUSZ, (TOM PIERWSZY) ***
+
+***** This file should be named 31536-0.txt or 31536-0.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/3/1/5/3/31536/
+
+Produced by Jimmy O'Regan and the volunteers of Distributed
+Proofreaders Europe http://dp.rastko.net (Produced from
+images generously made available by CBN Polona
+http://www.polona.pl)
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.