diff options
Diffstat (limited to '33764-h/33764-h.htm')
| -rw-r--r-- | 33764-h/33764-h.htm | 28878 |
1 files changed, 28878 insertions, 0 deletions
diff --git a/33764-h/33764-h.htm b/33764-h/33764-h.htm new file mode 100644 index 0000000..881dbbe --- /dev/null +++ b/33764-h/33764-h.htm @@ -0,0 +1,28878 @@ +<!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.0 Transitional//EN" +"http://www.w3.org/TR/1998/REC-html40-19980424/loose.dtd"> +<html> +<head> +<meta http-equiv="content-type" content="text/html; charset=utf-8"> +<title>De reis om de Wereld | Project Gutenberg</title> +<link rel="coverpage" href="images/cover.jpg"> +<style type="text/css"> + +body +{ +font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif; +margin: 1.58em 16%; +text-align: left; +} +/***** Titlepage *****************************************************/ +.titlePage +{ +border: #DDDDDD 2px solid; +margin: 3em 0% 7em 0%; +padding: 5em 10% 6em 10%; +text-align: center; +} +.titlePage .docTitle +{ +line-height: 3.5em; +margin: 2em 0% 2em 0%; +font-weight: bold; +} +.titlePage .docTitle .mainTitle +{ +font-size: 1.8em; +} +.titlePage .docTitle .subTitle, .titlePage .docTitle .seriesTitle, .titlePage .docTitle +{ +font-size: 1.44em; +} +.titlePage .byline +{ +margin: 2em 0% 2em 0%; +font-size:1.2em; +line-height:1.72em; +} +.titlePage .byline .docAuthor +{ +font-size: 1.2em; +font-weight: bold; +} +.titlePage .figure +{ +margin: 2em 0% 2em 0%; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.titlePage .docImprint +{ +margin: 4em 0% 0em 0%; +font-size: 1.2em; +line-height: 1.72em; +} +.titlePage .docImprint .docDate +{ +font-size: 1.2em; +font-weight: bold; +} +/***** End Titlepage *****/ +.transcribernote +{ +background-color:#DDE; +border:black 1px dotted; +color:#000; +font-family:sans-serif; +font-size:80%; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} +.advertisment +{ +background-color:#FFFEE0; +border:black 1px dotted; +color:#000; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} +.width20 +{ +width: 20%; +} +.width40 +{ +width: 40%; +} +.indextoc +{ +text-align: center; +} +.div0 +{ +padding-top: 5.6em; +} +.div1 +{ +padding-top: 4.8em; +} +.index +{ +font-size: 80%; +} +.div2 +{ +padding-top: 3.6em; +} +.div3, .div4, .div5 +{ +padding-top: 2.4em; +} +.footnotes .body, +.footnotes .div1 +{ +padding: 0; +} +.apparatusnote +{ +text-decoration: none; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .pseudoh1, .pseudoh2, .pseudoh3, pseudoh4 +{ +clear: both; +font-style: normal; +text-transform: none; +} +h3, .pseudoh3 +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +} +h3.label +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} +h4, pseudoh4 +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +} +.alignleft +{ +text-align:left; +} +.alignright +{ +text-align:right; +} +.alignblock +{ +text-align:justify; +} +p.tb, hr.tb +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +text-align: center; +} +p.argument, p.note, p.tocArgument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +text-indent:0; +} +p.argument, p.tocArgument +{ +margin:1.58em 10%; +} +p.tocChapter +{ +margin:1.58em 0%; +} +p.tocSection +{ +margin:0.7em 5%; +} +p.dateline +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +} +p.signed +{ +margin-top: 1.6em; +margin-left: 3.58em; +text-indent: -2em; +} +.epigraph +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +width: 60%; +margin-left: auto; +} +.epigraph span.bibl +{ +display: block; +text-align: right; +} +.trailer +{ +clear: both; +padding-top: 2.4em; +padding-bottom: 1.6em; +} +.figure +{ +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.floatLeft +{ +float:left; +margin:10px 10px 10px 0; +} +.floatRight +{ +float:right; +margin:10px 0 10px 10px; +} +p.figureHead +{ +font-size:100%; +text-align:center; +} +.figAnnotation +{ +font-size:80%; +position:relative; +margin: 0 auto; /* center this */ +} +.figTopLeft, .figBottomLeft +{ +float: left; +} +.figTop, .figBottom +{ +} +.figTopRight, .figBottomRight +{ +float: right; +} +.figure p +{ +font-size:80%; +margin-top:0; +text-align:center; +} +img +{ +border-width:0; +} +p.smallprint,li.smallprint +{ +color:#666666; +font-size:80%; +} +span.parnum +{ +font-weight: bold; +} +.marginnote +{ +font-size:0.8em; +height:0; +left:1%; +line-height:1.2em; +position:absolute; +text-indent:0; +width:14%; +} +.pagenum +{ +display:inline; +font-size:70%; +font-style:normal; +margin:0; +padding:0; +position:absolute; +right:1%; +text-align:right; +} +a.noteref, a.pseudonoteref +{ +font-size: 80%; +text-decoration: none; +vertical-align: 0.25em; +} +.displayfootnote +{ +display: none; +} +div.footnotes +{ +font-size: 80%; +margin-top: 1em; +padding: 0; +} +hr.fnsep +{ +margin-left: 0; +margin-right: 0; +text-align: left; +width: 25%; +} +p.footnote +{ +margin-bottom: 0.5em; +margin-top: 0.5em; +} +p.footnote .label +{ +float:left; +width:2em; +height:12pt; +display:block; +} +/****** Tables ******/ +td.sum +{ +padding-top: 2px; border-top: solid black 1px; +} +/****** Poetry ******/ +.lgouter +{ +margin-left: auto; +margin-right: auto; +display:table; /* used to make the block shrink to the actual size */ +} +.lg +{ +text-align: left; +} +.lg h4, .lgouter h4 +{ +font-weight: normal; +} +.lg .linenum, .sp .linenum +{ +color:#777; +font-size:90%; +left: 16%; +margin:0; +position:absolute; +text-align:center; +text-indent:0; +top:auto; +width:1.75em; +} +p.line +{ +margin: 0 0% 0 0%; +} +span.hemistich /* invisible text to achieve visual effect of hemistich indentation. */ +{ +color: white; +} +/***** Drama *****/ +.speaker +{ +font-weight: bold; +margin-bottom: 0.4em; +} +.sp .line +{ +margin: 0 10%; +text-align: left; +} +/***** End Drama *****/ +/* right aligned page number in table of contents */ +.tocPagenum, .flushright +{ +position: absolute; +right: 16%; +top: auto; +} +span.corr +{ +border-bottom:1px dotted red; +} +span.abbr +{ +border-bottom:1px dotted gray; +} +span.measure +{ +border-bottom:1px dotted green; +} +/****** Font Styles and Colors *****/ +.ex +{ +letter-spacing: 0.2em; +} +.sc +{ +font-variant: small-caps; +} +/* overline is actually a bit too high; overtilde is approximated with overline */ +.overline, .overtilde +{ +text-decoration: overline; +} +.rm +{ +font-style: normal; +} +.red +{ +color: red; +} +/***** End Font Styles and Colors *****/ +hr +{ +clear:both; +height:1px; +margin-left:auto; +margin-right:auto; +margin-top:1em; +text-align:center; +width:45%; +} +.aligncenter, div.figure +{ +text-align:center; +} +h1, h2 +{ +font-size:1.44em; +line-height:1.5em; +} +h1.label, h2.label +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} +h5, h6 +{ +font-size:1em; +font-style:italic; +line-height:1em; +} +p +{ +text-indent:0; +} +p.firstlinecaps:first-line +{ +text-transform: uppercase; +} +p.dropcap:first-letter +{ +float: left; +clear: left; +margin: 0em 0.05em 0 0; +padding: 0px; +line-height: 0.8em; +font-size: 420%; +vertical-align:super; +} +.lg +{ +padding: .5em 0% .5em 0%; +} +p.quote,div.blockquote, div.argument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +margin:1.58em 5%; +} +.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden +{ +text-decoration:none; +} +ul { list-style-type: none; } +.castlist, .castitem { list-style-type: none; } +/***** External Links *****/ +.pglink +{ +background: url(images/book.png) center right no-repeat; +padding-right: 18px; +} +.exlink +{ +background: url(images/external.png) center right no-repeat; +padding-right: 13px; +} +.pglink:hover +{ +background-color: #DCFFDC; +} +.exlink:hover +{ +background-color: #FFDCDC; +} +body +{ +background: #FFFFFF; +font-family: "Times New Roman", Times, serif; +} +body, a.hidden +{ +color: black; +} +.titlePage +{ +color: #001FA4; +font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .pseudoh1, .pseudoh2, .pseudoh3, .pseudoh4 +{ +color: #001FA4; +font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; +} +p.byline +{ +font-style: italic; +margin-bottom: 2em; +} +.figureHead, .noteref, .pseudonoteref, .marginnote, p.legend, .stage +{ +color: #001FA4; +} +.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a +{ +color: #AAAAAA; +} +a.hidden:hover, a.noteref:hover +{ +color: red; +} +p.dropcap:first-letter +{ +color: #001FA4; +font-weight: bold; +} +sub, sup +{ +line-height: 0; +} +.pagenum, .linenum +{ +speak: none; +} +</style> + +<style type="text/css"> +.marginnote +{ +width: 120px; +height: auto; +margin-left: 0px; +margin-top: 10px; +margin-bottom: 10px; +margin-right: 10px; +position: relative; +display: block; +float: left; +} +.ex +{ +font-style: italic; +letter-spacing: 0; +} +.xd20e21039 +{ +width:2ex; +} +.xd20e21040 +{ +width:6ex; +} +.xd20e94width +{ +width:484px; +} +.xd20e102width +{ +width:547px; +} +.xd20e109 +{ +text-align:center; +} +.xd20e117width +{ +width:457px; +} +.xd20e323 +{ +text-align:right; +} +.xd20e9589width +{ +width:515px; +} +.xd20e9773width +{ +width:473px; +} +.xd20e10015width +{ +width:430px; +} +.xd20e11797width +{ +width:510px; +} +.xd20e11867width +{ +width:506px; +} +.xd20e11890width +{ +width:609px; +} +.xd20e11917width +{ +width:586px; +} +.xd20e11942width +{ +width:581px; +} +.xd20e12368width +{ +width:346px; +} +.xd20e12590 +{ +text-align:center; +} +.xd20e21653width +{ +width:470px; +} +</style> +</head> +<body> +<div>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 33764 ***</div> + +<div class="front"> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<p class="firstpar"></p> +<div class="figure xd20e94width"><img src="images/cover.jpg" alt= +"Oorspronkelijke voorkant." width="484" height="720"></div> +<p><span class="pagenum">[<a id="pb1" href="#pb1" name= +"pb1">1</a>]</span></p> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<p class="firstpar"></p> +<div class="figure xd20e102width"><img src="images/frontispiece.jpg" +alt="Charles Darwin." width="547" height="619"> +<p class="figureHead">Charles Darwin.</p> +</div> +<p><span class="pagenum">[<a id="pb2" href="#pb2" name= +"pb2">2</a>]</span></p> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<p class="firstpar xd20e109">De reis om de wereld</p> +<p class="xd20e109">27 December 1831—2 October 1836 <span class= +"pagenum">[<a id="pb3" href="#pb3" name="pb3">3</a>]</span></p> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<p class="firstpar"></p> +<div class="figure xd20e117width"><img src="images/titlepage.png" alt= +"Oorspronkelijke titelpagina." width="457" height="720"></div> +</div> +<div class="titlePage"> +<div class="docTitle"> +<div class="seriesTitle">Wereld Bibliotheek</div> +</div> +<div class="byline">Onder Leiding van L. Simons</div> +<div class="docTitle"> +<div class="mainTitle">De reis om de wereld</div> +<div class="subTitle">Dagboek van onderzoekingen in de natuurlijke +geschiedenis en aardkunde van de landen, bezocht op de reis rondom de +wereld van H. M. vaartuig “The Beagle”</div> +</div> +<div class="byline">Door<br> +<span class="docAuthor">Charles Darwin</span><br> +M. A., F. R. S.<br> +Uit het Engelsch vertaald<br> +Door J. Brandt</div> +<div class="docImprint"><br> +2e Druk<br> +Uitgegeven door De Maatschappij voor Goede en Goedkoope +Lectuur—Amsterdam</div> +</div> +<p><span class="pagenum">[<a id="pb4" href="#pb4" name= +"pb4">4</a>]</span></p> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="main">Bemerking van den vertaler.</h2> +<p class="firstpar">Hier en daar zijn, ter verduidelijking van den +tekst, eenige noten bijgevoegd. Een uitvoerige alphabetische index van +de in het geheele werk voorkomende namen en vreemde woorden, volgt aan +het einde van het tweede deel. Men zal in dit deel eene herleiding van +de Engelsche maten vinden. <span class="pagenum">[<a id="pb5" href="#pb5" name="pb5">5</a>]</span></p> +</div> +<div id="darwin" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="main">Charles Darwin.</h2> +<p class="firstpar">Charles Robert Darwin, kleinzoon van den +geneesheer, dichter en natuuronderzoeker Erasmus Darwin (gestorven +1802), en van Josias Wedgwood, den vermaarden pottenbakker, werd op 12 +Februari 1809 geboren te Shrewsbury, waar zijn vader arts was.</p> +<p>Van de Latijnsche School te Shrewsbury stuurde men hem in 1825 als +medisch student naar de universiteit te Edinburg; maar wijl hem de +geneeskunde als beroep niet aanstond, bewilligde hij schoorvoetend in +zijns vaders voorstel om predikant te worden. Zoo ging hij dan naar +Christ’s College in Cambridge; doch in stede van zich op de +theologie toe te leggen, wijdde hij zich aan plant- en aardkunde, en +nam eene uitnoodiging aan om als natuuronderzoeker op H. M. +<span class="ex">Beagle</span> eene reis om de wereld te doen. Hij +aanvaardde deze reis op 27 December 1831 en bleef vijf jaren onderweg. +Bij zijne terugkomst gaf hij achtereenvolgens in ’t licht zijn +<span class="ex" lang="en">Journal</span>; <span class="ex" lang= +"en">The Zoology of the Beagle</span>; <span class="ex" lang="en">The +Structure and Distribution of Coral Reefs</span> (1842); <span class= +"ex" lang="en">Geological Observations on Volcanic Islands</span> +(1844), en <span class="ex" lang="en">The Geology on parts of South +America</span> (1846).</p> +<p>In 1839 trad Darwin in ’t huwelijk met zijne nicht Emma +Wedgwood, en vestigde zich metterwoon te Down in Kent. Hier zette hij +zich met ijver aan het uitwerken van de ideeën, welke als gevolg +van zijne <span class="ex" lang="en">Voyage</span> in hem kiemden, en +publiceerde eindelijk in 1859 zijn <span class="ex" lang="en">Origin of +Species <span class="pagenum">[<a id="pb6" href="#pb6" name= +"pb6">6</a>]</span><span class="corr" id="xd20e193" title= +"Bron: bij">by</span> Means of Natural Selection</span>, dat Darwin als +den hoofdarbeid zijns levens beschouwde. De uitwerking er van was +geweldig, want tot op dit oogenblik twijfelden de mannen der wetenschap +niet aan het voortbestaan der soorten.</p> +<p>Toen volgden: <span class="ex" lang="en">The various contrivances by +which Orchids are fertilized by Insects</span> (1862); <span class="ex" +lang="en">The Variation of Animals and Plants under +Domestication</span> (1867). Zoodra Darwin overtuigd was, dat soorten +veranderlijke producten zijn, zag hij in, dat de mensen onder dezelfde +wet moest vallen. <span class="ex" lang="en">The Descent of Man</span> +(1871) was hiervan het gevolg en verwekte spoedig een “storm van +toorn, verbazing en bewondering tegelijk.”</p> +<p>Darwin’s leven had, afgescheiden van zijn werk, weinig dat +belangstelling verdient; maar het getuigt van buitengewone vlijt. Eene +proefneming in verband met zijn werk <span class="ex" lang="en">The +Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms</span> (1881) +omvatte een tijdruimte van meer dan dertig jaren. Altijd werd hij door +eene zucht naar waarheid gedreven. Zijne methode om de natuur te +bestudeeren was uitermate nauwgezet en vernuftig.</p> +<p>Darwin bereikte den leeftijd van 73 jaren en onderzocht nog daags +vóór zijn dood (19 April 1882) eene plant in zijne +studeerkamer. Hij ligt begraven in de Westminster-Abdij, waar ook de +beroemde Isaac Newton rust. <span class="pagenum">[<a id="pb7" href="#pb7" name="pb7">7</a>]</span></p> +</div> +<div id="inleiding" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="main">Inleiding.</h2> +<p class="firstpar">Darwin’s reis om de wereld als +natuuronderzoeker op de <span class="ex">Beagle</span> was, volgens +zijn zeggen, verreweg de belangrijkste gebeurtenis zijns levens, die +zijne geheele verdere carrière bepaald heeft.</p> +<p>Ook was zij een allergewichtigst voorval in hare gevolgen op het +hedendaagsche denken.</p> +<p>“Toch,” zegt Darwin, “hing zij slechts af van het +onbeduidende feit, dat mijn oom mij aanbood mij 30 mijlen ver naar +Shrewsbury te rijden, en van zoo’n bagatel als den vorm van mijn +neus.”<a class="noteref" id="xd20e229src" href="#xd20e229" name= +"xd20e229src">1</a></p> +<p>De reis maakte Darwin met zekere feiten bekend, welke “eenig +licht schenen te werpen op het ontstaan der soorten—dat grootste +aller mysterieën.” Darwin’s groote theorie der +Natuurkeus was een uitvloeisel van deze reis, en die +theorie—gelijk Grant Allen zegt—bracht eene algeheele +omwenteling teweeg in de wetenschappen der plant- en dierkunde, en +maakte de leer der Organische Evolutie, die toen <span class= +"pagenum">[<a id="pb8" href="#pb8" name="pb8">8</a>]</span>slechts door +een klein getal scherpzinnige wijsgeerige biologen was aangenomen, tot +het algemeene geloof van alle mannen der wetenschap.</p> +<p>Huxley verklaart, dat het “te voorschijn treden van de +wetenschap der Evolutie uit den limbus van haat en—zooals velen +hoopten—van vergeten dingen, in de houding van kroonpretendente +van het rijk der gedachte, het meest beteekenende feit is in de +negentiende eeuw.”</p> +<p>De <span class="ex">Beagle</span>, onder bevel van kapitein +Fitz-Roy, had een inhoud van 235 ton, was “uitgerust als brik en +voerde tien kanonnen.” Lang na Darwin’s reis (in 1888), +werd het te Yokosoeka door de Japanners als oefeningsvaartuig +gebruikt.</p> +<p>Darwin’s hut, welke hij met een officier deelde, was zeer +klein. “Kapitein Fitz-Roy zegt er voor te zullen zorgen, dat de +eene hoek zóó zal worden ingericht, dat ik mij daar op +mijn gemak zal voelen alsof ik thuis was, maar dat ik ook den zijnen +zal mogen gebruiken. Mijne hut is de receptiehut; en in het midden +staat eene groote tafel, waarboven wij beiden in hangmatten +slapen.”</p> +<p>“Mijn vader placht te zeggen,” schrijft Francis Darwin +in “Het Leven” van zijn vader, “dat het de volstrekte +behoefte aan netheid was in de beperkte ruimte van de <span class= +"ex">Beagle</span>, die hem “zijne methodische gewoonte van +werken hielp verkrijgen.” Ook placht hij te zeggen, dat hij op de +<span class="ex">Beagle</span> leerde, wat hij als den gulden regel +voor tijdsbesparing beschouwde, namelijk—op de minuten te +letten.”</p> +<p>Na afloop van de reis, vertelde hij kapitein Fitz-Roy, dat hij zijne +herinneringen en wat hij van de Natuurlijke Historie geleerd had, voor +geen £ 20,000 per jaar zou willen ruilen. <span class= +"pagenum">[<a id="pb9" href="#pb9" name="pb9">9</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e229" href="#xd20e229src" name="xd20e229">1</a></span> +Darwin’s vader had namelijk geen zin zijn zoon deze reis te laten +ondernemen, dan op voorwaarde, dat deze een man vond, die het hem +ernstig aanried. Deze man was Darwin’s oom. Voorts had kapitein +Fitz-Roy, commandant van de <span class="ex">Beagle</span>, +aanvankelijk er op tegen, dat Darwin als natuuronderzoeker +meêging, om reden diens <span class="ex">neus, waarin hij gebrek +aan energie meende te lezen</span>, hem niet beviel. Kapitein Fitz-Roy +was namelijk een leerling van Lavater. (Noot van den vertaler.)</p> +</div> +</div> +<div id="voorwoord" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="main">Voorwoord van den schrijver.</h2> +<p class="firstpar">Ik heb in de voorrede bij de eerste uitgaaf van dit +werk en in de <span class="ex">Zoology of the Voyage of the +Beagle</span> medegedeeld, dat een door Kapitein Fitz-Roy geuite wensch +om een wetenschappelijk man aan boord te hebben, vergezeld van zijn +aanbod om een deel zijner eigen gemakken op te offeren, reden waren +waarom ik mijne diensten aanbood, die door de vriendelijkheid van den +hydrograaf, Kapitein Beaufort, de goedkeuring der <span class="ex" +lang="en">Lords of the Admiralty</span> verwierven. In het bewustzijn, +dat de gelegenheid welke mij te beurt viel tot het bestudeeren van de +Natuurlijke Geschiedenis der verschillende door ons bezochte landen, +geheel aan Kapitein Fitz-Roy te danken is, hoop ik, dat het mij vergund +zij hem te dezer plaatse mijne dankbaarheid opnieuw te betuigen, met de +bijvoeging, dat ik gedurende de vijf jaren van ons samenzijn de +hartelijkste vriendschap en de duurzaamste hulp van hem genoot. Zoowel +Kapitein Fitz-Roy als alle officieren van de <span class= +"ex">Beagle</span> zal ik steeds ten hoogste dankbaar zijn voor de +onverflauwde welwillendheid, waarmeê zij mij op onze lange reis +bejegenden.<a class="noteref" id="xd20e277src" href="#xd20e277" name= +"xd20e277src">1</a></p> +<p>Dit deel bevat, in den vorm van een Dagboek, eene geschiedenis onzer +reis en eene schets van die waarnemingen in de Natuurlijke Geschiedenis +en Aardkunde, welke ik denk dat voor den algemeenen lezer van eenig +belang kunnen zijn. In deze uitgaaf heb ik sommige gedeelten +aanmerkelijk <span class="pagenum">[<a id="pb10" href="#pb10" name= +"pb10">10</a>]</span>bekort en verbeterd, en aan andere iets +toegevoegd, om het boek zoodoende meer voor eene populaire lezing +geschikt te maken; ik vertrouw echter, dat natuuronderzoekers zullen +begrijpen, dat zij voor bijzonderheden de grootere uitgaaf moeten +naslaan, die de wetenschappelijke uitkomsten van den tocht bevatten. De +“Dierkunde van de Reis van de Beagle” bevat een verslag van +de Fossiele Zoogdieren, door Prof. Owen; van de Levende Zoogdieren, +door Waterhouse; van de Vogels, door Gould; van de Visschen, door Rev. +L. Jenyns, en van de Kruipende Dieren, door Bell. Aan de beschrijving +van elke soort heb ik een verhaal van hare leefwijze en verspreiding +toegevoegd. Deze werken, die ik te danken heb aan de talenten en den +belangeloozen ijver der bovengenoemde schrijvers, hadden niet +ondernomen kunnen worden zonder de milde vrijgevigheid der <span class= +"ex" lang="en">Lords Commissioners</span> van H. M. Schatkist, die, +vertegenwoordigd door den Edelhoogachtbaren Kanselier der +Rijks-Schatkist,<a class="noteref" id="xd20e290src" href="#xd20e290" +name="xd20e290src">2</a> zoo goed zijn geweest eene som van £ +1000 beschikbaar te stellen, om de kosten van uitgaaf gedeeltelijk te +bestrijden.</p> +<p>Zelf heb ik verscheidene deelen in het licht gegeven, als: +<span class="ex" lang="en">The Structure and Distribution of Coral +Reefs</span>; <span class="ex" lang="en">The Volcanic Islands visited +during the Voyage of the Beagle</span>, en <span class="ex" lang= +"en">The Geology of South America</span>. Het zesde deel der +<span class="ex" lang="en">Geological Transactions</span> bevat twee +bijdragen van mij over de Zwerfblokken en Vulkanische Verschijnselen +van Zuid-Amerika. De heeren Waterhouse, Walker, Newman en White hebben +verscheidene goede geschriften uitgegeven over de Insecten, die toen +verzameld werden, en ik vertrouw, dat vele andere hierna zullen volgen. +De planten uit de zuidelijke gedeelten van Amerika zullen door Dr. J. +Hooker behandeld worden in zijn groot werk: <span class="ex" lang= +"en">The Botany of the Southern Hemisphere</span>. De Flora van den +Galápagos-archipel is het onderwerp eener afzonderlijke +verhandeling <span class="pagenum">[<a id="pb11" href="#pb11" name= +"pb11">11</a>]</span>van hem in de <span class="ex" lang="en">Linnean +Transactions</span>. De Rev. Professor Henslow heeft eene lijst in +’t licht gegeven van de planten, die ik op de Keeling-Eilanden +verzameld heb; en de Rev. I. M. Berkeley heeft mijne kryptogamische +planten beschreven.</p> +<p>Gaarne erken ik de groote hulp, die ik in den loop van dit en mijne +overige werken van verscheidene andere natuuronderzoekers ontvangen +heb; tevens zij het mij vergund hier mijn oprechtsten dank te betuigen +aan den Rev. Professor Henslow, die toen ik <span class="ex" lang= +"en">undergraduate</span><a class="noteref" id="xd20e320src" href= +"#xd20e320" name="xd20e320src">3</a> te Cambridge was, een der +hoofdpersonen was, die mij neiging voor de Natuurlijke Historie +inboezemde; die gedurende mijne afwezigheid zorg droeg voor de +verzamelingen welke ik naar huis zond, en door zijne briefwisseling +mijne pogingen leidde; en die mij sedert mijne terugkomst al de hulp +heeft bewezen, zooals de hartelijkste vriend ooit bieden kon.</p> +<p class="signed">Down, Bromley, Kent.<br> +Juni 1845. <span class="pagenum">[<a id="pb13" href="#pb13" name= +"pb13">13</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e277" href="#xd20e277src" name="xd20e277">1</a></span> Ik moet +deze gelegenheid aangrijpen om mijn oprechten dank te betuigen aan den +heer Bynoe, arts op de <span class="ex">Beagle</span>, voor zijne zeer +vriendelijke zorgen jegens mij, toen ik te Valparaiso ziek was.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e290" href="#xd20e290src" name="xd20e290">2</a></span> De Britsche +Minister van Financiën.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e320" href="#xd20e320src" name="xd20e320">3</a></span> Een +student, die zijn eersten graad nog niet bereikt heeft.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +</div> +</div> +</div> +<div class="body"> +<div id="ch1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="label">Hoofdstuk I.</h2> +<h2 class="main">St.-Jago. De Kaap-Verdische Eilanden.</h2> +<p class="firstpar">Na tweemaal door hevige stormen uit het zuidwesten +te zijn teruggedreven, zeilde <span class="ex">H. M. Beagle</span>, een +brik van tien kanonnen onder bevel van Kapitein Fitz-Roy der +Koninklijke Marine, op 27 December 1831 uit Devonport.</p> +<p>Het doel der expeditie was de opmeting van Patagonië en +Vuurland (<span class="ex" lang="es">Tierra del Fuego</span>), welke in +de jaren 1826–1830 onder Kapitein King begonnen was om de kusten +van Chili, Peru en eenige eilanden in den Stillen Oceaan in kaart te +brengen, te voltooien en eene reeks van chronometer-waarnemingen om de +wereld te volbrengen. Den 6den Januari 1832 bereikten wij Teneriffe, +doch konden niet landen doordien de bevolking vreesde, dat wij de +cholera medebrachten. Den volgenden morgen zagen wij de zon achter de +oneffen kim van het Groote Kanarische Eiland opgaan en plotseling de +Piek van Teneriffe verlichten, terwijl de lagere gedeelten in vlokkige +wolken gehuld waren. Dit was de eerste van vele verrukkelijke dagen, +die onvergetelijk voor mij zullen zijn. Den 16den Januari 1832 ankerden +wij te Porto Praya op St.-Jago, het hoofd-eiland van den +Kaap-Verdischen Archipel.</p> +<p>De omtrek van Porto Praya, van uit zee gezien, biedt een +troosteloozen aanblik. De vulkanische uitbarstingen uit vroegeren tijd +en de verschroeiende hitte eener tropische zon hebben op de meeste +plaatsen den grond ongeschikt gemaakt <span class="pagenum">[<a id= +"pb14" href="#pb14" name="pb14">14</a>]</span>voor plantengroei. Het +land stijgt in opvolgende terrassen van tafelland, afgewisseld door +enkele afgeknot-kegelvormige heuvels, terwijl de horizon begrensd wordt +door eene onregelmatige keten van hoogere bergen. Gezien door de +dampige atmospheer van dit klimaat, is het tooneel zeer belangwekkend, +althans wanneer men, pas uit zee en voor het eerst in een boschje met +kokosboomen wandelende, over iets anders dan over zijn eigen geluk kan +oordeelen. In ’t algemeen zou het eiland als zeer onbelangrijk +worden beschouwd; maar voor iemand, die alleen aan een Engelsch +landschap gewoon is, bezit de nieuwe aanblik van een geheel +onvruchtbaar land eene grootschheid, welke door meer plantengroei +bedorven zou kunnen worden. Op de uitgestrekte lava-velden kan met +moeite een enkel groen blad worden ontdekt, wat niet belet, dat kudden +geiten en een klein getal koeien hier een bestaan pogen te vinden. +Regen is zeer zeldzaam; maar gedurende een korten tijd van het jaar +vallen hevige buien, en onmiddellijk daarna schiet dan uit elke spleet +eene lichte vegetatie op. Deze verwelkt spoedig, en het is van dit +natuurlijk gevormde hooi dat de dieren leven. Nu had het een geheel +jaar lang niet geregend.</p> +<p>Toen het eiland ontdekt werd, was de onmiddellijke omgeving van +Porto Praya met boomen bedekt,<a class="noteref" id="xd20e354src" href= +"#xd20e354" name="xd20e354src">1</a> waarvan de roekelooze vernieling +hier, evenals op St.-Helena en enkele der Kanarische Eilanden, bijna +algeheele onvruchtbaarheid veroorzaakte. De breede, vlakke dalen, +waarvan vele slechts enkele dagen in het seizoen als waterloopen +dienen, zijn met kreupelboschjes van bladerlooze struiken bedekt. +Weinig levende wezens bewonen deze dalen. De meest voorkomende vogel is +een ijsvogel (<span class="ex">Dacelo Jagoensis</span>), die gedwee op +de takken van den <span class="ex">Ricinus communis</span> zit, en van +hier op sprinkhanen en hagedissen jacht maakt. Hij is helder gekleurd, +maar niet zoo fraai als de Europeesche soorten; ook in zijne vlucht, +zijne gewoonten en woonplaats, <span class="pagenum">[<a id="pb15" +href="#pb15" name="pb15">15</a>]</span>die zich in ’t algemeen +tot de droogste vallei bepaalt, bestaat een groot verschil.</p> +<p>Op zekeren dag reed ik met twee officieren naar Ribeira Grande, een +dorp enkele mijlen oostwaarts van Porto Praya gelegen. Alvorens wij de +vallei St.-Martin bereikten, vertoonde het land zijn gewoon dof bruin +aanzien; maar hier brengt eene kleine waterbeek een alverfrisschenden +zoom van welig plantenleven voort. Na verloop van een uur kwamen wij te +Ribeira Grande, en werden hier verrast door den aanblik van een groot +vervallen fort en eene kathedraal. Voordat hare haven verzandde, was +deze kleine stad de hoofdplaats van het eiland; nu biedt zij een +droefgeestigen, maar zeer schilderachtigen aanblik. Nadat wij een +zwarten Padre als gids, en een Spanjaard, die in den <span class= +"ex">Peninsulairen Oorlog</span><a class="noteref" id="xd20e369src" +href="#xd20e369" name="xd20e369src">2</a> gediend had, als tolk hadden +aangenomen, bezochten wij eene groep gebouwen, waarvan eene oude kerk +het hoofdgedeelte vormde. Hier is ’t, dat de gouverneurs en +kapitein-generaals der Eilanden begraven zijn. Enkele grafsteenen +vermeldden datums uit de 16e eeuw.<a class="noteref" id="xd20e372src" +href="#xd20e372" name="xd20e372src">3</a> De heraldieke versieringen +waren de eenige voorwerpen op deze afgelegen plek, welke ons aan Europa +herinnerden. De kerk of kapel vormde de zijde van een vierkant, in +welks midden eene breede groep banaanboomen groeide. Aan eene andere +zijde stond een hospitaal, dat een twaalftal bewoners bevatte, die er +ellendig uitzagen.</p> +<p>Wij keerden naar de <span class="ex">vénda</span> terug om +onze maaltijden te gebruiken. Een groot aantal mannen, vrouwen en +kinderen, allen gitzwart, schoolden samen om ons aan te gapen. Onze +metgezellen waren uiterst jolig; en al wat wij zeiden of deden werd van +hun kant door een hartelijk gelach gevolgd. Voordat wij de stad +verlieten, bezochten wij de kathedraal. Deze ziet er niet zoo rijk uit +als de kleinere kerk, <span class="pagenum">[<a id="pb16" href="#pb16" +name="pb16">16</a>]</span>maar boogt op een klein orgel, dat +zonderlinge wanluidende tonen voortbracht. Wij schonken den zwarten +priester enkele shillings, waarna de Spanjaard, hem op het hoofd +kloppende, zeer openhartig de opmerking maakte, dat hij dacht +<span class="corr" id="xd20e382" title="Niet in bron">dat</span> zijne +kleur niet veel verschil maakte. Toen keerden wij, zoo snel onze +<span class="corr" id="xd20e385" title= +"Bron: poney’s">ponies</span> loopen wilden, naar Porto Praya +terug.</p> +<p>Op een anderen dag reden wij naar het dorp St.-Domingo, bij het +midden van het eiland gelegen. In eene kleine vlakte, die wij +overtrokken, groeiden enkele schrale acacia’s; hare toppen waren +door den aanhoudenden passaatwind op zonderlinge wijze +gebogen—bij sommige zelfs loodrecht op den stam. De richting der +takken was nauwkeurig NNO–ZZW; en deze natuurlijke vaantjes +moeten de overheerschende richting der kracht van den passaat +aanduiden. De tocht had op den kalen grond zoo weinig indruksels +achtergelaten, dat wij hier ons spoor kwijtraakten en den weg naar +Fuentes insloegen. Dit laatste bemerkten wij niet eer voordat wij er +aankwamen; doch later hadden wij pleizier van onze vergissing. Fuentes +is een aardig dorp aan een kleinen stroom gelegen; en alles scheen +welvarend, behalve zij die dit het meest moesten wezen, +namelijk—de bewoners. De zwarte spiernaakte kinderen zagen er +zeer armzalig uit, en droegen bosschen brandhout half zoo groot als zij +zelven.</p> +<p>Dicht bij Fuentes zagen wij eene groote schaar +paarlhoenders<a class="noteref" id="xd20e392src" href="#xd20e392" name= +"xd20e392src">4</a>—misschien wel vijftig of zestig in getal. Zij +waren zoo schuw, dat wij hen niet konden naderen, ontweken ons door +evenals patrijzen op een regenachtigen Septemberdag met opgeheven kop +weg te loopen, en spreidden onmiddellijk de vleugels uit als wij hen +vervolgden.</p> +<p>De natuur van St.-Domingo bezit eene schoonheid, die men volstrekt +niet verwacht te midden van het overwegend mistroostige karakter van +het overige deel van het eiland. Het dorp is gelegen in de kom eener +vallei, die door hooge, <span class="pagenum">[<a id="pb17" href= +"#pb17" name="pb17">17</a>]</span>uitgetande muren van in lagen +afgezette lava begrensd is. Dit zwarte gesteente vormt eene treffende +tegenstelling met de lichtgroene plantenwereld, die de oevers van een +kleinen helderen waterstroom omzoomt. Juist was het een groote +feestdag, en het dorp vol menschen. Op onzen terugkeer haalden wij een +troepje in van omstreeks 20 jonge zwarte meisjes in zeer smaakvolle +kleeding, wier zwarte huid en sneeuwwit linnen met gekleurde tulbanden +en groote shawls waren afgezet. Nauwelijks kwamen wij dichterbij, of +allen keerden zich plotseling om, spreidden hare shawls op den weg en +zongen met groote levendigheid een wild lied, waarbij zij met de handen +op de beenen de maat sloegen. Wij wierpen haar eenige <span class= +"ex">vintéms</span> toe, die zij onder gillend gelach aannamen; +en toen wij ze verlieten, vervolgden zij haar gezang met verdubbelde +kracht.</p> +<p>Op zekeren morgen was het uitzicht bijzonder helder: de verwijderde +bergen teekenden zich met de scherpste omlijning op eene zware bank van +donkerblauwe wolken af. Te oordeelen naar het voorkomen en naar +dergelijke gevallen in Engeland, meende ik, dat de lucht met waterdamp +verzadigd was. Doch juist het tegengestelde was waar. De hygrometer +wees een verschil van 29°6 tusschen de luchttemperatuur en het +dauwpunt. Dit verschil was ongeveer het dubbele van wat ik op vorige +ochtenden had waargenomen. Deze ongewone graad van atmospherische +droogte werd door aanhoudende <span class="corr" id="xd20e413" title= +"Bron: bilksemflitsen">bliksemflitsen</span> vergezeld. Is het geen +zeldzaam verschijnsel eene merkwaardig doorschijnende lucht zoo gepaard +te zien gaan met zulk eene weersgesteldheid?</p> +<p>In ’t algemeen is de dampkring mistig, hetgeen veroorzaakt +wordt door den val van ontastbaar fijn stof, dat op de sterrekundige +instrumenten eenigszins schadelijk bleek gewerkt te hebben. Den morgen +voordat wij te Porto Praya ankerden, verzamelde ik een klein pakje van +dit bruingekleurde fijne stof, dat door het gaas van het vlaggetje aan +den top van den mast bleek heengezift te zijn. Ook heeft Lyell mij vier +pakjes stof gegeven, dat op een schip enkele <span class= +"pagenum">[<a id="pb18" href="#pb18" name= +"pb18">18</a>]</span><span class="corr" id="xd20e419" title= +"Bron: honderde">honderden</span> mijlen ten noorden van deze eilanden +gevallen was. Prof. Ehrenberg<a class="noteref" id="xd20e422src" href= +"#xd20e422" name="xd20e422src">5</a> vindt, dat dit stof voor een groot +deel bestaat uit infusoria met kiezelhoudende schalen en uit +kiezelskeletten van planten. In vijf kleine pakjes, die ik hem zond, +heeft hij niet minder dan 67 verschillende organische vormen +geconstateerd! Met uitzondering van twee zee-species, zijn alle +infusoria zoetwater-bewoners. Ik heb niet minder dan 15 verschillende +berichten gevonden over stof, dat op schepen ver in den Atlantischen +Oceaan gevallen was. Uit de richting van den wind toen het viel, en uit +het feit dat het steeds gevallen is in maanden, waarin de <span class= +"ex">harmáttan</span>, naar men weet, wolken stof hoog in den +dampkring voert, mogen wij veilig besluiten, dat al dit stof uit Afrika +komt.<a class="noteref" id="xd20e431src" href="#xd20e431" name= +"xd20e431src">6</a></p> +<p>Het is intusschen een zeer zonderling feit, dat, ofschoon Prof. +Ehrenberg vele soorten infusoria kent welke in Afrika tehuisbehooren, +hij geen enkele dezer in het stof vindt dat ik hem zond; daarentegen +vindt hij er twee soorten in, waarvan hij tot nu toe weet, dat zij +alleen in Zuid-Amerika leven. Het stof valt in zulke hoeveelheden, dat +het alles aan boord vuil maakt en de oogen van den mensch zeer doet; +zelfs is het gebeurd, dat schepen ten gevolge van de duisternis op het +strand geloopen zijn. Dikwijls viel het op schepen, die verscheidene +honderden en zelfs meer dan duizend mijlen van de Afrikaansche kust +verwijderd waren, en op punten 1600 mijlen in noordelijke of zuidelijke +richting. In eenig stof, dat 300 mijlen ver van land op een schip +verzameld was, vond ik tot mijne groote verbazing stukjes steen ter +grootte van ruim het duizendste deel van een □ inch, vermengd met +fijnere materie. Na dit feit behoeft men zich niet <span class= +"pagenum">[<a id="pb19" href="#pb19" name="pb19">19</a>]</span>te +verwonderen over de verspreiding der veel lichtere en kleinere sporen +van kryptogamische planten.</p> +<p>De geologie van dit eiland is het belangrijkste deel van zijne +natuurlijke geschiedenis. De haven binnenkomende kan men tegenover het +rotsachtig zeestrand een volkomen horizontalen witten band zien, die +omstreeks 45 voet boven het water uitsteekt en eenige mijlen ver langs +de kust loopt. Bij onderzoek blijkt deze witte laag uit eene +kalkachtige stof te bestaan met talrijke ingesloten schelpen, waarvan +de meeste of alle dieren thans op de naburige kust leven. Zij rust op +oude vulkanische gesteenten en is met een basaltstroom bedekt, die in +zee gevloeid moet zijn toen de witte schelpenlaag op den bodem lag. Van +belang is het de veranderingen na te gaan, door de hitte der +bovenliggende lava op de broze massa teweeg gebracht, welke deels in +kristallijnen kalksteen, deels in een compact gevlekt gesteente is +omgezet. Toen de kalk door de slakvormige fragmenten aan de ondervlakte +van den stroom werd opgenomen, veranderde zij in fraai gestraalde +vezelgroepen, op arragoniet gelijkend. De lavabeddingen stijgen in +opvolgende zachtglooiende vlakten landwaarts in, vanwaar de stroomen +gesmolten steen oorspronkelijk kwamen. Naar ik geloof, heeft men +nergens op St.-Jago sporen van vulkanische werkzaamheid in historische +tijden aangetroffen. Zelfs de vorm van een krater kan maar zelden op de +toppen der talrijke uit roode sintels bestaande heuvels worden ontdekt; +niettemin kan men de jongere stroomen op de kust onderscheiden, waar +zij klipreeksen vormen van geringere hoogte doch meer naar voren +reikend dan die, welke tot eene oudere reeks behooren. De hoogte der +klippen levert dus een ruwen maatstaf voor den ouderdom der +stroomen.</p> +<p>Gedurende ons verblijf nam ik de leefwijzen van enkele zeedieren +waar. Een groote <span class="ex">Aplysia</span> (Zeehaas) is hier zeer +algemeen. Deze zeeslak<a class="noteref" id="xd20e448src" href= +"#xd20e448" name="xd20e448src">7</a> is circa 5 inches lang en heeft +eene vaalgeele kleur met purperkleurige aderen. Ter <span class= +"pagenum">[<a id="pb20" href="#pb20" name= +"pb20">20</a>]</span>wederzijden van het onderlijf bevindt zich een +breed membraan, dat soms als ventilator schijnt te werken, doordien het +een stroom water over de rugkieuwen of longen doet vloeien. Zij voedt +zich met het fijne zeewier, dat in modderig en ondiep water tusschen de +steenen groeit; en zoo vond ik in haar maag een aantal kleine +steentjes, evenals in den krop van een vogel. Gestoord, scheidt deze +slak eene zeer fijne purperroode vloeistof af, die het water een voet +in den omtrek kleurt. Behalve dit verdedigingsmiddel, is er nog een +bijtend vocht, dat over het lichaam verspreid, eene scherpe, +prikkelende gewaarwording opwekt, evenals men waarneemt bij de +<span class="ex">Physalia</span> (Blaaskwal of Spaansch Fregat, tot de +orde der <span class="ex">Siphonophorae</span> of Zwempoliepen +behoorende).</p> +<p>Met zeer veel belangstelling sloeg ik bij verschillende gelegenheden +de gewoonten van een <span class="ex">Octopus</span> of inktvisch gade. +Ofschoon algemeen in de waterpoelen voorkomende, die door de eb worden +achtergelaten, waren deze dieren niet licht te vangen. Door middel van +hunne lange armen en zuigers, konden zij hun lichaam in zeer nauwe +spleten wringen; en eenmaal zoo vastgehecht, werd er groote kracht +vereischt, om hen los te werken. Een ander maal schoten zij, met den +staart naar voren, pijlsnel van de eene zijde van den poel naar de +andere, waarbij zij tegelijk het water met een donker-kastanjebruinen +inkt kleurden. Ook onttrekken deze dieren zich aan de waarneming door +een zeer bijzonder vermogen om hunne kleur te veranderen, waarin zij op +het <span class="ex">kameleon</span> gelijken. Zij schijnen hunne tint +te wijzigen naar den aard van den grond waarover zij gaan: in diep +water was de tint meestal bruinachtig purper; maar op het land of in +ondiep water gezet, veranderde die donkere tint in eene geelachtig +grijze. Onderzocht men de kleur aandachtiger, dan was zij parelgrijs +met talrijke kleine heldergele vlekjes; de eerste veranderde in +intensiteit, de laatsten verschenen en verdwenen beurtelings. Deze +verandering geschiedde zóó, alsof er gestadig wolken over +het lichaam trokken, welker tinten afwisselden tusschen hyacinthenrood +<span class="pagenum">[<a id="pb21" href="#pb21" name= +"pb21">21</a>]</span>en kastanjebruin. Bracht men ergens op het lichaam +een galvanischen schok voort, dan werd die plek bijna geheel zwart; en +een dergelijk effect, ofschoon minder sterk, werd teweeg gebracht als +men de huid met eene naald krabde. Men beweert, dat deze wolken of +blozingen, gelijk wij ze zouden kunnen noemen, worden voortgebracht +door de beurtelingsche uitzetting en contractie van kleine blazen, die +verschillend gekleurde vloeistoffen bevatten.</p> +<p>De intkvisch openbaarde zijn kameleonachtig vermogen zoowel +gedurende het zwemmen, als wanneer hij stil op den bodem lag. Kostelijk +vermaakten mij de verschillende manieren, waarop een dezer dieren, +hetwelk ten volle besefte dat ik het bespiedde, de aandacht poogde te +ontwijken. Gedurende een poos lag het roerloos, om dan steelswijs een +paar inches naar voren te komen, evenals een kat eene muis beloert, +waarbij het soms van kleur verwisselde. Zoo kroop het voort, totdat het +een dieper gedeelte bereikt had, en schoot dan eensklaps weg met +achterlating van een donker spoor inkt, dat het hol verborg waarin het +gekropen was.</p> +<p>Terwijl ik zoo, met het hoofd omtrent twee voet vooruit over het +rotsachtig strand naar zeedieren keek, werd ik meer dan eens door een +straal water begroet, vergezeld van een zwak knarsend geluid. Eerst kon +ik niet begrijpen wat dit was; doch later zag ik, dat het deze +inktvisch was, die, ofschoon in een hol verborgen, mij zoodoende meer +dan eens tot de ontdekking er van leidde. Dat hij het vermogen bezit om +water uit te werpen, valt niet te betwijfelen; en het kwam mij voor dat +hij, door den tubus of siphon aan den onderkant van zijn lichaam te +richten, wel in staat was zijn doel goed te bepalen. Wegens de moeite, +waarmeê deze dieren het hoofd ophouden, kunnen zij, op den grond +geplaatst, niet gemakkelijk kruipen. Ik merkte op, dat een exemplaar +hetwelk ik in de hand had, in donker zwak phosphoresceerde.</p> +<p><span class="ex">De St.-Paulus-Rotsen.</span> Op onzen tocht over +den Atlantischen Oceaan, voeren wij op den morgen van 16 Februari 1832 +dicht langs het St.-Paulus Eiland. Deze groep <span class= +"pagenum">[<a id="pb22" href="#pb22" name="pb22">22</a>]</span>rotsen +is gelegen op 0°58′ N.B. en 29°15′ W.L., of wel 540 +mijlen van de Amerikaansche kust en 350 van het eiland Fernando +Noronha. Het hoogste punt van het eiland ligt slechts 50 voet boven den +zeespiegel, en de geheele omtrek meet nog geen driekwart mijl. Dit +kleine punt rijst loodrecht uit de diepten van den Oceaan. De +mineralogische samenstelling van het eiland is niet eenvoudig: in +sommige gedeelten is het gesteente kwarts- of hoornsteenachtig, in +andere veldspaatachtig, waarin fijne aderen van serpentijn. Het is +merkwaardig, dat al de vele kleine eilanden, ver van eenig vasteland in +de Stille, Indische en Atlantische Oceanen gelegen (met uitzondering +van de Seychellen<a class="noteref" id="xd20e488src" href="#xd20e488" +name="xd20e488src">8</a> en dit kleine rotspunt), naar ik meen +òf uit koraal òf uit eruptie-stoffen bestaan. De +vulkanische gesteldheid dezer oceaan-eilanden is blijkbaar een +uitbreiding van de wet, en het gevolg van dezelfde hetzij chemische of +mechanische oorzaken, volgens welke eene groote meerderheid der thans +werkende vulkanen in de nabijheid van zeekusten of als eilanden midden +in zee is gelegen.</p> +<p>De St.-Paulus Rotsen schijnen van verre eene schitterend witte kleur +te hebben. Deels is die toe te schrijven aan den mest eener groote +menigte zeevogels, deels aan eene harde glinsterende zelfstandigheid +met parelachtigen glans, welke de oppervlakte der rotsen bekleedt en +nauw daarmeê verbonden is. Met den microscoop onderzocht, blijkt +dit bekleedsel te bestaan uit talrijke uiterst dunne lagen, welker +gezamenlijke dikte omstreeks het tiende van een inch bedraagt. Zij +bevat veel dierlijke materie, en ongetwijfeld is de oorsprong er van +toe te schrijven aan de werking van regen of fijnverdeeld zeeschuim +<span class="corr" id="xd20e496" title="Bron: of">op</span> vogelmest. +Op Ascension en op de Abrolhos Eilanden vond ik onder eenige kleine +hoeveelheden guano zekere vertakte stalactietachtige lichamen, die op +dezelfde wijze gevormd schenen als het dunne witte bekleedsel op deze +rotsen. Het algemeen voorkomen <span class="pagenum">[<a id="pb23" +href="#pb23" name="pb23">23</a>]</span>dezer vertakte lichamen geleek +zoo nabij op zekere <span class="ex">Nulliporae</span> (eene familie +van kalkhoudende zeeplanten), dat ik, onlangs in haast mijne collectie +naziende, het verschil niet opmerkte. De bolvormige uiteinden der +takken bezitten een parelachtig weefsel, evenals het verglaassel van +tanden, maar zoo hard, dat het in spiegelglas krast. Ik wil hier +vermelden, dat op een deel der kust van Ascension, waar groote +hoeveelheden schelpzand zijn opgehoopt, het zeewater eene korst op de +getijrotsen heeft afgezet, overeenkomende met zekere kryptogamische +planten (<span class="ex">Marchantiae</span>), die dikwijls op vochtige +muren worden gezien. De oppervlakte van het loof is fraai glanzig; en +die deelen, welke onder de volle werking van het licht gevormd zijn, +hebben eene gitzwarte, andere, daarentegen, die door klipranden +beschaduwd worden, alleen eene grijze kleur. Aan verscheidene geologen +heb ik monsters van deze korst laten zien; en allen meenden, dat zij +van vulkanischen of plutonischen oorsprong waren! In hare hardheid en +doorschijnendheid; in hare polijsting, welke die van de fraaiste +<span class="ex">oliva</span>-schelp evenaart; in den onaangenamen +geur, dien zij verspreidt, en in het verlies van hare kleur onder de +blaaspijp, vertoont die korst eene nauwe verwantschap met nog levende +zeeschelpdieren. Bovendien zijn bij zeeschelpen, naar men weet, die +deelen welke door den mantel van het dier gewoonlijk bedekt en +beschaduwd zijn, bleeker van kleur dan die welke aan het volle licht +zijn blootgesteld, juist zooals ook met deze korst het geval is. +Bedenken wij, dat kalk, hetzij als phosphorzuur- of als koolzuurzout, +een bestanddeel vormt der harde deelen (als beenderen en schelpen) van +alle levende dieren, dan is het een belangrijk physiologisch feit, +stoffen te vinden harder dan het verglaassel van tanden, en gekleurde +oppervlakken even goed gepolijst als dat eener nieuwe schelp, welke +door anorganische middelen uit doode organische stof getransformeerd +zijn, en bovendien in vorm sprekend op enkele lagere plantaardige +producten gelijken.<a class="noteref" id="xd20e511src" href="#xd20e511" +name="xd20e511src">9</a> <span class="pagenum">[<a id="pb24" href= +"#pb24" name="pb24">24</a>]</span></p> +<p>Wij vonden op St.-Paulus slechts twee soorten vogels: <span class= +"ex">Bóbo</span> en <span class="ex"><span class="corr" id= +"xd20e526" title="Bron: Nodi">Nodí</span></span>.<a class= +"noteref" id="xd20e529src" href="#xd20e529" name="xd20e529src">10</a> +De eerste is eene soort rotspelikaan, en de laatste eene zeezwaluw. +Beiden zijn tam en dom van aard, en zoo weinig aan bezoekers gewoon, +dat ik er zooveel ik wilde met mijn geologischen hamer had kunnen +dooden. De <span class="ex">bóbo</span> legt zijn eieren op de +naakte rots; maar de <span class="ex">nodí</span> maakt een zeer +eenvoudig nest van zeewier. Naast vele dezer nesten was een kleine +vliegende visch gelegd, naar ik vermoed door het mannetje voor zijne +gezellin hierheen gebracht. Het was vermakelijk te zien, hoe vlug eene +groote en wakkere krab (<span class="ex">Graspus</span>), die de +spleten der rots bewoont, den visch naast het nest wegstal, zoodra wij +de oude vogels verjaagd hadden. Sir W. Symonds, een van de weinige +personen die hier geland zijn, deelt mij mede, dat hij de krabben zelfs +de jonge vogels uit hunne nesten had zien sleuren en verslinden. Geen +enkele plant, geen mos zelfs, groeit op dit eiland; niettemin is het +door verscheidene insecten en spinnen bewoond. De volgende lijst omvat, +naar ik geloof, de geheele landfauna: eene vlieg (<span class= +"ex">Olfersia</span>), die op den bóbo parasiteert, en eene +groote mijt, die als vogelparasiet hierheen gekomen moet zijn; verder +een kleine bruine mot, behoorende tot eene soort die op vederen teert; +<span class="pagenum">[<a id="pb25" href="#pb25" name= +"pb25">25</a>]</span>een kever (<span class="ex">Quedius</span>) en een +houtluis onder den mest; en eindelijk tal van spinnen, die vermoedelijk +op deze kleine metgezellen en tafelschuimers der watervogels jacht +maken. De vaak herhaalde beschrijving van den statigen palmboom en +andere edele tropische planten, van vogels, en eindelijk van den mensch +die de koraaleilanden in den Stillen Oceaan terstond na hunne vorming +in bezit nam, is waarschijnlijk niet geheel juist. Ik vrees, dat de +poëzie van dit verhaal gestoord wordt door de wetenschap, dat +vederen- en mestetende, alsmede parasiteerende insecten en spinnen de +eerste bewoners van nieuw gevormd oceaanland zijn.</p> +<p>De kleinste rots in de tropische zeeën, als vormende eene basis +voor den groei van talrijke soorten zeewier en velerlei dieren, +onderhoudt ook een groot getal visschen. De haaien en de zeelieden in +de booten voerden een aanhoudenden strijd, wie van beiden het grootste +deel van den buit zou behouden, die met de vischsnoeren gevangen was. +Ik heb hooren zeggen, dat eene rots nabij de Bermudas, welke vele +mijlen ver in zee en op aanzienlijke diepte was gelegen, ontdekt werd +door de omstandigheid, dat er visch in de nabijheid was gezien.</p> +<hr class="tb"> +<p><span class="ex">Fernando Noronha</span>, <i>20 Februari 1832</i>. +Voorzoover ik in de weinige uren, gedurende welke wij op deze plaats +vertoefden, kon nagaan, heeft dit eiland eene vulkanische +samenstelling, doch waarschijnlijk niet van jonge dagteekening. Het +merkwaardigste dat de natuur hier te zien geeft, is een kegelvormige +heuvel van omstreeks 1000 voet hoogte, welks bovendeel buitengewoon +steil is en aan eenen kant over zijne basis helt. Het gesteente is +phonoliet, en is verdeeld in onregelmatige zuilen. Bij het zien van een +dezer geïsoleerde rotsmassa’s, is men eerst geneigd te +gelooven, dat zij plotseling in half vloeibaren staat omhoog is +gestuwd. Maar op St.-Helena overtuigde ik mij, dat enkele toppen van +bijna gelijke gedaante en samenstelling gevormd waren geworden door +inspuiting van gesmolten gesteente in <span class="pagenum">[<a id= +"pb26" href="#pb26" name="pb26">26</a>]</span>weeke aardlagen, die +zoodoende als vormen hadden gediend voor deze reusachtige obelisken. +Het geheele eiland is met houtgewas bedekt; maar wegens de droogte van +het klimaat is er geen overvloed van groen. Halverwege op den berg +gaven eenige groote zuilvormige rotsmassa’s, beschaduwd door +boomen die op laurieren geleken, en versierd met andere welke met +fraaie anjelieren waren bedekt doch geen enkel blad hadden, een +aangenaam effect aan de naburige gedeelten van het landschap.</p> +<hr class="tb"> +<p><span class="ex">Bahia, of San Salvador.</span> <span class= +"ex">Brazilië</span>, <i>29 Februari</i>. De dag is genotvol +voorbijgegaan. Genot op zichzelf is echter een zwakke term om de +gevoelens van een natuuronderzoeker uit te drukken, die voor het eerst +in eigen persoon een Braziliaansch woud heeft bezocht. De sierlijke +grasgewassen, het nieuwe der parasiteerende planten, de schoonheid der +bloemen, het glanzend groen der bladeren, maar bovenal de algemeene +rijkdom der plantenwereld, vervulden mij met bewondering. Een zeer +zonderling mengsel van geluid en stilte heerscht in de belommerde +deelen van het woud. Het geraas der insecten is zoo luid, dat het zelfs +gehoord zou kunnen worden op een schip, dat vele honderden yards van de +kust voor anker ligt. In de diepten van het woud schijnt echter eene +algemeene stilte te heerschen. Voor iemand, die de natuurlijke historie +liefheeft, brengt een dag als deze grooter vreugde dan hij ooit mag +hopen opnieuw te smaken.</p> +<p>Na eene wandeling van eenige uren, keerde ik naar de landingsplaats +terug; maar alvorens die te bereiken, werd ik door eene tropische +onweersbui overvallen. Ik trachtte eene schuilplaats onder een boom te +vinden, die zoo dik was, dat een gewoon engelsch regenbuitje er nooit +doorheen had kunnen dringen; maar hier vloeide binnen weinige minuten +een kleine stroom langs den stam. Aan zulke hevige regens moet het +groen worden toegeschreven, dat op den bodem <span class= +"pagenum">[<a id="pb27" href="#pb27" name="pb27">27</a>]</span>der +dichtste wouden groeit. Waren de buien evenals die van een kouder +klimaat, dan zou het grootste deel verdampen of opgeslurpt worden, +voordat het den grond bereikte. Voor het oogenblik wil ik niet trachten +het bonte tafereel te beschrijven, dat deze indrukwekkende baai te zien +gaf, omreden wij op onze terugreis hier ten tweeden male vertoefden en +dan zal ik gelegenheid hebben er de aandacht op te vestigen.</p> +<p>Over de geheele lengte der Braziliaansche kust—een afstand van +minstens 2000 mijlen—en zeker over eene aanzienlijke breedte +landwaarts in, behoort het voorkomende vaste gesteente tot eene +graniet-formatie. De omstandigheid, dat deze reusachtige oppervlakte +saâmgesteld is uit stoffen, welke de meeste geologen aannemen als +in heeten staat onder hooge drukking gekristalliseerd te zijn, leidt +tot vele interessante beschouwingen. Had dit proces plaats op den bodem +van een diepen oceaan, of strekte zich aanvankelijk een lagendek +daarover uit, dat later verwijderd is geworden? Mogen wij aannemen, dat +eene kracht, die haast oneindig lang werkte, in staat was het graniet +over zooveel <span class="corr" id="xd20e604" title= +"Bron: duizende">duizenden</span> vierkante <span class= +"ex">leagues</span> te ontblooten?</p> +<p>Op een punt niet ver van de stad, waar een riviertje in zee vloeide, +zag ik een feit, dat verband hield met een onderwerp door Humboldt +besproken. Bij de watervallen der groote rivieren: de Orinoco, de Nijl +en de Congo, zijn de syeniet-rotsen bekleed met een zwarte +zelfstandigheid, welke er uitziet alsof die rotsen met potlood +gepolijst zijn. De laag is uiterst dun, en toen Berzelius haar +onderzocht, bleek zij uit mangaan- en ijzeroxyde te bestaan. In de +Orinoco komt zij voor op de rotsen, die periodiek door de getijden +worden bespoeld, en wel alléén op plaatsen van +stroomversnellingen—of, zooals de Indianen zeggen: “de +rotsen zijn zwart waar de wateren wit zijn.” Hier heeft het +bekleedsel eene fraai bruine in plaats van zwarte kleur en schijnt +alleen uit ijzerhoudende stof te bestaan. Kleine handspecimens geven +geen juist denkbeeld van deze bruine gepolijste steenen, die in de +zonnestralen glinsteren. Zij komen alléén voor binnen +<span class="pagenum">[<a id="pb28" href="#pb28" name= +"pb28">28</a>]</span>de grenzen der getijgolven; en daar het riviertje +langzaam omlaag vloeit, moet de branding het polijstend vermogen der +watervallen in de groote rivieren vervangen. Evenzoo komen, +waarschijnlijk, het wassen en vallen van het getij overeen met de +periodieke overstroomingen; en zoo worden onder schijnbaar +verschillende, doch inderdaad gelijke omstandigheden dezelfde werkingen +voortgebracht. Nochtans is de oorsprong dezer bekleedsels van +metaaloxyden, die als ’t ware één zijn met de +rotsen, niet bekend; en ik geloof, dat geen reden kan worden +aangegeven, waarom hunne dikte dezelfde blijft.</p> +<p>Op zekeren dag sloeg ik met genoegen de gewoonten gade van den +<span class="ex">Diodon antennatus</span>, die zwemmend bij het strand +gevangen werd. Deze visch (behoorende tot de Orde der <span class= +"ex">Teleosteï</span>), met zijne zachte huid, bezit, naar +genoegzaam bekend is, het zonderlinge vermogen zich tot een spherischen +vorm uit te zetten. Heeft men hem eene korte poos uit het water genomen +en vervolgens weer daarin geworpen, dan wordt eene aanzienlijke +hoeveelheid water en lucht samen door den mond opgenomen, en wellicht +ook door de kieuwopeningen. Dit proces geschiedt op tweederlei wijze: +de lucht wordt ingezogen en in de holte van het lichaam gedreven, +waarbij eene van buiten zichtbare spier-contractie den terugkeer er van +belet; het water, evenwel, vloeit in een fijnen stroom door den mond, +die onbewegelijk wijd open wordt gehouden. Deze laatste werking moet +dus op zuiging berusten. De huid rondom het abdomen is veel losser dan +die op den rug; daarom wordt bij de opblazing de benedenoppervlakte +veel meer uitgezet dan het bovenvlak, en drijft de visch dientengevolge +met zijn rug omlaag. Cuvier betwijfelt of de Diodon in dezen stand wel +zwemmen kan; doch niet alleen kan hij zich op die wijze in eene rechte +lijn voortbewegen, maar ook naar wederzijden omkeeren. Deze laatste +beweging wordt alleen met behulp van de staartvinnen uitgevoerd; de +staart zelf hangt machteloos en wordt niet gebruikt. Omdat het lichaam +met zooveel lucht drijvend wordt gehouden, steken de kieuwopeningen +boven <span class="pagenum">[<a id="pb29" href="#pb29" name= +"pb29">29</a>]</span>water; maar een stroom, die door den mond wordt +ingezogen, vloeit bestendig door ze heen.</p> +<p>Als de visch korten tijd in dezen opgeblazen toestand verkeerd had, +dreef hij gewoonlijk de lucht en het water met groote kracht uit de +kieuwopeningen en den mond. Hij kon naar verkiezing een zeker gedeelte +van het water uitwerpen; en zoo schijnt de onderstelling gegrond, dat +deze vloeistof voor een deel wordt opgenomen om zijn soortelijk gewicht +te regelen. Deze Diodon bezat vele middelen ter verdediging. Hij kon +een vinnigen beet geven en water op eenigen afstand uit den mond +werpen, waarbij hij tegelijk door eene beweging met de kaken een +zonderling geluid voortbracht. Door het opblazen van zijn lichaam +worden de tepels, waarmeê zijn huid bedekt is, rechtstandig en +puntig. Maar het zonderlingste feit is wel, dat hij, in de hand +genomen, uit de huid aan de buikzijde eene zeer fraaie, karmijnroode +vezelachtige stof afscheidt, welke ivoor en papier zoo blijvend kleurt, +dat de tint er van met al hare helderheid tot heden bewaard is +gebleven. De aard en het nut dezer afscheiding zijn mij geheel +onbekend. Van Dr. Allan uit Forres heb ik gehoord, dat hij menigmaal +een Diodon levend en opgeblazen in de maag van een haai heeft zien +drijven, en dat hem verscheidene gevallen bekend waren, waarin het dier +zich een weg gebaand had niet alleen door de bekleedsels van de maag, +maar door de zijden van het monster, dat op die wijze zijn dood vond. +Wie had ooit kunnen denken, dat een kleine zachte visch in staat was +den grooten en woesten haai om het leven te brengen?</p> +<hr class="tb"> +<p><span class="marginnote">18 Maart.</span> Wij zeilden uit Bahia. +Weinige dagen later, toen wij ons niet ver van de Abrolhos Eilanden +bevonden, werd mijne aandacht getrokken door een roodbruin verschijnsel +in zee. De geheele oppervlakte van het water, zooals het zich onder +eene zwakke lens voordeed, scheen met stukjes gehakt stroo bedekt, +welker uiteinden <span class="pagenum">[<a id="pb30" href="#pb30" name= +"pb30">30</a>]</span>gekerfd waren. Deze zijn niet anders dan kleine +cylindrische watermossen in bundels of vlotten van twintig tot zestig +in elk. Berkeley bericht mij echter, dat zij dezelfde species zijn +(<span class="ex">Trichodesmium erythraeum</span>) als die, welke over +groote ruimten in de Roode Zee gevonden wordt, en waaraan deze zee +haren naam ontleent.<a class="noteref" id="xd20e637src" href= +"#xd20e637" name="xd20e637src">11</a> Hun aantal moet ontzettend groot +zijn: het schip ontmoette verscheidene strooken of banden van deze +plantjes, waarvan één omtrent 10 yards breed en, naar de +modderachtige kleur van het water te oordeelen, minstens twee en een +halve mijl lang was. Op bijna elke lange reis wordt eenig gewag van +deze watermossen gemaakt. Zij schijnen bijzonder algemeen in de zee +nabij Australië; en op de hoogte van Kaap Leeuwin vond ik eene +verwante, maar kleinere en vermoedelijk afwijkende soort. Kapitein Cook +merkt in zijn derde reisverhaal op, dat de zeelieden aan dit +verschijnsel den naam van <span class="ex">zeezaagsel</span> geven.</p> +<p>Bij Keeling-Atol in den Indischen Oceaan bespeurde ik vele kleine +groepen zeemossen, ter grootte van enkele inches in het vierkant, +bestaande uit lange cylindrische, uiterst dunne draden, welke +ternauwernood voor het bloote oog zichtbaar zijn, vermengd met andere +eenigszins grootere lichamen, die aan de beide einden fraai kegelvormig +toeloopen. Zij wisselen in lengte af van 0.04 tot 0.06 en zelfs 0.08 +inch, bij eene middellijn van 0.006 tot 0.008 inch. Bij het eene einde +van het cylindrische gedeelte ziet men gewoonlijk een groen +<span class="ex">septum</span> of scheidvlies, uit korrelachtige stof +bestaande en waarvan de dikte naar het midden toeneemt. Naar ik geloof, +is dit vlies de bodem van een zeer fijnen, kleurloozen zak, bestaande +uit eene vleezige zelfstandigheid, die in den buitenkoker sluit maar +zich niet tot in de kegelvormige eindpunten uitstrekt. In sommige +exemplaren vervingen kleine, maar zuivere bolletjes eener bruine +korrelige stof de plaats der scheidvliezen, waarbij ik het zonderlinge +<span class="pagenum">[<a id="pb31" href="#pb31" name= +"pb31">31</a>]</span>proces van hunne ontstaanswijze waarnam. De +vleezige stof van het binnenbekleedsel groepeerde zich plotseling in +lijnen, waarvan sommige een vorm aannamen als straalden zij uit een +gemeenschappelijk middelpunt; daarna trok zij zich met eene +onregelmatige en snelle beweging voortdurend samen, zoodat het geheel +zich binnen eene secunde tot een zuiver bolletje had vereenigd, dat de +plaats van het septum innam aan het eene einde van den nu geheel hollen +koker. De vorming van het korrelig bolletje werd door een of ander +toevallig letsel verhaast. Ik kan hier bijvoegen, dat dikwijls een paar +van deze lichamen aan elkander waren gehecht, de eene kegel naast den +anderen, aan het einde waar het septum zich bevindt.</p> +<p>Ik zal hier een paar andere waarnemingen bijvoegen, die met de +verkleuring der zee door organische oorzaken in verband staan. Aan de +kust van Chili, enkele <span class="ex">leagues</span> ten noorden van +Concepcion, stevende de <span class="ex">Beagle</span> op zekeren dag +door groote strooken modderig water, volkomen gelijk aan dat eener +gezwollen rivier; en een graad ten zuiden van Valparaiso, op 50 mijlen +van het land, vertoonde zich hetzelfde verschijnsel op nog grootere +schaal. Eenig water, in een glas gedaan, had een bleek-roode tint, en +toen het met een microscoop onderzocht werd, zag men het wemelen van +kleine diertjes, die snel rondschoten en dikwijls uiteenbarstten. Deze +diertjes hebben eene ovale gedaante, in ’t midden +saâmgesnoerd door een krans van trillende gebogen wimpers. Het +was echter zeer moeilijk hen zorgvuldig te onderzoeken, want bijna op +’t oogenblik dat de beweging ophield—zelfs terwijl zij door +het gezichtsveld gingen—barstten hunne lichamen. Soms barstten de +beide einden tegelijk, dan weer slechts één, en werd eene +hoeveelheid bruinachtige, grofkorrelige stof uitgeworpen. Een oogenblik +voordat het barstte, zette het dier zich uit tot anderhalfmaal zijne +natuurlijke grootte; en ongeveer 15 secunden nadat de snelle +voortgaande beweging ophield, had de ontploffing plaats. In enkele +gevallen werd deze voorafgegaan door eene draaiende beweging om de +lengte-as. Omstreeks <span class="pagenum">[<a id="pb32" href="#pb32" +name="pb32">32</a>]</span>twee minuten nadat eenige hunner in een +druppel water waren afgezonderd, stierven zij aldus. De dieren bewegen +zich met de smalle punt naar voren door middel van hunne trillende +wimperharen en meestal in snelle sprongen. Zij zijn uiterst klein en +voor het bloote oog geheel onzichtbaar, daar de ruimte die zij innemen +slechts het millioenste van een vierkanten inch bedraagt. Hun aantal +was verbazend, want de kleinste druppel water dien ik kon afzonderen, +bevatte er nog zeer vele. Op zekeren dag voeren wij door twee aldus +gekleurde strooken water, waarvan ééne alleen stellig +eene uitgestrektheid van verscheidene vierkante mijlen bezat. Hoe +onberekenbaar groot is wel het aantal dezer microscopische dieren! Op +eenigen afstand gezien, geleek de kleur van het water op die eener +rivier, welke door een gebied van roode klei heeft gevloeid; maar in de +schaduw der zijden van het schip was zij donkerbruin als chocolade. +Duidelijk onderscheidde men de lijn waar het roode en blauwe water zich +vermengden. Eenige dagen te voren was het kalm weêr geweest, en +de zee bevatte een ongewonen overvloed van levende wezens.<a class= +"noteref" id="xd20e666src" href="#xd20e666" name= +"xd20e666src">12</a></p> +<p>In de zee rondom <span class="ex" lang="es">Tierra del Fuego</span> +(Vuurland) en niet ver van het land, heb ik smalle strepen water gezien +van eene helderroode kleur, tengevolge van een aantal Crustacea, die in +vorm eenigszins op groote garnalen gelijken. De zeelieden noemden hen +<span class="ex">walvischvoedsel</span>. Of zij werkelijk tot voedsel +van walvisschen dienen, weet ik niet; <span class="pagenum">[<a id= +"pb33" href="#pb33" name="pb33">33</a>]</span>maar zeezwaluwen, +zeeraven en reusachtige troepen groote, plompe robben vinden op sommige +gedeelten der kust hun hoofdvoedsel in deze zwemmende krabben. +Zeelieden schrijven de verkleuring van het water onveranderlijk toe aan +kuit; maar slechts in één geval vond ik dit bewaarheid. +Op verscheidene mijlen afstands van den Galápagos-Archipel, +zeilde het schip door drie smalle strooken van een donkergeel of +modderachtig water; deze strooken waren eenige mijlen lang, doch +slechts weinige yards breed en van het omringende water gescheiden door +een gebogen, maar duidelijk waarneembaren rand. De kleur was een gevolg +van kleine geleiachtige balletjes met eene middellijn van omstreeks een +vijfde inch, waarin talrijke kleine bolvormige eitjes lagen; die +balletjes waren van tweederlei soort: de eene roodachtig gekleurd en in +vorm van de andere afwijkend. Ik kon niet nagaan tot welke twee +diersoorten deze organismen behoorden. Kapitein Colnet merkt op, dat +dit verschijnsel tusschen de Galápagos Eilanden zeer algemeen +is, en dat de richting der strooken die der stroomingen aanwijst; in +het genoemde geval was de lijn echter een gevolg van den wind. Het +eenige verschijnsel dat ik nog te vermelden heb, is eene dunne +olieachtige deklaag op het water, die de kleuren van den regenboog +vertoont. Aan de kust van Brazilië zag ik een uitgestrekte strook +water, welke met deze laag bedekt was en door de zeelieden werd +toegeschreven aan het rottende lijk van een of anderen walvisch, dat +waarschijnlijk niet ver van daar ronddreef. Ik spreek hier niet van de +kleine geleiachtige deeltjes (waarop ik later terugkom), die dikwijls +door het water verspreid zijn, want deze zijn niet talrijk genoeg om +eenige kleurverandering te veroorzaken.</p> +<p>In de bovenstaande verhalen zijn twee omstandigheden, die ons +merkwaardig voorkomen: 1<sup>o</sup>. Hoe worden de verschillende +lichamen, die de strooken met begrensde randen vormen, +saâmgehouden? In het geval der garnaalachtige krabben waren hare +bewegingen even gelijktijdig als bij een regiment soldaten; maar dit +kan bij de eitjes of de watermossen <span class="pagenum">[<a id="pb34" +href="#pb34" name="pb34">34</a>]</span>niet het gevolg zijn van eene +zekere vrijwillige handeling; ook bij de infusoria is dit niet +waarschijnlijk. 2<sup>o</sup>. Wat is de oorzaak, dat de strooken zoo +lang en smal zijn? Het verschijnsel gelijkt zoozeer op hetgeen men bij +elken vloed kan zien, waar de stroom het in draaikolken verzamelde +schuim in lange strepen verdeelt, dat ik het resultaat aan eene +dergelijke werking moet toeschrijven, hetzij van de lucht- of van de +zeestroomen. Dit vooropstellende, moeten wij aannemen, dat de +verschillende bewerktuigde lichamen op zekere gunstige plaatsen zijn +voortgebracht, en door het spel van wind en water vandaar zijn +weggevoerd. Ik beken echter, dat het zeer moeilijk is zich een plek +voor te stellen als de geboorteplaats van millioenen bij millioenen +kleine diertjes en watermossen. Immers: vanwaar komen de kiemen op +zulke plaatsen, als de lichamen der ouders door wind en golven over den +onmetelijken oceaan verspreid zijn geraakt? Toch kan ik met geen andere +hypothese hunne groepeering in lijnen verklaren. Ik kan hier de +opmerking van Scoresby bijvoegen, dat in een bepaald gedeelte der +N.-IJszee altijd groen water wordt aangetroffen, waarin een overvloed +van pelagische diervormen. <span class="pagenum">[<a id="pb35" href= +"#pb35" name="pb35">35</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e354" href="#xd20e354src" name="xd20e354">1</a></span> Dit op +gezag van Dr. E. Dieffenbach in zijne Duitsche vertaling van de eerste +uitgaaf van dit Dagboek.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e369" href="#xd20e369src" name="xd20e369">2</a></span> Tusschen +Frankrijk en de gealliëerde Staten Spanje, Portugal en Engeland +(1807–1814.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e372" href="#xd20e372src" name="xd20e372">3</a></span> De +Kaap-Verdische Eilanden werden ontdekt in 1449. Er was een grafsteen +van een bisschop met het jaartal 1571, en het bovendeel van een hand en +een dolk met het jaartal 1497.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e392" href="#xd20e392src" name="xd20e392">4</a></span> +<span class="ex">Numida</span>, eene soort behoorende tot de familie +der <span class="ex">Phasianidae</span>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e422" href="#xd20e422src" name="xd20e422">5</a></span> Ik moet van +deze gelegenheid gebruik maken om de groote welwillendheid te gedenken, +waarmeê deze vermaarde natuuronderzoeker vele mijner exemplaren +onderzocht heeft. In Juni 1845 heb ik een volledig bericht over dit +vallende stof aan <span lang="en">The Geological Society +gezonden</span>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e431" href="#xd20e431src" name="xd20e431">6</a></span> De +harmáttan waait in December, Januari en Februari.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e448" href="#xd20e448src" name="xd20e448">7</a></span> Behoorende +tot de <span class="ex">Cephalophora</span> (Slakken), eene klasse van +de <span class="ex">Mollusca</span>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e488" href="#xd20e488src" name="xd20e488">8</a></span> Een groep +van 29 eilanden ten noordoosten van Madagascar. Zij zijn bekend om +hunne kokosnoten. De hoofdstad Victoria op Mahé telt ruim 20,000 +inwoners.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e511" href="#xd20e511src" name="xd20e511">9</a></span> Mr. Horner +en Sir David Brewster hebben in de <span class="ex">Philosophical +Transactions</span> (Jaargang 1836, blz. 65) eene zonderlinge +“kunstmatige zelfstandigheid” beschreven “die op eene +schelp geleek.” Deze zelfstandigheid zet zich in fijne, +doorschijnende, fraai gepolijste en bruinachtig gekleurde laminae, +welke bijzondere optische eigenschappen bezitten, af aan de binnenzijde +van een vat met water, waarin men laken, dat eerst in lijm en daarna in +kalk gedrenkt is, snel laat roteeren. Zij is veel zachter en +doorschijnender en bevat meer dierlijke stof dan de natuurlijke korst +of incrustatie op Ascension; maar hier zien wij opnieuw de sterke +neiging, die koolzure kalk en dierlijke stof aan den dag leggen tot het +vormen van eene aan schelpen verwante vaste stof.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e529" href="#xd20e529src" name="xd20e529">10</a></span> +Bóbo en Nodí zijn de Spaansche namen voor <span class= +"ex">Jan-van-Gent</span> en <span class="ex">Domme Zeezwaluw</span>. +Ook heeft het woord Bóbo de beteekenis van “domkop.” +De soortnamen dezer vogels zijn resp. <span class="ex">Sula</span> en +<span class="ex">Sterna</span>. (Orden respect. <span class= +"ex">Graculi</span> en <span class="ex">Lari</span>).</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e637" href="#xd20e637src" name="xd20e637">11</a></span> M. +Montaigne in de <span class="ex" lang="fr">Comptes Rendus</span>, enz. +van Juli 1844, en <span class="ex" lang="fr">Annales des Sciences +Naturelles</span>, December 1844.