diff options
Diffstat (limited to '33598-h/33598-h.html')
| -rw-r--r-- | 33598-h/33598-h.html | 2261 |
1 files changed, 2261 insertions, 0 deletions
diff --git a/33598-h/33598-h.html b/33598-h/33598-h.html new file mode 100644 index 0000000..4e40d82 --- /dev/null +++ b/33598-h/33598-h.html @@ -0,0 +1,2261 @@ +<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?> +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" lang="pl" xml:lang="pl"><head><meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=utf-8" /><meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" /><link rel="schema.DC" href="http://purl.org/dc/elements/1.1/" /><meta name="DC.Creator" content="Kazimierz Nitsch, Jan Nepomucen Łoś and Jan Michał Rozwadowski" /><meta name="DC.Title" content="Język Polski" /><meta name="DC.Date" content="September 1, 2010" /><meta name="DC.Language" content="Polish" /><meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg" /><meta name="DC.Identifier" content="http://www.gutenberg.org/etext/33598" /><meta name="DC.Rights" content="This text is in the public domain." /><title>The Project Gutenberg EBook of Język Polski by Kazimierz Nitsch, and Jan Nepomucen Łoś and Jan Michał Rozwadowski</title><style type="text/css">/* +The Gnutenberg Press - default CSS2 stylesheet + +Any generated element will have a class "tei" and a class "tei-elem" +where elem is the element name in TEI. +The order of statements is important !!! +*/ + +.tei { margin: 0; padding: 0; + font-size: 100%; font-weight: normal; font-style: normal } + +.block { display: block; } +.inline { display: inline; } +.floatleft { float: left; margin: 1em 2em 1em 0; } +.floatright { float: right; margin: 1em 0 1em 2em; } +.shaded { margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; + padding: 1em; background-color: #eee; } +.boxed { margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; + padding: 1em; border: 1px solid black; } + +body.tei { margin: 4ex 10%; text-align: justify } +div.tei { margin: 2em 0em } +p.tei { margin: 0em 0em 1em 0em; text-indent: 0em; } +blockquote.tei { margin: 2em 4em } + +div.tei-lg { margin: 1em 0em; } +div.tei-l { margin: 0em; text-align: left; } +div.tei-tb { text-align: center; } +div.tei-epigraph { margin: 0em 0em 1em 10em; } +div.tei-dateline { margin: 1ex 0em; text-align: right } +div.tei-salute { margin: 1ex 0em; } +div.tei-signed { margin: 1ex 0em; text-align: right } +div.tei-byline { margin: 1ex 0em; } + + /* calculate from size of body = 80% */ +div.tei-marginnote { margin: 0em 0em 0em -12%; width: 11%; float: left; } + +div.tei-sp { margin: 1em 0em 1em 2em } +div.tei-speaker { margin: 0em 0em 1em -2em; + font-weight: bold; text-indent: 0em } +div.tei-stage { margin: 1em 0em; font-weight: normal; font-style: italic } +span.tei-stage { font-weight: normal; font-style: italic } + +div.tei-eg { padding: 1em; + color: black; background-color: #eee } + +hr.doublepage { margin: 4em 0em; height: 5px; } +hr.page { margin: 4em 0em; height: 2px; } + +ul.tei-index { list-style-type: none } + +dl.tei { margin: 1em 0em } + +dt.tei-notelabel { font-weight: normal; text-align: right; + float: left; width: 3em } +dd.tei-notetext { margin: 0em 0em 1ex 4em } + +span.tei-pb { position: absolute; left: 1%; width: 8%; + font-style: normal; } + +span.code { font-family: monospace; font-size: 110%; } + +ul.tei-castlist { margin: 0em; list-style-type: none } +li.tei-castitem { margin: 0em; } +table.tei-castgroup { margin: 0em; } +ul.tei-castgroup { margin: 0em; list-style-type: none; + padding-right: 2em; border-right: solid black 2px; } +caption.tei-castgroup-head { caption-side: right; width: 50%; text-align: left; + vertical-align: middle; padding-left: 2em; } +*.tei-roledesc { font-style: italic } +*.tei-set { font-style: italic } + +table.rules { border-collapse: collapse; } +table.rules caption, +table.rules th, +table.rules td { border: 1px solid black; } + +table.tei { border-collapse: collapse; } +table.tei-list { width: 100% } + +th.tei-head-table { padding: 0.5ex 1em } + +th.tei-cell { padding: 0em 1em } +td.tei-cell { padding: 0em 1em } + +td.tei-item { padding: 0; font-weight: normal; + vertical-align: top; text-align: left; } +th.tei-label, +td.tei-label { width: 3em; padding: 0; font-weight: normal; + vertical-align: top; text-align: right; } + +th.tei-label-gloss, +td.tei-label-gloss { text-align: left } + +td.tei-item-gloss, +th.tei-headItem-gloss { padding-left: 4em; } + +img.tei-formula { vertical-align: middle; } + +</style></head><body class="tei"> + + + + + + + + +<div lang="pl" class="tei tei-text" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em" xml:lang="pl"> + <div class="tei tei-front" style="margin-bottom: 6.00em; margin-top: 2.00em"> + <div class="tei tei-div" style="margin-bottom: 5.00em; margin-top: 5.00em"> + <div id="pgheader" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 4.00em; margin-top: 4.00em"><div class="tei tei-div" style="margin-bottom: 3.00em; margin-top: 3.00em"><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 2.00em">The Project Gutenberg EBook of Język Polski by Kazimierz Nitsch, and Jan Nepomucen Łoś and Jan Michał Rozwadowski</p></div><div class="tei tei-div" style="margin-bottom: 3.00em; margin-top: 3.00em"><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost + and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, + give it away or re-use it under the terms of the Project + Gutenberg License <a href="#pglicense" class="tei tei-ref">included with this + eBook</a> or online at <a href="http://www.gutenberg.org/license" class="tei tei-xref">http://www.gutenberg.org/license</a></p></div><pre class="pre tei tei-div" style="margin-bottom: 3.00em; margin-top: 3.00em">Title: Język Polski + +Author: Kazimierz Nitsch, Jan Nepomucen Łoś and Jan Michał Rozwadowski + +Release Date: September 1, 2010 [Ebook #33598] + +Language: Polish + +Character set encoding: UTF-8 + + +***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK JĘZYK POLSKI*** +</pre></div> + </div> + <div class="tei tei-div" style="margin-bottom: 5.00em; margin-top: 5.00em"> + + </div> +<hr class="page" /><div class="tei tei-div" style="margin-bottom: 5.00em; margin-top: 5.00em"> +<span class="tei tei-pb" id="page1">[pg 1]</span> +<p class="tei tei-p" style="text-align: center; margin-bottom: 1.20em"><span style="font-size: 120%">V MAJ, CZERWIEC 1920. 3</span></p> +<p class="tei tei-p" style="text-align: center; margin-bottom: 1.73em"><span style="font-size: 173%">JĘZYK POLSKI</span></p> +<p class="tei tei-p" style="text-align: center; margin-bottom: 1.20em"><span style="font-size: 120%"> +WYDAWNICTWO KOMISJI JĘZYKA POLSKIEGO +POLSKIEJ AKADEMJI UMIEJĘTNOŚCI W KRAKOWIE. +</span></p> +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Czasopismo „Język polski” ukazuje się 5 razy w ciągu roku w zeszytach dwuarkuszowych.—Cena +pojedynczego zeszytu 9 m., z przesyłką 9 20 m.—Przedpłata +roczna 40 m., z przesyłką pocztową 41 m., za granicą 42 m. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Przedpłatę przyjmuje księgarnia Gebethnera i Ski w Krakowie, Gebethnera +i Wolffa w Warszawie i filje. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Rocznik 1919 nabywać można za cenę 25 marek. +</p> +</div> +<hr class="doublepage" /><div class="tei tei-div" style="margin-bottom: 5.00em; margin-top: 5.00em"> + <a name="pdf1" id="pdf1"></a> + <h1 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 3.46em; margin-top: 3.46em"><span style="font-size: 173%">Spis Rzeczy</span></h1> + <ul class="tei tei-index tei-index-toc"><li><a href="#toc2"> +Nowa zasada rymowa. +</a></li><li><a href="#toc4"> +Nowa redakcja przepisu o dzieleniu wyrazów. +</a></li><li><a href="#toc6"> +Liberum veto choćby—w ortografji. +</a></li><li><a href="#toc8"> +O zjawiskach i rozwoju języka. +</a></li><li><a href="#toc10"> +Recenzje. +</a></li><li><a href="#toc12"> +Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego +</a></li></ul> +</div> +</div> + +<div class="tei tei-body" style="margin-bottom: 6.00em; margin-top: 6.00em"> + +<hr class="page" /><div class="tei tei-div" style="margin-bottom: 5.00em; margin-top: 5.00em"> +<a name="toc2" id="toc2"></a> +<a name="pdf3" id="pdf3"></a> +<h1 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 3.46em; margin-top: 3.46em"><span style="font-size: 173%"> +Nowa zasada rymowa. +</span></h1> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Od XVI w. normalny rym polega w poezji polskiej na <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">zgodności +zakończeń wierszy począwszy od ostatniej samogłoski +akcentowanej</span></span><span class="tei tei-corr">.</span> Dobremi rymami są więc np. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">f·alą—pow·alą</span></span> lub <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">świ·ęto—ż·ęto</span></span>, a także <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">mgł·a—gr·a</span></span>, za złe uważa się: +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">bł·yskiem—wsz·ystkiem</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">sf·erach—czt·erech</span></span> i t. p. Zgodność ta ma +być <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">głosowo-słuchowa</span></span>, rzecz prosta, skoro rym jest jedną +z muzycznych cech wiersza. Rymowanie <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">wzrokowe</span></span>, każące np. +jako parę do <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">chm·ury</span></span> <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">pisać</span></span> też <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">g·ury</span></span>, pojawiało się czasem, ale +z natury rzeczy nie mogło się stać obowiązującą zasadą. Naodwrót, +z biegiem czasu, gdy wymawianie polskie zaczęło ulegać koniecznym +historycznym zmianom, nastąpił rozbrat między niem a konserwatywniejszą +pisownią, powstały nieznane w XVI wieku rymy: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wr·óci—porz·uci</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">kobi·écy—okol·icy</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">m·arzę—</span><span class="tei tei-corr"><span style="font-style: italic">k·ażę</span></span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">przep·adnę—bezwł·adne</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">g·arnka—kuch·arka</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">p·opadł—list·opad</span></span>, od końca XVIII w. nawet: +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">piech·otą—zł·oto, </span><span class="tei tei-corr"><span style="font-style: italic">wi·eńce</span></span><span style="font-style: italic">—r·ęce</span></span>, nie mówiąc już o pomniejszych +niezgodnościach <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">wzrokowych</span></span>, będących jednak, <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">głosowo</span></span> dla większości +Polaków ze sfer kulturalnych rymami bez zarzutu. Ten stan +rzeczy trwał bez ważniejszych zmian przeszło sto lat, dopiero w ostatnim +ich dziesiątku zaczyna się pojawiać pewne dążenie, mające znamiona +nowej rymowej zasady. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Zacznę od przykładów. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Oto p. M. Rz. rymuje w »Kurjerze lwowskim« z 25 grudnia 1919: +</p> + +<div class="tei tei-lg" style="margin-bottom: 1.00em; margin-top: 1.00em"> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Śnieżnym obrusem ziemia przykr·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">yta</span></span></div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Na wielkie gody—wigilji święto. </div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Światka gwiazd jasne płoną w błęk·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">itach</span></span>,</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Jeno, że złotych brak snopów ż·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">yta</span></span>.</div> +</div> + +<span class="tei tei-pb" id="page2">[pg 2]</span> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Że odcięte tu znakiem - końcówki są rymami, mimo że raz +mają na końcu <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-ch</span></span>, drugi zaś raz nie, tego dowodzą inne zwrotki +utworu, bądź z rymami tradycyjnemi typu: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">grom·adki—opł·atki—m·atki</span></span>, +bądź z nowemi: 1) <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">usł·ana—p·ana—ł·anach</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">bog·ata—ch·atach—cz·atach</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">opł·atkach—rz·adka</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ukoch-anych—org·any</span></span>; +2) <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">sz·arym—prast·ary—ofi·ary</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ołt·arzem—w d·arze</span></span>; 3) <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">dol·eci—rozświ·ecił</span></span>. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Proszę się nie dziwić, że wziąłem wiersz nieznanego autora. +Wziąłem go, bo jest bardzo typowy: 1) jednolitym typem odstępstw +od zwyczajnej normy, 2) ilością 8 rymów nowych przeciw 16 dotychczasowym, +3) swem geograficznem pochodzeniem. Drugi z tych +punktów dowodzi, że nie mamy tu do czynienia z przygodną licencją, +trzeci wyjaśni się później, przedewszystkiem jednak określić trzeba +istotę tego nowego rymu. Ująć ją łatwo: <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">spółgłoska kończąca +wiersz jest obojętna, tak swem istnieniem jak i jakością</span></span>. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Tegoż typu rymów używają też z najnowszych poetów: J. Gella +(Muszla i perła, Lwów): <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">r·amion—kł·amią</span></span> (końcowe <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-ą</span></span> na całym +wschodzie Polski wymawia się jak <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-o</span></span>), <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">niezab·udkom—krótko</span></span>; +J. Iwaszkiewicz (»Skamander«, zesz. 3.): <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">kr·uchy—baumk·uchen</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ziel·onej—zmartwi·one</span></span>; Z. Karski (»Skamander«, zesz. 1.): <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wybi·eżał—naści·eżaj</span></span>; +L. Markowski (»Obijak«, organ »czwartaków«, 4. p. p., +nr. gwiazdkowy z r. 1916): <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">l·ulaj—mat·ula</span></span>; A. Słonimski (»Skamander«, +zesz. 2.): <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">gł·owę—Fidjasz·owej</span></span>); J. Tuwim (Czyhanie na +Boga 1920): <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">p·achną—m·achnął</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pl·unął—ł·uną—r·unął</span></span>), +(»Pro arte«, zeszyt ze stycznia 1919): <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">s·uchą—rop·uchom</span></span>, (»Skamander«, +zesz. 1. i 2.): <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">flec·ista—św·istał</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">orki·estrze—prz·estrzeń</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">przym·ykał—um·yka</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">o tem—tęskn·otę</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">przyrz·ekły—zaci·ekłym</span></span>; +K. Wierzyński (»Skamander«, zesz. 3.): <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">prz·yznaj—ojcz·yzna</span></span>. Naliczyłem +więc tych poetów, wszystko jedno lepszych czy gorszych, +ośmiu, zaznaczam zaś wyraźnie, źe przykłady zebrałem przeważnie +przygodnie, bez systematycznego przetrząśnięcia w tym celu nowych +tomików poezyj i pism literackich. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Ale to nie wszystko. Jakkolwiek rzadziej, trafia się jednak +<span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">dowolność także co do samogłoski poakcentowej</span></span>. Bardzo +wyraźne to np. u Iwaszkiewicza, gdzie na str. 140—1 zeszytu +3. »Skamandra« na 22 rymów spotykamy takich 3: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">na n·owiu—pan·owie</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">kr·uchy—baumk·uchen</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zaw·odzi—ogr·odzie</span></span>. Bywa też +tak u Gelli (l. c.): <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">cz·asu—r·asą—Parn·asu</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wi·atru—w·atrom—amfite·atru</span></span>, +Karskiego (l. c.): <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">(była tutaj) cesarz·ową—gł·owę (w czarnych +lokach pochowała</span></span>), Tuwima (Czyhanie): <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ukr·yte—rozkw·itu</span></span>, +Wierzyńskiego (l. c.): <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">szubi·enic—wi·eniec</span></span>, Słonimskiego (»Pro +arte«, zeszyt ze stycznia 1919): <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wi·erszy—pi·erwszy—sz·ersze</span></span>. (»Skamander«, +<span class="tei tei-pb" id="page3">[pg 3]</span> +zesz. 1.): <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">b·arwą—h·ardy</span></span>. [O ostatnim z tych rymów +uwaga: nie jest to bynajmniej czysty asonans, bo częste u tego poety, +i u <span class="tei tei-corr">innych</span> współczesnych, <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">asonanse polegają na dowolności +spółgłosek przy bezwzględnej identyczności samogłosek</span></span>, +jak np. w tymże utworze: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Marji—umarli</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">drzemie—marzenie</span></span>, +u Karskiego: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">kwietnia—pletnia—jedwab</span></span> lub (»Nowy +przegląd literatury i sztuki«, zesz. 1., str. 104—5): <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">szeregiem—nie +wiem</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">szeptem—przedtem</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">niebo—daleko</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">bagno—darmo</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">groźną—wiosną</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">lenno—ze mną</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">bezgrzesznej—niedorzecznej</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">rozróść—mądrość</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pochyl—motyl</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ogród—powrót</span></span>]. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Najwyraźniej jednak występuje to w dwu prostych wierszach. +Jeden—to wymieniona kolenda z »Obijaka«, gdzie czytamy: +</p> + +<div class="tei tei-lg" style="margin-bottom: 1.00em; margin-top: 1.00em"> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">To proszą o pomoc nieszczęśni r·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">anni</span></span>,</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">No bo bój na świecie wre nieust·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">annie</span></span></div> +</div> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +lub +</p> + +<div class="tei tei-lg" style="margin-bottom: 1.00em; margin-top: 1.00em"> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Niech siankiem okryty w żłóbeczku l·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">eży</span></span>:</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Na co ma tak marznąć, jak my żołni·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">erze</span></span>.</div> +</div> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Drugi—to bezimienny wiersz p. t. »Żołnierz-dziecko« (»Kurjer +lwowski« z 1 grudnia 1918) z takiemi ustępami:. +</p> + +<div class="tei tei-lg" style="margin-bottom: 1.00em; margin-top: 1.00em"> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Świszczą kule za oknami—Matuś! patrzaj: nasi sami, bez br·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">oni</span></span>.</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Na ulicę czerń się wali,—Lwów nam cały dziś zabrali, puść d·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">o nich</span></span>!</div> +</div> + +<div class="tei tei-lg" style="margin-bottom: 1.00em; margin-top: 1.00em"> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">A choć tylko lat czternaście—Na piętnasty miał poł·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">owę</span></span>—</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Tęgo odparł trzy napaście,—Wziął karabin maszyn·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">owy</span></span>.</div> +</div> + +<div class="tei tei-lg" style="margin-bottom: 1.00em; margin-top: 1.00em"> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Z profesorem Antoś-l·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">egon:</span></span></div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">»Jakże idzie, mój kol·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">ego!?</span></span>«</div> +</div> + +<div class="tei tei-lg" style="margin-bottom: 1.00em; margin-top: 1.00em"> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Leć śniegu, leć biały—Na trumnę sosn·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">ową</span></span>,</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Gdzie Antek śpi mały—Leć puchu śnieg·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">owy</span></span>.</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">A nakryj go c·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">iszą</span></span>—A ustrój białością,</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Już bitwy nie sł·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">yszy</span></span>,—Nie słyszy z pewnością.</div> +</div> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +W obu tych wierszach doskonale słyszymy osławioną wschodniogalicyjską +wymowę, te <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">nieustanni</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">żołnierzy</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">połowy</span></span> zamiast +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">nieustannie</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">żołnierze</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">połowę</span></span>, widoczną też u wschodniego Galicjanina +Wierzyńskiego w jego wi·<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">eniec</span></span>, rymującem z szubi·<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">enic</span></span>, a więc +wymawianem wi·<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">enic</span></span>. Wymowa ta, znamionująca Polaków z terytorjum +etnograficznego małoruskiego (nietylko w b. Galicji) polega +<span class="tei tei-pb" id="page4">[pg 4]</span> +na nierozróżnianiu niektórych samogłosek, mianowicie <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">e</span></span> od <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">i y</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">o</span></span> +od <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">u</span></span>, w położeniu nieakcentowanem, wszystko jedno, przed czy po +akcencie. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Ale trzeba wziąć rzecz nieco szerzej. To samo bowiem nierozróżnianie +samogłosek nieakcentowanych, polegające na ich słabszej, +zredukowanej wymowie, charakteryzuje również, choć w trochę +innej postaci, jako t. z w. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">akanie</span></span>, mowę Białorusów, pomijając +więc etnograficzną Litwę, jest typową cechą ludności t. zw. »prowincyj +zabranych«. Stamtąd zaś pochodzi oczywiście Iwaszkiewicz, +a sądząc po nazwiskach, też Słonimski (napewno nie Wielko- ani +Małopolanin, skoro może rymować: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Al-askę—kauk-askie</span></span>) i Karski. +Jeżelim się pod tym względem nie pomylił, to jedynym ze wszystkich +wymienionych, niepochodzącym ani z Małej ani z Białej Rusi, +byłby podobno Tuwim. Toteż chyba nie on jest twórcą tej nowej +zasady rymowej; (do przekonania tego skłania mnie też fakt, że +w jego poezjach nie umiałem znaleźć tych nowych pierwiastków, +od których miał powstać nawet jakiś <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">tuwimizm</span></span>). +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Idźmy jeszcze dalej. Skoro to słabe wymawianie samogłosek +poakcentowych, charakterystyczne dla Polaków z kresów wschodnich, +jest oddźwiękiem tamtejszych języków ruskich, to powinno się było +odbić w ruskich rymach. Tak też jest istotnie: ta sama zasada +obojętności samogłoski poakcentowej i ewentualnie następujących +po niej spółgłosek, występuje na każdym kroku, uderza wprost +w rymach <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">Szewczenki</span></span>. Oto kilka przykładów (z wydania lwowskiego, +1902) w transkrypcji: +</p> +<div class="tei tei-lg" style="margin-bottom: 1.00em; margin-top: 1.00em"> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">U wsiakoho swoja dola—I swij szlach szyr-<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">okyj</span></span>:</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Toj muruje, toj rujnuje,—Toj nesytym <span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">okom</span></span></div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Za kraj świta zazyraje,—Czy nema kraj-<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">iny</span></span>,</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Szczob zaharbať i z soboju—Wziať u domow-<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">ynu</span></span>;</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Toj tuzamy obyraje—Swata w joho ch·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">aťi</span></span>,</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">A toj nyszkom u kutoczku—Hostryť niż na br-<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">ata</span></span>;</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">A toj tychyj ta twerezyj,—Bohobojazł-y wyj,</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Jak kiszeczka pidkradeť-sia,—Wyżde neszczasł-ywyj</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">U tebe czas, ta j zapustyť—Pazuri w pecz-<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">inky</span></span>,—</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">I ne błahaj: ne wymolať—Ńi ďity ńi ż-<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">nka</span></span>;</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">A toj, szczedryj ta roskisznyj,—Wse chramy mur·uje,</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Ta oteczestwo tak lubyť,—Tak za nym bidk·uje,</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Ta tak z joho serdesznoho—Krow, jak wodu, t·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">oczyť</span></span>!...</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">A bratija mowczyť sobi,—Wytriszczywszy <span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">oczy</span></span>...</div> +</div> + +<div class="tei tei-lg" style="margin-bottom: 1.00em; margin-top: 1.00em"> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">(str. 394, »Son«).</div> +</div> + + +<span class="tei tei-pb" id="page5">[pg 5]</span> + +<div class="tei tei-lg" style="margin-bottom: 1.00em; margin-top: 1.00em"> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Jak-by zostriły sia my zn·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">owu</span></span>,</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Czy ty zlakała sia b, czy ń·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">i</span></span>?</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Jakeje tycheje ty sł·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">owo</span></span></div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Tohďi b promowyła meń·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">i</span></span>?</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Ńijakoho! i ne pizn·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">ała b</span></span>!</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">A może b potim nahad·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">ała</span></span>,</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Skazawszy: snyło sia durn·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">ij</span></span>...</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">A ja zraďiw by, moje d·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">ywo</span></span>,</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Moja ty dołe czornobr·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">ywa</span></span>,</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Jak-by pobaczyw, nahad·aw</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Wesełeje ta mołod·eje</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Kołysznie łyszeńko łych·eje.</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Ja zarydaw by, zaryd·aw</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">I pomoływś, szczo ne prawd·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">ywym</span></span>,</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">A snom łukawym rozijszł·oś,</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Sľiżmy-wodoju rozłył·oś</div> +<div class="tei tei-l" style="text-align: left">Kołysznieje świateje d·<span class="tei tei-hi" style="text-align: left"><span style="font-style: italic">ywo</span></span>. (str. 43).</div> +</div> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Słabiutki zarodek omawianego tu typu rymowego istniał w poezji +polskiej już dawniej. Mianowicie końcowe <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-ej</span></span>, wymawiane oczywiście +z é »pochylonem«, a więc niemal jak <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-yj</span></span> lub <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-ij</span></span> lub nawet <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-y</span></span> <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-i</span></span>, rymowano +od początku w. XVII z <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-y</span></span> lub <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-i</span></span>. Por. np. u Szarzyńskiego: +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">kt·órej—ch·óry</span></span>, u Maskowskiego: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">kor·ony—obostrz·onej, p·o niej—g·oni</span></span> +i t. p. Panowało to bezwzględnie do końca w. XIX. kiedy to, +po usunięciu é z druku a przy usuwaniu go z wymowy literackiej, +ten trzywiekową tradycją uświęcony rym zaczął razić najbardziej +może literackiego z poetów, Staffa, który też próbował czasem rymować +np. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wi·ęcej</span></span> z <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">r·ęce</span></span> lub <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">podzi·ęce.</span></span> Przed nim zupełnie wyjątkowo +robili to też: Ujejski: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wi·ęcej—dziewcz·ęce</span></span>, a nawet już +Zabłocki: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wi·ęcej—r·ęce</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">przyn·amnie</span></span> 'przynajmniej'—<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">n·a mnie</span></span>. +Pisałem o tem w pracy »Z historji polskich rymów« (Warszawa, +Towarzystwo naukowe, 1912, str. 17—23), ale przy objawie tak +drobnym i rzadkim nie zwróciłem uwagi na fakt, że wszyscy ci +trzej poeci pochodzą z małoruskich kresów: Zabłocki z Wołynia, +Ujejski ze wschodniej Galicji, Staff z samego Lwowa, że więc rym +ten mógł wyróść na podłożu zredukowanej wymowy zgłoski poakcentowej. +Teraz zjawisko to w jaśniejszem przedstawia mi się +świetle. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +W wymienionej dopiero co pracy doszedłem do ciekawego +wniosku, że <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">niemal wszystkie zmiany w zasadach rymu +polskiego wychodziły od poetów z prowincyj ruskich</span></span>. +»Czerwonorusini«, jak Szarzyński, Szymonowicz, Zimorowicze, pierwsi +wprowadzili rymowanie é z <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">i</span></span> lub <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">y</span></span>, pierwsi wyrzucili <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">á</span></span> »pochylone«. +<span class="tei tei-pb" id="page6">[pg 6]</span> +W wieku XVIII »Litwini«, a raczej »Białorusini«, jak Naruszewicz +i Niemcewicz, Wołyniacy czy »Czerwonorusini« jak Karpiński, +Krasicki, Zabłocki, wprowadzają w rymowanie <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-ą</span></span> z <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-o</span></span>, +a mniejwięcej też oni rymowanie <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-ończ-</span></span> <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-eńc-</span></span> z <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-acz-</span></span>-ęc-(typ <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">k·ończy—ł·ączy</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">w·ieńce—r·ęce</span></span><span class="tei tei-corr">,</span> nawet <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Jasi·eńku—w r·ęku</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">k·ońska—w·ąska</span></span>, +jak pospolicie u Mickiewicza). Rymy te opierały się na prowincjonalnej +wymowie poetów pochodzących z tych kresów i do dziś dla +Polaków z Polski etnograficznej nie są prawdziwemi rymami, ale +tylko asonansami; mimo to, uświęcone przez genjalnych stamtąd +pochodzących poetów, stały się własnością całego narodu, używają +ich nawet poeci pochodzący z Wielkopolski, choć, na przeciwnym +krańcu Polski mieszkając, nieraz wręcz przeciwną i oczywiście +rdzenniej polską mają wymowę. Naszkicowany tu kierunek oddziaływania +nie ogranicza się wcale do rymów. Kilka razy już miałem +sposobność wypowiedzieć się, że polski język literacki, rodem z Wielkopolski, +wychował się w Małopolsce, ale dorósł i zmężniał na Rusi, +najpierw na Małej, potem raczej na Białej. Zgodnie z całym rozwojem +naszej historji, Mazowsze ostatnie tu doszło do głosu i dopiero +w 2. połowie XIX w. zaczęło nieco widoczniej oddziaływać; ale +choć ostatnie, zdawało się, że jako dzielnica stołeczna bardzo +prędko bezwzględną posiędzie hegemonję, i ja też—przyznam +się—tak sądziłem: przecież dwa lata temu któż naprawdę jeszcze +myślał o utrzymaniu naszych kresów wschodnich choć w trochę +szerszych granicach? +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Tymczasem, co za niespodzianka! Tak wybitna, choć na pozór +zewnętrzna cecha języka poetyckiego, jak rym, w najnowszej poezji +wcale nie stoi na stanowisku stołecznem, ani nawet rdzennie polskiem, +ale po raz trzeci (biorąc pod uwagę tylko większe epoki) +kształtuje się na wymowie Polaków z Rusi. Gzy się ta fala utrzyma, +czy zwycięży, o tem zawcześnie rozstrzygać, jak niepodobna jeszcze +ocenić trwałości i siły nowego prądu literackiego wogóle. Ale zupełnie +już widoczna, że w języku literackim dialekt kulturalny warszawski +ma silnego współzawodnika nietylko w starym kulturalnym +dialekcie krakowskim, ale też w zaborczej i wciąż żywotnej polszczyźnie +z Rusi. Czy ta zewnętrzna na pozór cecha nie jest jednak +w jakimś wewnętrznym związku z faktami politycznemi, i to wcale +nie jako ich skutek, ale jako niezależny, na innem polu występujący +objaw tej samej siły? Znamieniem istotnej polskości Lwowa jest +równie dobrze jego bohaterska, przeważnie własnemi siłami dokonana +obrona, jak i zrodzony nią przytoczony wyżej anonimowy +wiersz o Antku. Można było myśleć, że to wiersz o rymach gwary +ulicznej—a tu się pokazuje, że takie właśnie rymy panują w całej +<span class="tei tei-pb" id="page7">[pg 7]</span> +najnowszej poezji, w utworach nieraz kunsztownych, że zdobywają +sobie one nawet twórców nie pochodzących z kresów i napewno +tak nie mówiących! Może sam Lwów być nieszczególnem środowiskiem +dla sztuki, podobnie jak można mieć różne zastrzeżenia +co do jego kultury naukowej: to inna sprawa; ale swą polskość +zadokumentował w sposób tak silny, na jaki nie zdobyłyby się Warszawa +ani Kraków. Oczywiście Lwów to tylko symbol siły całych +naszych kresów wschodnich. Ta siła uwydatnia się też, nie po raz +pierwszy, w poezji. Że ma język dialektyczny, cóż to szkodzi? może +ona nadać tym dialektyzmom wartość ogólnie narodową, podobnie +jak to w niejednym punkcie zrobili Mickiewicz i Słowacki. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Ale to wszystko dalsze związki i rzecz przyszłości. Na razie +trzeba stwierdzić, że polszczyzna kresów wschodnich nietylko nie +zrezygnowała ze swych praw literackich, dawniej nabytych, ale że +chce odgrywać dalszą czynną rolę w kształtowaniu języka literackiego. +Jeżeli się tam utrzyma nasz wpływ polityczny i kulturalny +to jej się to napewno uda, choćby nawet, najbardziej książkowo wykształcona +część tamtejszego społeczeństwa zaprzeczała swym dialektyzmom +i wstydziła się ich. Ze te odmianki polszczyzny powstały +na podłożu ruskiem, to im nic nie ujmuje, bo niema języka, nawet +najkulturalniejszego, bez obcych wpływów. Na nasz język z innych +żywych z natury rzeczy największy wpływ wywarły niemiecki i ruskie +(oczywiście nie rosyjski, ale głównie małoruski, słabiej białoruski), +a w przyszłości łatwiej się możemy odgrodzić od pierwszego z nich +niż od drugich, tak dlatego, że są nam bliższe, jak i dlatego, że +więcej jest mieszanych obszarów polsko-ruskich niż polsko-niemieckich. +Karta wzajemnych wpływów językowych polsko-ruskich napewno +nie jest jeszcze zamknięta. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="text-align: right; margin-bottom: 1.00em"> +<span class="tei tei-hi" style="text-align: right"><span style="font-style: italic">Kazimierz Nitsch.</span></span> +</p> +</div> + +<hr class="page" /><div class="tei tei-div" style="margin-bottom: 5.00em; margin-top: 5.00em"> +<a name="toc4" id="toc4"></a> +<a name="pdf5" id="pdf5"></a> +<h1 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 3.46em; margin-top: 3.46em"><span style="font-size: 173%"> +Nowa redakcja przepisu o dzieleniu wyrazów. +</span></h1> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Zalecony przez Polską Akademję Umiejętności przepis o przenoszeniu +części wyrazów do następnego wiersza został w swoim +czasie (d. 11. VI. 1918) uchwalony po odrzuceniu wniosku Komisji +językowej, która zalecała kierować się względami na charakter +głosek, składających sylabę. Wydział filologiczny Akademji natomiast +większością głosów wbrew głosom zasiadających w nim językoznawców +wybrał jako zasadę kierowniczą wzgląd na to, czy od +pewnej grupy spółgłosek może lub nie może się zaczynać wyraz +<span class="tei tei-pb" id="page8">[pg 8]</span> +i stosownie do tego zalecił całą grupę spółgłosek, lub część jej tylko +przenosić do następnego wiersza. Zasadę sformułowano w słowach: +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +»Jeżeli na miejscu dzielenia wypada grupa dwóch lub więcej +spółgłosek, to: +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +a) przenosimy całą grupę spółgłosek do następnego wiersza +wtedy, jeżeli od takiej grupy może się zaczynać wyraz polski np. +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ła-ska</span></span> i t. d. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +b) jeżeli od grupy spółgłosek nie może się zaczynać wyraz +polski, to z dwóch spółgłosek pierwszą zostawiamy przy zgłosce +poprzedniej, a drugą przenosimy; grupę zaś trzech lub więcej spółgłosek +dzielimy w ten sposób, żeby jej druga część dała się +przenieść wedle prawidła a) do następnego wiersza: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wróż-ba</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">sprzecz-ny</span></span> i t. d. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +<span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">Uwaga.</span></span> Ponieważ niektóre ze wspomnianych pod a) i b) grup +spółgłosowych zachodzą w języku bardzo rzadko, rozpoczynając zaledwie +jeden lub dwa wyrazy (nie licząc pochodnych), przeto ich +przy dzieleniu na zgłoski wcale nie uwzględniamy t. j. nie przenosimy +ich w całości do drugiego wiersza«. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Wydział filologiczny Akademji ten przepis uznał za obowiązujący +ze względu na rzekomą łatwość stosowania go w praktyce; +cóż bowiem—zdawałoby się—może być łatwiejszego, jak przypomnieć +sobie wyrazy, rozpoczynające się od jakiejś grupy spółgłoskowej? +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Takby się zdawało, ale tak bynajmniej nie jest, gdyż według +uchwalonej zasady trzeba sobie w każdym wątpliwym wypadku +przypomnieć nie jeden jakikolwiekbądź wyraz, ale co najmniej trzy +lub cztery, bo jeden lub dwa mogą być wyjątkiem. To już nie jest +łatwem, przynajmniej nie dla wszystkich, ale co więcej: jeżeli wypadnie +połączenie rzadsze, trzeba się jeszcze bardziej namyślić nad +tem, czy naprawdę poza jednym lub dwoma wyrazami niema innych, +któreby się od tejże grupy zaczynały. Każdy z czytelników może +na sobie zrobić doświadczenie każdej chwili i obliczyć, ile czasu +potrzebuje na to, żeby wymienić wyrazy np. zaczynające się od <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ks-</span></span> +lub <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">kn-</span></span> albo od jakiejkolwiek innej mniej zwykłej grupy spółgłosek, +a gdy to zrobi, niech potem sprawdzi w słowniku, czy wszystkie +te wyrazy sobie przypomniał. Spamiętać wyjątki też byłoby nie +sposób, z powodu wielkiej ich liczby. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Dalej powiedziano, że trzeba się kierować względami na początkowe +grupy spółgłoskowe w wyrazach <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">polskich</span></span>, a więc nie +obcych, nie zapożyczonych. Nowa więc trudność, którą też niezawsze +może rozstrzygnąć zwłaszcza nie językoznawca; np. czy wielu ludzi +zdaje sobie sprawę z tego, że wyrazy <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">gmach</span></span> lub <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">gmin</span></span> są niepolskie, +<span class="tei tei-pb" id="page9">[pg 9]</span> +a ponieważ prócz nich tylko <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">gmatwać</span></span> i <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">gmerać</span></span> zaczynają +się od <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">gm-</span></span> więc niewiadomo, czy tę grupę uważać za wyjątkową, +czy nie. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Powiedziano jeszcze, że się nie bierze pod uwagę wyrazów +pochodnych. A jakże postąpić z wyrazami pochodzącemi od jednego +rdzenia, o których nie można powiedzieć, że jedne są pochodne, +a inne nie. Tutaj przy przenoszeniu wyrazów wypadłoby nam niekiedy +zastanawiać się nad etymologją wyrazów, np. czy <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">dmę</span></span> i <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">dmu-cham</span></span> +są pokrewne, czy nie; wobec trzeciego wyrazu; <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">dma</span></span> mamy +te same wątpliwości, a więcej wyrazów zaczynających się na <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">dm-</span></span> +niema, więc czy mam dzielić <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">d·m</span></span> czy też przenosić <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">dm</span></span> do następnego +wiersza: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wid-mo</span></span> czy <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wi-dmo</span></span>? Czasem trudności się spiętrzają, +np. wyrazy: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ksiądz, książę, księżyc, ksieni</span></span> z jednej strony, +a <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ksieniec, księga</span></span> z drugiej jedni uznają za pokrewne, inni nie; +jedni wiedzą o ich obcem pochodzeniu, inni nie, więc jedni będą +dzielić: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Alek-sy</span></span>, a inni <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Ale-ksy</span></span>, bo prócz wyżej wymienionych wyrazów +od <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ks</span></span> zaczyna się jeszcze tylko <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ksyk</span></span>. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Słowem, przepis, zwłaszcza w tej formie, w jakiej został ogłoszony, +nastręczał bardzo wiele wątpliwości, że już pominiemy zasadniczą +trudność jego stosowania. Należało go albo zmienić, albo +choćby ściślej określić. Zmiana mogła nastąpić w kierunku albo +pozostawienia piszącym swobody zupełnej lub w niejakim stopniu +ograniczonej, albo też przeciwnie, sformułowanie szczegółowego +przepisu, któryby rozstrzygał w każdej bez wyjątku okoliczności. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Największą swobodę piszącym dałby powrót do dawnej ale +już dawno wygasłej tradycji, jeszcze praktykowanej w rękopisach +pierwszej połowy XVI wieku, mianowicie do przenoszenia tej części +wyrazów, która się w wierszu nie mieściła; przenoszono wtedy np. +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">w-net, zn-owu</span></span> i t. d. albo gdy nie chciano przenosić końcowej zgłoski, +pisano ją w skróceniu u góry, np. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">je</span><span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic; vertical-align: super">o</span></span><span style="font-style: italic">==jego</span></span>. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Znaczną swobodę zostawiałby też przepis: dzieli się wyrazy +tak, aby każda z oddzielonych części tworzyła przynajmniej jedną +zgłoskę. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Komisja języka polskiego, która nad tym przedmiotem obradowała +w kwietniu r. b., wyraziła zgodny pogląd, aby w tych razach, +kiedy się trafi grupa spółgłosek w miejscu dzielenia wyrazu, do +następnego wiersza przenosić te spółgłoski, które stanowią początek +nowej zgłoski. Dopiero do tego zasadniczego przepisu dołączono +następującą »uwagę«: »Wobec rozbieżności zdań, od jakich grup +spółgłoskowych zaczynają się nowe zgłoski, można się kierować +wskazówkami, jakie nam dają początkowe zgłoski wyrazów: nowa +zgłoska według tego zaczyna się od takiej grupy spółgłosek, jaka +<span class="tei tei-pb" id="page10">[pg 10]</span> +może stać na początku wyrazu, np. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">koł·dra</span></span> (por. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">drapać</span></span>), <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">mistrza</span></span> +(por. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">strzała</span></span>), <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wierz·ba</span></span> (niema wyrazów <span class="tei tei-corr">zaczynających</span> się od <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">rzb·</span></span>). +Ta zasada jednak nie wystarcza, bo niezawsze przychodzi na myśl, +czy pewna grupa spółgłosek istotnie rozpoczyna jaki wyraz; kto +przeto do dzielenia wyrazów na zgłoski chce mieć zasadę <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">ścisłą +i niezawodną</span></span>, może ją oprzeć na następujących podstawach +fonetycznych: a) spółgłoskę: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">s</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ś</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">z</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ź</span></span> z następną spółgłoską zawsze +się przenosi, np. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">li·sty</span></span>; b) dwie jednobrzmiące spółgłoski zawsze się +rozdzielają, np. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">las·so</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pan·na</span></span>; c) poza tem grupy spółgłoskowe +dzielimy tak, że do nowego wiersza przenosimy część grupy, począwszy +od ostatniej zwartej (<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">p</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">b</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">t</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">d</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">k</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">g</span></span>) lub zwarto-szczelinowej +(<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">c</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">dz</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ć</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">dź</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">cz</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">dż</span></span>) ewentualnie z poprzedzającą spółgłoską <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">s</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ś</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">z</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ź</span></span>, +np. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Li·twa</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">li·stwa</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">przejażdż·ka</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">kar·czma</span></span> i t. d.; d) jeżeli w grupie +niema spółgłoski zwartej lub zwarto-szczelinowej, do pierwszej +zgłoski oddziela się pierwsza spółgłoska (w liczniejszej grupie dwie) +ewentualnie z poprzedzającą <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">s</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ś</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">z</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ź</span></span>, ale tylko wtedy, kiedy jest +płynną (<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">r</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ł</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">l</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">m</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">n</span></span>) także <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">rz</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">w</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">j</span></span>: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">sen·su</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">kon·wi</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">bezdom·ny</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">umyśl·ny</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">barw·ny</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zmar·zły</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">mierz·wa</span></span> i t. d.« +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Na posiedzeniu administracyjnem d. 27 kwietnia r. b. Wydział +filologiczny Akademji orzekł, że pozostawia w zasadzie bez zmiany +dawną uchwałę swą o dzieleniu grup spółgłoskowych, i tylko wyraził +życzenie, aby ją uprościć. Zredagowanie tej uproszczonej zasady +polecił członkom Akademji: J. Czubkowi i J. Łosiowi. Otrzymawszy +tak ograniczone zastrzeżeniami polecenie, powołani do tego zadania +zredagowali tekst uchwały w słowach następujących: +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +»Przenosi się części wyrazów do następnego wiersza: +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +I. Wedle zasady etymologicznej oddziela się składowe części +wyrazu złożonego, o ile stanowią zgłoskę i o ile granica między temi +częściami składowemi przedstawia się poczuciu językowemu jasno, np. +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">naj·obfitszy</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">naj·istotniejszy</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">bez·ustanny</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span class="tei tei-corr"><span style="font-style: italic">roz·orać</span></span></span>, <span class="tei tei-hi"><span class="tei tei-corr"><span style="font-style: italic">roz·jaśnić</span></span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wy·trwać</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">za·drżeć</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wy·ssać</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">na·uka</span></span> i t. d. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +II. W innych razach wedle zasady fonetycznej: +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +1. Między samogłoskami, o ile nie stanową dwugłoski: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">o·aza</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">po·ezja</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">tri·umf</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ide·alny</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Che·ops</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">na·uka</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Mate·usz</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Agezyla·usz</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Kafarna·um</span></span> i t. d. ale: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">miau·czeć</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">hau·kać</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">au·tonomja</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Eu·ropa</span></span> i t. d. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +2. Przenosimy zgłoskę, zaczynającą się od pojedynczej spółgłoski +lub od grupy spółgłosek, od której zwykle się zaczynają +wyrazy, np. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ba·ba</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ra·mię</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">i·dzie</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">to·czy</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">mo·rze</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">mu·szę</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ra·dża</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pu·szcza</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ła·ska</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">fu·tro</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ma·zgaj</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ko·ści</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">u·sta</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ba·zgrać</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">mi·strza</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">by·stry</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">i·skra</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pu·zdro</span></span> i t. d. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +<span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">Uwaga.</span></span> Jeżeli pewna grupa nie spotyka się na początku wyrazu, +to do drugiego wiersza przenosi się jedna lub więcej spółgłosek, +<span class="tei tei-pb" id="page11">[pg 11]</span> +od których rozpoczynają się wyrazy, np. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wróż·ka, sprzecz·ny, +Krasic·ki, ptac·two, głup·stwo</span></span> i t. d. Przy tem zachowujemy następujące +zasady: +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +a) Zawsze <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">j</span></span> nawet bez względu na zasadę etymologiczną oddzielamy +od następującej spółgłoski, np.<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">doj·rzeć, zaj·dę, rękoj·mia</span></span> +i odwrotnie: nie oddzielamy <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">j</span></span> od poprzedzającej spółgłoski, np. +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Arab·ja, rac·ja, I·strja, Aleksan·drja</span></span> (aby tylko poprzedzająca grupa +spółgłosek mogła zaczynać wyrazy według punktu II, 2, np. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">I·strja</span></span> +podobnie do <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">by·stry</span></span> według <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">stru·mień</span></span> i t. d., <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Aleksan·drja</span></span> podobnie +do <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wy·dra</span></span> według <span class="tei tei-hi"><span class="tei tei-corr"><span style="font-style: italic">dru·gi</span></span></span> i t. d.). +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +b) Płynne (<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">m</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ł</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">l</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">r</span></span>) a także <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">rz</span></span> i <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">w</span></span> oddzielamy od następnej +spółgłoski, np. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">potom·ny, klam·ra, pół·ka, +wol·ny, wil·goć, har·dy, +Nar·wi, Jaworz·no, kaw·ka, ow·ca, Gasztow·ta, spraw·dzić, +Waw·rzyniec, +dow·cip krakow·ski, spuściw·szy</span></span> i t. d. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +c) Dzieli się grupa spółgłosek, od której tylko wyjątkowo zaczynają +się wyrazy, np. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">t-k</span></span>: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">mat·ka</span><span class="tei tei-corr"><span style="font-style: italic">,</span></span><span style="font-style: italic"> haft·ka, ciast·ko</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">k-t</span></span>: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">adjunk·ta</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">p-t</span></span>: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">szep·tać, sump·tem</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">p-sz</span></span>: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">lep·szy</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">k-sz</span></span>: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">więk·szy</span></span> +i t. d.« +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Zaraz więc na początku przepisu czytamy, że do następnego +wiersza można przenieść najmniej całą zgłoskę i również najmniej +jedna cała zgłoska może zostać oddzielona w poprzednim wierszu. +Oczywiście przeto przenoszenie części wyrazów tu traktuje się narówni +z dzieleniem ich na zgłoski, czyli z tak zwanem dawniej +sylabizowaniem. Podział na zgłoski nie jest obojętny dla gramatyki, +zwłaszcza historycznej, która pewne zmiany fonetyczne stawia +w związku z charakterem zgłoski tak zwanej zamkniętej na spółgłoskę, +czy też otwartej na samogłoskę: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ba·ba</span></span> przedstawia dwie +zgłoski otwarte, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">bab·ka</span></span> ma pierwszą zgłoskę zamkniętą, drugą +otwartą, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ba·bek</span></span> ma znów pierwszą otwartą, drugą zaś zamkniętą. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Istniał też związek między budową zgłoski w środku wyrazu +i zgłoski <span class="tei tei-corr">początkowej</span> taki, że jeśli pewna grupa zgłosek mogła rozpoczynać +wyraz, to zazwyczaj mogła też rozpoczynać i inną zgłoskę. +Leskien w swojej gramatyce starosłowiańskiej<a id="noteref_1" name="noteref_1" href="#note_1"><span class="tei tei-noteref"><span style="font-size: 60%; vertical-align: super">1</span></span></a> pisze: »na początku +wyrazów stoją następujące stare grupy spółgłosek, które przeto +i zgłoskę rozpoczynać mogą: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">s + n, m, l, p, t, k, v, tr, tv, kl, kr, +kv; z + n, l, d, g, v, dr; p + r, l; b + r, l; t + r, v; d + r, v; +k + n, +</span><span class="tei tei-corr"></span><span style="font-style: italic">r, v; g + n, r, l, v; ch + r, l, v</span></span>«. Kilka jednak z tych grup wcale +się nie spotyka w środku wyrazów, inne zaś zawsze zaczynają +zgłoskę i w ten to sposób poprzednia zgłoska była otwarta. Pozatem +były też w środku wyrazów niegdyś grupy spółgłosek, należące +<span class="tei tei-pb" id="page12">[pg 12]</span> +do dwu sąsiednich zgłosek i te się uprościły, wskutek czego w dawnym +języku był okres, w którym prawie zupełnie nie było zgłosek +zamkniętych. Jednak znowu z biegiem czasu wskutek czy to +przestawienia niektórych głosek, czy też zniknięcia półsamogłosek, +powstały nowe grupy spółgłoskowe, które bynajmniej niezawsze +wchodziły do jednej zgłoski, lecz przeciwnie, dzieliły się między +dwie zgłoski, i wtedy też związek między fonetycznym składem +początkowej zgłoski a budową zgłosek innych został prawie zupełnie +zerwany. W tem stadjum rozwoju znamy już język polski +od czasów najdawniejszych, dostępnych badaniom. Dziś więc zasada +oglądania się na początek wyrazu przy dzieleniu na zgłoski może +mieć tylko mnemotechniczne znaczenie. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Wiemy dobrze, iż według tej zasady trzeba przedewszystkiem +dzielić w środku wyrazów grupy takie, od których się wyrazy nie +zaczynają, i istotnie takich grup jest znaczna ilość, że wspomnimy +tutaj dla przykładu tylko <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">nn</span></span> (<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pan·na</span></span>), <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">żk</span></span> (<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wróż·ka</span></span>), <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">czn</span></span> (<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wdzięcz·ny</span></span>) +i t. d. Ale też i odwrotnie: są takie grupy, które spotykamy na +początku wyrazów, a niema ich w środku, np. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">dzw-</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">gz-</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pch-</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">tch-</span></span> +(tylko staropolski wyraz: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wiotchy</span></span>) i in. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Stare elementarze, na których dzieci uczono sylabizować, dzieliły +wyrazy na zgłoski według tradycji, czy też »poczucia językowego«. +Możeby nie było bez korzyści zbadać, czy to dzielenie odbywało +się we wszystkich elementarzach jednakowo i jak wielkie +u różnych autorów były wahania. W każdym razie dziś na »poczuciu +językowem« opierać się trudno wobec aż nazbyt częstych +takich kwiatków, jak dzielenie wyrazów <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">prze·dmiot</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pod·róż</span></span>. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Trzeba choć jaki taki porządek wprowadzić, jeśli nie chcemy +wrócić do dawnej tradycji (wspomnianej wyżej) z przed drugiej połowy +XVI wieku. Obaczmy więc, w jakim stopniu porządek ten +wprowadza zasada uchwalona przez Akademję. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Nowe sformułowanie wprawdzie jest ściślejsze i dokładniejsze +od dawnego, ale jeszcze nie na tyle ścisłe, aby nie pozostawiało +pewnych wątpliwości, które w różny sposób przez piszących rozstrzygane +będą, wskutek czego nie będzie i nadal <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">zupełnego</span></span> +ustalenia systemu. Powiedziano bowiem w punkcie drugim, że przenosi +się grupa spółgłosek, od której <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">zwykle</span></span> zaczynają się wyrazy, +w punkcie zaś końcowym zaznaczono, że »dzieli się grupa spółgłosek, +od której tylko <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">wyjątkowo</span></span> zaczynają się wyrazy«. Ściślej +sformułować tego nie było można, bo wszelkie liczbowe normy +były nie do pomyślenia, tak więc pomiędzy »zwykle« a »wyjątkowo« +zachodzi jeszcze szerokie pole wahań i niepewności. Jeżeli nowy +przepis w pewnym stopniu ogranicza te wahania i wątpliwości, to +<span class="tei tei-pb" id="page13">[pg 13]</span> +przedewszystkiem dlatego, źe częściowo przynajmniej oparł się on +na zasadzie właśnie fonetycznej, zalecając oddzielanie od następnej +spółgłoski wszystkich płynnych (opuszczono w nim <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">n</span></span> tylko dlatego, +że od <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">n</span></span> + spółgłoska nie zaczyna się żaden wyraz) i na równi +z płynnemi postawiono też <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">rz</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">w</span></span> i wreszcie <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">j</span></span>, oraz orzekając, że <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">j</span></span> +nie oddziela się od poprzedniej spółgłoski; a więc przyjęto to, +o czem w projekcie Komisji języka polskiego mówił punkt d) +»uwagi«. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Z nowego przepisu można też wysnuć konsekwencje fonetyczne +odnośnie do innych grup spółgłoskowych, a mianowicie przedewszystkiem +do połączeń dwu spółgłosek zwartych lub zwarto-szczelinowych, +i to bez względu na to, czy te spółgłoski stoją obok +siebie bezpośrednio, czy też są oddzielone jakąś inną; wszystkie bowiem +takie połączenia na początku wyrazów trafiają się wyjątkowo, +t. j. w bardzo małej liczbie wyrazów, jakkolwiek bywa tak, że te +wyrazy są w bardzo częstem użyciu, np. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">gdy</span></span> lub <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">który</span></span>. Wypływa +więc z tego zasada: wszystkie zwarte lub zwarto-szczelinowe nie +przenoszą się razem do następnego wiersza, lecz zawsze się dzielą, +o ile tworzą grupę w środku wyrazów. Stąd dzielić mamy: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">gąb·ka</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">gąb·ce</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Kac·per</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">oc·tu</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">węd·ka</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">sek·ta</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">mat·ka</span></span> i t. d. W grupach, +w których dwie zwarte lub <span class="tei tei-corr">zwarto-szczelinowe</span> są przegrodzone +<span class="tei tei-corr">inną</span> spółgłoską, dzielenie następuje tak, że ta środkowa spółgłoska +musi być traktowana znowu odpowiednio do swojej natury, więc +np. płynna oddziela się od spółgłoski następnej w myśl przepisu +wyżej podanego: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">jabł·ko</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">mędr·ca</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Jędr·ka</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Piotr·ków</span></span>. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Również dzielą się wszystkie spółgłoski podwojone, gdyż tylko +wyjątkowo mogą rozpoczynać wyraz, np. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ssać</span></span>; dzielić więc trzeba +taką grupę: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">las·so</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pan·na</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">bul·la</span></span> i t. d. Oczywiście nie bierze się +pod uwagę licznych słów, zaczynających się od <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zs-</span></span>, choć ta grupa +jak <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ss</span></span> się wymawia, np. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zsadzić</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zsiekać</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zsunąć</span></span> i t. d., w środku +zaś wyrazów prostych nigdy <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zs</span></span> nie piszemy. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Inne kombinacje spółgłosek już się nie poddają tak prostym +przepisom, opartym na podstawach fonetycznych. Grupy: zwarta + +płynna ustna i zwarta + nosowa spółgłoska wyraźnie się różnią: +pierwsze często rozpoczynają wyrazy, toteż w środku nie mają być +dzielone: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ku·bła</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ce·bra</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">świ·dra</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wi·dły</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wę·gły</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wę·gle</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Wę·gry</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zwy·kły</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">cu·kru</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">kro·pla</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ko·pru</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">świa·tło</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wia·tru</span></span>. Tu także należy <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">rz</span></span> +oraz <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">w</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">j</span></span>, które na pierwszem miejscu w grupie zachowują się tak +samo jak płynne<a id="noteref_2" name="noteref_2" href="#note_2"><span class="tei tei-noteref"><span style="font-size: 60%; vertical-align: super">2</span></span></a>, np. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">do·brze</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">koł·drze</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Wę·grzy</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">cu·krzyć</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">le·dwo</span></span>, +<span class="tei tei-pb" id="page14">[pg 14]</span> +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">le·dwie</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pi·gwa</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">stą·gwi</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">sa·kwa</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">bi·twa</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">nie·dźwiedź</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Ara·bja</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">kome·dja</span></span> +i t. d. Odwrotnie: zwarta + nosowa rzadko rozpoczynają wyrazy, +toteż tę grupę trzeba dzielić: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Koc·myrzów</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">dzieć·mi</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">bacz·magi</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wid·mo</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wid·no</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">więd·nę</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">styg·mat</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">lak·mus</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ok·no</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wstęp·ny</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">het·man</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">świet·ny</span></span>. Trzy tylko grupy stanowią wyjątek: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">czl</span></span> i <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">dzl</span></span> nigdy nie stoi +na początku wyrazów, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">cl</span></span> wyjątkowo w tej pozycji się spotyka, więc: +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">płacz·liwy</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pędz·le</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">prec·le</span></span>; a znowu <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">gn</span></span> dość często zaczyna wyrazy, +przeto całą tę grupę trzeba przenosić: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">bie·gnę</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">sty·gnie</span></span> i t. d. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Zwarta z następną szczelinową rzadko rozpoczyna wyraz, o ile +tą szczelinową nie jest <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">rz</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">w</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">j</span></span>; wobec tego mamy dzielić: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">kob·za</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pieg·ża</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">więk·szy</span></span>. Za wyjątek możnaby uznać wyraz <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">gże·gżółka</span></span>, bo +wyraźnie w nim występuje powtórzenie początkowej grupy spółgłosek. +Z innych połączeń wątpliwość wzbudza <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ks</span></span>; rozpoczyna ono +trzy grupy wyrazów: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ksiądz</span></span> (<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">książę</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">księżyc</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ksieni</span></span>), <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">księga</span></span> (<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ksieniec</span></span>) +i <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ksyk</span></span> (<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ksykać</span></span>). W wielu wyrazach obcych to połączenie spółgłosek +wyrażano przez <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">x</span></span>, przeto tem bardziej nie należałoby <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ks</span></span> dzielić: +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pła·ksa</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ku·ksać</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">paro·ksyzm</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Kser·kses</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Ale·ksander</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ta·ksa</span></span>. Tak +samo podzielimy <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">weks·larz</span></span>, tem bardziej że od <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">sl-</span></span> (o ile je odróżniać +od <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">śl-</span></span>) nie rozpoczynają się wyrazy polskie; ale już różni różnie +będą dzielić takie wyrazy jak: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Syks·tus</span></span> lub <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Syk·stus</span></span> (por. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">stać</span></span> +i mnóstwo innych wyrazów, zaczynających się od <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">st-</span></span>), <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">deks·tryna</span></span> +lub <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">dekstryna</span></span> (por. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">stryj</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">stroić</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">strumień</span></span> i t. d.). Jak wreszcie +traktować <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ps</span></span>? Od tej grupy rozpoczyna się dość wyrazów: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">psalm</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">psiak</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">psuć</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">psychologja</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">psykać</span></span>, a skoro nie można jej uznać za +wyjątkową, to jej dzielić nie trzeba: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">mo·psa</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ry·psu</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Ter·psychora</span></span> +<span class="tei tei-corr">i t. p.</span>, ale znowu zachodzą wątpliwości, jak dzielić: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">kieps·ki</span></span> czy +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">kiep·ski</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">kieps·cy</span></span> czy <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">kiep·scy</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">gryps·nąć</span></span> czy <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">gryp·snąć</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">caps·trzyk</span></span> +czy <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">cap·strzyk</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">chłops·two</span></span> czy <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">chłop·stwo</span></span>. Zapewne znaczna większość +piszących dzielić będzie: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">chłop·ski</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">chłop·stwo</span></span> analogicznie do innych +tego rodzaju formacyj, np <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pań·ski</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pań·stwo</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">królew·ski</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">króle·stwo</span></span> <span class="tei tei-corr">i t. d.</span> +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Ze szczelinowych <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">h</span></span> od następnej spółgłoski zawsze się oddziela, +gdyż niema wyrazów zaczynających się od takiej grupy. Zato <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ch</span></span> +często rozpoczyna wyrazy w połączeniu z <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ł</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">l</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">r</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">rz</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">w</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">j</span></span><span class="tei tei-hi"></span>, należy więc +w środku wyrazu grup tych nie dzielić: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">cho·chla</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ry·chło</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">czo·chrać</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wi·chrzyć</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">żu·chwa</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Monachoma·chja</span></span>. W innych połączeniach <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ch</span></span> na +początku wyrazów nie zachodzi wcale, albo tylko rzadko, wobec +czego należy dzielić: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">kuch·ta</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">kuch·cik</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Marych·na</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">bach·mat</span></span>. W cudzoziemskich +wyrazach: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">bh</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ph</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">dh</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">th</span></span><span class="tei tei-corr">,</span> <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">kh</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">gh</span></span> uważane są za jedną +spółgłoskę, jak nasze <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ch</span></span>, i nigdy się nie dzielą. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Zarówno na początku wyrazów, jako też i w środku <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ż</span></span> z następną +spółgłoską trafia się tylko wyjątkowo, więc je trzeba dzielić +od następnej spółgłoski: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">każ·dy</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wyż·si</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wyż·szy</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">łyżwa</span></span> (mimo <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">żwawy</span></span>), +<span class="tei tei-pb" id="page15">[pg 15]</span> +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wróż·ba</span></span> (mimo <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">żbik</span></span>), <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">moż·ny</span></span> (mimo <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">żnę</span></span>), <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">moż·ni</span></span> (<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">żniwo</span></span>), <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wyż·ła</span></span> +(<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">żłopać</span></span>), <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">trwoż·liwy</span></span> (<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">żleb</span></span>) i t. d. Natomiast <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">sz</span></span> zachodzi często na +początku wyrazów, szczególnie w grupach spółgłoskowych: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">szcz-</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">szk-</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">szl-</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">szm-</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">szn-</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">szp-</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">szt-</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">szw-</span></span>, z tego więc wypływa, że w przeciwieństwie +do <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ż</span></span> trzeba <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">sz</span></span> z następną spółgłoską przenosić do następnego +wiersza: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pa·szcza</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">mie·szkać</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ka·szlę</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ko·szmar</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">grze·sznik</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Hi·szpan</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ko·sztowny</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Kru·szwica</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">re·szta</span></span> i odpowiednio do tego +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wre·szcie</span></span> i t. d. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Grupy z <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">s</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">z</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ś</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ź</span></span> na pierwszem miejscu przedstawiają się rozmaicie +w zależności od charakteru następnej spółgłoski. Zwykłemi +są one na początku wyrazów, poczęści dzięki przedrostkowi, występującemu +w formie: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">s</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">z</span></span> lub <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ś</span></span>. Tu jednak trzeba wziąć pod uwagę, +że: 1) przedrostek asymiluje się do następnej spółgłoski dźwięcznej +lub bezdźwięcznej i dlatego piszemy: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zbawić</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zganić</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zdusić</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">spaść</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">skusić</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">stopić</span></span> (wyjątek w pisaniu stanowią początkowe grupy <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zs-</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zsz-</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zś-</span></span>, których nie znajdujemy w środku wyrazów prostych); +2) przedrostek z wyjątkiem przed <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">c</span></span> nie upodabnia się do następującej +miękkiej, stąd: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ścierać</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ścieknąć</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ściemnieć</span></span> ale <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zbierać</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zginąć</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zdziałać</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zsinieć</span></span>; 3) przedrostek ukazuje się tylko w postaci <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">z</span></span> przed +płynnemi: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zmówić</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zmieszać</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">znosić</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">znieść</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">złupić</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zlać</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zrobić</span></span>, a także +przed <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">rz</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">w</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">j</span></span>: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zrzucić</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zwiewać</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zjechać</span></span>; i wtedy także nie asymiluje +się do następnej spółgłoski miękkiej, takie bowiem formy jak: +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">śmierć</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">śmieci</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">śmietana</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ślub</span></span> są nieliczne, i zatarło się w nich poczucie +złożenia z przedrostkiem. Poza tem <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">s</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ś</span></span> (nie przedrostkowe) +może się łączyć tylko ze spółgłoskami bezdźwięcznemi, ale także +z płynnemi, np. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">spać</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">śpię</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">słać</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ślę</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">smok</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">śmiech</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">snuć</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">śnić</span></span>, a <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">z</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ź</span></span> +tylko z dźwięcznemi i oczywiście z płynnemi: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zdun</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">źdźbło</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zły</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">źle</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">znać</span></span>, twarde przed twardemi, miękkie przed miękkiemi. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Wypadałoby z tego, że w środku wyrazów trzeba oddzielać +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">s</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ś</span></span> od każdej spółgłoski dźwięcznej z wyjątkiem płynnej, a <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">z</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ź</span></span> od +każdej spółgłoski bezdźwięcznej, oraz <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ś</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ź</span></span> od każdej spółgłoski twardej, +więc: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zwycięz·ca</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Francuz·ka</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">proś·bie</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">proś·ba</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">groź·ba</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">groź·bie</span></span> +(od <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">źb-</span></span> nie zaczynają się wyrazy), <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Kaś·ka</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">huś·tać</span></span>. Natomiast grupy +z płynnemi przedstawiają stosunki bardziej skomplikowane: twarde +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">s</span></span> i <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">z</span></span> przed płynną czy to ustną, czy nosową, stoi na początku wyrazu +często, przeto i w środku wyrazów takich grup nie należałoby +dzielić: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Ja·sło</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Ja·złowiec</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ja·sny</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">li·znąć</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pa·smo</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pry·zma</span></span>; zdaje się +jednak, że bardzo wiele osób ma skłonność do dzielenia grup złożonych +z <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">s</span></span> lub <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">z</span></span> i nosowej spółgłoski: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">jas·ny</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">liz-nąć</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pas·mo</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pryz·ma</span></span>. +Ta skłonność, jak się zdaje, i w przyszłości podtrzymywaną będzie +przez analogiczne oddzielanie zwartej od nosowej: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">podob·ny</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">posęp·ny</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">jed·nego</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">smut·ny</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ostatecz·ny</span></span> i t. d. Na początku wyrazu <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ś</span></span> może +<span class="tei tei-pb" id="page16">[pg 16]</span> +stać przed <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">l</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ń</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">m</span></span> (<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ślina</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ślub</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">śniat</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">śmiech</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">śmieci</span></span> i t. d.) ale nie +przed <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">n</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">m</span></span>, co zachodzi w środku wyrazów, np. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">znośny</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">taśma</span></span>, +właściwie przeto powinnibyśmy dzielić: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">głoś·ny</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">gło·śniej</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">taś·ma</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ta·śmie</span></span> w przeciwieństwie do: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">umy·słu</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">na umy·śle</span></span>. Natomiast <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ź</span></span> +powinniśmy oddzielać nietylko od <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">m</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">n</span></span>, ale także od <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">m'</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ń</span></span>, gdyż +od grup: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">źm-</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">źń-</span></span> nie zaczynają się wyrazy, a zato zaczynają się +od <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zm'</span></span> (<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zmienić</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zmieszać</span></span> i t. d.), a przeto: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pry·zma</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">na pry·zmie</span></span> +lub <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">na pryź·mie</span></span> (bo i tak wymawiają), <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Kuź·ma</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Kuź·mie</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">groź·ny</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">groź·nie</span></span>. Co więcej, ponieważ od grupy <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">źl</span></span> rozpoczyna się jeden +jedyny wyraz, przeto powinnibyśmy dzielić: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ko·zła</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">koź·le</span></span>. (Tak samo +trzebaby dzielić <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ź</span></span> od każdej innej, bo mamy tylko na początku +grupę <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">źr-</span></span> i jedyny wyraz <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">źdźbło</span></span>). +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Zestawmy teraz przykłady na <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">s</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ś</span></span> + płynna i na <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">z</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ź</span></span> + płynna: +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">o·sła</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">o·śle</span></span>; <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ko·zła</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">koź·le</span></span>; <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pa·smo</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">w pa·śmie</span></span>; <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pry·zma</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">na pry·zmie</span></span>; +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">głoś·ny</span></span><span class="tei tei-corr">,</span> <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">gło·śniej</span></span>; <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">póź·ny</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">póź·niej</span></span>. Jeśli jeszcze dodamy, że według +dzisiejszej zasady mamy dzielić: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">nieś·my</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wieź·my</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wieź·cie</span></span>, ale zato +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">nie·ście</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">pro·ście</span></span> i t. d. (por. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ściana, ściąć, ściągać, ściek, ściel, +ściemnieć, ścierać, ścierń, ścierpieć</span></span> i t. d.), to przy dążeniu powszechnem +do poddawania się wpływom analogji trudno przypuścić, +aby w tych razach wyrobił się i ustalił powszechny zwyczaj stosowania +zaleconej przepisem zasady kierowniczej, i raczej przypuścić +należy, że wbrew wszystkiemu wytworzy się w praktyce dążność +do traktowania tych grup jednakowo, bez względu, czy na pierwszem +miejscu stoi <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">s</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ś</span></span> czy <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">z</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ź</span></span>. Ponieważ mamy wyrazy, zaczynające +się od <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">sm-</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">sn-</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">śm-</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">śn-</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zm-</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">sn-</span></span> a także <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">śl-</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">źl-</span></span>, przeto można +postawić zasadę, że <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">s</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ś</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">z</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ź</span></span> w ogólności nie dzielą się od następnej +płynnej (ustnej lub nosowej) a zarazem także od <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">rz</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">w</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">j</span></span>, które +zawsze na równi z płynną w systemie dzielenia stawiamy: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ja·sny</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ja·śniej</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ko·smyk</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ja·śmin</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ta·śma</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ta·śmie</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">grzę·znę</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">grzę·źniesz</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Ku·źma</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Ku·śmie</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">O·swald</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Jó·zwa</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">o·sła</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">o·śle</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ko·zła</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ko·źle</span></span> i t. d. +Zapewne jednak powszechna będzie skłonność do dzielenia form +rozkażnika: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">noś·my</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">noś·cie</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">woź·my</span></span> analogicznie do <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">bądź·my</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">kup·cie</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">woź·cie</span></span> i t. p. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Wszystko, cośmy powiedzieli o dzieleniu grup spółgłoskowych, +można uwidocznić w następującej tablicy: +</p> + +<table summary="This is a table" cellspacing="0" class="tei tei-table" style="margin-bottom: 1.00em"><colgroup span="2"></colgroup><tbody><tr class="tei tei-row"> +<td class="tei tei-cell"> +<span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">Dzieli się:</span></span> +</td> + +<td class="tei tei-cell"> +<span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">Nie dzieli się:</span></span> +</td> +</tr><tr class="tei tei-row"> +<td class="tei tei-cell"> +1. płynna, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">rz</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">w</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">j</span></span> + inna, +</td> + +<td class="tei tei-cell"> +1. zwarta + ustna płynna (ale +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">dz·l</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">c·l</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">cz·l</span></span>), +</td> +</tr><tr class="tei tei-row"> +<td class="tei tei-cell"> +2. zwarta + zwarta,<a id="noteref_3" name="noteref_3" href="#note_3"><span class="tei tei-noteref"><span style="font-size: 60%; vertical-align: super">3</span></span></a> +</td> + +<td class="tei tei-cell"> +2. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ch</span></span> + ustna płynna, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">rz</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">w</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">j</span></span>. +</td> +</tr><tr class="tei tei-row"> +<td class="tei tei-cell"> +3. dwie jednakowe, +</td> +<td class="tei tei-cell"> +3. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">sz</span></span> + inna, +</td> +</tr><tr class="tei tei-row"> +<td class="tei tei-cell"> +4. zwarta + nosowa (ale <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">gn</span></span>), +</td> +<td class="tei tei-cell"> +4. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">s</span></span> + bezdźwięczna twarda, +</td> +</tr><tr class="tei tei-row"> +<td class="tei tei-cell"> +5. zwarta + szczelinowa (ale +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ks</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ps</span></span>), +</td> +<td class="tei tei-cell"> +5. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">s</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ś</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">z</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ź</span></span> + płynna<a id="noteref_4" name="noteref_4" href="#note_4"><span class="tei tei-noteref"><span style="font-size: 60%; vertical-align: super">4</span></span></a>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">rz</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">w</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">j</span></span>, +</td> +</tr><tr class="tei tei-row"> +<td class="tei tei-cell"> +6. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">h</span></span> + inna, +</td> +<td class="tei tei-cell"> +6. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">z</span></span> + każda dźwięczna, +</td> +</tr><tr class="tei tei-row"> +<td class="tei tei-cell"> +7. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ch</span></span> + zwarta lub nosowa, +</td> +<td class="tei tei-cell"> +7. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ść</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">źdź</span></span>, +</td> +</tr><tr class="tei tei-row"> +<td class="tei tei-cell"> +8. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ż</span></span> + inna, +</td> +<td class="tei tei-cell"> +8. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">gn</span></span>, +</td> +</tr><tr class="tei tei-row"> +<td class="tei tei-cell"> +9. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ś</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ź</span></span> + każda niepłynna (ale +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ść</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">źdź</span></span>), +</td> +<td class="tei tei-cell"> +9. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ks</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ps</span></span>, +</td> +</tr><tr class="tei tei-row"> +<td class="tei tei-cell"> +10. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">dz·l</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">c·l</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">cz·l</span></span>. +</td> +<td class="tei tei-cell"> +10. każda + <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">h</span></span>. +</td> +</tr></tbody></table> + +<span class="tei tei-pb" id="page17">[pg 17]</span> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +O niektórych grupach, złożonych z trzech lub czterech spółgłosek, +mówiłem już wyżej, wskazując, że niekiedy w nich zachodzi +wątpliwość, do której zgłoski zaliczyć spółgłoskę środkową. W ogólności +trzeba przy ich dzieleniu brać pod uwagę charakter ich części +składowych, zaczynając od końcowych spółgłosek i odpowiednio do +tego dzielić np. <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">br·n</span></span> (płynna oddziela się od każdej następnej), <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">c·tw</span></span> +(dwie zwarte się dzielą, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">tw</span></span> się nie dzieli), <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">j·bl</span></span> (<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">j</span></span> się dzieli od następnej, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">bl</span></span> się nie dzieli) i t. d. Grupy: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">nc·k</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ndz·k</span></span> dzielimy w ten +sposób właśnie dzięki zasadzie zaczynania od końca: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">eleganc·ki</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">finlandz·ki</span></span> podobnie: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">farb·ka</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">serb·ski</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">mar·chwi</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">halabard·nik</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">garn·czek</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">parsk·nąć</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">napar·stek</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">naparst·ka</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">war·stwa</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-weight: 700">zmarszcz·ka</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">tęsk·no</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">plu·skwa</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">piosn·ka</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">kost·ce</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">musz·tra</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Wawrz·ka</span></span> i t. d. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +W końcu jedno jeszcze zastrzeżenie: zarówno tutaj, jako też +i w osobnych broszurach, poświęconych reformie ortografji, jestem +tylko sprawozdawcą uchwał Akademji, a bynajmniej nie twórcą reformy, +toteż ani wyrazów uznania ani nagan za jej wartość przyjmować +na swój rachunek nie mogę. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="text-align: right; margin-bottom: 1.00em"> +<span class="tei tei-hi" style="text-align: right"><span style="font-style: italic">Jan Łoś.</span></span> +</p> +</div> + +<hr class="page" /><div class="tei tei-div" style="margin-bottom: 5.00em; margin-top: 5.00em"> +<a name="toc6" id="toc6"></a> +<a name="pdf7" id="pdf7"></a> +<h1 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 3.46em; margin-top: 3.46em"><span style="font-size: 173%"> +Liberum veto choćby—w ortografji. +</span></h1> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Do końcowego ustępu artykułu prof. Łosia pragniemy dodać +i my pewne wyjaśnienia, by również nie narażać się na niezasłużone +<span class="tei tei-corr">czy to</span> pochwały czy nagany. A także czytelników »Języka +polskiego« może oczywiście obchodzić rola zawodowej czystej nauki +w stosowaniu jej do zagadnień praktycznych. Temat to z punktu +widzenia społecznego bardzo zajmujący, gdyby go tylko było można +traktować naukowo, tj. z wyłączeniem tych ludzi, niemających odpowiedniego +<span class="tei tei-pb" id="page18">[pg 18]</span> +naukowego przygotowania (niekoniecznie ściśle językoznawczego), +którzy nie potrafią zapanować nad swemi uprzedzeniami +i uczuciowemi odruchami. A dysputy z ludźmi tego właśnie +rodzaju mogły juz naukowym zawodowcom gruntownie obrzydnąć. +Dlatego to w »Języku polskim«, na razie przynajmniej, unikamy +szczegółowych rozważań ortograficznych. Tym razem zaś występujemy +we własnej obronie. W przeciwieństwie bowiem do zasad +ortograficznych Akademji z r. 1891 zasady jej z r. 1918 zapadły +naogół nie wbrew opinjom językoznawców; w szczegółach nieraz +się oni nie godzili, ale rozumiejąc, że żadne dzieło społeczne nie +może dojść do skutku bez wzajemnych ustępstw, poddali się uchwale, +powziętej bądź co bądź na podstawie wniosków Komisji językowej +przez przedstawicieli wszystkich polskich towarzystw naukowych +i ważniejszych instytucyj szkolnych. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Dlatego to zdziwić nas musiało postąpienie: 1) Wydziału Towarzystwa +dla popierania nauki polskiej we Lwowie, 2) prof. Kryńskiego. +Tak bowiem lwowska instytucja jak i warszawski profesor +założyli przeciw uchwałom Akademji swoje »liberum veto«, motywując +je także względami naukowemi. Ponieważ z tego pośrednio +ale zupełnie wyraźnie wynika, że większość ludzi, mianujących się +zawodowymi językoznawcami, postąpiła w tym wypadku nienaukowo, +uważamy za potrzebne pewne wyjaśnienia. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Wydział Towarzystwa dla popierania nauki polskiej—którego +sprężyną był w tym wypadku, jak wiadomo, jego prezes, prof. +Balzer—»na posiedzeniu z 13 marca 1918 uchwalił, mimo odmienne +zapatrywanie na niektóre szczegóły, zastosować w wydawnictwach +swoich punkty 2—17 prawideł Akademji, tj. wszystkie przez konferencję +i Wydział filologiczny powzięte uchwały, <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">z wyjątkiem +punktu pierwszego</span></span>«; uchwalił więc zatrzymać nadal pisownię +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Azya</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Dania</span></span>. Napozór wygląda to dość lojalnie: przyjęto punktów 16, +odrzucono tylko jeden, i to z przyjęciem dla dopełniacza l. mn. akademickich +form <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Indyj</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">parafij</span></span>! Ale to tylko napozór: bo przecie +spór toczył się właściwie tylko o 4 punkty (<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-ja</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-ym</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-em</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">rzekłszy</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">geograf</span></span>), z których 3 rozstrzygnięte zostały przypadkiem po myśli +prof. Balzera (zob. jego »Jeszcze o punktach spornych pisowni polskiej«, +Lwów 1910). W rzeczywistości więc, gdzie uchwała była mu +sympatyczna, przyjął ją, gdzie zaś zapadła wbrew jego życzeniom—zgłosił +liberum veto; a trzeba jeszcze przypomnieć, że Towarzystwo +dla popierania nauki polskiej było jedynem, co na konferencje +krakowskie delegata swego nie przysłało, chociaż byli na nich nawet +delegaci toruńskiego Towarzystwa naukowego mimo odległości i przeszkód +paszportowych. +</p> + +<span class="tei tei-pb" id="page19">[pg 19]</span> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Prof. Kryński wydał świeżo książkę p. t. »Jak nie należy mówić +i pisać po polsku« (Warszawa 1920), gdzie osobny rozdział V +(str. 290—311) poświęcony jest pisowni, oczywiście przedewszystkiem +pisaniu tych czterech punktów, które w całości lub w części wypadły +wbrew jego życzeniom. Gdy więc lwowskie Towarzystwo +zaprotestowało przeciw »jocie«, warszawski profesor protestuje przeciw +rozróżnianiu <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-ym</span></span><span class="tei tei-corr">,</span> <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-em</span></span>, przeciw <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zjadłszy</span></span>, przeciw <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">geografowi</span></span>, +nawet przeciw <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">diagnozie</span></span>. Gdyby Akademja oświadczyła się była +za nierozróżnianiem rodzajów, za <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zjadszy</span></span> i za <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">gieografem</span></span>, prof. +Kryński byłby zadowolony, ale nie poddałby się prof. Balzer! W takim +stanie rzeczy z góry niemożliwa była taka uchwała Akademji, +któraby liberum veta nie wywołała. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Przyznać trzeba, że jest między temi dwoma postępkami pewna +różnica. Towarzystwo lwowskie <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">ogranicza się do swoich wydawnictw</span></span> +i to tylko »do czasu, dopokąd... prawidło... w rzeczywistości +przez powszechną praktykę ortograficzną nie zostanie przyjęte«, +czyli zapowiada, że gdy już nikt inaczej pisać nie będzie, to +i ono się podda, ostatnie. Prof. Kryński natomiast, wydając książkę +pod wymienionym tytułem, <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">propaguje</span></span> wprost <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">nieuznawanie +ogólnie narodowej zasady</span></span>. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Wspólne jest im jedno: powoływanie się na zasady naukowe, +przyczem jedynemi powagami naukowemi są: dla Towarzystwa +dla popierania nauki polskiej R. Zawiliński<a id="noteref_5" name="noteref_5" href="#note_5"><span class="tei tei-noteref"><span style="font-size: 60%; vertical-align: super">5</span></span></a>, dla prof. Kryńskiego +on sam. Wobec tego, nie wchodząc nawet w szczegóły, podnosimy, +że chyba i my mamy prawo żądać, by nas w zakresie językoznawstwa +uważano za ludzi nauki, nie gorszych od dwu wymienionych +i od znakomitego... historyka prawa, prof. Balzera. Toteż +protestujemy przeciw narzucaniu szerszej publiczności twierdzeń, +jakoby »z najpoważniejszej, fachowej strony stwierdzono, że do +uchwalenia nowego prawidła doszło skutkiem przeoczenia« jakiejś +naukowej »zasady«, lub jakoby prawidła te »nie odpowiadały dzisiejszym +wymaganiom i zasadom naukowym«. W zgodzie z nami +będzie zapewno jeszcze kilku innych językoznawców pozakrakowskich, +między innymi prof. Baudouin de Courtenay, jedyny, który +zasadniczo zajmował się sprawą stosunku języka mówionego do +pisanego i który o tem, ze szczególnem uwzględnieniem języka polskiego, +osobną przygotowuje książkę. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Każdy niemal (bo tylko z bardzo małemi, i to drobiazgowemi +<span class="tei tei-pb" id="page20">[pg 20]</span> +wyjątkami) pŗzytoczony argument podejmujemy się zbić właśnie +naukowo. Sądząc jednak, że ortografja Akademji tym razem już się +powszechnie przyjmie, tylko dla przykładu przytaczamy co następuje: +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +1. Niezgodnem z nauką jest twierdzenie, jakoby w typie <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">biologja</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">diecezja</span></span> »do pisowni jednakowych wartości dźwiękowych zastosowano +równorzędnie dwie zgoła odmienne... zasady« (Tow. popier. +nauki), jakoby pisownia przez <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">i</span></span> zgłosek początkowych była »niezgodna +z żywą mową i sprzeciwiała się wprost naturze głosowni +polskiej« (Kryński, str. 290). Przeciwnie, twierdzimy, że wartość +dźwiękowa zgłosek przedakcentowych i poakcentowych jest właśnie +w żywej mowie niejednakowa i że uchwalona pisownia zgodna jest +z naturą głosowni polskiej. Wymienione rozróżnianie uważamy za +poważny krok w uzgodnieniu naszej ortografji z nauką, za wyrwanie +z jednego czy drugiego szablonu (<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">biologia</span></span> czy <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">bjologja</span></span>). +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +2. Rozróżnianiu końcówek zaimkowo-przymiotnikowych <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-ym</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-em</span></span> i <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-ymi</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-emi</span></span> byliśmy osobiście przeciwni, jako nieuzasadnionemu +ani historją ani dzisiejszą wymową. Nie byliśmy jednak głusi na +inne okoliczności: na ogólny niewątpliwy fakt odmiennego nieraz +rozwoju języka pisanego a mówionego i na ten szczegółowy, że +tyloletnia wytrwała propaganda prof. Kryńskiego, zdoławszy tyle +zrobić dla zwycięstwa »joty«, przeważnej, bardzo przeważnej części +»jotaków« nie potrafiła zjednać dla nierozróżniania tych końcówek. +Nie będąc znawcami pierwotnych języków amerykańskich, wierzymy +prof. Kryńskiemu, że »żaden z nich nie ma podobnego rozróżniania«, +ale sądzimy, że argument to zupełnie obojętny: przecież każdy język +oprócz wspólnych z innemi ma także swoje odrębne znamiona. +I rzeczywiście nie możemy pojąć, czego tu chcą języki czerwonoskórych: +gdzie Rzym, gdzie Krym...? Z tego powodu, nie będąc +zwolennikami tego rozróżniania, nie uważamy go jednak wcale za +jakiś naukowy skandal. Do pewnego stopnia może nawet z naukowego +punktu widzenia dobrze się stało, że ta zasada przeszła. Bo +przy tej sposobności udało nam się przekonać uchwalających, że +jedynem możliwem w l. mn. rozróżnianiem jest rozdział na formy +męskoosobowe i nie-męskoosobowe: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">dobrymi ludźmi</span></span> ale <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">dobremi +końmi, stołami, kobietami</span></span>. Takie rozróżnianie, od dawna popierane +przez prof. Baudouina de Courtenay, może przecie złamie ten bezmyślnie +w podręcznikach gramatycznych szerzony fałsz, jakoby dzisiejszy +język polski miał w liczbie mnogiej te same trzy rodzaje +co w liczbie pojedynczej; będzie to o wiele większem uświadomieniem +naukowem całego narodu niż jest jego zaciemnieniem zbyteczne +rozróżnianie <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-ym, -em</span></span> w liczbie pojedynczej +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +3. W sprawie <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zjadłszy</span></span> byliśmy obojętni, ale zgodziliśmy się na +<span class="tei tei-pb" id="page21">[pg 21]</span> +niehistoryczne <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ł</span></span>, widząc, że większość jest za niem, a u wielu Polaków +napewno skojarzyło się już ono z imiesłowem <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">zjadł</span></span> i przez to +nabrało rzeczywistej wartości psychicznej. Godzimy się (Kryński, +str. 306), że »nauczycielowi wypadnie powiedzieć otwarcie, że to <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ł</span></span> +wtrącono... wskutek błędnego pojmowania tworzenia się form tego +imiesłowu«, ale nie godzimy się, żeby »pouczanie takie dzisiaj wobec +wiedzy językoznawczej żadną miarą nie uchodziło«. Naszem zdaniem, +zapewne nie mniej naukowem niż zdanie prof. Kryńskiego, +najzupełniej ono uchodzi, jest nawet dobrym przykładem na nie, +rzadkie w języku powstawanie form historycznie fałszywych, a jednak +faktycznie istniejących. Niezupełnie godzimy się też na rymowe dowody +autora (str. 307), bo jeśli poeci rymowali stale: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">usiadłszy—patrzy,</span></span> +to rymowali również: <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">popadł—listopad</span></span> (już Potocki) mimo +że w <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">popadł</span></span> <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ł</span></span> jest historycznie uzasadnione. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +I t. p., i t. p.! +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Jeszcze jedna sprawa, zupełnie podrzędna, a jednak wielu dra-żniąca: +kwestja <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">dzielenia wyrazów</span></span>. Tutaj co do jedynego punktu +spornego: dzielenia grup spółgłoskowych, byliśmy za zupełnem zostawieniem +swobody. Skoro jednak tak wszyscy uczestnicy ankiety, +jak i wszystkie głosy publiczne, które się tem zajmowały, były za +ścisłem ustaleniem, Komisja językowa wystąpiła z projektem dzielenia +według natury spółgłosek; por. wyżej, str. 74, litera c). Natomiast +Wydział filologiczny uznał jako zasadę dzielenia wzgląd na to, +czy od pewnej grupy spółgłosek może się czy nie może zaczynać +wyraz; por. wyżej str. 72, a) b). Gdy przyszło do szczegółowego +wykonania, okazało się, że według tej zasady niemożna nigdy być +pewnym, jak należy dzielić (chyba że się kto wyuczy 34 wyjątków!), +dlatego też prof. Łoś w »Pisowni polskiej ustalonej« (wydania 2. +str. 26—8) obok reguły uchwalonej podał też wymienioną fonetyczną +(według natury spółgłosek). Ze system uchwalony był w praktyce +niemożliwy, to stwierdził też bezwzględnie najlepszy w Polsce znawca +praktycznej ortografji, dyrektor A. Passendorfer, pisząc w »Poradniku +językowym« (luty—marzec 1920, str. 30): »Jestem także pewny, że +młodziuchny [tak go słusznie nazywa, zob. niżej] »obowiązujący« +system dzielenia wyrazów ustąpi wkrótce miejsca drugiemu systemowi, +opartemu na właściwościach spółgłosek«. Mimo to, umieszczenie +przez prof. Łosia, nie bez naszej rady, tego systemu obok uchwalonego +wywołało na posiedzeniach Komisji języka polskiego i Wydziału +filologicznego protest jednego członka, który zakończył się +pozostawieniem systemu uchwalonego ale w formie podanej w poprzednim +artykule, wcale nie łatwiejszej, jednak istotnie trochę możliwszej +i zostawiającej mniej pola dowolności. +</p> + + +<span class="tei tei-pb" id="page22">[pg 22]</span> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Argumenty zwolenników uchwały były dwa: 1) że ludzie nie +potrafią się nauczyć, które spółgłoski są zwarte, 2) że niema potrzeby +zarzucać »starego« systemu, obowiązującego lat tyle. Nas one najzupełniej +nie przekonały z następujących powodów: 1) Prosimy porównać, +co jest trudniejsze: wyuczenie się szeregów <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">p b</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">t d</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">k g</span></span> +i <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">c dz</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ć dź</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span class="tei tei-corr"><span style="font-style: italic">cz</span></span><span style="font-style: italic"> dż</span></span>, czy tez tabelki, podanej wyżej na str. 80—1. Nasz +system miał też tę zaletę, że łączył dzielenie z niezbędną w gramatyce +szkolnej (jeżeli się jej ma wogóle uczyć) a bardzo łatwą do +nabycia znajomością sposobu i miejsca tworzenia w jamie ustnej +spółgłosek. Obok rozróżniania <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">die(ce)·</span></span> od <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">·zja</span></span> i rozróżniania w l. mn. +końcówek <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-ymi</span></span><span class="tei tei-corr">,</span> <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">-emi</span></span> nie według rodzajów l. p., ale według rodzajów +męskoosobowego i niemęskoosobowego uważaliśmy ten punkt za +istotny naukowo-praktyczny postęp nowej ortografji. 2) Zasada dzielenia +według tego, czy od jakiejś grupy spółgłosek może się zaczynać +wyraz, jest ze stanowiska Akademji też zupełnie nową, bo w jej +»Uchwałach z 31 października 189l« na str. 21—3, gdzie mowa +o rozdzielaniu, o systemie takim niema ani słowa! +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Pozostajemy więc przy twierdzeniu, że z dwu proponowanych +nowych systemów przyjęto i trudniejszy i niedający się ściśle przeprowadzić. +Przyczyną tego nieszczęśliwego wyboru był w znacznej +mierze brak podstawowego wykształcenia językowego u ogółu filologów, +historyków literatury i sztuki i t. p., a co za tem idzie, także +pewna do językoznawców nieufność. Nie łudzimy się, by to prędko +ustało, ale dążenie do tego jest jednym z celów wydawania przez +nas »Języka polskiego«. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Chociaż jednak uważamy uchwaloną zasadę naukowo za gorszą +i trudniejszą, to jednak bynajmniej nie mamy zamiaru... warcholić. +Uważamy, że liberum veto a nawet votum separatum zachować +należy tylko dla spraw naprawdę bardzo zasadniczych, w ortografji +zaś stroną zasadniczą napewno nie jest ani jej naukowość, ani nawet +łatwość, ale przedewszystkiem jej powszechność, a co za tem idzie, +ogólnonarodowa jednolitość. Nie wierzymy zaś, by ten cel dał się +przeprowadzić inną drogą, niż ta, która doprowadziła do uchwał, +ogłoszonych przez Akademję. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="text-align: right; margin-bottom: 1.00em"> +<span class="tei tei-hi" style="text-align: right"><span style="font-style: italic">Kazimierz Nitsch, Jan Rozwadowski.</span></span> +</p> +</div> + +<hr class="page" /><div class="tei tei-div" style="margin-bottom: 5.00em; margin-top: 5.00em"> +<a name="toc8" id="toc8"></a> +<a name="pdf9" id="pdf9"></a> +<h1 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 3.46em; margin-top: 3.46em"><span style="font-size: 173%"> +O zjawiskach i rozwoju języka. +</span></h1> + +<h1 class="tei tei-head" style="text-align: center; margin-bottom: 2.88em; margin-top: 2.88em"><span style="font-size: 144%"> +8. Dźwięk a znaczenie.—Początki mowy. +</span></h1> + +<h1 class="tei tei-head" style="text-align: center; margin-bottom: 2.88em; margin-top: 2.88em"><span style="font-size: 144%"> +I. +</span></h1> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Pragnę tu podjąć na nowo i nieco szerzej rozwinąć treść drugiej +połowy swego ostatniego artykułu (JP IV 1) p. t. »Mowa a myśl«. +<span class="tei tei-pb" id="page23">[pg 23]</span> +Zakończyłem go ogólnym wywodem, że pomiędzy znaczeniem wyrazów +a ich brzmieniem niema—poza pewnemi, szczupłemi zresztą, +kategorjami—aktualnego, bezpośredniego związku przyczynowego, +a dosyć pospolite złudzenie, że taki związek jest, polega tylko na +stałem i bardzo silnem skojarzeniu znaczenia z brzmieniem wyrazów +języka ojczystego. Związek istotny ostatecznie jest, ale bardzo +niewyraźny, ogromnie odległy i właściwie tylko pośredni—choćby +tylko z powodu ogromnego oddalenia historycznej doby wszelkich +języków od epoki ich, względnego oczywiście, powstawania. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Owo pospolite u ludzi złudzenie wyraża się w sposób jaskrawy +i naiwny w mimowolnem zrównywaniu wyrazów z rzeczami: oczywiście +wyrazów języka ojczystego i przez ludzi stojących na niezbyt +wysokim stopniu rozwoju kulturalnego. Ten sposób patrzenia na to +co się mówi oświeca nam doskonale znana anegdota o tem, jak się +spierali o wyższość swoich języków Niemiec, Włoch i Węgier. No, +powiada Niemiec, chcąc spór rozstrzygnąć, jakże wy nazywacie naprzykład +‘wodę’ (<span lang="de" class="tei tei-foreign" xml:lang="de"><span style="font-style: italic">Wasser</span></span>)? Włoch odpowiada: <span lang="it" class="tei tei-foreign" xml:lang="it"><span style="font-style: italic">acqua</span></span>, a Węgier: <span lang="hu" class="tei tei-foreign" xml:lang="hu"><span style="font-style: italic">viz</span></span>. +Na to Niemiec z triumfem: a my mówimy ‘woda’ (<span lang="de" class="tei tei-foreign" xml:lang="de"><span style="font-style: italic">Wasser</span></span>) i to jest +naprawdę woda (<span lang="de" class="tei tei-foreign" xml:lang="de"><span style="font-style: italic">wir aber nennen es Wasser und es ist auch Wasser</span></span>). +Może się komu wyda, że ta anegdotka jest zbyt naiwna, żeby była +prawdziwa? Nie, o niej można naprawdę powiedzieć: <span lang="it" class="tei tei-foreign" xml:lang="it"><span style="font-style: italic">se non è vero, +è ben' trovato</span></span>. Bo oto dwa takiesame odezwania się, za których +prawdę można ręczyć. Znakomity lingwista Schuchardt zapytał raz +jednego chłopa włoskiego trzymając szklankę w ręku, czy wie jak +się to nazywa. Na to Włoch mu odpowiedział: To się nazywa +w jednym języku tak, a w drugim inaczej, ale to jest ‘szklanka’ +(<span lang="it" class="tei tei-foreign" xml:lang="it"><span style="font-style: italic">un bicchiere</span></span>) i tylko po włosku tak się nazywa (<span lang="it" class="tei tei-foreign" xml:lang="it"><span style="font-style: italic">questo si chiamerà +così in una lingua e così nell' altra; ma è un bicchiere e soltanto +in italiano si chiama così</span></span>)<a id="noteref_6" name="noteref_6" href="#note_6"><span class="tei tei-noteref"><span style="font-size: 60%; vertical-align: super">6</span></span></a>. Nyrop opowiada znowu taką historyjkę. +Pewna młoda Niemka zaczęła się uczyć francuskiego modną »bezpośrednią« +metodą i właśnie odbywała <span class="tei tei-corr">się</span> pierwsza lekcja przy +śniadaniu, jako <span lang="fr" class="tei tei-foreign" xml:lang="fr"><span style="font-style: italic">leçon de choses</span></span>. Nauczyciel rozpoczął lekcję od sera +i nazwał go pokazując Niemce ‘serem’ (<span lang="fr" class="tei tei-foreign" xml:lang="fr"><span style="font-style: italic">frommage</span></span>). Ale młoda osoba +nie mogła się z tem odrazu pogodzić i zawołała naiwnie: <span lang="fr" class="tei tei-foreign" xml:lang="fr"><span style="font-style: italic">Frommage</span></span>? +dlaczego <span lang="fr" class="tei tei-foreign" xml:lang="fr"><span style="font-style: italic">frommage</span></span>? ‘Ser’ jest przecież daleko naturalniej +(<span lang="de" class="tei tei-foreign" xml:lang="de"><span style="font-style: italic">Käse ist doch viel natürlicher</span></span>)<a id="noteref_7" name="noteref_7" href="#note_7"><span class="tei tei-noteref"><span style="font-size: 60%; vertical-align: super">7</span></span></a>. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Nic tedy dziwnego, że tylko <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">własny</span></span> język uważa się naiwnie +za naturalny, prawdziwy, naprawdę jasny, a obce języki za niepojęty +bełkot. Przejawia się to w bardzo pospolitych przejściach znaczeniowych +<span class="tei tei-pb" id="page24">[pg 24]</span> +i zwrotach takich jak <span lang="fr" class="tei tei-foreign" xml:lang="fr"><span style="font-style: italic">parler français</span></span>, <span lang="de" class="tei tei-foreign" xml:lang="de"><span style="font-style: italic">auf gut </span><span class="tei tei-corr"><span style="font-style: italic">Deutsch</span></span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">już ja mu to powiem po polsku</span></span>, gdzie nazwy własnego języka używa +się w znaczeniu jasnego, dobitnego wyrażenia. Przeciwnie człowieka, +mówiącego obcym językiem, nazywa się momotem, to jest bełkocącym +niezrozumiale, bo nic innego nie znaczy greckie <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">bárbaros</span></span>, +podobnie jak Słowianie swych zachodnich sąsiadów <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">Niemcami</span></span> nazywają, +to znaczy ludźmi, nie umiejącemi porządnie mówić. To +z pewnością bywa też głównym powodem, że rodzime nazwy bardzo +wielu szczepów i ludów znaczą poprostu tyle co ‘człowiek’. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Na temsamem podłożu psychicznem i kulturalnem rozwijały +się, a poczęści do dziś dnia się powtarzają lub trwają zjawiska tak +zwanego tabu, eufemizmów i omówień, rzucanie uroczystej klątwy +i czary, to jest sprowadzanie czarów na drugich, a uchylanie się +od nich samemu, co wszystko polega na naiwnem zrównaniu wyrazu +z przedmiotem, nazwy z rzeczą, imienia z osobą. To zasadnicze +zjawisko wyraża się od niepamiętnych czasów w utartych zwrotach, +że <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">nie należy wywoływać licha</span></span>, albo <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">wilka z lasu</span></span>, bo <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">o wilku mowa, +a wilk tuż</span></span>. W czasie polowania, a zwłaszcza podczas wielkich wypraw +myśliwskich i rybackich, mających dla wielu szczepów ogromne +znaczenie, zachowuje się ściśle różne zabobonne praktyki, a do najważniejszych +należy wystrzeganie się nazywania zwierzyny, na jaką +się poluje, jej zwykłemi nazwami, ażeby nie zwracać jej uwagi, +zmylić jej czujność i móc ją podejść; tak jak znowu w zwykłych +warunkach unika się nazywania niebezpiecznych zwierząt dlatego, +aby ich sobie nie sprowadzić niepotrzebnie na kark. Nazywa się +tedy takie zwierzęta na które się poluje lub których się boi, nie +ich zwykłemi nazwami, tylko opisowemi np. niedźwiedzia ‘starym, +kudłaczem, burym’ itp, bo właściwa nazwa to tyle co zwierz sam, +nazwać go to prawie tyle co go źgnąć. Podobnie unika się, i to +nietylko u szczepów na niskim stopniu cywilizacji, nazywania śmierci, +choroby, zwłaszcza różnych zaraz, djabła i wielu innych rzeczy, +budzących obawę, wstręt, pogardę itd., albo przeciwnie budzących +w nas uczucia czci, uszanowania, religijnego poddania. Nieskończone +są przenośnie i omówienia w guście: skonać lub skończyć (życie), +przenieść się do wieczności, zamknąć oczy, zasnąć w Panu, zgasnąć, +gdy mnie kiedyś zabraknie itd., bo zawsze lepiej nie mówić o »samej +śmierci«. Lepiej djabła nazwać ‘złym’ czy ‘kusym’, bo my wiemy +o kim mowa, a jego się zmyli—tylu wszakże jest na świecie +‘złych’ lub ‘kusych’! a jeszcze lepiej poprostu, jak w wielu stronach, +‘tym’ i przeżegnać się na wszelki wypadek. Chcąc rzucić na kogoś +czary lub wezwać na niego kary i pomsty bogów trzeba koniecznie +albo mieć jego podobiznę albo znać imię i nazwisko—wtedy +<span class="tei tei-pb" id="page25">[pg 25]</span> +przeklina się starannie jego, wymieniając dokładnie, kilka razy, imię, +i jego ciało, znowu dokładnie wymieniając wszystkie członki i jeżeli +można, wypisuje to wszystko i wtedy skutek pewny! To znowu nie +nazywamy wielu rzeczy po imieniu, bo ‘nie wypada’, a nie wypada +dlatego, że nazwa a rzecz to niby tosamo. Oczywiście działają tu +także różne inne uczucia i zjawiska te pojawiają się w najrozmaitszych +postaciach i odmianach, ale wszędzie leży lub leżał na dnie, +czy wyłącznie czy obok innych, ten zasadniczy rys psychiczny zrównywania +rzeczywistości z wyrazami. Bardzo to ciekawa i pouczająca +dziedzina, ale nie mogę się nad nią dłużej zatrzymywać. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Jednak i na wyższym stopniu rozwoju, kiedy już niema mowy +o takiem naiwnem zrównywaniu wyrazów z pojęciami, nie ginie +ono całkowicie, tylko się przedstawia w nowej, »postępowej« formie. +Ludzie zawsze przyjmują jakiś naturalny, istotny związek między +nazwą a rzeczą, uważając je prawie instynktownie za dwie strony +tegosamego. Sprawa ma w sobie zarazem coś zagadkowego i tajemniczego, +co wiecznie niepokoi umysły. Pomijając już szersze koła +inteligencji, dalej ludzi skądinąd niecodziennych, ale u których gra +wyobraźnia, jak wielkich nieraz artystów, a wreszcie uczonych nieraz +manjaków, to nawet wśród bardzo wybitnych pod względem +intelektualnym ludzi, u głów najjaśniejszych (oczywiście myśleniem, +nie pochodzeniem) spotykamy często takie niejasne, w gruncie rzeczy +naiwne, wyobrażenia o jakimś tajemniczym a istotnym związku, +o jakiejś pełnej wyrazistości harmonji między wyrazem a rzeczą. +Oto co myślał taki niepowszedni, ścisły i wszechstronny badacz +i myśliciel jak Ampère—o francuskich samogłoskach nosowych. +Oto »w językach, które je posiadają, wywołują one tę majestatyczną +i pełną harmonję, jaką znajdujemy we francuskim w wyrazach +<span lang="fr" class="tei tei-foreign" xml:lang="fr"><span style="font-style: italic">rampe</span></span>, <span lang="fr" class="tei tei-foreign" xml:lang="fr"><span style="font-style: italic">temple</span></span>, <span lang="fr" class="tei tei-foreign" xml:lang="fr"><span style="font-style: italic">constance</span></span> itd., któraby znikła w zupełności, gdybyśmy +je wymawiali <span lang="fr" class="tei tei-foreign" xml:lang="fr"><span style="font-style: italic">râpe</span></span>, <span lang="fr" class="tei tei-foreign" xml:lang="fr"><span style="font-style: italic">tâple</span></span>, <span lang="fr" class="tei tei-foreign" xml:lang="fr"><span style="font-style: italic">constânce</span></span>« itd. <span lang="fr" class="tei tei-foreign" xml:lang="fr">(les sons... qui donnent aux +langues où ils sont admis cette harmonie pleine et majestueuse qu'on +trouve en français dans les mots <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">rampe</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">temple</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">constance</span></span> etc., et +qui disparaîtrait entièrement si l'on prononçait <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">râpe</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">tâple</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">constânce</span></span> +etc.)</span>. Dlatego też nie podoba mu się nazwa ‘nosowych’, niestosownie +nadana tym samogłoskom <span lang="fr" class="tei tei-foreign" xml:lang="fr">(les sons, appelés assez mal à propos sons +nasaux)<a id="noteref_8" name="noteref_8" href="#note_8"><span class="tei tei-noteref"><span style="font-size: 60%; vertical-align: super">8</span></span></a></span>—pewnie, jakże majestat ma w nosie siedzieć?! Ciekawe +przytem, że całkiem podobne zapatrywania spotykamy potem u jednego +ze starszych lingwistów, Buschmanna, współpracownika braci +Humboldtów. Mówiąc o różnicy nazw dla ‘matki’ a dla ‘ojca’, z których +pierwsze zawierają w wielu językach głoski <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">m</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">n</span></span>, a drugie +<span class="tei tei-pb" id="page26">[pg 26]</span> +głoski <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">p</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">t</span></span>, widzi w <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">m</span></span> i <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">n</span></span> spokój i łagodność: <span lang="de" class="tei tei-foreign" xml:lang="de">Wie sinnig +spricht sich nicht das Naturgefühl darin aus, dass für den Vater +die starken Laute, die harte oder weiche Muta, für die Mutter die +völlig abgeebneten, ruhigen Consonanten bestimmt sind, welche nur +als eine sanfte Grenze noch den Mutis angehören</span><a id="noteref_9" name="noteref_9" href="#note_9"><span class="tei tei-noteref"><span style="font-size: 60%; vertical-align: super">9</span></span></a>. I całkiem jak +Ampère odrzuca nazwę 'nosowych', która mu się stanowczo niepodoba. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Z drugiej strony, nie brakowało naturalnie nigdy ludzi we +własnem mniemaniu naprawdę »oświeconych«, nie mających »przesądów«, +wolnych od wszelkich »uprzedzeń« i »mistycyzmu«, trzymających +się tylko »faktów«, słowem »pozytywistów«, a także »sceptyków«, +którzy tego rodzaju zapatrywania uważali za dziecinne. Brzmienie +wyrazu niema wedle nich nic wspólnego z oznaczoną wyrazem +rzeczą: brzmienie to tylko czysto zewnętrzny, nieistotny, umówiony, +w gruncie rzeczy przypadkowy znak. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +W rezultacie zagadnienie nasze, zazwyczaj ogólniej pojęte jako +zagadnienie o początku mowy pokutuje od wieków w dysputach +i w literaturze od Greków począwszy poprzez całą starożytność +i średniowiecze, a następnie w epoce odrodzenia umysłowego w 17 +i 18 wieku aż do ostatnich czasów, gdzie wreszcie znalazło względne +załatwienie. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +W Grecji postawiono i ujęto problem jako zagadnienie trafności +czyli prawdziwości nazw, <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">δρδότης τϖν δνομάτων</span>, a Platon zastał go +w takiej fazie: szkoła Demokryta utrzymywała, że nazwy oznaczają +rzeczy na mocy społecznego układu, <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">δέσει</span>, zaś szkoła Heraklita, że +na mocy natury, <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">φύσει</span>. Pierwsze stanowisko, którego zasadę nabywano +obok <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">φέσις</span> także <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">έδσς, νόμος, ξυνδήϰη, δμολογία</span>, wyrażało myśl, +że prawdziwość czyli stosowność nazw polega na swobodnej umowie +ludzkiej, na społecznym przyjęciu i zwyczaju, czyli że stosunek wyrazów +do wyrażanych rzeczy albo pojęć polega ostatecznie na działalności, +wynikającej ze świadomej woli człowieka. Drugie stanowisko +przyjmowało naturalny, przyrodzony, konieczny związek między nazwą +a rzeczą, niezależny od ludzkiej woli, a w ślad za tem zgodność +nazwy z istotą odnośnej rzeczy. Platon podjął zagadnienie w dialogu +p. t. Kratylos, gdzie Kratyl, zwolennik zasady <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">φύσει</span> twierdzi, że +każda rzecz ma w każdym języku z natury nazwę stosowną, zaś +Hermogenes, wyznawca zasady <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">δέσει</span> utrzymuje, że wszelka trafność +nazwy polega tylko na umowie i zwyczaju, bo żadne nazwy nie +powstają z natury. Zanim zobaczymy, jakie Platon w osobie Sokratesa +zajął stanowisko wobec spornej kwestji, zaznaczmy, że wogóle +w tym problemie <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">φύσει-δέσει</span> mieszczą się właściwie trzy różne +<span class="tei tei-pb" id="page27">[pg 27]</span> +momenty, niezawsze dosyć wyraźnie rozróżniane, a mianowicie +1) właściwa kwestja 'naturalnego znaczenia głosek', 2) kwestja pewnej +ogólnej zgody między wyglądem wyrazu a przedmiotem, 3) kwestja +raczej etymologiczno logiczna, czy dana nazwa jest wogóle trafnie +dobrana w stosunku do istoty oznaczonej rzeczy. Że Grecy wsadzili +tu jeszcze czwarty, całkiem innego rzędu moment, mianowicie wygląd +liter, o tem niżej. Nas tu obchodzi oczywiście przedewszystkiem +pytanie pod a), w drugim rzędzie pytanie pod b); natomiast pytanie +pod c) zostawiamy zupełnie na boku. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Otóż Platon dochodzi w osobie Sokratesa początkowo do wniosku, +że niepodobna uważać wyrazów za dowolnie wytworzone i stara się +znaleść naturalną i konieczną podstawę 'prawdziwości pierwotnych +nazw', <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">άλήδεια τϖν πρώτων δνομάτων</span>, w tem, że głoskami naśladowano +pierwotnie istotę rzeczy i zjawisk: »r przy wymawianiu +którego język najbardziej drga, wyrażało wszelki ruch i pęd +i dlatego spotyka się je w wyrazach <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">ρεϊν</span> płynąć, <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">ροή</span> prąd, <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">πρόμος</span> +drżenie (strach), <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">τραχύς</span> szorstki, <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">ϰρούειν</span> tłuc, uderzyć, <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">ϑραύειν</span> (roz)tłuc, +<span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">έρείϰειν</span> rozbić, rozedrzeć, <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">ϑρύππιν</span> kruszyć, <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">ϰερματίειν</span> drobić, <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">ρυμβεϊν</span> +kręcić w kółko; głoska <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">i</span></span> wyraża rzeczy cienkie, jako najłatwiej +idące przez wszystko i dlatego mamy ją w <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">ιέναι</span> iść oraz <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">ιέσϑαι</span> spieszyć, +dążyć, podobnie jak znowu zapomocą głosek <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ph</span></span> (<span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">φ</span>), <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ps</span></span> (<span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">ψ</span>), <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">s</span></span> +i <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">z</span></span> (<span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">ζ</span>) oddaje się zgodnie z ich naturą wszelkie rodzaje wiania +i dęcia jak <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">τό ψυϰρόν</span> zimne, chłodne, wrzące, <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">τό ζέον</span> chwiać +się, trząść się i wogóle <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">σεισμός</span> wstrząs; przyciskanie i opieranie języka, +jakie jest cechą głosek <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">d</span></span> i <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">t</span></span> dało zdaje się początek wyrazom +<span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">δεσμός</span> więzy i στάσις stanie; natomiast wyraźne ślizganie się języka +przy głosce <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">l</span></span> zostało zastosowane do nazw rzeczy gładkich (<span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">τά λεϊϰ</span>) +i samego pojęcia <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">ολσϑάνειν</span> ślizgać się, a dalej wyrazów το <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">λιπϰρόν</span> +tłuste, świecące od tłuszczu, <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">το ϰολλϖδες</span> kleiste; w wyrazach znowu +takich jak το <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">γλσϰρον</span> lepkie, <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">γλυϰύ</span> słodkie, miłe i <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">γλοιϖδς</span> lepkie, +przebija wstrzymujące działanie głoski <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">g</span></span> na sunący w <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">l</span></span> język; zgodnie +z wewnętrznością brzmienia głoski <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">n</span></span> zostały nazwane το <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">ένδον</span> wewnątrz +i τά εντός to co wewnątrz położone; głoskę <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">a</span></span> zastosowano +<span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">τψ μεγϰλψ</span> dla wielkiego, a głoskę ē <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">τψ μήϰει</span> dla długości 'ponieważ +te litery są wielkie'; a potrzebując dla wyrażenia okrągłości (το +<span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">γογγύλον</span>) znaku <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">o</span></span> tę głoskę przedewszystkiem wsadzono do odnośnej +nazwy«. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Przytoczyłem umyślnie w całości ten ustęp, żeby dać wyobrażenie +o naiwności pierwszych prób teorji językoznawstwa i o trudnościach, +z jakiemi myśl ludzka musi walczyć; i Platon zresztą sam +miał wątpliwości, bo w dalszym ciągu stwierdza, że tej zasady nie +można ani w przybliżeniu przeprowadzić, że zatem niema mowy, +<span class="tei tei-pb" id="page28">[pg 28]</span> +aby istota rzeczy odkrywała się nam w nazwach. Zwracam jeszcze +uwagę na to, że w tych wywodach mieszano w starożytności ciągle +głoski z literami, jak to wyraźnie widać z uwagi o <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">alpha</span></span> (<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">a</span></span>) i <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ēta</span></span> (ē) +a z pewnością na wyobrażenie o 'cienkości' głoski <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">i</span></span> lub okrągłości <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">o</span></span> +wpływała także zwykła ich postać pisana. Pomijam w dalszym ciągu +zupełnie etymologje dziecinne i niemożliwe zarówno w Kratylu jak +wogóle u starożytnych oraz wszystkie myśli i argumenty, przytaczane +na korzyść jednej lub drugiej zasady, bo zajęłoby to bardzo +dużo miejsca bez szczególnego pożytku. Wystarczy stwierdzić po +pierwsze, że mimo wszelkich naiwności i nieścisłości widać czyto +w roztrząsaniach platońskich, czy dalszych, pewne słuszne obserwacje +i myśli, tylko że się niestety odrazu wykrzywiały i zbaczając z właściwej +drogi dochodziły do nonsensu; powtóre zaś, że raz postawiony +problem <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">φύσει-δέσει</span> nadawał w dalszym ciągu kierunek myśleniu +o rzeczach językowych. Stoicy opowiadali się przy zasadzie <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">φύσει</span>, +ale rozróżnili naśladowanie głosem <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">bezpośrednie</span></span>, zatem <span class="tei tei-corr">onomatopeje</span> +w ściślejszem tego słowa znaczeniu od <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">pośredniego</span></span>, +gdzie wygląd wyrazu odpowiada rzeczy tylko pośrednio, <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">symbolicznie</span></span>, +która to zasada, przybrawszy różne szczegółowe zastosowania, +pozwoliła stoickiej i wogóle starożytnej etymologji wyprawiać +prawdziwe orgje—bezmyślności. Daleko mądrzejszą formę nadał +zasadzie <span lang="el" class="tei tei-foreign" xml:lang="el">φύσει</span> Epikur, którego myśl szła w kierunku psychologicznym +(wbrew logicznemu kierunkowi stoików i innych) i ewolucyjnym. +Epikur stwierdza, że początek mowy nie może polegać na 'umowie', +na jakimś dowolnym układzie, tylko leży w naturze człowieka. +Lukrecjusz wyraża to w ten sposób: Nonsensem jest mniemać, że +ktoś na początku ponadawał nazwy rzeczom i że ludzie od niego +się nauczyli pierwszych wyrazów, bo dlaczegóż on by to był mógł +robić i tworzyć różne brzmienia, a inni nie? Gdyby zresztą już +przedtem nie używano wyrazów, to skąd pojęcie o ich użyteczności, +i jak ów pierwszy twórca mógłby był dać się innym zrozumieć?... +wreszcie co jest tak dalece w tem dziwnego, że ludzie, mając przecie +głos i język, oznaczali rzeczy rozmaitemi brzmieniami doznając rozmaitych +wrażeń, skoro bydło i zwierzęta rozmaite a różne głosy +wydają doznając strachu, bólu lub zadowolenia? I wywodzi dalej, +jak całkiem inaczej psy warczą ze złości, a na cały głos ujadają, +albo szczekają i skuczą bawiąc się lub łasząc, a wyją zamknięte +w domu lub skowytają unikając bicia itd.