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e666" href="#xd20e666src" name="xd20e666">12</a></span> M. Lesson +(<span class="ex" lang="fr">Voyage de la Coquille</span>, Deel +I<span class="corr" id="xd20e671" title="Niet in bron">,</span> blz. +255) maakt melding van rood water op de hoogte van Lima, dat blijkbaar +aan dezelfde oorzaak is toe te schrijven. De uitstekende +natuuronderzoeker Peron geeft in zijn <span class="ex" lang="fr">Voyage +aux Terres Australes</span> niet minder dan 12 aanhalingen van +reizigers, die op het verkleurde water der zee gezinspeeld hebben. +(Deel II blz. 239). Aan de door Peron gegeven verwijzingen kunnen +worden toegevoegd; Humboldt. <span class="ex" lang="fr">Relation +historique</span>, deel VI blz. 804 (Eng. Vert.); Flinder, <span class= +"ex" lang="en">Voyage</span>, deel I blz. 92; Labillardière, +deel I blz. 287; Ulloa, <span class="ex" lang="fr">Voyage</span>; +<span class="ex" lang="en">Voyage of the Astrolabe and of the +Coquille</span>; Kapitein King, <span class="ex" lang="en">Survey of +Australia</span>, enz.</p> +</div> +</div> +<div id="ch2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="label">Hoofdstuk II.</h2> +<h2 class="main">Rio de Janeiro.</h2> +<p class="firstpar"><span class="marginnote">4 April tot 5 Juli +1832.</span> Weinige dagen na onze aankomst, maakte ik kennis met een +Engelschman, die zijne plantage ging bezoeken, welke iets meer dan +honderd mijlen van de hoofdstad ten noorden van Kaap Frio was gelegen. +Gaarne nam ik zijn vriendelijk aanbod om hem daarheen te vergezellen, +aan.</p> +<p><span class="marginnote">8 April.</span> Ons gezelschap bestond uit +zeven personen. De eerste pleisterplaats was zeer interessant. De dag +was brandend heet, en toen wij door de bosschen gingen, was alles in +een toestand van rust, behalve de groote en schitterende vlinders, die +traag in ’t rond vlogen. Het panorama, dat wij bij het +overtrekken van de heuvels achter Praia Grande zagen, was +allerschoonst; onder de levendige kleuren had het donkerblauw eene +overheerschende tint; de lucht en de kalme waters der baai wedijverden +saâm in pracht. Na eenig bouwland te zijn doorgegaan, kwamen wij +in een woud, dat alom eene grootschheid vertoonde, die de stoutste +verwachtingen overtrof. Tegen den middag bereikten wij +Ithacaia—een klein dorp, dat in eene vlakte ligt en waar het +raadhuis omringd is door de hutten der negers. De regelmatige vorm en +ligging dezer hutten deden mij denken aan de teekeningen der +Hottentotten-woningen in Zuid-Afrika.</p> +<p>Daar de maan vroeg opkwam, besloten wij denzelfden avond naar onze +nachtkwartieren aan het <span class="ex" lang="pt">Lagoa +Marica</span><a class="noteref" id="xd20e734src" href="#xd20e734" name= +"xd20e734src">1</a> <span class="pagenum">[<a id="pb36" href="#pb36" +name="pb36">36</a>]</span>te vertrekken. Toen het donker werd, gingen +wij langs een dier reusachtige, naakte en steile bergen van graniet, +welke in dit land zoo algemeen zijn. Deze plek is merkwaardig, omdat +zij langen tijd de verblijfplaats is geweest van weggeloopen slaven, +die door het bebouwen van een klein stuk grond nabij den top hun leven +poogden te rekken. Eindelijk werden zij ontdekt, en allen door een op +hen afgezonden troep soldaten gegrepen met uitzondering van eene oude +vrouw, die zich van den bergtop te pletter wierp, liever dan opnieuw in +slavernij te vervallen. In eene Romeinsche vrouw zou deze daad met den +naam van vrijheidsliefde bestempeld zijn geworden; bij eene arme +negerin is zij eenvoudig beestachtige koppigheid...</p> +<p>Wij reden eenige uren voort. Op het laatst werd de weg enkele mijlen +ver moeilijk en liep door eene verlaten wildernis van moerassen en +lagunen. Gezien bij het nevelig maanlicht, was het landschap zoo +mistroostig mogelijk. Enkele vuurvliegen fladderden om ons heen; de +eenzame snip vloog onder het aanheffen van zijn klaagkreet omhoog, en +van verre klonk het doffe gebruis der zee, dat nauwelijks in staat was +de stilte van den nacht te verbreken.</p> +<p><span class="marginnote">9 April.</span> Wij verlieten onze +ellendige slaapplaatsen vóór zonsopgang. De weg liep door +eene smalle zandige vlakte, gelegen tusschen de zee en de zoutlagunen +aan de landzijde. De menigte fraaie vischvogels, als reigers en +kraanvogels, en de sappige planten in de meest phantastische vormen, +gaven aan het landschap eene bekoring, welke het anders zou gemist +hebben. De enkele schrale boomen waren beladen met parasiteerende +planten, waaronder eenige schoone, welriekende orchideeën het +meest te bewonderen waren. Toen de zon opging, werd de lucht brandend +heet, en was de weerkaatsing van het licht en de warmte op het witte +zand zeer hinderlijk.</p> +<p>Wij aten het middagmaal te Mandetiba, toen de thermometer 84° in +de schaduw wees. Het fraaie uitzicht op de <span class= +"pagenum">[<a id="pb37" href="#pb37" name= +"pb37">37</a>]</span>begroeide heuvels in de verte, weerkaatst in het +volkomen stille water eener uitgestrekte lagune, wekte ons geheel op. +Daar de <span class="ex">vénda</span> hier zeer goed was, en de +aangename maar zeldzame herinnering aan een goeden maaltijd mij bij is +gebleven, zal ik ze uit dankbaarheid als type in hare soort terstond +beschrijven. Dikwijls zijn de <span class="ex">véndas</span> +groote huizen, gebouwd van dikke rechtopstaande palen, onderling door +takken verbonden en daarna bepleisterd. Zij hebben zelden vloeren en +nooit glazen vensters, maar in ’t algemeen goede daken. +Gewoonlijk is het voorgedeelte open, eene soort waranda vormende, +waaronder tafels en banken zijn geplaatst. Aan elken kant bevinden zich +de slaapkamers, en hier kan de reiziger zoo gemakkelijk mogelijk op een +houten platform slapen, dat met eene dunne stroomat bedekt is. De +vénda staat op eene binnenplaats, waar de paarden gevoederd +worden. Bij de eerste aankomst plachten wij de paarden te ontzadelen en +hun hunne maïs voor te zetten; daarna vroegen wij den <span class= +"ex">senhór</span> met eene lichte buiging zoo goed te willen +zijn ons wat eten te geven.</p> +<p>“Al wat gij verkiest, mijnheer,” was het gewone +antwoord.</p> +<p>De eerste twee keeren dankte ik onnoodig de Voorzienigheid, dat Zij +ons bij zulk een goed man gebracht had; maar in den loop van het +gesprek nam de zaak meestal eene onaangename wending.</p> +<p>“Kunt ge ons dan den visch geven, dien wij +wenschen?”</p> +<p>“O neen, mijnheer.”</p> +<p>“Dan een soep die wij verlangen?”</p> +<p>“Neen, mijnheer.”</p> +<p>“Brood dan?”</p> +<p>“O neen, mijnheer.”</p> +<p>“Dan soms gedroogd vleesch?”</p> +<p>“O neen, mijnheer.”</p> +<p>Zoo wij geluk hadden, kregen wij na een paar uren wachtens +gevogelte, rijst en <span class="ex">farinha</span> (meel). Niet zelden +gebeurde het, dat wij genoodzaakt waren om zelf de kippen voor ons +avondeten met steenen te dooden. Als wij, geheel uitgeput van +vermoeienis en honger, schroomvallig te kennen <span class= +"pagenum">[<a id="pb38" href="#pb38" name="pb38">38</a>]</span>gaven, +dat wij blijde zouden zijn ons maal te ontvangen, was het hoogdravende +(ofschoon ware) en geheel onvoldoende antwoord:</p> +<p>“Het zal gereed zijn als het gereed is!”</p> +<p>Hadden wij het gewaagd verdere opmerkingen te maken, dan zou ons +eenvoudig zijn aangezegd onze reis te vervolgen, omdat wij te +onbeschaamd waren. De herbergiers zijn zeer onwellevend en onaangenaam +in hunne manieren; hunne huizen en personeel zijn dikwijls in hooge +mate vuil; het gemis van het gerief van messen, lepels en vorken is aan +de orde van den dag; en ik ben er zeker van, dat in geheel Engeland +geen hut of kot is te vinden, die zoo volmaakt van alle gerief +verstoken is. Te Campos Novos, echter, was mijn voedsel voortreffelijk: +bij het middagmaal rijst en gevogelte, beschuit, wijn en geestrijke +dranken; des avonds koffie, en bij het ontbijt visch en koffie. Dit +alles, benevens goed voedsel voor de paarden, kostte slechts 2 shil. 6 +p. per hoofd. Maar toen wij den herbergier dezer vénda vroegen, +of hij ook iets wist van eene zweep, die een van het gezelschap +verloren had, antwoordde hij ruw:</p> +<p>“Hoe zou ik dat weten? Waarom hebt gij er niet op gepast? Ik +denk, dat de honden haar hebben opgegeten.”</p> +<p>Na ons vertrek uit Mandetiba, trokken wij verder door een woest +labyrint van meren, waarvan sommige zoetwater-, andere +zoutwaterschelpdieren bevatten. Van de eerste soort vond ik talrijke +individuën van eene <span class="ex">Limnaea</span> in een meer, +alwaar, zooals de inboorlingen mij verzekerden, de zee eens en somtijds +meermalen in ’t jaar binnenstroomt en het water geheel verzout. +Ik heb vele stellige en gewichtige bewijzen in verband met het feit, +dat men in deze keten van lagunen, die de kust van Brazilië +omspant, zee- en zoetwaterdieren zou kunnen vinden. M. Gay<a class= +"noteref" id="xd20e803src" href="#xd20e803" name="xd20e803src">2</a> +heeft verklaard, dat hij in de nabijheid van Rio schelpen heeft +gevonden van de zeegeslachten <span class="ex">Solen</span> en +<span class="ex">Mytilus</span>, die samen met de zoetwatersoorten +<span class="ex">Ampullariae</span> in brak <span class= +"pagenum">[<a id="pb39" href="#pb39" name="pb39">39</a>]</span>water +leefden. Ook vond ik dikwijls in de lagune bij den Plantentuin, waar +het water slechts iets minder zout is dan in zee, eene soort +<span class="ex">Hydrophilus</span>, veel overeenkomende met een +watertor, welke in de slooten van Engeland algemeen is; in hetzelfde +meer behoorde de eenige voorkomende schelp tot een soort, die +gewoonlijk in riviermonden gevonden wordt.</p> +<p>De kust voor eenigen tijd verlatende, trokken wij opnieuw het woud +binnen. De boomen waren zeer hoog en merkwaardig om hunne witte +stammen, vergeleken bij die in Europa. In mijn notitieboek schreef ik: +“wondervolle en fraaie bloeiende parasieten troffen <span class= +"corr" id="xd20e825" title="Bron: wij">mij</span> steeds als de +nieuwste vormingen in deze grootsche natuurtooneelen.” Op onzen +verderen tocht trokken wij door strooken weiland, die veel geleden +hadden van de reusachtige, bijna 12 voet hooge kegelvormige +mierennesten. Zij gaven aan de vlakte geheel het voorkomen der +moddervulkanen van den Jorullo, zooals Humboldt die afbeeldt.</p> +<p>Wij kwamen te Engenhodo, toen het reeds donker was, na tien uur in +den zadel te hebben gezeten. Gedurende den ganschen tocht was ik +verbaasd over de krachtsinspanning, die de paarden konden verduren; ook +schenen zij zich veel eerder van eenig letsel te herstellen dan onze +Engelsche fokdieren. De bloedzuiger-vleermuis veroorzaakt dikwijls veel +last, door de paarden in hunne schoften te bijten. Gewoonlijk is het +letsel niet zoozeer te wijten aan het bloedverlies, als aan de +ontsteking die naderhand de drukking van den zadel veroorzaakt. In +Engeland is onlangs het geheele geval in twijfel getrokken; zoodat ik +mij gelukkig achtte toen in mijne tegenwoordigheid zulk een vleermuis +(<span class="ex">Desmodus D’Orbignyi</span>, <span class= +"ex">Wat.</span>) werkelijk op den rug van een paard gevangen werd. +Eens <span class="corr" id="xd20e836" title= +"Bron: bivouakkeerden">bivouakeerden</span> wij laat in den avond bij +Coquimbo in Chili, toen mijn bediende, opmerkende dat een der paarden +zeer stug werd, ging onderzoeken wat er aan de hand was, en meenende +dat hij iets kon onderscheiden, plotseling zijne hand op de schoften +van het paard legde en den vampier greep. Des <span class= +"pagenum">[<a id="pb40" href="#pb40" name="pb40">40</a>]</span>morgens +kon men de plek, waar de beet was toegebracht, gemakkelijk aan eene +lichte, bloederige opzwelling onderscheiden. Drie dagen later bereden +wij het paard zonder eenige kwade gevolgen.</p> +<p><span class="marginnote">13 April.</span> Na drie dagen reizens +kwamen wij te Socégo, de plantage van Senhór Manuel +Figuireda, een bloedverwant van iemand uit ons gezelschap. Het huis was +eenvoudig en, al had het de gedaante van eene schuur, wel voor het +klimaat geschikt. In de zitkamer vormden vergulde stoelen en +sofa’s een zonderling contrast met de gewitte muren, het rieten +dak en de vensters zonder ruiten. Het huis, benevens de korenschuren, +stallen en werkplaatsen voor de zwarten, die in verschillende ambachten +onderwezen waren geworden, vormden eene soort onregelmatigen vierhoek, +in het midden waarvan een groote stapel koffie lag te drogen. Deze +gebouwen stonden op een lagen heuvel, die het uitzicht had over den +bebouwden grond en aan alle zijden omringd was door een muur van donker +groen en dichtbegroeid bosch. Het hoofdproduct in dit gedeelte van het +land is koffie. Iedere boom wordt ondersteld gemiddeld twee pond +’s jaars op te leveren; maar sommige brengen er wel acht op. +<span class="ex">Mandioca</span> of <span class= +"ex">Cassave</span><a class="noteref" id="xd20e850src" href="#xd20e850" +name="xd20e850src">3</a> wordt eveneens in groote hoeveelheid gekweekt. +Elk deel van deze plant is nuttig: de bladeren en stengels worden door +de paarden gegeten, en de wortels tot pulp gemalen, dat, drooggeperst +en gebakken, de <span class="ex">farinha</span> vormt—het +voornaamste voedingsmiddel in Brazilië.</p> +<p>Het is een merkwaardig ofschoon wel bekend feit, dat het sap dezer +zeer voedzame plant in hooge mate giftig is. Weinige jaren geleden +stierf eene koe in deze <span class="ex" lang= +"pt">fazénda</span>, doordien zij er wat van gedronken had. +Senhór Figuireda vertelde mij, dat hij het vorig jaar +één zak <span class="ex" lang="pt">feijões</span> +of boonen en drie zakken rijst geplant had, waarvan de eerste het +80-voud, de laatste het 320-voud voortbrachten. Het weiland +<span class="pagenum">[<a id="pb41" href="#pb41" name= +"pb41">41</a>]</span>voedt een fraaien veestapel en de bosschen zijn +zoo vol wild, dat op elk der drie voorgaande dagen een hert gedood was. +Deze overvloed van voedsel bleek bij het middagmaal, waar, zoo niet de +tafels, dan toch de gasten er onder zuchtten; want elk persoon wordt +geacht van iederen schotel te eten. Op zekeren dag, toen ik mijne +berekeningen zoo gemaakt dacht te hebben, dat niets onaangeroerd zou +weggaan, verschenen tot mijne groote verslagenheid een gebraden kalkoen +en een varken in al hunne stoffelijke werkelijkheid op tafel. Gedurende +de maaltijden was een man belast met een aantal oude honden en dozijnen +zwarte kleine kinderen uit de kamer te jagen, die bij elke gelegenheid +naar binnen drongen. Indien men het denkbeeld van slavernij verbannen +kon, lag er iets uitermate bekorends in deze eenvoudige en +aartsvaderlijke leefwijze; het was zulk een volkomen afzondering en +onafhankelijkheid van de overige wereld. Zoodra men een vreemdeling +ziet komen, wordt een groote bel geluid en gewoonlijk een klein kanon +afgeschoten. De gebeurtenis wordt aldus aan rotsen en wouden bekend +gemaakt, doch aan niets anders.</p> +<p>Op zekeren morgen wandelde ik een uur vóór zonsopgang +naar buiten, om de plechtige stilte van het landschap te bewonderen. +Eindelijk werd de stilte verbroken door een morgengezang, dat door de +geheele familie van zwarten met kracht werd aangeheven. Meestal begint +op deze wijze de dagelijksche arbeid. Ik twijfel niet of op zulke +<span class="ex">fazèndas</span>, als deze, brengen de slaven +gelukkig en tevreden hun leven door. Op Zaterdag en Zondag werken zij +voor zich zelven; en in dit vruchtbare klimaat is het werk van twee +dagen voldoende om een man en zijn gezin de geheele week te +onderhouden.</p> +<p><span class="marginnote">14 April.</span> Socégo verlatende, +reden wij naar eene andere plantage aan den Rio Macahé, welke +het laatste plekje bebouwde grond in die richting was. De plantage was +twee en een halve mijl lang, maar hoe breed—dit was de eigenaar +vergeten. Slechts een zeer klein stuk bosch was gekapt; toch was bijna +elke <span class="ex">acre</span> grond geschikt om al de <span class= +"pagenum">[<a id="pb42" href="#pb42" name= +"pb42">42</a>]</span>verschillende rijke producten van een tropisch +land op te leveren. De reusachtige oppervlakte van Brazilië in +aanmerking genomen, kan de hoeveelheid bebouwde grond, vergeleken bij +die welke nog in den natuurstaat is, nauwelijks in aanmerking komen; +maar welk eene reusachtige bevolking zal dit land in de toekomst kunnen +voeden!<a class="noteref" id="xd20e886src" href="#xd20e886" name= +"xd20e886src">4</a></p> +<p>Gedurende onzen tocht op den tweeden dag vonden wij den weg dermate +versperd, dat het noodig was een man met een zwaard vooruit te laten +gaan, om de slingerplanten weg te kappen. Het woud vloeide over van +fraaie planten, waaronder de boomvarens, hoewel niet groot, om haar +helder groen loof en de sierlijke kromming harer bladerkronen alleszins +de bewondering verdienden.</p> +<p>Des avonds viel er een hevige regen, en ofschoon de thermometer +65° wees, had ik het zeer koud. Het was merkwaardig de buitengewone +verdamping op te merken, die, toen de regen ophield, over de geheele +uitgestrektheid van het bosch begon. Ter hoogte van omstreeks honderd +voet waren de heuvels in een dichten witten damp gehuld, die als +rookzuilen uit de dichtstbegroeide deelen en in ’t bijzonder uit +de dalen opsteeg. Dit verschijnsel nam ik bij verschillende +gelegenheden waar, en ik meen het te moeten toeschrijven aan de groote +bladerenoppervlakte, die vooraf door de zonnestralen verwarmd is.</p> +<p>Tijdens mijn verblijf op deze plantage scheelde het zeer weinig of +ik was getuige geweest van een dier wreede handelingen, welke alleen in +een slavenland kunnen plaats vinden. Tengevolge van een twist en een +rechtsgeding, was de eigenaar op het punt om alle vrouwen en kinderen +aan de mannelijke slaven te ontnemen en op de publieke veiling +<span class="pagenum">[<a id="pb43" href="#pb43" name= +"pb43">43</a>]</span>in Rio afzonderlijk te verkoopen. Eigenbelang en +geenszins een gevoel van medelijden verhinderde deze handeling. +Inderdaad: ik geloof niet, dat de eigenaar zelfs eenig begrip heeft +gehad van de onmenschelijkheid om dertig gezinnen te scheiden, die vele +jaren te zamen hadden gewoond. Toch durf ik de verzekering geven, dat +hij in menschelijkheid en goedhartigheid boven het gewone slag menschen +stond. Men kan zeggen, dat er geen grens bestaat voor de blindheid van +het eigenbelang en zelfzuchtige gewoonten. Ik wil hier eene zeer +onbeduidende anecdote vertellen, die destijds een dieperen indruk op +mij maakte dan een verhaal over wreedheid. In gezelschap van een +buitengewoon dommen neger trok ik over een veer. Pogende mij door hem +te doen verstaan, sprak ik luid en maakte teekens, waarbij ik met mijne +hand dicht langs zijn gezicht ging. Vermoedelijk dacht de man, dat ik +driftig was en hem zou slaan, want onmiddellijk liet hij met een +verschrikt gezicht en half gesloten oogen de handen zakken. Nooit zal +ik het gevoel van verwondering, afkeer en schaamte vergeten, dat in mij +opwelde toen ik een groot, sterk man zelfs bevreesd zag om een slag af +te wenden, dien hij dacht dat op zijn gelaat gemunt was. Deze man was +door het drillen gedemoraliseerd tot een trap, lager dan de slavernij +van het meest hulpelooze dier.</p> +<p><span class="marginnote">18 April.</span> Bij onzen terugkeer +brachten wij twee dagen op Socégo door, welke ik besteedde aan +het verzamelen van insecten in het woud. De meeste boomen meten, trots +hunne hoogte, niet meer dan drie of vier voet in omtrek, waaronder +natuurlijk ook enkele van veel grootere afmetingen. Senhór +Manuel was toen bezig een kano te maken van 70 voet lengte uit een +enkelen stam, die oorspronkelijk 110 voet lang en zeer dik geweest was. +De tegenstelling, als palmboomen groeien temidden van de gewone +takkenschietende soorten, geeft aan het landschap steeds een +intertropisch karakter. Hier prijkten de wouden met den <span class= +"ex">Koolpalm</span>,<a class="noteref" id="xd20e910src" href= +"#xd20e910" name="xd20e910src">5</a> een der fraaiste van deze familie. +Met een <span class="pagenum">[<a id="pb44" href="#pb44" name= +"pb44">44</a>]</span>stam zoo dun, dat men hem met twee handen zou +kunnen omvatten, verheft hij zijn sierlijken kruin tot eene hoogte van +40 of 50 voet boven den grond. De houtslingerplanten, zelven door +andere slingerplanten bedekt, bereikten eene groote dikte; enkele, die +ik mat, waren twee voet in omtrek. Vele oudere boomen leverden met de +aan hunne takken hangende slingers van lianen, die op bundels hooi +geleken, een zeer merkwaardigen aanblik op.</p> +<p>Wendde het oog zich van de bladerenwereld boven naar den grond +daaronder, dan werd het geboeid door de buitengewone sierlijkheid der +bladeren van varens en mimosae. De laatsten bedekten den bodem op +sommige plaatsen met een kreupelhout van slechts enkele inches hoogte. +Wandelde men door deze dichte lagen van mimosae heen, dan vormde zich +een breed spoor, kenbaar aan de verandering in schaduw, die deze +plantjes door het laten hangen van hunne gevoelige bladstelen +teweegbrengen. Het is gemakkelijk een voor een de voorwerpen te +vermelden, die in deze majestueuze tafereelen onze bewondering wekken; +maar <span class="ex">onmogelijk</span> is ’t een voldoend idee +te geven van de hoogere gevoelens van verwondering, van stomme +verbazing en diepen eerbied, welke de ziel vervullen en tot hooger +stemmen.</p> +<p><span class="marginnote">19 April.</span> Na ons vertrek uit +Socégo, keerden wij de eerste twee dagen op onze schreden terug. +Het was een zeer vermoeiend werk, daar de weg meestal door eene +gloeiend heete zandvlakte liep, niet ver van de kust. Ik merkte op, dat +telkens als mijn paard zijn poot op het fijne kiezelzand zette, een +aangenaam rinkelend geluid werd voortgebracht. Op den derden dag +sloegen wij eene andere richting in en trokken door het vriendelijke +dorpje <span class="ex">Madre de Déos</span>. De gekozen +richting is een van de hoofdwegen in Brazilië; niettemin was de +weg zoo slecht, dat geen voertuig op wielen, behalve de plompe +ossenwagen, hem kon berijden. Op onzen ganschen tocht passeerden wij +geene enkele steenen brug; en die, welke van houten blokken waren +gemaakt, hadden meestal zooveel herstel noodig, <span class= +"pagenum">[<a id="pb45" href="#pb45" name="pb45">45</a>]</span>dat men +genoodzaakt was langs één kant te gaan om ze te +vermijden. Alle afstanden waren onjuist bekend. De weg is dikwijls met +kruizen in plaats van mijlsteenen gemerkt, om aan te duiden waar +menschenbloed vergoten is. Op den avond van den 23sten kwamen wij te +Rio, en hadden ons aangenaam uitstapje volbracht.</p> +<p>Gedurende de rest van mijn verblijf te Rio woonde ik in een landhuis +aan de Botofogo Baai. Onmogelijk kon men iets aangenamers wenschen dan +zoo eenige weken in zulk eene prachtige landstreek door te brengen. In +Engeland geniet een minnaar van de natuurlijke historie op zijne +wandelingen het groote voorrecht, dat hij altijd iets heeft hetwelk +zijne aandacht trekt; maar in deze vruchtbare, van leven overvloeiende +klimaten zijn de aantrekkelijkheden zoo talrijk, dat hij bijna in +’t geheel niet kan gaan wandelen.</p> +<p>De weinige waarnemingen, welke ik doen kon, bepaalden zich bijna +uitsluitend tot de ongewervelde dieren. Het bestaan eener afdeeling van +het geslacht <span class="ex">Planaria</span>, die het droge land +bewoont, boezemde mij veel belang in. Deze dieren hebben zulk een +eenvoudigen bouw, dat Cuvier<a class="noteref" id="xd20e946src" href= +"#xd20e946" name="xd20e946src">6</a> hen onder de ingewandswormen heeft +gerangschikt, ofschoon zij nooit in de lichamen van andere dieren +gevonden zijn. Talrijke soorten bewonen zout- en zoetwater; maar de +door mij bedoelden werden, zelfs in de drogere gedeelten van het woud, +onder blokken rottend hout gevonden, waarop zij, geloof ik, teerden. +Wat vorm betreft, gelijken zij in ’t algemeen op kleine slakken; +maar zij zijn naar evenredigheid veel smaller, en verscheidene soorten +zijn fraai gekleurd met overlangsche (<span class= +"ex">longitudinale</span>) strepen. Hun bouw is zeer eenvoudig: bij het +midden van de onder- of kruipvlakte bevinden zich twee kleine +dwarsspleten, uit de voorste waarvan een trechtervormige en zeer +prikkelbare mond kan worden gestoken. Eenigen tijd nadat de rest van +het <span class="pagenum">[<a id="pb46" href="#pb46" name= +"pb46">46</a>]</span>dier geheel dood was aan de gevolgen van zoet +water of eene andere oorzaak, behield dit orgaan nog zijne +levensvatbaarheid.</p> +<p>Ik vond niet minder dan 12 verschillende soorten van <span class= +"ex">Land-planariae</span> in verschillende gedeelten van het zuidelijk +halfrond.<a class="noteref" id="xd20e965src" href="#xd20e965" name= +"xd20e965src">7</a> Enkele exemplaren, door mij op Van-Diemen’s +Land verkregen, hield ik bijna twee maanden in ’t leven, door hen +met verrot hout te voeden. Toen ik een hunner overdwars in twee bijna +gelijke helften had verdeeld, bezaten beide na verloop van 14 dagen den +vorm van volledige dieren. Ik had echter het lichaam zóó +verdeeld, dat de eene helft de beide onderopeningen bevatte, en de +andere dus geene. Vijf en twintig dagen na de bewerking, kon de meer +volledige helft bijna niet meer van een ander exemplaar onderscheiden +worden. De andere was zeer in grootte toegenomen; en aan het +achtereinde had zich in de parenchym-houdende massa eene heldere ruimte +gevormd, waarin een rudimentaire bekervormige mond duidelijk te +onderscheiden was; aan de benedenoppervlakte was de overeenkomstige +spleet echter nog niet open. Zoo de toenemende warmte van het weder, +naarmate wij den equator naderden, niet alle individuën gedood +had, zou ongetwijfeld dit laatste stadium zijn bouw hebben voltooid. +Ofschoon het experiment zeer wel bekend is, was ’t toch +merkwaardig het trapswijze ontstaan van elk wezenlijk orgaan eenvoudig +uit de extremiteit van een ander dier gade te slaan. Het is uiterst +moeilijk deze Planariae te bewaren, want zoodra het ophouden van het +leven aan de gewone wetten van verandering gelegenheid geeft in werking +te treden, worden de lichamen in hun geheel zacht en vloeibaar, zoo +snel als ik nooit te voren gezien had.</p> +<p>Het eerst bezocht ik het woud, waarin deze <span class= +"ex">Planariae</span> gevonden waren, in gezelschap van een ouden +Portugeeschen priester, die mij mede op de jacht nam. De laatste +bestond <span class="pagenum">[<a id="pb47" href="#pb47" name= +"pb47">47</a>]</span>hierin, dat men eenige honden in het kreupelhout +joeg en dan geduldig met vuren wachtte totdat zich een of ander dier +vertoonde. Wij werden vergezeld door den zoon van een naburigen +pachter—een echt voorbeeld van een wilden Braziliaanschen +jongeling. Hij was gekleed in een gescheurd oud hemd en dito broek, en +liep blootshoofd; een oud-models geweer en een groot mes vormden zijne +bewapening. De gewoonte van een mes te dragen is hier algemeen; en bij +het doortrekken van een dicht bosch is dit wapen haast onmisbaar wegens +de vele slingerplanten. Het menigvuldig voorkomen van moord kan ten +deele aan deze gewoonte worden toegeschreven. De Brazilianen zijn zoo +behendig met het mes, dat zij het nauwkeurig en met voldoende kracht +een eind ver kunnen werpen om eene noodlottige wond toe te brengen. Ik +heb een aantal kleine jongens deze kunst als eene soort sport zien +beoefenen, en uit de vaardigheid, waarmeê zij een rechtop +staanden stok troffen, beloofden zij heel wat voor ernstiger aanslagen. +Mijn metgezel had daags te voren twee groote gebaarde apen geschoten. +Deze dieren hebben grijpstaarten, waarvan het einde zelfs na den dood +het geheele lichaamsgewicht kan dragen. Een hunner bleef aldus stevig +aan een tak gehecht; en wij moesten een grooten boom omhakken om hem +machtig te worden. Dit was weldra volbracht, en met een hevig gekraak +kwamen boom en aap naar beneden. Behalve den aap, bepaalde onze jacht +zich dien dag tot verscheidene kleine groene papegaaien en enkele +pepervogels of toekanen.<a class="noteref" id="xd20e978src" href= +"#xd20e978" name="xd20e978src">8</a> Ik profiteerde intusschen van +mijne kennismaking met den Portugeeschen <span class="ex">padre</span>, +want bij eene andere gelegenheid gaf hij mij een fraai exemplaar van de +<span class="ex">Jaguarondo</span> of Jaguar-kat.</p> +<p>Ieder heeft wel eens gehoord van de schoonheid van het landschap +nabij Botofogo. Het huis, waar ik logeerde, lag dicht bij den voet van +den welbekenden Corcovado Berg. Zeer terecht is opgemerkt, dat steile +kegelvormige heuvels <span class="pagenum">[<a id="pb48" href="#pb48" +name="pb48">48</a>]</span>kenmerkend zijn voor de formatie, door Von +Humboldt met den naam van <span class="ex">gneiss-graniet</span> +aangeduid. Niets kan treffender zijn dan de indruk dezer reusachtige, +ronde en naakte steenen gevaarten, die uit den weelderigsten +plantengroei omhoog rijzen.</p> +<p>Dikwijls sloeg ik met belangstelling de wolken gade, die van den +zeekant komende, een bank vormden juist onder het hoogste punt van den +Corcovado. Zoo gedeeltelijk gesluierd, scheen deze berg, evenals vele +andere, zich veel hooger te verheffen dan zijne werkelijke hoogte van +2300 voet. Daniell heeft bij zijne weêrkundige proeven opgemerkt, +dat eene wolk somtijds aan een bergtop bevestigd schijnt, terwijl de +wind er voortdurend overheen blaast. Hier vertoonde hetzelfde +verschijnsel een eenigszins anderen aanblik. Men zag de wolk duidelijk +omkrullen en toen snel over den top schieten, zonder dat zij in grootte +was af- of toegenomen. De zon ging onder en eene zachte koelte, die +tegen den zuidkant van den berg blies, mengde haren stroom met de +koudere bovenlucht, tengevolge waarvan de damp zich verdichtte; maar op +het oogenblik, dat de lichte wolkkringen over den rand zweefden en +onder den invloed kwamen der warmere atmospheer aan de noordelijke +helling, losten zij zich terstond weer op.</p> +<p>Gedurende de maanden Mei en Juni—of het begin van den +winter—was het klimaat verrukkelijk. De gemiddelde temperatuur, +bepaald uit waarnemingen te 9 ure des morgens en des avonds, was +slechts 72°. Dikwijls regende het hevig; maar de droge zuidenwind +maakte de wandelwegen spoedig weer aangenaam. Op zekeren morgen vielen +in 6 uren tijds 1,6 inches regen. Toen deze stortbui over de bosschen +trok, die den Corcovado omgeven, was het geluid door de kletterende +druppels op de tallooze menigte bladeren voortgebracht, zeer +merkwaardig. Het kon op den afstand van een kwart mijl gehoord worden +en geleek op het geluid eene groote stroomende watermassa. Na de heete +dagen was het heerlijk, rustig in den tuin te zitten en den avond in +nacht te zien overgaan. In deze klimaten kiest de natuur <span class= +"pagenum">[<a id="pb49" href="#pb49" name="pb49">49</a>]</span>hare +zangers uit nederiger virtuozen dan in Europa. Een kleine kikvorsch, +behoorende tot het geslacht <span class="ex">Hyla</span>, zit op een +grashalm ongeveer een inch boven den waterspiegel en brengt een +aangenaam geluid voort; waar meerdere bijeen zijn, zingen zij +eendrachtig in verschillende tonen. Het kostte mij eenige moeite een +exemplaar van dezen kikvorsch te vangen. Bij het geslacht <span class= +"ex">Hyla</span> eindigen de teenen in kleine zuigers; en ik zag, dat +dit dier tegen eene glasruit kon opkruipen, die volkomen verticaal +stond. Tegelijk onderhouden verschillende krekels en <span class= +"ex">cicadae</span> een onafgebroken doordringend geschreeuw, dat +echter, door den afstand verzwakt, niet onaangenaam klinkt. Elken avond +na donker begon dit groote concert; en dikwijls heb ik er naar zitten +luisteren, totdat mijne aandacht door een of ander eigenaardig +voorbijvliegend insect werd afgeleid.</p> +<p>Op deze tijden ziet men de vuurvliegen van heg tot heg rondvliegen. +In een donkeren nacht kan haar licht omtrent tweehonderd pas ver gezien +worden. Het is merkwaardig, dat bij al de verschillende soorten +glimwormen, glinsterende springkevers (<span class="ex">Elater</span>) +en verschillende zeedieren (zooals de <span class= +"ex">crustacea</span>, <span class="ex">medusae</span>, <span class= +"ex">nereïdae</span>, een koraalgewas van het geslacht +<span class="ex">Clytia</span>, en <span class="ex">Pyrosoma</span>), +welke door mij zijn waargenomen, het licht van eene duidelijk merkbare +groene kleur geweest is. Al de vuurvliegen, die ik hier ving, behoorden +tot de <span class="ex">Lampyridae</span> (tot welke familie ook de +Engelsche glimworm behoort), en het meerendeel der exemplaren tot +<span class="ex">Lampyris occidentalis</span>.<a class="noteref" id= +"xd20e1047src" href="#xd20e1047" name="xd20e1047src">9</a> Ik vond, dat +dit insect de schitterendste flikkeringen uitstraalde, wanneer het +geprikkeld werd; in de tusschenpoozen werden de abdominale ringen +verdonkerd. De flikkering was bijna op hetzelfde oogenblik waarneembaar +in de beide ringen, doch iets eerder in den voorsten. De glinsterende +stof was vloeibaar en zeer klevig; kleine plekjes daar, waar de huid +werd <span class="pagenum">[<a id="pb50" href="#pb50" name= +"pb50">50</a>]</span>afgetrokken, bleven helder glinsterend, terwijl de +ongeschonden deelen donker waren. Wanneer het insect onthoofd werd, +bleven de ringen voortdurend helder, maar niet zoo schitterend als te +voren; plaatselijke prikkels met eene naald verhoogden steeds de +helderheid van het licht. In één geval behielden de +ringen hunne lichtende eigenschap 24 uren na den dood van het +insect.</p> +<p>Uit deze feiten zou duidelijk blijken, dat het dier alleen het +vermogen bezit om het licht voor korte tusschenpoozen te verbergen of +te dooven, en dat de uitstraling op andere tijden onwillekeurig is. Op +modderige en nat-zandige wandelplaatsen vond ik de <span class= +"ex">larvae</span> of maskers van dezen <span class= +"ex">Lampyris</span> in grooten getale, die in vorm in ’t +algemeen op het wijfje van den Engelschen glimworm geleken. Deze +maskers bezaten slechts zwak lichtende eigenschappen; zeer verschillend +van hunne ouders hielden zij zich bij de minste aanraking dood, en +doofden hun schijnsel; ook wekten prikkels geen nieuwe lichtuitstraling +op. Vele er van hield ik eenigen tijd in het leven. Hunne staarten zijn +zeer zonderlinge organen, want deze werken door eene geschikte +inrichting als zuigers of hechtorganen, en tevens als reservoirs of +bewaarplaatsen voor speeksel of dergelijke vloeistof. Bij herhaling +voedde ik hen met rauw vleesch, waarbij ik steeds opmerkte, dat het +einde van den staart om een haverklap naar den mond werd gebracht en +een druppel vloeistof op het vleesch gestort, dat dan voor het gebruik +gereed was. Ondanks zooveel oefening, scheen de staart niet in staat +zijn weg naar den mond te vinden: de nek, ten minste, werd altijd het +eerst aangeraakt, blijkbaar om als gids te dienen.</p> +<p>Toen wij te Bahia waren, scheen een <span class="ex">Elater</span> +of kever (<span class="ex">Pyrophorus luminosus</span>, <span class= +"ex">Illig.</span>)<a class="noteref" id="xd20e1072src" href= +"#xd20e1072" name="xd20e1072src">10</a> het meest algemeene +lichtgevende insect. Ook in dit geval werd het licht door prikkeling +schitterender gemaakt. Eens vermaakte ik mij met het springvermogen van +dit insect gade te slaan, dat, naar mij toeschijnt, niet voldoende +beschreven is.<a class="noteref" id="xd20e1078src" href="#xd20e1078" +name="xd20e1078src">11</a> <span class="pagenum">[<a id="pb51" href= +"#pb51" name="pb51">51</a>]</span>Als het dier, op den rug gelegd, zich +gereedmaakte tot springen, bewoog het zijn hoofd en borstkas +achterwaarts, zoodat de borst-ruggegraat naar buiten werd gedrongen en +op den kant harer scheede rustte. Bij voortzetting van dezelfde +achterwaartsche beweging werd de ruggegraat door de volle kracht der +spieren als een veer gebogen; en op dit oogenblik rustte het insect op +het uiteinde van zijn hoofd en vleugeldeksels. Bij plotselinge +ontspanning van deze beweging, vlogen hoofd en borstkas op, en sloeg +bijgevolg de basis der vleugeldeksels met zooveel kracht tegen het +steunvlak, dat het insect door de reactie een of twee inches hoog werd +opgeworpen. De uitstekende punten der borstkas en de scheede der +ruggegraat dienden om het geheele lichaam tijdens den sprong rechtop te +houden. In de door mij gelezen beschrijvingen schijnt geen voldoende +nadruk gelegd te zijn op de veerkracht der ruggegraat; zulk een +plotselinge sprong zou niet het gevolg kunnen zijn eener eenvoudige +spiercontractie, zonder behulp van een mechanischen kunstgreep.</p> +<p>Bij verschillende gelegenheden verlustigde ik mij in eenige korte, +maar hoogst aangename uitstapjes naar de naburige landstreek. Op +zekeren dag ging ik naar den Botanischen Tuin, waar men vele om haar +nut wel bekende planten kon zien groeien. De bladeren van de kamfer-, +peper-, kaneel- en kruidnagelboomen verspreidden een heerlijk aroma, +terwijl de broodvrucht, de jaca en de mango samen wedijverden in de +pracht van hun loof. Het landschap in den omtrek van Bahia ontleent +bijna zijn karakter aan de twee laatste boomen. Voordat ik hen zag, had +ik geen idee, dat er boomen waren, die zulk eene zwarte schaduw op den +grond konden werpen. Beiden staan tot de altijdgroene vegetatie dezer +klimaten in gelijksoortige verhouding als laurieren en hulsten in +Engeland tot het lichtere groen der na de bevruchting afvallende +boomen. Hier zij opgemerkt, dat de huizen in de tropen omringd zijn +door de schoonste vormen der plantenwereld, omdat vele er van tevens +hoogst nuttig zijn voor den mensch. Wie kan betwijfelen, dat deze +eigenschappen <span class="pagenum">[<a id="pb52" href="#pb52" name= +"pb52">52</a>]</span>vereenigd zijn in den oranje- en broodboom, in de +vele soorten van palmboomen, in den banaan- en kokosboom?</p> +<p>Dien dag werd ik bijzonder getroffen door eene opmerking van Von +Humboldt, die dikwijls zinspeelt op “<span class="ex">de ijle +damp, welke, zonder de doorschijnendheid der lucht te veranderen, hare +tinten meer harmonisch maakt en hare werkingen verzacht</span>.” +Dit is een verschijnsel, dat ik nooit in de gematigde gordels heb +waargenomen. Gezien over den korten afstand eener halve of driekwart +mijl, was de dampkring volkomen doorschijnend; maar op grooteren +afstand smolten alle kleuren samen tot een wonderschoonen, +bleek-grijzen damp, waarin een zweem van blauw vermengd was. De +toestand der atmospheer gedurende den morgen tot omstreeks den middag, +toen het verschijnsel het meest in ’t oog viel, had, behalve in +de droogte, geringe verandering ondergaan. In dien tusschentijd was het +verschil tusschen het dauwpunt en de temperatuur van 7½° tot +17° gestegen.</p> +<p>Bij eene andere gelegenheid ging ik vroeg van huis en wandelde tot +aan den Gavia of Marszeil-berg. De lucht was heerlijk koel en geurig, +en stil glinsterden de dauwdruppels op de bladeren der lelie-vormige +planten, die de klare waterstroompjes omzoomden. Gezeten op een blok +graniet, sloeg ik met welgevallen de verschillende insecten en vogels +gade, die langs mij heen vlogen. De kolibri schijnt bijzonder verzot op +zulke belommerde, afgelegen plekjes. Telkens als ik deze kleine +schepsels om eene bloem zag gonzen, waarbij hunne vleugels zoo snel +trilden, dat het nauwelijks zichtbaar was, werd ik aan den +Sphinx-vlinder<a class="noteref" id="xd20e1098src" href="#xd20e1098" +name="xd20e1098src">12</a> herinnerd. Inderdaad komen hunne bewegingen +en gewoonten in vele opzichten met elkaar overeen.</p> +<p>Een pad inslaande, trad ik een majestueus woud binnen, waar zich op +eene hoogte van 5 of 600 voet een dier prachtige panorama’s +ontrolde, die in den geheelen omtrek van <span class="pagenum">[<a id= +"pb53" href="#pb53" name="pb53">53</a>]</span>Rio zoo algemeen zijn. Op +deze hoogte bereikt het landschap zijne schitterendste tint; en elke +vorm, elk lommer overtreft al wat de Europeaan ooit in zijn eigen land +aanschouwde zoozeer in pracht, dat hij niet in staat is zijne gevoelens +uit te drukken. De algemeene indruk riep mij het levendigste decoratief +uit de opera of groote schouwburgen voor den geest. Nooit keerde ik met +ledige handen van deze uitstapjes terug. Dien dag vond ik een exemplaar +eener merkwaardige schimmelplant, <span class="ex">Hymenophallus</span> +geheeten. Menigeen kent den Engelschen <span class= +"ex">Phallus</span>,<a class="noteref" id="xd20e1120src" href= +"#xd20e1120" name="xd20e1120src">13</a> die met zijn afschuwelijken +geur in den herfst de lucht bederft; maar, zooals de entomoloog wel +weet, is dit voor enkele kevers juist een heerlijke geur. Zoo ook hier: +want een <span class="ex">Strongylus</span>, door dezen geur +aangetrokken, streek op de schimmelplant neer, toen ik haar in mijne +hand had. Wij zien hier in twee verschillende landstreken eene +gelijksoortige betrekking tusschen planten en insecten van dezelfde +families, ofschoon de species van beide verschillend zijn. Is de mensch +de leidende oorzaak bij den invoer van eene nieuwe soort in een land, +dan wordt deze verwantschap vaak verbroken. Als voorbeeld daarvan wil +ik meedeelen, dat de bladen van kool en salade, welke in Engeland aan +zulk eene menigte slakken en rupsen voedsel verschaffen, in de tuinen +nabij Rio <span class="ex">onaangetast</span> blijven.</p> +<p>Gedurende ons verblijf in Brazilië legde ik eene groote +verzameling insecten aan. Enkele algemeene opmerkingen over de +vergelijkende beteekenis der verschillende orden kunnen voor den +Engelschen entomoloog van belang zijn. De groote en schitterend +gekleurde <span class="ex">Lepidoptera</span> kenmerken de streek, die +zij bewonen, veel duidelijker dan eenig ander dierenras. Ik zinspeel +alleen op de kapellen; want in tegenstelling met wat men wegens den +weligen plantengroei had mogen verwachten, kwamen de nachtvlinders in +veel geringer aantal voor dan in onze eigen gematigde gordels. Zeer +stond ik verrast over de levenswijze van <span class="ex">Papilio +<span class="pagenum">[<a id="pb54" href="#pb54" name= +"pb54">54</a>]</span>feronia</span>. Deze kapel is niet zeldzaam en +bewoont meestal de boschjes oranjeboomen. Ofschoon een hoog vlieger, +strijkt zij zeer dikwijls op de stammen van boomen neer. Bij deze +gelegenheden is haar hoofd steeds benedenwaarts gericht, en strekken +haar vleugels zich uit in een horizontaal vlak, in plaats van, zooals +gewoonlijk, verticaal te zijn gevouwen. Dit is de eenige kapel, die ik +ooit de beenen tot loopen heb zien gebruiken. Onbekend met dit feit, +naderde ik behoedzaam met mijne tang, waarop het insect meer dan eens +uitweek, juist als het instrument op het punt was zich te +sluiten—en zoo ontsnapte. Maar een veel zonderlinger feit is het +vermogen, dat deze soort bezit om geluid te maken. Verscheidene keeren +als een paar—waarschijnlijk een mannetje en wijfje—elkander +in ongeregelde vlucht najoegen, gingen zij mij op enkele yards voorbij; +en duidelijk hoorde ik dan een tikkend geluid, evenals dat van een +getand rad dat onder een veerpal doorgaat. Het geluid werd met korte +tusschenpoozen vervolgd en kon circa 20 yards ver gehoord worden. Ik +ben zeker, dat er geen fout in de waarneming is.<a class="noteref" id= +"xd20e1145src" href="#xd20e1145" name="xd20e1145src">14</a></p> +<p>Ten opzichte van het algemeen voorkomen der <span class= +"ex">Coleoptera</span> werd ik teleurgesteld. Het aantal kleine en +donkergekleurde kevers is verbazend groot.<a class="noteref" id= +"xd20e1162src" href="#xd20e1162" name="xd20e1162src">15</a> +<span class="pagenum">[<a id="pb55" href="#pb55" name= +"pb55">55</a>]</span></p> +<p>De Europeesche kabinetten kunnen vooralsnog alleen op de grootere +soorten uit tropische klimaten bogen; maar werpt men een blik op de +toekomstige afmetingen van een volledigen catalogus, dan is dit +voldoende om de gemoedsrust van een entomoloog te verstoren. De +vleeschetende kevers of <span class="ex">Carabidae</span> komen +tusschen de keerkringen in uiterst klein aantal voor, hetgeen des te +opmerkelijker is, als men het geval vergelijkt met de vleeschetende +viervoetige dieren, welke in heete landen zoo menigvuldig zijn. Deze +ontdekking trof mij zoowel bij mijne komst in Brazilië, als toen +ik de vele fraaie en beweeglijke vormen der <span class= +"ex">Harpalidae</span> opnieuw zag verschijnen in de gematigde vlakten +van La Plata. Vervangen soms de zeer talrijke spinnen en roofzuchtige +<span class="ex">Hymenoptera</span> de vleeschetende kevers? De +aaskevers en <span class="ex">Brachelytra</span> komen zeer weinig +voor; daarentegen vindt men de <span class="ex">Rhyncophora</span> en +<span class="ex">Chrysomelidae</span>, die voor hun onderhoud alle van +de plantenwereld afhangen, in verbazende menigte. Ik spreek hier niet +van het aantal verschillende soorten, maar van dat der <span class= +"corr" id="xd20e1211" title="Bron: individuen">individuën</span>, +want hiervan hangt het meest opvallende kenmerk der insectenkunde van +de verschillende landen af. De orden der <span class= +"ex">Orthoptera</span> en <span class="ex">Hemiptera</span> zijn +bijzonder talrijk; dit geldt ook voor de stekende afdeeling der +<span class="ex">Hymenoptera</span>, behalve misschien de bijen.</p> +<p>Voor het eerst een tropisch woud betredend, staat men verbaasd over +den arbeid der mieren. Goed aangelegde paden vertakken zich in alle +richtingen, waarop men een leger van nooit ontbrekende, komende en +gaande fourageerders kan zien, beladen met stukjes groen blad, die soms +grooter zijn dan zij zelven. Een kleine donkergekleurde mier trekt soms +in tallooze zwermen naar elders. Te Bahia werd op zekeren dag mijne +aandacht getrokken door een aantal spinnen, kakkerlakken en andere +insecten, benevens eenige <span class="pagenum">[<a id="pb56" href= +"#pb56" name="pb56">56</a>]</span>hagedissen, die zich in de grootste +onrust over eene open plek gronds spoedden. Kort achter hen was elke +stengel, elk blad zwart van kleine mieren. Toen de zwerm de open ruimte +was overgetrokken, verdeelde zij zich en daalde langs een ouden muur +af. Een aantal insecten werd hierdoor geheel ingesloten, en +verwonderlijk waren de pogingen, die de arme kleine schepsels deden, om +zich aan zulk een dood te onttrekken. Toen de mieren aan den weg +kwamen, veranderden zij van koers en klommen in smalle rijen weder +tegen den muur op. Ik plaatste nu een kleinen steen zoodanig, dat hij +een dezer rijen den pas afsneed; waarna de geheele drom er op aanviel +en toen onmiddellijk terugtrok. Kort daarop viel een tweede troep op de +versperring aan; maar toen ook deze aanval zonder gevolg bleef, werd +deze marschroute geheel opgegeven. Door een omweg te maken van een duim +breed, hadden de mieren den steen kunnen vermijden; en dit zou zonder +twijfel gebeurd zijn als hij daar aanvankelijk gelegen had; doch nu zij +aangevallen werden, wilden de heldhaftige kleine strijders van geen +wijken weten.</p> +<p>In de nabijheid van Rio vindt men eene soort insecten, op wespen +gelijkende, die in de hoeken der waranda’s kleicellen maken voor +hunne larven, en zeer talrijk zijn. Deze cellen stoppen zij vol +halfdoode spinnen en rupsen, die zij, naar ’t schijnt, zoo +wonderlijk weten te steken, dat de slachtoffers verlammen maar in leven +blijven totdat de eitjes der anderen zijn uitgebroed. De larven voeden +zich dan met de afzichtelijke rompen van machtelooze, halfdoode +slachtoffers—een gezicht, dat door een enthousiastischen +natuuronderzoeker als aangenaam en merkwaardig beschreven is!<a class= +"noteref" id="xd20e1229src" href="#xd20e1229" name= +"xd20e1229src">16</a></p> +<p>Op zekeren dag sloeg ik met belangstelling een doodelijken +<span class="pagenum">[<a id="pb57" href="#pb57" name= +"pb57">57</a>]</span>strijd gade tusschen eene wesp (<span class= +"ex">Pepsis</span>) en eene groote spin van het geslacht <span class= +"ex">Lycosa</span>. De wesp deed een plotselingen stoot naar hare +prooi, en vloog toen weg. De spin was blijkbaar gewond, want toen zij +poogde te ontsnappen, rolde zij eene kleine helling af, maar had nog +kracht genoeg om in een dicht hoopje gras te kruipen. Weldra keerde de +wesp terug, en scheen verwonderd, dat zij haar slachtoffer niet +dadelijk vond. Zij begon toen eene even geregelde jacht als ooit een +hond een vos najoeg: beschreef korte halve cirkels, en trilde daarbij +voortdurend met hare vleugels en voelhorens. Het duurde niet lang of de +spin, hoe goed ook verborgen, werd ontdekt; waarna de wesp, die +blijkbaar nog bevreesd was voor de kaken van haren tegenstander, dezen, +na veel manoeuvers, twee steken aan de onderzijde der borstkas +toebracht. Na de nu roerloos liggende spin behoedzaam met hare +voelhorens onderzocht te hebben, maakte de wesp zich gereed het lichaam +weg te sleepen, toen ik zoowel den geweldenaar als zijn prooi +tegenhield.<a class="noteref" id="xd20e1250src" href="#xd20e1250" name= +"xd20e1250src">17</a></p> +<p>Het getal spinnen in verhouding tot andere insecten is hier, +vergeleken met Engeland, zeer veel grooter, wellicht meer dan met eene +andere afdeeling der gelede dieren het geval is. De afwisseling in +soorten onder de springende spinnen schijnt bijna oneindig. Het +geslacht, of liever de familie <span class="ex">Epeïra</span> +(Kruisspin)<a class="noteref" id="xd20e1265src" href="#xd20e1265" name= +"xd20e1265src">18</a> kenmerkt zich hier door vele eigenaardige vormen; +enkele bijzondere soorten hebben puntige lederachtige schilden, andere +breede en doornige tibiae. Elk pad in het woud wordt versperd door het +sterke gele web eener soort, behoorende tot dezelfde afdeeling als de +<span class="ex">Epeïra <span class="pagenum">[<a id="pb58" href= +"#pb58" name="pb58">58</a>]</span>clavipes</span> van Fabricius, die, +volgens Sloane,<a class="noteref" id="xd20e1288src" href="#xd20e1288" +name="xd20e1288src">19</a> vroeger in West-Indië webben maakte, +sterk genoeg om vogels te vangen.</p> +<p>Eene kleine en aardige soort spin met zeer lange voorpooten en die +tot een onbeschreven geslacht schijnt te behooren, leeft als parasiet +op bijna al deze webben. Ik vermoed, dat zij voor de groote +<span class="ex">Epeïra</span> te onbeduidend is om er nota van te +nemen, en dat deze haar daarom toestaat op de kleine insecten jacht te +maken, die anders vernield zouden worden wanneer zij aan de draden +blijven kleven. Als deze kleine spin gestoord wordt, houdt zij zich +dood door de voorpooten uit te strekken, of laat zich plotseling uit +het web vallen.</p> +<p>Eene groote <span class="ex">Epeïra</span> van dezelfde +afdeeling als <span class="ex">Epeïra tuberculata</span> en +<span class="ex">conica</span> is uiterst algemeen, vooral op droge +plaatsen. Haar web, dat meestal tusschen de groote bladeren der gewone +agave of Amerikaansche aloë gespannen is, wordt soms nabij het +midden versterkt door een tweetal, of zelfs vier zigzagvormige banden, +die twee opvolgende stralen verbinden. Is een of ander groot insect, +bijv. een sprinkhaan of wesp, gevangen, dan wentelt de spin het door +eene fluksche beweging zeer snel om, schiet tegelijk een bundel draden +uit hare spinklieren, en hult hare prooi in een koker, evenals de pop +van een zijdeworm. Nu onderzoekt de spin het machtelooze slachtoffer, +en geeft het den noodlottigen beet op de achterzijde der borstkas; +daarna trekt zij zich terug en wacht geduldig tot het gif zijne werking +heeft volbracht. De sterkte van dit gif laat zich beoordeelen uit het +feit, dat ik eene halve minuut later de pop openende, eene groote wesp +geheel levenloos vond. De <span class="ex">Epeïra</span> staat +altijd met het hoofd benedenwaarts bij het midden van het web. Wordt +zij gestoord, dan handelt zij verschillend naar omstandigheden: is er +een kreupelboschje <span class="pagenum">[<a id="pb59" href="#pb59" +name="pb59">59</a>]</span>onder, dan valt zij plotseling omlaag, en +duidelijk heb ik den draad uit de spinklieren door het dier zien +verlengen, terwijl het nog stilstond, als eene voorbereiding tot zijn +val. Is de grond beneden onbegroeid, dan laat de <span class= +"ex">Epeïra</span> zich zelden vallen, maar kruipt snel door eene +middenopening van de eene naar de andere zijde. Nog verder gestoord, +voert zij eene allermerkwaardigste handeling uit: staande in het midden +van het web, dat aan buigzame takken is gehecht, rukt zij dit krachtig +heen en weer, totdat het geheele dradenweefsel eindelijk zulk eene +snelle trillende beweging verkrijgt, dat zelfs de omtrekken van het +lichaam der spin onduidelijk worden.</p> +<p>Het is een welbekend feit, dat de meeste Britsche spinnen, als een +groot insect in hare webben gevangen is, de draden pogen af te breken +en hare prooi bevrijden, om hare webben tegen totale vernieling te +vrijwaren. Maar eens zag ik in eene broeikas te Shropshire eene groote +wijfjes-wesp gevangen in het onregelmatige web eener zeer kleine spin. +In stede nu dat deze haar web afbrak, ging zij ijverig voort met het +lichaam en vooral de vleugels van haar <span class="corr" id= +"xd20e1324" title="Bron: sprooi">prooi</span> te verstrikken. In +’t eerst deed de wesp herhaalde vergeefsche uitvallen met haren +angel op den kleinen tegenstander. Nadat ik de wesp meer dan een uur +had laten worstelen, kreeg ik eindelijk medelijden met haar, doodde ze +en legde ze toen weer in het web. Weldra keerde de spin terug; en een +uur later vond ik deze tot mijne groote verwondering met hare kaken in +de opening geboord, door welke de levende wesp haren angel naar buiten +steekt. Twee- of driemaal verjoeg ik de spin; maar de eerste 24 uren +vond ik haar steeds op dezelfde plek opnieuw aan het zuigen. Door de +sappen van haar prooi, die verscheidene malen grooter was dan zij +zelve, werd de spin zeer opgeblazen.</p> +<p>Het is hier de plaats mede te deelen, dat ik dicht bij +S<sup>a</sup>-Fé Bajada vele groote zwarte spinnen zag, met +robijnkleurige figuren op den rug en die de gewoonte hadden +troepsgewijze te leven. De webben hadden een verticalen stand, zooals +met het geslacht <span class="ex">Epeïra</span> steeds het geval +is, <span class="pagenum">[<a id="pb60" href="#pb60" name= +"pb60">60</a>]</span>en waren onderling gescheiden door eene ruimte van +omstreeks twee voet. Alle waren echter aan zekere gemeenschappelijke +draden gehecht, die eene groote lengte hadden en zich naar alle zijden +der gemeenschap uitstrekten. Op deze wijze waren de toppen van eenige +hooge struiken door de vereenigde webben ingesloten.</p> +<p>Azara<a class="noteref" id="xd20e1339src" href="#xd20e1339" name= +"xd20e1339src">20</a> heeft eene in Paraguay troepsgewijze levende spin +beschreven, die volgens Walckenaer een <span class= +"ex">Theridion</span> moet zijn, doch waarschijnlijk eene <span class= +"ex">Epeïra</span> is en mogelijk van dezelfde soort als de mijne. +Ik kan mij echter niet herinneren een centraalweb te hebben gezien zoo +groot als een hoed, waarin, gelijk Azara zegt, gedurende den herfst als +de spinnen sterven, de eitjes worden gelegd. Daar alle spinnen, die ik +hier zag, even groot waren, moeten zij ongeveer even oud geweest zijn. +Deze gewoonte om troepsgewijze te leven bij een zoo typisch geslacht +als <span class="ex">Epeïra</span>: bij insecten zoo bloeddorstig +en eenzelvig, dat zelfs de beide seksen elkander aanvallen, is een zeer +zonderling feit.</p> +<p>In eene hooggelegen vallei van de Cordilléra, bij Mendoza, +vond ik eene andere spin met een zonderling gevormd web. Sterke draden +straalden in een verticaal vlak uit een gemeenschappelijk middelpunt, +waar het insect zijne standplaats had; maar slechts twee stralen waren +door een symmetrisch mazennet verbonden, zoodat het web, instede van +cirkelvormig zooals meestal het geval is, uit een wigvormig segment +bestond. Alle webben waren gelijkvormig samengesteld. <span class= +"pagenum">[<a id="pb61" href="#pb61" name="pb61">61</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e734" href="#xd20e734src" name="xd20e734">1</a></span> +<span class="ex" lang="pt">Lagoa</span> is het Portugeesche woord voor +“Meer.”</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e803" href="#xd20e803src" name="xd20e803">2</a></span> <span lang= +"fr">Annales des Sciences Naturelles</span>, Jaargang 1833.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e850" href="#xd20e850src" name="xd20e850">3</a></span> De +Broodwortel (wortel van den cassave-struik) met den Lat. naam +<span class="ex">Jatropa manihot</span>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e886" href="#xd20e886src" name="xd20e886">4</a></span> Volgens +eene planimetrische berekening telt Brazilië 8,524,777 □ +Kilom. bij eene bevolking van ruim 21 millioen zielen. De dichtheid is +dus 2.5 inw. per □ Kilom. Zooals bekend, is 80 het normaalcijfer +voor de bevolkingsdichtheid, welke grens <i>niet</i> mag worden +overschreden, zonder sociale nooden in ’t leven te roepen. +Nederland en België hebben respect. eene bevolkingsdichtheid van +176.5 en 251 per □ Kilom.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e910" href="#xd20e910src" name="xd20e910">5</a></span> De +West-Indische koolpalm (<span class="ex">Areca</span> of <span class= +"ex">Oreodoxa oleracea</span>.)</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e946" href="#xd20e946src" name="xd20e946">6</a></span> Baron +George L. C. F. D. Cuvier (1769–1832), vooral bekend door zijn +klassiek werk <span class="ex" lang="fr">Recherches sur les ossemens +fossiles</span>, dat in 1812 voor ’t eerst verscheen.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e965" href="#xd20e965src" name="xd20e965">7</a></span> Deze +species heb ik beschreven en benoemd in de <span class="ex" lang= +"en">Annals of Natural History</span>, Vol. XIV, blz. 241.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e978" href="#xd20e978src" name="xd20e978">8</a></span> +<span class="ex">Rhamphastus</span>, van de orde der <span class= +"ex">Cuculi</span> (Koekoeksvogels.) In Brazilië heet hij +<span class="ex">tucano</span>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1047" href="#xd20e1047src" name="xd20e1047">9</a></span> Ik ben +Waterhouse veel dank schuldig voor zijne vriendelijkheid om deze en +vele andere insecten voor mij te benoemen, en voor zijne zeer +gewaardeerde hulp.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1072" href="#xd20e1072src" name="xd20e1072">10</a></span> Illig. +of Ill. is de afgekorte benaming voor <span class="corr" id="xd20e1074" +title="Bron: I.">J.</span> K. W. Illiger.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1078" href="#xd20e1078src" name="xd20e1078">11</a></span> +Kirby’s <span class="ex">Entomology</span>, Deel II, blz. +319.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1098" href="#xd20e1098src" name="xd20e1098">12</a></span> +Behoorende tot de <span class="ex">Sphingidae</span>, eene familie van +de <span class="ex">Lepidoptera</span> of <span class= +"ex">Kapellen</span>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1120" href="#xd20e1120src" name="xd20e1120">13</a></span> +<span class="ex">Phallus impudicus</span>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1145" href="#xd20e1145src" name="xd20e1145">14</a></span> +Doubleday heeft op 3 Maart 1845 voor het Entomologisch Genootschap een +bijzonderen bouw in de vleugels dezer kapel beschreven, welke het +middel schijnt te zijn om dit geluid te maken. Hij zegt: “Dit +insect is merkwaardig wegens het bezit van eene soort trommel aan de +basis der voorvleugels, tusschen de rib- en de onderribnerven. Deze +twee nerven hebben daarenboven binnenin een schroefvormig diaphragma of +tubus.” In Langendorff’s Reizen (gedurende de jaren +1803/7<span class="corr" id="xd20e1147" title="Niet in bron">)</span>, +blz. 74 vind ik vermeld, dat op het eiland S<sup>a</sup>.-Catharina, +aan de kust van Brazilië, eene kapel <span class="ex">Februa +Hoffmanseggi</span> bestaat, die bij het wegvliegen een geluid maakt, +als van een ratel.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1162" href="#xd20e1162src" name="xd20e1162">15</a></span> Ik wil +hier als een gewoon voorbeeld van één dag verzamelen (23 +Juni), toen ik op de <span class="ex">Coleoptera</span> niet bijzonder +acht gaf, vermelden, dat ik 68 soorten van deze orde ving. Daaronder +waren slechts twee <span class="ex">Carabidae</span>, vier <span class= +"ex">Brachelytra</span>, vijftien <span class="ex">Rhyncophora</span> +en veertien <span class="ex">Chrysomelidae</span>. Zeven en dertig +soorten <span class="ex">Arachnidae</span>, die ik thuis bracht, zullen +voldoende zijn om te bewijzen, dat ik aan de algemeene lievelingsorde +der <span class="ex">Coleoptera</span> niet te veel aandacht +schonk.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1229" href="#xd20e1229src" name="xd20e1229">16</a></span> Te +vinden in een handschrift van Abbott, die zijne waarnemingen in +Georgië deed, en dat in het Britsch Museum berust. Zie de +verhandeling van A. White in de <span class="ex" lang="en">Annals of +Natural History</span>, Deel VII, blz. 472. Luitenant Hutton heeft in +<span class="ex" lang="en"><span class="corr" id="xd20e1235" title= +"Bron: the">The</span> Journal of the Asiatic Society</span>, Deel I, +blz. 555 eene in Indië thuis behoorende wesp beschreven, die +dezelfde gewoonten heeft.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1250" href="#xd20e1250src" name="xd20e1250">17</a></span> Don +Felix Azara (Deel I, blz. 175) spreekt van een tot de <span class= +"ex">Hymenoptera</span> behoorend insect, waarschijnlijk van hetzelfde +geslacht, en zegt dat hij dit eene doode spin door het hooge gras in +eene rechte lijn naar zijn nest zag sleepen, hetwelk 163 pas ver lag. +Hij voegt er bij, dat de wesp, om haren weg te vinden, telkens +<span class="ex" lang="fr">demi-tours d’environ trois +palmes</span> maakte.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1265" href="#xd20e1265src" name="xd20e1265">18</a></span> Behoort +tot de familie der <span class="ex">Orbitelae</span> (groep +<span class="ex">Sedentaria</span> of Netspinnen). Veelal geschreven +<span class="ex">Epeira</span> in plaats van <span class= +"ex">Epeïra</span>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1288" href="#xd20e1288src" name="xd20e1288">19</a></span> Hans +Sloane (1660–1753), Iersch geneesheer en natuuronderzoeker, +schreef <span class="ex" lang="en">Natural History of Jamaica</span> en +stichtte het Britsch Museum.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1339" href="#xd20e1339src" name="xd20e1339">20</a></span> +Azara’s <span class="ex" lang="fr">Voyage</span>, Deel I, blz. +213.</p> +</div> +</div> +<div id="ch3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="label">Hoofdstuk III.</h2> +<h2 class="main">Maldonado.</h2> +<p class="firstpar"><span class="marginnote">5 Juli 1832.</span> In den +morgen lichtten wij het anker en verlieten de prachtige haven van Rio +de Janeiro. Op onzen tocht naar de Rio de la Plata zagen wij niets +bijzonders, behalve op zekeren dag eene groote school bruinvisschen, +vele honderden in getal. De zee werd op sommige plaatsen geheel er van +doorploegd; en een zeer buitengewoon schouwspel vertoonde zich, toen +honderden tegelijk met sprongen, waarbij hun lichaam geheel boven water +kwam, de zee doorkliefden. Toen het schip negen knoopen in het uur +liep, konden deze dieren met het grootste gemak heen en weer langs den +boeg gaan, en daarna recht vooruit schieten.</p> +<p>Zoodra wij den zeearm der Plata-rivier invoeren, werd het weder zeer +onbestendig. In een donkeren nacht werden wij omringd door tallooze +robben en pinguins, die zulke vreemde geluiden maakten, dat de officier +van de wacht rapporteerde, dat hij het vee op den oever kon hooren +loeien. Den daarop volgenden nacht woonden wij een prachtig schouwspel +van natuurlijk vuurwerk bij. De top van den mast en de einden der raas +blonken in het St.-Elmusvuur<a class="noteref" id="xd20e1369src" href= +"#xd20e1369" name="xd20e1369src">1</a>; en bijna kon men den vorm der +vlag onderscheiden, alsof zij met phosphorus bestreken was. De zee +lichtte zoo sterk, dat de sporen der <span class="pagenum">[<a id= +"pb62" href="#pb62" name="pb62">62</a>]</span>pinguins door een vurig +zog kenbaar waren; en elk oogenblik werd de duisternis der lucht door +den helsten bliksemschijn verlicht.</p> +<p>Toen wij in den riviermond waren, zag ik met belangstelling hoe +langzaam het water van zee en rivier zich mengden. Het laatste, +modderig en kleurloos, dreef door zijn kleiner soortelijk gewicht op +het oppervlak van het zoute water. Duidelijk was dit te zien in het +kielwater van het schip, waar men een streep blauw water in kleine +draaikolkjes zich met de omringende vloeistof zag mengen.</p> +<p><span class="marginnote">26 Juli.</span> Wij ankerden te Montevideo. +De <span class="ex">Beagle</span> maakte zich gereed de uiterste zuid- +en oostkusten van Amerika, ten zuiden van de Plata-rivier, gedurende +twee achtereenvolgende jaren op te meten. Om onnoodige herhalingen te +voorkomen, <span class="corr" id="xd20e1386" title= +"Bron: zal ik alleen die gedeelten uit mijn dagboek beschrijven">zal ik +die gedeelten van mijn dagboek samenvatten</span>, welke op dezelfde +districten betrekking hebben, zonder steeds op de volgorde te letten, +waarin wij ze bezochten.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Maldonado is gelegen aan den noordelijken oever der Plata-rivier en +niet heel ver van de monding van den zeearm. Het is een zeer rustig, +verlaten stadje, waarvan de straten, zooals algemeen in deze landen het +geval is, onderling rechthoekig zijn aangelegd, en met eene ruime plaza +of plein in het midden, dat door zijne grootte de geringe bevolking nog +meer doet uitkomen. Het heeft bijna geen handel, en de uitvoer bepaalt +zich tot enkele huiden en levend vee. De inwoners zijn voornamelijk +landeigenaars, benevens enkele winkeliers en de noodige +handwerkslieden, als grofsmeden en timmerlieden, die binnen een omtrek +van 50 mijlen bijna al het werk doen. De stad is van de rivier +gescheiden door een strook zandheuvels van ongeveer een mijl breedte, +en aan alle andere zijden omringd door een onbegroeid, zwak golvend +terrein, dat met eene gelijkvormige fraaigroene graslaag, waarop +tallooze kudden vee, schapen en paarden grazen, bedekt is. Zelfs dicht +bij de stad is zeer weinig land in cultuur. Enkele hagen van +<span class="pagenum">[<a id="pb63" href="#pb63" name= +"pb63">63</a>]</span>cactussen en agaven wijzen aan, waar eenige tarwe +of maïs geplant is. De aanblik van het land is zeer gelijkvormig +langs den geheelen noordelijken Plata-oever, en het eenige verschil is, +dat de granietheuvels hier wat steiler zijn. Het landschap is zeer +weinig aanlokkend: er is nauwelijks een huis, een omheind stuk grond of +zelfs een boom, die er een zweem van vroolijkheid aan geeft. En toch, +als men een tijd op een schip gevangen heeft gezeten, ligt er iets +bekoorlijks in het onbestemde gevoel van over grenzenlooze grasvlakten +te wandelen. Daarenboven, als uw uitzicht tot eene kleine ruimte is +beperkt, bezitten vele voorwerpen schoonheid. Eenige kleinere vogels +zijn schitterend gekleurd, en het heldergroene, door het vee afgeweide +grasveld, is versierd met dwergbloemen, waaronder eene plant, die er +uitziet als het madeliefje, aanspraak maakte op den naam van een oud +vriend. Wat zou een bloemkweeker wel zeggen van geheele strooken grond, +zoo dicht met <span class="ex">Verbena melindres</span> (ijzerkruid) +bedekt, dat zij zelfs op een afstand in het bontste scharlakenrood +prijken?</p> +<p>Ik bleef tien weken te Maldonado en verschafte mij in dien tijd eene +bijna volledige verzameling vogels, viervoetige en kruipende dieren. +Alvorens eenige opmerkingen daarover te doen, zal ik een klein +uitstapje vertellen, dat ik deed naar de omstreeks zeventig mijlen ver +in noordelijke richting gelegen rivier Polanco. Als een bewijs hoe +goedkoop alles in dit land is, wil ik meedeelen, dat ik slechts twee +dollars of acht shillings daags betaalde voor twee mannen met een troep +van omstreeks twaalf rijpaarden. Mijne metgezellen waren goed gewapend +met sabels en pistolen—eene voorzorg, die ik dacht dat eigenlijk +onnoodig zou zijn; doch het eerste nieuwtje dat wij hoorden was, dat +daags te voren een reiziger uit Montevideo met afgesneden hals dood op +den weg was gevonden. Dit gebeurde dicht bij een kruis—de +herinnering aan een vroegeren moord.</p> +<p>Den eersten nacht sliepen wij in een afgelegen landhuisje, waar ik +spoedig tot de ontdekking kwam, dat ik twee of drie artikelen +bezat—in ’t bijzonder een zakkompas—welke +<span class="pagenum">[<a id="pb64" href="#pb64" name= +"pb64">64</a>]</span>grenzenlooze verbazing wekten. In elk huis werd +mij gevraagd het kompas te laten zien en daarmee, gevoegd bij eene +kaart, de richting van verschillende plaatsen aan te wijzen. Het wekte +de levendigste bewondering, dat ik, een volslagen vreemdeling, den weg +kende (want weg en richting zijn synoniem in dit open land) naar +plaatsen, waar ik nog nooit geweest was. In één huis liet +eene jonge vrouw, die ziek te bed lag, mij verzoeken binnen te komen om +haar het kompas te laten zien. Was hare verbazing groot—de mijne +was nog grooter, dat er zooveel onwetendheid gevonden werd onder +menschen, die duizenden stuks vee en uitgestrekte landgoederen bezaten. +Het kan alléén verklaard worden door het feit, dat dit +afgelegen deel des lands maar zelden door vreemdelingen bezocht wordt. +Ook vroeg men mij of de aarde dan wel de zon zich bewoog; of het in +’t noorden warmer of kouder was; waar Spanje lag en vele andere +dergelijke vragen. Het meerendeel der bewoners had een vaag denkbeeld, +dat Engeland, Londen en Noord-Amerika verschillende namen waren voor +dezelfde plaats; maar de beter ingelichten wisten wel, dat Londen en +Noord-Amerika verschillende landen waren, dicht bij elkander gelegen, +en dat Engeland een groote stad in Londen was!</p> +<p>Ik droeg eenige Prometheus-zwavelstokken bij mij, die ik aanstak +door er op te bijten. Nu vond men het zoo wonderlijk, dat een mensch in +staat was vuur te maken met zijn tanden, dat doorgaans de geheele +familie bijeenkwam om het te zien. Eens werd mij een dollar voor een +enkelen zwavelstok geboden. In het dorp Las Minas gaf het feit, dat ik +des morgens mijn gezicht wiesch, veel stof tot bespiegeling; een +voornaam handelaar ondervroeg mij uitvorschend over zulk een +zonderlinge gewoonte, en tevens waarom wij aan boord onze baarden +droegen: want hij had van mijn gids gehoord dat wij dit deden. Hij keek +mij zeer wantrouwend aan; misschien had hij gehoord van reinigingen in +den Mohammedaanschen godsdienst en kwam hij, wetende dat ik een ketter +was, waarschijnlijk tot de slotsom, dat alle ketters Turken waren. +<span class="pagenum">[<a id="pb65" href="#pb65" name= +"pb65">65</a>]</span></p> +<p>In dit land is het de algemeene gewoonte om aan het eerste huis het +beste nachtverblijf te vragen. De verbazing over het kompas en mijne +andere goocheltoeren waren in zekeren zin voordeelig, omdat ik daarmee +en met de lange verhalen, die mijne gidsen deden over mijne kunst van +steenen te breken, giftige en onschadelijke slangen te onderscheiden, +insecten te verzamelen, enz. enz. de lieden voor hunne gastvrijheid +betaalde. Ik schrijf alsof ik onder de bewoners van Midden-Afrika +geweest was; Oost-Banda zou zich door deze vergelijking niet gevleid +achten, maar zoo waren mijne indrukken in die dagen.</p> +<p>Den volgenden dag reden wij naar het dorp Las Minas. Het land was +iets heuvelachtiger, maar droeg overigens hetzelfde karakter; een +bewoner van de Pampas zou het ongetwijfeld als een echt Alpenland +beschouwd hebben. Het land is zoo dun bevolkt, dat wij den ganschen dag +bijna niemand ontmoetten. Las Minas is nog veel kleiner dan Maldonado, +ligt in eene kleine vlakte en is door lage rotsachtige bergen omgeven. +Het bezit den gewonen symmetrischen vorm en ziet er met zijne gewitte, +in het midden staande kerk vrij aardig uit. De buiten de kom gelegen +huizen, die geen tuinen of binnenplaatsen bezaten, lagen als geheel +verlaten in de vlakte. Dit is op het land algemeen het geval, en +bijgevolg hebben alle huizen een ongezellig aanzien.</p> +<p>Tegen den nacht hielden wij stil voor een <span class= +"ex">pulperia</span> of drankwinkel, waar in den loop van den avond een +aantal <span class="ex">Gauchos</span><a class="noteref" id= +"xd20e1419src" href="#xd20e1419" name="xd20e1419src">2</a> +spiritualiën kwamen drinken en sigaren rooken. Het voorkomen dezer +lieden is zeer opmerkelijk; meestal zijn zij groot en knap, maar hun +uiterlijk is trotsch en losbandig. Vele dragen knevels, en lang zwart +haar dat over hun rug golft. Met hunne helderkleurige gewaden, groote +sporen die tegen de hielen rinkelen, en hunne als dolken in den gordel +gestoken messen, zien zij er uit als lieden geheel verschillend van wat +volgens hun naam <span class="ex">Gauchos</span>, of eenvoudige +landlieden, verwacht zou mogen worden. <span class="pagenum">[<a id= +"pb66" href="#pb66" name="pb66">66</a>]</span>Hunne beleefdheid is +overdreven; nooit raken zij hunne dranken aan zonder af te wachten dat +gij die zult proeven; maar terwijl zij hunne uiterst bevallige buiging +maken, schijnen zij volkomen gereed om, als de gelegenheid schoon is, u +de keel af te snijden.</p> +<p>Den derden dag volgden wij een eenigszins onregelmatigen koers, daar +ik met het onderzoek van eenige marmerlagen bezig was. Op de fraaie +grasvlakten zagen wij een aantal struisvogels (<span class= +"ex">Struthio rhea</span>). Enkele troepen telden twintig tot dertig +vogels. Stonden deze dieren op eene kleine verhevenheid, zoodat zij +zich op den helderen hemel afteekenden, dan boden zij een zeer fraai +schouwspel. Nooit heb ik in een ander deel van het land zulke tamme +struisvogels ontmoet; met gemak kon men tot op korten afstand naar hen +toe galoppeeren; maar <span class="corr" id="xd20e1432" title= +"Bron: den">dan</span> spreidden zij de vleugels uit, schoten recht +voor den wind weg, en lieten de paarden spoedig achter zich.</p> +<p>Des nachts kwamen wij aan het huis van een rijken landeigenaar, Don +Juan Fuentes, maar die aan geen mijner metgezellen persoonlijk bekend +was. Als men het huis van een vreemdeling nadert, worden gewoonlijk +verscheidene kleine regels der etiquette in acht genomen. Men rijdt +langzaam naar de deur, groet met de woorden “Ave Maria,” en +stijgt in den regel niet eer van het paard, voordat iemand naar buiten +komt en u verzoekt af te stijgen; het vormelijke antwoord van den +eigenaar is dan: “<span class="ex" lang="es">Sin pecado +concebido</span>.”<a class="noteref" id="xd20e1440src" href= +"#xd20e1440" name="xd20e1440src">3</a> Is men het huis binnengetreden, +dan wordt eenige minuten lang een algemeen gesprek gevoerd, totdat men +verlof vraagt er den nacht door te brengen—hetgeen als eene +natuurlijke zaak wordt toegestaan. De vreemdeling doet dan zijn maal +met het gezin, en men wijst hem eene kamer aan, waar hij met de tot +zijn <span class="ex">recado</span><a class="noteref" id="xd20e1445src" +href="#xd20e1445" name="xd20e1445src">4</a> behoorende paardendekken +zijn bed maakt. Het is merkwaardig hoezeer gelijksoortige +omstandigheden gelijksoortige gewoonten <span class="pagenum">[<a id= +"pb67" href="#pb67" name="pb67">67</a>]</span>ten gevolge hebben. Aan +de Kaap de Goede Hoop worden dezelfde gastvrijheid en op zeer weinig na +dezelfde regels der etiquette algemeen in acht genomen; niettemin +blijkt het verschil tusschen het karakter van den Spanjaard en dat van +den Hollandschen Boer hieruit, dat de eerste zijn gast nooit eene +enkele vraag doet buiten de stiptste regelen der beleefdheid, terwijl +de eerlijke Hollander vraagt waar hij geweest is, waar hij heengaat, +wat zijn beroep is, en zelfs hoeveel broeders, zusters of kinderen hij +heeft.</p> +<p>Kort na onze komst in de woning van Don Juan, werd een der groote +kudden vee naar huis gedreven, en werden drie beesten uitgekozen om als +voedsel voor het gezin geslacht te worden. Dit halfwilde vee is zeer +snel ter been; en den noodlottigen <span class="ex">lazo</span> zeer +wel kennende, bezorgde het den paarden eene langdurige en vermoeiende +jacht. Vergeleken bij de ruwe weelde, die in het getal dienstboden, +paarden en de menigte vee ten toon werd gespreid, bood het armzalige +huis van Don Juan een zonderlingen aanblik. De vloer bestond uit +geharden modder, en de vensters hadden geen ruiten; de zitkamer boogde +slechts op een paar van de ruwste stoelen en banken, benevens een paar +tafels. Ofschoon verscheidene vreemdelingen aanzaten, bestond het +avondeten slechts uit twee groote stapels vleesch: een van gebraden +rund-, de tweede van gekookt vleesch, met enkele stukken pompoen; +buiten deze laatste, was er geen andere vrucht of groente, en zelfs +geen stuk brood. Als drank diende een groote aarden kruik met water +voor het geheele gezelschap. Toch was deze man eigenaar van +verscheidene vierkante mijlen land, waarvan bijna elke morgen koren en +met geringe moeite alle gewone groenten kon opleveren. De avond werd +met rooken doorgebracht, benevens wat zingen voor de vuist, onder +begeleiding van de gitaar. De segnorita’s zaten alle bij elkander +in een hoek van de kamer en aten niet met de mannen.</p> +<p>Er zijn zooveel werken over deze landen geschreven, dat het bijna +overbodig is den <span class="ex">lazo</span> of de <span class= +"ex">bolas</span> te beschrijven. De <span class="ex">lazo</span> +bestaat uit een zeer sterk, maar dun, goed gevlochten <span class= +"pagenum">[<a id="pb68" href="#pb68" name="pb68">68</a>]</span>koord +van ongelooide huid vervaardigd. Het eene eind is aan den breeden +gordel bevestigd, die het saâmgestelde tuig van den <span class= +"ex">recado</span> (of den in de Pampas gebruikelijken zadel) +bijeenbindt; het andere einde bestaat uit een kleinen ijzeren of +koperen ring, waardoor een loopende knoop kan worden geschoven. Als de +Gaucho den <span class="ex">lazo</span> wil gebruiken, neemt hij een +kleinen kronkel in de hand, die den teugel vasthoudt; in de andere +houdt hij den loopenden knoop, die zeer ruim genomen, meestal eene +middellijn heeft van omtrent acht voet. Dezen zwaait hij om zijn hoofd, +houdt door eene behendige pols-beweging den knoop open, en werpt hem +dan zonder te missen naar de plek, die hij verkiest. Wordt de +<span class="ex">lazo</span> niet gebruikt, dan bindt men hem in een +kleinen kronkel aan de achterzijde van den <span class= +"ex">recado</span>.</p> +<p>De <span class="ex">bolas</span> of ballen zijn van tweederlei +soort; de eenvoudigste, die in hoofdzaak voor het vangen van +struisvogels gebruikt worden, bestaan uit twee ronde met leder +overdekte steenen, welke door een dunnen gevlochten riem van circa acht +voet lengte verbonden zijn. De tweede soort verschilt van de eerste +alleen hierin, dat er drie ballen door de riemen aan een +gemeenschappelijk middelpunt verbonden zijn. De Gaucho houdt den +kleinsten der drie ballen in de hand en zwaait de twee andere om zijn +hoofd; dan neemt hij zijn mikpunt, en slingert hen als een draaienden +kettingkogel door de lucht. Nauwelijks treffen de ballen het een of +ander voorwerp, of zij winden er zich om heen, kruisen zich en +kronkelen stevig samen. Grootte en gewicht der ballen verschillen naar +gelang van het doel waarvoor zij gemaakt worden; zijn zij van steen, +dan worden zij, hoewel niet grooter dan een appel, met zooveel kracht +geworpen, dat zij somtijds zelfs een paard het been verbrijzelen.</p> +<p>Ik heb ballen gezien van hout en zoo groot als een raap, die bestemd +waren om paarden te vangen zonder hen te kwetsen. Soms zijn de ballen +van ijzer, en deze kunnen het verst geworpen worden. De grootste +moeilijkheid bij het gebruik van den <span class="ex">lazo</span> of de +<span class="ex">bolas</span> ligt in de kunst om zoo goed te rijden, +dat men in staat is in vollen ren en bij plotselinge <span class= +"pagenum">[<a id="pb69" href="#pb69" name= +"pb69">69</a>]</span>zwenkingen hen zoo juist om het hoofd te zwaaien, +dat er mee gemikt kan worden; te voet leert iemand de kunst vrij +spoedig. Eens vermaakte ik mij met in vollen galop de ballen om mijn +hoofd te zwaaien, toen het vrije einde bij ongeluk tegen een struik +sloeg. Daar de draaiende beweging zoodoende gestuit werd, viel die bal +onmiddellijk op den grond en greep, als bij tooverslag, een achterpoot +van mijn paard; de andere bal werd toen uit mijne handen gerukt en mijn +paard fluks tot staan gebracht. Gelukkig was het een oud gedresseerd +dier en wist het wat dit beteekende; anders zou het waarschijnlijk zoo +lang achteruit geslagen hebben, tot het gevallen was. De Gauchos +schaterden van het lachen; zij schreeuwden, dat zij alle soorten dieren +hadden zien vangen, maar nog nooit een mensch zichzelf.</p> +<p>Op de twee volgende dagen bereikte ik het verste punt, dat ik +wenschte te onderzoeken. Het land bood denzelfden aanblik, totdat het +fraai groene gras eindelijk vervelender werd dan een stoffige tolweg. +Overal zagen wij groote menigten patrijzen (<span class="ex">Nothura +major</span>). Deze vogels gaan niet in scharen, en houden zich ook +niet schuil zooals de Engelsche soort. Hij schijnt een zeer onnoozele +vogel. Een man te paard kan, door in een cirkel of liever in een +spiraal rond te rijden zoodat hij telkens dichter bij komt, er zooveel +dooden als hij maar wil. De meer gebruikelijke manier is, dat men hem +vangt met een loopenden knoop of kleinen <span class="ex">lazo</span>, +die van eene struisveerschacht gemaakt en aan het einde van een langen +stok bevestigd is. Een jongen op een mak oud paard zal er op die wijs +menigmaal dertig of veertig per dag vangen. In het hooge noorden van +Noord-Amerika vangen de Indianen den <span class="ex">Lepus +Variabilis</span> door, als hij in zijn hol is, in een spiraal er om +heen te loopen; men acht daarvoor den besten tijd het midden van den +dag, als de zon hoog staat en de schaduw van den jager niet zeer lang +is.<a class="noteref" id="xd20e1507src" href="#xd20e1507" name= +"xd20e1507src">5</a></p> +<p>Op onzen terugkeer naar Maldonado volgden wij eene eenigszins andere +richting. Bij <span class="ex">Pan de Azucar</span>—een +<span class="pagenum">[<a id="pb70" href="#pb70" name= +"pb70">70</a>]</span>landbaken, welbekend aan allen die de Plata-rivier +zijn opgevaren—vertoefde ik een dag in het huis van een zeer +gastvrijen ouden Spanjaard. Vroeg in den morgen bestegen wij de +<span class="ex">Sierra de las Animas</span>. Bij het licht der +opgaande zon was het landschap bijna schilderachtig. Westwaarts weidde +de blik over eene onmetelijke effen vlakte tot aan den Berg—tot +<span class="ex">Montevideo</span>, en oostwaarts over het +heuvelachtige land van Maldonado. Op den top van den berg lagen +verscheidene kleine steenhopen, die er blijkbaar al vele jaren hadden +gelegen. Mijn metgezel verzekerde mij, dat zij het werk waren van +Indianen uit den ouden tijd. Ofschoon op veel kleiner schaal, kwamen +die hoopen overeen met die, welke zoo algemeen op de bergen in Wales +worden gevonden. Het schijnt, dat de zucht om eene gebeurtenis door een +teeken op het hoogste punt van het naburige land aan te duiden, een +algemeene hartstocht van het menschdom is. Tegenwoordig bestaat er in +dit deel der provincie geen enkele Indiaan, beschaafd of wild, meer; +ook is mij niet bekend of de vroegere bewoners duurzamere herinneringen +hebben achtergelaten, dan deze onbeduidende steenhoopen op den top der +<span class="ex">Sierra de las Animas</span>.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Het algemeen en bijna volslagen gemis van boomen in Oost-Banda is +opmerkelijk. Enkele rotsachtige heuvels zijn gedeeltelijk met +kreupelbosschen bedekt, en aan de oevers der grootere rivieren, vooral +ten noorden van <span class="ex">Las Minas</span>, zijn wilgeboomen +niet zeldzaam. Bij den <span class="ex">Arroyo Tapes</span> hoorde ik +van een palmenbosch; en een dezer boomen, die eene aanzienlijke hoogte +had, zag ik bij den <span class="ex">Pan de Azucar</span>, op eene +breedte van 35°. Deze en de door de Spanjaarden geplante boomen +vormen de eenige uitzonderingen op de algemeene schaarschheid aan hout. +Onder de ingevoerde soorten mogen genoemd worden: populieren, olijf-, +perzik- en andere vruchtboomen; de perzikboomen gedijen zoo goed, dat +zij de stad Buenos Aires voor het grootste deel van brandhout voorzien. +Bijzonder vlakke landstreken, zooals de Pampas, schijnen zelden voor +den groei van boomen <span class="pagenum">[<a id="pb71" href="#pb71" +name="pb71">71</a>]</span>geschikt. Mogelijk is dit toe te schrijven +aan de kracht der winden of aan de wijze van bevloeiing. Maar in de +natuur van het land om Maldonado is zulk een reden niet duidelijk; de +rotsachtige bergen bieden beschutte plaatsen met verschillende +bodemsoorten; waterstroompjes komen in bijna elke dalkom voor, en de +kleiachtige natuur van den grond schijnt geschikt om vocht vast te +houden. Met veel waarschijnlijkheid is beweerd, dat de aanwezigheid van +boschland meestal door de jaarlijksche hoeveelheid neerslag wordt +bepaald<a class="noteref" id="xd20e1545src" href="#xd20e1545" name= +"xd20e1545src">6</a>; maar in deze provincie vallen des winters hevige +en menigvuldige regens, en de zomer, hoewel droog, is dit niet in +buitengewone mate.<a class="noteref" id="xd20e1552src" href= +"#xd20e1552" name="xd20e1552src">7</a> Wij zien bijna geheel +Australië met hooggaand geboomte bedekt, en toch bezit dit land +een veel droger klimaat. Bij gevolg moeten wij naar eene andere en +onbekende reden zoeken.</p> +<p>Door ons onderzoek tot Zuid-Amerika te beperken, zouden wij zeker +geneigd zijn te gelooven, dat boomen alléén in een zeer +vochtig klimaat groeiden, want de grens van het woudland volgt op zeer +merkwaardige wijze die der vochtige winden. In het zuidelijk deel van +het vasteland, waar de westelijke koelten, bezwangerd met vocht uit den +Stillen Oceaan, de overhand hebben, is ieder eiland aan de gebroken +westkust, van 38° breedte tot de zuidelijkste punt van Vuurland +(<span class="ex" lang="es">Tierra del Fuego</span>), dicht met +ondoordringbare wouden bedekt. Aan de oostzijde van de Cordilleras en +over hetzelfde breedteverschil, waar een blauwe hemel en een zeer +schoon klimaat bewijzen, dat de atmospheer bij het strijken over het +gebergte van haar vocht beroofd is, bezitten de dorre vlakten van +Patagonië een zeer schralen plantengroei. In het meer noordelijk +deel van het vasteland, binnen de grenzen van den vasten +zuidoost-passaat, is de oostzijde met prachtige wouden versierd, +terwijl de westkust van 4° Z.B. <span class="pagenum">[<a id="pb72" +href="#pb72" name="pb72">72</a>]</span>tot 32° Z.B. beschreven kan +worden als eene woestijn. Aan deze westkust, noordelijk van 4° +Z.B., waar de passaatwind zijne regelmatigheid verliest en op gezette +tijden hevige regenvloeden vallen, krijgen de stranden van den Stillen +Oceaan, zoo uiterst woest in Peru, bij Kaap Blanco het kenmerk van +plantenweelde, waarom Guayaquil en Panama zoozeer geroemd worden. In de +zuidelijke en noordelijke deelen van het vasteland hebben dus de woud- +en woestijnlanden omgekeerde liggingen ten opzichte van de Cordilleras, +en deze liggingen worden blijkbaar bepaald door de richting der +heerschende winden.</p> +<p>In het midden van het vasteland is eene breede tusschenzone, +omvattende Midden-Chili en de provinciën van <span class="corr" +id="xd20e1571" title="Bron: La-Plata">La Plata</span>, waar de +regenbrengende winden niet over hooge bergen behoeven te gaan, en waar +het land noch eene woestijn noch met wouden bedekt is. Maar zelfs de +regel, dat boomen alléén bloeien in een klimaat, dat door +regenbrengende winden bevochtigd wordt, maakt, als men hem tot +Zuid-Amerika beperkt, ten opzichte van de Falklands Eilanden eene +scherp in ’t oog vallende uitzondering. Deze eilanden, op +dezelfde breedte gelegen als Vuurland en op slechts twee- of +driehonderd mijlen van daar: met een nagenoeg gelijk klimaat en bijna +dezelfde geologische formatie: met gunstige liggingen en dezelfde soort +van veengrond—kunnen niettemin op weinig planten bogen die zelfs +den naam van struiken verdienen, terwijl het in Vuurland onmogelijk is +een morgen lands te vinden, die niet met de dichtste wouden is bedekt. +In dit geval zijn èn de richting der hevige windvlagen èn +die der zeestroomen gunstig voor het overbrengen van zaden uit +Vuurland, zooals blijkt uit de kano’s en boomstammen, welke uit +dat land komen aandrijven en vaak op de stranden der Westelijke +Falklands Eilanden worden geworpen. Dit is misschien de reden waarom +beide landen zooveel planten gemeen hebben; maar wat de boomen van +Vuurland betreft, zijn zelfs de pogingen tot overplanten daarvan +mislukt.</p> +<p>Tijdens ons verblijf te Maldonado verzamelde ik verscheidene +viervoetige dieren, tachtig soorten vogels en vele <span class= +"pagenum">[<a id="pb73" href="#pb73" name= +"pb73">73</a>]</span>kruipende dieren, waaronder negen species van +slangen. Van de inheemsche zoogdieren is <span class="ex">Cervus +campestris</span> het eenig overgeblevene van noemenswaardige grootte, +dat algemeen voorkomt. Dit hert is buitengewoon talrijk en leeft +dikwijls in kleine troepen in de streken langs de Rio de la Plata en in +Noord-Patagonië. Als iemand, door dicht langs den grond te +kruipen, zulk een troep herten nadert, gebeurt het vaak, dat dit dier +uit nieuwsgierigheid dichter bij komt om hem te verkennen. Op die wijs +heb ik, van ééne plek uit, drie van denzelfden troep +gedood. Ofschoon zoo mak en nieuwsgierig, zijn zij toch uiterst +behoedzaam, als men hen te paard nadert. In dit land gaat niemand te +voet; en het hert kent den mensch slechts dan als zijn vijand, wanneer +hij te paard zit en met de <span class="ex">bolas</span> gewapend is. +Te Bahia-Blanca, eene jonge nederzetting in Noord-Patagonië, zag +ik tot mijne verbazing, hoe weinig herten zich om den knal van een +geweer bekommerden. Op zekeren dag vuurde ik tienmaal op een afstand +van nog geen 80 yards op hetzelfde dier, dat nog veel meer schrikte bij +het slaan van den kogel tegen den grond, dan door het geluid van het +schot. Daar mijn kruit op was, moest ik (tot mijne schande gezegd, +hoewel ik een jachtliefhebber ben die vogels in vlucht kan dooden) +opstaan en overluid schreeuwen totdat het hert wegliep.</p> +<p>Het merkwaardigste feit betreffende dit dier is de overweldigend +sterke en onaangename reuk, die van den bok uitgaat. Het is niet +mogelijk dien te beschrijven. Toen ik bezig was het exemplaar te +villen, dat nu in het Zoölogisch Museum is opgezet, gebeurde het +verscheidene malen dat ik bijna braken moest. Ik bond de huid in een +zijden zakdoek en bracht haar zoo naar huis. Deze zakdoek, na flink te +zijn gewasschen, werd voortdurend door mij gebruikt en natuurlijk ook +even dikwijls gewasschen; toch bespeurde ik een jaar en zeven maanden +lang duidelijk dien reuk, telkens als ik den zakdoek openvouwde. Dit +feit levert een verrassend voorbeeld van de duurzaamheid eener stof, +die uiteraard toch zeer fijn en vluchtig moet zijn. Menigmaal +<span class="pagenum">[<a id="pb74" href="#pb74" name= +"pb74">74</a>]</span>heb ik, als wij op eene halve mijl afstand onder +den wind eene kudde voorbijgingen, bespeurd dat de lucht geheel met +deze vluchtige stof doortrokken was. Ik geloof, dat de reuk van den bok +het sterkst is in den tijd, dat de horens tot volle ontwikkeling +gekomen of van de haarhuid bevrijd zijn. In dit stadium is het vleesch +natuurlijk volstrekt oneetbaar; maar de Gauchos beweren, dat de stank +verdwijnt, als het vleesch eenigen tijd lang in versche aarde wordt +begraven. Ergens heb ik gelezen, dat de eilanders in het noorden van +Schotland de sterk riekende lijken der visch-etende vogels op gelijke +manier behandelen.</p> +<p>De orde der <span class="ex">Rodentia</span> telt hier vele species: +alleen van muizen vond ik niet minder dan 8 soorten.<a class="noteref" +id="xd20e1593src" href="#xd20e1593" name="xd20e1593src">8</a> Het +grootste knaagdier ter wereld, de <span class="ex">Hydrochoerus +capybara</span> of <span class="ex">Waterzwijn</span>,<a class= +"noteref" id="xd20e1605src" href="#xd20e1605" name="xd20e1605src">9</a> +is hier ook algemeen. Een door mij te Montevideo geschoten exemplaar +woog 98 <span class="ex">pounds</span>; de lengte van het eind van den +snuit tot den stompvormigen staart bedroeg 3 voet 2 inches, en de +omtrek van het lichaam bij het midden 3 voet 8 inches. Deze groote +<span class="ex">Rodentia</span> bezoeken nu en dan de eilanden in den +mond der Plata-rivier, waar het water geheel zout is, doch zijn veel +talrijker aan de boorden van zoetwater-meren en rivieren. Bij Maldonado +leven meestal drie of vier te zamen. Over dag liggen zij tusschen de +waterplanten, of weiden vrij op de grasvlakte.<a class="noteref" id= +"xd20e1633src" href="#xd20e1633" name="xd20e1633src">10</a> +<span class="pagenum">[<a id="pb75" href="#pb75" name= +"pb75">75</a>]</span>Op eenigen afstand gezien, gelijken zij in kleur +en gang op varkens; maar als zij, op de hurken gezeten, met +één oog opmerkzaam naar het een of ander voorwerp kijken, +krijgen zij weer het uiterlijk hunner voorvaderen, van <span class="ex" +lang="pt">Cabiai</span><a class="noteref" id="xd20e1651src" href= +"#xd20e1651" name="xd20e1651src">11</a> en konijnen. Van voren en van +ter zijde gezien heeft hun hoofd een belachelijk voorkomen wegens de +groote diepte hunner kaken.</p> +<p>Te Maldonado waren deze dieren zeer mak; door voorzichtig loopen kon +ik vier oude tot op drie yards naderen. Waarschijnlijk is deze makheid +toe te schrijven aan het feit, dat de jaguar voor eenige jaren +verdreven is, en dat de Gaucho het niet de moeite waard acht hen te +jagen. Toen ik dichter bij kwam, lieten zij telkens hun eigenaardig +geluid hooren: een dof, afgebroken geknor, dat op zichzelf niet veel +toon inhoudt, doch meer een gevolg is van de plotselinge uitdrijving +der lucht. Het eenige mij bekende geluid, dat hiermeê +overeenkomt, is het eerste schorre geblaf van een grooten hond. Toen ik +het viertal eenige minuten lang op nog geen armslengte had gadegeslagen +(en zij mij), snelden zij in vollen galop en in den grootsten haast te +water, en lieten tegelijk hun geknor hooren. Na een korte duiking +kwamen zij weer aan de oppervlakte, maar lieten nu slechts het topje +van hun hoofd zien. Men zegt, dat als het wijfje jongen heeft, deze op +haren rug zitten als zij in ’t water zwemt. Het is gemakkelijk +deze dieren in menigte te dooden; doch hunne huid heeft weinig waarde +en hun vleesch is zeer middelmatig. Op de eilanden in de Rio Parana +zijn zij buitengemeen talrijk en vormen hier de gewone prooi van den +jaguar.</p> +<p>De <span class="ex">Tucutuco</span> (<span class="ex">Ctenomys +Brasiliensis</span>) is een merkwaardig klein dier, dat kortweg kan +beschreven worden <span class="pagenum">[<a id="pb76" href="#pb76" +name="pb76">76</a>]</span>als een knaagdier met de eigenschappen van +een mol. In sommige deelen van het land is het zeer talrijk, doch +moeilijk te vangen; en naar ik meen, komt het nooit boven den grond. +Aan den ingang van zijn hol werpt het aardheuveltjes op evenals die van +den mol, maar kleiner. Groote stukken land zijn door deze dieren zoo +volkomen ondermijnd, dat paarden die er over loopen, er tot boven de +hielen inzakken. De tucutucos schijnen tot op zekere hoogte in troepen +te leven: de man, nl., die mij de exemplaren bracht, had er zes +tegelijk gevangen, en volgens zijn zeggen was dit een gewoon geval. In +hunne leefwijs zijn zij nachtdieren, en hun voornaamste voedsel bestaat +uit plantenwortels, die het doel zijn van hunne uitgestrekte holen aan +de oppervlakte.</p> +<p>Dit dier is algemeen bekend om een zeer bijzonder geluid, dat het +maakt wanneer het onder den grond is. Wie dit geluid voor ’t +eerst hoort, staat zeer verwonderd; want het is niet gemakkelijk te +zeggen van waar het komt: ook kan men onmogelijk raden welk soort van +schepsel het voortbrengt. Het geluid bestaat in een kort, maar niet ruw +neusgebrom, dat ongeveer viermaal snel achtereen eentonig herhaald +wordt.<a class="noteref" id="xd20e1677src" href="#xd20e1677" name= +"xd20e1677src">12</a> De naam Tucutuco zelf is ter nabootsing van het +geluid gegeven. Daar waar dit dier talrijk is, kan het op alle tijden +van den dag gehoord worden, en soms onmiddellijk onder onze voeten. +Binnen een kamer gebracht, bewegen de tucutucos zich langzaam en traag, +wat een gevolg schijnt van de buitenwaartsche beweging der +achterpooten; en wegens het gemis van een ligament in de holte van het +dijbeen, zijn zij geheel onbekwaam om zelfs over de kleinste verticale +hoogte te springen. Zij zijn zeer dom bij het doen van <span class= +"pagenum">[<a id="pb77" href="#pb77" name="pb77">77</a>]</span>eene +poging om te ontsnappen; en in oogenblikken van toorn of schrik laten +zij het “<span class="ex">tucutuco</span>” hooren. Van die +welke ik in leven hield, werden verscheidene, zelfs op den eersten dag, +geheel mak en poogden niet te bijten of te ontsnappen; andere waren wat +wilder.</p> +<p>De man, die hen gevangen had, verzekerde dat er zeer vele gevonden +worden, die geheel blind zijn. Een door mij in spiritus liquor bewaard +exemplaar verkeerde in dien toestand, welke door Reid beschouwd wordt +als het gevolg van ontsteking in het knippend ooglid. Toen het dier +leefde, hield ik mijn vinger op nog geen halven inch afstand van zijn +hoofd, zonder dat dit in ’t minst werd opgemerkt; toch vond het +dier bijna even goed zijn weg door de kamer als de andere. Let men op +de strikt onderaardsche leefwijs van den tucutuco, dan kan de +blindheid, ondanks hare algemeenheid, geen kwaad zijn van zeer +ernstigen aard. Het schijnt echter vreemd, dat een dier een orgaan moet +bezitten, hetwelk dikwijls aan letsel onderhevig is. Lamarck zou dit +feit, zoo hij het gekend had, verheugd hebben, toen hij (waarschijnlijk +met meer waarheid dan hij gewoon was) bespiegelingen maakte<a class= +"noteref" id="xd20e1687src" href="#xd20e1687" name= +"xd20e1687src">13</a> over de trapsgewijs <span class= +"ex">verworven</span> blindheid van den <span class= +"ex">Aspalax</span>—een knaagdier dat onder den grond woont, en +van den <span class="ex">Proteus</span>—een kruipend dier dat in +donkere met water gevulde holen leeft; bij deze dieren verkeert het oog +in bijna rudimentairen staat en is door een peesachtig vlies en vel +bedekt. Bij den gewonen mol is het oog buitengewoon klein maar +volkomen, hoewel vele ontleedkundigen twijfelen of het met den waren +gezichtszenuw verbonden is; zijn gezicht moet zeker onvolkomen zijn, +ofschoon het hem waarschijnlijk nuttig is bij het verlaten van zijn +hol. Bij den tucutuco, die, naar ik meen, nooit aan de oppervlakte van +den grond komt, is het oog wel iets grooter, maar dikwijls blind en +nutteloos, al schijnt dit het dier volstrekt niet te hinderen. Zonder +twijfel zou Lamarck gezegd <span class="pagenum">[<a id="pb78" href= +"#pb78" name="pb78">78</a>]</span>hebben, dat de tucutuco nu in den +toestand van den <span class="ex">Aspalax</span> en <span class= +"ex">Proteus</span> overgaat.</p> +<p>Op de golvende grasvlakten rondom Maldonado komen vele soorten +vogels in buitengewone menigte voor. Daaronder zijn verscheidene +species eener familie, die in bouw en leefwijs aan onze spreeuw verwant +is; eene daarvan, (<span class="ex">Molothrus niger</span>), is +merkwaardig om zijne gewoonten. Dikwijls ziet men er verscheidene +tegelijk op den rug van een paard of koe staan; en zijn zij op eene +haag neergestreken, dan trachten zij soms, onder het opstrijken van +hunne veêren in de zon, te zingen of liever te fluiten; het +geluid, dat zij daarbij maken, is zeer eigenaardig en gelijkt op het +borrelen van luchtbellen, die snel uit eene kleine opening onder water +ontsnappen, zoodat een doordringend geluid ontstaat. Volgens Azara, +legt deze vogel, evenals de koekoek, zijne eieren in de nesten van +andere vogels. Dikwijls vertelde mij het landvolk, dat er stellig een +vogel bestond die deze gewoonte bezat; en mijn adsistent bij het +verzamelen—een zeer nauwkeurig man—vond een nest van de +inheemsche musch (<span class="ex">Zonotrichia matutina</span>), waarin +een ei lag, grooter dan en verschillend in kleur en vorm van de andere. +In Noord-Amerika bestaat eene andere soort <span class= +"ex">Molothrus</span> (<span class="ex">M. pecoris</span>), die eene +dergelijke koekoekachtige gewoonte bezit en in elk opzicht zeer na +verwant is aan de La Plata-species, zelfs in de beuzelachtige +bijzonderheid, dat hij op den rug van het vee gaat staan; het eenige +verschil is, dat deze dieren iets kleiner, en hunne veêren en +eieren eenigszins anders getint zijn. Deze nauwe overeenstemming in +bouw en gewoonten bij plaatsvervangende soorten uit tegengestelde +hoeken van een groot vasteland, treft steeds als zijnde een +belangwekkend, ofschoon alledaagsch feit.</p> +<p>Swainson heeft juist opgemerkt,<a class="noteref" id="xd20e1729src" +href="#xd20e1729" name="xd20e1729src">14</a> dat, uitgezonderd +<span class="ex">Molothrus pecoris</span>, waarbij gevoegd moet worden +<span class="ex">M. niger</span>, de koekoeken de eenige vogels zijn, +die werkelijk “parasieten” genoemd mogen worden: nl. +zoodanige, <span class="pagenum">[<a id="pb79" href="#pb79" name= +"pb79">79</a>]</span>“die zich als ’t ware op een ander +levend dier vasthechten, welks dierlijke warmte hunne jongen in +’t leven roept, van wiens voedsel zij leven, en welks dood den +hunnen ten gevolge zou hebben in de periode der kindsheid.” Het +is opmerkelijk, dat eenige species, maar niet alle, zoowel van den +Koekoek als van den Molothrus, <span class="corr" id="xd20e1742" title= +"Bron: alléen">alléén</span> in deze vreemde +gewoonte van parasitische voortplanting zouden overeenstemmen, terwijl +zij in bijna alle andere gewoonten lijnrecht verschillen. De Molothrus +is, evenals onze spreeuw, uiterst gezellig, en leeft zonder kunst of +vermomming in de opene vlakten; daarentegen is de koekoek, zooals ieder +weet, een bijzonder schuwe vogel, bewoont de meest afgelegen +kreupelbosschen, en leeft van vruchten en rupsen. Ook in bouw loopen +deze twee families zeer uiteen.</p> +<p>Vele theorieën, zelfs phrenologische of hersenkundige, zijn +voorgedragen om te verklaren waarom de koekoek zijne eieren in de +nesten van andere vogels legt. Ik denk, dat alleen Prévost door +zijne waarnemingen licht op dit raadsel heeft geworpen.<a class= +"noteref" id="xd20e1748src" href="#xd20e1748" name= +"xd20e1748src">15</a> Hij vindt, dat de wijfjes-koekoek, die volgens de +meeste waarnemers minstens vier tot zes eieren legt, met het mannetje +moet paren telkens nadat zij slechts een of twee eieren heeft gelegd. +Ware nu de koekoek genoodzaakt op hare eigen eieren te zitten, dan +moest zij òf op alle tegelijk zitten en dus de eerst gelegde zoo +lang in den steek laten tot zij waarschijnlijk bedorven waren: +òf zij zou elk ei of twee eieren terstond na het leggen +afzonderlijk moeten uitbroeden. Maar wijl de koekoek korter in dit land +blijft dan elke andere trekvogel, zou zij stellig geen tijd genoeg +hebben voor de achtereenvolgende uitbroedingen. Wij kunnen dus in het +feit, dat de koekoek verscheidene keeren paart en hare eieren bij +tusschenpoozen legt, de oorzaak vinden waarom zij die in de nesten van +andere vogels legt en hen aan de zorg van pleegouders overlaat. Ik ben +zeer geneigd te gelooven, dat deze meening juist is, daar ik +onafhankelijk hiervan (gelijk wij hieronder zien zullen) tot eene +<span class="pagenum">[<a id="pb80" href="#pb80" name= +"pb80">80</a>]</span>overeenkomstige slotsom ben gekomen ten opzichte +van den Zuid-Amerikaanschen struisvogel, waarvan de wijfjes, als ik het +zoo zeggen mag, op elkander parasiteeren. Elk wijfje legt verscheidene +eieren in de nesten van vele andere wijfjes, en de +mannetjes-struisvogel belast zich met de zorgen der broeding, evenals +de vreemde pleegouders met den koekoek.</p> +<p>Ik zal slechts twee andere vogels vermelden, die zeer algemeen zijn +en door hunne gewoonten de aandacht trekken. De <span class= +"ex">Saurophagus sulphuratus</span> is het type van den grooten +Amerikaanschen stam der tyran-vliegenvangers (<span class= +"ex">Muscicapa</span>). In bouw komt hij zeer nabij de ware Worgers of +wilde Eksters (<span class="ex">Lanius</span>)<a class="noteref" id= +"xd20e1767src" href="#xd20e1767" name="xd20e1767src">16</a>, maar in +zijne gewoonten kan hij met vele vogels vergeleken worden. Ik heb hem +menigmaal een veld zien afjagen, waarbij hij evenals een valk boven +eene plek fladderde, om dan naar eene andere te gaan. Als men hem zoo +in de lucht ziet zweven, zou men op korten afstand hem zeer licht voor +een roofvogel kunnen houden; maar de kracht en snelheid, waarmeê +hij omlaag schiet, zijn veel geringer dan bij een valk. Op andere +tijden houdt de <span class="ex">Saurophagus</span> zich in de +nabijheid van water op, en vangt, terwijl hij hier als een ijsvogel +(<span class="ex">Alcedo</span>) post vat, elk vischje dat aan den kant +verschijnt.</p> +<p>Niet zelden worden deze vogels gekortwiekt in kooien of op +binnenplaatsen gehouden. Zij worden spoedig mak en zijn zeer +vermakelijk om hunne koddige listige gewoonten, die mij beschreven +worden als op die van den gewonen ekster te gelijken. Hunne vlucht is +slingerend, doordien het gewicht van hoofd en snavel te groot schijnt +voor het lichaam. Des avonds vat de Saurophagus post op een struik, +dikwijls aan den kant van den weg, en laat voortdurend een +onveranderlijken, schrillen en eenigszins aangenamen kreet hooren, die +iets weg heeft van gearticuleerde woorden. De Spanjaarden zeggen dat +hij gelijkt op de woorden: <span class="ex" lang= +"es">Bien-te-veo</span> (<span class="corr" id="xd20e1788" title= +"Bron: Ik zie je wel">Ik-zie-je-wel</span>), <span class= +"pagenum">[<a id="pb81" href="#pb81" name="pb81">81</a>]</span>en +hebben hem diensvolgens dezen naam gegeven.</p> +<p>Een spot-vogel (<span class="ex">Mimus orpheus</span>), door de +bewoners <span class="ex">Calandria</span> genoemd, is merkwaardig om +zijn gezang, hetwelk dat van alle andere vogels in het land overtreft; +inderdaad is hij omtrent de eenige vogel in Zuid-Amerika, dien ik voor +het zangen een bepaalden stand heb zien aannemen. Het gezang kan +vergeleken worden bij dat van het veldsijsje, maar is krachtiger: +eenige harde tonen en sommige zeer hooge gaan daarin met een aangenaam +gekweel gepaard. Men hoort het alleen gedurende de lente. Op andere +tijden is zijn kreet hard en verre van welluidend. Bij Maldonado waren +deze vogels mak en driest; voortdurend zwierven zij in menigte bij de +landhuizen, om aan het vleesch te pikken dat aan muren of deurposten +was gehangen. Voegde zich een andere kleine vogel bij het gastmaal, dan +joeg de Calandria hem spoedig weg.</p> +<p>Op de uitgestrekte onbewoonde vlakten van Patagonië leeft eene +andere naverwante soort: <span class="ex">Orpheus Patagonica</span> +(d’Orbignyi), die in de met doornige struiken begroeide dalen +huist; deze is een wilder vogel en heeft een eenigszins ander +stemgeluid. Het schijnt mij een merkwaardig feit, als zijnde een bewijs +voor de fijne verschillen in gewoonten, dat, toen ik voor het eerst +deze tweede soort zag en alleen van het laatstgenoemde standpunt +oordeelde, de gedachte in mij opkwam, dat zij van de Maldonado-soort +verschilde. Later, toen ik mij een exemplaar verschafte en beide +soorten zonder bijzondere aandacht met elkander vergeleek, schenen zij +mij zóó gelijk, dat ik van meening veranderde. Maar nu +zegt Gould, dat zij wel degelijk verschillen: welke gevolgtrekking in +overeenstemming is met het geringe verschil in leefwijze, waarvan hij +echter geen kennis droeg.</p> +<p>Het aantal, de tamheid en walgelijke gewoonten der aasetende valken +in Zuid-Amerika, maken hen bijzonder belangrijk voor iemand, die +slechts aan de vogels van Noord-Europa gewoon is. Tot deze groep kunnen +gerekend worden vier soorten van de <span class= +"ex">Caracara’s</span> of <span class="ex">Polyborus</span>, de +<span class="ex">Kalkoensche buizerd</span>, de <span class= +"ex">Gallinazo</span> en de <span class="ex">Condor</span>.<a class= +"noteref" id="xd20e1824src" href="#xd20e1824" name= +"xd20e1824src">17</a> <span class="pagenum">[<a id="pb82" href="#pb82" +name="pb82">82</a>]</span>De Caracara’s worden om hun +lichaamsbouw tot de arenden gerekend; maar wij zullen weldra zien hoe +kwalijk hun zulk een hooge titel past. In hunne gewoonten vervangen zij +juist onze aaskraaien, eksters en raven—een groep vogels die ruim +verspreid zijn in het overige deel der wereld, doch in Zuid-Amerika +geheel ontbreken.</p> +<p>Te beginnen met de <span class="ex">Polyborus Brasiliensis</span>: +deze vogel komt algemeen voor en bewoont een uitgestrekt geographisch +gebied; hij is het talrijkst in de grasrijke <span class= +"ex"><span class="corr" id="xd20e1847" title= +"Bron: savanas">savana’s</span></span> van La Plata (waar hij den +naam <span class="ex">Carrancha</span> draagt), en is lang niet +zeldzaam op de dorre vlakten van Patagonië. In de woestijn +tusschen de rivieren Negro en Colorado houden zich steeds verscheidene +in de nabijheid van den grooten weg op, om de lijken van dieren te +verscheuren, die uitgeput door honger en dorst gestorven zijn. Ofschoon +dus algemeen in deze droge en onbegroeide streken alsmede aan de dorre +stranden van den Stillen Oceaan, blijkt hij toch ook de vochtige, +ondoordringbare wouden van West-Patagonië en Vuurland te bewonen. +De Carrancha’s met de Chimango’s zwerven steeds in menigte +op landgoederen voor vee-cultuur<a class="noteref" id="xd20e1853src" +href="#xd20e1853" name="xd20e1853src">18</a> en bij slachthuizen. +Sterft een dier op de vlakte, dan begint de <span class= +"ex">Gallinazo</span> of Braziliaansche gier het maal, waarna de twee +soorten Polyborus de beenderen schoon pikken. Ofschoon deze vogels dus +gewoonlijk samen eten, zijn zij op verre na geen vrienden. Als de +Carrancha rustig op een boomtak of op den grond zit, vliegt de Chimango +dikwijls lang achtereen in een halven cirkel op en neer, voor- en +achterwaarts, waarbij hij, telkens als hij in ’t laagste punt van +zijne vliegbaan is, zijn grooteren soortverwant poogt te raken. Behalve +door het hoofd te schudden, neemt de Carrancha weinig nota van die +aanvallen. Hoewel de Carrancha’s zich dikwijls in grooten getale +vereenigen, leven zij niet in troepen; want op eenzame <span class= +"pagenum">[<a id="pb83" href="#pb83" name="pb83">83</a>]</span>plaatsen +kan men hen alleen of, meer algemeen, bij paren aantreffen.</p> +<p>De Carrancha’s heeten zeer listig te zijn en eieren in menigte +te stelen. Ook pogen zij, in vereeniging met de Chimango’s, de +roven van de ontvelde of zeere ruggen der paarden en muildieren af te +pikken. Aan den eenen kant het arme dier met hangende ooren en gebogen +rug: aan den anderen de fladderende vogel, die op den afstand van een +yard het walgelijk hapje gadeslaat—vormen een tafereel, dat door +kapitein Head met de hem eigen bijzondere geestigheid en juistheid +beschreven is geworden. Deze valsche arenden dooden hoogst zelden een +levenden vogel of ander dier; en hunne gierachtige, op lijken azende +gewoonten blijken zeer duidelijk aan iemand, die op de woeste vlakten +van Patagonië in slaap is gevallen; want bij het ontwaken zal hij +op elk heuveltje in ’t rond een dezer vogels zien, die hem met +boosaardigen blik geduldig gadeslaat. Dit is een trek in het landschap +dezer streken, welke door ieder zal zijn opgemerkt, die er gereisd +heeft. Als een troep mannen met paarden en honden ter jacht gaan, +zullen zij over dag door vele dezer dieren vergezeld worden. Na het +eten steekt de naakte krop vooruit; op zulke oogenblikken, en eigenlijk +in ’t algemeen, is de Carrancha een werkelooze, makke en laffe +vogel. Zijn vlucht is traag en langzaam, evenals die van de Engelsche +kauw. Zelden vliegt hij hoog; maar tweemaal heb ik er een op +aanzienlijke hoogte met veel gemak door de lucht zien zweven. Hij loopt +(ter onderscheiding van huppelen), doch niet zoo snel als zijne +soortgenooten.</p> +<p>Nu en dan is de Carrancha luidruchtig, doch in ’t algemeen +niet; zijn kreet is luid, zeer hard en eigenaardig, en kan vergeleken +worden met de Spaansche keelletter g, gevolgd door eene schorre, +dubbele <span class="ex">rr</span>. Bij het uiten van dien kreet zet +hij den bek wijd open en richt den kop al hooger en hooger, totdat zijn +kruin bijna het achtereinde van den rug raakt. Dit feit, hetwelk door +sommigen in twijfel is getrokken, is volkomen waar; ik heb hen +verscheidene malen met den kop naar achteren in een geheel omgekeerden +stand <span class="pagenum">[<a id="pb84" href="#pb84" name= +"pb84">84</a>]</span>gezien. Aan deze waarnemingen kan ik, op het hooge +gezag van Azara, toevoegen dat de Carrancha zich voedt met wormen, +schelpdieren, slakken, sprinkhanen en kikkers; dat hij jonge lammeren +doodt door hunne navelstreng open te rijten, en dat hij den Gallinazo +zoo lang vervolgt, tot deze vogel genoodzaakt is het aas uit te braken, +dat hij kort te voren heeft ingeslikt. Ten slotte beweert Azara dat +verscheidene Carrancha’s, vijf of zes te zamen, zich zullen +vereenigen om op groote vogels, zelfs reigers bijv., jacht te maken. Al +deze feiten getuigen, dat het een vogel is met zeer veranderlijke +gewoonten en groote scherpzinnigheid.</p> +<p>De <span class="ex">Polyborus Chimango</span> is aanmerkelijk +kleiner dan de vorige species. Hij is inderdaad <span class= +"ex">omnivorus</span> (allesetend), en zal zelfs brood eten. Men +verzekerde mij, dat hij aan de aardappeloogsten op Chiloë +werkelijke schade toebrengt door de wortels uit te roeien na het eerste +planten. Van alle aaseters is hij gewoonlijk de laatste, die het +geraamte van een dier verlaat; en dikwijls kan men hem tusschen de +ribben van een koe of paard zien, evenals een vogel in eene kooi.</p> +<p>Eene andere soort is de <span class="ex">Polyborus Novae +Zelandiae</span>, die bijzonder algemeen is op de Falklands Eilanden. +In hunne gewoonten gelijken deze vogels in vele opzichten op de +Carrancha’s. Zij leven van het vleesch van doode dieren en van +zeevoortbrengselen; en op de Ramirez-Rotsen moet hun geheele bestaan +afhangen van de zee. Zij zijn buitengewoon mak en onbevreesd, en +zwerven in den omtrek van huizen voor afval. Als een jachtgezelschap +een dier doodt, verzamelt zich spoedig een aantal dezer vogels, die +geduldig aan alle kanten van het terrein staan te wachten. Na het eten +worden hunne naakte kroppen ver naar voren gestoken, hetgeen hun een +walgelijk voorkomen geeft. Gewonde vogels vallen zij dadelijk aan; een +zeeraaf (<span class="ex">Corvus marinus</span>), die gewond mee naar +het strand was genomen, werd onmiddellijk door verscheidene +aangevallen, die door hunne slagen zijn dood verhaastten.</p> +<p>De <span class="ex">Beagle</span> was alleen gedurende den zomer bij +de Falklands <span class="pagenum">[<a id="pb85" href="#pb85" name= +"pb85">85</a>]</span>Eilanden; maar de officieren van de <span class= +"ex" lang="en">Adventure</span>, die er in den winter waren, vertellen +vele buitengewone staaltjes van de driestheid en roofzucht dezer +vogels. Stoutweg schoten zij neer op een hond, die bij een van het +gezelschap in diepen slaap lag; en de jagers hadden moeite om te +beletten, dat de gewonde ganzen voor hunne oogen werden weggerukt. Men +zegt, dat er verscheidene bij den ingang van een konijnenhol staan te +wachten (in dit opzicht gelijken zij op de Carrancha’s) en +gezamenlijk het dier grijpen als het naar buiten komt. Zij vlogen +voortdurend aan boord van het schip zoolang dit in de haven lag; en men +moest goed uitkijken, dat zij het leder niet van het want of het +vleesch en wild van het achterschip rukten.</p> +<p>Deze vogels zijn zeer kwaadwillig en nieuwsgierig. Zij zullen bijna +alles van den grond oppikken. Een groote, zwartglimmende hoed werd +bijna eene mijl ver weggedragen, evenals een paar zware <span class= +"ex">bolas</span>, die voor het vangen van vee gebruikt werden. Usborne +leed gedurende de opmeting een ernstiger verlies, doordien de vogels +een klein Kater-kompas in rood marocco-lederen étui stalen, dat +nooit teruggevonden werd. Ook zijn deze vogels twistziek en zeer +oploopend: van woede rukken zij het gras met hunne snavels uit. Zij +leven niet bepaald in troepen, vliegen niet hoog en hunne vlucht is log +en onbeholpen; op den grond loopen zij uiterst snel, zeer veel op de +manier van fazanten. Zij zijn luidruchtig en uiten verscheidene harde +kreten, waarvan een op dien van de Engelsche kauw gelijkt; daarom +noemen de robbenvangers hen altijd kauwen. Merkwaardig is het, dat zij +bij het schreeuwen den kop omhoog en naar achteren werpen op dezelfde +manier als de Carrancha’s. Zij nestelen in de rotsachtige klippen +der zeekust, maar alleen op de nabijgelegen eilandjes, en niet op de +twee hoofd-eilanden; bij zulk een makken en onversaagden vogel is dit +een zonderlinge voorzorg. De robbenvangers zeggen, dat het vleesch van +dezen vogel, gekookt, zeer blank en goed eetbaar is; maar de man, die +zulk een maal aandurft, dient moed te hebben. <span class= +"pagenum">[<a id="pb86" href="#pb86" name="pb86">86</a>]</span></p> +<p>Wij hebben nu alleen nog den Kalkoenschen Buizerd (<span class= +"ex">Vultur aura</span>)<a class="noteref" id="xd20e1912src" href= +"#xd20e1912" name="xd20e1912src">19</a> en den <span class= +"ex">Gallinazo</span> te vermelden. Den eersten vindt men overal waar +het land matig vochtig is, van Kaap Hoorn tot Noord-Amerika. In +tegenstelling met den <span class="ex">Polyborus Brasiliensis</span> en +den <span class="ex">Chimango</span>, heeft hij zijn weg naar de +Falklands Eilanden gevonden. De Kalkoensche Buizerd is een eenzelvige +vogel; hoogstens leeft hij paarsgewijze. Men kan hem op verren afstand +terstond herkennen aan zijne hooge, stijgende en zeer sierlijke vlucht. +Met zekerheid weet men, dat hij een echte aaseter is. Aan de westkust +van Patagonië, te midden der dicht begroeide eilandjes en +landriffen, leeft hij uitsluitend van wat de zee opwerpt, en van de +lijken van doode robben. Waar deze dieren op de rotsen verzameld zijn, +kan men de buizerds vinden.</p> +<p>De <span class="ex">Gallinazo</span> (<span class="ex">Cathartes +atratus</span>)<a class="noteref" id="xd20e1938src" href="#xd20e1938" +name="xd20e1938src">20</a> bewoont een ander gebied dan laatstgenoemde +soort, en komt nooit zuidelijker dan 41° breedte. Azara zegt, dat +er eene overlevering bestaat, volgens welke deze vogels ten tijde der +Verovering niet in de nabijheid van Montevideo gevonden werden, en dat +zij de bewoners allengs uit meer noordelijke districten gevolgd zijn. +Tegenwoordig zijn zij talrijk in het dal der Colorado-rivier, dat 300 +mijlen ten zuiden van Montevideo ligt. Waarschijnlijk is het, dat deze +verdere trek sedert Azara’s tijd heeft plaats gehad. De Gallinazo +verkiest in ’t algemeen een vochtig klimaat, of liever de +nabijheid van zoet water; daarom is hij uiterst talrijk in +Brazilië en La Plata, terwijl hij nooit gevonden wordt op de dorre +en verlaten vlakten van Noord-Patagonië, behalve in de nabijheid +van een stroom. Deze vogels bewonen de geheele Pampas tot aan den voet +der Cordilleras; maar nooit zag of hoorde ik van een in Chili. In Peru +worden zij beschermd als straatvegers. <span class="pagenum">[<a id= +"pb87" href="#pb87" name="pb87">87</a>]</span>Van deze gieren kan met +zekerheid gezegd worden, dat zij in troepen leven; want zij scheppen +behagen in gezelligheid en worden niet alleen door het lokaas van een +gemeenschappelijke prooi te zamen gebracht. Dikwijls kan men op een +fraaien dag een zwerm hoog in de lucht zien, waarbij elke vogel, zonder +de vleugels in te trekken, in de bevalligste wendingen rondzwiert. +Blijkbaar geschiedt dit uit louter oefeningsvermaak, of mogelijk staat +het in verband met hunne huwelijksverbintenissen.</p> +<p>Ik heb nu alle aaseters opgenoemd, behalve den <span class= +"ex">Condor</span> of Grijpgier, van wien het gepaster is eene +beschrijving te geven, als wij eene landstreek bezoeken, die meer aan +zijne gewoonten beantwoordt dan de vlakten van La Plata.</p> +<p class="tb"></p> +<p>In eene breede strook zandheuvels, welke de <span class="ex">Laguna +del Potrero</span> scheidt van de oevers der Plata-rivier, en op enkele +mijlen afstands van Maldonado, vond ik eene groep van die verglaasde +kwartshoudende buizen, die door het inslaan van den bliksem in los zand +gevormd worden. Deze buizen gelijken in alle bijzonderheden op die uit +Drigg in Cumberland, beschreven in de <span class="ex">Geological +Transactions</span>, Vol. II, blz. 528.<a class="noteref" id= +"xd20e1970src" href="#xd20e1970" name="xd20e1970src">21</a> De +zandheuvels van Maldonado, welke door geen plantengroei beschut worden, +veranderen voortdurend van plaats. Om die reden staken de buizen boven +de oppervlakte; en talrijke in de nabijheid liggende brokstukken +bewezen, dat zij vroeger dieper geboord waren geworden. Vier kokers +daalden loodrecht in het zand; door mijne handen er in te steken, +peilde ik een tot eene diepte van twee voet; en toen ik enkele stukken, +die blijkbaar tot dezelfde buis behoord hadden, bij het andere gedeelte +voegde, <span class="pagenum">[<a id="pb88" href="#pb88" name= +"pb88">88</a>]</span>werd eene diepte verkregen van vijf voet drie +inches. De geheele buis had eene ongeveer gelijke middellijn, en daarom +moeten wij aannemen, dat zij oorspronkelijk een veel grootere diepte +heeft gehad. Deze afmetingen zijn echter gering vergeleken bij die van +de buizen te Drigg, waarvan eene gepeild werd tot eene diepte van niet +minder dan 30 voet.</p> +<p>De binnenoppervlakte is geheel verglaasd, glanzig en effen. Een +klein stuk, met den microscoop onderzocht, geleek door de menigte +kleine ingesloten lucht- of mogelijk dampbellen, op een proefje, dat +voor de blaaspijp gesmolten was. Het zand is geheel of grootendeels +kwartshoudend; maar sommige punten zijn zwart van kleur en bezitten +door hunne glanzige oppervlakte een metaalachtigen weerschijn. De dikte +van den buiswand wisselt af van 1/30 tot 1/20 inch en bedraagt in +sommige gevallen zelfs 1/10. Aan den buitenkant zijn de zandkorrels +afgerond en hebben een zwak glanzig aanzien; ik kon geen teekenen van +kristallisatie ontdekken. Op eene dergelijke wijze als in de +<span class="ex" lang="en">Geological Transactions</span> is +beschreven, zijn de buizen meestal samengedrukt en hebben diepe +overlangsche groeven, zoodat zij zeer veel overeenkomst hebben met een +verschrompelden plantenstengel, of met de schors van een olm- of +kurkboom. Haar omtrek bedraagt omstreeks twee inches; maar in sommige +cilindervormige stukken waarin geen groeven zijn, bedraagt zij vier +inches. De samendrukking door het omringende losse zand, die geschiedde +toen de buis nog week was tengevolge van de hevige hitte, heeft +blijkbaar de kreuken of groeven veroorzaakt. Te oordeelen naar de niet +samengedrukte stukken, moet de maat of boorwijdte van den bliksem +(indien wij zulk een woord mogen bezigen) ongeveer 1¼ inch +hebben bedragen.</p> +<p>Aan Hachette en Beudant te Parijs<a class="noteref" id= +"xd20e1988src" href="#xd20e1988" name="xd20e1988src">22</a> gelukte het +buizen te maken, welke in de meeste opzichten op deze <span class= +"ex">fulgurites</span> geleken, door fijn gepoederd glas aan de werking +van zeer sterke galvanische stroomen bloot te stellen; door +<span class="pagenum">[<a id="pb89" href="#pb89" name= +"pb89">89</a>]</span>toevoeging van zout, om de smeltbaarheid te +verhoogen, werden de buizen in alle afmetingen grooter. De proeven +mislukten met fijn verdeeld veldspaat en kwarts. Eene dergelijke van +gestampt glas gemaakte buis was ongeveer een inch (0.982) lang, en +bezat eene binnenmiddellijn van 0.19 inch. Als wij weten, dat in Parijs +de sterkste batterij gebruikt werd, en dat haar vermogen om buizen te +vormen in zulk eene licht smeltbare stof als glas zoo gering +was—dan moeten wij ten hoogste verbaasd staan over de kracht van +den bliksemstraal, die het zand op verschillende plaatsen trof en +cilinders heeft gevormd, eens een van minstens 30 voet diepte, waarvan +het boorgat op de niet samengedrukte plaatsen eene wijdte had van ruim +1½ inch. En dat in zulk eene buitengewoon weerspannige stof als +<span class="ex">kwarts</span>!</p> +<p>Zooals ik reeds heb opgemerkt, loopen de buizen in bijna verticale +richting door het zand. Maar eene, die minder regelmatig was dan de +andere, week bij haren sterksten bocht 33° van de raaklijn af. Uit +diezelfde buis ontsproten, ongeveer een voet van elkander, twee kleine +takken, de een benedenwaarts en de ander naar boven gericht. Dit +laatste geval is merkwaardig, wijl de electrische middenstof onder den +scherpen hoek van 26° tot hare hoofdrichting moet zijn +teruggekeerd. Behalve de vier buizen, die ik in verticale richting +onder den grond vond loopen, waren er verscheidene andere groepen van +stukken, waarvan de oorspronkelijke ligplaatsen ongetwijfeld in de +nabijheid waren. Allen kwamen voor op een vlak terrein van stuifzand, +zestig yards lang bij twintig breed, dat tusschen eenige zandheuveltjes +omstreeks een halve mijl verwijderd lag van eene vier- of vijfhonderd +voet hooge heuvelreeks. De meest merkwaardige omstandigheid, naar het +mij voorkomt, zoowel hier als te Drigg in Cumberland, alsmede in een +door Ribbentrop in Duitschland beschreven geval, is het aantal buizen, +dat binnen zulke enge ruimten gevonden is. Te Drigg werden binnen eene +ruimte van 15 yards drie ontdekt, en in Duitschland vond men hetzelfde +getal. In het door mij beschreven geval bevonden zich stellig meer dan +<span class="pagenum">[<a id="pb90" href="#pb90" name= +"pb90">90</a>]</span>vier binnen de ruimte van 60 bij 20 yards. Daar +het niet waarschijnlijk is, dat de buizen door opvolgende, +verschillende ontladingen ontstaan zijn, moeten wij aannemen dat de +bliksem, kort voordat hij in den grond dringt, zich in verschillende +takken verdeelt.</p> +<p>De omstreken van de Plata-rivier schijnen bijzonder aan electrische +verschijnselen onderhevig. In het jaar 1793<a class="noteref" id= +"xd20e2005src" href="#xd20e2005" name="xd20e2005src">23</a> ontlastte +zich boven Buenos Aires een der meest vernielende onweders, die ooit +beleefd zijn: op 37 plaatsen in de stad sloeg de bliksem in, en 19 +menschen werden gedood. Wegens feiten, die in verschillende +reisverhalen bevestigd worden, ben ik geneigd te onderstellen, dat +onweders zeer algemeen zijn bij de monden van groote rivieren. Zou +mogelijkerwijs de vermenging van groote hoeveelheden zout- en zoetwater +het electrisch evenwicht verstoren? Zelfs gedurende onze +gelegenheidsbezoeken aan dit gedeelte van Zuid-Amerika hoorden wij, dat +een schip, twee kerken en een huis waren getroffen. Het huis en een der +kerken zag ik kort daarna; het huis behoorde aan Hood, den +consul-generaal te Montevideo. Sommige uitwerkselen waren merkwaardig. +Ongeveer een voet aan weerszijden van de lijn waar de beldraden hadden +geloopen, was het behangsel zwart geworden. Het metaal was gesmolten; +en ofschoon de kamer ongeveer 15 voet hoog was, hadden de druppels die +op stoelen en huisraad waren gevallen, daarin een reeks van gaatjes +geboord. Een deel van den muur was als door buskruit verbrijzeld, en de +brokken met zooveel kracht weggeslingerd, dat zij den overstaanden muur +der kamer gedeukt hadden. De lijst van den spiegel was zwart geworden +en het verguldsel ongetwijfeld vervluchtigd, want eene reukflesch, die +op den schoorsteen stond, was met heldere metaalvlekken bedekt, die er +zoo vast aan hechtten, alsof zij er op geëmailleerd waren. +<span class="pagenum">[<a id="pb91" href="#pb91" name= +"pb91">91</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1369" href="#xd20e1369src" name="xd20e1369">1</a></span> Zoo +genoemd naar den heilige St.-Elmo, bisschop van Formiae, eene stad in +het oude Italië.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1419" href="#xd20e1419src" name="xd20e1419">2</a></span> Wilde +bewoners van de Pampas, meerendeels veedrijvers.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1440" href="#xd20e1440src" name="xd20e1440">3</a></span> +Spaansche uitdrukking: “Zonder zonde begrepen.”</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1445" href="#xd20e1445src" name="xd20e1445">4</a></span> De zadel +in de Pampas.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1507" href="#xd20e1507src" name="xd20e1507">5</a></span> +Hearnes’ <span class="ex" lang="en">Journey</span>, blz. 383.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1545" href="#xd20e1545src" name="xd20e1545">6</a></span> +Maclaren, hoofdstuk “Amerika” in de <span class= +"ex">Encyclop. Brittannica</span>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1552" href="#xd20e1552src" name="xd20e1552">7</a></span> Azara +zegt: “<span lang="fr">Je crois que la quantité annuelle +des pluies est, dans toutes ces contreés, plus +considérable qu’en Espagne</span>”—Deel +I<span class="corr" id="xd20e1557" title="Niet in bron">,</span> blz. +36.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1593" href="#xd20e1593src" name="xd20e1593">8</a></span> In +Zuid-Amerika verzamelde ik in ’t geheel 27 soorten muizen, en nog +13 zijn bekend uit de werken van Azara en andere schrijvers. Die, welke +door mijzelf verzameld werden, zijn benoemd en beschreven geworden door +Mr. Waterhouse op de vergaderingen der <span class="ex">Zoological +Society</span>. Het zij mij vergund van deze gelegenheid gebruik te +maken om mijn hartelijken dank te betuigen aan Mr. Waterhouse en de +andere aan dat Genootschap verbonden heeren, voor hunne vriendelijke en +zeer trouwe hulp bij alle gelegenheden.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1605" href="#xd20e1605src" name="xd20e1605">9</a></span> +<span class="ex">Hydrochoerus</span> van <span class="trans" title= +"hydōr"><span class="Greek" lang= +"el">ὕδωρ</span></span> (water) en <span class= +"trans" title="choiros"><span class="Greek" lang= +"el">χοῖρος</span></span> +(varken).</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1633" href="#xd20e1633src" name="xd20e1633">10</a></span> In de +maag en <span class="ex">duodenum</span> (twaalfvingerdarm) van een +<span class="ex">Capybara</span>, welke ik opende, vond ik een zeer +groote hoeveelheid van eene dunne geelachtige vloeistof, waarin bijna +geen vezel te onderkennen was. Maar R. Owen meldt mij, dat een deel van +den <span class="ex">oesophagus</span> (slokdarm) zoodanig gebouwd is, +dat er niets door kan hetwelk veel grooter is dan de schacht eener +kraaieveêr. Inderdaad zijn de breede tanden en sterke kaken van +dit dier wel geschikt om de waterplanten waarmeê het zich voedt, +tot brij te vermalen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1651" href="#xd20e1651src" name="xd20e1651">11</a></span> Het +halfkonijntje of zeezwijntje (<span class="ex">Cavia</span>). +<span class="ex" lang="pt">Cabiai</span> is een Braziliaansch +woord.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1677" href="#xd20e1677src" name="xd20e1677">12</a></span> Aan de +Rio Negro in Noord-Patagonië leeft een dier met dezelfde +gewoonten, en waarschijnlijk eene naverwante soort, maar dat ik nooit +zag. Zijn geluid verschilt van dat der Maldonado-soort; het herhaalt +zich slechts twee- in plaats van drie- of viermaal, en heeft een +duidelijker klank; op een afstand gehoord, gelijkt het zoozeer op het +geluid, dat ontstaat bij het vellen van een kleinen boom met behulp van +een bijl, dat ik soms in twijfel heb verkeerd wat het was.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1687" href="#xd20e1687src" name="xd20e1687">13</a></span> +<span class="ex" lang="fr">Philosophie Zoologique</span> (1809), deel +I, blz. 242—Prof. E. Haeckel beoordeelt Lamarck (1744–1829) +met veel meer lof dan Darwin hier.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1729" href="#xd20e1729src" name="xd20e1729">14</a></span> +<span lang="en">Magazine of Zoology and Botany</span>, Vol. I. Blz. +217.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1748" href="#xd20e1748src" name="xd20e1748">15</a></span> +L’Institut, 1834, Blz. 418. Lezing in de <span lang="fr">Acad. +des Sciences de Paris</span>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1767" href="#xd20e1767src" name="xd20e1767">16</a></span> Ook wel +negendooders, Grauwe Eksters genoemd (Familie der <span class= +"ex">Laniidae</span> of Worgers).</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1824" href="#xd20e1824src" name="xd20e1824">17</a></span> +Tegenwoordig deelt men Gallinazo (<span class="ex">Cathartes</span>) en +Condor (<span class="ex">Sarcorhamphus</span>) in bij de orde der +Giervogels (<span class="ex">Vultures</span>).</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1853" href="#xd20e1853src" name="xd20e1853">18</a></span> +Zoogenaamde <span class="ex">estáncia’s</span>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1912" href="#xd20e1912src" name="xd20e1912">19</a></span> Den +buizerd rangschikt men nu onder de Valken (<span class= +"ex">Falcones</span>), eene onderorde der Roofvogels (<span class= +"ex">Raptatores</span>).</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1938" href="#xd20e1938src" name="xd20e1938">20</a></span> Volgens +A. von Humboldt’s <span class="ex" lang="de">Ansichten der +Natur</span>, bestaan er twee soorten: <span class="ex">Cathartes +Urubu</span> en <span class="ex">Cathartes aura</span>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1970" href="#xd20e1970src" name="xd20e1970">21</a></span> In de +<span class="ex" lang="en">Philosophical Transactions</span>, 1790, +blz. 294, heeft Dr. Priestley eenige onvolkomen kwartshoudende buizen +beschreven, en een gesmolten stuk kwarts, dat gevonden was bij het +graven in den grond onder een boom, waar een man door den bliksem +gedood was.—Men noemt deze buizen “Bliksembuizen” of +met een wetenschappelijken naam: <span class= +"ex">Fulgurites</span>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1988" href="#xd20e1988src" name="xd20e1988">22</a></span> Annales +de Chimie et de Physique, deel 37, blz. 319.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2005" href="#xd20e2005src" name="xd20e2005">23</a></span> +Azara’s “Reis”, Deel I, blz. 36.</p> +</div> +</div> +<div id="ch4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="label">Hoofdstuk IV.</h2> +<h2 class="main">Van de Rio Negro naar Bahia Blanca.</h2> +<p class="firstpar"><span class="marginnote">24 Juli 1833.</span> De +<span class="ex">Beagle</span> zeilde uit Maldonado en kwam den 3den +Augustus ter hoogte van de monding van de Rio Negro. Deze is de +voornaamste rivier langs de geheele kustlijn tusschen de Straat van +Magelhaen en de Rio de la Plata, en valt omstreeks 300 mijlen ten +zuiden van den zeearm dezer laatste in zee. Omtrent 50 jaar geleden, +onder het oude Spaansche gouvernement, was hier eene kleine kolonie +gevestigd; en nog is dit punt het zuidelijkste (41° B.) aan deze +oostkust van Amerika, dat door beschaafde menschen bewoond wordt.</p> +<p>Het land nabij den riviermond is uitermate woest. Aan de zuidzijde +begint eene lange lijn van loodrechte klippen, die eene doorsnede van +den geologischen bodem van het land te zien geven. De lagen zijn van +zandsteen, en ééne laag was merkwaardig omdat zij bestond +uit een vast samenhangend conglomeraat van puimsteenen, die meer dan +400 mijlen ver van de Andes afkomstig moeten zijn. Overal is de +oppervlakte bedekt met eene dikke laag grofzand, welke zich heinde en +ver over de open vlakte uitstrekt. Water is uiterst schaarsch, en waar +het nog gevonden wordt, altijd brak. Ook de plantengroei is schraal, en +hoewel er vele soorten struiken groeien, zijn alle met geweldige doorns +gewapend, die den vreemdeling schijnen te waarschuwen niet in deze +ongastvrije oorden door te dringen. <span class="pagenum">[<a id="pb92" +href="#pb92" name="pb92">92</a>]</span></p> +<p>Achttien mijlen ver de rivier op ligt de nederzetting. De weg volgt +den voet der steile rotsketen, die de noordelijke grens der groote +vallei vormt, waardoor de Rio Negro vloeit. Onderweg gingen wij voorbij +de ruïnen van eenige fraaie <span class= +"ex">estáncias</span>, die eenige jaren geleden door de Indianen +verwoest waren. Zij hadden verscheidene aanvallen doorstaan. Een man, +die bij een er van tegenwoordig was geweest, gaf mij eene levendige +beschrijving van het voorgevallene. De bewoners waren voldoende van het +plan ingelicht om al het vee en de paarden naar den <span class= +"ex">corrál</span> te drijven die het huis omringde,<a class= +"noteref" id="xd20e2033src" href="#xd20e2033" name="xd20e2033src">1</a> +en ook om een klein kanon op te stellen. De Indianen waren +Araucaniërs uit het zuiden van Chili, verscheidene honderden sterk +en uitstekend gedrild. Het eerst verschenen zij in twee groepen op een +naburigen heuvel; hier stegen zij af, ontdeden zich van hunne bonten +mantels, en gingen toen naakt tot de bestorming over. Het eenige wapen +van een Indiaan is een zeer lange bamboe of <span class= +"ex">chuzo</span> (spies), die met struisveêren versierd is en in +eene scherpe speerpunt eindigt. Mijn zegsman scheen zich met +bijzonderen schrik het gekletter dezer spiezen te herinneren, toen de +Indianen naderden. Nauwelijks waren zij in de nabijheid, of de +<span class="ex">Cacique</span> Pincheira eischte de belegerden op +hunne wapenen af te geven: anders zou hij hun allen de keel afsnijden. +Daar dit vermoedelijk toch gebeurd zou zijn indien zij binnenkwamen, +werd de opeisching met eene hagelbui van kogels beantwoord. De Indianen +kwamen nu met groote vastberadenheid tot aan het paalwerk van den +corrál, maar zagen tot hunne verwondering, dat de palen niet met +lederen riemen doch met ijzeren spijkers waren gekoppeld, die zij met +hunne messen natuurlijk niet door konden snijden. Dit redde het leven +der christenen: vele gewonde Indianen werden door hunne makkers +weggedragen; en toen eindelijk een der onder-caciquen gewond +<span class="pagenum">[<a id="pb93" href="#pb93" name= +"pb93">93</a>]</span>werd, schalde de horen het sein tot den aftocht. +Zij keerden naar hunne paarden terug en schenen krijgsraad te houden. +Dit waren voor de Spanjaarden angstige oogenblikken, daar al hun kruit +en lood verschoten was, behalve een paar kartetsen. Plotseling sprongen +de Indianen te paard en galoppeerden weg. Een volgende maal werden zij +nog spoediger afgeslagen. Een koelbloedige Franschman bediende het +kanon; hij wachtte tot de Indianen vlak bij waren, en overstelpte hen +toen met schroot, waardoor 39 man buiten gevecht werden gesteld; en na +zulk een verlies verstrooide zich natuurlijk de geheele bende.</p> +<p>De stad wordt zoowel El Carmen als Patagones genoemd. Zij is gebouwd +op de helling van eene klip tegenover de rivier, en vele huizen zijn +zelfs in den zandsteen uitgehouwen. De rivier is ongeveer twee- of +driehonderd yards breed, alsmede diep en snel. De vele eilanden met +hunne wilgeboomen, gevoegd bij de vlakke landtongen bieden, als men ze +in het heldere zonlicht achter elkander op den noordelijken zoom der +breede groene vallei ziet liggen, een allerschilderachtigsten aanblik. +Het getal inwoners bedraagt niet meer dan enkele honderden. Deze +Spaansche koloniën dragen niet de kiemen van ontwikkeling in zich, +zooals de Engelsche. Hier wonen verscheidene Indianen van echten +bloede: de stam van den Cacique Lucanee heeft steeds zijne <span class= +"ex">tóldos</span><a class="noteref" id="xd20e2049src" href= +"#xd20e2049" name="xd20e2049src">2</a> aan de grenzen der stad. Het +plaatselijk bestuur voorziet hen gedeeltelijk van levensmiddelen door +hun alle oude versleten paarden te geven, terwijl zij zelven wat met +het maken van paardedekken en ander voergerei verdienen. Deze Indianen +gaan voor beschaafd door; maar wat hun karakter gewonnen heeft door een +mindere mate van wreedheid, wordt bijna opgewogen door hunne +verregaande zedeloosheid. Niettemin zijn enkele jonge mannen op den weg +ter verbetering: zij willen werken, en een troep die onlangs op eene +robbenjacht uitging, gedroeg zich zeer goed. Nu genoten zij de vruchten +van hun werk door in zeer opzichtige, <span class="pagenum">[<a id= +"pb94" href="#pb94" name="pb94">94</a>]</span>schoone kleêren +rond te loopen en flink te luieren. De smaak, dien zij in hunne +kleeding aan den dag legden, was bewonderenswaardig; en als men een +dezer jonge Indianen in een bronzen standbeeld had kunnen veranderen, +zou zijne drapeering hoogst bevallig zijn geweest.</p> +<p>Op zekeren dag reed ik naar een groot zoutmeer of <span class= +"ex">salina</span>, dat 15 mijlen van de stad ligt. Des winters vormt +dit een ondiep pekelmeer, dat des zomers in een veld van sneeuwwit zout +verandert. De laag nabij den rand is vier tot vijf inches dik, doch +naar het midden neemt de dikte toe. Dit meer was twee en een halve mijl +lang en één breed. In den omtrek vindt men andere, die +vele malen grooter zijn, en met een zoutbodem van twee en drie voet +dikte, zelfs als zij des winters onder water liggen. Zulk eene +schitterend witte en vlakke ruimte biedt een ongewoon schouwspel te +midden van de bruine en woeste vlakte. Eene aanzienlijke hoeveelheid +zout wordt jaarlijks uit de <span class="ex">salina</span> gewonnen, en +groote stapels, sommige van honderd ton gewicht, lagen ter verzending +gereed. Het seizoen voor de ontginning der salinas is de oogsttijd van +Patagones, want daarvan hangt de voorspoed der plaats af. Bijna de +gansche bevolking kampeert aan de oevers der rivier, en het volk wordt +gebruikt om het zout in ossenwagens aan land te halen. Dit zout +kristalliseert in groote kuben, en is bijzonder zuiver. Trenham Reeks +is voor mij zoo vriendelijk geweest er iets van te onderzoeken, en +vindt er slechts 0.26% gips en 0.22% aardbestanddeelen in. Het is +zonderling, dat dit zout niet zoo dienstig is voor het bewaren van +vleesch, als zeezout van de Kaap-Verdische Eilanden; en een koopman te +Buenos Aires vertelde mij, dat hij het 50% minder waard achtte. +Zoodoende wordt er steeds zout van de Kaap-Verdische Eilanden ingevoerd +en met dat uit deze <span class="ex">salinas</span> vermengd. De +zuiverheid van het Patagonische zout, of het ontbreken daarin van die +andere zoutverbindingen welke steeds in zeewater worden gevonden, is de +eenig aanwijsbare grond voor deze minderwaardigheid: eene +gevolgtrekking, die waarschijnlijk niemand vermoed zou <span class= +"pagenum">[<a id="pb95" href="#pb95" name="pb95">95</a>]</span>hebben, +maar door het onlangs gestaafde feit verklaard wordt, dat zoodanige +zouten ’t best voor het bewaren van vleesch geschikt zijn, welke +de meeste oplosbare chloriden bevatten.</p> +<p>De oever van het meer bestaat uit modder; en hierin liggen talrijke +groote gipskristallen, waarvan sommige drie inches lang zijn, terwijl +andere kristallen van zwavelzure soda (glauberzout) aan de oppervlakte +zijn verspreid. De Gauchos noemen het eerste “<span class="ex" +lang="es">Padre del Sal</span>” en het tweede “<span class= +"ex" lang="es">Madre del Sal</span>,” daarbij bewerende, dat deze +voorouderlijke zouten steeds op de oevers der <span class= +"ex">salinas</span> voorkomen, als het water begint te verdampen. De +modder is zwart en heeft een stinkenden reuk. Eerst kon ik mij niet +voorstellen wat hiervan de oorzaak was; doch later bemerkte ik, dat het +schuim, hetwelk de wind naar het strand dreef, groen gekleurd was, +alsof het watermossen bevatte. Ik poogde wat van die groene stof mee +naar huis te nemen, maar slaagde daarin ongelukkig niet. Sommige deelen +van het meer schenen, op korten afstand gezien, roodachtig gekleurd, +hetgeen waarschijnlijk aan eenige infusie-diertjes was toe te +schrijven. Op vele plaatsen werd de modder door talrijke wormen of +Annelides van de eene of andere soort naar boven geworpen. Hoe +wonderlijk, dat er nog wezens in staat zijn om in pekel te leven en +tusschen kristallen van zwavelzure kalk en soda rond te kruipen! En wat +wordt er van deze wormen als de oppervlakte gedurende den langen zomer +tot eene vaste zoutlaag is verhard?</p> +<p>Talrijke flamingo’s (<span class="ex">Phoenicopterus</span>) +bewonen dit meer, en broeden hier; door geheel Patagonië, in +Noord-Chili en op de Galápagos Eilanden ontmoette ik deze vogels +overal waar zoutmeren waren. Ik zag hen hier rondwaden om voedsel te +zoeken—vermoedelijk wormen die in den modder graven; en de +laatsten leven waarschijnlijk van infusie-diertjes of watermossen. Zoo +hebben wij dan eene kleine levende wereld op zich zelve, die voor deze +binnenlandsche pekelmeren geschikt is. Een klein schaaldier +(<span class="ex">Cancer salinus</span>) leeft, naar men zegt, in +tallooze <span class="pagenum">[<a id="pb96" href="#pb96" name= +"pb96">96</a>]</span>menigte in de zoutputten van Lymington,<a class= +"noteref" id="xd20e2088src" href="#xd20e2088" name="xd20e2088src">3</a> +doch alleen in die, waar de vloeistof door verdamping sterk +geconcentreerd is (bij ongeveer ¼ pond zout op één +<span class="ex">pint</span> water). Terecht mogen wij beweren, dat elk +deel van de wereld bewoonbaar is! Hetzij pekelmeren, of zoodanige, +welke onder vulkanische bergen verborgen zijn: hetzij warme minerale +bronnen; de uitgestrekte ruimten en diepten der zee; de hoogere streken +van den dampkring en zelfs het oppervlak der eeuwige sneeuw—alle +onderhouden organische wezens!</p> +<p class="tb"></p> +<p>Noordelijk van de Rio Negro, tusschen deze rivier en het bewoonde +land bij Buenos Aires, hebben de Spanjaarden slechts eene kleine +kolonie, welke onlangs te Bahia Blanca gevestigd is. De afstand in +rechte lijn naar Buenos Aires bedraagt op zeer weinig na 500 Britsche +mijlen. Daar de zwervende stammen der bereden Indianen, die steeds het +grootste deel van dit land bewoond hebben, de verwijderde estancias +onlangs zeer lastig vielen, rustte de regeering te Buenos Aires eenigen +tijd geleden een leger uit onder bevel van generaal Rosas, met het doel +hen uit te roeien. Thans waren de troepen gekampeerd aan de oevers der +Colorado-rivier, die omstreeks 80 mijlen ten noorden van de Rio +<span class="pagenum">[<a id="pb97" href="#pb97" name= +"pb97">97</a>]</span>Negro ligt. Toen generaal Rosas Buenos Aires +verliet, trok hij in eene rechte lijn over de maagdelijke vlakten; en +nadat het land op die wijs vrijwel van Indianen gezuiverd was, liet hij +op groote afstanden kleine detachementen bereden soldaten achter +(zoogenaamde <span class="ex">posta’s</span>), ten einde zoo de +gemeenschap met de hoofdstad te onderhouden. Daar de <span class= +"ex">Beagle</span> voornemens was Bahia Blanca voor kort te bezoeken, +besloot ik er over land heen te gaan; en eindelijk breidde ik mijn plan +hiertoe uit om den geheelen weg naar Buenos Aires over de <span class= +"ex">posta’s</span> af te leggen.</p> +<p><span class="marginnote">11 Augustus.