<a id="noteref_10" name="noteref_10" href="#note_10"><span class="tei tei-noteref"><span style="font-size: 60%; vertical-align: super">10</span></span></a> W ten sposób obok +<span class="tei tei-pb" id="page29">[pg 29]</span> +tamtej naśladowczej, to jest teorji naśladowania dźwiękami, powstała +teorja przyrodzonych głosów, wydawanych w różnych nastrojach +i uczuciach, która jednak chcąc wyjaśnić dalszy rozwój mowy i skojarzenie +pewnych brzmień z pewnemi wyobrażeniami, uciekała się +znowu do zasady δέσει, łącząc w ten sposób obydwie podstawy, +indywidualnie przyrodzoną i społeczną. Filozoficzna myśl Epikura, +jak w innych kierunkach, tak i w tym nie znalazła samodzielnych +kontynuatorów, a wogóle już ani starożytność ani średnie wieki nie +wniosły żadnych nowych momentów ani myśli do nauki o języku. +Średnie wieki zajmowały się żywo mową i wyrazami, ale w ścisłym +związku z wielkim sporem nominalistów i realistów. Świeży powiew +jak w innych dziedzinach tak i w naszej znać u Bakona; potężny +umysł Locke'a rzucił i w tych zagadnieniach niejedną trafną i opartą +na prawdziwym zmyśle rzeczywistości uwagę; ale prawdziwy postęp +i żywszy rozwój w zdawaniu sobie sprawy z języka i jakby +przygotowanie do językoznawstwa, które miało powstać w 19 wieku, +przyniósł dopiero wiek 18 od Condillaca, Rousseau'a i Herdera począwszy. +Ale wszystko to były jeszcze przeważnie spekulacje, na +niedostatecznej obserwacji oparte; a w dalszym ciągu zostały przeważnie +zapomniane; tak że w wieku 19 po epoce romantyzmu, +który się odwrócił od wieku oświecenia, nie zdając sobie sprawy +że ten był jego jeżeli nie ojcem to piastunem, teoretyczna myśl +językoznawcza znowu przeważnie całkiem na nowo i niezależnie +zaczęła pracować w ostatniej ćwierci tego ubiegłego stulecia, podnosząc +się nadzwyczajnie na początku obecnego. Ponieważ w krótkich +i dla szerszych kół przeznaczonych artykułach ani można ani +trzeba szeroko roztaczać rozwojową stronę kwestyj choćby najważniejszych, +przeto obecnie przejdę do rozpatrzenia rzeczywistych +podstaw, do realnych faktów językowych, które w zakresie pytania +o początku mowy i stosunku brzmienia do znaczenia możemy wziąść +pod rozwagę; zaś zdążając na tej drodze do możliwie jasnej odpowiedzi +wplotę ważniejsze poglądy i nazwiska, które się tu zaznaczyły +aż do ostatnich czasów, w formie krytycznych uwag jużto +zgody jużto sprzeciwu. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="text-align: right; margin-bottom: 1.00em"> +<span class="tei tei-hi" style="text-align: right"><span style="font-style: italic">Jan Rozwadowski.</span></span> +</p> +</div> + +<hr class="page" /><div class="tei tei-div" style="margin-bottom: 5.00em; margin-top: 5.00em"> +<span class="tei tei-pb" id="page30">[pg 30]</span> +<a name="toc10" id="toc10"></a> +<a name="pdf11" id="pdf11"></a> +<h1 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 3.46em; margin-top: 3.46em"><span style="font-size: 173%"> +Recenzje. +</span></h1> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +<span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">Mikołaj Rudnicki</span></span>, prof. uniw. poznańskiego. Wykształcenie +językowe w życiu i w szkole. Poznań 1920. VIII + 240. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +»Część I. <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">Wartości wychowawcze</span></span> nauki języka ojczystego +(polskiego) (str. 21—58). Cz. II. <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">Zakres nauczania</span></span> języka +ojczystego na średnim stopniu wykształcenia (59—100). Cz. III. +<span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">O metodach</span></span> nauczania języka ojczystego (101—162). Cz. IV. +O osiąganiu <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">celów ubocznych</span></span> przy nauce języka ojczystego +(163—240)«. Jak widać z tego przeglądu treści, nie było zamiarem +autora napisanie szczegółowej metodyki nauki języka polskiego, ale +danie pojęcia o ogólnem znaczeniu tego przedmiotu w życiu i o wynikających +stąd rozmiarach i sposobach uczenia go w szkole. Tak +ujęta książka jest w naszej literaturze nowością i już z tego powodu +zasługuje na rozpowszechnienie tak między nauczycielami, +jak i w szerszych kołach, poważniej zajmujących się wychowaniem. +Zasługuje na to tem bardziej, że oparta na wynikach dzisiejszego +językoznawstwa umiejętnego, jest też rezultatem poważnej pracy +myślowej nad przedmiotem. Strony ujemne wynikają z indywidualności +autora, której mu na szczęście nie brak, a objawiają się to +w pewnej pryncypjalności, to znów w zbyt drobiazgowem rozpatrywaniu +rzeczy prostych. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Streszczać książki nie mam zamiaru, powiem tylko kilka uwag +o różnych jej częściach. Część I bardzo jest pożyteczna, skoro—jak +wiadomo—gramatykę języka ojczystego traktuje się przeważnie +jako martwą formę bez treści, jak jakąś naukę pomocniczą dla literatury +i t. p. Czytelnik, zdala stojący od językoznawstwa, dowie się +z tej części coś o istocie języka, o jego ścisłym związku z kulturą +i z innemi naukami. Ale autor, wielbiciel swego przedmiotu, czasem +trochę przesadza. »Zdejmuje (go) zdziwienie, dlaczego dzisiejszą +logikę i psychologję tak się starają związać przedewszystkiem z matematyką, +skoro wymienione dwie dyscypliny znacznie mają więcej +wspólnego ze zjawiskami językowemi...« (str. 38). Mnie to—przyznam +się—nie dziwi: choć sam jestem językoznawcą, rozumiem, +że logika i matematyka, jako jedyne nauki dedukujące, stoją z sobą +w najbliższym związku i przeciwstawiają się wszystkim innym, tak +przyrodniczym jak humanistycznym; co do psychologji zaś godzę +się najzupełniej, że zbliżenie jej do językoznawstwa bardzoby się +jej przydało, ale żeby ją dziś chciano przedewszystkiem wiązać +z matematyką, o tem nie słyszałem. Albo: »dokładne studjum języka... +wyrabia niesłychanie giętkość umysłową, subtelność spostrzeżeń, +a co może najważniejsze, objektywność w ocenie ludzi« (str. 39). +<span class="tei tei-pb" id="page31">[pg 31]</span> +Na wielką wartość tego studjum dla wyrobienia giętkości i subtelności +umysłu zupełnie się godzę, ale trudno mi jakoś uwierzyć, by +ono szczególnie pomagało do wyrobienia objektywności w ocenie +ludzi. Gdy czytam takie zdania, boję się, by skutek nie był wręcz +przeciwny zamierzonemu: by czytelnik nie pomyślał, że autor tak +samo przesadza <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">całe</span></span> znaczenie języka i rolę jego w wychowaniu. +Zapewne, są książki, które właśnie swoim bezwzględnym zapałem +i pędem porywają i licznych zdobywają adeptów, ślepych potem na +słabe strony teorji, ale tutaj nie idzie o jednanie wyznawców, tylko +o rozumowe przekonanie wychowawców i nauczycieli.—Tu i ówdzie +możnaby coś podobnego powiedzieć i o części IV, ale mimo wszystko +podnieść trzeba, że wykazywanie wartości studjów językowych dla +wprawy stylistycznej, kształcenia woli i charakteru, wykształcenia +estetycznego i etycznego, dla wzmacniania organizacji narodowej +może wywołać u czytelników rozważania nad zakresami, które +większości z nich nigdy na myśl nie przychodziły. Słusznie zaś +mówi autor w przedmowie, że pierwszą przyczyną niechęci do rozszerzania +nauki o języku jest obawa przed czemś nieznanem. Jeżeli +mu się więc uda trochę tę ignorancję przetrzebić, to już będzie miał +zasługę, choćby w szczegółach niezawsze przekonał. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Rozdziały o zakresie a zwłaszcza o metodzie nauczania języka, +zasługiwałyby na wyczerpującą analizę w piśmie pedagogicznem; +dla »Języka polskiego« byłaby to rzecz zbyt szczegółowa. Nie mogę +jednak pominąć jednego punktu, o gramatyce Małeckiego. Pisząc +książkę ogólną, autor podręczników szkolnych zasadniczo nie analizuje, +musi więc zdziwić osobny rozdział, zatytułowany: »Pobieżny +szkic uzupełnień podręcznika Małeckiego dla szkół średnich« (str. 86-100). +Widocznie autor—w przeciwieństwie do ogółu językoznawców—uważa +go za względnie najlepszy, zwłaszcza skoro twierdzi, +że »naogół rzecz biorąc, daje on potrzebne pogłębienie« (str. 85). +Ale na tejże stronie mamy następującą o nim opinję: »Należy zeń +usunąć <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">wielką ilość rzeczowych błędów</span></span>, a z drugiej strony +trzeba go <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">uzupełnić w bardzo wielu punktach</span></span> np. w dziale +historycznym, wiążąc jego treść językową z logiką i psychologją, +jakoteż z ogólną wiedzą o języku. Wreszcie nie należy zapominać +o <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">zupełnej zmianie punktu widzenia</span></span>, jakąby należało przeprowadzić. +Wprawdzie mamy uczyć poprawnego języka literackiego; +co do tego niema najmniejszej wątpliwości, ale rzecz jest w tem, +że także i języka literackiego niepodobna traktować jako czegoś, +co się da wyjaśnić i ustalić <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">dowolnemi przepisami, o charakterze +prawno-karnym</span></span><a id="noteref_11" name="noteref_11" href="#note_11"><span class="tei tei-noteref"><span style="font-size: 60%; vertical-align: super">11</span></span></a>, jak to przeważnie jest u Małeckiego«. +<span class="tei tei-pb" id="page32">[pg 32]</span> +Najzupełniej się godząc na tę opinję, nie mogę się powstrzymać +od zdumienia, jak można taką gramatykę zalecać; po dokonaniu +żądanych przez autora zmian i dopełnień nie zostałby z Małeckiego +kamień na kamieniu. Czyż nie o wiele prościej wziąć zamiast tego +znacznie lepsze gramatyki Szobera lub Steina? +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Mam więc co do książki prof. Rudnickiego sporo zastrzeżeń. +Mimo to nie waham się jej bardzo zalecić jako rzecz bogatą w treść +i samodzielnie przemyślaną. Dokładny przegląd treści ułatwia orjentowanie +się. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="text-align: right; margin-bottom: 1.00em"> +<span class="tei tei-hi" style="text-align: right"><span style="font-style: italic">K. Nitsch.</span></span> +</p> + + + +</div> + +<hr class="page" /><div class="tei tei-div" style="margin-bottom: 5.00em; margin-top: 5.00em"> +<a name="toc12" id="toc12"></a> +<a name="pdf13" id="pdf13"></a> +<h1 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 3.46em; margin-top: 3.46em"><span style="font-size: 173%"> +Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego +</span></h1> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +W maju b. r. zawiązało się Towarzystwo Miłośników Języka +Polskiego, którego statut, zatwierdzony przez Namiestnictwo dnia + +2 czerwca 1920 L. 41171/1057 / XIII a/1920; zamieścimy w następnym numerze Języka +Polskiego. Towarzystwo ukonstytuowało się d. 27 maja 1920, +wybierając Zarząd główny, który następnie d. 15 czerwca ukonstytuował +się w następujący sposób: przewodniczący Rozwadowski, +zastępca Nitsch, sekretarz Piekarski, skarbnik Jaworek, nadto Łoś +i Chomiński. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +W myśl § 7. uw. statutu Zarząd główny delegował do Zarządów +okręgowych, dla Krakowa: pp. Jaworka, Łosia, Nitscha, Piekarskiego; +dla Warszawy: pp. Baudouina de Courtenay, Benniego, Szobera; +dla Lwowa pp. Gawrońskiego, Ułaszyna, Witkowskiego; dla +Poznania: pp. Lehra-Spławińskiego, Rudnickiego, Steina. +</p> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +D. 26 czerwca b. r. odbyło się pierwsze publiczne zebranie, +na którem szereg osób odrazu zgłosił swe przystąpienie do Towarzystwa. +Wkładka na rok 1920 wynosi 40 marek p., za co członek +otrzymuje Język Polski. Zgłoszenia przyjmuje p. Piekarski Kazimierz +(adres tymczasowy: Polska Akademja Umiejętności w Krakowie). +</p> +</div> + +<div class="tei tei-div" style="margin-bottom: 5.00em; margin-top: 5.00em"> + +<p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +SPIS RZECZY: Nowa zasada rymowa <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">K. Nitscha</span></span>.—Nowa redakcja +przepisu o dzieleniu wyrazów <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">J. Łosia</span></span>.—Liberum veto choćby—w ortografji +<span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">K. Nitscha</span></span> i <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">J. Rozwadowskiego</span></span>.—O zjawiskach i rozwoju języka. 8. Dźwięk +a znaczenie. Początki mowy <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">J. Rozwadowskiego</span></span>.—Recenzja <span class="tei tei-hi"><span style="letter-spacing: 0.20em">K. Nitscha</span></span>.—Towarzystwo +Miłośników Języka Polskiego. +</p> +</div> + +<div class="tei tei-div" style="margin-bottom: 5.00em; margin-top: 5.00em"> + + +<p class="tei tei-p" style="text-align: center; margin-bottom: 1.00em"> +CENA ZESZYTU M. 250. +</p> +</div> + +<div class="tei tei-div" style="margin-bottom: 5.00em; margin-top: 5.00em"> + + +<p class="tei tei-p" style="text-align: center; margin-bottom: 1.00em"> +Przedpłatę przyjmuje księgarnia Gebethnera i Sp. w Krakowie. +</p> +</div> + +<div class="tei tei-div" style="margin-bottom: 5.00em; margin-top: 5.00em"> + + +<p class="tei tei-p" style="text-align: center; margin-bottom: 1.00em"> +Drukarnia Uniwersytetu Jagiell. w Krakowie pod zarządem J. Filipowskiego. +</p> +</div> + +<div class="tei tei-div" style="margin-bottom: 5.00em; margin-top: 5.00em"> + + + <div class="tei tei-div" style="margin-bottom: 4.00em; margin-top: 4.00em"> + <dl class="tei tei-list-footnotes"><dt class="tei tei-notelabel"><a id="note_1" name="note_1" href="#noteref_1">1.</a></dt><dd class="tei tei-notetext"><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Grammatik der altbulgarischen (altkirchenslavischen) Sprache. Heidelberg +1909, str. 53-4. +</p></dd><dt class="tei tei-notelabel"><a id="note_2" name="note_2" href="#noteref_2">2.</a></dt><dd class="tei tei-notetext"><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Możnaby mieć wątpliwości co do <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">czw</span></span>, ale to, zdaje się, nie zachodzi +wcale w środku wyrazów prostych; <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">po·czwara</span></span> dzielimy tak, jak <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">po·twora</span></span>. +</p></dd><dt class="tei tei-notelabel"><a id="note_3" name="note_3" href="#noteref_3">3.</a></dt><dd class="tei tei-notetext"><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Przez zwartą rozumiemy też zwarto-szczelinową, a więc nietylko <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">p</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">b</span></span>, +<span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">t</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">d</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">k</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">g</span></span>, ale też <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">c</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">dz</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">ć</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">dź</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">cz</span></span>, <span class="tei tei-hi"><span style="font-style: italic">dż</span></span>. +</p></dd><dt class="tei tei-notelabel"><a id="note_4" name="note_4" href="#noteref_4">4.</a></dt><dd class="tei tei-notetext"><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +To jest: płynna ustna lub nosowa. +</p></dd><dt class="tei tei-notelabel"><a id="note_5" name="note_5" href="#noteref_5">5.</a></dt><dd class="tei tei-notetext"><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +<span class="tei tei-corr">Który</span> zresztą wypowiada wprawdzie pesymistyczne zapatrywania na +nową ortografję, ale mimo to stosuje ją w swym »Poradniku językowym« czyli +liberum veta bynajmniej nie głosi. +</p></dd><dt class="tei tei-notelabel"><a id="note_6" name="note_6" href="#noteref_6">6.</a></dt><dd class="tei tei-notetext"><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Zeitschrift fur roman. Philologie 21, 199. +</p></dd><dt class="tei tei-notelabel"><a id="note_7" name="note_7" href="#noteref_7">7.</a></dt><dd class="tei tei-notetext"><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Grammaire historique de la langue française<span class="tei tei-corr">,</span> 4 § 544 +</p></dd><dt class="tei tei-notelabel"><a id="note_8" name="note_8" href="#noteref_8">8.</a></dt><dd class="tei tei-notetext"><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +Essai sur la philosophie des sciences (I) XLVI nast. +</p></dd><dt class="tei tei-notelabel"><a id="note_9" name="note_9" href="#noteref_9">9.</a></dt><dd class="tei tei-notetext"><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +<span lang="de" class="tei tei-foreign" xml:lang="de">Über den Naturlaut</span> (Berlin 1853), 4. +</p></dd><dt class="tei tei-notelabel"><a id="note_10" name="note_10" href="#noteref_10">10.</a></dt><dd class="tei tei-notetext"><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +de rerum natura 5, 1039 nast.: <span lang="la" class="tei tei-foreign" xml:lang="la">proinde putare aliquem tum nomina +distribuisse | rebus et inde homines didicisse vocabula prima, | desiperest. nam +cur hic posset cuncta notare | vocibus et varios sonitus emittere linguae, | tempore +eodem alii facere id non ąuisse putentur? | praeterea si non alii quoque +vocibus usi | inter se fuerant, unde insita notities est | utilitatis et unde data est +huic prima potestas, | quid vellet, facere ut scirent animoque viderent? | ... postremo +quid in hac mirabile tantoperest re, | si genus humanum, cui vox et lingua vigeret, | +pro vario sensu varia res voce notaret? | cum pecudes mutae, cum denique +saecla ferarum | dissimilis soleant voces variasque ciere, | cum metus aut +dolor est et cum iam gaudia gliscunt</span>, itd.—w zgodzie z krótkiem streszczeniem +tego stanowiska, jakie daje sam Epikur u Diogenesa z Laerty 10, 75—6. +</p></dd><dt class="tei tei-notelabel"><a id="note_11" name="note_11" href="#noteref_11">11.</a></dt><dd class="tei tei-notetext"><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"> +rozstrzelenia moje. +</p></dd></dl> + </div> + + + + + +</div> + +<hr class="doublepage" /><div class="tei tei-div" style="margin-bottom: 5.00em; margin-top: 5.00em"> + <div id="pgfooter" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 4.00em; margin-top: 4.00em"><pre class="pre tei tei-div" style="margin-bottom: 3.00em; margin-top: 3.00em">***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK JĘZYK POLSKI*** +</pre><hr class="doublepage" /><div class="tei tei-div" style="margin-bottom: 3.00em; margin-top: 3.00em"><a name="rightpageheader14" id="rightpageheader14"></a><a name="pgtoc15" id="pgtoc15"></a><a name="pdf16" id="pdf16"></a><h1 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 3.46em; margin-top: 3.46em"><span style="font-size: 173%">Credits</span></h1><table summary="This is a list." class="tei tei-list" style="margin-bottom: 1.00em; margin-top: 1.00em"><tbody><tr><th class="tei tei-label tei-label-gloss">September 1, 2010 </th></tr><tr><td class="tei tei-item tei-item-gloss"><table summary="This is a list." class="tei tei-list" style="margin-bottom: 1.00em; margin-top: 1.00em"><tbody><tr class="tei tei-labelitem"><th class="tei tei-label"></th><td class="tei tei-item">Project Gutenberg TEI edition 1</td></tr><tr class="tei tei-labelitem"><th class="tei tei-label"></th><td class="tei tei-item"><span class="tei tei-respStmt"> + <span class="tei tei-name"> + Produced by Jimmy O'Regan, and the Online + Distributed Proofreading Team at <http://dp.rastko.net/>. + (Produced from images generously + <a href="http://mbc.malopolska.pl/dlibra/docmetadata?id=14908" class="tei tei-xref">made available</a> by + <a href="http://mbc.malopolska.pl/" class="tei tei-xref">Małopolska Biblioteka Cyfrowa</a>) + </span> + </span></td></tr></tbody></table></td></tr></tbody></table></div><hr class="doublepage" /><div class="tei tei-div" style="margin-bottom: 3.00em; margin-top: 3.00em"><a name="rightpageheader17" id="rightpageheader17"></a><a name="pgtoc18" id="pgtoc18"></a><a name="pdf19" id="pdf19"></a><h1 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 3.46em; margin-top: 3.46em"><span style="font-size: 173%">A Word from Project Gutenberg</span></h1><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">This file should be named + 33598-h.html or + 33598-h.zip.</p><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">This and all associated files of various formats will be found + in: + + <a href="http://www.gutenberg.org/dirs/3/3/5/9/33598/" class="block tei tei-xref" style="margin-bottom: 1.80em; margin-left: 3.60em; margin-top: 1.80em; margin-right: 3.60em"><span style="font-size: 90%">http://www.gutenberg.org</span><span style="font-size: 90%">/dirs/3/3/5/9/33598/</span></a></p><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">Updated editions will replace the previous one — the old + editions will be renamed.</p><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">Creating the works from public domain print editions means that + no one owns a United States copyright in these works, so the + Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United + States without permission and without paying copyright royalties. + Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this + license, apply to copying and distributing Project Gutenberg™ electronic works + to protect the Project Gutenberg™ concept and trademark. Project Gutenberg is a registered + trademark, and may not be used if you charge for the eBooks, + unless you receive specific permission. If you do not charge + anything for copies of this eBook, complying with the rules is + very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as + creation of derivative works, reports, performances and research. + They may be modified and printed and given away — you may do + practically <em class="tei tei-emph"><span style="font-style: italic">anything</span></em> with public domain eBooks. + Redistribution is subject to the trademark license, especially + commercial redistribution.</p></div><hr class="page" /><div id="pglicense" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 3.00em; margin-top: 3.00em"><a name="rightpageheader20" id="rightpageheader20"></a><a name="pgtoc21" id="pgtoc21"></a><a name="pdf22" id="pdf22"></a><h1 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 3.46em; margin-top: 3.46em"><span style="font-size: 173%">The Full Project Gutenberg License</span></h1><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"><em class="tei tei-emph"><span style="font-style: italic">Please read this before you distribute or use this + work.</span></em></p><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free + distribution of electronic works, by using or distributing + this work (or any other work associated in any way with the + phrase <span class="tei tei-q">Project Gutenberg</span>), you agree to comply with all the terms + of the Full Project Gutenberg™ License (<a href="#pglicense" class="tei tei-ref">available with this file</a> or online + at <a href="http://www.gutenberg.org/license" class="tei tei-xref">http://www.gutenberg.org/license</a>).</p><div id="pglicense1" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h2 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.88em; margin-top: 2.88em"><span style="font-size: 144%">Section 1.</span></h2><h2 class="tei tei-head" style="text-align: center; margin-bottom: 2.40em; margin-top: 2.40em"><span style="font-size: 120%">General Terms of Use & Redistributing Project Gutenberg™ + electronic works</span></h2><div id="pglicense1A" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h3 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.40em; margin-top: 2.40em"><span style="font-size: 120%">1.A.</span></h3><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">By reading or using any part of this Project Gutenberg™ electronic + work, you indicate that you have read, understand, agree to + and accept all the terms of this license and intellectual + property (trademark/copyright) agreement. If you do not agree + to abide by all the terms of this agreement, you must cease + using and return or destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic + works in your possession. If you paid a fee for obtaining a + copy of or access to a Project Gutenberg™ electronic work and you do not + agree to be bound by the terms of this agreement, you may + obtain a refund from the person or entity to whom you paid the + fee as set forth in paragraph <a href="#pglicense1E8" class="tei tei-ref">1.E.8.