</span> Mr. Harris, een te +Patagones wonend Engelschman, een gids en vijf Gauchos, die zich naar +het strijdvoerende leger begaven, waren mijne reisgenooten. Zooals ik +reeds zeide, ligt de Colorado omstreeks 80 mijlen ver; en daar wij +langzaam reisden, waren wij twee en een halven dag onder weg. De +geheele streek die wij doortrokken, verdient ternauwernood een beteren +naam dan dien van woestijn. Water vindt men er slechts in twee kleine +putten en heet “frisch;” maar zelfs in dezen tijd van het +jaar—het regenseizoen—was het geheel brak. Des zomers moet +het hier een ellendige tocht zijn, want nu was hij al mistroostig +genoeg. Het dal van de Rio Negro is, ondanks zijn breedte, geheel in de +zandsteenvlakte uitgehold; want onmiddellijk boven den oever waarop de +stad ligt, begint een vlakke landstreek, die slechts door enkele +onbeduidende dalen en ondiepten wordt afgebroken. Overal heeft het +landschap hetzelfde dorre aanzien: een droge grofzandige grond waarop +bosjes bruin verweerd gras, en laag verspreid struikgewas met doorns +gewapend.</p> +<p>Kort nadat wij de eerste bron voorbij waren, kregen wij een +vermaarden boom in zicht, dien de Indianen als het altaar van +<span class="ex">Walleechu</span> vereeren. Hij ligt op een hoog +gedeelte der vlakte en is dus eene baak, die op grooten afstand +zichtbaar is. Zoodra een Indianenstam hem in ’t oog krijgt, +beginnen zij hem met luide kreten te aanbidden. De boom zelf is laag, +doch vertakt en doornig; vlak boven den wortel heeft hij eene +middellijn van omstreeks drie voet. <span class="pagenum">[<a id="pb98" +href="#pb98" name="pb98">98</a>]</span>Hij staat geheel alleen zonder +buurman, en was werkelijk de eerste boom dien wij zagen; later +ontmoetten wij enkele andere van dezelfde soort; maar zij waren verre +van algemeen. Daar het winter was, had de boom geen bladeren; doch in +plaats hiervan tallooze draden, waaraan de verschillende offeranden, +als: sigaren, brood, vleesch, stukken doek, enz. waren opgehangen. Arme +Indianen, die niets beters hebben, trekken alleen een draad uit hunne +<span class="ex"><span class="corr" id="xd20e2140" title= +"Bron: ponchos">poncho’s</span></span>, en hechten dien aan den +boom. Rijkere Indianen zijn gewoon geestrijke dranken en <span class= +"ex">maté</span> in eene bepaalde opening te gieten, en +tabaksrook omhoog te blazen, in de meening Walleechu zoodoende alle +mogelijke genot te verschaffen. Om het schouwspel te voltooien, was de +boom door de gebleekte beenderen van paarden omringd, die als offers +geslacht waren geworden. Alle Indianen van elken leeftijd en beide +seksen brengen hunne offeranden; zij denken dan, dat hunne paarden niet +moede zullen worden en dat zij zelven voorspoedig zullen zijn. De +Gaucho die dit alles vertelde, zeide, dat hij dit schouwspel in +vredestijd gezien had, en dat hij en anderen gewoon waren te wachten +tot de Indianen hunne hielen hadden gelicht, om dan de offeranden van +Walleechu te stelen.</p> +<p>De Gauchos denken, dat de Indianen den boom als den God zelven +beschouwen; maar het schijnt veel aannemelijker, dat zij hem voor het +altaar aanzien. De eenige reden die ik voor deze keus bedenken kan is, +dat de boom een baken is op een gevaarlijken tocht. De <span class= +"ex">Sierra de la Ventana</span> is op zeer verren afstand zichtbaar; +en een Gaucho vertelde mij, dat hij eens enkele mijlen ten noorden van +de Rio Colorado met een Indiaan reed, toen deze plotseling hetzelfde +luide geraas begon te maken, dat op het eerste gezicht van den +verwijderden boom gebruikelijk is; tegelijk hield hij de hand voor het +hoofd en wees in de richting van de <span class="ex">Sierra</span>. +Naar de reden hiervan gevraagd, zeide de Indiaan in gebrekkig Spaansch: +“Zie voor het eerst de Sierra.”</p> +<p>Omstreeks twee <span class="ex">leagues</span> voorbij dezen +zeldzamen boom <span class="pagenum">[<a id="pb99" href="#pb99" name= +"pb99">99</a>]</span>hielden wij halt om te overnachten. Op dit +oogenblik kregen de scherpziende Gauchos eene ongelukkige koe in het +oog, die zij in vollen ren achterna snelden, weinige minuten later met +hunne <span class="ex">lazos</span> binnensleepten en daarna slachtten. +Wij hadden hier de vier levensbehoeften “<span class="ex">en el +campo</span>,” nl. gras voor de paarden, water (slechts een +modderpoel), vleesch en brandstof. De Gauchos waren hoogst vernuftig in +het vinden van al deze weelde, en weldra begonnen wij de arme koe op te +peuzelen. Dit was de eerste nacht dien ik onder den blooten hemel +doorbracht, met het gareel van mijn zadel als bed. Er ligt een groot +genot in het onafhankelijke leven van den Gaucho, waar deze elk +oogenblik zijn paard kan laten stilstaan en zeggen: “Hier zullen +wij den nacht doorbrengen.” De doodsche stilte der vlakte, de +wakende honden, de zigeuner-gestalten der Gauchos, die om het vuur hun +leger opsloegen, hebben het beeld van dien eersten nacht zoo diep in +mijne ziel gegrift, dat ik het nimmer zal vergeten.</p> +<p>Den volgenden dag vertoonde het land weer hetzelfde gelijkvormige +karakter, als boven is omschreven. Het wordt bewoond door enkele vogels +of dieren van iedere soort. Nu en dan kan men een hert of <span class= +"ex">guanaco</span> (wilde lama of schaapkameel) zien; maar het Aguti +(<span class="ex">Cavia Patagonica</span>)<a class="noteref" id= +"xd20e2175src" href="#xd20e2175" name="xd20e2175src">4</a> is de meest +voorkomende viervoeter. Dit dier vertegenwoordigt hier onze hazen, doch +verschilt van deze in vele belangrijke punten, en heeft bijv. slechts +drie teenen aan de achtervoeten. Ook is het bijna tweemaal zoo groot, +bij een gewicht van 20 tot 25 Eng. ponden. Het aguti is een getrouw +vriend der woestijn; zoo is het iets gewoons in dit landschap twee of +drie in eene rechte lijn snel achter elkander over deze woeste vlakten +te zien springen. Men vindt hen noordwaarts tot aan de sierra Tapalguen +(37°30′ breedte), waar de vlakte plotseling groener en +vochtiger wordt; en hunne zuidelijke grens ligt tusschen Port +Desiré <span class="pagenum">[<a id="pb100" href="#pb100" name= +"pb100">100</a>]</span>en St.-Julian, waar de natuur van het land niet +verandert. Het is een zonderling feit, dat, hoewel het aguti thans niet +zoover zuidelijk als Port St.-Julian voorkomt, kapitein Wood op zijne +reis in het jaar 1670 zegt, dat zij daar talrijk waren. Welke oorzaak +kan het trekgebied van zulk een dier in een uitgestrekt, onbewoond en +schaars bezocht land veranderd hebben? Ook blijkt uit het aantal door +kapitein Wood op één dag te Port Desiré geschoten +stuks, dat zij daar vroeger aanmerkelijk talrijker moeten geweest zijn +dan nu. Daar, waar de <span class="ex">bizcacha</span><a class= +"noteref" id="xd20e2188src" href="#xd20e2188" name="xd20e2188src">5</a> +leeft en zijn hol maakt, maakt het aguti er gebruik van; waar echter, +zooals te Bahia Blanca, de bizcacha niet gevonden wordt, graaft het +aguti voor <span class="corr" id="xd20e2192" title= +"Bron: zichzefl">zichzelf</span>. Hetzelfde gebeurt met den kleinen +Pampas-uil (<span class="ex">Athene cunicularia</span>), waarvan de +beschrijving zoo dikwijls gezegd heeft, dat hij als schildwacht aan den +ingang der holen staat; want in Oost-Banda is deze vogel, bij +afwezigheid van de bizcacha, verplicht zijn eigen woning te graven.</p> +<p>Toen wij den volgenden morgen de Rio Colorado naderden, veranderde +de aanblik van het landschap. Weldra kwamen wij aan eene met gras +bedekte vlakte, die om hare bloemen, hooge klaver en kleine uilen op de +Pampas geleek. Ook trokken wij door een slijkmoeras van aanzienlijke +uitgestrektheid, dat des zomers opdroogt en met eene korst van +verschillende zouten bedekt wordt; om die reden draagt het den naam van +<span class="ex">salitrál</span>. Nu was het bedekt met lage +sappige planten, van gelijke soort als die aan het zeestrand +groeien.</p> +<p>Ter plaatse waar wij de Colorado overtrokken, is de rivier slechts +60 yards breed; doch in ’t algemeen moet hare breedte het dubbele +bedragen. Haar loop is zeer bochtig en slingert zich tusschen +wilgeboomen en rietbanken. Naar men zegt is de afstand tot den mond der +rivier in rechte lijn negen <span class="ex">leagues</span>, maar te +water vijf en twintig. Toen wij in booten de rivier overstaken, werden +wij door talrijke troepen merriën opgehouden, die over de rivier +zwommen om <span class="pagenum">[<a id="pb101" href="#pb101" name= +"pb101">101</a>]</span>eene afdeeling soldaten naar het binnenland te +volgen. Koddiger schouwspel heb ik nooit gezien dan die <span class= +"corr" id="xd20e2210" title="Bron: honderde">honderden</span> en +<span class="corr" id="xd20e2213" title= +"Bron: honderde">honderden</span> koppen, alle naar één +kant gericht, met gespitste ooren, snuivende, gezwollen neusgaten, en +even boven het water uitstekende als een groote school van eene of +andere amphibie. Merrievleesch is het eenige voedsel, dat de soldaten +hebben als zij op expeditie zijn. Dit verschaft hun eene groote +gemakkelijkheid van beweging, aangezien paarden zeer ver over deze +vlakten gedreven kunnen worden. Men verzekerde mij, dat een onbelast +paard vele dagen achtereen honderd mijlen daags kan afleggen.</p> +<p>Het kamp van generaal Rosas lag dicht bij de rivier, en vormde een +vierkant van wagens, kanonnen, stroohutten, enz. De manschappen waren +bijna allen cavaleristen; maar ik geloof, dat er nooit een leger heeft +bestaan zoo schelm- en bandietachtig als dit. Het meerendeel der +soldaten was van gemengd ras, van Negers, Indianen en Spanjaarden. Ik +weet niet waarom, maar lieden van dergelijke afkomst hebben zelden eene +gunstige gelaatsuitdrukking. Ik vroeg naar den officier van +administratie om mijn paspoort te toonen. Deze begon mij op de +hooghartigste en geheimzinnigste manier te ondervragen. Gelukkig had ik +een aanbevelingsbrief van het gouvernement te Buenos Aires aan den +commandant van Patagones.<a class="noteref" id="xd20e2218src" href= +"#xd20e2218" name="xd20e2218src">6</a> Deze brief werd naar generaal +Rosas gebracht, die mij eene zeer beleefde boodschap zond, welke de +officier mij lachend en hoffelijk overbracht. Wij namen onzen intrek in +den <span class="ex">rancho</span> of hoeve van een merkwaardigen ouden +Spanjaard, die onder Napoleon op diens tocht naar Rusland gediend +had.</p> +<p>Wij toefden twee dagen aan de Rio Colorado. Ik had hier weinig te +doen, want het omringende land was een moeras, dat des zomers +(December), als de sneeuw op de Cordilleras <span class= +"pagenum">[<a id="pb102" href="#pb102" name= +"pb102">102</a>]</span>smelt, door de rivier overstroomd wordt. Mijne +voornaamste bezigheid bestond in het gadeslaan van de Indiaansche +gezinnen, als zij in den rancho, waar wij logeerden, kleine artikelen +kwamen koopen. Er werd ondersteld, dat generaal Rosas omstreeks 600 +Indiaansche bondgenooten had.</p> +<p>Deze Indianen behoorden tot een lang, fraai ras; doch later was aan +de Vuurlandsche wilden gemakkelijk te zien, hoezeer koude, gebrek aan +voedsel en geringere beschaving hetzelfde voorkomen afschuwelijk +maakten. Sommige schrijvers hebben in hunne bepaling van de eerste +menschenrassen deze Indianen in twee klassen verdeeld; maar dit is +zeker niet nauwkeurig. Onder de jonge vrouwen of <span class= +"ex">chinas</span> verdienden enkele zelfs den naam van +“schoon.” Heur haar was grof, doch zwart en glanzend, en +zij droegen het in twee vlechten die tot aan het middel hingen. Zij +hadden eene hooge kleur en schitterende, fonkelende oogen; hare beenen, +voeten en armen waren klein en sierlijk gevormd; hare enkels en soms +hare middels prijkten met breede braceletten of blauwe kralen. Geen +belangwekkender schouwspel dan enkele van deze gezinnen bijeen te zien. +Eene moeder kwam dikwijls met een of twee dochters op hetzelfde paard +gezeten, naar onzen rancho. Zij reden als mannen, maar met de +knieën hooger opgetrokken. Deze gewoonte komt misschien hieruit +voort, dat zij bij het reizen steeds de lastpaarden berijden. De +vrouwen zijn verplicht de paarden te laden en te ontladen, de tenten op +te slaan voor den nacht, in ’t kort, om als de vrouwen van alle +wilden, nuttige slavinnen te zijn.</p> +<p>De mannen vechten, jagen, zorgen voor de paarden en maken het +rijgarnituur. Een hunner voornaamste bezigheden thuis is, twee steenen +zoolang tegen elkander te slaan, dat zij rond worden, om daarvan +<span class="ex">bolas</span> te maken. Met dit belangrijke wapen vangt +de Indiaan zijn wild, en ook zijn paard, dat vrij over de vlakte +zwerft. In het gevecht is zijne eerste poging het paard van zijn +tegenstander met de <span class="ex">bolas</span> te doen neertuimelen; +en als deze door den val in de klem raakt, hem met den <span class= +"ex">chuzo</span> te dooden. Grijpen de bolas <span class= +"pagenum">[<a id="pb103" href="#pb103" name= +"pb103">103</a>]</span>slechts den hals of het lichaam van een dier, +zonder meer, dan worden zij den werper dikwijls uit de handen gerukt en +zijn verloren. Daar het afronden van de steenen twee dagen werk eischt, +is de vervaardiging daarvan eene zeer gewone bezigheid. Verscheidene +mannen en vrouwen hadden rood geverfde gezichten; maar nooit zag ik de +horizontale strepen, die zoo algemeen zijn onder de Vuurlanders. Hun +voornaamste trots is om alles van zilver te hebben. Ik heb een +<span class="ex">cacique</span> gezien, wiens sporen, stijgbeugels, +mesgreep en toom van dit metaal waren; hoofdstel en teugels bestonden +uit zilverdraad, niet dikker dan zweeptouw. Het was een fraai gezicht +een vurigen Indiaanschen hengst onder zulk een schitterend tooisel te +zien zwenken, wat aan de rijkunst een merkwaardig kenmerk van +sierlijkheid gaf.</p> +<p>Generaal Rosas gaf zijn wensch te kennen mij te zien—eene +omstandigheid waarover ik later zeer verheugd was. Hij is een man van +buitengewoon karakter, en heeft een zeer overwegenden invloed in het +land, dien hij waarschijnlijk tot voorspoed en ontwikkeling ervan zal +aanwenden.<a class="noteref" id="xd20e2254src" href="#xd20e2254" name= +"xd20e2254src">7</a> Naar men zegt, is hij eigenaar van 74 □ +leagues land en ongeveer 300000 stuks vee. Zijne landgoederen worden +voortreffelijk bestuurd en leveren veel meer koren op dan die van +anderen. Hij kreeg het eerst zijne vermaardheid door zijne wetten voor +zijn eigen landgoederen en door het onder tucht houden van verscheidene +honderden manschappen, waardoor hij in staat was de aanvallen der +Indianen met goed gevolg te weerstaan. Er zijn vele verhalen in omloop +over de ruwe manier waarop zijne wetten werden toegepast. Een dezer +was, dat niemand, op straffe van in het blok te worden gesloten, des +Zondags zijn mes mocht dragen; want daar dit de voornaamste dag was +voor dobbelen en drinken, ontstonden vele twisten, die, wegens de +algemeene gewoonte om met het mes te vechten, dikwijls noodlottig +eindigden. Op zekeren Zondag kwam de Gouverneur in groot tenue +<span class="pagenum">[<a id="pb104" href="#pb104" name= +"pb104">104</a>]</span>de estáncia bezoeken. Deze onverwachte +gebeurtenis verraste generaal Rosas zoozeer, dat hij door den haast, +waarin hij den Gouverneur tegemoet ging, vergat zijn mes thuis te +laten, dat naar gewoonte in zijn gordel stak. De rentmeester tikte hem +daarom op den schouder en herinnerde hem aan de wet; waarop de generaal +zich tot den Gouverneur wendde, zeggende, dat het hem zeer speet, maar +dat hij in het blok moest en zelfs in zijn eigen huis geen macht had +voordat hij er weer uit kwam. Na een poos haalde men den rentmeester +over het blok te openen en den generaal vrij te laten; maar nauwelijks +was dit gebeurd, of Rosas keerde zich tot den rentmeester met de +woorden: “Nu hebt gij de wet overtreden en moet daarom mijne +plaats in het blok innemen.” Dergelijke handelingen vielen in den +smaak der Gauchos, die allen een hoogen dunk hebben van hunne eigen +waardigheid en gelijkheid.</p> +<p>Generaal Rosas is ook een uitstekend ruiter—eene eigenschap +van geen geringe beteekenis in een land, waar een op de been gebracht +leger zijn generaal koos door de volgende proef. Een troep ongetemde +paarden werd in een <span class="ex">corrál</span> gedreven en +door een poort, waarboven een dwarsbalk hing, weer uitgelaten. Nu werd +overeengekomen, dat wie van den balk op een dezer paarden kon springen, +terwijl het naar buiten snelde, en in staat was zonder zadel of toom +het niet alleen te berijden, maar ook naar de deur van den +corrál terug te brengen—hun generaal zou zijn. De persoon, +die daarin slaagde, werd dan gekozen en vormde ongetwijfeld een +geschikt generaal voor zulk een leger. Deze buitengewone daad was ook +door Rosas volbracht.</p> +<p>Hierdoor en omdat hij zich in kleeding en gewoonten naar de Gauchos +schikte, heeft hij eene onbeperkte volksgunst in het land verworven, en +bijgevolg eene gebiedende macht. Een Engelsch koopman verzekerde mij, +dat een man, die een ander vermoord had, bij zijne gevangenneming en +toen hem naar de reden van zijn daad gevraagd werd, antwoordde: +“Hij sprak op oneerbiedige wijze over generaal Rosas; daarom +<span class="pagenum">[<a id="pb105" href="#pb105" name= +"pb105">105</a>]</span>doodde ik hem.” Een week later werd de +moordenaar in vrijheid gesteld, hetgeen zonder twijfel een daad was van +de partij van den generaal, en niet van dezen zelf.</p> +<p>In gesprek is hij vol geestdrift, lichtgeraakt en zeer ernstig. Zijn +ernst gaat zelfs zeer ver. Ik hoorde een van zijne hofnarren (want hij +houdt er twee, zooals voorheen de baronnen), de volgende anecdote +vertellen:</p> +<p>“Ik was zeer verlangend zeker muziekstuk te hooren, en zoo +ging ik twee- of driemaal naar den generaal om hem dit te vragen. Hij +antwoordde: “Ga aan uw werk, want ik ben bezig.” Ik kwam +voor de tweede maal; toen zeide hij: “Als ge nog eens komt, zal +ik u straffen.” Toen ik voor de derde maal vroeg, begon hij te +lachen. Ik sidderde en snelde de tent uit; maar het was te laat. Hij +beval twee soldaten mij te grijpen en op de palen te leggen. Ik smeekte +bij alle heiligen in den hemel mij te laten gaan; maar hij gaf niet +toe. Als de generaal lacht, spaart hij narren noch wijzen.”</p> +<p>De arme grappenmaker keek zeer verdrietig bij de herinnering aan die +straf. Deze is werkelijk zeer streng: vier palen worden in den grond +geslagen, en daarop legt men den man met de armen en beenen in +horizontalen stand, en laat hem zoo verscheidene uren liggen. Het +denkbeeld is blijkbaar ontleend aan de gewone manier om huiden te +drogen. Mijn gesprek met den generaal verliep zonder een enkelen +glimlach; en ik kreeg een paspoort en een bevel voor rijks-postpaarden, +welke beide stukken mij op de vriendelijkste en bereidwilligste manier +gegeven werden.</p> +<p>Des morgens vertrokken wij naar Bahia Blanca, dat wij in twee dagen +bereikten. Toen wij het legerkamp verlieten, trokken wij voorbij de +toldos der Indianen. Deze zijn rond, als ovens, en met huiden overdekt; +bij den ingang van elke tent was een spits toeloopende chuzo in den +grond gestoken. De toldos waren in afzonderlijke groepen verdeeld, +welke tot de stammen der verschillende caciquen behoorden; en de +groepen wederom in kleinere, naar gelang van de bloedverwantschap der +eigenaars. Vele mijlen ver reisden wij <span class="pagenum">[<a id= +"pb106" href="#pb106" name="pb106">106</a>]</span>door het dal van de +Rio Colorado. De alluviale vlakten aan den kant schenen vruchtbaar en +deden vermoeden, dat zij wel geschikt zijn voor den groei van koren. +Van de rivier noordwaarts gaande, kwamen wij spoedig in eene streek, +die van de vlakten ten zuiden der rivier verschilde. Wel was het land +nog droog en onvruchtbaar, maar het bevatte vele verschillende +plantensoorten; en het gras, hoewel bruin en verweerd, werd +overvloediger naarmate de doornstruiken schaarscher werden. Na eene +kleine uitgestrektheid verdwenen deze laatsten geheel, en was de kale +vlakte nergens met eenig struikgewas bedekt. Deze verandering in +plantengroei kenmerkt het begin der groote mergelkalk-formatie, waaruit +de uitgestrekte ruimte der Pampas bestaat en die het granietgesteente +van Oost-Banda bedekt.<a class="noteref" id="xd20e2279src" href= +"#xd20e2279" name="xd20e2279src">8</a> Van de Straat van Magelhaen tot +de Rio Colorado—een afstand van omtrent 800 mijlen—bestaat +de oppervlakte van het land alom uit grof zand en keisteenen. De +keisteenen zijn hoofdzakelijk porfier en danken hun ontstaan +vermoedelijk aan de rotsen van de Cordilleras. Ten noorden van de Rio +Colorado neemt de dikte dezer formatie af, en worden de steenen uiterst +klein; tegelijk houdt hier de karakteristieke plantengroei van +Patagonië op.</p> +<p>Na omstreeks 25 mijl gereden te hebben, kwamen wij aan een breede +strook zandduinen, die zich, zoo ver het oog reikt, naar het oosten en +westen uitstrekt. Doordien deze zandheuvels op de klei rusten, doen zij +kleine waterpoelen ontstaan, en leveren zoodoende in dit droge land een +onwaardeerbaren toevoer van zoet water. Het groote voordeel, dat uit +holligheden en verhevenheden van den bodem voortvloeit, is ons dikwijls +niet duidelijk. De twee armzalige bronnen op den langen tocht tusschen +de Negro- en Colorado-rivieren waren een gevolg van geringe +oneffenheden in de vlakte; zonder deze zou geen druppel water gevonden +zijn. <span class="pagenum">[<a id="pb107" href="#pb107" name= +"pb107">107</a>]</span>De strook zandduinen is omtrent acht mijlen +breed, en vormde waarschijnlijk in een vroeger tijdperk den rand van +een grooten riviermond, waar nu de Colorado vloeit. In dit district, +waar overtuigende bewijzen zijn van landrijzing in een niet lang +verleden, kunnen zulke beschouwingen moeilijk veronachtzaamd worden, al +let men ook alleen op de physisch geographische gesteldheid van het +land. Na de zandige streek te zijn doorgetrokken, kwamen wij des avonds +aan een der posthuizen; en daar de versche paarden op een afstand +graasden, besloten wij hier den nacht door te brengen.</p> +<p>Het huis was gelegen aan den voet eener tusschen de honderd en +tweehonderd voet hooge verhevenheid—een zeer merkwaardig +verschijnsel in deze streek. Deze post werd bestuurd door een +neger-luitenant, uit Afrika geboortig. Tot zijn eer moet gezegd worden, +dat er tusschen de Colorado-rivier en Buenos Aires geen enkele rancho +zoo net in orde was als de zijne. Hij had eene kleine kamer voor +vreemdelingen, en een kleinen <span class="corr" id="xd20e2297" title= +"Bron: corral">corrál</span> voor de paarden, alles van takken +en riet gemaakt; ook had hij eene gracht om zijn huis gegraven als +middel van verdediging bij mogelijke aanvallen. Dit zou echter weinig +gebaat hebben indien er Indianen waren gekomen; maar zijn voornaamste +troost scheen te liggen in de gedachte om zijn leven duur te verkoopen. +Kort te voren was er des nachts een troep Indianen voorbij gekomen; zoo +deze het posthuis hadden opgemerkt, zou onze zwarte vriend met zijne +vier soldaten ongetwijfeld zijn omgebracht. Nergens ontmoette ik een +beleefder en voorkomender man dan deze neger; en daarom was het des te +grievender te zien, dat hij niet met ons wilde aanzitten en samen +eten.</p> +<p>Des morgens lieten wij zeer vroeg de paarden halen en zetten ons +andermaal in een opwekkenden galop. Wij reden voorbij de <span class= +"ex" lang="es">Cabeza del Buey</span>: een oude naam, die gegeven is +aan den uitlooper van een groot moeras, dat zich tot Bahia Blanca +uitstrekt. Hier wisselden wij van paarden en trokken eenige mijlen ver +door slijklanden en zoutmoerassen. <span class="pagenum">[<a id="pb108" +href="#pb108" name="pb108">108</a>]</span>Voor het laatst van paarden +verwisselende, begonnen wij opnieuw door den modder te waden. +Plotseling viel mijn paard en werd ik deerlijk in het zwarte slijk +gedompeld—een zeer onaangenaam voorval, als men niet in ’t +bezit van andere kleêren is. Eenige mijlen van het fort +ontmoetten wij een man, die ons vertelde, dat er een groot kanon was +afgevuurd, hetwelk een sein is dat er Indianen in de buurt zijn. +Onmiddellijk verlieten wij den weg en volgden den zoom van een moeras, +dat nog de beste gelegenheid tot vluchten biedt, als men wordt nagezet. +Tot onze blijdschap kwamen wij binnen de muren van het fort, doch +vernamen hier, dat al het alarm om niets was geweest, daar de Indianen +vreedzame lieden bleken te zijn, die naar Generaal Rosas wilden +gaan.</p> +<p>Bahia Blanca verdient ternauwernood den naam van dorp. Enkele huizen +en de barakken voor de troepen zijn door eene diepe gracht en een +versterkten wal omgeven. De nederzetting is nog van jonge dagteekening +(1828), en heeft bij hare ontwikkeling moeilijke dagen doorleefd. Het +gouvernement van Buenos Aires nam haar onrechtmatig met geweld in +bezit, in plaats van het wijze voorbeeld der Spaansche onderkoningen te +volgen, die het land bij de oudere nederzetting aan de Rio Negro van de +Indianen kochten. Vandaar de behoefte aan vestingwerken; vandaar de +weinige huizen en het weinige bebouwde land buiten de grenzen der +omwalling. Zelfs het vee is niet veilig voor de aanvallen der Indianen +buiten de grensscheidingen der vlakte waarop de vesting staat.</p> +<p>Wijl het punt van de haven waar de <span class="ex">Beagle</span> +voornemens was te ankeren, 25 mijlen ver lag, kreeg ik van den +commandant een gids en paarden mede om te zien of het schip reeds was +aangekomen. Bij het verlaten van de groene grasvlakte, die zich langs +den zoom van een beekje uitstrekte, kwamen wij weldra in een wijde +vlakke wildernis, bestaande uit zand, zoutmoerassen of enkel modder. +Sommige gedeelten waren met lage kreupelbosschen bedekt, en andere met +die sappige planten, welke alléén tieren op plaatsen waar +<span class="pagenum">[<a id="pb109" href="#pb109" name= +"pb109">109</a>]</span>overvloed van zout is. In weerwil dat het land +slecht was, vloeide het over van struisvogels, herten, agutis en +armadillen of gordeldieren (<span class="ex">Dasypus</span>). Mijn gids +vertelde mij, dat hij twee maanden geleden er nauwelijks het leven had +afgebracht; hij jaagde met twee andere mannen niet ver van dit gedeelte +van het land, toen zij plotseling een troep Indianen ontmoetten, die +hen nazetten, weldra inhaalden en zijne twee vrienden doodden. Ook de +pooten van zijn eigen paard werden door de bolas gegrepen; maar hij +sprong uit den zadel en sneed het werptuig met zijn mes af. Terwijl hij +dit deed, was hij genoodzaakt om zijn paard heen te snellen, waarbij +hij twee ernstige wonden door hunne chuzos opliep. Weer in den zadel +springende, manoeuvreerde hij met verbazende vlugheid voor de lange +speren zijner vervolgers uit, die hem tot in ’t gezicht van het +fort najoegen. Sedert dien tijd was er streng bevolen, dat niemand zich +ver van de nederzetting mocht verwijderen. Ik wist dit niet toen ik het +fort verliet, en had met verwondering gezien hoe ernstig mijn gids naar +een hert keek, dat geschrokken scheen door iets dat van verre +opdook.</p> +<p>Bij onze aankomst was de <span class="ex">Beagle</span> er nog niet, +zoodat wij den terugtocht aanvaardden; maar wijl de paarden spoedig +vermoeid waren, moesten wij op de vlakte bivouakeeren. Des morgens +hadden wij een gordeldier gevangen, dat, ofschoon een uitmuntend +voedsel als het in zijn pantser gebraden wordt, voor twee hongerige +menschen geen zeer krachtig ontbijt en middagmaal opleverde. Op de plek +waar wij den nacht zouden doorbrengen, was de grond omkorst met een +laag van zwavelzure soda en bevatte dus natuurlijk geen water. Toch +wisten vele kleinere knaagdieren zelfs hier hun leven op te houden, en +den halven nacht liet de tucutuco zijn zonderling zwak geknor onder +mijn hoofd hooren. Onze paarden waren van treurig gehalte, en in den +loop van den morgen waren zij wegens gebrek aan drinken spoedig +uitgeput, zoodat wij verplicht waren te loopen. Omstreeks 9 ure doodden +de honden een jonge geit, die wij braadden. Ik at er iets van, maar +kreeg daarop een ondragelijken <span class="pagenum">[<a id="pb110" +href="#pb110" name="pb110">110</a>]</span>dorst. Dit was des te +verdrietiger, wijl het pas geregend had en de weg vol was van kleine +plassen helder water, waarvan echter geen druppel drinkbaar. Ik was +nauwelijks 20 uur zonder water geweest, en slechts gedeeltelijk onder +een blakende zon; toch maakte de dorst mij zeer slap. Hoe sommige +menschen twee of drie dagen in zulke omstandigheden kunnen doorbrengen, +kan ik niet begrijpen; maar tevens moet ik bekennen, dat mijn gids er +in ’t geheel niet door leed en zich verwonderde, dat +één dag ontbering voor mij zoo’n straf was.</p> +<p>Ik heb verscheidene malen er op gezinspeeld, dat de bodemoppervlakte +met een zoutkorst bedekt was. Dit verschijnsel is geheel iets anders +dan bij de salinas en meer ongewoon. In vele deelen van Zuid-Amerika, +waar het klimaat matig droog is, komen korstvormingen voor; doch +nergens heb ik ze zoo menigvuldig gezien als bij Bahia Blanca. Het zout +bestaat hier, en ook in andere deelen van Patagonië, hoofdzakelijk +uit zwavelzure soda met geringe bijmengsels van gewoon zout. Zoo lang +de grond in deze <span class="ex">salitráles</span> (gelijk de +Spanjaarden hen ten onrechte noemen, die deze stof voor salpeter +aanzien) vochtig blijft, is er niets anders te zien dan eene +uitgestrekte vlakte met een zwarten modderigen bodem, waarop verspreide +bosjes van sappige planten. Keert men echter na eene week hitte door +een dezer streken terug, dan staat men verbaasd de vlakte vierkante +mijlen ver zoo wit te zien, als ware er een fijne sneeuw gevallen, die +hier en daar in hoopjes is opgewaaid. Dit laatste verschijnsel wordt +voornamelijk hierdoor veroorzaakt, dat, gedurende de langzame +verdamping van het vocht, door ronde doode grasscheutjes, houtstompjes +en stukken losse aarde de zouten worden omhoog getrokken, in plaats van +op den bodem der waterpoelen te kristalliseeren. De salitráles +komen voor op vlakke gronden, die slechts enkele voeten boven den +zeespiegel liggen, of op alluviaal land dat aan rivieren grenst. +Parchappe<a class="noteref" id="xd20e2332src" href="#xd20e2332" name= +"xd20e2332src">9</a> vond, dat de zoutkorst in <span class= +"pagenum">[<a id="pb111" href="#pb111" name="pb111">111</a>]</span>de +vlakte op enkele mijlen afstand van zee, voornamelijk uit zwavelzure +soda (<span class="corr" id="xd20e2339" title= +"Bron: Na2SO4">Na<sub>2</sub>SO<sub>4</sub></span>) bestond, met +slechts 7% gewoon zout (NaCl), terwijl dichter bij de kust het gehalte +aan gewoon zout steeg tot 37 procent. Door deze omstandigheid zouden +wij geneigd zijn te gelooven, dat de zwavelzure soda in den bodem +ontstaan is uit het chloornatrium of zeezout, dat gedurende de langzame +en jongste rijzing van dit droge land aan de oppervlakte is +achtergebleven. Het geheele verschijnsel is wel de aandacht van +natuuronderzoekers waard. Bezitten de sappige, zoutopnemende planten, +die naar men weet veel soda bevatten, het vermogen chloornatrium te +ontleden? Levert de zwarte, stinkende modder, zoo rijk aan organische +stof, de zwavel en laatstelijk het zwavelzuur?</p> +<p>Twee dagen later reed ik opnieuw naar de haven, toen mijn metgezel, +dezelfde van vroeger, niet ver van de plaats onzer bestemming drie +ruiters over de vlakte zag rennen. Onmiddellijk steeg hij af, en hen +opmerkzaam gadeslaande, zeide hij:</p> +<p>“Zij rijden als Christenen; en niemand mag uit het +fort!”</p> +<p>De drie jagers vereenigden zich en stegen van hunne paarden. +Eindelijk sprong er een weer in den zadel en reed over den heuvel uit +het gezicht.</p> +<p>“Wij moeten nu ook weer te paard. Laad uw pistool!” +zeide mijn metgezel, terwijl hij naar zijn zwaard keek.</p> +<p>“Zijn dat Indianen?” vroeg ik.</p> +<p>“<span class="ex" lang="es">Quien sabe?</span>”<a class= +"noteref" id="xd20e2362src" href="#xd20e2362" name= +"xd20e2362src">10</a> Zoo het er niet meer dan drie zijn, heeft het +niet veel te beteekenen.”</p> +<p>Toen viel mij in, dat de eene ruiter waarschijnlijk over den heuvel +was gegaan om de rest van den troep te halen; welk vermoeden ik mijn +makker mededeelde. Doch al wat ik ten antwoord kreeg was:</p> +<p>“<span class="ex" lang="es">Quien sabe?</span>”</p> +<p>Langzaam en zonder tusschenpoozen verkende zijn oog den verren +horizon. Daar ik zijne buitengewone koelheid voor een overdreven grap +hield, vroeg ik hem waarom wij <span class="pagenum">[<a id="pb112" +href="#pb112" name="pb112">112</a>]</span>niet naar huis terugkeerden. +Ik schrok toen hij antwoordde:</p> +<p>“Wij keeren terug, maar in eene richting die dicht langs een +moeras gaat. Hierin kunnen wij onze paarden laten galoppeeren zoover +zij kunnen, en dan op onze eigen beenen vertrouwen. Zoo is er geen +gevaar.”</p> +<p>Ik vertrouwde daar niet zoo geheel op, en wilde onzen draf +versnellen.</p> +<p>“Neen,” sprak hij, “niet voordat zij het +doen.”</p> +<p>Als een kleine verhevenheid ons aan het oog onttrok, reden wij +stapvoets. Eindelijk bereikten wij een dal, sloegen links af en +draafden snel naar den voet van een heuvel. Mijn metgezel gaf mij zijn +paard om vast te houden, deed de honden knielen, en kroop op handen en +voeten rond om de ruiters te verkennen. In die houding bleef hij +eenigen tijd; maar eindelijk barstte hij in een gelach uit, en +riep:</p> +<p>“<span class="ex" lang="es">Son mujeres!</span>” (Het +zijn vrouwen.)</p> +<p>Nu herkende hij in haar de vrouw en schoonzuster van den zoon van +den majoor, die naar struisvogeleieren zochten. Ik heb opzettelijk het +gedrag van dezen man beschreven, omdat hij handelde in de volle +overtuiging dat zij Indianen waren. Doch zoodra was deze dwaze +vergissing ontdekt, of hij noemde mij honderd redenen, waarom het geen +Indianen zijn konden. Op die oogenblikken had hij echter al deze +redenen vergeten. Wij reden daarop kalm en gerustgesteld naar een hoog +punt, Punta Alta genaamd, waar wij de groote haven van Bahia Blanca +bijna geheel konden overzien.</p> +<p>De uitgestrekte watervlakte wordt door talrijke groote modderbanken +verstopt, welke de inwoners <span class="ex">Cangrejáles</span> +noemen, vanwege het aantal kleine krabben. De modder is zoo week, dat +het zelfs over zeer korte afstanden onmogelijk is er over te loopen. +Van vele banken is de oppervlakte met hooge biezen bedekt, waarvan de +toppen alleen bij hoog water zichtbaar zijn. Eens, toen wij in eene +boot zaten, geraakten wij in deze ondiepten zoo verdwaald, dat wij er +met veel moeite weer uit kwamen. Er was niets te zien dan vlakke +modderplaten; de lucht was niet zeer helder en met <span class= +"pagenum">[<a id="pb113" href="#pb113" name= +"pb113">113</a>]</span>sterke straalbreking, of, zooals de zeelieden +zeggen: “Een sterke <span class="corr" id="xd20e2399" title= +"Bron: kimduiking">kimrijzing</span>.” Het eenige niet vlakke +voorwerp, dat binnen het bereik van ons oog lag, was de horizon; de +biezen geleken op struiken die in de lucht hingen, het water op +modderbanken en de modderbanken op water.</p> +<p>Wij overnachtten op Punta Alta, waar ik mij bezighield met het +zoeken naar fossiele beenderen, wijl dit punt een waar graf is van +monsters van uitgestorven diersoorten. De avond was volkomen stil en +helder, en de uiterst eentonige aanblik der omgeving maakte hem +aantrekkelijk zelfs te midden van modderbanken en zeemeeuwen, van +zandheuvels en gieren. Toen wij des morgens terugreden, kruisten wij +een zeer versch spoor van een <span class="ex">Puma</span>,<a class= +"noteref" id="xd20e2407src" href="#xd20e2407" name= +"xd20e2407src">11</a> maar konden hem niet vinden. Ook zagen wij een +paar <span class="ex">Zorillo’s</span> of Peruaansche +stinkdieren, die niet vaak gevonden worden. Wat zijn voorkomen betreft, +gelijkt de zorillo in ’t algemeen op een bunzing, maar is iets +grooter en naar verhouding veel dikker. In het bewustzijn van zijne +macht, zwerft hij bij dag over de open vlakte en vreest menschen noch +honden. Als een hond tot den aanval wordt gedwongen, doen een paar +druppels van de stinkende olie, die een hevige ziekte en ettering uit +den neus tengevolge heeft, zijn moed terstond bekoelen. Wat eens er +mede besmet wordt, is voor altijd onbruikbaar. Azara zegt, dat de reuk +op een league afstand kan worden waargenomen; en meer dan eens, als wij +de haven van Montevideo bij landwind binnenvoeren, hebben wij den stank +van dit dier zelfs aan boord van de <span class="ex">Beagle</span> +bemerkt. Een feit is ’t, dat elk dier den zorillo eerbiedig uit +den weg gaat. <span class="pagenum">[<a id="pb114" href="#pb114" name= +"pb114">114</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2033" href="#xd20e2033src" name="xd20e2033">1</a></span> De +corrál is eene uit lange en stevige palen gemaakte omheining, +die tegen elke estáncia of landbouw-plantage wordt +aangebracht.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2049" href="#xd20e2049src" name="xd20e2049">2</a></span> +tóldo = zonnetent.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2088" href="#xd20e2088src" name="xd20e2088">3</a></span> +<span class="ex" lang="en">Linnean Transactions</span>, deel XI, blz. +205. Het is merkwaardig, dat alle omstandigheden, op de zoutmeren +betrekking hebbende, in Siberië en Patagonië van gelijken +aard zijn. Siberië schijnt, evenals Patagonië, betrekkelijk +niet lang geleden uit zee te zijn geheven. In beide landen vormen de +zoutmeren ondiepe holten in de vlakten; in beide is de modder aan de +kanten zwart en stinkend; onder de gewone zoutkorst (<span class= +"ex">NaCl</span>) komt zwavelzure soda of zwavelzure magnesia voor in +onvolkomen kristallen, en in beide is het modderige zand vermengd met +gipslenzen. De Siberische zoutmeren worden bewoond door kleine +schaaldieren, en ook flamingo’s vindt men er (<span class="ex" +lang="en">Edin. New <span class="corr" id="xd20e2097" title= +"Bron: philos.">Philos.</span> Journ.</span>, <span class= +"ex">Januari</span> 1830). Daar deze schijnbaar zoo nietige +omstandigheden in twee ver verwijderde werelddeelen voorkomen, mogen +wij veilig aannemen, dat zij het noodzakelijke gevolg zijn van +gemeenschappelijke oorzaken. (Zie Pallas’ <span class="ex" lang= +"en">Travels</span>, 1793 tot 1794, blz. 129–134.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2175" href="#xd20e2175src" name="xd20e2175">4</a></span> Het +varkenkonijn—een langneuzig knaagdier in Brazilië. De +soortnaam is ook <span class="ex">Dasyprocta aguti</span>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2188" href="#xd20e2188src" name="xd20e2188">5</a></span> +Peruaansch konijntje.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2218" href="#xd20e2218src" name="xd20e2218">6</a></span> Ik acht +mij verplicht in de hartelijkste bewoordingen mijn dank te betuigen aan +het gouvernement te Buenos Aires voor de vriendelijke wijze, waarop +mij, als natuuronderzoeker op de <span class="ex">Beagle</span>, +paspoorten werden gegeven naar alle deelen van het land.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2254" href="#xd20e2254src" name="xd20e2254">7</a></span> Deze +profetie is geheel anders en ongelukkig uitgevallen (1845).</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2279" href="#xd20e2279src" name="xd20e2279">8</a></span> H. +Credner (<span lang="de">Elemente der Geologie, 9e Auflage 1902</span>, +blz. 751) omschrijft deze formatie aldus: “<span class="ex" lang= +"de">Gleichalterige äolische Lösze mit eingelagerten +fluviatilen Sanden</span>.”</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2332" href="#xd20e2332src" name="xd20e2332">9</a></span> +<span class="ex" lang="fr">Voyage dans l’Amérique +Méridionale</span> par M. A. d’Orbigny, Partie Historique, +Tome I, blz. 664.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2362" href="#xd20e2362src" name="xd20e2362">10</a></span> Wie +weet?</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2407" href="#xd20e2407src" name="xd20e2407">11</a></span> Kuguar +of Chileensche leeuw.</p> +</div> +</div> +<div id="ch5" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="label">Hoofdstuk V.</h2> +<h2 class="main">Bahia Blanca.</h2> +<p class="firstpar">Den 24sten Augustus kwam de <span class= +"ex">Beagle</span> hier aan, en zeilde een week later naar de Plata. +Met goedvinden van kapitein Fitz-Roy werd ik achtergelaten om over land +naar Buenos Aires te reizen. Ik zal hier eenige waarnemingen vermelden, +die gedurende dit bezoek en bij eene vorige gelegenheid, toen de +<span class="ex">Beagle</span> met het opmeten van de haven bezig was, +gedaan werden.</p> +<p>Op enkele mijlen afstands van de kust behoort de vlakte tot de +groote Pampas-formatie, welke deels uit roode klei en deels uit een +sterk kalkhoudend mergelgesteente bestaat. Dichter bij de kust zijn +eenige vlakten gevormd uit het puin der bovenvlakte, alsmede uit +modder, kiezel en zand, die gedurende de langzame rijzing van het land +door de zee zijn opgeworpen. Een bewijs van die rijzing zien wij in de +drooggelegde lagen met jonge schelpsoorten, en de ronde puimsteenen die +over het land verspreid zijn. Op Punta Alta hebben wij eene doorsnede +van een dezer later gevormde kleine vlakten, die zeer belangwekkend is +om het aantal en het ongewone karakter der overblijfsels van +reusachtige landdieren, welke hier bedolven liggen. Deze zijn door +Prof. Richard Owen uitvoerig beschreven in de Dierkunde van de Reis van +de <span class="ex">Beagle</span>, en berusten bij het <span class= +"ex">College of Surgeons</span>. Ik zal hier slechts eene korte schets +geven van hunne geaardheid.</p> +<p>Ten eerste: stukken van drie hoofden en andere beenderen +<span class="pagenum">[<a id="pb115" href="#pb115" name= +"pb115">115</a>]</span>van het <span class="ex">Megatherium</span>, +welks groote afmetingen door den naam worden uitgedrukt<a class= +"noteref" id="xd20e2446src" href="#xd20e2446" name= +"xd20e2446src">1</a>—Ten tweede: de <span class= +"ex">Megalonyx</span>, een groot daaraan verwant dier—Ten derde: +het <span class="ex">Scelidotherium</span>,<a class="noteref" id= +"xd20e2472src" href="#xd20e2472" name="xd20e2472src">2</a> eveneens een +verwante soort, waarvan ik een bijna volledig skelet vond. Het moet +bijna zoo groot geweest zijn als een rhinoceros; in den bouw van zijn +hoofd komt het, volgens Richard Owen, het dichtst bij den Kaapschen +Miereneter (<span class="ex">Myrmecophaga</span>); maar in enkele +andere opzichten komt het met de <span class="ex">armadillen</span> +overeen<a class="noteref" id="xd20e2496src" href="#xd20e2496" name= +"xd20e2496src">3</a>—Ten vierde: de <span class="ex">Mylodon +Darwinii</span>, een naverwant geslacht van weinig mindere +grootte—Ten vijfde: een andere reusachtige viervoeter, ook tot de +<span class="ex">Edentata</span> of Tandeloozen behoorende—Ten +zesde: een groot dier met een beenachtig, in vakken verdeeld pantser, +dat veel van een armadil wegheeft—Ten zevende: een uitgestorven +paardensoort, waarop ik nader zal terugkomen—Ten achtste: een +tand van een tot de <span class="ex">Pachydermata</span> of Dikhuidigen +behoorend dier, waarschijnlijk hetzelfde als de <span class= +"ex">Macrauchenia</span>:<a class="noteref" id="xd20e2512src" href= +"#xd20e2512" name="xd20e2512src">4</a> een zeer groot dier met een +langen hals, evenals een kameel, waarop ik eveneens zal +terugkomen—Eindelijk: de <span class="ex">Toxodon</span>, een der +zonderlingste dieren welke ooit ontdekt zijn; in grootte evenaarde het +een oliphant of megatherium, maar de bouw zijner tanden—gelijk +Owen opmerkt—getuigt onwederlegbaar, dat het nauw aan de +Knaagdieren verwant was, de orde die tegenwoordig het meerendeel der +kleinste viervoetige dieren omvat. In vele opzichten is het aan de +<span class="ex">Pachydermata</span> verwant; naar den stand zijner +oogen, ooren en neusgaten te oordeelen, was het vermoedelijk een +waterdier, gelijk de <span class="ex">doegong</span> (<span class= +"ex">Halicore</span>) of <span class="ex">manati</span> (<span class= +"ex">Manatus</span>), waaraan <span class="pagenum">[<a id="pb116" +href="#pb116" name="pb116">116</a>]</span>het eveneens verwant +is.<a class="noteref" id="xd20e2543src" href="#xd20e2543" name= +"xd20e2543src">5</a> Hoe wonderlijk scherp zijn thans de verschillende +orden gescheiden, die in den bouw van den Toxodon op verschillende +wijzen vereenigd waren!</p> +<p>Men vond de overblijfselen dezer 9 groote viervoeters, met vele +losse beenderen, binnen eene ruimte van omtrent 200 □ yards in +den bodem van het strand bedolven. Het is een merkwaardig feit, dat +zooveel verschillende species bijeen gevonden worden, en getuigt hoe +veelsoortig de oude bewoners van dit land moeten geweest zijn. Op +ongeveer 30 mijlen afstand van Punta Alta, vond ik in eene kliprots van +roode aarde verscheidene brokstukken van beenderen: enkele van +aanzienlijke grootte. Daaronder waren de tanden van een knaagdier, +welke in grootte zeer op die van de <span class="ex">Capybara</span> +geleken, wier gewoonten wij reeds vroeger beschreven hebben, en +<span class="corr" id="xd20e2565" title="Bron: die">dat</span> dus +waarschijnlijk een waterdier was. Ook was er een stuk van het hoofd van +een <span class="ex">Ctenomys</span>: eene soort, die van den tucutuco +verschilde, doch er in ’t algemeen zeer op geleek. De roode +aarde, evenals die van de Pampas waarin deze overblijfsels bedolven +waren, bevat, volgens Prof. Ehrenberg, acht zoetwater- en +één zoutwater-infusie-diertjes, en was dus waarschijnlijk +een riviermond-bezinksel.</p> +<p>De overblijfsels te Punta Alta waren in gelaagd kiezelzand en rooden +modder begraven, juist zooals de zee thans op een ondiepen oever zou +kunnen neerslaan. Zij lagen dooreen met 23 soorten schelpen, waarvan 13 +nieuwere en 4 andere, die nauw aan nieuwere vormen verwant waren. Of de +zes overige uitgestorven of eenvoudig onbekend zijn, is onzeker, wijl +op deze kust nog weinig schelpdierenverzamelingen gehouden zijn +geworden. Daar echter de jongere soorten in nagenoeg dezelfde +getalverhouding bedolven lagen met die welke nu in de baai leven, +geloof ik dat er weinig twijfel bestaat of deze laag behoort tot een +zeer jonge tertiaire formatie. Uit het feit, dat de beenderen van het +<span class="pagenum">[<a id="pb117" href="#pb117" name= +"pb117">117</a>]</span><span class="ex">Scelidotherium</span> +(waaronder zelfs de knieschijf of <span class="ex">patella</span>) in +hunne juiste standen begraven waren, en dat het beenachtig pantser van +het groote <span class="ex">armadil</span>-achtige dier tegelijk met de +beenderen van een zijner pooten zoo goed bewaard zijn gebleven, mogen +wij veilig besluiten, dat deze overblijfsels versch en door hunne +ligamenten verbonden waren, toen zij met de schelpen in het kiezel +werden afgezet. Bijgevolg hebben wij goede bewijzen, dat de +bovengenoemde reusachtige viervoeters, die meer van de tegenwoordige +verschillen dan de oudste tertiaire viervoeters in Europa, leefden toen +de zee met de meeste harer tegenwoordige bewoners bevolkt was; en +hebben wij die merkwaardige wet bevestigd, waarop Charles Lyell zoo +vaak gewezen heeft: namelijk: dat de levensduur der soorten bij de +Zoogdieren over het geheel korter is dan die der Testacea of +schelpdieren.<a class="noteref" id="xd20e2583src" href="#xd20e2583" +name="xd20e2583src">6</a></p> +<p>De aanzienlijke grootte van de beenderen der <span class= +"ex">Megatheroida</span> (waartoe het Megatherium, Megalonyx, +Scelidotherium en Mylodon behooren), is inderdaad verrassend. De +leefwijzen dezer dieren brachten natuuronderzoekers geheel in +verlegenheid, totdat Prof. Owen het vraagstuk onlangs met merkwaardige +scherpzinnigheid oploste.<a class="noteref" id="xd20e2608src" href= +"#xd20e2608" name="xd20e2608src">7</a> De tanden bewijzen door hun +eenvoudigen bouw, dat deze Megatheroida van plantenvoedsel leefden, en +waarschijnlijk van de bladeren en kleinere takken van boomen. Hunne +zware lichaamsvormen en groote, sterke gekromde klauwen<a class= +"noteref" id="xd20e2617src" href="#xd20e2617" name="xd20e2617src">8</a> +<span class="pagenum">[<a id="pb118" href="#pb118" name= +"pb118">118</a>]</span>schijnen zoo weinig voor locomotie of +verandering van plaats geschikt, dat enkele uitnemende +natuuronderzoekers werkelijk gemeend hebben, dat zij, evenals de +<span class="ex">Luiaards</span>, waaraan zij nauw verwant zijn, hun +voedsel zochten door achterwaarts uit de boomen te klimmen, en de +bladeren er van te eten. Het was een stout, om niet te zeggen ongerijmd +denkbeeld aan te nemen, dat er vóór het <span class= +"ex">Diluvium</span> zelfs boomen bestaan hebben, waarvan de takken +sterk genoeg geweest zouden zijn om dieren te dragen, zoo groot als +oliphanten.<a class="noteref" id="xd20e2644src" href="#xd20e2644" name= +"xd20e2644src">9</a> Prof. Owen gelooft met veel meer +waarschijnlijkheid, dat deze dieren, in plaats van in boomen te +klimmen, de takken tot zich omlaag trokken, en de kleinere bij de +wortels afbraken, om zich zoo met de bladeren te voeden. De kolossale +breedte en zwaarte van hunne achterdeelen, die men zich moeilijk kan +voorstellen zonder ze gezien te hebben, worden, van dit standpunt +gezien, een blijkbaar voordeel in plaats van een last; hunne schijnbare +logheid of plompheid verdwijnt. Met hunne groote staarten en +reusachtige hielen evenals een drievoet stevig op den grond staande, +konden zij al de kracht hunner geweldige armen en groote klauwen +vrijelijk gebruiken. Inderdaad, sterke wortels moet de boom gehad +hebben, die aan zulke kracht weerstand bood! De <span class= +"ex">Mylodon</span> bezat daarenboven eene zeer rekbare tong, evenals +de giraffe, welke aldus, door een van die schoone voorzorgen der +natuur, met zijn langen hals zijn bladvoedsel <span class="corr" id= +"xd20e2659" title="Bron: bereikte">bereikt</span>. Ik moet hierbij +opmerken, dat, volgens Bruce, de oliphant in Abyssinië, als hij de +bladeren met zijn snuit niet kan bereiken, met zijn slagtanden diepe +inkervingen maakt in den stam van den boom, op en neer en overal in +’t rond, totdat de boom genoegzaam verzwakt is om te worden +doorgebroken. <span class="pagenum">[<a id="pb119" href="#pb119" name= +"pb119">119</a>]</span></p> +<p>De lagen, die bovengenoemde versteende resten bevatten, liggen +slechts 15 tot 20 voet boven hoogwaterpeil; indien er dus geen +tusschenperiode van daling geweest is (waarvan wij geen bewijs hebben), +is de landrijzing, sedert de groote viervoeters over de omringende +vlakten zwierven, gering geweest, en moet het uiterlijk voorkomen van +het land destijds bijna hetzelfde geweest zijn als nu. +Hoedanig—zoo vraagt men natuurlijk allicht—was het karakter +der plantenwereld in dat geologisch tijdperk? Was het land even +ellendig onvruchtbaar, als het nu is? Daar zoovele van de mede begraven +schelpdieren dezelfde zijn als die welke thans in de baai leven, was ik +eerst geneigd te gelooven, dat de voormalige plantengroei vermoedelijk +gelijk was aan de bestaande. Maar dit zou eene verkeerde gevolgtrekking +geweest zijn; want eenige van deze zelfde schelpdieren leven aan de +plantenrijke kust van Brazilië; en in ’t algemeen is het +karakter der zeebewoners een onbruikbare gids ter beoordeeling van de +landbewoners. Toch geloof ik niet, op grond van de volgende +overwegingen, dat het feit dat vele reusachtige viervoeters op de +vlakte rondom Bahia Blanca geleefd hebben, op zichzelf een veilige +grond is voor de onderstelling, dat zij vroeger met een weligen +plantengroei bedekt waren. Ik twijfel niet, of de dorre, eenigszins +zuidelijk bij de Rio Negro gelegen landstreek met hare doornige +verspreide boomen, zou vele en groote viervoeters kunnen +onderhouden.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Dat groote dieren een weligen plantengroei vereischen, is eene +algemeene onderstelling geweest, die van het eene boek in het andere is +overgegaan; maar ik aarzel niet te zeggen, dat zij geheel valsch is, en +dat zij het oordeel der geologen over eenige punten van groot belang in +de oude geschiedenis der wereld ongeldig heeft gemaakt. Waarschijnlijk +is het vooroordeel afkomstig uit Indië en de Indische eilanden, +waar troepen oliphanten, maagdelijke wouden en ondoordringbare +dsjungels<a class="noteref" id="xd20e2669src" href="#xd20e2669" name= +"xd20e2669src">10</a> in ieders geest samengaan. Nemen <span class= +"pagenum">[<a id="pb120" href="#pb120" name="pb120">120</a>]</span>wij +echter het een of ander werk over reizen in de zuidelijke streken van +Afrika ter hand, dan zullen wij op bijna elke bladzijde zinspelingen +vinden op het woestijnachtige karakter der streek, of op het aantal +groote dieren die haar bewonen. Hetzelfde blijkt uit de vele +teekeningen, welke van verschillende deelen uit het binnenland in +’t licht zijn gegeven. Toen de <span class="ex">Beagle</span> in +Kaapstad was, deed ik een uitstapje van eenige dagen het land in, dat +minstens voldoende was om hetgeen ik gelezen had duidelijker te +maken.</p> +<p>Andrew Smith, die aan het hoofd van zijn vermetelen troep er onlangs +in geslaagd is den Steenbokskeerkring te passeeren, bericht mij, dat, +zoo men het zuidelijk deel van Afrika in zijn geheel beschouwt, er geen +twijfel kan bestaan dat het een dor land is. Aan de zuidelijke en +zuidoostelijke kusten zijn eenige fraaie wouden; maar deze +uitgezonderd, kan de reiziger dagen lang door open vlakten trekken, die +met een armen en schralen plantengroei bedekt zijn. Het is moeilijk een +juist denkbeeld te geven van vergelijkende trappen van vruchtbaarheid; +doch veilig kan men zeggen, dat de rijkdom der plantenwereld welken +Groot-Brittannië op zekeren tijd<a class="noteref" id= +"xd20e2685src" href="#xd20e2685" name="xd20e2685src">11</a> bezit, dien +van eene gelijke oppervlakte in de binnenlanden van Zuid-Afrika +misschien zelfs tienmaal overtreft. Het feit, dat ossenwagens in elke +richting kunnen rijden, behalve in de nabijheid der kust, zonder meer +dan een half uur oponthoud nu en dan voor het weghakken van struiken, +geeft misschien een duidelijker begrip van de schaarschheid van den +plantengroei.</p> +<p>Werpen wij nu een blik op de dieren, die deze wijde vlakten bewonen, +dan zullen wij hen vinden in buitengewoon groot aantal, gepaard aan een +reusachtig volume. Wij noemen hier den oliphant; drie soorten +rhinoceros (en volgens Dr. Smith nog twee andere); het nijlpaard; de +giraffe; den Zuid-Afrikaanschen os (<span class="ex">Bos +caffer</span>), zoo groot als <span class="pagenum">[<a id="pb121" +href="#pb121" name="pb121">121</a>]</span>een volwassen stier; den +weinig minder grooten eland; twee zebra’s; den quagga +(paard-zebra); twee gnoe’s (paard- of stierhert) en verscheidene +antilopen, die zelfs grooter <span class="corr" id="xd20e2696" title= +"Bron: waren">zijn</span> dan de laatstgenoemde dieren. Nu zou men +wellicht denken, dat, ofschoon de species talrijk zijn, het aantal +individuën van elke soort gering is. Door de welwillendheid van +Dr. Smith ben ik in staat aan te toonen, dat dit niet het geval is. Hij +bericht mij, dat hij op 24° breedte gedurende ééne +dagreis met de ossenwagens, zonder zich ver naar links of naar rechts +te begeven, tusschen de 100 en 150 rhinocerossen zag, welke tot drie +soorten behoorden. Denzelfden dag zag hij verscheidene kudden giraffen, +te zamen ongeveer een honderdtal; en ofschoon geen oliphant gezien +werd, waren zij toch in dat district te vinden. Op weinig meer dan een +uur gaans van hunne legerplaats van den vorigen nacht, doodde zijn +gezelschap op ééne plek acht nijlpaarden en zag er nog +verscheidene meer. In dezelfde rivier waren ook krokodillen. Natuurlijk +was het een zeer buitengewoon geval zooveel groote dieren bijeen te +zien; maar blijkbaar bewijst het, dat zij er in groot aantal moeten +bestaan. Dr. Smith beschrijft het land, waardoor hij dien dag reisde, +als dun bedekt met gras, met struiken van omtrent vier voet hoogte, en +nog dunner met mimosa-boschjes. Niets belette den wagens in bijna +rechte lijn voort te gaan.</p> +<p>Behalve deze groote dieren, heeft elk die ook maar even met de +natuurlijke historie van de Kaap bekend is, gelezen van de groote +kudden antilopen, welke alleen bij zwermen trekvogels te vergelijken +zijn. Voorts pleit het aantal leeuwen, panthers en hyena’s, +alsook de menigte roofvogels duidelijk voor den overvloed der kleinere +viervoetige dieren. Op één avond telde men zeven leeuwen, +die tegelijk om de legerplaats van Dr. Smith slopen. Zooals deze +bekwame natuuronderzoeker mij opmerkte, moet het dagelijksch bloedbad +in Zuid-Afrika schrikbarend groot zijn! Ik beken, dat het werkelijk +verrassend is hoe zulk een menigte dieren bestaan kan vinden in een +land, dat zoo weinig voedsel voortbrengt. De grootere viervoeters +zwerven ongetwijfeld <span class="pagenum">[<a id="pb122" href="#pb122" +name="pb122">122</a>]</span>door uitgebreide streken om het te zoeken, +en hun voedsel bestaat hoofdzakelijk uit laaghout, dat waarschijnlijk +veel voedsel in een klein volume bevat. Ook bericht Dr. Smith mij, dat +de plantenwereld een snellen groei heeft; nauwelijks is een gedeelte +verbruikt, of een nieuwe voorraad neemt zijn plaats in. Er kan echter +geen twijfel bestaan, of onze ideeën over de schijnbare +hoeveelheid voedsel, noodig voor het onderhoud van groote viervoeters, +zijn zeer overdreven. Laat ons bedenken, dat de kameel, een dier van +geen geringe grootte, steeds als het zinnebeeld der woestijn beschouwd +is.</p> +<p>De meening, dat waar groote viervoeters leven, noodzakelijk een +welige plantengroei bestaan moet, is des te zonderlinger, omdat het +omgekeerde verre van waar is. Burchell deed mij de opmerking, dat, toen +hij Brazilië introk, niets hem zoozeer trof als de pracht der +Zuid-Amerikaansche plantenwereld in tegenstelling met die van +Zuid-Afrika, gevoegd bij de afwezigheid van alle groote viervoeters. In +zijne reizen<a class="noteref" id="xd20e2705src" href="#xd20e2705" +name="xd20e2705src">12</a> heeft hij de meening uitgesproken, dat de +vergelijking van de respectievelijke gewichten (zoo er voldoende +gegevens waren) van een gelijk aantal der grootste plantenetende +viervoeters uit elke landstreek, uiterst belangrijk zou zijn. Nemen wij +eenerzijds den oliphant,<a class="noteref" id="xd20e2710src" href= +"#xd20e2710" name="xd20e2710src">13</a> het nijlpaard, de <span class= +"pagenum">[<a id="pb123" href="#pb123" name= +"pb123">123</a>]</span>giraffe, den Zuid-Afrikaanschen os (<span class= +"ex"><span class="corr" id="xd20e2727" title="Bron: bos">Bos</span> +caffer</span>), den eland, en zeker drie, maar vermoedelijk vijf +soorten rhinocerossen; en aan Amerikaansche zijde twee tapirs, den +guanaco, drie herten, de <span class="ex">vicugna</span> (het +Peruaansche of Vigogne-schaap<span class="corr" id="xd20e2735" title= +"Niet in bron">)</span>, het <span class="ex">pecari</span>,<a class= +"noteref" id="xd20e2741src" href="#xd20e2741" name= +"xd20e2741src">14</a> de capybara (waarna wij onder de apen moeten +kiezen om het cijfer voltallig te maken): en plaatsen wij nu deze twee +groepen naast elkander, dan is het niet gemakkelijk meer +wanverhoudingen in grootte te bedenken dan deze reeksen ons te zien +geven. Volgens bovenstaande feiten moeten wij dus, tegen vroegere +waarschijnlijkheid in,<a class="noteref" id="xd20e2750src" href= +"#xd20e2750" name="xd20e2750src">15</a> besluiten dat er onder de +zoogdieren geen nauwe verwantschap bestaat tusschen het <span class= +"ex">volume</span> der soorten en de <span class= +"ex">hoeveelheid</span> planten in de door hen bewoonde landen.</p> +<p>Wat het getal groote viervoeters betreft, bestaat er zeker geen +streek op aarde, die de vergelijking met Zuid-Afrika kan doorstaan. Na +de verschillende gegeven verhalen, zal het uiterst woestijnachtig +karakter dier streek wel niet betwist worden. In het werelddeel Europa +moeten wij naar de tertiaire tijdvakken teruggaan, om onder de +zoogdieren een staat van zaken te vinden, overeenkomende met dien, +welke thans aan de Kaap de Goede Hoop bestaat. Deze tertiaire +tijdvakken, die wij als buitengewoon rijk aan groote dieren +<span class="pagenum">[<a id="pb124" href="#pb124" name= +"pb124">124</a>]</span>mogen beschouwen, omdat wij op sommige plaatsen +de overblijfsels van vele formatiën bijeengehoopt zien, konden +moeilijk op meer groote viervoeters bogen, dan nu Zuid-Afrika. Bij onze +bespiegelingen, echter, over den aard der plantenwereld gedurende die +tijdvakken, zijn wij althans in zoover verplicht bestaande +analogieën in aanmerking te nemen, dat wij een weligen +plantengroei niet als volstrekt noodzakelijk beschouwen, nu wij aan de +Kaap de Goede Hoop een geheel anderen stand van zaken zien.</p> +<p>Wij weten, dat de uiterste gewesten van Noord-Amerika, vele graden +boven de grens waar de grond op enkele voeten diepte voortdurend +bevroren is, met wouden van zwaar en hoog geboomte bedekt +zijn.<a class="noteref" id="xd20e2765src" href="#xd20e2765" name= +"xd20e2765src">16</a> Evenzoo zien wij in Siberië wouden van +berke-, denne-, espe- en lorkeboomen groeien op eene breedte,<a class= +"noteref" id="xd20e2771src" href="#xd20e2771" name= +"xd20e2771src">17</a> (64°), waar de gemiddelde luchttemperatuur +onder het vriespunt daalt, en waar de aarde zoo geheel bevroren is, dat +de karkas van een daarin begraven dier volkomen bewaard is. Met deze +feiten voor oogen moeten wij, wat alleen de <span class= +"ex">quantiteit</span> van den plantengroei betreft, toegeven, dat de +groote viervoeters der latere tertiaire tijdvakken in de meeste +gedeelten van Noord-Europa en Azië geleefd kunnen hebben op de +plaatsen waar thans hunne overblijfselen worden gevonden. Ik spreek +hier niet van de <span class="ex">soort</span> planten, noodig voor hun +onderhoud; want daar er bewijzen zijn van physieke veranderingen en de +<span class="pagenum">[<a id="pb125" href="#pb125" name= +"pb125">125</a>]</span>dieren uitgestorven zijn, mogen wij aannemen, +dat ook de plantsoorten verandering hebben ondergaan.</p> +<p>Men veroorlove mij hierbij te voegen, dat deze opmerkingen +rechtstreeks gelden voor de in het ijs bewaard gebleven Siberische +dieren. De vaste overtuiging dat eene vegetatie, welke het kenmerk +bezat van tropischen rijkdom, noodig was voor het onderhoud van zulke +groote dieren, en de onmogelijkheid om dit te rijmen met de nabijheid +van eeuwigdurend ijs, waren eene van de hoofdoorzaken der verschillende +theorieën van plotselinge klimaatomwentelingen en overweldigende +natuurrampen, die ter verklaring van hunne begraving werden uitgedacht. +Ik onderstel op verre na niet, dat het klimaat sinds den tijd waarin +deze dieren leefden die nu in het ijs begraven liggen, <span class= +"ex">niet</span> veranderd is. Voor het oogenblik wil ik slechts +aantoonen dat, voor zoover <span class="ex">alleen de +hoeveelheid</span> voedsel betreft, de oude rhinocerossen over de +steppen van Midden-Siberië,<a class="noteref" id="xd20e2796src" +href="#xd20e2796" name="xd20e2796src">18</a> zelfs in haren +tegenwoordigen toestand, gezworven kunnen hebben, evenzeer als de +levende rhinocerossen en oliphanten over de <span class= +"ex">Karroos</span> van Zuid-Afrika.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Nu zal ik spreken over de leefwijzen van eenige meer belangrijke +vogels, die in de woeste vlakten van Noord-Patagonië thuis +behoorden; en allereerst van den grootsten, of Zuid-Amerikaanschen +struisvogel. De gewone eigenschappen van den struisvogel zijn aan ieder +bekend. Zij leven van plantaardig voedsel, als wortels en gras; maar te +Bahia Blanca heb ik herhaaldelijk drie of vier bij laag water naar de +uitgestrekte modderbanken zien komen (welke dan droog zijn), om, zooals +de Gauchos zeggen, zich met kleine visschen te voeden. Hoewel zoo +schuw, behoedzaam en eenzelvig van aard, en daarbij zoo vlug ter been, +wordt de struisvogel door de met bolas gewapende Indianen of Gauchos +zonder veel moeite gevangen. Als verscheidene ruiters in een halven +cirkel naderen, wordt hij verlegen en weet <span class= +"pagenum">[<a id="pb126" href="#pb126" name="pb126">126</a>]</span>niet +welken kant uit te vluchten. In ’t algemeen loopen zij bij +voorkeur tegen den wind in; maar bij den eersten aanloop slaan zij de +vleugels uit en zetten, evenals een schip, alle zeilen bij. Op een +fraaien heeten dag zag ik een aantal struisvogels een bosch van hooge +biezen ingaan, waar zij nederhurkten en zich schuil hielden, totdat men +hen dicht genaderd was. Niet algemeen bekend is het feit, dat +struisvogels zich licht te water begeven. Mr. King bericht mij, dat hij +deze vogels in de Baai van San Blas en te Port Valdès in +Patagonië verscheidene malen van het eene eiland naar het andere +zag zwemmen. Zij liepen het water in wanneer zij naar een punt gedreven +werden, maar ook uit eigen beweging, als men hen niet verschrikte; de +afstand waarover zij zwommen was ongeveer 200 yards. Onder het zwemmen +vertoont zich zeer weinig van hun lichaam boven water; hunne halzen +zijn iets naar voren gestrekt en langzaam komen zij verder. Tweemaal +zag ik eenige struisvogels over de rivier Santa Cruz zwemmen, op een +plek waar deze rivier circa 400 yards breed was en een snelle strooming +had. Toen kapitein Sturt de Murrumbidgee in Australië afzakte, zag +hij twee <span class="ex">emus</span> (ongehelmde casuarissen) bezig +met zwemmen.</p> +<p>De bewoners van het land onderscheiden, zelfs op een afstand, +gemakkelijk het mannetje van het wijfje. Het eerste is grooter en +donkerder van kleur, en heeft een dikkeren kop.<a class="noteref" id= +"xd20e2813src" href="#xd20e2813" name="xd20e2813src">19</a> De +struisvogel<a class="noteref" id="xd20e2819src" href="#xd20e2819" name= +"xd20e2819src">20</a>—ik geloof het mannetje—brengt een +zonderling, diep klinkend, fluitend geluid voort; toen ik dit voor het +eerst hoorde, terwijl ik tusschen eenige zandheuvels stond, dacht ik +dat het van een wild dier afkomstig was; want het is een geluid, dat +men niet kan zeggen vanwaar het komt, noch hoe ver het af is. Toen wij +in de maanden September en October te Bahia Blanca waren, werden de +eieren in buitengewoon aantal over het geheele land gevonden; +<span class="pagenum">[<a id="pb127" href="#pb127" name= +"pb127">127</a>]</span>zij liggen òf verspreid en stuksgewijze, +in welk geval zij nooit uitgebroed en door de Spanjaarden <span class= +"ex">guachos</span><a class="noteref" id="xd20e2826src" href= +"#xd20e2826" name="xd20e2826src">21</a> genoemd worden—òf +te zamen in een ondiepe holte, die het nest vormt. Van de vier nesten +die ik zag, bevatten drie elk 22 eieren, en het vierde 27. Gedurende +een dag jagen te paard werden 64 eieren gevonden; van deze lagen 44 in +twee nesten, en de overige 20 waren verspreide <span class= +"ex">guachos</span>. Eenstemmig verklaren de Gauchos—en er is +geen reden om aan hunne woorden te twijfelen—dat het mannetje +alléén de eieren uitbroedt, en later de jongen eenigen +tijd vergezelt. Het mannetje ligt zeer dicht op het nest; ik zelf ben +er bijna over heen gereden. Men beweert, dat zij in zulke tijden soms +woest en zelfs gevaarlijk zijn, en dat zij een man te paard aanvallen, +pogende hem te schoppen en tegen hem op te springen. Mijn berichtgever +wees mij een oud man, die eens, door zulk een struisvogel achtervolgd, +in grooten angst verkeerd had. In Burchell’s reizen in +Zuid-Afrika vind ik de opmerking: “Toen ik eens een +mannetjes-struis gedood had, wiens vederen morsig waren, vertelden mij +de Hottentotten, dat het een nestvogel was.” Ik verneem, dat de +mannelijke emu in den Zoölogischen Tuin zich met de zorg over het +nest belast; deze eigenschap is dus aan de familie gemeen.</p> +<p>De Gauchos getuigen eenstemmig, dat verscheidene wijfjes in +één nest leggen; en met zekerheid is mij verteld, dat men +vier of vijf wijfjes op het midden van den dag achter elkander naar +hetzelfde nest heeft zien gaan. Ik kan er nog bijvoegen, dat men in +Afrika gelooft, dat twee of meer wijfjes in één nest +leggen.<a class="noteref" id="xd20e2836src" href="#xd20e2836" name= +"xd20e2836src">22</a> Ofschoon deze gewoonte, oppervlakkig beschouwd, +zeer vreemd schijnt, geloof ik toch, dat de oorzaak op eenvoudige wijze +te verklaren is. Het getal eieren in het nest wisselt af van 20 tot 40, +en zelfs tot 50 (volgens Azara soms tot 70 of 80). Ofschoon +<span class="pagenum">[<a id="pb128" href="#pb128" name= +"pb128">128</a>]</span>het nu, deels omdat het aantal in +één district gevonden eieren zoo buitengewoon groot is in +verhouding tot de ouders, anderdeels wegens den bouw van het ovarium +bij het wijfje—zeer waarschijnlijk is, dat dit in den loop van +het seizoen een groot aantal eieren legt, moet de tijd daarvoor toch +zeer lang zijn. Azara zegt,<a class="noteref" id="xd20e2844src" href= +"#xd20e2844" name="xd20e2844src">23</a> dat een wijfje in tammen staat +17 eieren legde, elk na drie dagen tusschenruimte. Ware nu het wijfje +genoodzaakt hare eigen eieren te broeden voordat het laatste gelegd +was, dan zou het eerste waarschijnlijk bedorven of verrot zijn; maar +zoo elk op achtereenvolgende tijdstippen en in verschillende nesten een +paar eieren legde, en verscheidene wijfjes zich vereenigden (zooals +werkelijk bevestigd is), dan zouden de eieren in één +verzameling ongeveer even oud zijn. Zoo het getal eieren in +één dezer nesten gemiddeld niet grooter is (naar ik +geloof) dan het aantal dat een wijfje in het seizoen legt, moeten er +evenveel nesten als wijfjes zijn, en zal elk mannetje zijn juist +aandeel in het werk der broeding hebben, en wel gedurende een tijdperk +dat de wijfjes waarschijnlijk niet konden zitten, omdat zij nog niet al +hare eieren gelegd hadden.<a class="noteref" id="xd20e2847src" href= +"#xd20e2847" name="xd20e2847src">24</a></p> +<p>Reeds heb ik over het groot aantal <span class="ex">guachos</span> +of verlaten eieren gesproken, waarvan er op één dag +twintig gevonden kunnen worden. Zonderling schijnt het, dat zoo vele +verloren gaan. Zou dit niet hieruit voortkomen, dat vele wijfjes zich +moeilijk vereenigen en een mannetje vinden, bereid de taak der broeding +op zich te nemen? Het is duidelijk, dat er allereerst zekere neiging +tot vereenigen moet bestaan tusschen minstens twee wijfjes; anders +zouden de eieren over de uitgestrekte vlakten verspreid liggen op +afstanden veel te <span class="pagenum">[<a id="pb129" href="#pb129" +name="pb129">129</a>]</span>groot opdat het mannetje ze in +één nest zou kunnen verzamelen. Enkele schrijvers hebben +gemeend, dat de verspreide eieren als voedsel voor de jonge vogels +gelegd werden. In Amerika kan dit moeilijk het geval wezen, daar de +<span class="ex">guachos</span>, ofschoon dikwijls bedorven en verrot, +meestal heel zijn.</p> +<p>Toen ik aan de Rio Negro in Noord-Patagonië was, hoorde ik de +Gauchos herhaaldelijk spreken over een zeer zeldzamen vogel, dien zij +<span class="ex">Avestruz Petise</span> noemden.<a class="noteref" id= +"xd20e2868src" href="#xd20e2868" name="xd20e2868src">25</a> Zij +beschreven hem als kleiner dan de gewone struisvogel (die daar veel +voorkomt), doch in ’t algemeen er veel op gelijkende. Zij zeiden, +dat zijne kleur donker en gevlekt was, en dat zijn pooten korter en +lager gevederd waren dan die van den gewonen struisvogel. Hij wordt +gemakkelijker met de bolas gevangen dan de andere soort. De weinige +bewoners die beide soorten gezien hadden, bevestigden dat zij de vogels +op grooten afstand van elkander konden onderscheiden. De eieren der +kleine soort schenen echter meer algemeen bekend; en tot mijne +verbazing merkte ik op, dat zij zeer weinig kleiner waren dan die van +den <span class="ex">Struthio rhea</span>, doch eenigszins anders van +vorm en met een zweem naar lichtblauw. Deze soort vindt men zeer zelden +in de vlakten langs de Rio Negro; maar ongeveer 1°30′ +zuidelijker zijn zij vrij talrijk. Gedurende mijn verblijf te Port +Desiré in Patagonië (48° breedte) schoot Martens een +struisvogel. Bij het zien van dit dier, vergat ik voor het oogenblik op +de onverklaarbaarste wijze de geheele species der Abestrúz +Petise, en hield den vogel voor een niet volwassen exemplaar der gewone +soort. Hij was gekookt en gegeten voordat mijn geheugen terugkeerde. +Gelukkig waren kop, hals, pooten, vleugels, verscheidene groote +veêren en een groot stuk van de huid bewaard gebleven, waaruit +een nagenoeg volledig exemplaar werd bijeengebracht en thans in het +Museum der Zoological Society tentoon gesteld is. Bij zijne +<span class="pagenum">[<a id="pb130" href="#pb130" name= +"pb130">130</a>]</span>beschrijving van deze nieuwe species, heeft +Gould mij de eer aangedaan ze naar mij te noemen.</p> +<p>Onder de Patagonische Indianen in de Straat van Magelhaen vonden wij +een halfbloed Indiaan, die eenige jaren bij zijn stam geleefd had, maar +in de noordelijke provinciën geboren was. Ik vroeg hem of hij ooit +van den Abestrúz Petise gehoord had. Hij antwoordde met te +zeggen: “Wel, in deze zuidelijke streken zijn geen andere.” +Hij deelde mij mede, dat het getal eieren in het nest van den Petise +aanmerkelijk kleiner is dan in dat der andere soort, namelijk gemiddeld +niet meer dan vijftien; maar hij verzekerde, dat zij door meer dan +één wijfje gelegd werden. Aan de Santa Cruz zagen wij +verscheidene dezer vogels. Zij waren uiterst voorzichtig, en ik geloof +dat zij iemand konden zien naderen op afstanden te ver om zelve gezien +te worden. Bij het opvaren van de rivier zagen wij er weinige; doch +toen wij haar in snelle vaart afzakten, werden er vele in troepen van +twee, vier of vijf gezien. Wij merkten op, dat deze vogel niet de +vleugels uitspreidde als hij zijn eersten aanloop nam, gelijk de +noordelijke species gewoon is te doen. Tot besluit wil ik opmerken dat +de <span class="ex">Struthio rhea</span> het land van La Plata bewoont +tot 41° breedte—even bezuiden de Rio Negro, en dat de +<span class="ex">Struthio Darwinii</span> hem in zuidelijk +Patagonië vervangt, zoodat het deel nabij de Rio Negro onzijdig +gebied is. Toen A. d’Orbigny zich aan de Rio Negro bevond, deed +hij groote moeite om dezen vogel machtig te worden, wat hem echter +nooit gelukt is.<a class="noteref" id="xd20e2891src" href="#xd20e2891" +name="xd20e2891src">26</a> Aan Dobrizhoffer was het lang geleden +bekend, dat er twee soorten struisvogels <span class="pagenum">[<a id= +"pb131" href="#pb131" name="pb131">131</a>]</span>zijn.<a class= +"noteref" id="xd20e2896src" href="#xd20e2896" name= +"xd20e2896src">27</a> Hij zegt: “Daarbij moet gij weten, dat de +emus in verschillende deelen van het land in grootte en eigenschappen +verschillen. Zij, die de vlakten van Buenos Aires en Tucuman bewonen, +zijn grooter en hebben zwarte, witte en grijze veêren; de andere +bij de Straat van Magelhaen zijn kleiner en fraaier, want hunne witte +veêren zijn aan het einde zwart gepunt, en omgekeerd hebben hunne +zwarte veêren witte punten.”</p> +<p>Een zeer zonderlinge kleine vogel, <span class="ex">Tinochorus +rumicivorus</span>, is hier inheemsch. In zijne eigenschappen en +algemeen voorkomen draagt hij ongeveer de kenmerken zoo van den kwartel +als van de snip—hoe verschillend deze ook zijn. Den Tinochorus +vindt men over geheel Zuid-Amerika, waar dorre vlakten of open droge +weilanden zijn. Hij bewoont paarsgewijze of in kleine troepen de +eenzaamste plaatsen, waar haast geen ander levend wezen bestaan kan. +Als men hen nadert, hurken zij laag bij den grond, en zijn dan zeer +moeilijk hiervan te onderscheiden. Wanneer zij voedsel zoeken, loopen +zij langzaam, met de pooten wijd vaneen. Op wegen en zandige plaatsen +wentelen zij zich in ’t stof; en er zijn dan bepaalde plekken, +waar men hen dag aan dag kan vinden. Verschrikt, vliegen zij als +patrijzen in ééne vlucht weg. In al deze bijzonderheden: +in den gespierden, voor plantaardig voedsel geschikten krop; in den +gewelfden bek en vleezige neusgaten, in de korte pooten en vorm der +voeten gelijkt de Tinochorus zeer veel op den kwartel. Maar nauwelijks +ziet men den vogel vliegen, of zijn geheele voorkomen verandert; de +lange puntige vleugels, zoo verschillend van die in de orde der +<span class="ex">Gallinaceae</span>; de onregelmatige wijze van +vliegen, en de klagende kreet, dien hij uit op het oogenblik van +stijgen, doen denken aan de snip. De jagers van de <span class= +"ex">Beagle</span> noemden hem eenstemmig de kortsnavelige snip. Zijn +skelet toont aan, dat hij <span class="pagenum">[<a id="pb132" href= +"#pb132" name="pb132">132</a>]</span>werkelijk aan dit geslacht, of +liever aan de Orde der Steltloopers (<span class="ex">Grallae</span>) +verwant is.</p> +<p>De Tinochorus is nauw aan eenige andere Zuid-Amerikaansche vogels +verwant. Twee soorten van het geslacht <span class="ex">Attagis</span> +zijn, wat hare leefwijzen en gewoonten betreft, in bijna alle opzichten +sneeuwhoenders (<span class="ex">Lagopus</span>; familie der +woudhoenders of <span class="ex">Tetraonidae</span>)<a class="noteref" +id="xd20e2928src" href="#xd20e2928" name="xd20e2928src">28</a>; de eene +leeft in Vuurland, boven de grenzen van het woudland, en de andere +juist onder de sneeuwgrens op de Cordilleras van Midden-Chili. Een +vogel van een ander naverwant geslacht, <span class="ex">Chionis +alba</span>, bewoont de Zuidpoolstreken; hij leeft van zeewier en +schelpdieren op de rotsen, die met het getij droog loopen. Ofschoon hij +om eene onverklaarbare reden geen zwempooten heeft, wordt hij dikwijls +ver in zee aangetroffen. Deze kleine vogel-familie is een dergene die, +hoewel zij den systematischen natuuronderzoeker nu niets dan +moeilijkheden oplevert, ten slotte door hare gewijzigde verwantschappen +tot andere familiën dienstig kan zijn om het groote schema van dit +en vroegere tijdperken te openbaren, naar hetwelk de organische wezens +geschapen zijn.</p> +<p>Het geslacht <span class="ex">Furnarius</span> omvat verscheidene +soorten kleine vogels, die op den grond leven en open droge streken +bewonen. In bouw kunnen zij niet bij eenigen Europeeschen vorm +vergeleken worden. Ornithologen hebben hen algemeen onder de +Pimpelmeezen of Boomkruipers (<span class= +"ex">Certhiidae</span>)<a class="noteref" id="xd20e2951src" href= +"#xd20e2951" name="xd20e2951src">29</a> gerangschikt, ofschoon zij in +al hunne gewoonten lijnrecht van die familie afwijken. De best bekende +soort is de gewone Ovenvogel van La Plata, de <span class= +"ex">Casara</span> of Huizenmaker der Spanjaarden. Het nest, waaraan +hij zijn naam ontleent, bevindt zich op de meest blootgestelde punten: +als op den top van een paal, eene naakte rots of op een cactus. Het is +samengesteld uit modder en stukjes stroo, <span class="pagenum">[<a id= +"pb133" href="#pb133" name="pb133">133</a>]</span>en heeft lange dikke +wanden; in vorm gelijkt het volmaakt op een oven of ingedrukten +bijenkorf. De opening is breed en gewelfd; en vlak vooraan in het nest +is eene afdeeling, die bijna tot het dak reikt en zoo eene voorkamer of +doorgang vormt naar het eigenlijke nest.</p> +<p>Eene andere en kleinere soort <span class="ex">Furnarius</span> +(<span class="ex">F. cunicularius</span>) gelijkt op den ovenvogel in +de meestal roodachtige tint zijner vederen, in een eigenaardigen +schellen herhaalden kreet, en in zijne zonderlinge manier van loopen +met sprongen. Om zijn verwantschap tot de <span class= +"ex">Casara</span>, noemen de Spanjaarden hem <span class= +"ex">Casarita</span> (of kleine Huizenmaker), niettegenstaande de bouw +van zijn nest een geheel andere is. De <span class="ex">casarita</span> +bouwt haar nest op den bodem van een smal cilindervormig gat, dat zich +ongeveer zes voet horizontaal onder den grond heet uit te <span class= +"corr" id="xd20e2986" title="Bron: streken">strekken</span>. +Verscheidene landlieden vertelden mij, dat zij als jongens getracht +hadden zulk een nest uit te halen, maar bijna nooit het einde van het +gat hadden kunnen bereiken. De vogel kiest een lagen dam of stevigen +zandgrond aan den kant van een weg of stroom. Hier (in Bahia Blanca) +zijn de muren om de huizen van harden modder gebouwd; en ik merkte op, +dat een die eene binnenplaats omringde waar ik gelogeerd was, op een +twintigtal plaatsen van ronde gaten was doorboord. Op mijne vraag aan +den eigenaar naar de oorzaak hiervan, klaagde hij bitter over de kleine +<span class="ex">casarita</span>, waarvan ik later verscheidene aan het +werk zag. Het is merkwaardig te zien hoe onvatbaar deze vogels zijn om +eenig begrip van dikte te krijgen; want hoewel zij voortdurend over den +lagen muur fladderden, gingen zij vruchteloos voort met er doorheen te +boren, meenende dat de muur een uitmuntende dam voor hunne nesten was. +Ik twijfel niet of elke vogel moet zeer verbaasd geweest zijn, telkens +als hij aan den anderen kant het daglicht zag.</p> +<p>Ik heb reeds bijna alle zoogdieren opgenoemd, die in dit land +voorkomen. Van <span class="ex">armadillen</span> vindt men drie +soorten, namelijk: <span class="ex">Dasypus minutus</span> of +<span class="ex">pichy</span>; <span class="ex">D. villosus</span> of +<span class="ex">peludo</span>, en de <span class= +"ex">apár</span>. De eerste verspreidt zich <span class= +"pagenum">[<a id="pb134" href="#pb134" name="pb134">134</a>]</span>10 +graden zuidelijker dan een der andere soorten; een vierde soort, +<span class="ex">mulita</span>, wordt op de breedte van Bahia Blanca of +zuidelijker niet aangetroffen. Deze vier soorten hebben bijna dezelfde +gewoonten; maar de <span class="ex">peludo</span> is een nachtdier, +terwijl de andere bij dag over de open vlakte zwerven en leven van +kevers, larven, wortels en zelfs van kleine slangen. De <span class= +"ex">apár</span>, gewoonlijk <span class="ex">mataco</span> +geheeten, is merkwaardig omdat hij slechts drie beweeglijke ringen +heeft,<a class="noteref" id="xd20e3028src" href="#xd20e3028" name= +"xd20e3028src">30</a> terwijl de rest van zijn pantser bijna onbuigzaam +is. Hij bezit het vermogen zich tot een volkomen bal samen te rollen, +evenals eene soort Europeesche houtluis. In dezen toestand is hij +veilig voor de aanvallen van honden; want niet in staat den geheelen +bol in zijn bek te nemen, tracht de hond er in te bijten, met het +gevolg dat de bal wegrolt. Het gladde harde pantser van den +<span class="ex">Mataco</span> biedt eene betere verdediging, dan de +scherpe pennen van het stekelvarken (<span class= +"ex">Hystrix</span>).</p> +<p>De <span class="ex">Pichy</span> geeft de voorkeur aan een zeer +drogen grond: en de zandduinen bij de kust, waar hij vele maanden lang +geen water kan proeven, zijn zijn <span class="corr" id="xd20e3048" +title="Bron: geliefdkoosd">geliefkoosd</span> toevluchtsoord. Dikwijls +tracht hij aan de aandacht te ontsnappen door zich plat tegen den grond +te drukken. Gedurende een dag rijden in de omstreken van Bahia Blanca +komt men er meestal verscheidene tegen. Op het oogenblik dat er een +gezien werd, moest men bijna van zijn paard vallen om hem te grijpen; +want in een zachten grond groef het dier zich zoo snel in, dat zijne +achterpooten haast verdwenen eer men af kon stijgen. Het schijnt bijna +jammer zulke aardige kleine dieren te dooden; want zooals een Gaucho, +die zijn mes op den rug van een hunner scherpte, terecht zeide: +“<span class="ex" lang="es">Son tan mansos</span>” (Zij +zijn zoo zachtaardig).</p> +<p>Van kruipende dieren vindt men vele soorten. Een slang (<span class= +"ex">Trigonocephalus</span> of <span class="ex">Cophias</span>) moet, +wegens de grootte van het giftkanaal in hare gifttanden, zeer doodelijk +<span class="pagenum">[<a id="pb135" href="#pb135" name= +"pb135">135</a>]</span>zijn. In tegenstelling met eenige andere +natuuronderzoekers, noemt Cuvier haar een <span class= +"ex">subgenus</span> van de Ratelslang (<span class= +"ex">Crotalus</span>), staande tusschen deze en de adder (<span class= +"ex">Vipera</span>, <span class="ex">Coluber</span>). Deze meening +wordt bevestigd door een feit, hetwelk ik waarnam en dat mij zeer +merkwaardig en leerrijk toeschijnt, wijl het aantoont, dat elk kenmerk +neiging heeft tot langzame veranderingen, al is het ook in zekeren zin +onafhankelijk van den bouw zelven. Het staarteinde dezer slang loopt +uit in een punt, die zeer zwak vergroot wordt; als nu de slang +voortglijdt, brengt zij het laatste eindje in gestadige trilling, +zoodat, als het tegen het droge gras of struikgewas aanslaat, een +ratelend geluid wordt voortgebracht, dat op zes voet afstands duidelijk +hoorbaar is. Telkens als het dier geplaagd of verrast werd, schudde het +zijn staart; en de trillingen waren zeer snel. De neiging tot deze +gewone beweging bleek zelfs, zoolang het lichaam zijne prikkelbaarheid +behield. De <span class="ex">Trigonocephalus</span> heeft dus in +sommige opzichten den bouw van een adder, met de eigenschappen van eene +ratelslang; het geluid wordt hier echter door een eenvoudiger +inrichting voortgebracht. De gelaatsuitdrukking van deze slang was +afschuwelijk en woest; de pupil bestond uit een verticale spleet in een +gevlekte en koperkleurige iris; de kaken waren aan het ondereinde +breed, en de neus eindigde in een driehoekig uitsteeksel. Ik herinner +mij niet ooit iets leelijkers gezien te hebben, behalve misschien +enkele vledermuizen. Dit terugstootend uiterlijk is, geloof ik, hieraan +te wijten dat de trekken onderling geplaatst zijn in standen, welke +eenige overeenkomst hebben met die van het menschelijk gelaat; en zoo +verkrijgen wij eene schaal van afzichtelijkheid.</p> +<p>Onder de familie der <span class="ex">Batrachia</span> of +Kikvorschachtige <span class="ex">Reptilia</span> vond ik eene kleine +padde<a class="noteref" id="xd20e3088src" href="#xd20e3088" name= +"xd20e3088src">31</a> <span class="corr" id="xd20e3092" title= +"Niet in bron">(</span><span class="ex">Phryniscus nigricans</span>), +die eene zeer zonderlinge kleur bezat. Stellen wij ons voor, dat deze +padde eerst gedoopt werd in gitzwarten inkt, daarna gedroogd en +eindelijk gezet op een <span class="pagenum">[<a id="pb136" href= +"#pb136" name="pb136">136</a>]</span>versch met helder vermiljoen +geverwde plank, zoodat zij, voortkruipende, hare voetzolen en een deel +van het onderlijf rood kleurde—dan zal men een goed denkbeeld +krijgen van haar voorkomen. Indien zij eene onbenoemde soort geweest +was, had zij stellig <span class="ex">Diabolicus</span> genoemd moeten +worden, want deze padde is wel geschikt om ons op een dwaalspoor te +brengen. In plaats van eene nachtelijke leefwijze te hebben, zooals +andere padden, en in donkere moerassige schuilhoeken te wonen, kruipt +zij gedurende de hitte van den dag over droge zandheuvels en dorre +vlakten, waar geen droppel water te vinden is. Voor het door haar +vereischte vocht hangt zij noodzakelijk van den dauw af, die +waarschijnlijk door de huid wordt opgeslurpt; want het is bekend, dat +de huid dezer kruipende dieren een sterk inzuigend vermogen bezit. Te +Maldonado vond ik er een op eene bijna even droge plek als te Bahia +Blanca; en denkende haar smakelijk te onthalen, bracht ik haar naar een +waterplas. Het kleine dier was echter niet alleen onbekwaam tot +zwemmen, maar zou, geloof ik, zonder hulp ook spoedig verdronken +zijn.</p> +<p>Van hagedissen (<span class="ex">Lacerta</span>) waren er +verscheidene soorten; maar slechts eene (<span class="ex">Proctotretus +multimaculatus</span>) is merkwaardig om hare eigenschappen. Zij leeft +in het kale zand nabij de zeekust, en kan door hare bonte +kleur—bruine met wit, geelrood en vaalblauw gespikkelde +schubben—moeilijk van den omgevenden grond onderscheiden worden. +Wordt zij opgeschrikt, dan poogt zij zich aan ontdekking te onttrekken +door met uitgestrekte pooten, platgedrukt lichaam en gesloten oogen +zich dood te houden; nog verder lastig gevallen, graaft zij zich met +groote snelheid in het mulle zand. Door haar plat lichaam en korte +pooten kan deze hagedis niet vlug loopen.</p> +<p>Ik zal hier enkele opmerkingen bijvoegen over het overwinteren van +dieren in dit gedeelte van Zuid-Amerika. Toen wij op 7 September 1832 +voor het eerst te Bahia Blanca kwamen, dachten wij, dat de natuur aan +deze zandige en droge streek bijna geen enkel levend wezen geschonken +had. <span class="pagenum">[<a id="pb137" href="#pb137" name= +"pb137">137</a>]</span>Maar toen wij in den grond groeven, werden +verscheidene insecten, groote spinnen en hagedissen in half verstijfden +toestand gevonden. Op den 15den begonnen enkele dieren voor den dag te +komen, en omstreeks 18 September (drie dagen vóór de +nachtevening) kondigde alles het begin der lente aan. De vlakten +tooiden zich met de bloemen van een bleekroode zuringklaver +(<span class="ex">Oxalis</span>), wilde boonen, +wederikplanten,<a class="noteref" id="xd20e3118src" href="#xd20e3118" +name="xd20e3118src">32</a> en geraniums; en de vogels begonnen hunne +eieren te leggen. Talrijke insecten (<span class= +"ex">Lamellicornia</span> en <span class= +"ex">Heteromera</span>)—laatstgenoemden merkwaardig om hunne diep +gegraveerde lichamen, kropen langzaam rond; terwijl de hagedissen, die +standvastige bewoners van een zandigen bodem, in alle richtingen +wegsnelden. Gedurende de eerste elf dagen, toen de natuur nog sliep, +bedroeg de gemiddelde temperatuur uit waarnemingen, welke om de twee +uur aan boord van de <span class="ex">Beagle</span> gedaan werden, +51°; en op het midden van den dag steeg de thermometer zelden boven +55°. Op de elf volgende dagen, toen alle levende wezens zoo bezield +werden, was de gemiddelde temperatuur 58°, en op het midden van den +dag wisselde zij tusschen 60° en 70°. Hier was dus een stijging +van 7° voor de gemiddelde, maar eene grootere voor de +maxima-temperatuur voldoende om de levens-functiën te doen +ontwaken.</p> +<p>Te Montevideo, waar wij pas van daan waren gezeild, bedroeg in de 23 +dagen tusschen 26 Juli en 19 Augustus de gemiddelde temperatuur uit 276 +waarnemingen 58.4°; de heetste dag was gemiddeld 65.5° en de +koudste 46°. Het laagste punt waarop de thermometer viel was +41.5°, en op het midden van den dag steeg hij soms tot 69° of +70°. Ondanks deze hooge temperatuur, lagen bijna alle kevers, +verscheidene soorten spinnen, slakken en landschelpdieren, padden en +hagedissen verstijfd tusschen de steenen. Boven hebben wij echter +gezien, dat in het 4° zuidelijker gelegen Bahia Blanca, waar het +klimaat dus slechts zeer weinig kouder is, diezelfde temperatuur met +eene iets lagere maxima <span class="pagenum">[<a id="pb138" href= +"#pb138" name="pb138">138</a>]</span>voldoende was om alle klassen van +bezielde wezens te doen ontwaken. Dit toont aan hoe nauwkeurig de +prikkel, noodig om overwinterende dieren te doen herleven, beheerscht +wordt door het gewone klimaat van het district, en niet door de +absolute warmte.</p> +<p>Het is een welbekend feit, dat de overwintering, of juister gezegd +de overzomering der dieren binnen de keerkringen niet door de +temperatuur, maar door de tijden van droogte bepaald wordt. Bij Rio de +Janeiro trof mij allereerst de ontdekking, dat eenige kleine holten +weinige dagen nadat zij met water waren gevuld, bevolkt waren door tal +van volwassen schelpdieren en kevers, die daar in slapenden toestand +gelegen moeten hebben. Humboldt heeft het zonderlinge feit vermeld, dat +eene hut gebouwd was op eene plek waar een jonge krokodil in den harden +modder begraven lag. Hij voegt er bij: “De Indianen vinden +dikwerf reusachtige boa’s, die zij <span class="ex">Uji</span> of +waterslangen noemen, in denzelfden verdoofden staat. Om ze te doen +herleven, moeten zij geprikkeld of met water worden +bevochtigd.”</p> +<p>Terloops wil ik een ander dier vermelden (<span class= +"ex">Virgularia Patagonica</span>, naar ik meen), eene soort Zeeveder +(<span class="ex">Pennátula</span>) en tot de <span class= +"ex">Zoophyta</span> of Plantdieren behoorende. Het bestaat uit een +dunnen, rechten, vleezigen steel met afwisselende rijen poliepen aan +elken kant, binnen welken eene veerkrachtige steenen as, waarvan de +lengte afwisselt van acht inches tot twee voet. De steel is aan het +eene einde afgeknot, maar eindigt aan het andere in een wormvormig +vleezig aanhangsel. De steenachtige as, die aan den steel vastheid +geeft, vertoont geen andere bijzonderheid dan dat zij met dit einde +uitloopt in een zakje, dat met korrelachtige stof gevuld is. Bij laag +water kan men honderden van die zoophyta als stoppels, met het +afgeknotte eind omhoog, enkele inches boven de oppervlakte van het +modderige zand zien uitsteken. Raakt men ze aan of trekt men er aan, +dan trekken zij zich plotseling met zulk een kracht in, dat zij bijna +of geheel verdwijnen. Door deze werking moet de zeer veerkrachtige as +aan haar ondereinde, waar zij uiteraard <span class="pagenum">[<a id= +"pb139" href="#pb139" name="pb139">139</a>]</span>eenigszins gekromd +is, gebogen worden; en ik denk, dat de zoöphiet alleen door deze +veerkracht in staat is weer door den modder boven te komen. Ondanks de +nauwe vereeniging met hare natuurgenooten, heeft elke poliep een +duidelijken mond, lichaam en voelhorens. Bij een groot exemplaar moeten +vele duizenden van deze poliepen bestaan; toch zien wij dat alle door +ééne beweging gedreven worden. Ook hebben zij +ééne centrale as, die in verband staat met een onbekend +circulatie-stelsel; en de eieren worden voortgebracht in een orgaan, +dat onafhankelijk is van elk individu afzonderlijk.<a class="noteref" +id="xd20e3154src" href="#xd20e3154" name="xd20e3154src">33</a> Terecht +mag hier de vraag gedaan worden: wat is dit voor een individu?</p> +<p>Het is altijd van belang na te gaan op welken grondslag de +zonderlinge verhalen der oude reizigers berusten; en ik twijfel niet of +de eigenschappen van deze <span class="ex">Virgularia</span> verklaren +een dergelijk geval. Kapitein Lancaster verhaalt in zijne reis<a class= +"noteref" id="xd20e3162src" href="#xd20e3162" name= +"xd20e3162src">34</a> van 1601, dat hij in het zeezand van het eiland +Sombrero in Oost-Indië “een klein takje vond, dat als een +jonge boom opgroeit, maar bij een poging om het uit te rukken, tot den +grond toe inkrimpt en wegzinkt, <span class="pagenum">[<a id="pb140" +href="#pb140" name="pb140">140</a>]</span>tenzij dat men het stevig +vasthoudt. Rukt men het uit, dan vindt men dat zijn wortel uit een +grooten worm bestaat; deze worm wordt kleiner, naarmate de boom wast; +en zoodra de worm geheel in een boom veranderd is, wortelt hij in de +aarde en bereikt zoo zijne volle grootte. Deze gedaanteverwisseling is +een van de zonderlingste wonderen, die ik op al mijne reizen zag; want +als deze boom, terwijl hij nog jong is, uit den grond wordt getrokken +en van bast en bladeren beroofd, wordt hij, gedroogd, zoo hard als +steen, evenals witte koraal. Deze worm ondergaat dus twee +gedaanteverwisselingen in verschillende natuurrijken. Wij hebben vele +er van verzameld en thuis gebracht.”</p> +<p>Tijdens mijn verblijf te Bahia Blanca, waar ik op de <span class= +"ex">Beagle</span> wachtte, verkeerde de plaats in een voortdurenden +staat van opwinding, op geruchten van oorlogen en overwinningen +tusschen de troepen van Rosas en de wilde Indianen. Op zekeren dag kwam +het bericht, dat eene kleine afdeeling, op een der posten aan de lijn +naar Buenos Aires, tot den laatsten man vermoord was. Daags daarop +kwamen 300 man van de Colorado onder bevel van commandant Miranda. +Onder deze <span class="corr" id="xd20e3175" title= +"Bron: bevondt">bevond</span> zich een groot aantal tamme Indianen +(<span class="ex">mansos</span>), behoorende tot den stam van den +Cacique Bernantio. Zij brachten hier den nacht door. Onmogelijk kan men +zich iets woesters en wilders voorstellen dan het tooneel van hun +bivouak. Enkelen dronken tot zij geheel bedwelmd waren; anderen zwolgen +het stroomende bloed van het vee, dat voor hun avondeten geslacht was, +bedronken zich tot zij alles weer uitbraakten, en bevuilden zich zoo +met bloed en onrein. Hier golden de woorden van den Romeinschen +dichter:</p> +<div class="lgouter"> +<div lang="la" class="lg"> +<p class="line">“Nam simul expletus dapibus, vinoque sepultus</p> +<p class="line">Cervicem inflexam posuit, jacuitque per antrum</p> +<p class="line">Immensus, saniem eructans, ac frusta cruenta</p> +<p class="line">Per somnum commixta mero.”</p> +</div> +<span class="pagenum">[<a id="pb141" href="#pb141" name= +"pb141">141</a>]</span> +<div class="lg"> +<p class="line">(Want tegelijk vol van spijzen, en door den wijn +overweldigd,</p> +<p class="line">Boog hij het hoofd neer, en lag in het hol</p> +<p class="line">Zoolang hij was: in zijn slaap geronnen bloed</p> +<p class="line">En bloedige brokken brakend, vermengd met wijn).</p> +</div> +</div> +<p class="firstpar">Des morgens vertrokken zij naar het tooneel van den +moord, met bevel om het spoor der Indianen te volgen, ook al zou hen +dit naar Chili leiden. Later hoorden wij, dat de wilde Indianen naar de +groote Pampas waren ontsnapt, en dat men hun spoor door de eene of +andere oorzaak verloren had. Eén blik op het spoor vertelt deze +lieden eene geheele geschiedenis. Onderstel dat zij het spoor van een +duizendtal paarden onderzoeken, dan zullen zij spoedig het getal +bereden manschappen raden door te zien hoe vele er in korten galop +gereden hebben; uit de diepte der andere indrukken—of er ook +beladen paarden bij waren; uit de onregelmatigheid der +voetstappen—of zij vermoeid waren; uit de wijze waarop het +voedsel gekookt is—of de vervolgden in haast voorttrokken; en uit +het algemeene voorkomen van het spoor—hoelang het geleden is dat +zij voorbijgingen. Een spoor van tien of veertien dagen beschouwen zij +als versch genoeg om vervolgd te worden. Ook vernamen wij, dat Miranda +van het westelijke einde der Sierra Ventana in rechte lijn voortrukte +naar het 70 leagues van de monding der Rio Negro gelegen eiland +Cholechel. Dit is een afstand van tusschen de twee- en driehonderd +mijlen door een totaal onbekend land. Welke andere troepen ter wereld +zullen dit nadoen? Deze mannen, die geen anderen gids hadden dan de +zon, geen ander voedsel dan merrievleesch, geen andere bedden dan hunne +zadeldekken, zouden, zoolang er nog wat water te vinden is, naar het +einde der wereld kunnen trekken.</p> +<p>Weinige dagen later zag ik een anderen troep van deze bandietachtige +soldaten uittrekken op eene expeditie tegen een Indianenstam bij de +kleine Salinas, die door een gevangen Indiaanschen edelman verraden was +geworden. De <span class="pagenum">[<a id="pb142" href="#pb142" name= +"pb142">142</a>]</span>Spanjaard, die het bevel tot deze expeditie +bracht, was een zeer schrander man. Hij deed mij een verhaal van het +laatste gevecht, dat hij had bijgewoond. Enkele gevangen genomen +Indianen brachten bericht van een stam, die ten noorden van de Colorado +leefde. Tweehonderd soldaten werden uitgezonden, die de Indianen het +eerst ontdekten aan een stofwolk, door de hoeven hunner paarden bij het +rijden opgejaagd. Het oord was bergachtig en woest, en moest ver in +’t binnenland gelegen zijn, want de Cordilleras waren in zicht. +De Indianen—mannen, vrouwen en kinderen—waren ongeveer 110 +personen sterk en werden bijna alle gegrepen of gedood, daar de +soldaten elken man neersabelen. De Indianen zijn nu zoo verschrikt, dat +zij troepsgewijze geen weerstand bieden, maar vluchten en zelfs vrouwen +en kinderen in den steek laten; doch worden zij overvallen, dan vechten +zij als wilde dieren tot den laatsten man en tegen de grootste +overmacht. Een stervende Indiaan greep met zijn tanden den duim van +zijn tegenstander, en liet zich liever het oog uitsteken dan den vinger +loslaten. Een andere gewonde veinsde alsof hij dood was, doch hield +zijn mes gereed om opnieuw een noodlottigen stoot toe te brengen. Mijn +berichtgever zeide, dat hij een Indiaan vervolgde, die om genade +smeekte, maar tegelijk de bolas van zijn gordel losmaakte, om deze om +zijn hoofd te zwaaien en zoo zijn vervolgers te grijpen.</p> +<p>“Ik sloeg hem echter met mijn sabel tegen den grond, sprong +toen van mijn paard en sneed met mijn mes zijn keel af.”</p> +<p>Dit is van Spaansche zijde een afschuwelijke daad; maar hoeveel +schandelijker nog is het onloochenbare feit, dat alle vrouwen boven de +20 jaar in koelen bloede vermoord worden. Toen ik uitriep, dat dit +eigenlijk onmenschelijk was, antwoordde hij: “Och, wat hindert +het? Zij vermenigvuldigen zich zoo sterk!”</p> +<p>Elk hier is ten volle overtuigd, dat dit een rechtvaardige oorlog +is, omdat hij tegen barbaren gevoerd wordt. Wie zou gelooven, dat in +dezen tijd zulke wreedheden begaan konden <span class="pagenum">[<a id= +"pb143" href="#pb143" name="pb143">143</a>]</span>worden in een +christelijk, beschaafd land? De Indiaansche kinderen worden gespaard om +verkocht of weggegeven te worden als dienstpersoneel—ook als +slaven, voor zoolang als de eigenaars hen daarvoor kunnen laten +doorgaan. Ik geloof echter, dat over de behandeling weinig te klagen +valt.</p> +<p>In het gevecht reden vier mannen te zamen weg. Men vervolgde hen: +een werd gedood, en de drie anderen werden levend gevat. Zij bleken +boodschappers of afgezanten te zijn van een grooten troep Indianen, die +voor den algemeenen defensie-oorlog aan den voet der Cordilleras bijeen +was. De stam, tot wien zij gezonden waren, stond op het punt een +grooten raad bijeen te roepen; het gastmaal van merrievleesch was +gereed en de dans voorbereid; des morgens moesten deze gezanten aan de +Cordilleras terug zijn. Het waren bijzonder schoone mannen, fraai +gebouwd, meer dan zes voet lang, en allen nog geen 30 jaar oud. De drie +overgeblevenen waren natuurlijk in staat belangrijke mededeelingen te +doen; en om deze af te persen, werden zij op eene rij gezet. +Ondervraagd, antwoordden de twee eersten in ’t Spaansch:</p> +<p>“<span class="ex" lang="es">No sé.</span>” (Ik +weet het niet).</p> +<p>Achtereenvolgens werden beiden doodgeschoten. De derde zeide +eveneens:</p> +<p>“<span class="ex" lang="es">No sé</span>;” maar +voegde er bij: <span class="corr" id="xd20e3230" title= +"Niet in bron">”</span><span class="ex" lang="es">Tirad: yo soy +hombre, y se morir!</span><span class="corr" id="xd20e3234" title= +"Niet in bron">”</span> (Schiet: ik ben man en weet te +sterven).</p> +<p>De dapperen wilden geen woord uitbrengen, dat de algemeene zaak van +hun land kon schaden! Het gedrag van den bovengenoemden edelman was +geheel anders: hij redde zijn leven door het voorgenomen krijgsplan en +het punt van samenkomst in de Andes te verraden. Naar men geloofde, +waren reeds zes- of zevenhonderd Indianen bijeen, en in den zomer zou +dit aantal wel verdubbelen. Men zou afgezanten sturen naar de Indianen +in de kleine Salinas bij Bahia Blanca, die, zooals ik zeide, door den +Indiaanschen edelman verraden waren. Bijgevolg strekt de gemeenschap +<span class="pagenum">[<a id="pb144" href="#pb144" name= +"pb144">144</a>]</span>tusschen de Indianen zich uit van de Cordilleras +tot aan de kust van den Atlantischen Oceaan!</p> +<p>Het plan van generaal Rosas is: alle landloopers te dooden, de +overigen naar een gemeenschappelijk punt te drijven, en dan, geholpen +door de Chileenen, dezen geheelen troep in den zomer aan te tasten. +Deze veldtocht moet drie achtereenvolgende jaren herhaald worden. Dat +men den zomer kiest als tijd voor den hoofdaanval is, geloof ik, +omreden de vlakten dan gebrek aan water hebben, en de Indianen slechts +in bepaalde richtingen kunnen trekken. Het ontsnappen der Indianen ten +zuiden van de Rio Negro, waar zij in dit bijna onbekende land veilig +zouden zijn, wordt belet door eene overeenkomst tusschen Rosas en de +Tehuelchen, luidende: dat de generaal hun eene zekere som zal betalen +voor het dooden van elken Indiaan, die de rivier naar het zuiden +overtrekt, maar hen zelven zal uitroeien, indien zij de belofte niet +nakomen. De oorlog is hoofdzakelijk ondernomen tegen de Indianen bij de +Cordilleras; want vele stammen aan deze oostzijde vechten aan de zijde +van Rosas. Daar de generaal echter, evenals Lord Chesterfield, van +meening is, dat zijn vrienden van heden zijne vijanden in de toekomst +kunnen worden, plaatst hij hen steeds in de voorste gelederen, opdat +hun aantal zal afnemen. Sedert wij Zuid-Amerika verlieten hebben wij +gehoord, dat deze verdelgingsoorlog geheel mislukte.</p> +<p>Onder de in ditzelfde gevecht gevangen genomen meisjes, waren twee +zeer lieve Spaansche, die in hare vroege jeugd door de Indianen waren +weggevoerd en nu alléén Indiaansch konden spreken. +Blijkens haar verhaal waren zij van Salta afkomstig—een afstand +van omtrent duizend mijlen in rechte lijn gemeten. Dit geeft ons een +grootsch idee van het reusachtige gebied, waarover de Indianen zwerven; +maar ondanks die grootte, geloof ik niet, dat na een halve eeuw nog een +enkele wilde Indiaan ten noorden van de Rio Negro zal gevonden worden. +De krijg is te bloedig om lang te duren; de Christenen dooden elken +Indiaan, en de Indianen doen hetzelfde met de Christenen. Het zou een +treurig verhaal <span class="pagenum">[<a id="pb145" href="#pb145" +name="pb145">145</a>]</span>zijn, indien ik u vertelde hoe de Indianen +voor de Spaansche indringers geweken zijn. Schirdel zegt, dat er in +1535,<a class="noteref" id="xd20e3247src" href="#xd20e3247" name= +"xd20e3247src">35</a> toen Buenos Aires gesticht werd, dorpen waren, +die twee- tot drieduizend inwoners telden. Zelfs in Falconer’s +tijd (1750) deden de Indianen tochten tot Luxan, Areco en Arrecife, +doch nu zijn zij tot over de Saldo verdreven. Niet slechts zijn geheele +stammen uitgeroeid, maar de overgebleven Indianen zijn veel wilder +geworden; in plaats van in groote dorpen te wonen en zich met de +vischvangst zoowel als met de jacht bezig te houden, zwerven zij nu op +de open vlakten, zonder woning of vaste bezigheid.</p> +<p>Ook hoorde ik een verhaal van een gevecht, dat enkele weken +vóór het straks gemelde op Cholechel had plaats gehad. +Dit eiland is een zeer belangrijk punt voor het overzetten van paarden +over de rivier, en was daarom een tijd lang het hoofdkwartier eener +legerdivisie. Bij hunne eerste komst aldaar vonden de troepen een +afdeeling Indianen, van wie zij 20 tot 30 doodden. De cacique ontkwam +op eene wijze die iedereen verbaasde. De Indiaansche hoofdlieden hebben +altijd een of twee uitstekende paarden, die zij voor dringende gevallen +gereed houden. Op een dezer paarden—een ouden +schimmel—sprong de cacique, zijn zoon met zich voerende. Het +paard had toom noch zadel. Om de kogels te ontwijken, reed de Indiaan +op die bijzondere manier, zijn volk eigen: namelijk met +één arm om den hals van het paard en het eene been op +zijn rug. Terwijl hij zoo aan eene zijde hing, streelde hij het paard +over den kop en sprak het toe. De vervolgers spanden alle krachten in +om hem te bereiken: driemaal verwisselde de commandant van +paard—doch alles te vergeefs. De oude Indiaan en zijn zoon +ontkwamen en waren vrij. Welke fraaie schilderij kan men zich in +gedachten scheppen: de naakte, bronskleurige gestalte van den ouden +krijgsman met zijn jeugdigen knaap, die als een tweede Mazeppa op zijn +schimmel in <span class="pagenum">[<a id="pb146" href="#pb146" name= +"pb146">146</a>]</span>duizelingwekkende vaart over de vlakte rent, en +de bende zijner vervolgers ver achter zich laat!</p> +<p>Op zekeren dag zag ik een soldaat vuur slaan met een stuk vuursteen, +dat ik terstond herkende als deel te hebben uitgemaakt van eene +pijlpunt. Hij vertelde mij, dat dit stuk bij het eiland Cholechel +gevonden was, en dat zij daar herhaaldelijk voorkwamen. Het was +tusschen de twee en drie inches lang, en dus tweemaal zoo groot als die +welke thans in Vuurland gebruikt worden. De spits was gemaakt van +doorschijnenden roomkleurigen vuursteen, maar de punten en weerhaken +waren met opzet afgebroken. Het is een welbekend feit, dat +Pampas-Indianen nu geen bogen en pijlen gebruiken; maar ik geloof, dat +een kleine stam in Oost-Banda daarop eene uitzondering maakt; deze +laatsten leven echter ver van de Pampas-Indianen gescheiden, en grenzen +dicht aan die stammen, welke de wouden bewonen en te voet leven. Deze +pijlpunten schijnen dus een antiquarisch overblijfsel<a class="noteref" +id="xd20e3262src" href="#xd20e3262" name="xd20e3262src">36</a> te zijn +van de Indianen vóór de groote verandering in hunne +leefwijzen, die op den invoer van paarden in Zuid-Amerika volgde. +<span class="pagenum">[<a id="pb147" href="#pb147" name= +"pb147">147</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2446" href="#xd20e2446src" name="xd20e2446">1</a></span> Van +<span class="trans" title="mega"><span class="Greek" lang= +"el">μέγα</span></span> (groot) en <span class= +"trans" title="thērion"><span class="Greek" lang= +"el">θηρίον</span></span> (dier).</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2472" href="#xd20e2472src" name="xd20e2472">2</a></span> +<span class="trans" title="Skelis"><span class="Greek" lang= +"el">Σκελίς</span></span> of +<span class="trans" title="Schelis"><span class="Greek" lang= +"el">Σχελίς</span></span> (ham, +achterpoot.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2496" href="#xd20e2496src" name="xd20e2496">3</a></span> Van dit +dier zijn 7 Zuid-Amerikaansche soorten gevonden, een zoo groot als de +Megalonyx. (Zie Dana “Manual of Geology,” blz. 570).</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2512" href="#xd20e2512src" name="xd20e2512">4</a></span> +<span class="trans" title="Makrauchēn"><span class="Greek" lang= +"el">Μακραύχην</span></span> +(met den langen hals).</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2543" href="#xd20e2543src" name="xd20e2543">5</a></span> +<span class="ex">Doegong</span> (van het Maleische <span class= +"ex">dûyông</span>) en <span class="ex">Manatus</span> (of +Lamantijn) zijn de twee eenige nog levende soorten van de Orde der +Zeekoeien (<span class="ex">Sirenia</span>).</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2583" href="#xd20e2583src" name="xd20e2583">6</a></span> +<span class="ex" lang="en">Principles of Geology</span>, Deel IV, blz. +40. Dit vermaarde werk, dat in 1830/32 in 2 deelen 8<sup>o</sup> het +licht zag en in 1867/68 eene 10de oplaag beleefde, verscheen in de 3de, +4de en 5de uitgaven (respect. in de jaren 1834, 1835 en 1837) in 4 +deelen 12<sup>o</sup>. De <span class="ex" lang="en">Principles</span> +zijn voor de ontwikkelingsgeschiedenis der aarde geweest, wat +Darwin’s <span class="ex" lang="en">Origin of Species</span> in +1859 voor de Biologie geweest is.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2608" href="#xd20e2608src" name="xd20e2608">7</a></span> Deze +theorie werd het eerst ontwikkeld in de <span class="ex" lang= +"en">Zoology of the Voyage of the Beagle</span>, en later in Prof. +Owen’s “<span class="ex" lang="en">Memoir on Mylodon +robustus</span>.”</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2617" href="#xd20e2617src" name="xd20e2617">8</a></span> De naam +<span class="ex">Megalonyx</span> zinspeelt zelfs op deze grootte der +klauwen, want het Grieksche <span class="trans" title= +"onyx"><span class="Greek" lang= +"el">ὄνυξ</span></span> wil zeggen <span class= +"ex">klauw</span>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2644" href="#xd20e2644src" name="xd20e2644">9</a></span> Het +Megatherium overtrof den grootsten rhinoceros. De lengte van een der +skeletten bedraagt 18 voet. Het <span class="ex">femur</span> of +dijbeen was driemaal zoo dik als dat van een oliphant. Daar de grootste +thans nog levende <span class="ex">Edentata</span>, waartoe dit dier +behoorde, slechts 3 of 4 voet lang zijn, overtrof het Megatherium zijne +tegenwoordige soortverwanten meer dan honderdmaal.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2669" href="#xd20e2669src" name="xd20e2669">10</a></span> Van het +Sanskriet <span class="ex">dsjañgala</span> = wildernis.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2685" href="#xd20e2685src" name="xd20e2685">11</a></span> Ik wil +hiermede zeggen, dat ik den totalen rijkdom, welke achtereenvolgens in +een gegeven tijdvak voortgebracht en verbruikt wordt, uitsluit.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2705" href="#xd20e2705src" name="xd20e2705">12</a></span> +<span class="ex" lang="en">Travels in the Interior of South +Africa</span>, Vol. II, blz. 207.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2710" href="#xd20e2710src" name="xd20e2710">13</a></span> De in +Exeter Change gedoode oliphant, die slechts gedeeltelijk gewogen was, +werd op 5½ ton geschat (1 ton = 2240 <span class= +"ex">avoirdupois</span> = circa 1016 kilo). De oliphant van een +menagerie woog, naar men mij berichtte, een ton minder, zoodat wij 5 +ton voor het gemiddelde van een volwassen oliphant mogen stellen. In de +<span class="ex" lang="en">Surrey-Gardens</span> werd mij gezegd, dat +een nijlpaard, hetwelk in drie stukken gesneden naar Engeland was +gezonden, op 3½ ton geschat werd; laat ons stellen drie. Naar +deze maatstaf mogen wij 3½ ton aan elk der drie rhinocerossen +geven; wellicht een ton aan de giraffe, en half zooveel aan den +Zuid-Afrikaanschen os, evenals aan den eland (een groote os weegt van +1200 tot 1500 <span class="ex">pounds</span> of ongeveer 544 tot 600 +kilo). Dit geeft volgens bovenstaande schattingen een gemiddelde van +2.7 ton of 6048 pounds voor de tien grootste plantenetende dieren van +Z.-Afrika. Geeft men, wat Z.-Amerika betreft, 1200 pounds aan de twee +tapirs te zamen, 550 aan den guanaco en de vicugna, 500 aan de drie +herten, 300 aan de capybara, het pecari en een aap, dan krijgen wij een +gemiddelde van 255 pounds, welk cijfer, naar ik geloof, overschat is. +De verhouding zal dus zijn als 6048 tot 255 of als 237 tot 10 voor de +tien grootste dieren der twee vastelanden.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2741" href="#xd20e2741src" name="xd20e2741">14</a></span> Van het +Spaansche <span class="ex">pecár</span> = muskuszwijn.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2750" href="#xd20e2750src" name="xd20e2750">15</a></span> Nemen +wij eens aan, dat het skelet van een Groenlandschen walvisch in +fossielen staat ontdekt werd, terwijl men niet wist dat een +walvischachtig dier bestond: welk natuuronderzoeker zou dan durven +vermoeden, dat zulk een reusachtige karkas bestaan heeft van de kleine +schaal- en weekdieren, welke leefden in de bevroren zeeën van het +hooge Noorden?</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2765" href="#xd20e2765src" name="xd20e2765">16</a></span> Zie +<span class="ex" lang="en">Zoological Remarks to Captain Back’s +Expedition</span>, door Dr. Richardson. Hij zegt: “Benoorden +56° breedte is de ondergrond voortdurend bevroren, daar de dooi op +de kust niet meer dan drie voet, en te Bear Lake op 64° niet meer +dan 20 inches diep in den grond dringt. De bevroren onderlaag op +zichzelf verwoest den plantengroei niet, want op een afstand van de +kust bloeien wouden aan de oppervlakte.”</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2771" href="#xd20e2771src" name="xd20e2771">17</a></span> Zie +Humboldt <span class="ex" lang="fr">Fragmens asiatiques</span>, blz. +386; Barton’s <span class="ex">Geography of Plants</span>, en +Malte-Brun. In laatstgenoemd werk wordt gezegd, dat de grens van den +boomgroei in Siberië getrokken kan worden onder den parallel van +70°.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2796" href="#xd20e2796src" name="xd20e2796">18</a></span> De +noordelijke gedeelten lagen waarschijnlijk onder water.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2813" href="#xd20e2813src" name="xd20e2813">19</a></span> Sturt +<span class="ex" lang="en">Travels</span>, Deel II, blz. 74.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2819" href="#xd20e2819src" name="xd20e2819">20</a></span> Een +Gaucho verzekerde mij, dat hij eens eene sneeuwwitte of +Albino-variëteit gezien had, en dat dit eene zeer fraaie vogel +was.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2826" href="#xd20e2826src" name="xd20e2826">21</a></span> +<span class="ex">Guacho</span> wil zeggen vondeling: ook wel een +vrucht, die door de moeder niet op natuurlijke wijs ter wereld is +gebracht.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2836" href="#xd20e2836src" name="xd20e2836">22</a></span> +Burchell’s <span class="ex" lang="en">Travels</span>, Deel I, +blz. 280.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2844" href="#xd20e2844src" name="xd20e2844">23</a></span> Azara, +Deel IV, blz. 173.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2847" href="#xd20e2847src" name="xd20e2847">24</a></span> +Lichtenstein beweert echter (<span class="ex">Travels</span>, Deel II, +blz. 25), dat de wijfjes beginnen te zitten, zoodra zij 10 of 12 eieren +gelegd hebben, en dat zij, geloof ik, in een ander nest het leggen +voortzetten. Dit komt mij zeer onwaarschijnlijk voor. Verder verklaart +hij, dat 4 of 5 wijfjes zich voor het broeden verbinden met +één mannetje, dat alleen des nachts zit.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2868" href="#xd20e2868src" name="xd20e2868">25</a></span> Ook +<span class="ex">Abestrúz</span> geheeten, een Portugeesch +woord, dat struisvogel beteekent.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2891" href="#xd20e2891src" name="xd20e2891">26</a></span> Tijdens +ons verblijf aan de Rio Negro hoorden wij veel van de onvermoeide +pogingen van dezen natuuronderzoeker. Gedurende de jaren +1825–1833 doorkruisde Alcide d’Orbigny verscheidene groote +deelen van Zuid-Amerika. De resultaten dier reis heeft hij verzameld en +thans uitgegeven op zulk een grootsche schaal, dat hij na Humboldt de +eerste plaats inneemt onder de wetenschappelijke natuuronderzoekers van +Amerika.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2896" href="#xd20e2896src" name="xd20e2896">27</a></span> +<span class="ex" lang="en">Account of the Abipones</span>, 1749, Deel +I, blz. 314. (Engelsche Vertaling).</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2928" href="#xd20e2928src" name="xd20e2928">28</a></span> +Behoorende tot de echte hoenders (<span class="ex">Galli</span>), eene +onderorde van de Hoendervogels, of <span class="ex">Rasores</span>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2951" href="#xd20e2951src" name="xd20e2951">29</a></span> Eene +familie der Zangvogels (<span class="ex">Oscines</span>), welke eene +Onderorde uitmaakt van de <span class="ex">Passeres</span> of +Musschen.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3028" href="#xd20e3028src" name="xd20e3028">30</a></span> De +Portugeezen noemen dit dier <span class="ex">Armadilho apar</span>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3088" href="#xd20e3088src" name="xd20e3088">31</a></span> +<span class="ex">Bufo.</span></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3118" href="#xd20e3118src" name="xd20e3118">32</a></span> +Oenotherae.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3154" href="#xd20e3154src" name="xd20e3154">33</a></span> De +holten, die van de vleezige afdeelingen der extremiteit binnenwaarts +leiden, waren met eene gele weeke stof gevuld, die met den microscoop +onderzocht, er ongewoon uitzag. De massa bestond uit ronde, +half-doorschijnende, onregelmatige korrels, samengehoopt tot deeltjes +van verschillende grootten. Al die deeltjes en de afzonderlijke korrels +konden zich snel bewegen, meestal rondom verschillende assen, maar soms +in lineaire richting. De beweging was zichtbaar bij zeer zwakke +vergrooting; maar zelfs bij de sterkste vergrooting liet zich de +oorzaak niet ontdekken. Zij verschilde zeer van de circulatie der +vloeistof in den veerkrachtigen zak, die het dunne einde der as +bevatte. Bij andere gelegenheden, toen ik kleine zeedieren onder den +microscoop ontleedde, heb ik deeltjes zachte vleezige stof gezien, +enkele van aanzienlijke grootte, die zoodra zij afgescheiden waren, +terstond begonnen te draaien. Ik vermoed—doch weet niet in +hoeverre ik gelijk heb,—dat deze korrelig-vleezige stof op weg +was om in eieren te worden omgezet. In dezen zoöphiet scheen dit +zeker het geval te zijn.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3162" href="#xd20e3162src" name="xd20e3162">34</a></span> +Kerr’s <span class="ex" lang="en">Collection of Voyages</span>, +Vol. VIII, blz. 119.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3247" href="#xd20e3247src" name="xd20e3247">35</a></span> +Purchas’ <span class="ex" lang="en">Collection of Voyages</span>: +Ik geloof, dat het eigenlijke jaartal <span class="corr" id="xd20e3252" +title="Bron: was 1537">1537 was</span>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3262" href="#xd20e3262src" name="xd20e3262">36</a></span> Azara +heeft zelfs in twijfel getrokken of de Pampas-Indianen ooit bogen +gebruikten.</p> +</div> +</div> +<div id="ch6" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="label">Hoofdstuk VI.</h2> +<h2 class="main">Van Bahia Blanca naar Buenos Aires.</h2> +<p class="firstpar"><span class="marginnote">8 September.</span> Ik +huurde een Gaucho om mij op mijn rit naar Buenos Aires te vergezellen. +Dit huren ging met eenige moeite gepaard, omdat de vader van den man +bevreesd was hem te laten gaan, terwijl een ander, die oogenschijnlijk +wel wilde, mij beschreven werd als zoo vreesachtig, dat ik bang was hem +te nemen; men zeide zelfs, dat, als deze man een struisvogel in de +verte zag, hij dit dier voor een Indiaan zou houden en als de wind op +de vlucht zou gaan. De afstand naar Buenos Aires is omtrent 400 mijlen, +welke weg bijna geheel door een onbewoond land leidt. Wij reden vroeg +in den morgen uit, stegen enkele honderden voeten boven het groene +grasdal waarin Bahia Blanca ligt, en kwamen in eene uitgestrekte woeste +vlakte. De bodem bestaat hier uit een brokkelig mergelkalk-gesteente, +dat wegens de droogte van het klimaat niet anders voortbrengt dan +verspreide bosjes verweerd gras, zonder dat een enkele struik of boom +de eentonigheid verbreekt.</p> +<p>Het weer was prachtig, maar de lucht opmerkelijk dampig. Ik dacht, +dat dit een storm voorspelde; maar de Gauchos zeiden, dat dit kwam +omdat de vlakte op grooten afstand in het binnenland in brand stond. Na +een langen galop en tweemaal van paarden verwisseld te hebben, +bereikten wij de Rio Sauce—een kleine, diepe, snelstroomende +rivier van niet meer dan 25 voet breedte. De tweede post op den +<span class="pagenum">[<a id="pb148" href="#pb148" name= +"pb148">148</a>]</span>weg naar Buenos Aires ligt aan hare oevers; en +iets verder op is eene waadbare plaats voor paarden, waar het water +niet tot aan hun buik reikt; maar vanaf dit punt is de rivier in haar +loop naar zee volkomen ondoorwaadbaar, en vormt zoo een voortreffelijke +grensscheiding tegen de Indianen.</p> +<p>In weerwil, dat deze stroom zoo onbeduidend is, stelt de +Jezuïet Falconer, wiens berichten in ’t algemeen zeer +nauwkeurig zijn, hem voor als eene belangrijke rivier, die aan den voet +der Cordilleras ontspringt. Wat haren oorsprong betreft, twijfel ik +niet of deze opgaaf is juist; want de Gauchos verzekerden mij, dat deze +stroom in ’t midden van den drogen zomer tegelijk met de Colorado +periodieke vloeden heeft, die alleen ontstaan kunnen zijn door het +smelten van de sneeuw op de Andes. Dat zulk een kleine stroom, als de +Sauce toen was, het vasteland in zijne volle breedte zou doorsnijden, +is onwaarschijnlijk; en ware hij het overblijfsel eener groote rivier, +dan zouden zijne waters, gelijk in andere gevallen bevestigd is, +inderdaad zout bevatten. Des winters moeten wij de bronnen rondom de +Sierra Ventana als den oorsprong van zijn helderen, doorschijnenden +stroom beschouwen. Ik vermoed, dat de vlakten van Patagonië, +evenals die in Australië, van vele stroomen worden doorsneden, die +hun eigenlijken loop alleen in bepaalde perioden volbrengen. +Waarschijnlijk is dit het geval met het water, dat in het havenhoofd +van Port Desiré vloeit, alsmede met de Rio Chupat, op welker +oevers de officieren, die met de opmeting belast waren, groote +hoeveelheden van zeer poreuze slakken of scoriae gevonden hebben.</p> +<p>Daar het bij onze aankomst nog vroeg in den namiddag was, namen wij +versche paarden en een soldaat als gids, en reden naar de Sierra de la +Ventana. Deze berg is van de ankerplaats te Bahia Blanca zichtbaar, en +bezit volgens kapitein Fitz-Roy eene hoogte van 3340 voet<a class= +"noteref" id="xd20e3284src" href="#xd20e3284" name= +"xd20e3284src">1</a>—een cijfer, dat voor deze oostzijde van het +vasteland zeer merkwaardig mag heeten. Ik weet niet of deze berg, +vóór mijn bezoek, <span class="pagenum">[<a id="pb149" +href="#pb149" name="pb149">149</a>]</span>reeds door een anderen +vreemdeling bestegen is; maar zeker is ’t dat zeer weinige van de +te Bahia Blanca in garnizoen liggende soldaten iets van hem af weten. +Zoo hoorden wij van steenkolenlagen, van goud en zilver, holen en +wouden: hetgeen alles mijne nieuwsgierigheid prikkelde, maar per saldo +teleurstelde. De afstand van den post bedroeg ongeveer zes leagues, +over eene effen vlakte van dezelfde soort als te voren. Naarmate de +berg echter zijn waren vorm begon te vertoonen, werd de rit +belangwekkender. Toen wij den voet der hoofdsteilte bereikten, kostte +het ons veel moeite wat water te vinden, en dachten wij genoodzaakt te +zullen zijn zonder dit den nacht door te brengen. Eindelijk ontdekten +wij iets door vlak bij den berg te zoeken; want zelfs op enkele +honderden yards afstand lagen de stroompjes verscholen en verloren zij +zich geheel in den brokkeligen kalksteen en het losse puin van den +berg.</p> +<p>Ik geloof niet, dat de natuur ooit een woesteren en meer verlaten +steenklomp schiep dan dezen berg, die terecht den naam van <span class= +"ex">Hurtado</span> of “Ontvoerde” verdient. De berg is +steil, uiterst ruw en gespleten, en zoo geheel van boomen en zelfs +struiken ontbloot, dat wij inderdaad geen spit konden snijden om ons +vleesch boven het vuur van distelstengels te hangen.<a class="noteref" +id="xd20e3296src" href="#xd20e3296" name="xd20e3296src">2</a> De +vreemde aanblik van dezen berg vormt eene scherpe tegenstelling met de +vlakte, die als een zee niet alleen tot aan zijn steile hellingen +reikt, maar ook de evenwijdige bergreeksen scheidt. De eenvormige kleur +geeft aan het geheele tafereel een uiterst rustigen aanblik. Het +witachtig grauw van het kwarts, en het lichtkleurig bruin van het +verweerde gras der vlakte worden nergens door meer heldere tinten +afgewisseld. Gewoonlijk verwacht men in de nabijheid van een hoogen en +steilen berg een ruw, oneffen land te zien, bezaaid met groote +steenbrokken. Hier toont de natuur, dat de laatste beweging van een +zeebodem, voordat hij in droog land verandert, soms rustig kan zijn. +Onder <span class="pagenum">[<a id="pb150" href="#pb150" name= +"pb150">150</a>]</span>deze omstandigheden was ik benieuwd te zien, hoe +ver nog brokstukken van het oorspronkelijke gesteente gevonden konden +worden. Aan het zeestrand van Bahia Blanca, en nabij de kolonie, waren +enkele kwartssteenen, die stellig van deze bron afkomstig waren. De +afstand bedroeg 45 mijlen.</p> +<p>De dauw, die in den voornacht de zadeldekken bevochtigde waaronder +wij sliepen, was des morgens bevroren. Onmerkbaar was de vlakte, welke +horizontaal scheen, gestegen tot eene hoogte van 800 tot 900 voet boven +de zee. In den morgen van 9 September stelde de gids mij voor de naaste +hoogte te beklimmen, die mij, zooals hij dacht, naar de vier spitsen +zou voeren, waarmee de top gekroond is. Het klimmen over zulke ruwe +rotsen was zeer vermoeiend; de zijden waren zoo hoekig, dat wat men in +de eene vijf minuten won, dikwijls in de vijf volgende verloren ging. +Toen ik eindelijk de hoogte beklommen had, werd ik zeer teleurgesteld +door de ontdekking, dat eene steile vallei van gelijke diepte als de +vlakte die de bergketen in tweeën sneed, mij van de vier punten +scheidde. Deze vallei is zeer nauw, maar heeft een vlakken bodem en +vormt een voortreffelijken pas voor de bereden Indianen, doordien zij +de vlakten aan de noord- en zuidzijden der keten verbindt. Toen ik de +helling afgedaald was, zag ik bij het oversteken van de vallei twee +paarden grazen. Dadelijk verborg ik mij in ’t hooge gras en +bespiedde den omtrek; maar wijl ik geen spoor van Indianen kon zien, +begon ik voorzichtig mijne tweede bestijging. Het was laat op den dag, +en dit gedeelte van den berg was, evenals het andere, steil en oneffen. +Te twee ure was ik op den top der tweede hoogte, die ik echter met de +grootste moeite bereikt had; na elke 20 yards had ik kramp in het +bovengedeelte van mijne dijen, zoodat ik vreesde niet in staat te +zullen zijn weer omlaag te komen. Ook was het noodig langs een anderen +weg terug te keeren, daar er geen sprake van was den genoemden pas nog +eens over te steken. Ik was dus verplicht de twee hooger gelegen toppen +op te geven. Hunne meerdere hoogte was echter gering, en het +<span class="pagenum">[<a id="pb151" href="#pb151" name= +"pb151">151</a>]</span>geologisch doel werd in alle opzichten bereikt, +zoodat het beklimmen de kans op verdere inspanning niet loonde. Ik +vermoed, dat de kramp veroorzaakt werd door de groote verandering in +den aard der spierbeweging: den overgang van het stramme rijden op het +nog strammere klimmen. Het is eene les, die men wel in gedachten mag +houden, daar zij in sommige gevallen veel last kan veroorzaken.</p> +<p>Reeds heb ik gezegd, dat de berg samengesteld is uit wit kwarts, dat +met eene geringe hoeveelheid glanzig leemschiefer vermengd is. Ter +hoogte van enkele honderden voeten boven de vlakte vertoonde het vaste +gesteente op verscheidene plaatsen instrooisels van +conglomeraat.<a class="noteref" id="xd20e3310src" href="#xd20e3310" +name="xd20e3310src">3</a> In hardheid en in den aard van het cement +geleken deze conglomeraten op de klompen, welke men dagelijks aan +sommige kusten kan zien vormen. Ik twijfel niet of deze steenen werden +op eene dergelijke wijze saamgevoegd, in een tijdperk toen de groote +kalksteen-formatie onder de aangrenzende zee werd afgezet. Wij mogen +aannemen, dat de gekloofde en gebeukte vormen van het harde kwarts nog +de werkingen vertoonen van de golven eener open zee.</p> +<p>Over het geheel had deze bestijging mij teleurgesteld. Zelfs het +uitzicht was onbeduidend: eene vlakte als eene zee, maar zonder hare +fraaie kleur en scherpe belijning. Toch was het tafereel nieuw, en een +weinig gevaar gaf er smaak aan, evenals zout aan vleesch. Dat het +gevaar zeer gering was, bleek uit het feit, dat mijne twee metgezellen +een flink vuur maakten—iets wat nooit gedaan wordt als men +vermoedt, dat er Indianen in de nabijheid zijn. Ik bereikte de plaats +van ons bivouak bij zonsondergang, dronk een groote hoeveelheid +<span class="ex">máte</span>, rookte verscheidene <span class= +"ex">cigarritos</span>, en maakte spoedig daarop mijn bed gereed voor +den nacht. Er woei een zeer krachtige en koude wind, maar nooit sliep +ik aangenamer dan toen. <span class="pagenum">[<a id="pb152" href= +"#pb152" name="pb152">152</a>]</span></p> +<p><span class="marginnote">10 September.</span> Des morgens kwamen +wij, flink voortgejaagd door den storm, omstreeks het midden van den +dag aan den post <span class="ex">Sauce</span>. Onderweg zagen wij eene +groote menigte herten, en dicht bij den berg een <span class= +"ex">guanaco</span>. De vlakte, die aan de Sierra grenst, wordt van +eenige zonderlinge waterloopen doorsneden, waarvan een omtrent 20 voet +breed en minstens 30 diep was. Dientengevolge waren wij genoodzaakt een +grooten omweg te maken, voordat wij een overweg konden vinden. Wij +bleven dien nacht bij den post; en zooals meestal het geval was, liep +het gesprek over Indianen. De Sierra Ventana was vroeger een belangrijk +vereenigingspunt; en drie of vier jaar geleden werd er druk gevochten. +Mijn gids was er bij geweest, toen vele Indianen gedood werden; de +vrouwen vluchtten naar den top van den berg, en vochten als razenden +door het werpen van steenen. Vele redden zoo haar leven.</p> +<p><span class="marginnote">11 September</span> begaven wij ons naar +den derden post, vergezeld van den luitenant, die er het bevel voerde. +Zooals het heet, bedraagt de afstand 15 leagues; maar dit is slechts +gissing, en meestal wordt hij overschat. De weg, die over eene droge +grasvlakte liep, bood niets belangrijks; en aan onze linkerhand stonden +op grooteren of kleineren afstand eenige lage heuvels, die wij na een +eind weegs overstaken, om naar den post te komen. Vóór +onze aankomst ontmoetten wij een grooten troep vee en paarden, onder +geleide van 15 soldaten; men zeide ons echter, dat vele dieren verloren +waren geraakt. Het is zeer moeilijk dieren over de vlakten te drijven; +want nadert des nachts een <span class="ex">puma</span> (Chileensche +leeuw), of zelfs een vos, dan is niets in staat te beletten, dat de +paarden zich in alle richtingen verstrooien; en een storm zal hetzelfde +doen. Kort te voren verliet een officier met 500 paarden Buenos Aires; +en bij zijne aankomst in het leger had hij er nog geen twintig.</p> +<p>Kort daarop bespeurden wij aan eene stofwolk, dat een troep ruiters +naar ons toekwam; en reeds op verren afstand herkenden mijne +metgezellen aan het lange over den rug <span class="pagenum">[<a id= +"pb153" href="#pb153" name="pb153">153</a>]</span>golvende haar, dat +het Indianen waren. Meestal dragen de Indianen een haarband om het +hoofd, maar nooit een bedekking; en het zwarte, over hunne roodbruine +aangezichten fladderende haar verhoogt in buitengewone mate het woeste +van hun uiterlijk. Gelukkig bleken zij eene afdeeling te zijn van +Bernantio’s bevrienden stam, die zout ging halen in een salina. +De Indianen eten veel zout, en hunne kinderen zuigen het als suiker. +Deze gewoonte verschilt zeer van die der Spaansche Gauchos, die, +ofschoon dezelfde leefwijs voerende, het bijna niet eten. Volgens Mungo +Park<a class="noteref" id="xd20e3350src" href="#xd20e3350" name= +"xd20e3350src">4</a> hebben lieden, die van plantaardig voedsel leven, +een onoverwinnelijke begeerte naar zout. Toen de Indianen ons in vollen +galop voorbijrenden, knikten zij ons welgemoed toe; zij dreven een +stoet paarden voor zich uit en werden door een troep magere honden +gevolgd.</p> +<p><span class="marginnote">12 en 13 September.</span> Twee dagen bleef +ik bij dezen post in afwachting van een troep soldaten, die, gelijk +Generaal Rosas zoo vriendelijk was mij te berichten, binnenkort naar +Buenos Aires zouden vertrekken; en hij ried mij aan van dat escorte +gebruik te maken. In den morgen reden wij naar eenige naburige heuvels, +om het land in oogenschouw te nemen en de geologische gesteldheid te +onderzoeken. Na het middagmaal verdeelden de soldaten zich in twee +groepen, om hunne vaardigheid met de bolas te beproeven. Twee speren +werden op 35 yards afstand van elkander in den grond gestoken, maar +slechts eens van de vier of vijf keeren geraakt of omslingerd. Men kan +de bolas 50 tot 60 yards ver werpen, doch met geringe zekerheid. Voor +een man te paard is dat evenwel anders; want wordt de snelheid van het +paard gevoegd bij de kracht van den arm, dan kunnen de bolas, naar men +zegt, met goed gevolg 80 yards ver geslingerd worden. Als een bewijs +van hare kracht, wil ik meedeelen, dat, toen de Spanjaarden op de +Falklands-Eilanden enkele hunner landgenooten en alle Engelschen +vermoordden, het volgende <span class="pagenum">[<a id="pb154" href= +"#pb154" name="pb154">154</a>]</span>plaats had. Een jonge, vreedzame +Spanjaard liep weg, toen een kloek gebouwd man, Luciano genaamd, hem in +vollen galop achterna reed en toeriep te blijven staan, zeggende dat +hij hem alleen maar spreken wilde. Juist toen de Spanjaard op het punt +was eene boot te bereiken, wierp Luciano de bolas, die zijne beenen met +zulk eene kracht troffen, dat hij neerstortte en eenigen tijd +bewusteloos bleef. Toen Luciano den man gesproken had, kon deze +ontsnappen. Hij vertelde ons, dat zijne beenen groote striemen +vertoonden op de plek waar de riemen omheen waren geslingerd, even +alsof men hem met een zweep had geslagen.</p> +<p>Op het midden van den dag kwamen van den naasten post twee mannen +met een pak, dat naar den generaal moest worden gebracht: zoodat ons +gezelschap, behalve deze twee, dien avond bestond uit den luitenant met +zijne vier soldaten, mijn gids en mijzelf. De soldaten waren +zonderlinge wezens: de eerste was een knappe, jonge neger, de tweede +half Indiaan, half neger; terwijl de twee anderen tot geen enkele +beschreven klasse behoorden: namelijk een oude Chileensche mijnwerker +met eene kleur van mahoniehout, en de andere een soort van mulat, maar +beide van zulk gemengd ras en met zulke verfoeilijke gezichten, als ik +nooit te voren gezien had. Toen zij des nachts om het vuur zaten kaart +te spelen, ging ik op een afstand dit <span class="ex">Salvatore +Rosa</span>-tableau gadeslaan.<a class="noteref" id="xd20e3367src" +href="#xd20e3367" name="xd20e3367src">5</a> Zij zaten onder een laag +rotsblok, zoodat ik van boven op hen neer kon zien; om hen heen lagen +honden, wapens, overblijfsels van herten en struisvogels; en hunne +lange speren staken in het gras. Verder op den donkeren achtergrond +stonden hunne paarden gekoppeld en gereed in geval van een onmiddellijk +gevaar. Indien de stilte der eenzame vlakte door het blaffen van een +der honden gestoord wierd, zou een soldaat terstond het vuur verlaten, +het oor tegen den grond drukken, en zoo aandachtig den horizon +verkennen. Zelfs indien de luidruchtige <span class= +"ex">teru-tero</span> zijn gegil liet hooren, zouden zij een poos het +gesprek staken, en allen voor een oogenblik het hoofd naar dien kant +wenden. <span class="pagenum">[<a id="pb155" href="#pb155" name= +"pb155">155</a>]</span></p> +<p>Hoe ellendig schijnt ons het leven, dat deze mannen leiden! Zij +woonden minstens 10 <span class="ex">leagues</span> van den Sauce-post; +en sedert den moord door de Indianen gepleegd, twintig leagues van een +volgenden. Men onderstelt, dat de Indianen hun aanval in ’t +midden van den nacht gedaan hebben, want zeer vroeg in den morgen na +den moord zag men hen dezen post naderen. Dit was een geluk, want nu +ontkwam de geheele bezetting met de paarden, waarbij elk man een lijn +in de hand hield en zooveel paarden meêtrok, als hij kon +leiden.</p> +<p>De kleine, uit distelstengels gebouwde hut waarin de soldaten +sliepen, was tegen wind noch regen bestand; bij regen was inderdaad het +eenige gevolg, dat het dak het water tot grootere druppels verdichtte. +Zij hadden niet anders te eten dan wat zij konden vangen: struisvogels, +herten, armadillen, enz.; en hun eenige brandstof waren de droge +stengels eener kleine plant, die eenigszins op een aloë geleek. De +eenige weelde, die deze mannen genoten, bestond in het rooken van +kleine papieren sigaren (<span class="ex">cigarritos</span>) en het +slurpen van <span class="ex">máte</span>. Het treurig lot dezer +lieden trof mij nog meer, als ik de aasgieren, die vaste begeleiders +van den mensch op deze naargeestige vlakten, zoo geduldig op de +naburige klippen zag zitten, als zeiden zij tot zich zelven: +“Geduld, als de Indianen komen, zullen wij een feest +hebben!”</p> +<p>Des morgens gingen wij allen uit jagen; en ofschoon wij niet veel +geluk hadden, waren er toch eenige opgewekte jachten. Kort nadat wij +onderweg waren verdeelde zich de troep, met de afspraak, dat allen op +zekeren tijd van den dag (dien men in de wildernis zeer juist weet te +raden) uit verschillende richtingen op een vlak terrein zouden +samenkomen, en zoo de wilde dieren bijeendrijven. Te Bahia Blanca ging +ik eens uit jagen; maar daar reden de mannen eenvoudig in eene halve +maan, de een omtrent een kwart-mijl van den anderen. Een fraaie +mannetjes-struis, die door de voorste rijders was omgereden, poogde aan +eenen kant te ontsnappen. De Gauchos vervolgden hem met achteloozen +<span class="pagenum">[<a id="pb156" href="#pb156" name= +"pb156">156</a>]</span>tred, doch zwenkten hunne paarden op +meesterlijke wijs, terwijl elk de bolas om zijn hoofd zwaaide. +Eindelijk wierpen de voorsten het werktuig kronkelend door de lucht: de +riemen strengelden zich om de pooten van den struis—en in een +oogwenk tuimelde de vogel het onderstboven.</p> +<p>De vlakten bevatten een overvloed van patrijzen, welke men vindt in +drie soorten, waarvan twee zoo groot als fazantenhennen.<a class= +"noteref" id="xd20e3393src" href="#xd20e3393" name="xd20e3393src">6</a> +Hun verslinder, een kleine aardige vos, was er ook zeer talrijk: in den +loop van den dag zagen wij er niet minder dan veertig of vijftig; en +ofschoon zij meestal dicht bij hunne holen waren, gelukte het toch den +honden een te dooden. Toen wij naar den post terugkeerden, vonden wij +hier twee van ons gezelschap, die op eigen gelegenheid gejaagd en een +<span class="ex">puma</span> gedood hadden. Ook hadden zij een +struisvogelnest gevonden, waarin 27 eieren. Elk zoo’n ei wordt +gezegd het gewicht te hebben van 11 kippeneieren, zoodat wij uit dit +eene nest evenveel voedsel haalden als uit 297 kippeneieren.</p> +<p><span class="marginnote">14 September.</span> Daar de soldaten, die +tot den naasten post behoorden, plan hadden terug te keeren, en wij te +zamen een gezelschap van vijf gewapenden zouden vormen, besloot ik om +niet op de beloofde troepen te wachten. Mijn gastheer, de luitenant, +verzocht mij dringend te blijven. Daar hij zeer voorkomend geweest was, +niet alleen door mij voedsel te verschaffen, maar ook door mij zijne +eigen paarden te leenen, diende ik hem eene belooning te geven. Ik +vroeg mijn gids of ik dit doen mocht, doch hij ontkende dit ten +stelligste, zeggende dat ik vermoedelijk tot eenig antwoord zou +krijgen: “Wij hebben vleesch voor de honden in ons land, en +misgunnen het dus een Christen niet!” Men onderstelle evenwel +niet, dat de rang van luitenant in zulk een leger een beletsel zijn zou +om betaling aan te nemen; het was slechts de ruime opvatting van +gastvrijheid, waarvan elk reiziger erkennen moet, dat zij in +<span class="pagenum">[<a id="pb157" href="#pb157" name= +"pb157">157</a>]</span>deze streken bijna algemeen is. Na een galop van +eenige leagues, kwamen wij aan een lage, moerassige streek, die zich +omtrent 80 mijlen noordwaarts tot de Sierra Tapalguen uitstrekt. In +sommige gedeelten waren fraaie vochtige vlakten, met gras bedekt, +terwijl andere een zachten, zwarten, veenachtigen bodem hadden. Ook +waren er vele uitgestrekte, maar ondiepe meren, en groote +rietbeddingen. Over het geheel geleek het land op de betere gedeelten +der Cambridgeshire-venen. Des nachts kostte het ons eenige moeite, te +midden der moerassen een droge plek voor ons bivouak te vinden.</p> +<p><span class="marginnote">15 September.</span> Zeer vroeg in den +morgen stonden wij op, en reden kort daarna voorbij den post, waar de +Indianen de vijf soldaten hadden vermoord. De officier had achttien +<span class="ex">chuzo</span>-wonden in het lichaam. Na een gestrekten +galop bereikten wij tegen het midden van den dag den vijfden post, waar +wij des nachts bleven, omdat het eenige moeite kostte paarden te +krijgen. Daar van de geheele linie dit punt het meest aan aanvallen was +blootgesteld, waren hier 21 soldaten geposteerd. Bij zonsondergang +keerden deze van de jacht terug, medebrengende zeven herten, drie +struisvogels, benevens vele armadillen en patrijzen. Het is een +algemeen gebruik om, als men door dit land rijdt, de vlakte in brand te +steken; en zoo was dan bij deze gelegenheid, des nachts, de horizon op +vele plaatsen door helle branden verlicht. Deels geschiedt dit branden +om zwervende Indianen te verontrusten, doch voornamelijk om de weide te +verbeteren. Op grasvlakten, die niet door de groote herkauwende dieren +worden bewoond, schijnt het noodig de overtollige vegetatie door vuur +te verwijderen, ten einde den groei voor het nieuwe jaar te +bevorderen.</p> +<p>De <span class="ex">rancho</span> hier ter plaatse bezat zelfs niet +de weelde van een dak, maar bestond slechts uit een cilinder van +distelstengels om de kracht van den wind te breken. Hij lag aan den +rand van een uitgestrekt, maar ondiep meer, dat wemelde van wild +gevogelte, waaronder de zwarthalzige zwaan zeer in ’t oog viel. +<span class="pagenum">[<a id="pb158" href="#pb158" name= +"pb158">158</a>]</span></p> +<p>De soort pluvier, die er uitziet alsof hij op stelten loopt +(<span class="ex">Himantopus nigricollis</span>), komt hier in zeer +talrijke zwermen voor. Ten onrechte heeft men hem van onbevalligheid +beticht: bij het waden door ondiepe plassen, die zijn +lievelingsverblijf vormen, is zijn houding of gang verre van plomp. In +een zwerm vereenigd, brengen deze vogels een geluid voort, dat eene +zonderlinge overeenkomst heeft met den kreet van een troep jonge honden +in vollen draf; en meer dan eens ben ik een oogenblik geschrokken als +ik, des nachts wakker geworden, het geluid in de verte hoorde. De +<span class="ex">teru-tero</span> (<span class="ex">Vanellus +cayanus</span>) is een andere vogel, die menigmaal de stilte van den +nacht verbreekt. In uiterlijk en gewoonten gelijkt hij in vele +opzichten op onze kieviten (<span class="ex">Vanellus</span>); maar +zijne vleugels zijn met scherpe sporen gewapend, evenals die aan de +pooten van den gewonen haan. Gelijk onze kievit zijn naam ontleent aan +het geluid zijner stem, zoo ook de <span class="ex">teru-tero</span>. +Bij het rijden over de grasvlakten wordt men voortdurend door deze +vogels vervolgd, die de menschheid schijnen te haten, en die zeker op +hunne beurt verdienen gehaat te worden wegens hun onophoudelijk en +onveranderlijk rauw gegil. Voor de jagers zijn zij uiterst hinderlijk, +omreden zij elk dier of vogel hunne nadering verkondigen; daarentegen +kunnen zij, zooals Molina zegt, den reiziger in dit land misschien van +nut wezen, door hem voor den nachtelijken roover te waarschuwen. In den +broedtijd pogen zij, evenals onze kieviten, honden en andere vijanden +van hunne nesten af te leiden, door den schijn aan te nemen dat zij +gewond zijn. De eieren van deze vogels worden als eene groote lekkernij +beschouwd.