</a></p></div><div id="pglicense1B" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h3 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.40em; margin-top: 2.40em"><span style="font-size: 120%">1.B.</span></h3><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"><span class="tei tei-q">Project Gutenberg</span> is a registered trademark. It may only be used on or + associated in any way with an electronic work by people who agree to be + bound by the terms of this agreement. There are a few things that you + can do with most Project Gutenberg™ electronic works even without complying with the + full terms of this agreement. See paragraph <a href="#pglicense1C" class="tei tei-ref">1.C</a> below. There are a lot of things you can + do with Project Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this + agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ electronic + works. See paragraph <a href="#pglicense1E" class="tei tei-ref">1.E</a> below.</p></div><div id="pglicense1C" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h3 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.40em; margin-top: 2.40em"><span style="font-size: 120%">1.C.</span></h3><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (<span class="tei tei-q">the Foundation</span> or PGLAF), owns a compilation + copyright in the collection of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the + individual works in the collection are in the public domain in the + United States. If an individual work is in the public domain in the + United States and you are located in the United States, we do not claim + a right to prevent you from copying, distributing, performing, + displaying or creating derivative works based on the work as long as all + references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope that you will support + the Project Gutenberg™ mission of promoting free access to electronic works by + freely sharing Project Gutenberg™ works in compliance with the terms of this + agreement for keeping the Project Gutenberg™ name associated with the work. You can + easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in + the same format with its attached full Project Gutenberg™ License when you share it + without charge with others.</p></div><div id="pglicense1D" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h3 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.40em; margin-top: 2.40em"><span style="font-size: 120%">1.D.</span></h3><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">The copyright laws of the place where you are located also govern + what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in + a constant state of change. If you are outside the United States, check + the laws of your country in addition to the terms of this agreement + before downloading, copying, displaying, performing, distributing or + creating derivative works based on this work or any other Project Gutenberg™ work. + The Foundation makes no representations concerning the copyright status + of any work in any country outside the United States.</p></div><div id="pglicense1E" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h3 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.40em; margin-top: 2.40em"><span style="font-size: 120%">1.E.</span></h3><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">Unless you have removed all references to Project Gutenberg:</p><div id="pglicense1E1" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h4 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em">1.E.1.</h4><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">The following sentence, with active links to, or other immediate + access to, the full Project Gutenberg™ License must appear prominently whenever any + copy of a Project Gutenberg™ work (any work on which the phrase <span class="tei tei-q">Project Gutenberg</span> + appears, or with which the phrase <span class="tei tei-q">Project Gutenberg</span> is associated) is + accessed, displayed, performed, viewed, copied or distributed: + + </p><div class="block tei tei-q" style="margin-bottom: 1.80em; margin-left: 3.60em; margin-top: 1.80em; margin-right: 3.60em"><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 0.90em"><span style="font-size: 90%">This eBook is for the use of + anyone anywhere at no cost and with almost no + restrictions whatsoever. You may copy it, give it + away or re-use it under the terms of the Project + Gutenberg License included with this eBook or + online at </span><a href="http://www.gutenberg.org" class="tei tei-xref"><span style="font-size: 90%">http://www.gutenberg.org</span></a></p></div></div><div id="pglicense1E2" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h4 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em">1.E.2.</h4><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">If an individual Project Gutenberg™ electronic work is derived from the public + domain (does not contain a notice indicating that it is posted with + permission of the copyright holder), the work can be copied and + distributed to anyone in the United States without paying any fees or + charges. If you are redistributing or providing access to a work with + the phrase <span class="tei tei-q">Project Gutenberg</span> associated with or appearing on the work, you + must comply either with the requirements of paragraphs <a href="#pglicense1E1" class="tei tei-ref">1.E.1</a> through 1.E.7 or obtain permission for + the use of the work and the Project Gutenberg™ trademark as set forth in paragraphs + <a href="#pglicense1E8" class="tei tei-ref">1.E.8</a> or 1.E.9.</p></div><div id="pglicense1E3" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h4 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em">1.E.3.</h4><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted with the permission + of the copyright holder, your use and distribution must comply with both + paragraphs <a href="#pglicense1E1" class="tei tei-ref">1.E.1</a> through 1.E.7 and any + additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms will + be linked to the Project Gutenberg™ License for all works posted with the permission + of the copyright holder found at the beginning of this work.</p></div><div id="pglicense1E4" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h4 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em">1.E.4.</h4><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ License terms from + this work, or any files containing a part of this work or any other work + associated with Project Gutenberg™.</p></div><div id="pglicense1E5" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h4 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em">1.E.5.</h4><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this + electronic work, or any part of this electronic work, without + prominently displaying the sentence set forth in paragraph <a href="#pglicense1E1" class="tei tei-ref">1.E.1</a> with active links or immediate access + to the full terms of the Project Gutenberg™ License.</p></div><div id="pglicense1E6" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h4 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em">1.E.6.</h4><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">You may convert to and distribute this work in any binary, + compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including + any word processing or hypertext form. However, if you provide access + to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than + <span class="tei tei-q">Plain Vanilla ASCII</span> or other format used in the official + version posted on the official Project Gutenberg™ web site (http://www.gutenberg.org), you must, at + no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a + means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon + request, of the work in its original <span class="tei tei-q">Plain Vanilla ASCII</span> or + other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License + as specified in paragraph <a href="#pglicense1E1" class="tei tei-ref">1.E.1.</a></p></div><div id="pglicense1E7" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h4 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em">1.E.7.</h4><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, performing, + copying or distributing any Project Gutenberg™ works unless you comply with + paragraph <a href="#pglicense1E8" class="tei tei-ref">1.E.8</a> or 1.E.9.</p></div><div id="pglicense1E8" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h4 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em">1.E.8.</h4><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">You may charge a reasonable fee for copies of or providing access to + or distributing Project Gutenberg™ electronic works provided that</p><table summary="This is a list." class="tei tei-list" style="margin-bottom: 1.00em; margin-top: 1.00em"><tbody><tr class="tei tei-labelitem"><th class="tei tei-label">• </th><td class="tei tei-item"><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method you already use to + calculate your applicable taxes. The fee is owed to the owner of the + Project Gutenberg™ trademark, but he has agreed to donate royalties under this + paragraph to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days + following each date on which you prepare (or are legally required to + prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly + marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in <a href="#pglicense4" class="tei tei-ref">Section 4, <span class="tei tei-q">Information about donations to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation.</span></a></p></td></tr><tr class="tei tei-labelitem"><th class="tei tei-label">• </th><td class="tei tei-item"><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does + not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ License. You must require such + a user to return or destroy all copies of the works possessed in a + physical medium and discontinue all use of and all access to other + copies of Project Gutenberg™ works.</p></td></tr><tr class="tei tei-labelitem"><th class="tei tei-label">• </th><td class="tei tei-item"><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">You provide, in accordance with paragraph <a href="#pglicense1F3" class="tei tei-ref">1.F.3</a>, a full refund of any money paid for a + work or a replacement copy, if a defect in the electronic work is + discovered and reported to you within 90 days of receipt of the + work.</p></td></tr><tr class="tei tei-labelitem"><th class="tei tei-label">• </th><td class="tei tei-item"><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg™ works.</p></td></tr></tbody></table></div><div id="pglicense1E9" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h4 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em">1.E.9.</h4><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg™ electronic work or + group of works on different terms than are set forth in this agreement, + you must obtain permission in writing from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael + Hart, the owner of the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set + forth in <a href="#pglicense3" class="tei tei-ref">Section 3</a> below.</p></div></div><div id="pglicense1F" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h3 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.40em; margin-top: 2.40em"><span style="font-size: 120%">1.F.</span></h3><div id="pglicense1F1" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h4 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em">1.F.1.</h4><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable effort to identify, + do copyright research on, transcribe and proofread public domain works + in creating the Project Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ + electronic works, and the medium on which they may be stored, may + contain <span class="tei tei-q">Defects,</span> such as, but not limited to, incomplete, + inaccurate or corrupt data, transcription errors, a copyright or other + intellectual property infringement, a defective or damaged disk or other + medium, a computer virus, or computer codes that damage or cannot be + read by your equipment.</p></div><div id="pglicense1F2" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h4 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em">1.F.2.</h4><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES — Except for the <span class="tei tei-q">Right of + Replacement or Refund</span> described in <a href="#pglicense1F3" class="tei tei-ref">paragraph + 1.F.3</a>, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project Gutenberg™ trademark, and any + other party distributing a Project Gutenberg™ electronic work under this agreement, + disclaim all liability to you for damages, costs and expenses, including + legal fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT + LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE + PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE TRADEMARK + OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE LIABLE TO + YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR INCIDENTAL + DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE.</p></div><div id="pglicense1F3" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h4 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em">1.F.3.</h4><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND — If you discover a defect in + this electronic work within 90 days of receiving it, you can receive a + refund of the money (if any) you paid for it by sending a written + explanation to the person you received the work from. If you received + the work on a physical medium, you must return the medium with your + written explanation. The person or entity that provided you with the + defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a + refund. If you received the work electronically, the person or entity + providing it to you may choose to give you a second opportunity to + receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy + is also defective, you may demand a refund in writing without further + opportunities to fix the problem.</p></div><div id="pglicense1F4" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h4 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em">1.F.4.</h4><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">Except for the limited right of replacement or refund set forth in + <a href="#pglicense1F3" class="tei tei-ref">paragraph 1.F.3</a>, this work is provided + to you 'AS-IS,' WITH NO OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR + IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR + FITNESS FOR ANY PURPOSE.</p></div><div id="pglicense1F5" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h4 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em">1.F.5.</h4><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">Some states do not allow disclaimers of certain implied warranties or + the exclusion or limitation of certain types of damages. If any + disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the law of + the state applicable to this agreement, the agreement shall be + interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by + the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any + provision of this agreement shall not void the remaining provisions.</p></div><div id="pglicense1F6" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h4 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em">1.F.6.</h4><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">INDEMNITY — You agree to indemnify and hold the Foundation, the + trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone + providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in accordance with this + agreement, and any volunteers associated with the production, promotion + and distribution of Project Gutenberg™ electronic works, harmless from all + liability, costs and expenses, including legal fees, that arise directly + or indirectly from any of the following which you do or cause to occur: + (a) distribution of this or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, + modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any + Defect you cause.</p></div></div></div><div id="pglicense2" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h2 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.88em; margin-top: 2.88em"><span style="font-size: 144%">Section 2.</span></h2><h2 class="tei tei-head" style="text-align: center; margin-bottom: 2.40em; margin-top: 2.40em"><span style="font-size: 120%">Information about the Mission of Project Gutenberg™</span></h2><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of electronic works + in formats readable by the widest variety of computers including + obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists because of the + efforts of hundreds of volunteers and donations from people in all walks + of life.</p><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">Volunteers and financial support to provide volunteers with the + assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg™'s goals and + ensuring that the Project Gutenberg™ collection will remain freely available for + generations to come. In 2001, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a + secure and permanent future for Project Gutenberg™ and future generations. To learn + more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see + Sections <a href="#pglicense3" class="tei tei-ref">3</a> and <a href="#pglicense4" class="tei tei-ref">4</a> and the Foundation web page at <a href="http://www.pglaf.org" class="tei tei-xref">http://www.pglaf.org</a>.</p></div><div id="pglicense3" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h2 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.88em; margin-top: 2.88em"><span style="font-size: 144%">Section 3.</span></h2><h2 class="tei tei-head" style="text-align: center; margin-bottom: 2.40em; margin-top: 2.40em"><span style="font-size: 120%">Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation</span></h2><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit 501(c)(3) educational corporation + organized under the laws of the state of Mississippi and granted tax + exempt status by the Internal Revenue Service. The Foundation's EIN or + federal tax identification number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter + is posted at <a href="http://www.gutenberg.org/fundraising/pglaf" class="tei tei-xref">http://www.gutenberg.org/fundraising/pglaf</a>. Contributions + to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by U.S. + federal laws and your state's laws.</p><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. + S. Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are + scattered throughout numerous locations. Its business office is + located at 809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) + 596-1887, email business@pglaf.org. Email contact links and up to date + contact information can be found at the Foundation's web site and + official page at <a href="http://www.pglaf.org" class="tei tei-xref">http://www.pglaf.org</a></p><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">For additional contact information: + + </p><div class="block tei tei-address" style="margin-bottom: 1.80em; margin-left: 3.60em; margin-top: 1.80em; margin-right: 3.60em"><span class="tei tei-addrLine"><span style="font-size: 90%">Dr. Gregory B. Newby</span></span><br /><span class="tei tei-addrLine"><span style="font-size: 90%">Chief Executive and Director</span></span><br /><span class="tei tei-addrLine"><span style="font-size: 90%">gbnewby@pglaf.org</span></span><br /></div></div><div id="pglicense4" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h2 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.88em; margin-top: 2.88em"><span style="font-size: 144%">Section 4.</span></h2><h2 class="tei tei-head" style="text-align: center; margin-bottom: 2.40em; margin-top: 2.40em"><span style="font-size: 120%">Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation</span></h2><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without wide spread public + support and donations to carry out its mission of increasing the number + of public domain and licensed works that can be freely distributed in + machine readable form accessible by the widest array of equipment + including outdated equipment. Many small donations ($1 to $5,000) are + particularly important to maintaining tax exempt status with the + IRS.</p><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">The Foundation is committed to complying with the laws regulating + charities and charitable donations in all 50 states of the United + States. Compliance requirements are not uniform and it takes a + considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up + with these requirements. We do not solicit donations in locations where + we have not received written confirmation of compliance. To SEND + DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state + visit <a href="http://www.gutenberg.org/fundraising/donate" class="tei tei-xref">http://www.gutenberg.org/fundraising/donate</a></p><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">While we cannot and do not solicit contributions from states where we + have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition + against accepting unsolicited donations from donors in such states who + approach us with offers to donate.</p><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">International donations are gratefully accepted, but we cannot make + any statements concerning tax treatment of donations received from + outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.</p><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation methods and + addresses. Donations are accepted in a number of other ways including + checks, online payments and credit card donations. To donate, please + visit: <a href="http://www.gutenberg.org/fundraising/donate" class="tei tei-xref">http://www.gutenberg.org/fundraising/donate</a></p></div><div id="pglicense5" class="tei tei-div" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 2.00em"><h2 class="tei tei-head" style="text-align: left; margin-bottom: 2.88em; margin-top: 2.88em"><span style="font-size: 144%">Section 5.</span></h2><h2 class="tei tei-head" style="text-align: center; margin-bottom: 2.40em; margin-top: 2.40em"><span style="font-size: 120%">General Information About Project Gutenberg™ electronic + works.</span></h2><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em"><span class="tei tei-name">Professor Michael S. Hart</span> is the + originator of the Project Gutenberg™ concept of a library of electronic works that + could be freely shared with anyone. For thirty years, he produced and + distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of volunteer + support.</p><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed editions, all of + which are confirmed as Public Domain in the U.S. unless a copyright + notice is included. Thus, we do not necessarily keep eBooks in + compliance with any particular paper edition.</p><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">Each eBook is in a subdirectory of the same number as the eBook's + eBook number, often in several formats including plain vanilla ASCII, + compressed (zipped), HTML and others.</p><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">Corrected <em class="tei tei-emph"><span style="font-style: italic">editions</span></em> of our eBooks replace the old file + and take over the old filename and etext number. The replaced older file + is renamed. <em class="tei tei-emph"><span style="font-style: italic">Versions</span></em> based on separate sources are treated + as new eBooks receiving new filenames and etext numbers.</p><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">Most people start at our Web site which has the main PG search + facility: + + <a href="http://www.gutenberg.org" class="block tei tei-xref" style="margin-bottom: 1.80em; margin-left: 3.60em; margin-top: 1.80em; margin-right: 3.60em"><span style="font-size: 90%">http://www.gutenberg.org</span></a></p><p class="tei tei-p" style="margin-bottom: 1.00em">This Web site includes information about Project Gutenberg™, including how to + make donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and + how to subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.</p></div></div></div> +</div> + + </div> + <div class="tei tei-back" style="margin-bottom: 2.00em; margin-top: 6.00em"> + </div> + </div> +</body></html> |