</p> +<p><span class="marginnote">16 September</span> gingen wij naar den +zevenden post aan den voet van de <span class="ex">Sierra +Tapalguen</span>. Het land was geheel vlak en bestond uit een met grof +gras begroeiden, zachten veengrond. De <span class="ex">rancho</span> +was hier bijzonder netjes: hut en balken waren gemaakt van ongeveer een +dozijn droge distelstengels, onderling door riemen van huiden +verbonden; en met deze Ionische zuilen tot steun, waren dak en wanden +met riet gedekt. Men vertelde ons hier <span class="pagenum">[<a id= +"pb159" href="#pb159" name="pb159">159</a>]</span>een feit, dat ik +haast niet zou gelooven, indien ik niet voor een deel er van getuige +was geweest. Den vorigen nacht had het vreeselijk gehageld; er waren +korrels gevallen zoo groot als kleine appelen en verbazend hard: en met +zulk eene kracht, dat zij het meeste wild gedood hadden. Een der +soldaten had reeds 13 doode herten (<span class="ex">Cervus +campestris</span>) gevonden, wier <span class="ex">versche</span> +huiden mij getoond werden. Een ander van den troep bracht, kort na +mijne komst, er nog zeven mee. Nu weet ik dat één man, +zonder honden, nog geen zeven herten in de week kan dooden. De mannen +meenden ongeveer 15 doode struisvogels gezien te hebben, waarvan wij +een gedeeltelijk tot middagmaal kregen; en zij zeiden, dat er +verscheidene rondliepen, die aan één oog blind schenen te +zijn. Een menigte kleine vogels, als eenden, valken en patrijzen waren +gedood. Ik zag een der laatsten met een zwarte vlek op den rug, alsof +hij door een straatsteen getroffen was. Eene haag van distelstengels om +de hut was bijna geheel vernield; en de man, die mij dit vertelde, +kreeg, toen hij ging kijken wat er gebeurde, eene ernstige wond, waarom +nu een verband zat. Men zeide, dat de donderbui over eene beperkte +ruimte gewoed had; en inderdaad hadden wij uit ons bivouak van den +vorigen nacht eene zwarte wolk met bliksemlicht in deze richting +gezien. Het is merkwaardig, dat zulke sterke dieren, als herten, +hierdoor gedood konden worden; maar op grond van hetgeen ik gezegd heb, +geloof ik, dat de geschiedenis geenszins overdreven is. Intusschen doet +het mij genoegen, dat de geloofwaardigheid er van door den Jezuïet +Dobrizhoffer versterkt wordt, die, sprekende van een land ver +noordwaarts gelegen, zegt, dat er hagelkorrels vielen van verbazende +grootte, die eene groote menigte vee doodden. De Indianen noemden +daarom die plaats “<span class= +"ex">Lalegraicavalca</span>,” hetgeen zeggen wil: “De +kleine witte dingen.”<a class="noteref" id="xd20e3464src" href= +"#xd20e3464" name="xd20e3464src">7</a> Ook deelt Dr. Malcolmson mij +mede, dat hij in 1831 in Indië een hagelstorm heeft bijgewoond, +die tal van groote vogels <span class="pagenum">[<a id="pb160" href= +"#pb160" name="pb160">160</a>]</span>doodde en <span class="corr" id= +"xd20e3471" title="Bron: net">het</span> vee zeer teisterde. Deze +hagelsteenen waren plat: een had een omtrek van 10 inches, en een ander +woog twee <span class="corr" id="xd20e3474" title= +"Bron: ounches">ounces</span> (56,7 gram). Zij ploegden een pad van +kiezelsteenen als geweerkogels om, en sloegen ronde gaten in glasruiten +zonder ze te breken.</p> +<p>Na afloop van ons maal van “neergehageld” vleesch, +trokken wij over de Sierra Tapalguen—een lage bergketen van +enkele honderden voeten hoogte, die bij Kaap Corrientes begint. Het +gesteente in dit gedeelte is zuiver kwarts; verder oostwaarts bevat +het, geloof ik, graniet. De bergen hebben een merkwaardigen vorm: zij +bestaan uit vlakke stukken tafelland, omgeven door lage loodrechte +klippen, evenals de uitloopers eener sedimentaire formatie. De berg, +dien ik besteeg, was zeer klein—niet meer dan een paar honderden +yards in middellijn; maar ik zag andere, grootere. Een, die den naam +van “<span class="ex">Corral</span>” voert, werd gezegd +eene middellijn te hebben van twee of drie mijlen, en omsloten te zijn +door loodrechte klippen van tusschen 30 en 40 voet hoogte—behalve +op één plek, waar de ingang ligt. Falconer<a class= +"noteref" id="xd20e3482src" href="#xd20e3482" name="xd20e3482src">8</a> +doet een merkwaardig verhaal van de wijze waarop de Indianen troepen +wilde paarden in dezen <span class="ex">corral</span> drijven en hier +gevangen houden door den ingang te bewaken. Nooit heb ik van een ander +geval gehoord, dat tafelland in eene kwarts-formatie voorkwam en, +zooals in den door mij onderzochten berg, splijting noch laagvorming +vertoonde. Men vertelde mij, dat het gesteente van den +“<span class="ex">Corral</span>” wit was en vuur kon +slaan.</p> +<p>Niet voordat het donker was, bereikten wij den post aan de Rio +Tapalguen. Gedurende het avondeten hoorde ik hier een uitdrukking, die +mij, bij de gedachte, dat ik bezig was een der lievelingsschotels van +het land te eten—namelijk een halfvoldragen kalf in een stadium +van lang vóór de geboorte—plotseling met afgrijzen +vervulde. Het bleek een <span class="ex">puma</span> te zijn, wiens +vleesch zeer wit is en in smaak bijzonder op kalfsvleesch gelijkt. Dr. +Shaw werd uitgelachen toen <span class="pagenum">[<a id="pb161" href= +"#pb161" name="pb161">161</a>]</span>hij verklaarde, dat “het +vleesch van den leeuw zeer in trek is, en zoowel in kleur, smaak als +geur niet weinig op kalfsvleesch gelijkt.” Met den <span class= +"ex">puma</span> is dat zeker het geval. De Gauchos zijn het niet eens +omtrent de vraag of de <span class="ex">jaguar</span> een goed eten is, +maar zeggen eenstemmig, dat de kat uitmuntend is.</p> +<p><span class="marginnote">17 September.</span> Wij volgden den loop +van de Rio Tapalguen door eene zeer vruchtbare streek tot aan den +negenden post. Tapalguen zelf, of de stad van dien naam (indien zij zoo +heeten mag) bestaat uit een volkomen effen vlakte, die, zoover het oog +reikt, bezet is met de <span class="ex">toldos</span> of ovenvormige +hutten der Indianen. Hier woonden de familiën der bevriende +Indianen, die aan de zijde van Rosas streden. Wij ontmoetten en haalden +vele jonge Indiaansche vrouwen in, die met tweeën of drieën +op <span class="corr" id="xd20e3514" title= +"Bron: éen">één</span> paard zaten; zij waren, +evenals vele van de jongere mannen, bijzonder schoon, en hare fraaie +roode aangezichten vormden een toonbeeld van gezondheid. Behalve de +toldos, waren er drie ranchos: een bewoond door den commandant, en de +twee andere door Spanjaarden die winkeltjes hielden.</p> +<p>Hier hadden wij gelegenheid wat beschuit te koopen. Ik had nu in +verscheidene dagen niet anders dan vleesch geproefd; wel stond het +nieuwe diëet mij volstrekt niet tegen, maar ik gevoelde, dat ik +het niet dan met groote moeite zou volhouden. Ik heb gehoord, dat +patiënten in Engeland, van wie verlangd werd zich uitsluitend tot +een dierlijk diëet te bepalen, zelfs met de hoop op levensbehoud +voor oogen bijna niet in staat waren het te verdragen. Toch eet de +Gaucho in de Pampas maanden lang niet anders dan rundvleesch. Maar, wil +ik opmerken, zij eten ook eene zeer groote hoeveelheid vet, dat van +minder dierlijk gehalte is, en hebben vooral tegen op droog vleesch, +zooals dat van het <span class="ex">aguti</span>. Ook heeft Dr. +Richardson<a class="noteref" id="xd20e3522src" href="#xd20e3522" name= +"xd20e3522src">9</a> opgemerkt, dat <span class="pagenum">[<a id= +"pb162" href="#pb162" name="pb162">162</a>]</span>“als menschen +langen tijd alleen van mager dierlijk voedsel hebben geleefd, de +begeerte naar vet zoo onverzadelijk wordt, dat zij eene groote +hoeveelheid klaar en zelfs olieachtig vet verteren kunnen zonder te +braken.” Dit, dunkt mij, is een merkwaardig physiologisch feit. +Misschien is het een gevolg van hun vleesch-diëet, dat de Gauchos, +evenals vleeschetende dieren, zoo lang buiten voedsel kunnen. Men +vertelde mij, dat eenige soldaten te Tandeel vrijwillig een troep +Indianen drie dagen lang vervolgden, zonder eten of drinken.</p> +<p>In de winkels zagen wij vele artikelen, als paardedekken, gordels en +kousebanden, door Indiaansche vrouwen geweven. De patronen waren zeer +aardig, met schitterende kleuren; de bewerking der kousebanden was zoo +goed, dat een Engelsch koopman te Buenos Aires beweerde, dat zij in +Engeland gemaakt moesten zijn, tot hij ontdekte, dat de kwasten met +gespleten zenuwen waren vastgehecht.</p> +<p><span class="marginnote">18 September.</span> Dezen dag hadden wij +een zeer langen rit. Bij den twaalfden post, die zeven leagues ten +zuiden van de Rio Salado ligt, kwamen wij aan de eerste estancia met +vee en blanke vrouwen. Daarna moesten wij vele mijlen door een +overstroomd land rijden, waar onze paarden tot boven de knieën +door het water liepen. Door de stijgbeugels te kruisen, en op zijn +Arabisch met opgetrokken beenen te rijden, wisten wij ons tamelijk +droog te houden. Het was ongeveer donker toen wij aan de Salado kwamen: +de stroom was diep en omtrent 40 yards breed; maar in den zomer wordt +hare bedding bijna droog, en is het weinige overgebleven water haast +zoo zout als zeewater. Wij sliepen in een der groote estancias van +generaal Rosas. Deze was versterkt en zoo uitgestrekt, dat ik, in +donker aankomende, eene stad of vesting voor mij dacht te zien. Des +morgens zagen wij onafzienbare kudden vee—het eigendom van den +generaal, die hier 47 □ leagues land had. Vroeger waren ongeveer +300 man rondom deze estancia geposteerd, die alle aanvallen der +Indianen afsloegen. <span class="pagenum">[<a id="pb163" href="#pb163" +name="pb163">163</a>]</span></p> +<p><span class="marginnote">19 September.</span> Wij trokken door +<span class="ex" lang="es">La Guardia del Monte</span>. Dit is een +aardig uitgebouwd stadje met vele tuinen vol perzik- en kweepereboomen. +De vlakte had hier hetzelfde voorkomen als die om Buenos Aires, met +kort en lichtgroen gras, met klaver- en distelvelden, en ook +<span class="ex">bizcacha</span>-holen. Ik stond zeer verrast door de +zichtbare verandering in voorkomen van het land, nadat ik de Salado was +overgetrokken. Uit een grove weide kwamen wij op een tapijt van fraai +groen gras. Eerst schreef ik den overgang toe aan eene kleine +verandering in den aard van den grond; maar de inwoners verzekerden +mij, dat hier zoowel als in Oost-Banda, waar een even groot verschil +bestaat tusschen het land om Montevideo en de dun bevolkte <span class= +"ex">savanas</span> van Colonia—het geheele verschijnsel was toe +te schrijven aan de bemesting en het grazen van het vee. Volmaakt +hetzelfde feit is waargenomen in de prairiën van +Noord-Amerika,<a class="noteref" id="xd20e3549src" href="#xd20e3549" +name="xd20e3549src">10</a> waar grof gras van tusschen de vijf en zes +voet hoogte in gewoon weiland verandert, zoodra er vee op graast. Ik +ben niet genoeg plantkundige om te zeggen, of de verandering hier is +toe te schrijven aan den invoer van nieuwe species, aan den gewijzigden +groei van dezelfden, òf aan een verschil in hare +getalverhoudingen. Ook Azara heeft met verbazing deze verandering +opgemerkt; ook hij is zeer verrast door de plotselinge verschijning van +planten, niet in den omtrek voorkomende, aan de kanten van een pad of +spoor, dat naar eene nieuw gebouwde hut leidt. Elders zegt hij: +“<span lang="fr">ces chevaux (sauvages) ont la manie de +préférer les chemins et le bord des routes pour +déposer leurs excréments, dont on trouve des monceaux +dans ces endroits.</span>”<a class="noteref" id="xd20e3562src" +href="#xd20e3562" name="xd20e3562src">11</a> Wordt het feit niet +gedeeltelijk hieruit <span class="pagenum">[<a id="pb164" href="#pb164" +name="pb164">164</a>]</span>verklaard? Zoo dienen strooken vetbemest +land als verbindingswegen door uitgebreide districten.</p> +<p>In de nabijheid van Guardia vinden wij de zuidelijke grens van twee +Europeesche planten, die nu buitengewoon talrijk worden. De Venkel +(<span class="ex">Anethum foeniculum</span>) bedekt in grooten +overvloed de slootkanten in den omtrek van Buenos Aires, Montevideo en +andere steden. Maar de <span class="ex">Cardón</span> of +Spaansche (Stekelige) Artisjok (<span class="ex">Cynara +cardunculus</span>)<a class="noteref" id="xd20e3584src" href= +"#xd20e3584" name="xd20e3584src">12</a> heeft eene veel grootere +verspreiding, en komt op deze breedten in het werelddeel aan beide +zijden van de Cordilleras voor. Ik zag haar op onbewoonde plaatsen in +Chili, Entre Rios en Oost-Banda. Alleen in laatstgenoemd land zijn +talrijke (waarschijnlijk vele honderden) vierkante mijlen met een +dicht, voor mensch en dier ondoordringbaar bosch van deze stekelige +planten bedekt. Op de golvende vlakten, waar deze groote bosschen +voorkomen, kan tegenwoordig niets anders leven; maar vóór +hare invoering moet de grond, evenals op andere gedeelten, eene welige +gras-vegetatie hebben gehad. Ik betwijfel of een tweede voorbeeld +bekend is, dat eene plant op zoo groote schaal een inval op inheemsche +planten heeft gedaan. Zooals ik reeds gezegd heb, zag <span class= +"pagenum">[<a id="pb165" href="#pb165" name="pb165">165</a>]</span>ik +den cardón nergens ten zuiden van de Salado; maar het is +waarschijnlijk, dat deze plant haar gebied zal uitbreiden, naarmate het +land meer bewoond wordt. Anders staat het met den Reuzendistel der +Pampas (met bespikkelde bladeren); want dezen vond ik in het dal van de +Rio Sauce.</p> +<p>Volgens de zoo juist geschreven “Principles” van Charles +Lyell, hebben weinige landen meer merkwaardige veranderingen ondergaan +dan La Plata, sedert er in 1535 de eerste kolonist met 72 paarden voet +aan land zette. De tallooze kudden paarden, vee en schapen hebben niet +alleen het geheele aanzien der flora veranderd, maar bijna het +<span class="ex">guanaco</span>, het hert en den struisvogel verdreven. +Evenzoo moeten tal van andere veranderingen hebben plaats gehad; het +wilde zwijn vervangt in sommige gedeelten waarschijnlijk het pecari; +troepen wilde honden kan men hooren huilen op de begroeide oevers der +minder bevaren stroomen, en de gewone kat, nu veranderd in een groot en +wild dier, bewoont de rotsachtige heuvels. Zooals d’Orbigny heeft +opgemerkt, moet de vermeerdering in aantal van de aasgieren sedert den +invoer der tamme of huisdieren verbazend groot geweest zijn; en wij +hebben de redenen genoemd waarom wij gelooven, dat zij hunne zuidelijke +grens hebben uitgebreid. Zonder twijfel zijn, behalve de cardón +en de venkel, vele planten genaturaliseerd. Zoo zijn de eilanden bij +den mond der Parana dicht met perzik- en oranjeboomen bedekt, +afstammende van zaden, die er door het water der rivier zijn +heengevoerd.</p> +<p>Toen wij te Guardia van paarden verwisselden, ondervroegen vele +lieden ons over het leger; en nooit zag ik eene geestdrift als daar +betoond werd over Rosas en het succes van “den rechtvaardigsten +aller oorlogen, omdat hij tegen barbaren gevoerd werd.” Deze +uitdrukking is—het moet erkend worden—zeer natuurlijk; want +tot voor korten tijd waren mannen, vrouwen noch paarden voor de +aanvallen der Indianen veilig. Wij hadden een langen dagrit over +dezelfde welige groene vlakte, waarin talrijke afwisselende kudden, en +hier en daar eene eenzame estáncia in gezelschap <span class= +"pagenum">[<a id="pb166" href="#pb166" name="pb166">166</a>]</span>van +haar eenigen <span class="ex">ombu</span>-boom. Des avonds kwamen wij +onder een hevigen regen aan een posthuis, waar ons door den eigenaar +gezegd werd, dat, zoo wij geen behoorlijk paspoort hadden, wij dan +moesten voorbijgaan, aangezien er zooveel roovers waren, dat hij +niemand meer vertrouwde. Toen hij echter mijn paspoort las, dat begon +met de woorden: “<span class="ex">El Naturalista Don +Carlos</span>,” was hij even uitbundig in zijn eerbied en +beleefdheid, als te voren in zijn achterdocht. Wat een +natuuronderzoeker eigenlijk was—daarvan had hij, noch hadden zijn +landgenooten, geloof ik, eenig begrip. Doch waarschijnlijk verloor mijn +titel hierdoor niets in waarde.</p> +<p><span class="marginnote">20 September.</span> Omstreeks het midden +van den dag kwamen wij te Buenos Aires. De voorsteden der stad met hare +hagen van Agave,<a class="noteref" id="xd20e3631src" href="#xd20e3631" +name="xd20e3631src">13</a> hare boschjes olijf-, perzik- en +wilgeboomen, die alle juist hunne frischgroene bladeren ontplooiden, +zagen er zeer aardig uit. Ik reed naar het huis van Lumb, een Engelsch +koopman, aan wiens vriendelijkheid en gastvrijheid gedurende mijn +verblijf in het land ik zeer veel verplicht ben.</p> +<p>Buenos Aires is eene groote stad<a class="noteref" id="xd20e3641src" +href="#xd20e3641" name="xd20e3641src">14</a> en, naar mijn idee, eene +van de regelmatigste ter wereld. Alle straten kruisen elkander +rechthoekig; en daar de evenwijdige op onderling gelijke afstanden +liggen, zijn de huizen gegroepeerd in vierkanten van gelijke +afmetingen, die <span class="ex">quadras</span> worden genoemd. +Anderzijds zijn de huizen zelve holle vierkanten, daar alle kamers op +een net binnenplaatsje uitkomen. Meestal zijn zij slechts +ééne verdieping hoog, met platte daken waarop stoelen +geplaatst zijn en waar de bewoners des <span class="pagenum">[<a id= +"pb167" href="#pb167" name="pb167">167</a>]</span>zomers veel zitten. +In het midden der stad is de <span class="ex">Plaza</span>, waar de +openbare gebouwen, het fort, de hoofdkerk, e.a. staan. +Vóór de omwenteling hadden hier ook de oude onderkoningen +hunne paleizen. Alle gebouwen, te zamen genomen, bezitten veel +architectonische schoonheid, ofschoon geen enkel daarop in ’t +bijzonder kan roemen.</p> +<p>De groote <span class="ex">corrál</span>, waar de dieren +bewaard en geslacht worden, die als voedsel moeten dienen voor deze +vleeschetende bevolking, is een gebouw, dat de bezichtiging overwaard +is. De kracht van het paard vergeleken bij die van den os is bepaald +verwonderlijk: een man te paard, die zijn <span class="ex">lazo</span> +om de horens van een beest heeft geworpen, kan het trekken waarheen hij +wil. Met uitgestrekte pooten den grond omploegende, tracht het dier te +vergeefs de kracht te weerstaan, en rent dan meestal in volle vaart +naar één kant. Maar onmiddellijk zwenkt het paard om den +schok te breken, en staat dan zoo pal, dat de os bijna omver wordt +geworpen, en men zich verwonderen moet dat daarbij zijn nek niet +breekt. Het is echter geen strijd waarin het alleen op kracht aankomt, +want de buikriem van het paard weegt op tegen den gestrekten hals van +den os. Op gelijke wijze kan een man het wildste paard bedwingen, zoo +hij het met den <span class="ex">lazo</span> vlak achter de ooren heeft +gevangen. Als de os naar de plek is getrokken waar hij geslacht moet +worden, snijdt de <span class="ex">matadór</span><a class= +"noteref" id="xd20e3670src" href="#xd20e3670" name= +"xd20e3670src">15</a> met groote voorzichtigheid zijne kniepezen door. +Daarna geeft men den doodelijken slag. Hartverscheurender geluid dan +van dezen wilden doodstrijd heb ik nooit gehoord. Dikwijls heb ik het +op verren afstand onderscheiden, en wist dan altijd dat het einde van +den strijd nabij was. De geheele aanblik is verschrikkelijk en +walgelijk: de grond is als met beenderen bezaaid, en ruiters en paarden +zijn doorweekt van geronnen bloed... <span class="pagenum">[<a id= +"pb168" href="#pb168" name="pb168">168</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3284" href="#xd20e3284src" name="xd20e3284">1</a></span> +<span class="corr" id="xd20e3285" title="Bron: circa">Circa</span> 1018 +Meter.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3296" href="#xd20e3296src" name="xd20e3296">2</a></span> Ik noem +deze “distelstengel” bij gemis van een juisteren naam. Ik +geloof, dat het eene soort <span class="ex">Eryngium</span> was.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3310" href="#xd20e3310src" name="xd20e3310">3</a></span> +Afgeronde stukken steen (steenpuin), die door een of ander cement +(<span class="ex">matrix</span>) verbonden zijn. Er bestaan +conglomeraten van kwarts, gneiss, basalt, kalksteen, enz.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3350" href="#xd20e3350src" name="xd20e3350">4</a></span> Zie +zijne “<span lang="en">Travels in Africa</span>,” Blz. 233. +Hij leefde van 1771–1806.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3367" href="#xd20e3367src" name="xd20e3367">5</a></span> +Salvatore Rosa, een Napolitaansch schilder (1615–1673).</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3393" href="#xd20e3393src" name="xd20e3393">6</a></span> Twee +soorten <span class="ex">Tinamus</span>, en <span class="ex">Eudromia +elegans</span> d’Orbignyi, die echter alleen om zijn gewoonten +met den naam van patrijs bestempeld kan worden.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3464" href="#xd20e3464src" name="xd20e3464">7</a></span> +<span class="ex" lang="en">History of the Abipones</span>, Deel II, +blz. 6.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3482" href="#xd20e3482src" name="xd20e3482">8</a></span> +Falconer’s <span class="ex">Patagonia</span>, blz. 70.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3522" href="#xd20e3522src" name="xd20e3522">9</a></span> +<span class="ex">Fauna Boreali-Americana</span>, Deel I, blz. 35.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3549" href="#xd20e3549src" name="xd20e3549">10</a></span> Zie +Atwater’s <span class="ex" lang="en">Account of the +Prairies</span> in Silliman’s <span class="ex" lang="en">N. A. +Journal</span>, deel I, blz. 117.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3562" href="#xd20e3562src" name="xd20e3562">11</a></span> +Azara<span class="corr" id="xd20e3564" title="Niet in bron">,</span> +<span class="ex">Voyage</span>, deel I, blz. 373. “Deze (wilde) +paarden hebben de zucht om paden en den zoom van rij- of landwegen voor +het leggen van hunne uitwerpsels te kiezen, welke men op die plaatsen +in hoopen vindt.”</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3584" href="#xd20e3584src" name="xd20e3584">12</a></span> A. +d’Orbigny (<span class="ex" lang="fr">Voyage dans +l’Amérique Méridionale</span>, deel I, blz. 474) +zegt, dat de cardón en de artisjok beiden wildgroeiend gevonden +worden. Dr. Hooker (<span class="ex" lang="en">Botanical +Magazine</span>, deel LV, blz. 2862) heeft eene variëteit van de +<span class="ex">Cynara</span> uit dit gedeelte van Zuid-Amerika +beschreven onder den naam van <span class="ex">Inermis</span>, en +herinnert er aan, dat botanici het nu algemeen eens zijn, dat de +cardón en de artisjok (<span class="ex">Cynara scolymus</span>) +variëteiten zijn van dezelfde plant. Ik wil er bijvoegen, dat een +bekwaam pachter mij verzekerde, dat hij in een verlaten tuin eenige +artisjokken in den gewonen cardón had zien veranderen. Dr. +Hooker gelooft, dat Head’s heldere beschrijving van den +Pampasdistel betrekking heeft op den cardón; maar dit is een +misverstand. Kapitein Head doelde op de plant, die ik eenige regels +verder onder den naam van Reuzendistel heb vermeld. Of het een echte +distel is, weet ik niet; doch hij gelijkt meer op den eigenlijken +distel (<span class="ex">Carduus</span> of <span class= +"ex">Cirsium</span>) dan op den cardón, waarvan hij geheel +verschilt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3631" href="#xd20e3631src" name="xd20e3631">13</a></span> +<span class="ex">Agave americana</span>, de groote of Amerikaansche +Aloë, te onderscheiden van de <span class="ex">Aloë +Soccotrina</span> (de echte of Arabische Aloë) en van de +West-Indische Aloë.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3641" href="#xd20e3641src" name="xd20e3641">14</a></span> Men +zegt, dat deze stad 60,000 inwoners heeft; Montevideo, de tweede +belangrijke stad aan de oevers der La Plata, 15,000.</p> +<p class="footnote">Thans hebben die steden respect. 1,242,000 en +310,000 inwoners, volgens tellingen in 1909 en 1908.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3670" href="#xd20e3670src" name="xd20e3670">15</a></span> Dit +woord is afgeleid van het Spaansche <span class= +"ex">matár</span> (dooden), en wil dus zeggen: doodslager, +moordenaar.</p> +</div> +</div> +<div id="ch7" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="label">Hoofdstuk VII.</h2> +<h2 class="main">Van Buenos Aires naar Santa Fé.</h2> +<p class="firstpar"><span class="marginnote">27 September.</span> Des +avonds ondernam ik een uitstapje naar Santa Fé, dat ongeveer 300 +Engelsche mijlen van Buenos Aires aan de oevers der Parana gelegen is. +Na het regenachtige weder waren de wegen in de nabijheid der stad +buitengewoon slecht. Ik had nooit gedacht, dat een ossenwagen hier over +kon; zooals de wegen nu waren, vorderde men nauwelijks een mijl in het +uur, en vooruit liep een man om de beste richting aan te wijzen. De +ossen werden verschrikkelijk afgemat. Het is eene groote dwaling zoo +men meent, dat bij betere wegen en een versnelden gang het lijden der +dieren in dezelfde verhouding zou toenemen. Wij reden voorbij een tros +wagens en een troep beesten op weg naar Mendoza. De afstand is ongeveer +580 geographische mijlen (1075 kilom.), en meestal wordt de tocht in 50 +dagen volbracht. Deze wagens zijn zeer lang, smal en met riet overkapt; +zij hebben slechts twee wielen, waarvan de middellijn soms tien voet +bedraagt. Elke wagen wordt door zes ossen getrokken, die door een +drijversprikkel van minstens 20 voet lengte voortgedreven worden. Dit +werktuig hangt in de kap; voor de disselossen houdt men een kleineren +prikkel in de hand, en voor het middelste paar dient een punt, welke +rechthoekig uit het midden van <span class="pagenum">[<a id="pb169" +href="#pb169" name="pb169">169</a>]</span>den langen steekt. Het +geheele toestel had veel weg van een of ander oorlogswerktuig.</p> +<p><span class="marginnote">28 September.</span> Wij trokken door het +stadje Luxan, alwaar een houten brug over de rivier ligt—iets wat +in dit land een zeer ongewoon gebruik is, en gingen ook door Areco. De +vlakten waren schijnbaar effen, doch in werkelijkheid niet, want op +verschillende plaatsen was de horizon niet te peilen. De +estáncias staan hier ver van elkander, omreden het land bedekt +is met velden van een wrange soort klaver of van den grooten distel, en +er dus weinig goed weiland is. De laatsten, wel bekend uit de heldere +beschrijving van Sir F. Head, waren in dezen tijd van het jaar voor +twee derden volwassen; op sommige plaatsen bereikten zij de hoogte van +een paarderug, doch op andere waren zij nog niet uitgekomen, en was de +grond kaal en stoffig als op een tolweg. De velden waren van het +glanzigste groen en vertoonden eene fraaie miniatuur-gelijkenis met +gebroken boschland. Als de distels volwassen zijn, zijn de groote +velden ondoordringbaar, behalve langs enkele paden, even ingewikkeld +als in een doolhof. Deze zijn alléén aan de roovers +bekend, die hen in dit seizoen bewonen en ’s nachts te voorschijn +komen om ongestraft te stelen en te moorden. Toen ik ergens aan een +huis vroeg of de roovers talrijk waren, kreeg ik ten antwoord: +“De distels zijn nog niet uit”—waarvan de beteekenis +op het eerste gehoor niet heel duidelijk was. Een tocht langs deze +paden biedt weinig belangrijks, wijl zij door weinig dieren of vogels +bewoond worden, met uitzondering van de <span class= +"ex">bizcacha</span> en haar vriend, den kleinen uil.</p> +<p>De <span class="ex">bizcacha</span> of het Peruaansch +Konijntje<a class="noteref" id="xd20e3701src" href="#xd20e3701" name= +"xd20e3701src">1</a> vormt naar men weet, een sprekend kenmerk in de +zoölogie der <span class="pagenum">[<a id="pb170" href="#pb170" +name="pb170">170</a>]</span>Pampas. Men vindt het zuidelijk tot aan de +Rio Negro op 41° breedte, maar niet lager. Het kan niet, zooals het +<span class="ex">aguti</span>, op de woeste grintvlakten van +Patagonië leven, maar verkiest een kleiachtigen of zandigen bodem, +die een anderen en meer overvloedigen plantengroei voortbrengt. Bij +Mendoza, aan den voet der Cordilleras, komt het dicht in de buurt der +verwante hooglandsche species voor. Het is een zeer opmerkelijk feit in +zijne geographische verspreiding, dat het, gelukkig voor de bewoners +van Oost-Banda, nooit ten oosten van de Uruguay-rivier gezien is, +niettegenstaande dat er vlakten in deze provincie zijn, welke +uitmuntend voor zijne leefwijze geschikt schijnen. De Uruguay heeft een +onoverkomelijken hinderpaal gevormd voor zijne verhuizing, ofschoon de +breedere slagboom van de Parana overschreden werd, en de bizcacha in de +tusschen deze twee groote rivieren gelegen provincie Entre Rios +inheemsch is. Bij Buenos Aires komen deze dieren uiterst veel voor. Hun +meest gezocht verblijf schijnen die gedeelten der vlakte te zijn, welke +een half jaar lang met geen andere planten dan reuzendistels bedekt +zijn. De Gauchos zeggen, dat het van wortels leeft, hetgeen wegens de +groote sterkte zijner knaagtanden en de soort plaatsen die het bezoekt, +wel waarschijnlijk lijkt. Des avonds komen de bizcachas in menigte naar +buiten, en zitten bij den ingang harer holen kalm op de hurken. Op +zulke oogenblikken zijn zij zeer mak; en een man, die ze te paard +voorbijrijdt, schijnt dan slechts een voorwerp van ernstige beschouwing +voor ze te zijn. Zij loopen zeer plomp, en hebben, als zij zich voor +een gevaar uit de voeten maken, met hare opgeheven staarten en korte +voorpooten veel weg van groote ratten. Haar vleesch, gekookt, is zeer +blank en goed, maar wordt zelden gebruikt.</p> +<p>De bizcacha heeft eene zeer zonderlinge gewoonte, hierin bestaande, +dat zij elk hard voorwerp naar de opening van haar hol sleept. Vele +beenderen van vee, steenen, distelstengels, harde aardkluiten, droge +mest, enz. worden in een ongeregelden hoop—dikwijls zooveel als +een kruiwagen bevatten kan—om elke groep holen bijeengebracht. +Van <span class="pagenum">[<a id="pb171" href="#pb171" name= +"pb171">171</a>]</span>geloofwaardige zijde werd mij verteld, dat een +heer gedurende een rit in een donkeren nacht zijn horloge verloor. Des +morgens keerde hij terug, onderzocht den grond bij elk bizcacha-hol dat +langs den weg lag, en vond het spoedig, gelijk bij verwacht had. Deze +gewoonte om alles op te rapen wat ergens op den grond in de buurt +zijner woning ligt, moet het dier heel wat werk geven. <span class= +"corr" id="xd20e3716" title= +"Bron: Wáarom">Wáárom</span> het gedaan wordt, kan +ik in de verste verte zelfs niet gissen: voor verdediging kan het niet +zijn, daar de afval in hoofdzaak boven de opening van het hol gelegd +wordt, dat onder een zeer kleinen hoek in den grond dringt. +Ongetwijfeld moet er een goede reden voor bestaan; maar aan de bewoners +van het land is zij geheel onbekend. Het eenige mij bekende feit, dat +daarmeê overeenkomt, is de gewoonte van dien buitengewonen +Australischen vogel (<span class="ex">Calodera maculata</span>), die +een sierlijk gewelfden doorgang van takjes maakt om in te spelen, en +bij de plek land- en zeeschelpen, beenderen en vogelveêren, +vooral lichtkleurige, verzamelt. Gould, die deze feiten beschreven +heeft, meldt mij, dat de inboorlingen, als zij een hard voorwerp +verliezen, de speeldoorgangen onderzoeken; en hem is bekend, dat op die +manier eens een tabakspijp werd teruggevonden.</p> +<p>De kleine uil (<span class="ex">Athene cunicularia</span>), die zoo +dikwijls genoemd is, bewoont op de vlakten van Buenos Aires uitsluitend +de holen der bizcacha; maar in Oost-Banda is hij zijn eigen werkman. +Overdag, doch meer in ’t bijzonder des avonds, kan men deze +vogels dikwijls bij paren in alle richtingen op de heuvels bij hunne +holen zien staan. Zoo men hen stoort, gaan zij òf in het hol, +òf zij vliegen onder het uiten van een schellen, rauwen kreet in +merkwaardige bochten een kort eind weg, keeren zich dan om en kijken +onbeweeglijk naar hun vervolger. Soms kan men hen des avonds hooren +krassen. In de door mij geopende magen van twee hunner vond ik +overblijfsels van muizen, en eens zag ik een kleine doode slang +wegvoeren. Men zegt, dat slangen hun gewone buit zijn gedurende den +dag. Als een bewijs van welke verschillende soorten voedsel uilen +kunnen leven, <span class="pagenum">[<a id="pb172" href="#pb172" name= +"pb172">172</a>]</span>wil ik hier vermelden, dat bij een exemplaar +hetwelk op de eilanden van den Chonos-Archipel gedood werd, de maag vol +tamelijk groote krabben was. In Indië bestaat een visschende +uilensoort, die eveneens krabben vangt.<a class="noteref" id= +"xd20e3729src" href="#xd20e3729" name="xd20e3729src">2</a></p> +<p>Des avonds staken wij op een eenvoudig, uit saamgebonden vaten +gemaakt vlot over de Rio Arrecife, en sliepen in het posthuis aan den +overkant. Ik betaalde dien dag voor 31 leagues paardenhuur; en hoewel +de zon blakerend heet was, gevoelde ik mij maar weinig vermoeid. Als +kapitein Head spreekt van 50 leagues rijden per dag, stel ik mij den +afstand niet voor als gelijk aan 150 Engelsche mijlen. In elk geval +bedroegen de 31 leagues, in rechte lijn gemeten, slechts 76 Eng. +mijlen; dit vermeerderd met vier mijlen voor omwegen in geval van een +open land, zou, naar ik denk, een voldoenden maatstaf geven.</p> +<p><span class="marginnote">29 en 30 September.</span> Wij vervolgden +onzen rit over vlakten van dezelfde gesteldheid. Te San Nicolás +zag ik voor het eerst de statige rivier Parana. Aan den voet der rots, +waarop San Nicolás ligt, lagen eenige groote schepen voor anker. +Voordat wij te Rosario kwamen, staken wij de Saladillo over, een stroom +van helder vlietend water, maar te zout om te drinken. Rosario is eene +groote stad<a class="noteref" id="xd20e3740src" href="#xd20e3740" name= +"xd20e3740src">3</a> in eene doodsche effen vlakte, die een zestig voet +hoogen rotswand vormt boven de Parana. De rivier is hier zeer breed, +met vele eilandjes, die, evenals de overstaande oever, laag en begroeid +zijn. Men zou wanen een groot meer voor zich te zien, indien de +eilandjes met hunne rechtlijnige vormen niet terstond aan stroomend +water herinnerden. De klippen zijn het schilderachtigste gedeelte: soms +zijn zij zuiver loodrecht en van eene roode kleur; andere keeren vormen +zij groote gebroken rotsen, die met cactussen en mimosa-boomen bedekt +zijn. Het werkelijk grootsche van eene reusachtige rivier als deze, +beseft men eerst uit de overweging, welk een belangrijk middel van +<span class="pagenum">[<a id="pb173" href="#pb173" name= +"pb173">173</a>]</span>gemeenschap zij vormt voor den handel van het +eene volk met het andere; welk een afstand zij doorloopt, en hoe +uitgestrekt het gebied is, waaraan zij het groote volume zoetwater +onttrekt, dat voorbij uwe voeten vloeit.</p> +<p>Vele <span class="ex">leagues</span> ten noorden en ten zuiden van +San Nicolás en Rosario is het land inderdaad vlak. Van hetgeen +reizigers over dit zeer vlakke voorkomen geschreven hebben, kan bijna +niets overdreven worden geacht. Toch kon ik bijna nooit een plek +vinden, van waar, als ik mij langzaam omdraaide, de voorwerpen in +sommige richtingen niet verder af gezien werden, dan in andere; en +klaarblijkelijk wijst dit op oneffenheid van terrein. Op zee ligt de +horizon van iemand, wiens oog zes voet boven de oppervlakte van het +water is geplaatst, op 2⅘ mijl afstand.<a class="noteref" id= +"xd20e3750src" href="#xd20e3750" name="xd20e3750src">4</a> Hoe vlakker +het terrein, des te meer ook nadert de horizon deze enge grenzen; en +naar mijn idee, ontneemt dit aan eene uitgestrekte effen vlakte geheel +die grootschheid, welke men denken zou dat zij bezat.</p> +<p><span class="marginnote">1 October.</span> Wij reden bij maanlicht +weg, en kwamen bij zonsopgang aan de Rio Tercero. Deze rivier wordt +óok de Saladillo genoemd, en verdient dien naam, want het water +is brak. Ik bleef hier het grootste deel van den dag, bezig met het +zoeken naar fossiele beenderen. Behalve een volledigen tand van den +<span class="ex">Toxodon</span> en vele verspreide beenderen, vond ik +twee reusachtige skeletten, die, <span class="pagenum">[<a id="pb174" +href="#pb174" name="pb174">174</a>]</span>dicht bij elkander, als een +verheven beeldwerk uit den loodrechten oeverwand der Parana staken. Zij +waren echter zoo vergaan, dat ik slechts twee kleine stukken van een +der groote maaltanden kon meênemen; maar deze bewijzen voldoende +dat de overblijfsels tot een <span class="ex">Mastodon</span><a class= +"noteref" id="xd20e3803src" href="#xd20e3803" name="xd20e3803src">5</a> +behooren—waarschijnlijk dezelfde soort als die voorheen de +Cordilleras in Opper-Peru in zoo groot aantal bewoonde. De mannen, die +mij in hunne kano vervoerden, zeiden dat zij deze skeletten al lang +gekend en zich dikwijls verwonderd hadden, dat zij daar gekomen waren; +maar het noodzakelijke van eene theorie beseffende, waren zij tot de +gevolgtrekking gekomen dat de <span class="ex">Mastodon</span>, evenals +de bizcacha, voorheen een graafdier was geweest! Des avonds reden wij +naar een ander veer en staken de Monge over: wederom eene +brakwater-rivier, die den droesem van het spoelwater der Pampas +medevoert.</p> +<p><span class="marginnote">2 October.</span> Onze tocht leidde door +Corunda, dat om zijn bloeiende tuinen een der aardigste dorpen was, die +ik ooit zag. Van af dit punt naar Santa Fé is de weg niet heel +veilig. De westzijde der Parana is in noordelijke richting onbewoond; +dit heeft tengevolge, dat de Indianen soms tot hier doordringen en de +reizigers belagen. Ook is de gesteldheid van het land daartoe gunstig; +want in plaats van eene grasvlakte, is hier een open boschland, +bestaande uit lage stekelige mimosae. Wij gingen langs <span class= +"pagenum">[<a id="pb175" href="#pb175" name= +"pb175">175</a>]</span>eenige huizen, die geplunderd en sedert verlaten +waren, en zagen tegelijk een schouwspel dat mijne gidsen met de hoogste +voldoening bekeken. Het was het skelet van een Indiaan, die met de +droge huid om zijn gebeente, aan de takken van een boom hing.</p> +<p>Des morgens kwamen wij te Santa Fé, waar ik tot mijn +verrassing <span class="corr" id="xd20e3859" title= +"Bron: bemérkte">bemerkte</span> welke groote klimaatverandering +een breedte-verschil van slechts drie graden tusschen deze plaats en +Buenos Aires ten gevolge had gehad. Dit bleek uit de kleeding en het +uiterlijk der menschen, uit de meerdere hoogte der <span class= +"ex">ombu</span>-boomen, het aantal nieuwe cactussen en andere planten, +maar vooral uit de vogels. In den loop van een uur bespeurde ik een +half dozijn vogels, die ik nooit te Buenos Aires had gezien. In +aanmerking genomen, dat er tusschen beide plaatsen geen natuurlijke +grensscheiding is, in de gesteldheid van het land bijna dezelfde, zoo +was het onderscheid veel grooter dan ik had mogen verwachten.</p> +<p><span class="marginnote">3 en 4 October.</span> Deze beide dagen +werd ik door hoofdpijn aan mijn bed gekluisterd. Eene goedhartige oude +vrouw, die mij oppaste, wilde mij een aantal zonderlinge middelen laten +beproeven. Een alledaagsch middel is, dat men een blad van een +oranjeboom of een stuk zwarte pleister aan elken slaap hecht; en een +nog algemeenere methode is, dat men een boon in tweeën snijdt, de +helften natmaakt en op elken slaap één legt, waar zij +licht zullen vastkleven. Het wordt niet raadzaam geacht de boonen of de +pleister te verwijderen, maar ze te laten afvallen; en zoo zal iemand +met zulke dingen op het hoofd op uwe vraag wat er aan scheelt, soms ten +antwoord geven: “Eergisteren had ik hoofdpijn.” Vele van de +geneesmiddelen, die het volk in dit land gebruikt, zijn belachelijk +vreemd, maar te walgelijk om genoemd te worden. Een van de minst vuile +is, dat men twee jonge hondjes doodt, opensnijdt en hen aan weerszijden +van een gebroken lid vastbindt. Kleine onbehaarde honden zijn zeer +gezocht om aan de voeten van verminkte personen te slapen.</p> +<p>Santa Fé is een rustig stadje, dat zindelijk en goed +onderhouden <span class="pagenum">[<a id="pb176" href="#pb176" name= +"pb176">176</a>]</span>wordt.<a class="noteref" id="xd20e3873src" href= +"#xd20e3873" name="xd20e3873src">6</a> De gouverneur Lopez was een +gewoon soldaat ten tijde der revolutie, maar is nu 17 jaar aan het +bewind. Deze bestendige regeering is toe te schrijven aan zijne +tyrannieke gewoonten, want tyrannie schijnt voor deze landen nog beter +geschikt dan een republikeinsch bestuur. De geliefkoosde bezigheid van +den gouverneur is het jachtmaken op Indianen; onlangs vermoordde hij er +48, en verkocht de kinderen voor den prijs van drie of vier pond het +stuk.</p> +<p><span class="marginnote">5 October.</span> Wij trokken de Parana +over naar Santa Fé Bajada, eene stad op den overstaanden oever. +De overtocht duurde eenige uren, wijl de rivier hier uit een doolhof +van kleine stroomen bestond, onderling gescheiden door lage begroeide +eilanden. Ik had een introductie-brief aan een ouden Spanjaard uit +Catalonië, die mij met de meest bijzondere gastvrijheid +behandelde. Bajada is de hoofdstad van Entre Rios. In 1825 had de stad +6000 inwoners en de provincie 30.000; maar ondanks dit geringe cijfer, +heeft geen provincie meer van bloedige en wanhopige omwentelingen te +lijden gehad, dan zij. Men pocht hier op vertegenwoordigers, ministers, +een staand leger en gouverneurs: bijgevolg is het geen wonder, dat men +zijn omwentelingen heeft. In de toekomst zal dit een der welvarendste +provinciën van La Plata worden.<a class="noteref" id= +"xd20e3880src" href="#xd20e3880" name="xd20e3880src">7</a> De bodem is +afwisselend en vruchtbaar, en door hare bijna eilandvormige gedaante +bezit zij in de rivieren Parana en Uruguay twee groote +verbindingswegen.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Ik had hier een oponthoud van vijf dagen, welken tijd ik besteedde +aan het geologisch onderzoek van het naburige land, dat veel +belangrijks biedt. Wij zien hier, aan den voet der klippen, lagen met +ingesloten haaietanden en zeeschelpen <span class="pagenum">[<a id= +"pb177" href="#pb177" name="pb177">177</a>]</span>van uitgestorven +soorten opwaarts in een verharden mergel overgaan, en verder in de +roode kleiachtige Pampas-aarde met hare kalkachtige verdikkingen en +beenderen van land-viervoeters. Deze loodrechte doorsnede zegt ons +duidelijk, dat hier eene groote baai met zuiver zoutwater gaandeweg +inkromp en eindelijk in eene modderige rivier-delta veranderde, waar +drijvende lijken werden heengevoerd. Te Punta Gorda in Oost-Banda vond +ik de delta-afzetting van de Pampas afgewisseld door een kalksteen, die +eenige van dezelfde uitgestorven zeeschelpdieren bevatte; dit laatste +wijst dus òf op eene verandering van de vroegere stroomingen, +òf, wat waarschijnlijker is, op eene hoogte-schommeling van den +bodem der oude rivier-delta. Tot voor korten tijd waren de redenen, +waarom ik de Pampas-formatie voor eene delta-afzetting hield, deze: +haar algemeen voorkomen, hare ligging bij de monding van de bestaande +groote Rio de la Plata, en de aanwezigheid van zooveel beenderen van +land-viervoeters. Maar nu heeft Prof. Ehrenberg de goedheid gehad voor +mij wat van de roode aarde te onderzoeken, welke diep uit het afzetsel, +dicht bij de skeletten van den mastodon, genomen was; en daarin vindt +hij talrijke infusiediertjes, deels zout-, deels zoetwater-vormen, de +laatsten met eene geringe meerderheid. Naar aanleiding daarvan merkt +hij op, dat het water brak moet geweest zijn. A. d’Orbigny vond +aan de oevers der Parana, ter hoogte van ongeveer honderd voet, groote +beddingen van een delta-schelpdier, dat nu honderd mijlen +stroomafwaarts dichter bij zee leeft; en dergelijke schelpdieren vond +ik op geringere hoogte aan de oevers van de Uruguay; dit bewijst, dat, +onmiddellijk voordat de Pampas onder langzame rijzing in droog land +veranderde, het daarop staande water brak was. Onder Buenos Aires zijn +gerezen beddingen met zeeschelpdieren van levende soorten, wat eveneens +bewijst, dat de periode der Pampas-rijzing in het jongste of Quartaire +Tijdvak viel.<a class="noteref" id="xd20e3892src" href="#xd20e3892" +name="xd20e3892src">8</a> <span class="pagenum">[<a id="pb178" href= +"#pb178" name="pb178">178</a>]</span></p> +<p>In de Pampas-formatie te Bajada vond ik het beenachtig pantser van +een kolossaal armadil-achtig dier, waarvan de binnenzijde, na +verwijdering van de aarde, er als een groote ketel uitzag. Ook vond ik +tanden van den Toxodon en Mastodon, benevens een tand van een paard in +denzelfden verkleurden en verweerden staat. Deze laatste tand boezemde +mij veel belang in,<a class="noteref" id="xd20e3904src" href= +"#xd20e3904" name="xd20e3904src">9</a> en met nauwgezette zorg +vergewiste ik mij, dat hij tegelijktijdig met de andere overblijfsels +begraven was. Ik wist toen namelijk niet, dat onder de fossielen uit +Bahia Blanca een paardetand in het moedergesteente verborgen was; ook +was toen niet met zekerheid bekend, dat de overblijfsels van paarden in +Noord-Amerika algemeen zijn. Onlangs heeft Lyell uit de Vereenigde +Staten een paardetand meêgebracht; en het is een belangrijk feit, +dat Prof. Owen bij geen enkele versteende of jongere soort eenig spoor +van karakteristieke kromming kon vinden, totdat hij op het denkbeeld +kwam den tand met het door mij alhier gevonden exemplaar te +vergelijken. Hij heeft dit Amerikaansche paard <span class="ex">Equus +curvidens</span> genoemd. Het is zeker een wonderbaar feit in de +geschiedenis der Zoogdieren, dat in Zuid-Amerika een inheemsch paard +geleefd heeft en verdwenen is, om in latere eeuwen te worden opgevolgd +door de tallooze kudden afstammelingen van de enkele dieren, die door +de Spaansche kolonisten zijn ingevoerd!</p> +<p>Dat in Zuid-Amerika een fossiel paard, een mastodon, wellicht een +olifant,<a class="noteref" id="xd20e3912src" href="#xd20e3912" name= +"xd20e3912src">10</a> en een holhoornig herkauwend dier (door Lund en +Clausen in de holen van Brazilië ontdekt) bestaan, zijn zeer +belangwekkende feiten met betrekking tot de geographische verspreiding +der dieren. Verdeelen wij nu Amerika—niet bij de landengte van +Panama, maar langs het zuidelijk deel van Mexico op 20° +breedte,<a class="noteref" id="xd20e3920src" href="#xd20e3920" name= +"xd20e3920src">11</a> waar <span class="pagenum">[<a id="pb179" href= +"#pb179" name="pb179">179</a>]</span>het groote tafelland door zijn +invloed op het klimaat, en omdat het met uitzondering van eenige +valleiën en een strook laagland aan de kust, een breede slagboom +is voor den trek der soorten—dan zullen wij de twee +zoölogische provinciën van Noord- en Zuid-Amerika scherp +tegenover elkander hebben gesteld. Slechts weinige species zijn den +slagboom doorgegaan, en kunnen als landverhuizers uit het zuiden worden +aangemerkt: zooals de <span class="ex">puma</span>, het <span class= +"ex">opossum</span> of Amerikaansche buideldier, de <span class= +"ex">kinkaju</span> (<span class="ex">Cercoleptes caudivolvolus</span>) +en het <span class="ex">pecari</span>. Zuid-Amerika kenmerkt zich door +zijn bezit van vele eigenaardige knaagdieren, eene familie apen, de +lama, het pecari, den tapir, buideldieren, en in ’t bijzonder +door verschillende geslachten <span class= +"ex">Edentata</span>—eene orde, waartoe de luiaards, de +miereneters en armadillen behooren. Noord-Amerika, daarentegen, +kenmerkt zich (enkele treksoorten niet medegerekend) door talrijke +bijzondere knaagdieren, en door vier geslachten (os, schaap, geit en +antiloop) holhoornige herkauwers, van welke groote afdeeling men niet +weet, dat Zuid-Amerika eenige enkele species bezit.</p> +<p>Voorheen, maar in het tijdperk toen de meeste der nu bestaande +schelpdieren leefden, bezat Noord-Amerika, behalve holhoornige +herkauwers, den olifant, mastodon, het <span class="pagenum">[<a id= +"pb180" href="#pb180" name="pb180">180</a>]</span>paard en drie +geslachten <span class="ex">Edentata</span>, namelijk: <span class= +"ex">Megatherium</span>, <span class="ex">Megalonyx</span> en +<span class="ex">Mylodon</span>. In ongeveer het zelfde tijdperk +(zooals door de schelpdieren van Bahia Blanca bewezen wordt), bezat +Zuid-Amerika—naar wij straks gezegd hebben—een mastodon, +een paard, een holhoornigen herkauwer, en dezelfde drie geslachten +(tegelijk met vele andere) <span class="ex">Edentata</span>. Daaruit +blijkt, dat Noord- en Zuid-Amerika, toen zij in een vroeger geologisch +tijdperk deze vele geslachten gemeen hadden, in het kenmerk hunner +landbewoners veel nauwer aan elkaar verwant waren dan nu. Hoe meer ik +over deze zaak nadenk, des te belangwekkender schijnt zij mij: ik ken +geen ander voorbeeld, waar wij bijna kunnen aanduiden <span class= +"ex">wanneer</span> en <span class="ex">hoe</span> één +groot gebied gesplitst werd in twee scherp gekenmerkte zoölogische +provinciën. De geoloog, die onder den vollen indruk is van de +groote hoogte-schommelingen welke de aardkorst in vroegere tijdperken +onderging, zal niet schromen de latere rijzing van het Mexicaansche +tafelland, of wat waarschijnlijker is: de latere landverdrinking in den +Westindischen Archipel als de oorzaak te beschouwen van de +hedendaagsche zoölogische scheiding tusschen Noord- en +Zuid-Amerika. Het Zuidamerikaansche kenmerk der Westindische +zoogdieren<a class="noteref" id="xd20e3997src" href="#xd20e3997" name= +"xd20e3997src">13</a> schijnt er op te wijzen, dat deze archipel +voorheen met het zuidelijk vasteland verbonden was, en in ’t +vervolg van tijd een gezonken gebied is geworden.</p> +<p>Toen Amerika, en in ’t bijzonder Noord-Amerika zijne +olifanten, mastodonten, zijn paard en holhoornige herkauwers bezat, was +het in zijne zoölogische kenmerken veel nauwer aan de gematigde +deelen van Europa en Azië verwant, dan het nu is. Daar de +overblijfsels dezer geslachten <span class="pagenum">[<a id="pb181" +href="#pb181" name="pb181">181</a>]</span>aan weerszijden van de +Behring-Straat en in de vlakten van Siberië gevonden +worden,<a class="noteref" id="xd20e4023src" href="#xd20e4023" name= +"xd20e4023src">14</a> zijn wij genoopt de noordwestzijde van +Noord-Amerika als het vroegere verbindingspunt aan te zien tusschen de +Oude en zoogenaamde Nieuwe Wereld. En aangezien zoo vele soorten, +levende en uitgestorvene, van deze zelfde geslachten de Oude Wereld +bewonen en bewoond hebben, lijkt het hoogst waarschijnlijk, dat de +Noord-Amerikaansche olifanten, mastodonten, paard en holhoornige +herkauwers over later gezonken land bij de Behring-Straat uit +Siberië naar Noord-Amerika <span class="corr" id="xd20e4032" +title="Bron: verhuisten">verhuisden</span>, en vandaar, over later +gezonken land in West-Indië, naar Zuid-Amerika, alwaar zij zich +eenigen tijd met de inheemsche vormen van dat zuidelijk vasteland +vermengden, en sedert uitgestorven zijn.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Op mijne reis door het land kreeg ik verscheidene levendige +beschrijvingen van de gevolgen eener groote droogte, die onlangs +geheerscht had; en het verhaal hiervan is wel geschikt om eenig licht +te werpen op de gevallen, waarin een groot aantal dieren van alle +soorten te zamen begraven werden. De tijdruimte begrepen tusschen de +jaren 1827 en 1832 wordt de “<span class="ex" lang="es">gran +seco</span>” of groote droogte genoemd. Gedurende dien tijd viel +zoo weinig regen, dat de plantengroei, tot zelfs de distels, mislukte; +de beken droogden uit, en het geheele land kreeg het aanzien van een +stoffigen heerweg. Dit was vooral het geval in het noordelijk deel der +provincie Buenos Aires en in het zuidelijk deel van Santa Fé. +Eene groote menigte vogels, wilde dieren, vee en paarden stierven door +gebrek aan voedsel en water. Een man vertelde mij, dat de herten naar +den put op zijne binnenplaats plachten te komen,<a class="noteref" id= +"xd20e4042src" href="#xd20e4042" name="xd20e4042src">15</a> dien hij +genoodzaakt was geweest te graven, <span class="pagenum">[<a id="pb182" +href="#pb182" name="pb182">182</a>]</span>om zijn gezin van water te +voorzien, en dat de patrijzen nauwelijks kracht hadden om weg te +vliegen als zij vervolgd werden. Het verlies aan vee in de provincie +Buenos Aires alléén werd op minstens een millioen stuks +geschat. Een eigenaar te San Pedro had vóór deze jaren +20.000 stuks vee; aan het einde bleef er geen enkel over. San Pedro is +gelegen te midden van de fraaiste landstreek, en heeft zelfs nu (Oct. +1833) weer overvloed van dieren; maar in het laatste gedeelte van den +“<span class="ex">gran seco</span>” werd het levend vee, +dat tot voedsel der bewoners bestemd was, op groote schepen aangevoerd. +De dieren dwaalden van hunne estancias af, trokken ver naar het zuiden, +en vermengden zich daar in zulke menigte, dat eene Rijkscommissie uit +Buenos Aires werd gezonden om de geschillen der eigenaars te regelen. +Sir Woodbine Parish vertelde mij van eene andere en zeer merkwaardige +aanleiding tot geschil: wegens de groote droogte van den grond woeien +zulke massa’s stof op, dat de landpalen in deze open streek +overstoven werden, en de menschen niet konden zeggen waar de grenzen +hunner goederen waren!</p> +<p>Een ooggetuige deelde mij mede, dat het vee in kudden van duizenden +in de Parana liep, alwaar het, uitgeput van honger, de kracht miste +weder tegen de modderige oevers op te klimmen, zoodat het verdronk. De +rivierarm, die langs San Pedro vloeit, was zoo vol verrotte lijken, dat +een schippersbaas mij vertelde, dat de stank het bepaald onmogelijk +<span class="pagenum">[<a id="pb183" href="#pb183" name= +"pb183">183</a>]</span>maakte er door te varen. Zonder twijfel kwamen +zoo vele honderdduizenden dieren in de rivier om: hunne rottende +lichamen zag men den stroom afdrijven, en naar alle waarschijnlijkheid +werden vele in de delta der Rio de la Plata begraven. Alle kleine +rivieren kregen een hoog zoutgehalte; en op sommige plaatsen +veroorzaakte dit den dood van talrijke <span class="corr" id= +"xd20e4060" title="Bron: individuen">individuën</span>; want als +een dier van zulk water drinkt, herstelt het niet. Azara +beschrijft<a class="noteref" id="xd20e4063src" href="#xd20e4063" name= +"xd20e4063src">16</a> de razernij der wilde paarden bij zulk eene +gelegenheid, die zich in de moerassen stortten, en waarbij de +eerstaangekomenen overstelpt en doodgedrukt werden door de volgenden. +Hij voegt er bij, dat hij meer dan eens een duizendtal lijken van wilde +paarden zag, die aldus waren omgekomen. Ik merkte op, dat de beddingen +van kleine stroomen in de Pampas met een beenderen-breccia bedekt +waren; maar waarschijnlijk was dit toe te schrijven aan eene gestadige +toeneming, in plaats van aan een ramp op een of ander tijdstip. Op de +droogte van 1827 tot 1832 was een zeer regenachtig seizoen gevolgd, dat +groote overstroomingen veroorzaakte. Zoo is het bijna zeker, dat eenige +duizenden skeletten door de bezonken stoffen van het eerstvolgende jaar +begraven werden. Wat zou een geoloog er van denken, die zulk eene +ontzaglijke massa beenderen van alle diersoorten en alle tijden aldus +in een dikke aardachtige massa begraven zag? Zou hij dit niet veeleer +toeschrijven aan een vloed, die het land overstroomde, dan aan den +gewonen loop der dingen?<a class="noteref" id="xd20e4068src" href= +"#xd20e4068" name="xd20e4068src">17</a></p> +<p class="tb"></p> +<p><span class="marginnote">12 October.</span> Ik had plan gehad mijne +uitstapjes verder uit te strekken; maar daar ik niet wel was, moest ik +op een <span class="ex">balandra</span> of eenmast-vaartuig<a class= +"noteref" id="xd20e4080src" href="#xd20e4080" name= +"xd20e4080src">18</a> van omstreeks 100 ton lading en met bestemming +naar Buenos Aires, <span class="corr" id="xd20e4086" title= +"Bron: terugkeerden">terugkeeren</span>. Ten gevolge van het ongunstige +<span class="pagenum">[<a id="pb184" href="#pb184" name= +"pb184">184</a>]</span>weder vertuiden wij vroeg op den dag aan den tak +van een boom op een der eilanden. De Parana is vol eilanden, die een +bestendigen kringloop van verval en vernieuwing ondergaan. <span class= +"corr" id="xd20e4091" title="Bron: Voor zoover">Voorzoover</span> de +schipper zich herinnerde, waren verscheidene groote verdwenen, en +hadden weer andere zich gevormd, die door plantengroei beschermd waren. +Zij bestaan uit modderig zand, zonder het kleinste kiezelsteentje, en +lagen toen omstreeks vier voet boven rivierpeil; maar gedurende de +periodieke vloeden zijn zij overstroomd. Alle vertoonen hetzelfde +kenmerk: talrijke wilgen en enkele andere boomen zijn door eene groote +verscheidenheid van slingerplanten saâmverbonden, waardoor een +dicht kreupelbosch ontstaat. Deze kreupelbosschen bieden eene +schuilplaats aan <span class="ex"><span class="corr" id="xd20e4096" +title="Bron: capybaras">capybara’s</span></span> en jaguars. De +vrees voor laatstgenoemd dier verdreef al het genot om in de bosschen +door te dringen. Hedenavond was ik nog geen honderd yards gevorderd, +toen ik de onmiskenbare teekenen van de aanwezigheid van een +<span class="ex" lang="es">tigre</span><a class="noteref" id= +"xd20e4101src" href="#xd20e4101" name="xd20e4101src">19</a> ontdekte, +en genoodzaakt was terug te keeren. Op elk eiland waren deze sporen; en +evenals op mijn vorigen tocht <span class="ex" lang="es">el rastro de +los Indios</span> (het spoor der Indianen) het onderwerp der gesprekken +vormde, zoo was het hier <span class="ex" lang="es">el rastro del +tigre</span>.</p> +<p>De begroeide oevers der groote rivieren schijnen de geliefkoosde +schuilplaatsen van den jaguar te zijn; maar ten zuiden van de +Plata-rivier werd mij gezegd, dat zij het riet langs de meren +bewoonden. Waar zij ook zijn, schijnen zij water te verlangen. Hun +gewone prooi is de capybara, zoodat algemeen gezegd wordt, dat daar +waar de <span class="corr" id="xd20e4118" title= +"Bron: capybaras">capybara’s</span> talrijk zijn, weinig gevaar +voor den jaguar bestaat. Falconer verklaart, dat bij de zuidzijde van +de monding der Plata-rivier vele jaguars zijn, en dat deze voornamelijk +van visch leven: welk verhaal ik meer gehoord heb. Aan de Parana hebben +zij vele houthakkers gedood, en bij nacht zelfs schepen geënterd. +In Bajada leeft thans een man, die, <span class="pagenum">[<a id= +"pb185" href="#pb185" name="pb185">185</a>]</span>toen hij eens bij +donker uit het ruim van zijn schip kwam, op het dek gegrepen werd. Wel +rukte hij zich los, doch miste daarna het gebruik van zijn eenen arm. +Als de wassende stroomen deze dieren van de eilanden verdrijven, zijn +zij het gevaarlijkst. Men vertelde mij, dat enkele jaren geleden een +zeer groote jaguar eene kerk te Santa Fé binnendrong; twee +priesters, die achter elkander binnenkwamen, werden gedood; en een +derde, die kwam zien wat er gaande was, ontkwam ternauwernood. Het dier +werd afgemaakt, doordien men het uit een hoek van het gebouw, dat geen +dak had, doodschoot. In deze tijden richten zij ook groote +verwoestingen aan onder vee en paarden. Naar men zegt, dooden zij hun +prooi door hem den nek te breken. Worden zij van het lijk verjaagd, dan +keeren zij er zelden naar terug. De Gauchos zeggen, dat de jaguar op +zijne nachtelijke zwerftochten zeer wordt lastig gevallen door het +gekef der vossen, die hem volgen. Dit stemt op merkwaardige wijze +overeen met het algemeen bevestigde feit, dat jakhalzen op dergelijke +officieuse manier den Oostindischen tijger volgen. De jaguar is een +luidruchtig dier, dat des nachts herhaaldelijk brult, vooral wanneer +slecht weêr in aantocht is.</p> +<p>Op zekeren dag, toen ik aan de oevers van de Uruguay jaagde, werden +mij sommige boomen gewezen, waar deze dieren steeds heenloopen, om, zoo +het heet, hunne klauwen te scherpen. Ik zag drie welbekende boomen: aan +de voorzijde was de bast oogenschijnlijk door de borst van het dier +licht gesleten, en aan weerszijden waren diepe schrammen of liever +groeven, die schuins afloopend bijna een <span class="corr" id= +"xd20e4125" title="Bron: yards">yard</span> lang waren. De schrammen +waren van verschillenden ouderdom. Een gewoon middel om zich te +vergewissen of een jaguar in de buurt is, bestaat hierin, dat men deze +boomen onderzoekt. Ik stel mij voor, dat deze gewoonte van den jaguar +volkomen gelijk is aan die, welke men dagelijks bij de huiskat zien +kan, als deze met gestrekte pooten en uitgestoken nagels den poot van +een stoel schraapt; en ik heb gehoord, dat jonge vruchtboomen in een +boomgaard in Engeland hierdoor zeer geleden hadden. Ongeveer eene +dergelijke gewoonte <span class="pagenum">[<a id="pb186" href="#pb186" +name="pb186">186</a>]</span>moet ook den <span class="ex">puma</span> +eigen zijn, want menigmaal heb ik op den kalen harden bodem van +Patagonië kepen gezien zóo diep, dat een ander dier ze niet +kon gemaakt hebben. Ik geloof, dat het doel dezer handeling is de +gescheurde punten van hunne klauwen af te vijlen, en niet, zooals de +Gauchos denken, om ze te scherpen. De jaguar wordt zonder veel moeite +gedood door middel van honden, die hem door hun geblaf in een boom +jagen, waar hij met kogels wordt afgemaakt.</p> +<p>Ten gevolge van slecht weder bleven wij twee dagen aan onze tuien +liggen. Ons eenig vermaak bestond in het vangen van visch voor ons +middageten; en de talrijke soorten die er waren, lieten zich alle goed +smaken. Een visch, genaamd de <span class="ex">armado</span> of +wentelaar (<span class="ex">Silurus</span>), is merkwaardig om het +harde, knarsende geluid, dat hij maakt als hij met lijn en haak +gevangen wordt, en dat duidelijk gehoord wordt als de visch onder water +is. Dezelfde visch heeft het vermogen om voorwerpen, zooals een +riemblad of vischlijn met de sterke graten van zijn borst- of rugvin +stevig vast te grijpen. Des avonds was het weêr bepaald tropisch, +en stond de thermometer op 79°. Tal van vuurvliegen fladderden +rond, en de muskieten waren zeer lastig. Slechts vijf minuten stak ik +mijne hand uit, en weldra zag zij er zwart van; ik geloof dat er niet +minder dan vijftig waren—alle druk aan het zuigen.</p> +<p><span class="marginnote">15 October.</span> Wij gingen op weg en +voeren langs Punta Gorda, waar eene kolonie van tamme Indianen is uit +de provincie Missiones. Snel zeilden wij den stroom af; maar wegens +eene kinderachtige vrees voor slecht weêr, draaiden wij +vóor zonsondergang bij in een smallen arm van de rivier. Ik nam +de boot en roeide een eind deze kreek in. Zij was zeer smal, bochtig en +diep; aan weerszijden een dertig tot veertig voet hooge muur van +boomen, door slingerplanten omkronkeld, die aan de kreek een bijzonder +duister aanzien gaf. Ik zag hier een zeer zeldzamen vogel, den +Schaarbek (<span class="ex">Rhynchops nigra</span>). Hij heeft korte +pooten, zwemvoeten, vleugels met buitengewoon <span class= +"pagenum">[<a id="pb187" href="#pb187" name= +"pb187">187</a>]</span>lange punten, en is ongeveer zoo groot als eene +zeezwaluw. De bek is zijdelings afgeplat, namelijk in een vlak +loodrecht op dien van den lepelaar of eend. Hij is zoo plat en buigzaam +als een ivoren vouwbeen, en de onderste kinnebak is, in tegenstelling +met alle andere vogels, anderhalve inch langer dan de bovenste.</p> +<p>In een meer nabij Maldonado, waaruit het water bijna weggevloeid +was, en dat bijgevolg krioelde van zwermen kleine visschen, zag ik vele +van deze vogels, meest in troepjes, snel voor- en achteruit dicht boven +de oppervlakte van het meer vliegen. Zij hielden hunne bekken wijd +open, en de onderste kinnebak half in het water gedompeld. Zoo scherend +langs de oppervlakte, kliefden zij die in hunne vlucht; het water was +geheel effen, en het zien van zulk een zwerm, waarvan elke vogel zijn +smal spoor op het spiegelend oppervlak achterliet, vormde een zeer +vreemd schouwspel. In hunne vlucht zwenken zij telkens met verbazende +rapheid om, en manoeuvreeren voortdurend met hunne uitstekende +onderkinnebak om vischjes op te duiken, die door de kortere bovenhelft +van hun schaarvormigen bek gegrepen worden. Dit feit zag ik +herhaaldelijk, terwijl zij, evenals zwaluwen, gestadig voor- en +achteruit langs mij heen vlogen. Als zij soms de oppervlakte van het +water verlieten, werd hunne vlucht wild, ongeregeld en snel; dan +stieten zij ook luide, harde kreten uit. Gedurende het visschen, komt +het voordeel van de lange eerste slagveêren hunner vleugels, +waardoor deze droog blijven, duidelijk aan het licht. Wanneer zij zoo +bezig zijn, gelijken hunne vormen op het symbool, waardoor vele +kunstenaars zeevogels voorstellen. Hunne staarten worden veel gebruikt +om hunne onregelmatige vlucht te sturen.</p> +<p>Deze vogels wonen ver landwaarts in langs den loop van de Rio +Parana; men zegt, dat zij hier het geheele jaar blijven en in de +moerassen broeden. Overdag rusten zij in zwermen op de grasvlakten, op +eenigen afstand van het water. Toen wij, zooals ik gezegd heb, in een +der diepe kreken tusschen de eilanden in de Parana voor anker +<span class="pagenum">[<a id="pb188" href="#pb188" name= +"pb188">188</a>]</span>lagen, daagde, bij het vallen van den avond, +plotseling een dezer schaarbekken op. Het water was geheel stil, en +vele kleine visschen kwamen naar boven. Langen tijd scheerde de vogel +over de oppervlakte, en vloog op wilde, ongeregelde wijs de smalle +kreek op en neer, die door de toenemende duisternis en de schaduw der +overhangende boomen bijna geheel donker was. Te Montevideo bespeurde +ik, dat eenige groote zwermen over dag op de modderbanken aan het +havenhoofd bleven, op dezelfde manier als op de grasvlakten bij de +Parana; en iederen avond vlogen zij zeewaarts. Op grond van deze feiten +vermoed ik, dat de <span class="ex">Rynchops</span> in ’t +algemeen bij nacht vischt, als wanneer vele lagere dieren in groote +menigte naar de oppervlakte komen. M. Lesson verklaart, dat hij deze +vogels de schelpen der in de zandbanken op de Chileensche kust begraven +<span class="ex">mactrae</span><a class="noteref" id="xd20e4161src" +href="#xd20e4161" name="xd20e4161src">20</a> heeft zien openen; maar +hun zachte snavel met ver vooruitspringende onderkinnebak, hunne korte +pooten en lange vleugels maken het zeer onwaarschijnlijk, dat deze +gewoonte algemeen is.</p> +<p>Toen wij de Parana afzakten, merkte ik slechts drie andere vogels +op, wier eigenschappen der vermelding waard zijn. De een is een kleine +ijsvogel (<span class="ex">Ceryle Americana</span>), die een langeren +staart heeft dan de Europeesche soort, en daardoor niet in zulk eene +stijve en rechte houding zit. Ook is zijn vlucht, in stede van recht en +snel als de loop van een pijl, mat en slingerend, evenals bij de +zachtsnavelige vogels. Hij stoot een lagen toon uit, die op het +samentikken van twee kleine steenen gelijkt. Een kleine groene papegaai +(<span class="ex">Conurus murinus</span>) met grijze borst, schijnt de +hooge boomen op de eilanden als bouwterrein boven elke andere plek te +verkiezen. Een aantal nesten zijn zoo dicht bij elkander geplaatst, dat +zij éene groote massa takjes vormen. Deze papegaaien leven +altijd in troepen, en richten groote verwoestingen aan in de +korenvelden. Men verzekerde <span class="pagenum">[<a id="pb189" href= +"#pb189" name="pb189">189</a>]</span>mij, dat er bij Colonia 2500 in +den loop van een jaar gedood waren. Een vogel met een gespleten staart, +die in twee lange vederen eindigt, (<span class="ex">Tyrannus +savana</span>) en door de Spanjaarden <span class= +"ex">Schaarstaart</span> genoemd, komt bij Buenos Aires zeer veel voor. +Gewoonlijk zit hij op een tak van een <span class="ex">ombu</span>-boom +in de nabijheid van een huis, jaagt van daar in korte vlucht de +insecten na, en keert naar dezelfde plek terug. In de vlucht vertoont +hij in zijn wijze van vliegen en zijn voorkomen in ’t algemeen +eene spottende gelijkenis met de gewone zwaluw. Hij is in staat zeer +korte draaien in de lucht te maken, waarbij hij zijn staart opent en +sluit, soms in horizontale of zijdelingsche, dan in verticale +richting—volkomen als eene schaar.</p> +<p><span class="marginnote">16 October.</span> Eenige mijlen ten zuiden +van Rosario wordt de westelijke oever der Parana door loodrechte +klippen begrensd, die zich in eene lange lijn tot nabij San Nicolas +uitstrekken, zoodat die oever meer op eene zeekust dan op die eener +zoetwater-rivier gelijkt. Het is een groot nadeel in het natuurschoon +der Parana, dat het water ten gevolge van de zachte gesteldheid harer +oevers zeer modderig is. De Uruguay, die door eene granietstreek +vloeit, is veel helderder; en waar de beide rivieren zich in den mond +der La Plata vereenigen, kan men hare waters op verren afstand aan de +zwarte en roode kleuren onderscheiden.—Daar des avonds de wind +niet zeer gunstig was, gingen wij, als naar gewoonte, onmiddellijk voor +anker; en toen het den volgenden dag wat frisch woei, was de schipper, +ondanks den gunstigen stroom, te vadzig om aan varen te denken. Te +Bajada was hij mij beschreven als een <span class="ex" lang="es">hombre +muy aflicto</span> (zeer zwaartillend man): als iemand, die altijd +traag vooruitkwam; maar het moet gezegd worden, dat hij alle vertraging +met bewonderingswaardige gelatenheid droeg. Hij was een oude Spanjaard, +en had vele jaren in dit land gewoond. De Engelschen mocht hij graag +lijden; maar hij beweerde stoutweg, dat de slag bij Trafalgar (1805, +Nelson) alléén gewonnen was, omreden alle Spaansche +kapiteins waren omgekocht, en dat de eenige werkelijk dappere daad +<span class="pagenum">[<a id="pb190" href="#pb190" name= +"pb190">190</a>]</span>aan beide zijden door den Spaanschen admiraal +verricht was. Mij trof het eenigszins kenmerkende feit, dat deze man +liever zou willen, dat zijne landgenooten voor de slechtste verraders +werden aangezien, dan voor onbekwaam of laf.</p> +<p><span class="marginnote">18 en 19 October.</span> Langzaam, doordien +de stroom ons weinig hielp, zakten wij de statige rivier af. Gedurende +dien tocht ontmoetten wij zeer weinig schepen. Een van de beste +natuurlijke gaven in zulk een groot verbindingskanaal, nl. eene rivier, +waarin schepen uit eene gematigde streek met een even verrassenden +rijkdom van sommige producten als een gemis van andere, zouden kunnen +varen naar eene streek met een tropisch klimaat en met een bodem, die +volgens den besten beoordeelaar, Bonpland, misschien nergens ter wereld +zijn weêrga vindt in vruchtbaarheid—die gave schijnt hier +moedwillig te worden verworpen. Hoe verschillend zou de aanblik van +deze rivier geweest zijn, indien Engelsche kolonisten het geluk +<span class="corr" id="xd20e4203" title="Bron: haddend">hadden</span> +gehad ’t eerst de Plata op te varen! Welke fraaie steden zouden +thans hare oevers hebben bedekt! Tot den dood van Francia, Dictator van +Paraguay, moeten deze beide landen gescheiden blijven, als lagen zij op +tegenovergestelde punten van den aardbol! En als de oude bloeddorstige +tyran de eeuwige rust is ingegaan, zal Paraguay door omwentelingen +worden verscheurd, even heftig, als het er vroeger onnatuurlijk kalm +was. Dit land zal moeten leeren, evenals elke andere Zuidamerikaansche +Staat, dat eene republiek niet slagen kan, voordat zij een zeker corps +mannen bezit, die doordrongen zijn van de beginsels van recht en +eer.</p> +<p><span class="marginnote">20 October.</span> Bij onze aankomst in den +mond der Parana, ging ik, gedreven door een sterk verlangen om Buenos +Aires te bereiken, te Las Conchas aan land, met het plan er heen te +rijden. Nauwelijks aan wal, of ik ontdekte tot mijne groote verrassing, +dat ik in zekeren zin een gevangene was. Wegens het uitbreken van eene +hevige omwenteling, waren alle havens onder arrest gesteld. Ik kon niet +naar mijn schip terugkeeren; en over <span class="pagenum">[<a id= +"pb191" href="#pb191" name="pb191">191</a>]</span>land naar de stad te +gaan—daar was geen sprake van. Na een lang onderhoud met den +commandant, kreeg ik verlof den volgenden dag naar Generaal Rolor te +gaan, die een troep oproerlingen aan dezen kant van de hoofdstad +commandeerde. Des morgens reed ik naar het kamp. De generaal verscheen +met al zijne officieren en soldaten, die er uitzagen alsof zij groote +schurken waren. Des avonds voordat hij de stad verliet, was de generaal +vrijwillig naar den gouverneur gegaan, en had met de hand op het hart +zijn eerewoord gegeven, dat <span class="ex">hij</span> althans tot het +laatste trouw zou blijven. De generaal vertelde mij, dat de stad zeer +streng geblokkeerd werd, en dat al wat hij doen kon was, mij een +paspoort geven aan den hoofdaanvoerder der rebellen te Quilmes. Daar +zouden wij een grooten omweg om de stad moeten maken en slechts met +veel moeite paarden kunnen krijgen.</p> +<p>Mijn ontvangst in het kamp was zeer beleefd; doch men zeide mij, dat +mij onmogelijk kon worden toegestaan in de stad te komen. Ik wenschte +dit juist zeer gaarne, daar ik de <span class="ex">Beagle</span> in +zijn vertrektijd van de Rio Plata vóór was. Nadat ik +echter verteld had hoe voorkomend Generaal Rosas aan de Colorado jegens +mij geweest was, veranderde dit gesprek nog sneller dan bij tooverslag. +Terstond werd mij gezegd, dat, al kon men mij geen paspoort geven, ik +toch voorbij hunne schildwachten mocht, mits ik mijn gids en mijne +paarden wilde achterlaten. Ik nam dit voorstel met genoegen aan, en een +officier werd mij mede gegeven om te zorgen, dat ik niet aan de brug +werd tegengehouden. Drie mijlen ver was de weg geheel verlaten. Ik +ontmoette een troep soldaten, die zich vergenoegden met mijn oud +paspoort ernstig in te kijken, en bevond mij eindelijk tot mijne niet +geringe vreugde in de stad.</p> +<p>Bijna zonder voorwendsel van grieven was deze revolutie uitgebroken; +maar in een staat, die in den loop van negen maanden (van Februari tot +October 1820) vijftien veranderingen in bestuur onderging, terwijl elk +gouverneur volgens de grondwet voor drie jaren gekozen werd—zou +het zeer onredelijk zijn naar voorwendsels te vragen. In dit geval +<span class="pagenum">[<a id="pb192" href="#pb192" name= +"pb192">192</a>]</span>verliet een troep mannen, die aan Rosas gehecht +waren en een afkeer hadden van den Gouverneur Balcarce, ten getale van +70 de stad—en onder de kreet van: “Rosas!” greep het +geheele land naar de wapenen. De stad werd toen geblokkeerd, en +levensmiddelen, vee noch paarden werden toegelaten; ook werd er nu en +dan geschermutseld, waarbij dagelijks enkele mannen vielen. De +belegerende partij wist wel, dat zij, door den toevoer van vleesch af +te snijden, zeker de overwinning zou behalen.</p> +<p>Generaal Rosas kon van den opstand niet afweten; maar dit scheen +volkomen met de bedoelingen zijner partij te strooken. Een jaar geleden +was hij tot gouverneur gekozen; doch hij weigerde, tenzij de +<span class="ex">Sala</span> (Kamer) hem ook buitengewone macht wilden +verleenen. Dit werd geweigerd, en sedert dien tijd heeft zijne partij +getoond, dat geen ander gouverneur zijn plaats kan behouden. De strijd +werd openlijk aan beide zijden gerekt, totdat men van Rosas bericht kon +hebben. Enkele dagen nadat ik Buenos Aires verliet, kwam er een brief, +waarin de generaal het afkeurde, dat de vrede verbroken was, maar +verklaarde, dat de belegerende partij volgens zijne idee het recht aan +haar kant had. Alleen op de ontvangst van dit bericht, vloden +gouverneur, ministers en een deel der militairen, ten getale van eenige +honderden, de stad uit. De oproerlingen kwamen binnen, kozen een +nieuwen gouverneur, en werden ten getale van 5500 man voor hunne +diensten betaald. Uit deze feiten bleek duidelijk, dat Rosas ten slotte +Dictator zou worden: want in den koningstitel heeft het volk in deze, +zoowel als in andere republieken een bepaalden tegenzin. Sedert wij +Amerika verlieten, hebben wij gehoord, dat Rosas met dictatoriale macht +was gekozen, en zich een tijd lang lijnrecht tegen de grondwettelijke +beginsels der Republiek heeft gekant. <span class="pagenum">[<a id= +"pb193" href="#pb193" name="pb193">193</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3701" href="#xd20e3701src" name="xd20e3701">1</a></span> De +bizcacha (<span class="ex">Lagostomus trichodactylus</span>) gelijkt +eenigszins op een groot konijn, maar heeft dikkere knaagtanden en een +langeren staart; zij heeft echter, evenals het aguti, slechts drie +teenen achter. Gedurende de laatste drie of vier jaren zijn de vellen +dezer dieren naar Engeland gezonden, om als bont te dienen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3729" href="#xd20e3729src" name="xd20e3729">2</a></span> +<span class="ex" lang="en">Journal of Asiatic Soc.</span>, deel V, blz. +363.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3740" href="#xd20e3740src" name="xd20e3740">3</a></span> Naar de +volkstelling van 1908 telt zij 160,000 inwoners.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3750" href="#xd20e3750src" name="xd20e3750">4</a></span> Ofschoon +de schrijver niet vermeldt welke “mijlen,” zijn het +blijkbaar <span class="ex" lang="en">nautical</span> of <span class= +"ex" lang="en">geographical miles</span> van 1854.965 Meter. In het +bekende werk van W<span class="corr" id="xd20e3759" title= +"Niet in bron">.</span> Chauvenet: <span class="ex" lang="en">Spherical +and Practical Astronomy</span>, Deel I, blz. 178, vinden wij voor den +afstand (d) van den zeehorizon:</p> +<p class="footnote xd20e109">d (in standaardmijlen) = 1,317 √ x +(in voeten)</p> +<p class="footnote">hierin x = 6 stellende, vinden wij door eene +eenvoudige berekening:</p> +<p class="footnote xd20e109">d (in standaardmijlen) = ± +3,225</p> +<p class="footnote">Een <span class="ex">statute</span> of <span class= +"ex">British</span> mijl bedraagt 1609.33 M., dus</p> +<p class="footnote xd20e109">3,225 <span class="ex">St. Miles</span> = +± 5190 Meter.</p> +<p class="footnote xd20e109">2,8 <span class="ex">Naut. Miles</span> = +± 5194 Meter.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Noot van den Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3803" href="#xd20e3803src" name="xd20e3803">5</a></span> De +<span class="ex">Mastodonten</span>, die voorvaderen onzer oliphanten, +zijn in Europa gevonden o.a. in de <span class= +"ex">Mioceen</span>-lagen van Frankrijk (<span class="ex">M. +longirostris</span>, <span class="ex">M. tapiroides</span> Cuv. enz.); +in het <span class="ex">Plioceen</span> van Engeland (<span class= +"ex">M. Arvernensis</span>) enz. Vóór het +Mioceen-Tijdperk zijn geen resten van dit dier gevonden. In Amerika +heeft de eerste <span class="ex">Mastodon</span> (<span class="ex">M. +mirificus Leidy</span>) geleefd om de groote <span class= +"ex">Plioceen</span>-meren ten westen van den Mississippi. Later, in +het <span class="ex">Quartaire</span> Tijdvak, komt over de noordelijke +helft der Ver. <span class="corr" id="xd20e3837" title= +"Bron: Saten">Staten</span>: in Noord- en Zuid-Carolina, Mississippi, +Arkansas, Texas, alsook in Canada <span class="ex">Mastodon +giganteus</span> voor. Eene variëteit van deze species is in +menigte in de Pampas van Zuid-Amerika gevonden.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Noot van den Vertaler.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3873" href="#xd20e3873src" name="xd20e3873">6</a></span> Blijkens +eene volkstelling, bezat de stad in 1901 circa 27000 inwoners.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3880" href="#xd20e3880src" name="xd20e3880">7</a></span> In 1907 +telde de provincie Entre Rios 384000 inwoners, en is, op 3 na, de meest +bevolkte provincie van de Argentijnsche Republiek. Hare hoofdstad heet +nu Concepcion del Uruguay.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3892" href="#xd20e3892src" name="xd20e3892">8</a></span> De +rijzing van Z.-Amerika aan de westkust bij de Andes duurt nog voort. +Zie Credner, Geologie, blz<span class="corr" id="xd20e3895" title= +"Bron: ,">.</span> 59.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3904" href="#xd20e3904src" name="xd20e3904">9</a></span> Ik +behoef hier nauwelijks te zeggen, dat er stellige bewijzen zijn, dat er +in Columbus’ tijd geen paarden in Amerika waren.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3912" href="#xd20e3912src" name="xd20e3912">10</a></span> Cuvier, +<span class="ex" lang="fr"><span class="corr" id="xd20e3915" title= +"Bron: Ossesmens">Ossemens</span> fossiles</span>, Deel I, blz. +158.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3920" href="#xd20e3920src" name="xd20e3920">11</a></span> Dit is +de door Lichtenstein, Swainson, Erichson en Richardson gevolgde +geographische verdeeling. De doorsnede van Vera-Cruz naar Acapulco, +door Alex. v. Humboldt in zijn <span class="ex" lang="fr">Essai +politique sur le royaume de la Nouvelle Espagne</span> gegeven<a class= +"noteref" id="xd20e3928src" href="#xd20e3928" name= +"xd20e3928src">12</a>, toont ons welk een ontzaglijke slagboom het +Mexicaansche tafelland vormt. Waar Dr. Richardson in zijn +voortreffelijk <span class="ex" lang="en">Report on the Zoology of +<span class="corr" id="xd20e3939" title="Bron: N.-America">N. +America</span></span> (uitgebracht voor het <span class="ex" lang= +"en">Brit. Assoc.</span>, 1836, blz. 157) spreekt over de +gelijkstelling van een Mexicaansch dier met den <span class= +"ex">Synetheres prehensilis</span>—zegt hij: “In hoeverre +dit juist is, weten wij niet; maar indien het waar is, vormt dit zoo +niet het eenige, dan toch bijna het eenige voorbeeld van een knaagdier, +dat aan Noord- en Zuid-Amerika gemeen is.”</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3928" href="#xd20e3928src" name="xd20e3928">12</a></span> Dit +meesterwerk werd van 1809/14 in ’t Duitsch vertaald, en verscheen +in 5 banden. Een uittreksel daarvan verscheen in 2 deelen bij Cotta te +Stuttgart in de <span class="ex" lang="de">Gesammelte Werke von A. von +Humboldt</span>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3997" href="#xd20e3997src" name="xd20e3997">13</a></span> Zie Dr. +Richardson’s <span class="ex">Report</span> blz. 157; ook +<span class="ex">L’Institut</span> 1837, blz. 253. Cuvier zegt, +dat de <span class="ex">kinkaju</span> op de Groote Antillen gevonden +wordt; maar dit is twijfelachtig. Gervais zegt, dat de <span class= +"ex">Didelphis Cancrivora</span> daar gevonden wordt. Zeker is +’t, dat West-Indië eenige zoogdieren bezit, welke dit land +bijzonder kenmerken. Een tand van den Mastodon is uit Bahama +meêgebracht: <span class="ex">Edinb.</span>, <span class="ex">New +Phil. Journal</span>, 1826, blz. 395.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4023" href="#xd20e4023src" name="xd20e4023">14</a></span> Zie het +merkwaardig Bijvoegsel van Dr. Buckland tot <span class="ex" lang= +"en">Beechy’s Voyage</span>; ook de geschriften van Chamisso in +<span class="ex" lang="en">Kotzebue’s Voyage</span>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4042" href="#xd20e4042src" name="xd20e4042">15</a></span> In +kapitein Owen’s <span class="ex" lang="en">Surveying +Voyage</span> (deel II, blz. 274) staat een treffend verhaal over de +gevolgen eener droogte op de olifanten te Benguëla (westkust van +Afrika). “Een aantal dezer dieren was vóor eenigen tijd in +een drom de stad binnengekomen, om zich van de putten meester te maken, +daar zij zich nergens in het land water konden verschaffen. De bewoners +vereenigden zich, en er ontstond een wanhopig gevecht, dat met de +volkomen nederlaag der indringers eindigde, doch niet voordat zij +één man gedood en vele anderen gewond hadden.” Naar +men zegt, heeft de stad eene bevolking van ongeveer 3000 zielen! Dr. +Malcolmson bericht mij, dat tijdens eene groote droogte in Indië +de wilde dieren eenige soldatententen te Ellore binnendrongen, en dat +een haas uit een pot dronk, dien de adjudant van het regiment hem +voorhield.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4063" href="#xd20e4063src" name="xd20e4063">16</a></span> +<span class="ex" lang="en">Voyage</span>, deel I, blz. 374.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4068" href="#xd20e4068src" name="xd20e4068">17</a></span> Deze +droogten schijnen, tot op zekere hoogte, bijna periodiek te zijn. Men +noemde mij de datums van vele andere en de tusschenruimten bedroegen +ongeveer 15 jaren.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4080" href="#xd20e4080src" name="xd20e4080">18</a></span> Het +vaartuig gelijkt eenigszins op onze kotters.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4101" href="#xd20e4101src" name="xd20e4101">19</a></span> +Hiermede wordt de <span class="ex" lang="es">tigre de +América</span> bedoeld, zooals de jaguar daar genoemd wordt.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4161" href="#xd20e4161src" name="xd20e4161">20</a></span> +Trogschelpen (van het Grieksche of Latijnsche <span class= +"ex">Mactra</span> = baktrog).</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +</div> +</div> +<div id="ch8" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="label">Hoofdstuk VIII.</h2> +<h2 class="main">Oost-Banda en Patagonië.</h2> +<p class="firstpar">Nadat ik omstreeks 14 dagen in de stad was +opgehouden, was ik blijde aan boord van een beurtschip, dat naar +Montevideo voer, te kunnen ontsnappen. Eene geblokkeerde stad moet +altijd een onaangename woonplaats zijn; maar in dit geval bestond +daarenboven gestadig vrees voor roovers binnen. De schildwachten waren +de ergste van allen; want zoowel door hun beroep als omdat zij wapenen +in handen hadden, stalen zij met eene brutaliteit, welke andere lieden +niet konden navolgen.</p> +<p>Onze overtocht was zeer lang en vervelend. De Rio de la Plata heeft +op de kaart eene trotsche uitmonding, maar in werkelijkheid is die zeer +arm. Eene wijde uitgestrektheid modderig water bezit grootschheid noch +schoonheid. Op zekeren tijd van den dag konden de twee oevers, die +beide uiterst laag zijn, nog juist van het dek af onderscheiden worden. +Bij mijne aankomst te Montevideo hoorde ik, dat de <span class= +"ex">Beagle</span> eenigen tijd niet zou zeilen; en dit deed mij +besluiten toebereidselen te maken voor een korten uitstap in dit +gedeelte van Oost-Banda. Al wat ik omtrent de streek bij Maldonado +gezegd heb, is toepasselijk op Montevideo; het land is echter veel +vlakker, met uitzondering alleen van den 450 voet hoogen <span class= +"ex">Green Mount</span>, waaraan het zijn naam ontleent. Van de +golvende grasvlakte is zeer weinig omheind; maar bij de stad zijn +enkele haagdammen, die met agaven, cactussen en venkel begroeid zijn. +<span class="pagenum">[<a id="pb194" href="#pb194" name= +"pb194">194</a>]</span></p> +<p><span class="marginnote">14 November.</span> Wij verlieten +Montevideo in den namiddag. Ik was voornemens naar Colonia del +Sacramiento te gaan, eene plaats op den noordelijken oever der Rio +Plata en tegenover Buenos <span class="corr" id="xd20e4252" title= +"Bron: Aiers">Aires</span> gelegen; van daar de Uruguay te volgen tot +aan het dorp Mercedes aan de Rio Negro (een der vele rivieren van dien +naam in Zuid-Amerika), en van dit punt rechtstreeks naar Montevideo +terug te keeren. Wij sliepen in het huis van mijn gids te Canelones. +Des morgens stonden wij vroeg op, in de hoop een flinken afstand te +kunnen rijden; doch vruchteloos, want alle rivieren waren overstroomd. +In booten staken wij de stroomen Canelones, Santa Lucia en San +José over, waarmeê veel tijd verloren ging. Op een vorigen +uitstap stak ik de Lucia bij hare monding over, en ontdekte tot mijne +verrassing hoe gemakkelijk onze paarden, ofschoon niet gewoon te +zwemmen, over eene breedte trokken van minstens 600 yards. Toen ik dit +te Montevideo vertelde, werd mij gezegd, dat in de Plata eens een schip +met eenige kunstenmakers en hunne paarden vergaan was, bij welke +gelegenheid een paard zeven mijlen ver naar het strand zwom.</p> +<p>In den loop van den dag vermaakte ik mij met de behendigheid, +waarmede een Gaucho een koppig paard dwong eene rivier over te zwemmen. +Hij trok zijne kleeren uit, sprong het dier op den rug, en reed het +water in tot waar het te diep werd. Toen liet hij zich van het kruis +zakken, greep den staart en maakte, telkens als het paard wilde +omkeeren, het dier bang door water in zijn gezicht te spatten. Zoodra +het paard aan de overzijde grond raakte, sprong de man er op, en zat al +stevig met den teugel in de hand, voordat het paard den oever bereikte. +Een naakt man op een even naakt paard is een fraai schouwspel; ik had +niet gedacht, dat die twee zoo goed bij elkander pasten. De staart van +een paard is een zeer nuttig aanhangsel. Eens ben ik met vier man eene +rivier overgestoken in eene boot, die op gelijke manier gesleept werd +als straks de Gaucho. Als een man en paard eene breede rivier moeten +oversteken, <span class="pagenum">[<a id="pb195" href="#pb195" name= +"pb195">195</a>]</span>doet de man het best met de eene hand den +zadelknop of de manen vast te houden, en zich met den anderen arm zelf +te helpen.</p> +<p>Wij sliepen en bleven den volgenden dag aan de Cufre-post. Des +avonds kwam de postman of brievenbesteller. Hij was een dag over zijn +tijd, doordien de Rosario overstroomd was. Dit verzuim zou echter niet +vele gevolgen hebben; want ofschoon hij door enkele van de voornaamste +steden in Oost-Banda was gegaan, bestond zijn geheele bagage uit twee +brieven! Het huis had een aangenaam uitzicht: eene golvende groene +vlakte, met sporen van de Plata in ’t verschiet. Het komt mij +voor, dat ik deze provincie met een geheel ander oog aanzie, dan toen +ik er voor ’t eerst kwam. Ik herinner mij, dat ik haar bijzonder +vlak vond; maar nu, na mijn galop over de Pampas, is mijn eenige +verwondering deze: wat mij toen bewogen kon hebben haar vlak te noemen. +Het land is eene aaneenschakeling van golvingen, op zichzelven +misschien niet zoo hoog, maar toch ware bergen vergeleken bij de +vlakten van Santa Fé. Door deze oneffenheden ontstaan tal van +kleine riviertjes of beken, en het gras is groen en welig.</p> +<p><span class="marginnote">17 November.</span> Wij trokken over de +diepe en snelstroomende Rosario, gingen door het dorp Colla, en kwamen +des middags te Colonia del Sacramiento. De afstand bedraagt 20 leagues, +door eene streek die met fraai gras begroeid, maar dun gezaaid is met +vee en menschen. Ik werd uitgenoodigd in Colonia te slapen, en den +volgenden dag een heer naar zijne estancia te vergezellen, waar eenige +kalksteen-rotsen waren. De stad is op een steenen voorgebergte gebouwd, +eenigszins in denzelfden geest als bij Montevideo. Zij is zeer +versterkt, maar stad en forten hadden in den Braziliaanschen oorlog +veel te lijden. De onregelmatige straten, alsook de omringende +boschjes, oranje- en perzikboomen gaven aan deze oude stad een +schilderachtig aanzien. De kerk is eene merkwaardige ruïne: +voorheen als kruitmagazijn gebruikt, werd zij in een van de tallooze +onweersbuien, die boven de Rio de la Plata <span class= +"pagenum">[<a id="pb196" href="#pb196" name= +"pb196">196</a>]</span>woeden, door den bliksem getroffen. Twee derden +van het gebouw vloog tot aan den grond in de lucht; en het overschot +staat nu als een verbrijzeld en zeldzaam monument der vereenigde +krachten van bliksem en kruit.</p> +<p>Des avonds wandelde ik om de halfgesloopte wallen der stad. Zij was +de hoofdzetel van den Braziliaanschen oorlog, die voor dit land zoo +schadelijk is geweest: niet zoozeer in zijne onmiddellijke gevolgen, +als omdat hij aanleiding gaf tot het benoemen van een menigte generaals +en alle andere officiers-rangen. In de Vereenigde +La-Plata-Provinciën zijn meer generaals benoemd (maar niet +betaald), dan in het Vereenigde Groot-Brittannië. Deze heeren +hebben behagen leeren scheppen in macht, en zijn niet afkeerig van wat +schermutselen. Vandaar dat velen altijd op den uitkijk staan om onrust +te stoken, en eene regeering omver te werpen, die tot heden nooit op +vasten grondslag rustte. Niettemin nam ik hier en in andere plaatsen +eene zeer algemeene belangstelling waar in de eerstvolgende +presidentsverkiezing; en dit schijnt een goed teeken voor de welvaart +van dit kleine land. De inwoners eischen niet veel opvoeding in hunne +vertegenwoordigers. Ik hoorde eenige lieden de verdiensten bespreken +van die voor Colonia, waarbij gezegd werd, dat al waren die +vertegenwoordigers ook geen mannen van zaken, zij toch allen hunne +namen konden teekenen! Hiermede, schenen zij te denken, moest elk +redelijk mensch tevreden zijn!</p> +<p><span class="marginnote">18 November.</span> Ik reed met mijn +<span class="corr" id="xd20e4273" title="Bron: gast">gastheer</span> +naar zijne estancia bij de Arroyo de San Juan. Des avonds deden wij een +rondrit om zijn landgoed: het besloeg 2½ □ leagues, en lag +in wat genoemd wordt een <span class="ex">hoek</span>, hetgeen zeggen +wil: aan eene zijde begrensd door de Plata-rivier, en aan de twee +andere beveiligd door ondoorwaadbare beken. Er was eene uitmuntende +haven voor kleine schepen, en een overvloed van klein bosch, dat een +gezochte brandstof levert voor Buenos Aires. Ik was benieuwd de waarde +van zulk eene volledige estancia te kennen. Zij telde 3000 stuks +horenvee en zou er drie- of viermaal zooveel <span class= +"pagenum">[<a id="pb197" href="#pb197" name= +"pb197">197</a>]</span>kunnen voeden; dan waren er 800 merries met 150 +afgerichte paarden, en 600 schapen. Er was overvloed van water en +kalksteen, een ruw gebouwd huis, uitstekende corrals en een +perzikboomgaard. Voor dit alles was hem £ 2000 geboden, doch hij +verlangde slechts £ 500 meer en zou het waarschijnlijk voor +minder verkoopen. Het hoofdbezwaar op eene estancia is, het vee +wekelijks tweemaal naar eene aangewezen plaats te drijven, om het mak +te maken en te tellen. Waar 10 of 15.000 stuks bijeen zijn, zou dit +laatste terecht een moeilijk werk worden geacht. Het wordt verricht +volgens het beginsel, dat het vee zich onveranderlijk verdeelt in +kleine troepen of <span class="ex">tropillas</span> van af 40 tot 100 +stuks. Elke <span class="ex">tropilla</span> wordt aan enkele bijzonder +gemerkte dieren herkend, terwijl haar aantal bekend is: zoodat, als er +een van de 10.000 verloren is, zulks hieraan ontdekt wordt, dat aan een +der tropillas een dier ontbreekt. In een stormachtigen nacht mengt het +vee zich dooreen; maar den volgenden morgen scheiden de tropillas zich +weer als vroeger, zoodat elk dier zijn maat moet kennen onder 10.000 +anderen.</p> +<p>Bij twee gelegenheden ontmoette ik in deze provincie eenige ossen +van een zeer zeldzaam ras, <span class="ex">nata</span> +genoemd.<a class="noteref" id="xd20e4292src" href="#xd20e4292" name= +"xd20e4292src">1</a> Uiterlijk schijnen zij tot ander vee in ongeveer +dezelfde betrekking te staan, als bul- of mophonden tot andere honden. +Hun voorhoofd is zeer kort en breed; de punt van den neus keert zich +naar boven, en de bovenlip ligt ver naar achteren; hunne onderkaken +steken voor de bovenste uit en hebben eene overeenkomstige kromming, +ten gevolge waarvan hunne tanden altijd bloot liggen. Hunne neusgaten +zitten hoog op den kop en staan zeer open; hunne oogen puilen naar +buiten. Onder het loopen laten zij hun kop aan den korten nek laag +hangen, en hunne achterpooten zijn, vergeleken bij de voorpooten, iets +langer dan gewoonlijk. Hunne bloote tanden, korte koppen en bovenwaarts +gekeerde neusgaten <span class="pagenum">[<a id="pb198" href="#pb198" +name="pb198">198</a>]</span>geven hun een uitdagend voorkomen van +zelfvertrouwen, zoo belachelijk als men zich denken kan.</p> +<p>Sedert mijne terugkomst, ben ik door de welwillendheid van mijn +vriend, kapitein Sulivan der Koninkl. Marine, in het bezit gekomen van +een schedel, welke nu bij de <span class="ex">College of +Surgeons</span> berust.<a class="noteref" id="xd20e4312src" href= +"#xd20e4312" name="xd20e4312src">2</a> Don F. <span class="corr" id= +"xd20e4315" title="Bron: Munitz">Muniz</span> te Luxan heeft al wat hij +omtrent dit ras vernemen kon, bereidwillig voor mij bijeengebracht. +Volgens zijn verhaal schijnt het, dat dit vee vóór +omstreeks 80 of 90 jaar zeldzaam was, en te Buenos Aires als eene +curiositeit werd beschouwd. Algemeen gelooft men, dat het ras zijn +oorsprong vond onder de Indianen ten zuiden van de Plata, en bij hen +voor de meest gewone soort gold. Zelfs nu toont vee, dat in de +provinciën nabij de Plata gefokt is, zijne minder +“beschaafde” afkomst hierin, dat het wilder is dan gewoon +vee, en dat de koe licht haar eerste kalf in den steek laat, als zij te +dikwijls bezocht of lastig gevallen wordt. Het is een zonderling feit, +dat, zooals Dr. Falconer mij bericht, het <span class= +"ex">Sivatherium</span>, die groote uitgestorven herkauwer in +Indië<a class="noteref" id="xd20e4321src" href="#xd20e4321" name= +"xd20e4321src">3</a>, zich kenmerkt door een bijna dergelijken bouw, +als de abnormale van het <span class="ex">nata</span>-ras.<a class= +"noteref" id="xd20e4337src" href="#xd20e4337" name="xd20e4337src">4</a> +<span class="pagenum">[<a id="pb199" href="#pb199" name= +"pb199">199</a>]</span></p> +<p>Het ras is zeer <span class="ex">echt</span>, en een <span class= +"ex">nata</span>-os en koe brengen onveranderlijk <span class= +"ex">nata</span>-kalveren voort. Een <span class="ex">nata</span>-os en +eene gewone koe, of de omgekeerde kruising verwekt eene nakomelingschap +met tusschenliggende kenmerken, doch waarin die van het <span class= +"ex">nata</span>-ras sterk uitkomen. Volgens Segnor Muniz bestaan de +duidelijkste bewijzen, dat, in tegenstelling met het algemeene gevoelen +der landbouwers in zulke gevallen, de <span class="ex">nata</span>-koe +bij kruising met een gewonen os hare bijzonderheden sterker overdraagt, +dan de <span class="ex">nata</span>-os bij kruising met eene gewone +koe. Als het gras tamelijk lang is, eet het <span class= +"ex">nata</span>-vee met tong en verhemelte evengoed als het gewone +vee; maar gedurende de groote droogten, als zoovele dieren omkomen, +verkeert het <span class="ex">nata</span>-ras in zeer ongunstigen +toestand, en zou uitgeroeid worden, indien het niet werd opgepast; want +het gewone vee kan, evenals paarden, zich nog in ’t leven houden +door met de lippen de takjes van boomen en riet af te vreten, hetgeen +de <span class="ex"><span class="corr" id="xd20e4377" title= +"Bron: natas">nata’s</span></span> niet zoo goed kunnen, omreden +hunne lippen niet sluiten; en zoodoende sterven zij vóór +het gewone vee. Dit feit treft mij, als sprekend voorbeeld hoe weinig +wij in staat zijn uit de gewone leefwijzen te beoordeelen door welke, +alleen na lange tusschentijden voorkomende omstandigheden, de +zeldzaamheid of uitsterving eener soort bepaald kan worden.</p> +<p><span class="marginnote">19 November.</span> Op onzen tocht door de +vallei Las Vacas sliepen wij ten huize van een Noord-Amerikaan, die een +kalkoven op den Arroyo de las Vivoras had. Des morgens reden wij naar +eene vooruitspringende landtong aan de oevers der rivier, Punta Gorda +genaamd, en trachtten onderweg een jaguar te ontdekken. Er waren tal +van versche sporen, en wij bezochten de boomen waaraan zij hunne +klauwen heeten te scherpen; doch het gelukte ons niet er een op te +jagen. Van dit punt vertoonde de Rio Uruguay eene statige watermassa +aan ons oog; en de aanblik van den stroom was wegens zijne helderheid +en snelheid <span class="pagenum">[<a id="pb200" href="#pb200" name= +"pb200">200</a>]</span>veel treffender, dan die van zijn buurman, de +Parana. Aan de overliggende kust vloeiden verscheidene takken van de +laatste in de Uruguay. Als de zon scheen, konden de twee kleuren van +het water zeer duidelijk gezien worden.</p> +<p>Des avonds begaven wij ons op weg naar Mercedes aan de Rio Negro; en +toen het nacht was vroegen wij in de estancia, waar wij aankwamen, +verlof te slapen. Het was een zeer uitgestrekt landgoed van 10 □ +leagues, welks eigenaar een der grootste grondbezitters in het land is. +Zijn neef had het beheer er over, en dezen trof ik in gezelschap van +een kapitein bij het leger, die onlangs uit Buenos Aires gevlucht was. +Hun stand in aanmerking genomen, was het nu volgende gesprek vrij +vermakelijk. Beiden uitten, als gewoonlijk, hunne grenzenlooze +verwondering dat de aarde rond was, en konden moeilijk gelooven, dat +een gat, mits diep genoeg in den grond gegraven, aan den anderen kant +zou uitkomen. Zij hadden echter wel van een land gehoord, waar het zes +maanden dag en zes maanden nacht was, en waar de inwoners zeer lang en +mager waren! Zeer nieuwsgierig waren zij naar den prijs en de qualiteit +van paarden en vee in Engeland. Toen zij hoorden, dat wij onze dieren +niet met den lazo vingen, riepen zij uit:</p> +<p>“O, dan gebruikt gij zeker niets anders dan de +bolas!”</p> +<p>Het denkbeeld van een omheind stuk land was geheel nieuw voor hen. +Ten slotte zeide de kapitein, dat hij mij een vraag te doen had, en dat +hij zich zeer verplicht zou achten, indien ik daarop in volle waarheid +antwoordde. Ik beefde bij de gedachte hoe diep wetenschappelijk die +vraag zou zijn... Zij luidde:</p> +<p>“Zijn de dames in Buenos Aires niet de mooiste ter +wereld?”</p> +<p>Ik antwoordde als een afvallige:</p> +<p>“Inderdaad, bekoorlijk.”</p> +<p>“Nu heb ik nog eene andere vraag,” liet de kapitein er +op volgen. “Dragen de dames in andere deelen der wereld wel zulke +groote kammen?” <span class="pagenum">[<a id="pb201" href= +"#pb201" name="pb201">201</a>]</span></p> +<p>Plechtig verklaarde ik den dappere, dat zij dit niet deden: welk +antwoord beiden bepaald in verrukking bracht.</p> +<p>“Zie nu eens aan,” riep de kapitein. “Iemand, die +de halve wereld heeft gezien, zegt, dat het zoo is. Wij dachten het +wel, maar nu weten wij het.”</p> +<p>Mijn uitstekend oordeel over kammen en mooie meisjes bezorgde mij +eene hoogst gastvrije ontvangst; de kapitein dwong mij zijn bed te +nemen, dan zou hij op zijn zadel slapen.</p> +<p class="tb"></p> +<p><span class="marginnote">21 November.</span> Bij zonsopgang togen +wij op weg en reden langzaam gedurende den ganschen dag. De geologische +gesteldheid van dit deel der provincie verschilde van het overige, en +geleek veel op die der Pampas. Zoo waren er uitgestrekte distelvelden, +en andere met den cardón; het geheele land kan inderdaad +éen groot veld van deze planten worden genoemd. De twee soorten +groeien afzonderlijk, elke plant in gezelschap van hare eigen soort. De +cardón is zoo hoog als de rug van een paard; maar de +Pampas-distel is dikwijls hooger dan de kruin van het hoofd des +ruiters. Er is geen sprake van dat men een yard ver van den weg +afwijkt; de weg zelf is gedeeltelijk, en in sommige gevallen geheel +versperd. Natuurlijk valt er niet te grazen; indien vee of paarden +eenmaal in het veld komen, zijn zij voor het oogenblik geheel verloren. +Daarom is het zeer gewaagd als men in dezen tijd van het jaar vee +tracht te drijven; want is het genoeg afgejaagd om den distels het +hoofd te bieden, dan loopt het er in en wordt niet meer gezien. In deze +districten zijn zeer weinige estancias, en die enkele liggen in de +nabijheid van vochtige <span class="corr" id="xd20e4414" title= +"Bron: valleiën">valleien</span>, waar deze woekerende planten +gelukkig geen van beide bestaan kunnen. Daar de nacht inviel voordat +wij aan het einde van onzen tocht waren, sliepen wij in eene ellendige +kleine hut, die door de armste lieden bewoond werd. De buitengewone, +ofschoon eenigszins vormelijke beleefdheid van onzen gastheer en +gastvrouw waren, hun stand in aanmerking genomen, bepaald kostelijk. +<span class="pagenum">[<a id="pb202" href="#pb202" name= +"pb202">202</a>]</span></p> +<p><span class="marginnote">22 November.</span> Wij kwamen aan eene +estancia op den Berquelo, toebehoorende aan een zeer gastvrijen +Engelschman, aan wien ik een introductie-brief had van mijn vriend Mr. +Lumb. Ik bleef hier drie dagen. Eens reed ik des morgens met mijn +gastheer naar de Sierra del Pedro Flaco, omstreeks 20 mijlen de Rio +Negro op. Bijna het geheele land was bedekt met goed, alhoewel grof +gras, dat tot aan den buik van een paard reikte; toch was over +verscheidene leagues geen enkel stuk vee te zien. Mits goed verdeeld, +zou de provincie Oost-Banda een verbazend getal dieren kunnen voeden. +Tegenwoordig beloopt de jaarlijksche uitvoer van huiden uit Montevideo +300.000, en het binnenlandsch verbruik is, ten gevolge van verspilling, +zeer aanzienlijk. Een estanciero vertelde mij, dat hij dikwijls groote +kudden vee vér weg naar eene inrichting voor pekelvleesch moest +zenden, en dat de vermoeide dieren menigmaal gedood en gevild moesten +worden; maar dat hij nooit de Gauchos kon bewegen hiervan te eten, en +elken avond voor hun maal een versch beest geslacht werd! De aanblik +van de Sierra op de Rio Negro was schilderachtiger dan elke andere, +dien ik in deze provincie zag. De breede, diepe en snelstroomende +rivier kronkelde zich aan den voet van een steilen rotswand; een +boschrand omzoomde hare oevers, en de horizon verloor zich in de verre +golvende grasvlakte.</p> +<p>Toen ik in deze buurt was, hoorde ik verscheidene malen van de +Sierra de las Cuentas: een berg die vele mijlen noordwaarts lag. De +naam beteekent “Bergketen der Rozenkranskralen.” Men +verzekerde mij, dat daar een groot aantal kleine ronde steenen, in +verschillende kleuren en elk met een klein cilindrisch gat er in, +gevonden werden. Vroeger plachten de Indianen die te verzamelen om er +halssnoeren en armbanden van te maken—een smaak die, wil ik +opmerken, aan alle wilde volken, zoowel als aan de meest beschaafde +gemeen is. Ik wist niet wat ik van deze geschiedenis moest denken; maar +toen ik haar aan de Kaap de Goede Hoop aan Dr. Andrew Smith mededeelde, +vertelde hij mij zich te herinneren, dat hij aan de zuidoostkust van +<span class="pagenum">[<a id="pb203" href="#pb203" name= +"pb203">203</a>]</span>Afrika, omstreeks 100 mijlen ten oosten van de +St. John’s-rivier, eenige kwartskristallen had gevonden met stomp +afgewreven kanten, die aan het zeestrand met kiezelzand vermengd waren. +Elk kristal mat ongeveer 5 strepen in doorsnede, en had eene lengte van +een tot anderhalven inch. Vele hadden een klein kanaal, loopende van +het eene einde naar het andere, volkomen cilindrisch, en zoo wijd dat +een grove draad of fijne darmsnaar er gemakkelijk doorheen kon. De +kleur was rood of dof wit. De inboorlingen waren met dezen kristalbouw +bekend. Ik heb deze omstandigheden vermeld, opdat het +geval—ofschoon tegenwoordig geen kristal bekend is dat dezen vorm +aanneemt—den een of anderen reiziger in de toekomst moge +aansporen den waren aard van zulke steenen te onderzoeken.</p> +<p>Gedurende mijn verblijf in deze estancia, vermaakte ik mij met wat +ik van de schaapherdershonden in dit land zag en hoorde.<a class= +"noteref" id="xd20e4428src" href="#xd20e4428" name="xd20e4428src">5</a> +Het is een gewoon verschijnsel, dat men onder het rijden eene groote, +door een of twee honden bewaakte kudde schapen ontmoet, die zich op +eenige mijlen afstand van een mensch of woning bevinden. Dikwijls +verwonderde ik mij hoe zulk een hechte vriendschap wel ontstaan was. De +wijze van opvoeding bestaat hierin, dat men den hond, als hij nog zeer +jong is, van de teef verwijdert en aan zijne toekomstige metgezellen +gewent. Drie- of viermaal daags laat men eene ooi het jonge dier +zoogen, en in het schapenhok wordt er een nest van wol voor gemaakt; te +geener tijd mag het zich bij andere honden of bij de kinderen van het +gezin voegen. Daarenboven wordt de jonge hond meestal gesneden: zoodat +hij, volwassen zijnde, moeilijk eenige neigingen gemeen kan hebben met +anderen van zijne soort. Door deze opvoeding koestert hij geen wensch +de kudde te verlaten; en evenals een andere hond zijn meester zal +verdedigen, zal deze het de schapen doen. Het is aardig op te +<span class="pagenum">[<a id="pb204" href="#pb204" name= +"pb204">204</a>]</span>merken hoe de hond, als men eene kudde nadert, +onmiddellijk blaffende vooruitschiet en de schapen zich alle achter hem +aansluiten, evenals om den oudsten ram. Ook kan men dezen honden +gemakkelijk leeren de kudde op een bepaald uur in den avond thuis te +brengen. Hun lastigste gebrek, als zij jong zijn, is hun zucht om met +de schapen te spelen; want in hun sport rennen zij soms ongenadig tegen +hunne arme makkers op.</p> +<p>De schaapherdershond komt elken dag thuis wat eten halen; en zoodra +het hem gegeven is, schuilt hij weg, als schaamde hij zich over +zichzelf. Bij deze gelegenheden zijn de huishonden zeer vijandig, en de +minste hunner zal den vreemdeling aanvallen en vervolgen. Maar +nauwelijks heeft de laatste de kudde bereikt, of hij keert zich om en +begint zoo duchtig te blaffen, dat alle huishonden overhaast de hielen +lichten. Evenzoo zal een groote troep hongerige wilde honden het hoogst +zelden (en enkelen zeiden mij: nooit) wagen eene kudde aan te vallen, +zelfs al wordt zij door slechts één van deze trouwe +herdershonden bewaakt. Het geheele verhaal schijnt mij een zeldzaam +voorbeeld van de buigzame neigingen bij den hond; toch heeft dit dier, +hetzij wild of hoe ook opgevoed, een gevoel van eerbied of vrees voor +hen die hun instinct van vereeniging volgen. Want dat de wilde honden +door den enkelen met zijne kudde worden verjaagd, kunnen wij door geen +ander beginsel verklaren, dan dat een vaag begrip hun de overtuiging +schenkt, dat die enkele, aldus vereenigd, macht verkrijgt, als ware hij +in gezelschap van zijne eigene soort. F. Cuvier heeft opgemerkt, dat +alle dieren die gemakkelijk tam worden, den mensch als een lid hunner +eigene maatschappij beschouwen, en zoo aan hun instinct van vereeniging +voldoen. In bovenstaand geval beschouwt de schaapherdershond de schapen +als zijne medebroeders en wint dus vertrouwen; en de wilde honden, +ofschoon wetende, dat de schapen zelven geen honden maar goed zijn om +op te eten, huldigen gedeeltelijk die zienswijze, wanneer zij hen in +eene kudde zien, met een schaapherdershond aan het hoofd. <span class= +"pagenum">[<a id="pb205" href="#pb205" name="pb205">205</a>]</span></p> +<p>Op een avond kwam een <span class= +"ex">domadór</span><a class="noteref" id="xd20e4443src" href= +"#xd20e4443" name="xd20e4443src">6</a> of paardenbedwinger, ten einde +eenige veulens af te richten. Ik zal hier de voorbereidende stappen +beschrijven, want ik geloof, dat zij nog niet door andere reizigers +vermeld zijn. Een troep wilde jonge paarden wordt in den <span class= +"ex">corrál</span> of groote omheining van palen gedreven, en +daarna sluit men de deur. Stellen wij ons voor, dat iemand +alléen een paard moet vangen en bestijgen, dat nog nooit te +voren teugel of zadel heeft gevoeld. Behalve door een Gaucho, ben ik +overtuigd, dat zulk eene daad geheel onuitvoerbaar is. De Gaucho kiest +een volwassen veulen uit; en zoodra nu het beest den circus rondrent, +werpt hij zijn lazo zóó, dat deze de beide voorpooten +grijpt. Onmiddellijk valt het paard met een hevigen schok voorover; en +terwijl het op den grond spartelt, houdt de Gaucho den lazo gespannen, +beschrijft een cirkel zoodat hij een der achterpooten vlak onder den +vetlok grijpt, en trekt hem dicht naar de voorpooten. Hierna knoopt hij +den lazo vast, zoodat de drie pooten samengebonden zijn, gaat op den +nek van het paard zitten, en bevestigt een stevigen teugel zonder gebit +aan de onderkaak; dit doet hij door een smallen riem door de oogen aan +het <span class="corr" id="xd20e4455" title= +"Bron: uiteind">uiteinde</span> van den teugel te steken en +verscheidene malen om de kaak en de tong te winden. Nu worden de twee +voorpooten met een sterken lederen riem, waarin een schuifknoop zit, +vast bijeengebonden; en nadat de lazo, die de drie pooten verbond, is +losgemaakt, staat het paard met moeite op.</p> +<p>De Gaucho houdt den teugel, die aan de onderkaak bevestigd is, +stevig vast en voert het paard uit den corrál. Indien een tweede +man bij de hand is (anders is de moeite veel grooter), houdt deze den +kop van het dier vast, terwijl de eerste zadel en paardedekken oplegt +en alles met den buikriem bevestigd. Gedurende deze bewerking buitelt +het paard, van schrik en verbazing dat het aldus om zijn midden +gebonden wordt, voortdurend over den grond en verkiest <span class= +"pagenum">[<a id="pb206" href="#pb206" name="pb206">206</a>]</span>niet +op te staan voordat het geslagen wordt. Als dan eindelijk het zadelen +is afgeloopen, kan het arme dier van vrees nauwelijks ademhalen en is +wit van schuim en zweet. Nu maakt de man zich gereed om op te stijgen, +leunt daarbij stevig op den stijgbeugel, opdat het paard zijn evenwicht +niet zal verliezen, en trekt op het oogenblik dat hij zijn been over +den rug werpt, den schuifknoop los die de voorpooten verbindt, zoodat +het beest vrij is. Sommige domadórs gaan boven den zadel staan, +trekken den knoop los terwijl het dier nog op den grond ligt, en laten +het dan onder zich opstaan. Wild van vrees, doet het paard eenige +geweldige sprongen en rent in vollen galop weg; als het uitgeput is, +brengt de man het geduldig naar den corrál terug, waar het arme +dier dampend van de hitte en nauwelijks levend, in vrijheid wordt +gesteld. Paarden, die niet weg willen galoppeeren, maar zich hardnekkig +op den grond werpen, zijn op verre na de lastigste. De behandeling is +dan verschrikkelijk streng; maar in twee of drie keeren is het paard +getemd. Het duurt evenwel eenige weken voordat het dier met ijzeren +gebit en ring gereden wordt; want het moet den wil van zijn berijder +met het voelen van den teugel leeren vereenigen, eerdat de sterkste +teugel van eenigen dienst kan zijn.</p> +<p>In deze landen zijn dieren zoo overvloedig, dat menschelijkheid en +zelfbelang niet nauw samengaan; het is daarom, vrees ik, dat de eerste +hier nauwelijks bekend is. Op zekeren dag reed ik met een zeer +achtingswaardigen estanciero over de Pampas, toen mijn paard wegens +vermoeidheid achteraan begon te komen. Dikwijls riep de man mij toe het +de sporen te geven. Toen ik hem onder het oog bracht, dat dit wreed zou +zijn, wijl het paard geheel uitgeput was, riep hij uit:</p> +<p>“Waarom niet? Het doet er immers niet toe. Geef het de +sporen—het is <span class="ex">mijn</span> paard!”</p> +<p>Het kostte mij toen eenige moeite hem duidelijk te maken, dat het +niet om hem, maar ter wille van het paard was, dat ik mijne sporen niet +wilde gebruiken. Met een blik van groote verbazing riep hij uit: +<span class="pagenum">[<a id="pb207" href="#pb207" name= +"pb207">207</a>]</span></p> +<p>“<span class="ex" lang="es">Ah, Don Carlos, que +cosa!</span>”<a class="noteref" id="xd20e4478src" href= +"#xd20e4478" name="xd20e4478src">7</a></p> +<p>Blijkbaar was zulk eene gedachte vroeger nooit in zijn brein +opgekomen.</p> +<p>De Gauchos staan als voortreffelijke ruiters bekend. Het denkbeeld, +dat zij kunnen worden afgeworpen, onverschillig welke kunsten het paard +ook uithale, komt nooit bij hen op. Hun criterium van een goed ruiter +is: een man, die een ongetemd veulen kan regeeren; die, als zijn paard +valt, op zijn eigen voeten neerkomt, of andere van die kunststukken kan +verrichten. Ik heb gehoord van iemand die wedde, dat hij twintigmaal +zijn paard omver zou werpen en negentien keeren niet zou vallen. Ik +herinner mij een Gaucho, die een zeer koppig paard bereed, dat driemaal +zóó hoog steigerde dat het met veel geweld achterover +viel. Met ongewone koelbloedigheid bepaalde de man het rechte +oogenblik—geen secunde te vroeg of te laat—om zich te laten +afglijden; en zoodra het paard weer opkwam, sprong de man op zijn rug +en reed eindelijk in galop weg. Nooit schijnt de Gaucho eenige +spierkracht te gebruiken. Eens toen wij in een flinken galop reden, zag +ik een goed ruiter schijnbaar zoo zorgeloos op zijn paard zitten, dat +ik bij mijzelven dacht: “Als het paard aan den haal gaat, zult ge +zeker uit den zadel vallen.”—Weinige oogenblikken later +sprong een mannetjes-struisvogel uit zijn nest en schoot vlak onder den +kop van het paard door. Het jonge veulen deed een zijwaartschen sprong, +evenals een hert; maar op den man had het gebeurde geen andere +uitwerking, dan dat hij opsprong en den schrik met zijn paard +deelde.</p> +<p>In Chili en Peru geeft men zich meer moeite met den mond van het +paard dan in La Plata; en blijkbaar is dit een gevolg van de meer +ingewikkelde natuur van het land. In Chili wordt een paard niet als +volkomen afgericht beschouwd, voordat men het midden in zijn vollen ren +op eene bepaalde plek, bijv. op een op den grond geworpen mantel, +<span class="pagenum">[<a id="pb208" href="#pb208" name= +"pb208">208</a>]</span>kan doen stilstaan; of het moet een muur kunnen +berennen en onder het steigeren de oppervlakte met zijne hoeven +schuren. Ik heb een paard, slechts door voorvinger en duim bestuurd, +opgewekt zien springen; in vollen galop over eene plaats zien rennen, +en daarna met groote snelheid om den post eener veranda cirkelen, maar +op zoo gelijken afstand, dat de ruiter met uitgestrekten arm al dien +tijd zijn vinger over den post kon laten strijken. Toen maakte hij eene +<span class="ex">demi-volte</span>, en cirkelde op gelijke wijze, met +den anderen arm uitgestrekt, met verbazende snelheid in omgekeerde +richting om den paal.</p> +<p>Zulk een paard is goed afgericht; en hoewel dit in ’t eerst +nutteloos schijnt, is het in werkelijkheid van veel nut. Op die wijs +worden de dagelijks noodige eigenschappen tot volmaaktheid gebracht. +Wanneer een os door den lazo gegrepen en beteugeld is, zal hij soms in +een cirkel rondgaloppeeren, en zal het paard, opgewonden door de +inspanning, niet gemakkelijk als een wiel om zijn as kunnen meedraaien, +zoo het niet goed is afgericht. Ten gevolge hiervan zijn vele ruiters +gedood; want als de lazo één kronkel om het lichaam van +den man maakt, zal hij dezen wegens de kracht der twee trekkende +dieren, bijna in tweeën snijden. Op hetzelfde beginsel worden de +rassen gedresseerd; de loop is slechts twee- of driehonderd yards lang, +en de bedoeling is paarden te hebben, die een snellen uitval kunnen +doen. Den raspaarden wordt niet alleen geleerd met hunne hoeven eene +lijn aan te raken, maar ook de vier pooten bij elkander te trekken, +zoodat zij bij den eersten sprong al de kracht hunner achterste +voetpezen in ’t spel kunnen brengen. In Chili werd mij eene +anecdote verteld, die ik voor waarheid aanneem; zij geeft tevens een +duidelijk beeld van het nut van een goed gedresseerd paard. Een geacht +man ontmoette eens twee anderen op zijn rit, van wie er een op een +paard zat, hetwelk hij wist dat hem ontstolen was. Hij sprak hen aan en +eischte zijn paard op; maar tot antwoord trokken zij hunne sabels en +zetten hem na. De man, die een snel en goed paard bereed, vlood voor +hen uit, <span class="pagenum">[<a id="pb209" href="#pb209" name= +"pb209">209</a>]</span>zwenkte toen hij een dicht kreupelbosch zag, er +om heen en bracht zijn paard tot staan. De vervolgers konden hunne +vaart niet stuiten en schoten hem vooruit. Plotseling deed nu de man +een uitval achter hen aan, stak zijn mes in den rug van den eenen, +wondde den anderen, ontnam den stervenden roover zijn paard en reed +naar huis. Voor deze daden van rijkunst zijn twee dingen noodig: een +zeer pijnlijk gebit of mondstuk, evenals de Mameluk gebruikt en waarvan +het paard al de kracht kent, ofschoon het zelden gebruikt wordt; ten +tweede, groote, botte sporen, die òf alleen voor aanraking, +òf als een uiterst pijnlijk werktuig gebruikt kunnen worden. Ik +ben overtuigd, dat het met Engelsche sporen, die bij de minste +aanraking in de huid prikken, onmogelijk zou zijn een paard af te +richten op de Zuidamerikaansche manier.</p> +<p>In eene estancia bij Las Vacas worden wekelijks talrijke merries om +hare huiden geslacht, hoewel deze slechts vijf papieren dollars of +ongeveer een halve <span class="ex" lang="en">crown</span> waard +zijn.<a class="noteref" id="xd20e4501src" href="#xd20e4501" name= +"xd20e4501src">8</a> In ’t eerst schijnt het vreemd, dat het +loonen kan voor zulk een bagatel merries te dooden; maar wijl men het +in dit land voor belachelijk houdt eene merrie af te richten of te +berijden, hebben zij geen waarde behalve voor de teling. Het eenige, +waarvoor ik eene merrie zag gebruiken, was om tarwe uit de aar te +treden: met welk doel zij in eene groote cirkelvormige omheining werden +rondgedreven, waar de tarweschoven neergestrooid waren. De man, die +voor het slachten van de merries gebruikt werd, was om zijne +behendigheid met den lazo vermaard. Hij had eene weddenschap aangegaan, +dat hij, op een afstand van 12 yards van den corrál staande, elk +dier in ’t voorbijsnellen bij de pooten zou vangen, zonder ooit +te missen. Een ander man zeide, dat hij te voet den corrál zou +binnengaan, eene merrie vangen, hare voorpooten samenbinden, haar naar +buiten drijven, nederwerpen, villen en de huid op staken bevestigen +voor het verven (dit laatste is een zeer omslachtig <span class= +"pagenum">[<a id="pb210" href="#pb210" name= +"pb210">210</a>]</span>karwei); en dat hij zich verbond deze bewerking +met 22 dieren op één dag uit te voeren. Of hij zou in +denzelfden tijd vijftig dieren dooden en villen. Dit zou eene +reusachtige taak geweest zijn, want het wordt als een goed dagwerk +beschouwd, 15 of 16 dieren te villen en hunne huiden op staken te +bevestigen.</p> +<p><span class="marginnote">26 November.</span> Ik nam in rechte lijn +den terugtocht naar Montevideo aan. Daar ik gehoord had, dat zich in +eene naburige pachthoeve aan den Sarandis (een kleine stroom, die in de +Rio Negro vloeit) eenige reusachtige beenderen bevonden, reed ik er +heen, vergezeld van mijn gastheer, en kocht het hoofd van een +<span class="ex">Toxodon</span> voor den prijs van 18 pence.<a class= +"noteref" id="xd20e4516src" href="#xd20e4516" name="xd20e4516src">9</a> +Toen dit gevonden werd, was het in gaven staat; maar de jongens sloegen +er met steenen eenige tanden uit en zetten toen het hoofd overeind om +er op te mikken. Tot mijn groot geluk vond ik een gaven tand, welke +juist in eene der holten van dezen schedel paste, die zelf ongeveer 180 +mijlen ver van deze plek aan de oevers van de Rio Tercero in den grond +was gevonden. Nog op twee andere plaatsen vond ik overblijfsels van dit +buitengewone dier, zoodat het in vroeger tijd algemeen moet zijn +geweest. Ook vond ik hier eenige groote stukken van het pantser van een +reusachtig armadil-achtig dier, en een gedeelte van het groote hoofd +van een <span class="ex">Mylodon</span>. De beenderen van dit dier zijn +zoo versch, dat zij volgens onderzoek van T. Reeks 7% dierlijke stof +bevatten; en in eene spirituslamp geplaatst, branden zij met eene +kleine vlam. Het aantal overblijfsels, begraven in de groote +delta-afzetting, die de Pampas vormt en het graniet-gesteente van +Oost-Banda bedekt, moet buitengewoon groot zijn. Ik houd het er voor, +dat elke rechte lijn door de Pampas getrokken, door een skelet of +beenderen zou gaan. Behalve die, welke <span class="pagenum">[<a id= +"pb211" href="#pb211" name="pb211">211</a>]</span>ik op mijne korte +uitstappen vond, hoorde ik spreken van vele andere; en de oorsprong van +zulke namen, als: <span class="ex">De Dierenstroom</span>, <span class= +"ex">De Reuzenberg</span>, enz., is duidelijk. Op andere tijden hoorde +ik van de wonderlijke eigenschap van sommige rivieren, die het vermogen +hadden kleine beenderen in groote te veranderen: of, zooals sommigen +beweerden, dat de beenderen zelven groeiden. Voorzoover ik weet, stierf +geen dezer dieren, gelijk vroeger ondersteld werd, in de moerassen of +modderige rivierbedden van het tegenwoordige land; maar hunne beenderen +werden blootgelegd door de stroomen, die de onder water gevormde laag +waarin zij oorspronkelijk begraven werden, doorsneden. Wij mogen +besluiten, dat de geheele Pampas-oppervlakte één +uitgestrekt graf is van deze uitgestorven reusachtige viervoeters.</p> +<p>Tegen den middag van den 28sten kwamen wij te Montevideo, na twee en +een halven dag onderweg te zijn geweest. Den geheelen weg over droeg +het land een zeer gelijkvormig karakter; alleen waren sommige gedeelten +wat rots- en bergachtiger dan bij de hoogvlakte. Niet ver van +Montevideo reden wij door het dorp Las Pietras, zoo genoemd naar eenige +groote ronde syenietrotsen. De aanblik er van was vrij aardig. Enkele +vijgeboomen rondom eene groep huizen, en eene ligging op eene plek +honderd voet boven het algemeene niveau, mag in dit land altijd +schilderachtig heeten.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Gedurende de laatste zes maanden heb ik gelegenheid gehad iets van +het karakter der bewoners van deze provinciën te zien. De Gauchos +of landlieden staan ver boven de bewoners der steden. Eerstgenoemde is +altijd zeer voorkomend, beleefd en gastvrij: zelfs ontmoette ik geen +enkel voorbeeld van ruwheid en ongastvrijheid. Hij is bescheiden, heeft +achting voor zich zelf en het land, maar is tevens een moedig, vermetel +man. Daarentegen worden vele rooverijen gepleegd, en wordt er veel +bloed gestort; de gewoonte om altijd een mes bij zich te dragen, is van +het laatste de hoofdoorzaak. Het is treurig als men hoort, hoeveel +levens <span class="pagenum">[<a id="pb212" href="#pb212" name= +"pb212">212</a>]</span>om beuzelachtige twisten verloren gaan. Onder +het vechten tracht elke partij het gezicht van zijn tegenpartij te +merken, door over zijn neus of oogen te snijden; zooals dikwijls uit de +diepe en ijselijke litteekens blijkt. Rooverijen zijn een natuurlijk +gevolg van het algemeene dobbelen, het vele drinken en de verregaande +domheid. Te Mercedes vroeg ik twee mannen, waarom zij niet werkten. De +een zeide ernstig, dat de dagen te lang waren; de ander, dat hij te arm +was. Het aantal paarden en de overvloed van voedsel zijn de dood van +alle nijverheid. Daarenboven zijn er zooveel feestdagen en gelooft men +dat er niets kan slagen, tenzij het bij wassende maan begonnen is; +zoodat de halve maand door deze twee oorzaken verloren gaat.</p> +<p>Politie en justitie zijn totaal machteloos. Indien een arm man een +moord pleegt en gevat wordt, zal hij gevangen gezet en misschien +doodgeschoten worden; maar zoo hij rijk is en vrienden heeft, kan hij +er op rekenen, dat er geen zeer ernstige gevolgen uit zullen +voortvloeien. Het is merkwaardig, dat de geachtste ingezetenen des +lands steeds een moordenaar helpen ontsnappen; zij schijnen te denken, +dat het individu tegen de Regeering en niet tegen het volk zondigt. Een +reiziger heeft geen andere bescherming dan zijne vuurwapenen; en de +gewoonte van deze altijd bij zich te dragen is het beste middel om +talrijker rooverijen tegen te gaan.</p> +<p>Het karakter der hoogere en meer opgevoede klassen, die in de steden +wonen, heeft, schoon in mindere mate, de goede zijden met den Gaucho +gemeen, maar wordt, vrees ik, met vele andere ondeugden bezoedeld, die +hem vreemd zijn. Zinnelijkheid, spotternij met allen godsdienst en de +grootste verdorvenheid zijn verre van ongewoon. Bijna elk openbaar +ambtenaar kan worden omgekocht. De chef van het postkantoor verkocht +vervalschte rijkszegels. De gouverneur en eerste minister werkten +openlijk samen om den staat te plunderen. Als er goud in ’t spel +kwam, had bijna niemand gerechtigheid te wachten. Ik kende een +Engelschman, die naar den opperrechter ging (hij vertelde mij, dat +<span class="pagenum">[<a id="pb213" href="#pb213" name= +"pb213">213</a>]</span>hij, met de gebruiken der plaats niet bekend, +beefde toen hij de kamer binnentrad), en zeide:</p> +<p>“Mijnheer, ik kom u hier 200 (papieren) dollar aanbieden +(waarde omstreeks £ 5), indien u vóór een bepaalden +tijd een man wilt arresteeren, die mij bedrogen heeft. Ik weet, dat het +tegen de wet is; maar mijn advocaat (hij noemde dien) ried mij aan +dezen stap te doen.”</p> +<p>De opperrechter glimlachte toestemmend, bedankte hem, en nog +vóor den avond was de man veilig in de gevangenis. Met dit +totale gebrek aan beginsel in vele van de leidende krachten; met een +land vol slecht betaalde, onrustige ambtenaren, hoopt het volk toch +nog, dat een democratische regeeringsvorm kan slagen!</p> +<p>Bij de eerste intrede in de samenleving dezer landen treffen u twee +of drie kenmerken door hunne bijzondere merkwaardigheid: de beleefde en +waardige manieren, die elke klasse eigen zijn; de uitnemende smaak, +dien de vrouwen in hare kleeding aan den dag leggen, en de gelijkheid +onder alle standen. Aan de Rio Colorado plachten eenige mannen, die de +nederigste winkels hielden, met generaal Rosas te eten. Een zoon van +een majoor te Bahia Blanca verdiende zijn kost met het maken van +cigaretten, en wilde mij als gids of knecht naar Buenos Aires +vergezellen; maar zijn vader weigerde alléén op grond van +het gevaar. Vele officieren in het leger kunnen lezen noch <span class= +"corr" id="xd20e4552" title="Bron: schijven">schrijven</span>; toch +ontmoeten zij elkander in gezelschap als gelijken. In Entre Rios +bestond de <span class="ex">Sala</span> uit slechts zes +vertegenwoordigers. Een hunner hield een gewonen winkel en werd om zijn +ambt er blijkbaar niet minder om geacht. Dit alles heeft men in een +nieuw land te verwachten; niettemin komt het ontbreken van <span class= +"ex">gentlemen by profession</span> een Engelschman als iets vreemds +voor.</p> +<p>Als men over deze landen spreekt, moet de wijze waarop zij door hun +onnatuurlijken bloedverwant, Spanje, zijn opgeleid, altijd in ’t +oog worden gehouden. Over het geheel moet men misschien meer achting +hebben voor hetgeen gedaan is, dan schimpen op hetgeen er te kort komt. +Onmogelijk kan <span class="pagenum">[<a id="pb214" href="#pb214" name= +"pb214">214</a>]</span>men betwijfelen of het buitengewone liberalisme +dezer landen zal ten slotte tot goede uitkomsten leiden. De zeer +algemeene verdraagzaamheid van vreemde godsdiensten; de aandacht, die +men aan de middelen van opvoeding schenkt; de vrijheid der pers; de +gemakken, die aan alle vreemdelingen geboden worden, en vooral (moet ik +er bijvoegen) aan elk, die ook maar de geringste aanspraak op +wetenschap maakt—dit alles dient met dankbaarheid herdacht te +worden door hen, die Spaansch Zuid-Amerika bezocht hebben.</p> +<p><span class="marginnote">6 December.</span> De <span class= +"ex">Beagle</span> zeilde de Rio Plata uit, om nooit weer haren +modderigen stroom binnen te varen. Onze koers was gericht naar Port +Desiré op de kust van Patagonië. Eer ik verder ga, zal ik +hier eenige op zee gedane waarnemingen vermelden.</p> +<p>Menigmaal, toen het schip eenige mijlen van den mond der Plata, en +andere keeren toen het ver van de Noord-Patagonische kust verwijderd +was, zijn wij door insecten omringd geworden. Op zekeren avond, toen +wij ongeveer 10 mijlen van de Baai San Bias waren, zagen wij eene +menigte kapellen, die zich in troepen of zwermen van tallooze myriaden +uitstrekten zoover het oog reikte. Zelfs met een kijker konden wij geen +plek zien, die vrij van deze insecten was. De zeelieden zeiden, dat het +witjes sneeuwde; en zoo scheen het ook werkelijk. Er was meer dan +ééne species; maar het grootste aantal behoorde tot eene +soort, die zeer op de gewone Engelsche <span class="ex">Colias +edusa</span> geleek, doch niet dezelfde was. Eenige vlinders en +<span class="ex">Hymenoptera</span> (Vliesvleugeligen)<a class= +"noteref" id="xd20e4580src" href="#xd20e4580" name= +"xd20e4580src">10</a> vergezelden de kapellen; en een fraaie kever +(<span class="ex">Calosoma</span>) vloog aan boord. Andere gevallen +zijn bekend, dat deze kever ver in zee gevangen is; en dit is te +merkwaardiger, omdat de meeste <span class="ex">Carabidae</span> +(Loopkevers) zelden of nooit opvliegen. Het was een fraaie en kalme dag +geweest, en evenzoo daags te voren, met zwakke, <span class= +"pagenum">[<a id="pb215" href="#pb215" name= +"pb215">215</a>]</span>afwisselende luchtbeweging. Wij kunnen dus niet +aannemen, dat de insecten van land af gewaaid waren, maar moeten +besluiten, dat zij vrijwillig waren opgevlogen. Oppervlakkig schijnen +de groote zwermen van <span class="ex">Colias</span> een voorbeeld te +geven gelijk aan de bekende trektochten, van eene andere kapel +(<span class="ex">Vanessa cardui</span><span class="corr" id= +"xd20e4623" title="Bron: ;">)</span><a class="noteref" id= +"xd20e4625src" href="#xd20e4625" name="xd20e4625src">11</a> maar de +aanwezigheid van andere insecten maakt de zaak anders en zelfs minder +verklaarbaar. Vóór zonsondergang stak een sterke bries +uit het noorden op, en deze moet tienduizenden kapellen en andere +insecten hebben doen omkomen.</p> +<p>Bij eene andere gelegenheid, toen wij 17 mijlen van Kaap Corrientes +waren, had ik een net overboord geworpen om pelagische dieren te +vangen.<a class="noteref" id="xd20e4633src" href="#xd20e4633" name= +"xd20e4633src">12</a> Bij het optrekken vond ik er, tot mijne +verbazing, een groot aantal kevers in; en hoewel in volle zee, schenen +zij door het zoute water niet veel geleden te hebben. Eenige exemplaren +gingen verloren; maar die, welke ik bewaarde, behoorden tot de +geslachten <span class="ex">Colymbetes</span>, <span class= +"ex">Hydroporus</span>, <span class="ex">Hydrobius</span> (2 soorten), +<span class="ex">Notaphus</span>, <span class="ex">Cynucus</span>, +<span class="ex">Adimonia</span> en <span class= +"ex">Scarabaeus</span>.</p> +<p>Eerst dacht ik, dat deze insecten van het strand afgewaaid waren; +maar overwegende, dat vier van de acht soorten in hare leefwijze +uitsluitend, en twee andere gedeeltelijk waterspecies waren, scheen mij +het waarschijnlijkst, dat zij door een kleinen stroom die een meer bij +Kaap Corrientes afwatert, naar zee gedreven waren. In welke +onderstelling ook, schijnt het toch een belangrijk feit 17 mijlen van +de dichtst bij zijnde landpunt levende insecten in volle zee te zien +zwemmen. Er bestaan verscheidene verhalen, dat insecten van het strand +van Patagonië in zee gewaaid zijn. Kapitein Cook nam dit geval +waar, en in lateren tijd evenzoo kapitein King op de <span class="ex" +lang="en">Adventure</span>. De oorzaak is waarschijnlijk toe te +schrijven aan het gemis van beschutting <span class="pagenum">[<a id= +"pb216" href="#pb216" name="pb216">216</a>]</span>door boomen en +bergen; zoodat een vliegend insect, door eene strandbries gedreven, +zeer wel naar zee gewaaid zou kunnen worden. Het belangrijkste +voorbeeld, dat ik gezien heb van een insect, dat ver van land gevangen +werd, was dat van een grooten sprinkhaan (<span class= +"ex">Acrydium</span>), die aan boord vloog, toen de <span class= +"ex">Beagle</span> bovenwinds van de Kaap-Verdische Eilanden was, en de +dichtst bij zijnde, niet recht tegenover den passaat gelegen landpunt +was Kaap Blanco aan de Afrikaansche kust, op 370 mijlen +afstand.<a class="noteref" id="xd20e4690src" href="#xd20e4690" name= +"xd20e4690src">13</a></p> +<p>Toen de <span class="ex">Beagle</span> zich in den mond der Rio +Plata bevond, is het tuig meermalen met het web van de herfstdraad-spin +bedekt geworden. Op zekeren dag (1 November 1832) besteedde ik aan dit +onderwerp al mijne aandacht. Het was fraai en helder weêr +geweest, en des morgens was de lucht vol pluisjes van dat vlokkig +weefsel, evenals op een herfstdag in Engeland. Het schip bevond zich 60 +mijlen van het land in de richting van eene stijve hoewel zwakke bries. +Groote menigten van eene kleine spin, ongeveer een tiende inch lang en +van eene donkerroode kleur, waren aan de webben gehecht. Ik vermoed, +dat er wel eenige duizenden stuks op het schip bijeen waren. Op het +oogenblik, dat het spinnetje ’t eerst met het tuig in aanraking +kwam, zat het altijd op een enkelen draad, en niet op de vlokkige +massa, die eenvoudig schijnt te ontstaan door de verwarring der enkele +draden. De spinnen waren alle van ééne soort, maar van +beide seksen en vergezeld van hare jongen. Behalve door geringere +grootte, onderscheiden de laatsten zich door hare donkerder kleur. Ik +zal geen beschrijving van deze spin geven, maar alleen zeggen, dat zij +mij tot geen enkele van Latreille’s geslachten schijnt te +behooren.<a class="noteref" id="xd20e4700src" href="#xd20e4700" name= +"xd20e4700src">14</a> Zoodra de kleine luchtreizigster aan boord kwam, +werd zij zeer ijverig, liep rond, liet zich somtijds <span class= +"pagenum">[<a id="pb217" href="#pb217" name= +"pb217">217</a>]</span>vallen en klom dan langs denzelfden draad weer +naar boven; soms was zij bezig met het maken van een kleine en zeer +onregelmatige maas in de hoeken tusschen de touwen. Zij kon gemakkelijk +over het water loopen. Stoorde men haar, dan hief zij de voorpooten op, +als nam zij eene afwachtende houding aan.</p> +<p>Terstond bij hare aankomst scheen zij zeer dorstig en dronk zij met +uitgestoken kaken gretig van de druppels water: welk feit ook door +Starck is waargenomen. Zou dit niet een gevolg hiervan zijn, dat het +insect door een drogen en ijlen dampkring is gegaan? Zijn +weefselvoorraad scheen onuitputtelijk. Terwijl ik eenigen gadesloeg, +die aan een enkelen draad hingen, zag ik verscheidene malen, dat de +minste luchtbeweging ze in horizontale richting uit het gezicht voerde. +Bij eene andere gelegenheid (25 November) zag ik onder gelijke +omstandigheden dezelfde soort kleine spin, nadat zij op eene kleine +verhevenheid gezet of gekropen was, herhaaldelijk haar <span class= +"ex">abdomen</span> (onderlijf) oprichten, een draad uitschieten, en +dan horizontaal wegzeilen met eene snelheid, die in ’t geheel +niet te bepalen was. Ik meende te kunnen bespeuren dat de spin, eer zij +die voorbereidende stappen deed, hare pooten met de fijnste draden +verbond, doch weet niet zeker of deze opmerking juist was.</p> +<p>Te Santa Fé had ik eens eene betere gelegenheid om eenige van +die feiten waar te nemen. Eene spin, ongeveer 0.3 inch lang en die naar +het uiterlijk in ’t algemeen op een <span class= +"ex">Citigradus</span> of loopspin geleek (zij verschilde dus geheel +van de herfstdraad-spin), schoot, terwijl zij op den nok van een paal +stond, vier of vijf draden uit haar spintoestel. Deze in de zon +glinsterende draden kon men bij divergeerende lichtstralen vergelijken; +zij waren echter niet recht, maar golvend als <span class="corr" id= +"xd20e4727" title="Bron: vlaszijde">vloszijde</span> waarin de wind +speelt. Zij waren <span class="pagenum">[<a id="pb218" href="#pb218" +name="pb218">218</a>]</span>meer dan een yard lang en liepen uit alle +openingen in stijgende richting uiteen. Eensklaps liet toen de spin +haar steunpunt op den paal los, en was spoedig uit het oog verdwenen. +Het was heet en schijnbaar bladstil; maar onder zulke omstandigheden +kan de lucht nooit zoo rustig zijn, dat zij een zoo fijnen wimpel als +een spinragdraad niet in beweging brengt. Als wij op een warmen dag +naar de schaduw van een voorwerp op een oever, of over eene effene +vlakte naar een verwijderd baken kijken, is de werking van een +opstijgenden warmen luchtstroom bijna altijd zichtbaar; men heeft +opgemerkt, dat zulke opwaartsche stroomen ook blijken uit het stijgen +van zeepbellen, die binnenskamers niet opgaan. Het zal dus, denk ik, +niet veel moeite kosten de stijging der fijne draden, die uit het +lichaam eener spin steken, en daarna die van de spin zelve te +begrijpen. De <span class="ex">divergentie</span> of afwijking der +draden heeft, geloof ik, Murray uit hun gelijknamigen electrischen +toestand pogen te verklaren. Het feit, dat spinnen van dezelfde soort +maar van verschillende sekse en leeftijd, in groot aantal aan hare +draden gehecht, dikwijls vele leagues ver van land gevonden worden, +maakt het waarschijnlijk, dat de gewoonte om door de lucht te zeilen +even kenmerkend is voor dezen stam, als die van het duiken voor de +<span class="ex">Argyroneta</span>. Wij mogen dan Latreille’s +onderstelling, dat de herfstdraden hun ontstaan zonder onderscheid aan +de jongen van verschillende spinnengeslachten te danken hebben, +verwerpen: zeker is het, dat de jongen van andere spinnen, gelijk wij +gezien hebben, het vermogen bezitten om luchtreizen te doen.<a class= +"noteref" id="xd20e4739src" href="#xd20e4739" name= +"xd20e4739src">15</a></p> +<p>Op onze verschillende tochten ten zuiden der La Plata, sleepte ik +dikwijls een net van vlaggedoek achteraan en ving aldus vele zeldzame +dieren. Van <span class="ex">Crustacea</span> (Kreeftdieren) +<span class="pagenum">[<a id="pb219" href="#pb219" name= +"pb219">219</a>]</span>waren er vele vreemde en onbeschreven +geslachten. Een, die in sommige opzichten aan de <span class= +"ex">Notopoda</span> verwant is (nl. die krabben, wier achterpooten +bijna op den rug geplaatst zijn, met het doel zich aan de onderzijde +der rotsen te hechten), is zeer merkwaardig om den bouw van hun +achterste paar pooten. De voorlaatste geleding eindigt, in plaats van +in een enkelvoudigen klauw, in drie borstelvormige aanhangsels van +ongelijke lengte, waarvan het grootste zoo lang is als de geheele poot. +Deze klauwen zijn zeer dun, en met de fijnste tanden bezet, die naar +achteren zijn gericht; hunne gebogen einden zijn afgeplat, en op dit +gedeelte bevinden zich vijf zeer kleine bekervormige organen, die +schijnen te werken evenals de zuigers op de armen van den inktvisch. +Daar het dier in volle zee leeft en waarschijnlijk eene rustplaats +behoeft, vermoed ik, dat deze fraaie en zeer afwijkende bouw is +aangepast om zich aan drijvende zeedieren vast te houden.</p> +<p>In diep water, ver van het land, is het aantal levende wezens +uiterst gering; zuidelijk van 35° breedte, kon ik nooit iets anders +vangen dan eenige <span class="ex">beroë</span>,<a class="noteref" +id="xd20e4776src" href="#xd20e4776" name="xd20e4776src">16</a> en +enkele kleine soorten <span class="ex">Entomostraca</span>.<a class= +"noteref" id="xd20e4785src" href="#xd20e4785" name= +"xd20e4785src">17</a> In meer ondiep water, op enkele mijlen afstand +van de kust, treden vele soorten Crustacea benevens eenige andere +dieren in groot aantal op, doch alleen gedurende den nacht. Tusschen +56° en 57° breedte, ten zuiden van Kaap Hoorn, werd het net +verscheidene keeren achter uitgeworpen; maar nooit bracht het iets +anders boven dan enkele exemplaren van twee uiterst kleine soorten +<span class="ex">Entomostraca</span>. Niettemin zijn walvisschen en +robben, Petervogels (<span class="ex">Thalassidroma +pelagica</span>)<a class="noteref" id="xd20e4798src" href="#xd20e4798" +name="xd20e4798src">18</a> en albatrossen overal in dit deel van den +oceaan zeer overvloedig. <span class="pagenum">[<a id="pb220" href= +"#pb220" name="pb220">220</a>]</span>Het is voor mij altijd een raadsel +geweest, waarvan de albatros, die ver van het strand leeft, bestaan +kan; ik vermoed, dat hij, evenals de <span class="ex">Condor</span>, +lang kan vasten, en dat één goed maal aan het lijk van +een rottenden walvisch voor langen tijd genoeg is. De midden- en +tusschenkeerkrings-gedeelten van den Atlantischen Oceaan wemelen van +<span class="ex">Pteropoda</span>, <span class="ex">Crustacea</span> en +<span class="ex">Radiata</span>; van hunne verslinders, de Vliegende +Visschen (<span class="ex">Exocoetus volitans</span>); en eindelijk van +de verslinders van deze, de <span class="ex">Bonitos</span> en +<span class="ex">Albicoros</span>.<a id="xd20e4837" name= +"xd20e4837"></a><a class="noteref" id="xd20e4838src" href="#xd20e4838" +name="xd20e4838src">19</a> Ik veronderstel, dat de talrijke lagere +pelagische dieren zich voeden met de Infusoria, die, zooals nu uit +Ehrenberg’s onderzoekingen bekend is, overvloedig in volle zee +voorkomen. Maar waarvan leven deze infusoria in het heldere blauwe +water?</p> +<p>Toen wij in een zeer donkeren nacht even ten zuiden van de Rio de la +Plata zeilden, bood de zee een wondervol en zeer prachtig schouwspel. +Er woei eene frissche bries, en elk deel van het zeeoppervlak dat men +bij dag als schuim ziet, gloeide nu met een bleek licht. Het schip +stuwde vóor zijn boeg twee baren vloeibaren phosphorus uit, en +werd in zijn zog door een melkachtig spoor gevolgd. Zoover het oog +reikte, was de kruin van elke golf helder; en door den glanzigen +weerschijn dezer loodkleurige vlammen, was de lucht boven den horizon +niet zoo geheel donker als onder het hemelgewelf.</p> +<p>Verder zuidwaarts gaande, is de zee zelden <span class= +"ex"><span class="corr" id="xd20e4852" title= +"Bron: phosporesceerend">phosphoresceerend</span></span>; ter hoogte +van Kaap Hoorn herinner ik mij niet haar meer dan eenmaal zoo gezien te +hebben en toen was het verschijnsel ver van schitterend. Deze +omstandigheid staat waarschijnlijk in nauw verband met de schaarschheid +aan organische wezens in dat gedeelte van den oceaan. Na het +doorwrochte geschrift van Ehrenberg over het phosphoresceeren der zee, +is het bijna overbodig van mijn kant eenige opmerkingen over het +onderwerp te doen. Ik wil er echter bijvoegen, dat dezelfde gescheurde +en onregelmatige deeltjes geleiachtige stof, door Ehrenberg beschreven, +in het <span class="pagenum">[<a id="pb221" href="#pb221" name= +"pb221">221</a>]</span>zuidelijk zoowel als in ’t noordelijk +halfrond de gemeenschappelijke oorzaak van dit phosphoresceeren +schijnen te zijn. De deeltjes waren zoo klein, dat zij gemakkelijk door +fijn gaas gingen; toch waren vele duidelijk met het bloote oog +zichtbaar. Water, in een groot glas geschonken en geschud, gaf vonken +af; maar eene kleine hoeveelheid op een horlogeglas gaf bijna nooit +licht. Ehrenberg zegt, dat die deeltjes alle een zekeren graad van +prikkelbaarheid behouden. Mijne waarnemingen, waarvan enkele terstond +na het ophalen van het water genomen werden, gaven eene andere +uitkomst. Ook wil ik het volgende vermelden: toen ik eens des nachts +het net gebruikt, daarna gedeeltelijk had laten drogen, en twaalf uur +later gelegenheid had het opnieuw te gebruiken, vond ik de geheele +oppervlakte even helder vonkelend, als toen het pas uit het water was +gehaald. Het komt mij in dit geval niet waarschijnlijk voor, dat de +diertjes zoo lang in ’t leven hebben kunnen blijven. Eens toen ik +eene zeekwal van het geslacht <span class="ex">Dianaea</span> bewaarde +tot zij dood was, begon het water waarin zij lag, te lichten. Ik +geloof, dat als de golven met helder groene vonken schitteren, dit in +’t algemeen aan kleine Crustacea is toe te schrijven. Er kan +echter geen twijfel bestaan, of zeer vele andere pelagische dieren +phosphoresceeren, als zij levend zijn.</p> +<p>Bij twee gelegenheden heb ik de zee op aanzienlijke diepte onder de +oppervlakte zien lichten. Nabij de monding van de Plata blonken eenige +cirkelvormige en eironde plekken, van twee tot vier yards in middellijn +en met duidelijke omtrekken, in een bestendig maar bleek licht, terwijl +het water er om heen slechts enkele vonken uitstraalde. Het +verschijnsel geleek op eene weerspiegeling van de maan of ander +lichtend voorwerp; want de randen waren gebogen door de golvingen van +het zeeoppervlak. Het schip, dat 13 voet diepgang had, ging over deze +plekken heen zonder er verandering in te brengen. Wij moeten dus +onderstellen, dat er eenige dieren bijeengehoopt waren op grootere +diepte dan de bodem van het schip. <span class="pagenum">[<a id="pb222" +href="#pb222" name="pb222">222</a>]</span></p> +<p>Nabij Fernando Noronha was het lichten der zee straalvormig. Het +verschijnsel geleek veel op wat men zien zou als een groote visch zich +snel door eene lichtende vloeistof bewoog. Aan deze oorzaak schreven de +zeelieden het toe; maar destijds koesterde ik daaromtrent eenigen +twijfel wegens de talrijkheid en snelheid der stralen. Reeds heb ik +opgemerkt, dat het verschijnsel veel meer algemeen is in warme dan in +koude streken; en soms heb ik gemeend, dat een gestoorde electrische +toestand van den dampkring de gunstigste factor voor zijn ontstaan was. +Ik geloof zeker, dat het lichten der zee het sterkst is na enkele dagen +van kalmer weder dan gewoonlijk, als wanneer het gewemeld heeft van +allerlei dieren. Na opgemerkt te hebben, dat het met geleiachtige +deeltjes bezwangerde water in een onzuiveren staat verkeert, en dat het +lichtverschijnsel in alle gewone gevallen wordt voortgebracht door de +beweging der vloeistof in aanraking met den dampkring, ben ik tot de +beschouwing geneigd, dat de phosphorescentie het gevolg is van de +ontbinding der organische deeltjes: door welk proces (bijna is men +geneigd het eene soort ademhaling te noemen) de zee gezuiverd +wordt.</p> +<p class="tb"></p> +<p><span class="marginnote">23 December.</span> Wij kwamen te Port +Desiré, op 47° breedte aan de kust van Patagonië +gelegen. De kreek loopt ongeveer 20 mijlen landwaarts in en heeft eene +onregelmatige wijdte. De <span class="ex">Beagle</span> ankerde enkele +mijlen de kreek in, tegenover de puinhoopen eener oude Spaansche +nederzetting.</p> +<p>Denzelfden avond ging ik aan land. Het eerste landen in eene nieuwe +streek is zeer belangwekkend, en vooral wanneer, zooals nu, het geheele +landschap den stempel draagt van een scherp omlijnd en eigendommelijk +karakter. Ter hoogte van 2 tot 300 voet boven eenige porfiergesteenten +strekte zich eene groote vlakte uit, die inderdaad kenmerkend is voor +Patagonië. De oppervlakte is geheel effen en bestaat uit ronde +keisteenen, vermengd met eene witachtige aarde. Hier en daar verspreid +groeien bosjes bruin dradig <span class="pagenum">[<a id="pb223" href= +"#pb223" name="pb223">223</a>]</span>gras, en nog spaarzamer eenige +lage doornboschjes. Het klimaat is droog en aangenaam; en de fraaie +blauwe lucht wordt maar zelden verdonkerd. Staat men midden op een +dezer verlaten vlakten en wendt men den blik naar de landzijde, dan +wordt het uitzicht in ’t algemeen begrensd door de steilte van +eene andere vlakte, welke iets hooger, maar even effen en verlaten is; +en in elke andere richting is de horizon onduidelijk door de trillende +luchtspiegeling, die uit de verhitte oppervlakte schijnt voort te +komen.</p> +<p>In zulk eene streek was het lot der Spaansche nederzetting weldra +beslist: de droogte van het klimaat gedurende het grootste deel van het +jaar, en nu en dan de vijandelijke aanvallen der zwervende Indianen, +noodzaakten de kolonisten hunne halfvoltooide woningen te verlaten. +Niettemin toont de stijl waarin zij waren aangelegd, Spanje’s +krachtige en onbekrompen hand in oude tijden. De uitslag van alle +pogingen om dit deel van Amerika ten zuiden van 41° breedte te +koloniseeren, is ellendig geweest. Port Famine drukt door haar naam, +Hongerhaven, het kwijnend en vreeselijk lijden uit van vele honderden +ongelukkige lieden, van wie slechts één in ’t leven +bleef, om hunne rampen te vertellen. Bij St.-Jozef’s Baai, aan de +Patagonische kust, werd eene kleine kolonie gevestigd; maar op een +Zondag deden de Indianen een aanval en vermoordden de geheele +nederzetting, behalve twee mannen, die vele jaren in gevangenschap +bleven. Aan de Rio Negro sprak ik met een dezer mannen, die nu op zeer +hoogen leeftijd is.</p> +<p>De Zoölogie van Patagonië is even beperkt als zijne +Flora.<a class="noteref" id="xd20e4882src" href="#xd20e4882" name= +"xd20e4882src">20</a> Op de dorre vlakten kon men een paar zwarte +<span class="pagenum">[<a id="pb224" href="#pb224" name= +"pb224">224</a>]</span>kevers (<span class="ex">Heteromera</span>) +langzaam zien rondkruipen; en soms schoot een hagedis langs ons heen. +Van vogels vonden wij drie aas-valken, en in de dalen enkele vinken en +insecten-eters. Een ibis (<span class="ex">Theristicus +melanops</span>—eene soort die, naar men zegt, in Midden-Afrika +gevonden wordt) is op de eenzaamste gedeelten niet zeldzaam. In hunne +magen vond ik sprinkhanen, krekels, kleine hagedissen en zelfs +schorpioenen.<a class="noteref" id="xd20e4911src" href="#xd20e4911" +name="xd20e4911src">21</a> Den eenen tijd van het jaar trekken deze +vogels rond in troepen, op een anderen bij paren; hun kreet is zeer +luid en zonderling, evenals het gehinnik van het <span class= +"ex">guanaco</span>.</p> +<p>Het <span class="ex">guanaco</span>, of wilde lama, is de +kenmerkende viervoeter der Patagonische vlakten en tevens de +Zuidamerikaansche plaatsvervanger van den kameel in het oosten. In +natuurstaat is het een fraai dier, met langen ranken hals en fijne +pooten. Het komt veel voor in alle gematigde deelen van het vasteland: +in ’t zuiden tot aan de eilanden bij Kaap Hoorn. Meestal leeft +het in kleine troepen, van zes tot dertig stuks elk; maar aan de oevers +der Santa Cruz zagen wij een troep, die er minstens 500 moet hebben +geteld.</p> +<p>In het algemeen zijn deze dieren wild en uiterst op hunne hoede. Mr. +Stokes vertelde <span class="corr" id="xd20e4926" title= +"Bron: hij">mij</span>, dat hij door een kijker eens een troep van deze +dieren, die blijkbaar verschrikt waren, in vollen ren had zien +wegloopen, ofschoon hun afstand zoo groot was, dat hij hen met het +bloote oog niet kon onderscheiden. De jager ontvangt dikwijls het +eerste sein van hunne tegenwoordigheid, doordien hij op verren afstand +hun eigenaardigen, schellen, hinnikenden alarmkreet hoort. Indien hij +dan goed kijkt, zal hij den troep waarschijnlijk op eene rij zien staan +aan den kant van een afgelegen heuvel. Komt men dichter bij, dan worden +nog eenige schelle <span class="pagenum">[<a id="pb225" href="#pb225" +name="pb225">225</a>]</span>kreten geuit, en verwijderen zij zich in +een schijnbaar langzamen, doch inderdaad snellen galop, langs een smal +gebaand pad naar een naburigen heuvel. Zoo hij echter toevallig +eensklaps een enkelen of velen tegelijk ontmoet, zullen zij meestal +roerloos blijven staan en hem opmerkzaam aanzien; dan misschien een +paar yards wegloopen, zich omkeeren, en weer kijken. Wat is de oorzaak +van dit verschil in hunne schuwheid? Zien zij van verre een mensch voor +hun hoofdvijand, den <span class="ex">puma</span>, aan? Of wint de +nieuwsgierigheid het van hunne beschroomdheid? Dat zij nieuwsgierig +zijn, is zeker; want als iemand op den grond ligt en zonderlinge potsen +maakt, bijv. door zijn voet in de hoogte te steken, zullen zij bijna +altijd dichter bij komen, om hem te verkennen. Deze kunstgreep werd +herhaaldelijk door onze jagers met geluk toegepast, en had bovendien +het voordeel, dat verscheidene schoten gelost konden worden, welke alle +werden opgevat als tot het spel behoorende. Op de bergen van +<span class="ex" lang="es">Tierra del Fuego</span> (Vuurland) heb ik +meer dan eens een guanaco gezien, dat, als men het naderde, niet alleen +hinnikte en gilde, maar op bijna belachelijke manier steigerde en +sprong, schijnbaar tartend, als gold het eene uitdaging. Deze dieren +worden zeer gemakkelijk getemd; en in Noord-Patagonië heb ik +eenige gezien, die zelfs zonder toezicht of dwang in de nabijheid van +een huis werden gehouden. In dezen staat zijn zij zeer driest en vallen +licht een mensch aan door hem met beide knieën van achteren te +stooten. Naar men beweert is de beweegreden tot deze aanvallen jaloezie +ten opzichte van hunne wijfjes. De wilde <span class="corr" id= +"xd20e4937" title="Bron: guanacos">guanaco’s</span> denken echter +aan geen verdediging: zelfs één enkele hond zal een dezer +groote dieren in bedwang houden, totdat de jager opdaagt. In vele +hunner gewoonten zijn zij als schapen in eene kudde. Zien zij bijv. in +verschillende richtingen mannen te paard naderen, dan worden zij +spoedig verbijsterd en weten niet naar welken kant te vluchten. Dit +maakt de Indiaansche manier van jagen zeer gemakkelijk; want zoo worden +zij licht naar een middenpunt gedreven en omsingeld. <span class= +"pagenum">[<a id="pb226" href="#pb226" name="pb226">226</a>]</span></p> +<p>De <span class="corr" id="xd20e4944" title= +"Bron: guanacos">guanaco’s</span> gaan gereedelijk te water; te +Port Valdos zag men hen vaak van het eene eiland naar het andere +zwemmen. Byron zegt in zijn reisverhaal, dat hij hen zout water zag +drinken. Ook zagen eenige Engelsche officieren bij Kaap Blanco eene +kudde, die de zoute vloeistof uit eene salina scheen te drinken. Ik +denk, dat, als zij in verschillende deelen van dit land geen zout water +drinken, zij in ’t geheel geen water drinken. Op het midden van +den dag rollen zij herhaaldelijk in schotelvormige holten in het zand. +De mannetjes vechten samen: eens gingen twee mij voorbij, die gillend +elkander trachtten te bijten; en verscheidene werden geschoten, wier +huid diep gekorven was. Soms schijnen er kudden op ontdekkingstochten +uit te gaan; te Bahia Blanca, waar deze dieren binnen 30 mijlen van de +kust uiterst zeldzaam zijn, zag ik eens de sporen van 30 of 40 stuks, +die in rechte lijn naar eene modderige zoutwater-kreek waren gegaan. +Zij moeten toen bespeurd hebben, dat zij de zee naderden; want met de +regelmatigheid eener afdeeling cavalerie hadden zij zich omgewend, en +waren in eene even rechte lijn teruggekeerd als dat zij gekomen waren. +De <span class="corr" id="xd20e4947" title= +"Bron: guanacos">guanaco’s</span> hebben eene zonderlinge +gewoonte, die mij geheel onverklaarbaar is, namelijk: dat zij dagen +achtereen hun mest op denzelfden bepaalden hoop laten vallen. Ik zag +een dezer hoopen, welke acht voet in middellijn was en eene groote +hoeveelheid stof bevatte. Volgens A. d’Orbigny is deze gewoonte +aan alle soorten van het geslacht eigen; voor de Peruaansche Indianen, +die den mest als brandstof gebruiken, is zij zeer nuttig, en wordt hun +zoodoende de moeite bespaard van hem te verzamelen.</p> +<p>De <span class="corr" id="xd20e4952" title= +"Bron: guanacos">guanaco’s</span> schijnen lievelingsplekken te +hebben om te gaan liggen sterven. Aan de oevers van de Santa Cruz was +de grond op zekere beperkte ruimten, die meestal heesterachtig en alle +bij de rivier gelegen waren, letterlijk wit van de beenderen. Op +ééne plek telde ik tusschen de 10 en 20 hoofden. In +’t bijzonder onderzocht ik de beenderen; zij schenen niet, zooals +sommige die ik hier en daar verspreid had gezien, afgeknaagd en +gebroken, alsof zij door roofdieren <span class="pagenum">[<a id= +"pb227" href="#pb227" name="pb227">227</a>]</span>hierheen waren +gesleept. In de meeste gevallen moeten deze dieren, vóór +hun sterven, onder en tusschen de struiken doorgekropen zijn. Bynoe +meldt mij, dat hij op eene vorige reis hetzelfde feit aan de oevers van +de Rio Gallegos waarnam. Ik begrijp volstrekt niet de reden hiervan, +maar wil opmerken, dat de gewonde <span class="corr" id="xd20e4957" +title="Bron: guanacos">guanaco’s</span> aan de Santa Cruz +onveranderlijk naar de rivier liepen. Op Sint-Jago van de +Kaap-Verdische Eilanden herinner ik mij in een ravijn een afgelegen +hoek gezien te hebben, die met geitenbeenderen bedekt was; wij zeiden +toen, dat dit de begraafplaats van alle geiten op het eiland was. Ik +vermeld deze beuzelachtige omstandigheden, omdat zij in sommige +gevallen wellicht het voorkomen kunnen verklaren van een aantal +ongeschonden beenderen in een hol, of van die welke onder alluviale +ophoopingen begraven liggen; alsook de reden waarom sommige dieren meer +in sedimentaire lagen bedolven liggen, dan andere.</p> +<p>Op zekeren dag werd de jol onder bevel van Chaffers met drie dagen +leeftocht uitgezonden, om het bovendeel der haven op te meten. Des +morgens spoorden wij eenige op een oude Spaansche kaart vermelde +plaatsen op, om water in te nemen. Wij vonden een kreek, en aan het +boveneind daarvan een druppelend beekje brak water—het eerste dat +wij hier zagen. Hier noodzaakte het getij ons verscheidene uren te +wachten; en in dien tusschentijd wandelde ik eenige mijlen het land in. +Als gewoonlijk bestond de vlakte uit grof zand, vermengd met grond, die +op ’t oog kalk geleek, doch in werkelijkheid er zeer van +verschilde. Door de zachtheid dezer stoffen waren in den bodem vele +greppels ontstaan. Er was geen enkele boom; en behalve het guanaco, dat +als schildwacht over zijne kudde op een heuveltop stond, was bijna geen +enkel dier of vogel te zien. Overal stilte en verlatenheid. Toch wordt, +als men door deze landschappen zonder zichtbare afwisseling gaat, een +onbestemd maar sterk en levendig gevoel van blijdschap in ons opgewekt. +Iemand vroeg mij hoeveel eeuwen de vlakte in dien staat verkeerd had, +en hoeveel andere zij nog gedoemd was zoo te blijven: <span class= +"pagenum">[<a id="pb228" href="#pb228" name="pb228">228</a>]</span></p> +<div class="lgouter"> +<p class="line">Niemand kan antwoorden; nu schijnt <span class="corr" +id="xd20e4966" title="Bron: zij zij">zij</span> eeuwig.</p> +<p class="line">De wildernis heeft eene geheimzinnige taal,</p> +<p class="line">Die ontzagwekkend twijfelen leert.</p> +</div> +<p class="firstpar xd20e323">(Shelley, regels op den Mont-Blanc.)</p> +<p>Des avonds zeilden wij eenige mijlen verder en sloegen toen eene +tent op voor den nacht. Tegen het midden van den volgenden dag geraakte +de jol aan den grond, en kon wegens het ondiepe water niet verder. Daar +het laatste gedeeltelijk zoet werd bevonden, nam Chaffers de +<span class="ex">dingey</span>,<a class="noteref" id="xd20e4980src" +href="#xd20e4980" name="xd20e4980src">22</a> en ging drie mijlen hooger +op, waar ook dit vaartuig aan den grond raakte. Wij bevonden ons nu in +eene zoetwaterrivier. Het water was modderig, en hoewel de stroom van +zeer onbeduidende grootte was, zou het moeilijk geweest zijn den +oorsprong te verklaren, tenzij uit de gesmolten sneeuw op de +Cordilleras. Op de plek waar wij bivouakeerden, waren wij door steile +klippen en hooge toppen van porfier omringd. Ik geloof niet, dat ik +ooit eene plek heb gezien, die zoozeer van de overige wereld afgesloten +scheen, als deze rotsachtige afgrond in de wijde vlakte.</p> +<p>Den tweeden dag na onze terugkomst op de aanlegplaats ging een +gezelschap officieren en ik een oud Indiaansch graf doorzoeken, dat ik +op den top van een naburigen heuvel gezien had. Twee reusachtige +steenen, elk vermoedelijk minstens een paar ton wegende, waren +tegenover een omstreeks zes voet hoog vooruitspringend rotsblok +geplaatst. Op den harden steenen bodem van het graf was een laag aarde +van omtrent 1 voet diepte, die uit de omlaag gelegen vlakte naar boven +moet gebracht zijn. Daarop was een vloer van platte steenen gelegd, en +op deze weer andere, zoodat de ruimte tusschen het vooruitspringend +rotsblok en de twee groote steenen gevuld was. Om het graf te +voltooien, waren de Indianen op den inval gekomen om van het rotsblok +een <span class="pagenum">[<a id="pb229" href="#pb229" name= +"pb229">229</a>]</span>groot stuk los te maken en op den stapel te +werpen, zóo dat het op de twee steenen rustte. Wij ondermijnden +het graf aan beide kanten, doch konden geen reliquieën, en zelfs +geen beenderen vinden. Waarschijnlijk waren de laatsten sedert lang +vergaan (in welk geval het graf van zeer hoogen ouderdom moet geweest +zijn), want op eene andere plek vond ik eenige kleinere hoopen, onder +welke zeer enkele verbrokkelde stukken werden gevonden, waaraan nog te +zien was, dat zij van een mensch afkomstig waren. Falconer zegt, dat +een Indiaan begraven wordt waar hij sterft, maar dat later zijn +beenderen zorgvuldig opgenomen en, al is de afstand nog zoo groot, naar +het zeestrand worden gebracht om begraven te worden. Ik geloof, dat +deze gewoonte te verklaren is, zoo men bedenkt dat deze Indianen, +vóór den invoer van paarden, bijna hetzelfde leven moeten +geleid hebben als nu de Vuurlanders, en dus in ’t algemeen in de +nabijheid der zee hebben gewoond. De gewone voorliefde om te liggen +waar zijne voorvaderen hebben gelegen, zou de thans zwervende Indianen +nopen om het minst vergankelijke gedeelte hunner dooden over te brengen +naar hunne oude begraafplaats op de kust.</p> +<p><span class="marginnote">9 Januari.</span> Vóór het +donker was, ankerde de <span class="ex">Beagle</span> in de fraaie +ruime haven van Port St.-Julian, omstreeks 110 mijlen ten zuiden van +Port Desiré gelegen. Wij bleven hier acht dagen. Het land is +nagenoeg gelijk aan dat van Port Desiré, maar misschien nog iets +onvruchtbaarder. Eens vergezelde ik met een clubje kapitein Fitz-Roy op +eene lange wandeling om het havenhoofd. Elf uren lang dronken wij geen +druppel water, en eenigen van het gezelschap waren geheel uitgeput. Van +den top van een heuvel (sedert <span class="ex" lang="en">Thirsty +Hill</span> of Dorstige Heuvel genoemd) werd een fraai meer ontdekt, en +gingen twee van het gezelschap met afgesproken seinen er heen, om te +wenken of het zoet water was. Hoe groot was onze teleurstelling, toen +wij eene sneeuwwitte uitgestrektheid van zout zagen, gekristalliseerd +in groote kuben! Wij schreven onzen fellen dorst toe aan de droogte van +den dampkring; maar wat ook <span class="pagenum">[<a id="pb230" href= +"#pb230" name="pb230">230</a>]</span>de reden zij—zeker is het, +dat wij uiterst blijde waren laat in den avond in onze booten terug te +zijn. Ofschoon wij op onzen geheelen tocht nergens een druppel zoet +water konden vinden, moest er toch wat zijn; want door een zonderling +toeval vond ik op de oppervlakte van het zoute water, bij het hoofd der +baai, een niet geheel dooden <span class="ex">Colymbetes</span>, die in +een niet ver af gelegen poel geleefd moest hebben. Drie andere insecten +(een <span class="ex">Cincindella</span> als bastaard, een <span class= +"ex">Cymindis</span> en een <span class="ex">Harpalus</span>, die alle +op modderplaten leven, welke nu en dan door de zee worden overstroomd), +en nog een vierde, dat dood op de vlakte werd gevonden, voltooien de +lijst der kevers. Eene vlieg van tamelijke grootte (<span class= +"ex">Tabanus</span>) was buitengewoon talrijk, en kwelde ons door haar +pijnlijken steek. De gewone paardenvlieg (<span class= +"ex">Hippobosca</span>), die in de lommerrijke lanen in Engeland zoo +lastig is, behoort tot dezelfde orde. Wij hebben hier het raadsel, dat +zoo dikwijls in het geval der muskieten voorkomt: met het bloed van +welke dieren voeden deze insecten zich gewoonlijk? Het guanaco is +ongeveer de eenige warmbloedige viervoeter en komt, vergeleken met de +menigte vliegen, in zeer gering aantal voor.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De geologie van Patagonië is belangwekkend. In afwijking met +Europa, waar de tertiare formaties zich in baaien schijnen opgehoopt te +hebben, vinden wij hier over <span class="corr" id="xd20e5031" title= +"Bron: honderde">honderden</span> mijlen kustland ééne +groote afzetting, in zich bevattende vele tertiaire schelpdieren, die +alle uitgestorven schijnen. Het meest voorkomende schelpdier is een +zware reusachtige oester, soms wel een voet in middellijn. Deze +beddingen worden bedekt door andere van een eigenaardigen zachten +witten steen, die veel gips bevat en op kalk gelijkt, maar inderdaad +van puimsteenachtig gehalte is. Hoogst merkwaardig is het, dat zij voor +minstens een tiende deel in volume uit <span class= +"ex">infusoria</span> bestaan! Professor Ehrenberg heeft er reeds 30 +zee-soorten in ontdekt. Deze laagbedding strekt zich 500 mijlen langs +de kust, en waarschijnlijk nog veel verder uit. Te Port St.-Julian is +hare dikte meer dan <span class="pagenum">[<a id="pb231" href="#pb231" +name="pb231">231</a>]</span>800 voet! Deze witte beddingen zijn overal +bedekt met een laag grof kiezel, die misschien een van de grootste +keisteenbeddingen der wereld vormt. Zeker weet men, dat zij zich van +bij de Rio Colorado uitstrekt tot tusschen de 600 en 700 zeemijlen +zuidwaarts; bij de Santa Cruz (eene rivier even ten zuiden van +St.-Julian) bereikt zij den voet der Cordilleras; halfweg de rivier op +is hare dikte meer dan 200 voet, en vermoedelijk strekt zij zich overal +tot de genoemde groote keten uit, vanwaar de wel afgeronde +porfiersteenen afkomstig zijn. Wij mogen hare gemiddelde breedte op 200 +mijlen, en de gemiddelde dikte op ongeveer 50 voet stellen. Indien deze +groote laag van kiezelsteenen, zonder bijvoeging van de modder die +noodzakelijk door hunne wrijving is ontstaan, tot een berg werd +opgehoopt, zou zij eene groote keten vormen!</p> +<p>Bedenkt men, dat al die kiezelsteenen, talrijk als de zandkorrels in +de woestijn, afkomstig zijn van langzaam afbrokkelende +steenmassa’s op de oude kustlijnen en rivieroevers; dat deze +brokken in kleinere stukken zijn geslagen, en dat elk daarvan sedert +dien tijd langzaam gerold, afgerond en ver is weggevoerd, dan staat de +geest ontzet bij de gedachte aan de lange reeks van jaren, die voor dit +proces volstrekt noodig waren. Toch zijn al die keisteenen vervoerd en +waarschijnlijk afgerond geworden na de afzetting der witte beddingen, +en <span class="ex">lang</span> na de vorming der onderliggende +beddingen met tertiaire schelpen!</p> +<p>In dit zuidelijk werelddeel is alles op groote schaal ten uitvoer +gebracht; van de Rio de la Plata tot Vuurland—een afstand van +1200 mijlen—is het land in het tijdperk der nu bestaande +zeeschelpen in massa gerezen; en wel in Patagonië tot eene hoogte +van tusschen de 300 en 400 voet. De oude en verweerde schelpen, die aan +de oppervlakte der gerezene vlakte zijn achtergebleven, bezitten nog +gedeeltelijk hare kleuren. De rijzende beweging werd afgebroken door +minstens acht lange tijdperken van rust, gedurende welke de zee diep in +het land knaagde, en op allengs volgende peilstanden de lange reeksen +van klippen en steilten vormde, <span class="pagenum">[<a id="pb232" +href="#pb232" name="pb232">232</a>]</span>die de verschillende als +terrassen achter elkander verrijzende vlakten scheiden. De opwaartsche +beweging en de knagende werking der zee gedurende de lange perioden van +rust, zijn over lange kustlijnen gelijk geweest; want met verbazing +vond ik, dat de terrasvormige vlakten op verafgelegen punten op +nagenoeg correspondeerende hoogten staan. De laagste vlakte is 90 voet +hoog, en de hoogste die ik bij de kust besteeg, 950 voet; en daarvan +vinden wij slechts overblijfsels in den vorm van vlakke met kiezel +bedekte bergjes. De bovenste vlakte der Santa Cruz loopt glooiend op +tot eene hoogte van 3000 voet aan den voet der Andesketen. Ik heb +gezegd, dat Patagonië in het tijdperk der bestaande zeeschelpen +300 tot 400 voet gerezen is, en kan er bijvoegen, dat de stijging +minstens 1500 voet geweest is in het tijdperk toen ijsbergen +zwerfblokken over de bovenvlakte der Santa Cruz vervoerden. Maar +Patagonië is niet alleen aan stijgende bewegingen onderhevig +geweest: de uitgestorven tertiaire schelpdieren van Port St.-Julian en +de Santa Cruz kunnen, volgens Prof. E. Forbes, op geen grootere +waterdiepte geleefd hebben dan van 40 tot 250 voet, terwijl zij nu +bedekt zijn met uit zee afgezette lagen van 800 tot 1000 voet dikte; +bijgevolg moet de zeebodem, waarop deze schelpdieren eenmaal leefden, +vele honderden voeten gedaald zijn, om de ophooping der daarboven +liggende lagen mogelijk te maken. Welk eene geschiedenis van +geologische veranderingen openbaart die eenvoudig samengestelde kust +van Patagonië!</p> +<p>Te Port St.-Julian<a class="noteref" id="xd20e5051src" href= +"#xd20e5051" name="xd20e5051src">23</a> vond ik in eene roode +modderlaag, die het kiezelzand op de 90-voet vlakte bedekte, het halve +skelet van de <span class="ex">Macrauchenia Patagonica</span>: een +merkwaardigen <span class="corr" id="xd20e5057" title= +"Bron: voervoeter">viervoeter</span>, die zoo groot was als een kameel. +Hij <span class="pagenum">[<a id="pb233" href="#pb233" name= +"pb233">233</a>]</span>behoort tot dezelfde afdeeling der <span class= +"ex">Pachydermata</span> als de rhinoceros, de tapir en het +<span class="ex">palaeotherium</span>; maar in den bouw der beenderen +van zijn langen hals, vertoont hij eene duidelijke verwantschap tot den +kameel, of liever tot het <span class="ex">guanaco</span> en de lama. +Uit het feit, dat nieuwe zeeschelpdieren gevonden zijn op twee der +hoogere terrasvormige vlakten, die gelaagd en opgeheven moeten zijn +vóór het afzetten van de modder waarin de <span class= +"ex">Macrauchenia</span> begraven was, blijkt overtuigend, dat deze +merkwaardige viervoeter leefde lang nadat de zee door hare +tegenwoordige schelpdieren bewoond was. Eerst was ik zeer verwonderd, +dat een groote viervoeter zoo kort geleden op 49°15′ in deze +ellendige keisteenvlakten met haren schralen plantengroei geleefd kon +hebben; maar de verwantschap van de <span class= +"ex">Macrauchenia</span> tot het guanaco, thans een bewoner van de +onvruchtbaarste gedeelten, verklaart deze moeilijkheid ten deele.</p> +<p>De, ofschoon verre, verwantschap tusschen de <span class="corr" id= +"xd20e5080" title="Bron: Machrauchenia">Macrauchenia</span> en het +guanaco, tusschen den Toxodon en de Capybara; de nauwere verwantschap +tusschen de vele uitgestorvenen <span class="ex">Edentata</span> en de +levende luiaards, miereneters en armadillen, die nu zulk een uitstekend +kenmerk vormen in de zoölogie van Zuid-Amerika; en eindelijk de +nog nauwere verwantschap tusschen de fossiele en levende soorten van +<span class="ex">Ctenomys</span> en <span class= +"ex">Hydrochoerus</span>—zijn zeer belangwekkende feiten. Deze +verwantschap blijkt verwonderlijk—even treffend als tusschen de +fossiele en uitgestorven Buideldieren van Australië—uit de +groote verzameling, die onlangs door Lund en Clausen uit de holen van +Brazilië naar Europa is gebracht. In deze verzameling zijn +uitgestorven soorten van al de 32 geslachten der land-viervoeters (op 4 +na), die nu de provinciën bewonen waarin de holen liggen. En de +uitgestorven soorten zijn veel talrijker dan de nu levende: er zijn +fossiele miereneters, armadillen, tapirs, pecaris, <span class="corr" +id="xd20e5092" title="Bron: guanacos">guanaco’s</span>, opossums, +talrijke Zuidamerikaansche knaagdieren en apen, alsmede andere dieren. +Deze wonderlijke verwantschap op hetzelfde vasteland tusschen +<span class="pagenum">[<a id="pb234" href="#pb234" name= +"pb234">234</a>]</span>de dooden en de levenden zal, ongetwijfeld, +later op de verschijning van organische wezens op onze aarde en hunne +verdwijning daarvan meer licht werpen dan eenige andere klasse van +feiten.</p> +<p>Het is onmogelijk over den veranderden toestand van het +Amerikaansche vasteland anders dan met de diepste verbazing na te +denken. Voorheen moet het gewemeld hebben van groote monsters; nu +vinden wij slechts dwergen, in vergelijking met de vroegere verwante +rassen. Indien Buffon van den reusachtigen luiaard, de armadil-achtige +dieren en verdwenen <span class="ex">Pachydermata</span> geweten had, +zou hij met meer schijn van waarheid hebben kunnen zeggen, dat de +scheppende kracht in Amerika haar vermogen had verloren, dan dat zij +nooit groote werking had gehad. De meeste dezer uitgestorven +viervoeters, zoo niet alle, leefden in een laat tijdperk, en waren +tijdgenooten van de meeste nu bestaande zeeschelpdieren. Sedert den +tijd dat zij leefden, kan in den vorm van het land geen zeer groote +verandering hebben plaats gehad.</p> +<p>Wat heeft dan zooveel soorten en geslachten uitgeroeid? In ’t +eerst is de geest onweerstaanbaar geneigd om aan eene groote ramp te +denken; maar om dieren, groote en kleine, uit te roeien in +Zuid-Patagonië, Brazilië, op de Cordilleras in Peru, en in +Noord-Amerika tot aan de Behring-Straat, moeten wij het geheele +wereldspantwerk doen waggelen. Bovendien leidt een geologisch onderzoek +van La Plata en Patagonië tot de overtuiging, dat alle vormen van +het land uit langzame en trapswijs voortgaande veranderingen +ontstaan.</p> +<p>Uit het kenmerk der fossielen in Europa, Azië, Australië, +Noord- en Zuid-Amerika blijkt, dat die voorwaarden welke gunstig zijn +voor het leven der <span class="ex">grootere</span> viervoeters, niet +lang geleden zich even ver uitstrekten als de wereld zelve. Welke die +voorwaarden waren, dat heeft niemand zelfs maar vermoed. Moeilijk kon +het eene temperatuurs-verandering zijn, die ongeveer tegelijktijdig de +bewoners van tropische, gematigde en poolgewesten op beide halfronden +verdelgde. <span class="pagenum">[<a id="pb235" href="#pb235" name= +"pb235">235</a>]</span>Door Lyell weten wij met zekerheid, dat de +groote viervoeters in Noord-Amerika leefden na het tijdperk toen +zwerfblokken naar breedten werden vervoerd, waarop ijsbergen nu niet +komen; om overtuigende, maar indirecte redenen kunnen wij zeker zijn, +dat ook de <span class="ex">Macrauchenia</span> in het zuidelijk +halfrond leefde lang na de ijsbeweging in de zwerfblokkenperiode. Was +het de mensch, zooals men gemeend heeft, die na zijne eerste komst in +Zuid-Amerika het logge Megatherium en de andere <span class= +"ex">Edentata</span> uitroeide? Wat de verdelging van den kleinen +tucutuco te Bahia Blanca, van de vele fossiele muizen en andere kleine +viervoeters in Brazilië betreft, moeten wij althans eene andere +reden zoeken. Niemand zal wanen, dat eene droogte, zelfs veel strenger +dan die welke zulke verwoestingen in de provinciën van La Plata +aanrichtte, alle individuën van elke soort vernietigen kon van af +Zuid-Patagonië tot aan de <span class="corr" id="xd20e5118" title= +"Bron: Bering-Straat">Behring-Straat</span>. Wat te zeggen van de +uitsterving van het paard? Ontbrak het aan gras op die onmetelijke +vlakten, later overstroomd door duizenden en honderdduizenden +nakomelingen van het geslacht, dat door de Spanjaarden werd ingevoerd? +Hebben de later ingevoerde soorten het voedsel verbruikt van de groote +voorgaande rassen? Mogen wij gelooven, dat de Capybara het voedsel +heeft genomen van den Toxodon, het Guanaco van de Macrauchenia, de nu +levende kleine <span class="ex">Edentata</span> van hunne talrijke +reusachtige prototypen? In de lange geschiedenis der wereld is +voorzeker geen feit zoo verrassend, als de groote en herhaalde +uitroeiingen van hare bewoners.</p> +<p>Beschouwen wij de zaak echter uit een ander oogpunt, dan zal zij +minder ingewikkeld schijnen. Wij bedenken niet steeds, hoe diep +onwetend wij zijn omtrent de levensvoorwaarden van elk dier: herinneren +ons niet altijd dat er eene oorzaak is, die de te snelle toename van +elk georganiseerd wezen in den natuurstaat voortdurend belemmert. De +voorraad voedsel blijft gemiddeld dezelfde; daarentegen bestaat bij elk +dier de neiging om door voortplanting in geometrische reden toe te +nemen; en nergens zijn de verrassende gevolgen daarvan op treffender +wijze gebleken, dan in <span class="pagenum">[<a id="pb236" href= +"#pb236" name="pb236">236</a>]</span>Amerika, waar de Europeesche +dieren gedurende de paar laatste eeuwen in ’t wild loopen. In den +natuurstaat teelt elk dier geregeld; toch is bij eene lang gevestigde +soort eene sterke getaltoename blijkbaar onmogelijk en moet door eene +of andere oorzaak belet worden. Intusschen zijn wij maar zelden in +staat bij eene gegeven soort met zekerheid te zeggen, in welke +levensperiode of in welken tijd van het jaar die storing valt: of zij +alleen na lange tusschentijden optreedt, en wat er de juiste oorzaak +van is. Zoo komt het waarschijnlijk, dat wij zoo weinig verwonderd +zijn, als van twee soorten die in gewoonten na aan elkander zijn +verwant, de eene zeldzaam en de andere overvloedig is in hetzelfde +district; of ook als de eene overvloedig is in dit of in dat district, +en de tweede, die in de huishouding der natuur dezelfde plaats inneemt, +overvloedig in een naburig district met zeer gering verschil in +toestanden. Naar de reden hiervan vragende, antwoordt men onmiddellijk, +dat dit veroorzaakt wordt door een gering verschil in klimaat, voedsel +of het getal vijanden; maar hoe zelden, of nooit, kunnen wij de juiste +oorzaak der storing en hare wijze van werking aangeven! Wij komen dus +tot de noodzakelijke gevolgtrekking, dat in ’t algemeen voor ons +onwaarneembare oorzaken bepalen of eene soort overvloedig of schaarsch +in aantal is.</p> +<p>In de gevallen waar wij het uitroeien van eene soort door den +mensch, hetzij geheel of in een beperkt district, kunnen nagaan, weten +wij dat zij gaandeweg zeldzamer wordt, en dan verdwijnt. Het zou echter +moeilijk zijn een juist onderscheid aan te geven<a class="noteref" id= +"xd20e5131src" href="#xd20e5131" name="xd20e5131src">24</a> tusschen +eene soort die door den mensch, en eene die door de toename harer +natuurlijke vijanden wordt verdelgd. Het bewijs van zeldzaamheid, welke +het uitsterven voorafgaat, is, zooals verscheidene bekwame waarnemers +opgemerkt hebben, nog treffender in <span class="pagenum">[<a id= +"pb237" href="#pb237" name="pb237">237</a>]</span>de opvolgende +tertiaire lagen, waar dikwijls bevonden is, dat eene schelp die in zulk +eene laag zeer algemeen is, thans hoogst zeldzaam, en zelfs lang als +uitgestorven beschouwd is. Indien dus—wat waarschijnlijk +lijkt—soorten eerst zeldzaam worden en dan uitsterven; indien de +al te snelle toename van elke soort, zelfs de meest begunstigde, +gestadig wordt belemmerd, zooals wij moeten aannemen, ofschoon moeilijk +te zeggen is <span class="ex">hoe</span> en <span class= +"ex">wanneer</span>; en indien wij zonder de minste verbazing +zien—hoewel niet in staat de juiste oorzaak aan te +wijzen—dat in hetzelfde district de eene soort overvloedig en de +andere naverwante zeldzaam is: waarom dan zoo verwonderd te zijn als +die zeldzaamheid een stap verder, in uitsterving overgaat? Eene +werking, die overal om ons heen plaats grijpt en toch nauwelijks +waarneembaar is, kan zeker iets verder worden geleid, zonder onze +opmerkzaamheid te wekken.</p> +<p>Wien zou het zoo verwonderen als hij hoorde, dat de Megalonyx +voorheen zeldzaam was, vergeleken met het Megatherium; of dat een der +fossiele apen gering in aantal was vergeleken met een der nu levende? +En toch zouden wij in deze betrekkelijke zeldzaamheid het duidelijkste +bewijs hebben, dat de voorwaarden voor hun bestaan minder gunstig +waren. Toegeven, dat soorten in ’t algemeen zeldzaam worden +voordat zij uitsterven; niet verwonderd zijn over de zeldzaamheid eener +soort vergeleken met eene andere; maar nochtans eene buitengewone +werkende kracht aannemen en groote verwondering toonen als eene soort +ophoudt te bestaan—schijnt mij zoo ongeveer hetzelfde, als +toegeven dat ziekte bij het individu de voorbode is des doods; niet +verwonderd zijn over de ziekte, maar wel zich verwonderen als de zieke +sterft, en gelooven dat hij door geweld stierf. <span class= +"pagenum">[<a id="pb238" href="#pb238" name="pb238">238</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4292" href="#xd20e4292src" name="xd20e4292">1</a></span> Darwin +spelt dit woord in zijn tekst <span class="ex">njata</span> en +<span class="ex">niata</span>. Het woord luidt echter zoowel in +’t Spaansch als Portugeesch <span class="ex">nata</span> en +beteekent (fig.) het beste, uitgezochtste, de bloem. De eigenlijke +vertaling is “room.” (Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4312" href="#xd20e4312src" name="xd20e4312">2</a></span> +Waterhouse heeft eene uitvoerige beschrijving van dit hoofd gegeven, +welke hij, hoop ik, in eenig tijdschrift zal publiceeren.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4321" href="#xd20e4321src" name="xd20e4321">3</a></span> Dit dier +was een reusachtig vierhoornig hert, ter grootte van een olifant, en +grooter nog. Men heeft het met de overblijfsels van vele andere +zoogdieren uit de Mioceen- en Plioceenperioden (o. a. groote +krokodillen, en de vier meter lange reuzenschildpad <span class= +"ex">Colossochelys Atlas</span>) gevonden in de zoogenaamde +<span class="ex">Siwalik</span>-heuvels aan den zuidelijken voet van +den Himalaya. Deze heuvels zijn van zoetwateroorsprong, en vormen eene +2000 meter diepe afzetting van klei, zandsteen en conglomeraten door de +bergstroomen van den Himalaya, gedurende de laatste geweldige +aardkorstbewegingen in het Tertiaire Tijdvak, toen de H. evenals de +meeste groote bergketenen der aarde omhoog werd geheven. Enkele deelen +van den toenmaligen zeebodem liggen nu minstens 16,500 voet boven de +zee.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Noot v. d. Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4337" href="#xd20e4337src" name="xd20e4337">4</a></span> Een +bijna even abnormale bouw (maar ik weet niet of hij erfelijk is) heeft +men waargenomen bij den karper, alsmede bij den krokodil van den Ganges +(<span class="ex" lang="fr">Histoire des Anomalies</span>, par Isid. +Geoffroy St. Hilaire, Deel I. blz. 244.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4428" href="#xd20e4428src" name="xd20e4428">5</a></span> A. +d’Orbigny heeft een bijna gelijkluidend verhaal van dezen hond +gegeven: <span class="ex" lang="fr">Voyage dans l’Amérique +Mérid.</span>, Deel I, blz. 175.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4443" href="#xd20e4443src" name="xd20e4443">6</a></span> In den +tekst staat <span class="ex">domidor</span>, welk woord echter noch in +’t Spaansch, noch in ’t Portugeesch bekend is.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4478" href="#xd20e4478src" name="xd20e4478">7</a></span> +“Ach, Don Karel, wat erg!” (Karel of Charles was +Darwin’s voornaam).</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4501" href="#xd20e4501src" name="xd20e4501">8</a></span> Een +<span class="ex" lang="en">crown</span> = 5 shillings.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4516" href="#xd20e4516src" name="xd20e4516">9</a></span> Ik moet +mijn dank betuigen aan Mr. Keane, in wiens huis op den Berquelo ik +vertoefde en aan Mr. Lumb te Buenos Aires; want zonder hunne hulp +zouden deze kostbare overblijfsels nooit in Engeland zijn gekomen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4580" href="#xd20e4580src" name="xd20e4580">10</a></span> +<span class="trans" title="hymenopteros"><span class="Greek" lang= +"el">ὑμενοπτέρος</span></span> +saamgesteld uit <span class="trans" title="hymēn"><span class= +"Greek" lang="el">ὑμήν</span></span> = vlies en +<span class="trans" title="pteron"><span class="Greek" lang= +"el">πτερόν</span></span> = vleugel.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4625" href="#xd20e4625src" name="xd20e4625">11</a></span> +Lyell’s <span class="ex" lang="en">Principles of Geology</span>, +10de Edit., Deel II, blz. 377/78.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4633" href="#xd20e4633src" name="xd20e4633">12</a></span> +Pelagisch van <span class="trans" title="pelagikos"><span class="Greek" +lang= +"el">πελαγικός</span></span>: +tot de zee (<span class="trans" title="pelagos"><span class="Greek" +lang= +"el">πέλαγος</span></span>) +behoorende.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4690" href="#xd20e4690src" name="xd20e4690">13</a></span> De +vliegen, die dikwijls een schip eenige dagen op zijn tocht van de eene +haven naar de andere vergezellen, zijn, als zij van het schip afdwalen, +spoedig verloren en verdwijnen <span class="corr" id="xd20e4692" title= +"Niet in bron">alle.</span></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4700" href="#xd20e4700src" name="xd20e4700">14</a></span> Pierre +André Latreille (1762–1833) was een Fransch dier- en +insectenkundige. Hij schreef <span class="ex" lang="fr">Histoire des +Salamandres</span>, en <span class="ex" lang="fr">Histoire naturelle +des Reptiles</span>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4739" href="#xd20e4739src" name="xd20e4739">15</a></span> Mr. +Blackwall, in zijne <span class="ex" lang="en">Researches on +Zoology</span>, doet vele voortreffelijke opmerkingen over de gewoonten +van spinnen.</p> +<p class="footnote">Volgens Dr. Otto Taschenberg (<span lang= +"de">Bilder aus dem Tierleben</span>) zijn de herfstdraad-spinnen de +jonge dieren van verschillende soorten: <span class= +"ex">Xysticus</span>, <span class="ex">Micryphantus</span><span class= +"corr" id="xd20e4755" title="Bron: .">,</span> e. a.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4776" href="#xd20e4776src" name="xd20e4776">16</a></span> Eene +soort van kwallen, behoorende tot de orde der <span class= +"ex">Craspedophorae</span>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4785" href="#xd20e4785src" name="xd20e4785">17</a></span> Lagere +Kreeftdieren (eene onderklasse van de <span class= +"ex">Crustacea</span>).</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4798" href="#xd20e4798src" name="xd20e4798">18</a></span> Ook +<span class="ex">Zwaluw-stormvogel</span> genoemd: eene soort +<span class="ex">Procellaria</span>, evenals de albatros (<span class= +"ex">Diomedea</span>). Zijn tekstnaam is ontleend aan het feit, dat +hij, evenals Petrus, over zee schijnt te loopen.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4838" href="#xd20e4838src" name="xd20e4838">19</a></span> Twee +soorten van makreelen (<span class="ex">Thynnus</span> of <span class= +"ex">Scomber</span>).</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4882" href="#xd20e4882src" name="xd20e4882">20</a></span> Ik heb +hier eene cactus-soort gevonden, door Professor Henslow beschreven +onder den naam van <span class="ex">Opuntia Darwinii</span> +(<span class="ex" lang="en">Magazine of Zoology and Botany</span>, deel +I, blz. 466), welke merkwaardig was om de prikkelbaarheid harer +<span class="ex">stamina</span> (meeldraden), als ik de punt van een +stok of mijn vingertop in de bloem stak. Ook de segmenten van het +<span class="ex">perianthium</span> (bloemkelk) sloten zich op den +stamper, maar langzamer dan de meeldraden. Planten van deze familie, +die in ’t algemeen als tropisch wordt beschouwd, komen in +Noord-Amerika op dezelfde hooge breedte voor als hier: namelijk in +beide gevallen op 47°. (<span class="ex" lang="en">Lewis and +Clarke’s Travels</span>, blz. 221).</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4911" href="#xd20e4911src" name="xd20e4911">21</a></span> +Laatstgenoemde insecten vindt men niet zelden onder steenen. Eens zag +ik een schorpioen kalm een anderen verslinden.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4980" href="#xd20e4980src" name="xd20e4980">22</a></span> De +<span class="ex">dingey</span> of <span class="ex">dinghy</span> is +eene soort van boot, die in Oost-Indië gebruikt wordt; ook noemt +men aldus de kleinste boot op een schip, die door twee man geroeid +wordt.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5051" href="#xd20e5051src" name="xd20e5051">23</a></span> Onlangs +heb ik gehoord, dat kapitein Sulivan der K. M. talrijke fossiele +beenderen gevonden heeft in regelmatige lagen op 52° 4′ +breedte aan de oevers der Rio Gallegos. Eenige daarvan zijn groot, +andere klein, en schijnen tot een armadil behoord te hebben. Dit is +eene zeer belangwekkende en gewichtige ontdekking.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5131" href="#xd20e5131src" name="xd20e5131">24</a></span> Zie de +uitmuntende opmerkingen dienaangaande van Lyell in zijne <span class= +"ex" lang="en">Principles of Geology</span>, 10e Uitgaaf, Deel II, Blz. +433 en volg.</p> +</div> +</div> +<div id="ch9" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="label">Hoofdstuk IX.</h2> +<h2 class="main">De Santa Cruz, Patagonië en de +Falklands-Eilanden.</h2> +<p class="firstpar"><span class="marginnote">13 April 1834.</span> De +<span class="ex">Beagle</span> ankerde in de monding van de Santa Cruz, +eene rivier omstreeks 60 mijlen ten zuiden van Port St.-Julian gelegen. +Gedurende zijne laatste reis, voer kapitein Stokes haar 30 mijlen op, +maar was, wegens gebrek aan levensmiddelen, verplicht terug te keeren. +Behalve hetgeen destijds ontdekt werd, was omtrent deze groote rivier +nagenoeg niets bekend. Kapitein Fitz-Roy besloot nu haren loop te +volgen, voorzoover de tijd het toeliet. Op den 18den voeren drie +walvischbooten uit, met leeftocht voor drie weken, terwijl de +bemanning, uit 25 koppen bestaande, sterk genoeg was om desnoods eene +bende Indianen te weerstaan. Door een sterk vloedtij en fraai weder +begunstigd, legden wij een flinken weg af, dronken spoedig wat van het +zoete water, en waren tegen den avond bijna boven den invloed van het +getij. De rivier bezat hier eene grootte en een aanblik, die zelfs op +het hoogste punt dat wij later bereikten, bijna niet verminderden. Zij +was in ’t algemeen 300 tot 400 yards breed, en in het midden +ongeveer 17 voet diep. De snelheid van den stroom, die over zijn +geheelen loop van 4 tot 6 knoopen in ’t uur aflegt, is wellicht +zijne merkwaardigste eigenschap. Het water bezit eene fraaie blauwe +kleur, maar met eene lichte melkachtige tint, en is niet zoo +doorschijnend als men op ’t eerste gezicht wel zou verwachten. De +stroom vloeit door een bed van kiezelsteenen, zooals die waaruit de +oevers en de omringende <span class="pagenum">[<a id="pb239" href= +"#pb239" name="pb239">239</a>]</span>vlakten bestaan, en slingert zich +in bochten door eene vallei, die zich lijnrecht naar het westen +uitstrekt. De breedte dezer vallei wisselt af tusschen 5 en 10 mijlen, +en wordt begrensd door trapvormige terrassen, die zich op de meeste +plaatsen boven elkander tot 500 voet hoogte verheffen, en aan beide +zijden eene merkwaardige overeenkomst bezitten.</p> +<p><span class="marginnote">19 April.</span> Tegen zulk een sterken +stroom op te roeien of te zeilen was natuurlijk volstrekt onmogelijk; +daarom werden de drie booten met boeg aan achtersteven gekoppeld; en +nadat in elk een man was achtergelaten, gingen de overigen aan land om +te trekken. Daar de algemeene regelingen, door kapitein Fitz-Roy +gemaakt, zeer geschikt waren om het werk van allen te verlichten en +omdat elk er aan deelnam, zal ik het stelsel beschrijven. De troep, met +inbegrip van allen, werd in twee ploegen verdeeld, die elk om beurten +anderhalf uur aan de lijn trokken. De officieren van elke boot werkten +mede, aten hetzelfde voedsel en sliepen in dezelfde tent als hun +scheepsvolk, zoodat elke boot geheel onafhankelijk was van de andere. +Na zonsondergang werd de eerste effen plek, waar eenig struikgewas +groeide, voor ons nachtverblijf gekozen. Elk man van het scheepsvolk +nam op zich beurt om beurt kok te zijn. Onmiddellijk werd de boot aan +land getrokken; de kok maakte vuur; twee anderen sloegen de tent op; de +bootsman haalde het noodige uit de boot; de anderen brachten dit naar +de tenten en zamelden brandhout. Door deze regeling was in anderhalf +uur alles voor den nacht gereed. Een wacht van twee man en een officier +stond altijd op post, wier taak het was op de booten te letten, het +vuur aan te houden en tegen de Indianen te waken. Elk van den troep had +iederen nacht zijn uur wacht.</p> +<p>Gedurende dezen dag trokken wij slechts een kleinen afstand; want er +waren vele eilandjes, met doornboschjes bedekt, en de tusschenliggende +kanalen waren ondiep.</p> +<p><span class="marginnote">20 April.</span> Wij gingen voorbij de +eilanden en trokken verder. Ofschoon onze geregelde dagelijksche tocht +zeer inspannend was, vorderden wij gemiddeld slechts <span class= +"pagenum">[<a id="pb240" href="#pb240" name="pb240">240</a>]</span>tien +mijlen in rechte lijn, op eene weglengte van misschien 15 of 20. +Voorbij de plek waar wij den vorigen nacht sliepen, is de streek +volslagen <span class="ex">onbekend land</span>; want het was +dáár dat kapitein Stokes den terugtocht aannam. Van verre +zagen wij een dichten rook; en tevens het geraamte van een paard +vindende, begrepen wij dat er Indianen in de nabijheid waren. Op den +morgen van den 21sten werden sporen van een troep paarden en +sleepstrepen van <span class="ex">chuzos</span> of lange speren op den +grond ontdekt. Algemeen dachten wij, dat de Indianen ons des nachts +verkend hadden. Kort daarna kwamen wij aan eene plek, waar uit de +versche voetstappen van volwassenen, kinderen en paarden bleek, dat de +troep de rivier was overgetrokken.</p> +<p><span class="marginnote">22 April.</span> De streek bleef dezelfde +en was uiterst onbelangwekkend. De volkomen gelijkheid van producten +door het geheele land is een van Patagonië’s treffendste +kenmerken. De effene vlakten van dorre keien bevatten dezelfde +onontwikkelde en dwergachtige planten; en in de dalen groeien dezelfde +doornboschjes. Overal zien wij dezelfde vogels en insecten. Zelfs de +oevers der rivier en van de heldere daarin uitloopende stroompjes +werden nauwelijks door eene helderder tint van groen verlevendigd. De +vloek van onvruchtbaarheid rust op het land; en het water dat door een +bed van kiezelsteenen vloeit, deelt in denzelfden vloek. Zoodoende is +het getal watervogels zeer beperkt; want in den stroom dezer dorre +rivier is niets om het leven te onderhouden.</p> +<p>Arm als Patagonië in sommige opzichten is, zoo kan het echter +op een grooteren voorraad kleine knaagdieren bogen,<a class="noteref" +id="xd20e5187src" href="#xd20e5187" name="xd20e5187src">1</a> dan +mogelijk elk ander land ter wereld. Verscheidene soorten muizen +kenmerken zich uiterlijk door groote, dunne ooren en een zeer fijnen +pels. Deze diertjes zwerven tusschen de kreupelboschjes in de dalen, +waar zij maanden <span class="pagenum">[<a id="pb241" href="#pb241" +name="pb241">241</a>]</span>lang geen druppel water kunnen proeven, +behalve den dauw. Zij schijnen allen kannibalen te zijn; want +nauwelijks was er een muis in een mijner vallen gevangen, of zij werd +door andere verslonden. Een kleine en fijngebouwde vos, die ook zeer +talrijk is, vindt waarschijnlijk zijn geheele bestaan in deze kleine +dieren. Ook het guanaco is hier thuis: troepen van 50 of 100 dieren +waren aan de orde van den dag, en zooals ik gezegd heb, zagen wij er +een, die minstens 500 bevatte. De puma, gevolgd door den condor en +andere aasgieren, jaagt en aast op deze dieren. De voetstappen van den +puma zag men bijna overal op de oevers der rivieren; en de +overblijfsels van verscheidene <span class="corr" id="xd20e5195" title= +"Bron: guanacos">guanaco’s</span> met ontwrichte halzen en +gebroken beenderen, bewezen hoe zij den dood hadden gevonden.</p> +<p><span class="marginnote">24 April.</span> Evenals de oude +scheepvaarders wanneer zij een onbekend land naderden, onderzochten en +bespiedden wij het geringste teeken van verandering. Een aangespoelde +boomstam of een rolblok van overoud gesteente werd met evenveel vreugde +begroet, alsof wij een woud op de helling van de Cordilleras hadden +gezien. Het meest belovende teeken echter was de top van een zware +wolkbank, die voortdurend op éene plaats bleef, en die werkelijk +een voorbode bleek te zijn. Eerst werden de wolken ten onrechte voor de +bergen zelve aangezien, in plaats van voor dampmassa’s, die door +hunne ijzige toppen verdicht waren.</p> +<p><span class="marginnote">26 April.</span> Dezen dag ontdekten wij +eene merkbare verandering in den geologischen bouw der vlakten. Sedert +wij het eerst op weg gingen, had ik het grofzand in de rivier +zorgvuldig onderzocht, en in de twee laatste dagen de aanwezigheid van +enkele kleine zeer cellige basaltsteenen opgemerkt. Deze namen +trapswijze in aantal en grootte toe, doch geen enkel was zoo groot als +een menschenhoofd. Maar dezen morgen werden diezelfde basaltsteenen, +ofschoon dichter en vaster, plotseling overvloedig; en na verloop van +een half uur zagen wij op een afstand van 5 of 6 mijlen den hoekigen +rand van een groot basaltterras. Toen wij den voet er van bereikten, +zagen wij den stroom tusschen <span class="pagenum">[<a id="pb242" +href="#pb242" name="pb242">242</a>]</span>de gevallen blokken borrelen. +Over de volgende 28 mijlen werd de loop der rivier door deze +basaltmassa’s belemmerd. Voorbij dit punt kwamen ook reusachtige +klompen van overoud gesteente, afkomstig van de omringende +rolsteenformatie, in groot aantal voor. Geen enkel brok van eenige +aanzienlijke grootte was meer dan 3 of 4 mijlen van den +gemeenschappelijken oorsprong de rivier afgedreven. Let men op de +ongewone snelheid van het groote watervolume in de Santa Cruz, waarin +nergens stille gedeelten voorkomen, dan is dit wel een der treffendste +voorbeelden van het onvermogen der rivieren om brokken van zelfs matige +grootte te vervoeren.</p> +<p>Het basalt is slechts lava, die onder de zee is gevloeid; maar de +uitbarstingen moeten op de allergrootste schaal geschied zijn. Ter +plaatse waar wij deze formatie het eerst vonden, was zij 120 voet dik; +de rivier opwaarts volgend, steeg de oppervlakte onmerkbaar en werd de +laag dikker, zoodat zij 40 mijlen boven het eerste punt 320 voet dik +was. Hoe groot de dikte was nabij de Cordilleras, kon ik niet bepalen, +maar het terras bereikt daar eene hoogte van omstreeks 3000 voet boven +den zeespiegel. In die groote bergketen moeten wij dus den oorsprong +van het basalt zoeken; en stroomen die honderd mijlen ver over den +zacht hellenden zeebodem vloeiden, zijn zulk een oorsprong waardig. Bij +den eersten blik op de basaltklippen aan weerszijden van de vallei, was +te zien dat de lagen eenmaal vereenigd waren. Welke kracht was dan in +staat over eene groote uitgestrektheid land een vaste, zeer harde +steenmassa te verwijderen, die eene gemiddelde dikte had van omtrent +300 voet, en eene breedte van bijna 2 tot 4 mijlen? Ofschoon de rivier +zoo weinig vermogen bezit om zelfs onaanzienlijke brokken te vervoeren, +zou zij toch in den loop der eeuwen door gestadige afknaging eene +werking kunnen voortbrengen, waarvan de omvang moeilijk te schatten is. +Maar afgescheiden van het onbeteekenende van zulk eene werking, kunnen +in dit geval goede redenen worden aangewezen voor de meening, dat deze +vallei eenmaal door een zeearm werd ingenomen. <span class= +"pagenum">[<a id="pb243" href="#pb243" name="pb243">243</a>]</span></p> +<p>Het is niet noodig in dit werk de bewijsgronden uit te meten, die +tot deze gevolgtrekking voeren, afgeleid als zij is uit den vorm en de +natuur der trapvormige terrassen aan weerszijden van de vallei; uit de +manier waarop de bodem der vallei nabij de Andes zich uitbreidt tot een +groote delta-vormige vlakte met zandheuvels er op, en uit het voorkomen +van enkele zeeschelpen in de rivierbedding. Indien ik ruimte had, kon +ik bewijzen dat Zuid-Amerika hier vroeger door eene straat werd +afgesneden, die, evenals de Straat van Magelhaen, de Atlantische en +Stille Oceanen verbond. Intusschen kan gevraagd worden, hoe dat vaste +basalt verwijderd werd. Eertijds zouden geologen de hevige werking van +een overweldigenden moddervloed of ijsbreuk in ’t spel hebben +gebracht; maar in dit geval zou zulk een onderstelling geheel +onaannemelijk zijn, omdat dezelfde trapvormige vlakten met bestaande +zeeschelpen aan haar oppervlak, die aan de lange Patagonische kustlijn +liggen, zich ophoogen aan elken kant der Santa Cruz-vallei. Geen +denkbare vloedwerking kon het land dien vorm hebben gegeven, noch +binnen de vallei, noch langs de opene zeekust; en door de vorming van +zulke trapvormige vlakten of terrassen is de vallei zelve uitgehold. +Ofschoon wetende, dat er getijden zijn, die met eene snelheid van acht +knoopen in ’t uur door de engten der Straat van Magelhaen loopen, +moeten wij bekennen, dat wij bijna duizelen bij de gedachte aan het +aantal jaren, die de getijden, eeuw in eeuw uit, zonder hulp van eene +zware branding, noodig moeten gehad hebben, om zulk eene uitgestrekte +en dikke laag van vaste basaltlava af te knagen. Nochtans moeten wij +gelooven, dat de lagen, door het water dezer oude straat ondermijnd, in +groote stukken werden gebroken, en dat deze, op de oevers verspreid, +eerst werden herleid tot kleinere brokken, daarna tot kiezelsteenen, en +eindelijk tot de fijnste ontastbare modder, die de getijden naar de +Oostelijke of Westelijke Oceanen dreven.</p> +<p>Tegelijk met de verandering in den geologischen bouw der vlakten, +veranderde ook het kenmerk van het landschap. Toen ik door eenige nauwe +en rotsachtige engten doolde, <span class="pagenum">[<a id="pb244" +href="#pb244" name="pb244">244</a>]</span>kon ik mij bijna verbeelden +weer in de dorre valleien van het eiland St.-Jago verplaatst te zijn. +Onder de basaltrotsen vond ik eenige planten, die ik nergens elders had +gezien; maar andere herkende ik als zwervers uit Vuurland. Deze poreuze +gesteenten dienen als vergaarbakken voor het schaarsche regenwater; en +zoo kwam het, dat op de grensscheiding tusschen vulkanische en +sedimentaire<a class="noteref" id="xd20e5218src" href="#xd20e5218" +name="xd20e5218src">2</a> formaties eenige kleine bronnen (hoogst +zeldzame verschijningen in Patagonië) ontsprongen, die zich van +verre aan de omringende kluitjes van licht groen gras onderscheiden +lieten.</p> +<p><span class="marginnote">27 April.</span> De rivierbedding werd iets +smaller en daardoor de stroom sneller. Hij liep hier met een gang van +zes knoopen in het uur. Om deze reden, en ook om de vele groote hoekige +brokken werd het trekken van de booten tegelijk gevaarlijk en +vermoeiend.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Dezen dag schoot ik een condor, metende tusschen de beide +vleugeltoppen acht en een halven, en van den bek tot aan den staart +vier voet. Deze vogel heeft, zooals men weet, eene ruime geographische +verspreiding, want men vindt hem aan de westkust van Zuid-Amerika, van +de Straat van Magelhaen langs de Cordilleras tot acht graden benoorden +den evenaar. De steile rots bij de monding van de Rio Negro is de +noordelijke grens op de Patagonische kust, waar zij omtrent 400 mijlen +van de groote middellijn hunner woonplaats op de Andes zijn afgedwaald. +Verder zuidelijk, tusschen de steile afgronden aan het hoofd van Port +Desiré, is de condor niet zeldzaam; maar slechts enkele zwervers +bezoeken nu en dan de zeekust. Deze vogels bewonen ook eene klipreeks +bij den mond der Santa Cruz; en omstreeks 80 mijlen de rivier op, waar +de vallei door steile basaltrotsen wordt omzoomd, verschijnt de condor +opnieuw. Naar deze feiten te oordeelen, schijnen de condors loodrechte +klippen te behoeven. In Chili bezoeken zij gedurende het grootste deel +des jaars het lagere land bij de stranden van <span class= +"pagenum">[<a id="pb245" href="#pb245" name="pb245">245</a>]</span>den +Stillen Oceaan, waar vele des nachts te zamen in een boom slapen; maar +vroeg in den zomer trekken zij zich naar de ongenaakbaarste deelen der +centrale Cordilleras terug, om hier rustig te broeden.</p> +<p>Wat de voortteling betreft, deelde het landvolk in Chili mij mede, +dat de condor geen soort van nest maakt, maar in de maanden November en +December twee groote witte eieren op eene naakte rotsplaat legt. Men +zeide, dat de jonge condors een geheel jaar lang niet kunnen vliegen; +en lang nadat zij het kunnen, slapen zij des nachts en jagen over dag +met hunne ouders. De oude vogels leven meest paarsgewijze; maar +tusschen de landwaarts in gelegen basaltklippen van de Santa Cruz vond +ik eene plek, waar zij zich gewoonlijk in troepen van een twintigtal of +meer ophouden. Eens, aan den rand van een afgrond komende, werd ik +plotseling door het fraaie schouwspel verrast van een twintig tot +dertig dezer groote vogels statig van hunne rustplaats te zien +opstijgen, en in prachtige kringen wegzweven. Naar de hoeveelheid mest +op de rotsen te oordeelen, hadden zij deze klip zeker langen tijd voor +slapen en broeden bewoond. Wanneer zij zich in de vlakte omlaag aan aas +hebben verzadigd, trekken zij naar deze geliefkoosde verblijven om hun +voedsel te verteren. Om deze feiten moet de condor, evenals de +gallinazo, tot op zekere hoogte als een gezelligen vogel worden +beschouwd.</p> +<p>In dit deel van het land leven zij geheel van de <span class="corr" +id="xd20e5235" title="Bron: guanacos">guanaco’s</span>, die een +natuurlijken dood gestorven zijn, of, zooals meer algemeen gebeurt, die +door de puma’s zijn gedood. Naar wat ik in Patagonië gezien +heb, geloof ik, dat zij in gewone omstandigheden hunne dagelijksche +tochten niet ver van hunne geregelde slaapplaatsen uitstrekken.</p> +<p>Dikwijls ziet men de condors op groote hoogte in de sierlijkste +kringen boven eene bepaalde plek zweven.<a class="noteref" id= +"xd20e5240src" href="#xd20e5240" name="xd20e5240src">3</a> Ik ben +<span class="pagenum">[<a id="pb246" href="#pb246" name= +"pb246">246</a>]</span>zeker, dat zij dit in sommige gevallen uit +vermaak doen; maar de Chileensche landman zegt u, dat zij in andere +gevallen een stervend dier bespieden, of den puma als hij bezig is +zijne prooi te verslinden. Als de condors neerstrijken, en dan +plotseling alle tegelijk opvliegen, weet de Chileen, dat de puma in de +nabijheid is, die het lijk bespiedende, uit zijn schuilhoek is +gesprongen om de roovers te verjagen. Behalve dat zij op aas teren, +vallen de condors dikwijls jonge geiten en lammeren aan; en de +schaapherdershonden zijn er op afgericht, om, als zij voorbij vliegen, +naar buiten te rennen en met den kop omhoog, heftig te blaffen.</p> +<p>De Chileenen vangen en dooden hen in menigte. Daarbij zijn twee +methoden in gebruik: de eene is, dat men een lijk op een vlak stuk +grond legt binnen eene omheining van stokken, waarin eene opening is; +en dan, als de condors verzadigd zijn, te paard naar den ingang draaft +en hen op die wijs insluit; want als deze vogel geen ruimte heeft om te +loopen, kan hij zijn lichaam geen voldoende aanloop of hoeveelheid van +beweging geven, om van den grond op te stijgen. De tweede methode is, +dat men de boomen merkt waarin zij dikwijls ten getale van vijf of zes +slapen, en dan des nachts hierin klimt om hen te strikken. Zij zijn +zulke vaste slapers—zooals ik zelf heb waargenomen—dat deze +wijze van vangen niet moeilijk is. Te Valparaiso heb ik een levenden +condor voor <span class="ex">sixpence</span> zien verkoopen; maar de +gewone prijs is 8 tot 10 <span class="ex">shillings</span>. Een, dien +ik zag binnenbrengen, was met een touw gebonden en zeer gehavend; doch +nauwelijks was het touw doorgesneden waarmede zijn <span class= +"pagenum">[<a id="pb247" href="#pb247" name="pb247">247</a>]</span>bek +was dichtgemaakt, of hij begon, trots al het volk om hem heen, +vraatzuchtig een stuk aas te verscheuren. In een tuin op dezelfde +plaats hield men twintig tot dertig levende condors, die slechts eens +in de week gevoed werden, maar toch zeer welvarend schenen.<a class= +"noteref" id="xd20e5260src" href="#xd20e5260" name="xd20e5260src">4</a> +De Chileensche landlieden zeggen, dat de condor vijf tot zes weken kan +leven zonder eten, en toch zijne kracht behoudt. Voor de waarheid +hiervan kan ik niet instaan; maar het is zeer waarschijnlijk, dat deze +wreede proefneming gedaan is.</p> +<p>Het is een wel bekend feit, dat, als een dier op het land gedood is, +de condors, evenals andere aasgieren, er spoedig kennis van krijgen en +op onverklaarbare wijze samenscholen. Hierbij moet men niet vergeten, +dat de vogels in de meeste gevallen hunne prooi hebben ontdekt en het +skelet kaal geplukt, voordat het vleesch ook maar in ’t minst +bedorven is. Gedachtig aan de proefnemingen van Audubon over het +geringe reukvermogen der aashavikken, deed ik in den bovengenoemden +tuin de volgende proefneming. De condors werden, elk aan een touw, in +eene lange rij aan den voet van een muur gebonden; daarop wikkelde ik +een stuk vleesch in wit papier, en liep er mede in de hand, op ongeveer +drie yards van hen af, op en neder. Er werd evenwel geen nota van +genomen. Toen wierp ik het op den grond, nog geen yard van een oud +mannetje af; voor een oogenblik keek hij er aandachtig naar, doch sloeg +er verder geen acht op. Met een stok duwde ik het al dichter en dichter +bij, tot hij het eindelijk met den bek aanraakte; onmiddellijk werd +toen het papier met woede afgerukt, terwijl op hetzelfde oogenblik alle +vogels in de rij begonnen te spartelen en te klapwieken. Een hond had +men onder dezelfde omstandigheden moeilijk kunnen bedriegen.</p> +<p>De bewijzen voor en tegen het scherpe reukvermogen der <span class= +"pagenum">[<a id="pb248" href="#pb248" name= +"pb248">248</a>]</span>aasgieren wegen zonderling tegen elkander op. +Professor Owen heeft bewezen, dat de reukzenuwen van den kalkoenschen +buizerd (<span class="ex">Cathartes aura</span>) hoog ontwikkeld zijn; +en op den avond toen Owen’s verhandeling in “Zoological +Society” werd voorgedragen, deelde een der aanwezigen mede, dat +hij in West-Indië bij twee gelegenheden de aashavikken zich op het +dak van een huis had zien verzamelen, waarin een lijk, dat men verzuimd +had te begraven, in ontbinding overging. In dit geval konden de dieren +moeilijk door hun gezicht er kennis van gekregen hebben. Aan den +anderen kant, en behalve de proefnemingen van Audubon en die eene van +mijzelven, heeft Bachman in de Vereenigde Staten vele verschillende +methoden gebezigd, welke aantoonen, dat noch de kalkoensche buizerd (de +door Prof. Owen ontlede soort), noch de gallinazo hun voedsel door den +reuk vinden. Hij wikkelde stukken zeer onsmakelijken afval in dun +zeildoek en strooide er stukjes vleesch op; de aasgieren aten deze op, +en bleven toen rustig met hunne bekken vlak boven de stinkende massa +staan, zonder ze te ontdekken. Toen er een scheurtje in het zeildoek +gemaakt was, werd de afval onmiddellijk ontdekt. Het zeildoek werd door +een versch stuk vervangen; nogmaals werd er vleesch op gestrooid, en +weder verslonden de gieren dit zonder de verborgen zelfstandigheid te +ontdekken, waarop zij trapten. Deze feiten werden door de +handteekeningen van zes heeren, buiten die van Bachman +bevestigd.<a class="noteref" id="xd20e5272src" href="#xd20e5272" name= +"xd20e5272src">5</a></p> +<p>Dikwijls, als ik in de open vlakte lag uit te rusten en naar boven +keek, heb ik aashavikken op groote hoogte door de lucht zien zweven. +Waar het land vlak is, geloof ik niet dat een deel des hemels, hetwelk +meer dan 15 graden boven den horizon gelegen is, door iemand te voet of +te paard in ’t algemeen aandachtig wordt waargenomen. Is dit het +geval, en zweeft de gier op eene hoogte van 3 tot 4000 voet, voordat +hij in het gezicht kan komen, dan zal zijn afstand <span class= +"pagenum">[<a id="pb249" href="#pb249" name="pb249">249</a>]</span>in +rechte lijn van het oog des waarnemers iets meer dan 2 Engelsche mijlen +bedragen. Is het dan niet licht mogelijk, dat hij niet wordt opgemerkt? +Kan een dier, dat door den jager in eene eenzame vallei gedood is, niet +al dien tijd door den scherpzienden vogel van boven worden bespied? En +zal zijne wijze van neerdalen niet een sein wezen voor alle aasvreters +in het district, dat hunne prooi nabij is?</p> +<p>Als de condors in een zwerm om de eene of andere plek zweven, is +hunne vlucht zeer mooi. Behalve wanneer zij van den grond opvliegen, +herinner ik mij niet een dezer vogels te hebben zien klapwieken. Bij +Lima sloeg ik bijna een half uur lang verscheidene gade, zonder de +oogen van hen af te wenden. Zij bewogen zich in groote bochten, schoten +in kringen voorbij, daalden en stegen zonder een enkelen wiekslag. Als +zij dicht boven mijn hoofd zweefden, sloeg ik van ter zijde aandachtig +de omtrekken der gescheidene en groote eindveêren van elken +vleugel gade; bij de minste trillende beweging zouden die veêren +als ’t ware gemengd hebben geschenen; maar zij waren duidelijk op +den blauwen hemel zichtbaar. Hoofd en hals bewogen zich voortdurend en +schijnbaar met kracht; en de uitgespreide vleugels schenen het +<span class="ex">fulcrum</span> (steunpunt) te vormen, waarop de +bewegingen van hals, romp en staart werkten. Wilde de vogel dalen, dan +vielen de vleugels een oogenblik samen; en als zij zich bij veranderde +helling weer uitspreidden, scheen de hoeveelheid van beweging of +<span class="ex">gang</span>, door de snelle daling verkregen, den +vogel opwaarts te drijven met de kalme en gelijkmatige beweging van een +vlieger. Wanneer een vogel stijgt, moet zijne beweging snel genoeg +zijn, opdat de werking der hellende oppervlakte van zijn lichaam op den +dampkring kan opwegen tegen zijne zwaarte. De kracht om het +<span class="ex">moment</span> van een lichaam op te houden, dat zich +in een horizontaal vlak door de lucht beweegt (waarin zoo weinig +wrijving is) kan niet groot zijn; en deze kracht is al wat er noodig +is. Wij moeten aannemen, dat de beweging van hals en romp van den +condor daartoe voldoende is. Hoe dit ook zij, het is een waarlijk +treffend en <span class="pagenum">[<a id="pb250" href="#pb250" name= +"pb250">250</a>]</span>fraai schouwspel zulk een grooten vogel, uur aan +uur, zonder schijnbare inspanning over berg en rivier te zien zwenken +en zweven.</p> +<p><span class="marginnote">29 April.</span> Op een hoogland gekomen, +begroetten wij met vreugde de witte toppen der Cordilleras, als zij nu +en dan door hun donker wolkenhulsel gluurden. De twee volgende dagen +kwamen wij langzaam vooruit; want de rivier bleek zeer bochtig en was +bezaaid met kolossale brokken graniet en verschillende oude +leigesteenten. De vlakte, die de vallei omzoomde, had hier eene hoogte +bereikt van omstreeks 1100 voet boven de rivier, en haar voorkomen was +zeer veranderd. De goed afgeronde porfiersteenen waren vermengd met +vele reusachtige brokken basalt en overoude gesteenten. Het eerste +dezer zwerfblokken, dat ik zag, was 67 mijlen van den naasten berg +verwijderd; een ander, dat ik mat, was vijf yards in het vierkant en +stak vijf voet boven het grofzand uit. Zijne kanten waren zoo hoekig en +zijne grootte zoo aanzienlijk, dat ik het eerst voor eene vaststaande +rots hield en mijn kompas uithaalde om de splijtingsrichting te +bepalen. De vlakte hier was niet zoo geheel effen als dichter bij de +kust, maar verried toch geen teekenen van groot geweld. Ik geloof, dat +het onder deze omstandigheden geheel onmogelijk is het vervoer van deze +reusachtige steenblokken, zoo vele mijlen van hun oorsprong, te +verklaren volgens eene andere theorie dan die van drijvende +ijsbergen.</p> +<p>Gedurende de twee laatste dagen ontmoetten wij sporen van paarden, +en vele kleine voorwerpen die aan Indianen hadden toebehoord, als: +stukken van een mantel en een bos struisvederen; maar zij schenen hier +al lang gelegen te hebben. Ofschoon de plaats, waar de Indianen zoo +onlangs over de rivier waren getrokken, en deze buurt zoo vele mijlen +van elkander lagen, scheen het tusschenliggende land geheel onbewoond. +Eerst verwonderde mij dit met het oog op den overvloed van <span class= +"corr" id="xd20e5302" title="Bron: guanacos">guanaco’s</span>; +doch het verklaart zich uit de steenachtige gesteldheid der vlakten, +die een onbeslagen paard spoedig ongeschikt zou maken om aan de jacht +deel <span class="pagenum">[<a id="pb251" href="#pb251" name= +"pb251">251</a>]</span>te nemen. Niettemin vond ik op twee plaatsen in +deze afgelegen streek kleine hoopjes steenen, die er, naar ik denk, +niet toevallig neergeworpen konden zijn. Zij lagen op uitspringende +punten van den rand der hoogste lavaklip, en geleken, ofschoon op +kleinere schaal, op die bij Port Desiré.</p> +<p><span class="marginnote">4 Mei.</span> Kapitein Fitz-Roy besloot de +booten niet hooger op te brengen. De rivier had een kronkelenden loop +met zeer snelle strooming, terwijl het aanzien der streek ons niet in +verzoeking bracht om verder te gaan. Overal ontmoetten wij dezelfde +voortbrengselen en hetzelfde naargeestige landschap. Wij waren nu op +140 mijlen van den Atlantischen, en omstreeks 60 van den naastbij +liggenden arm van den stillen Oceaan. In dit hoogere gedeelte strekte +de vallei zich uit tot eene wijde kom, in ’t noorden en zuiden +door hooge basaltvlakten begrensd, en in ’t front de lange keten +der besneeuwde Cordilleras. Het was met een gevoel van spijt, dat wij +naar deze grootsche bergen keken; want in plaats van op hunne toppen te +staan, zooals wij gehoopt hadden, moesten wij ons hunne natuur en +voortbrengselen maar voorstellen. Behalve het nuttelooze tijdverlies, +dat eene poging om de rivier nog hooger op te gaan ons gekost zou +hebben, waren wij al eenige dagen op half brood-rantsoen gesteld. +Hoewel dit voedsel voor verstandige menschen inderdaad genoeg is, was +het na een moeilijken dagmarsch toch wat karig. Eene lichte maag en +eene gemakkelijke spijsvertering zijn goede dingen om over te praten, +maar zeer onaangenaam in de praktijk.</p> +<p><span class="marginnote">5 Mei.</span> Vóór zonsopgang +begonnen wij onze daling. Met groote snelheid schoten wij den stroom +af, meest met een spoed van 10 knoopen (18530 Met.) in het uur. Op +dezen eenen dag vorderden wij evenveel als in vijf en een halven dag +hard werken bij het opvaren. Op den 8sten dag bereikten wij de +<span class="ex">Beagle</span> na een tocht van 21 dagen. Elk had reden +om onvoldaan te zijn, behalve ik zelf; want mij gaf de opvaring eene +hoogst belangwekkende doorsnede te zien van de groote tertiaire +formatie van Patagonië. <span class="pagenum">[<a id="pb252" href= +"#pb252" name="pb252">252</a>]</span></p> +<p>Op 1 Maart 1833 en andermaal op 16 Maart 1834 ankerde de +<span class="ex">Beagle</span> in Berkeley <span class="corr" id= +"xd20e5324" title="Bron: Sond">Sound</span> op Oost-Falklands-Eiland. +Deze Archipel ligt op nagenoeg dezelfde breedte als en ten oosten der +Straat van Magelhaen, beslaat eene oppervlakte van 120 bij 60 +<span class="ex">geographical miles</span>, en is iets meer dan half +zoo groot als Ierland.<a class="noteref" id="xd20e5330src" href= +"#xd20e5330" name="xd20e5330src">6</a> Nadat het bezit van deze +ellendige eilanden door Frankrijk, Spanje en Engeland betwist was +geworden, werden zij onbewoond gelaten. De Regeering van Buenos Aires +verkocht hen toen aan een particulier persoon, doch gebruikte hen, +evenals Spanje in vroeger tijden, voor strafkolonie. Daarop deed +Engeland zijne rechten gelden en nam hen in 1833 in bezit. De +Engelschman, die ter bewaking van de vlag was achtergelaten, werd later +vermoord. Hierna werd er een Britsch officier zonder gewapende macht +heen gezonden; en dezen vonden wij bij onze komst aan het hoofd eener +bevolking, die voor meer dan de helft uit weggeloopen rebellen en +moordenaars bestond.</p> +<p>Het tooneel is de voorstellingen waardig, die er op afgespeeld zijn. +Een golvend land met een troosteloozen, ellendigen aanblik, dat overal +met een veenachtigen grond en dradig gras van eene eentonige bruine +kleur bedekt is. Hier en daar breekt een bergspits of rotsrug van grijs +kwarts door de effene oppervlakte. Ieder heeft wel eens van het klimaat +dezer streken gehoord. Men zou het kunnen vergelijken met dat, hetwelk +1000 tot 2000 voet hoog in de bergen van Noord-Wallis wordt gevonden: +met dit verschil, dat het <span class="pagenum">[<a id="pb253" href= +"#pb253" name="pb253">253</a>]</span>minder zonneschijn en minder +koude, doch meer wind en regen heeft.<a class="noteref" id= +"xd20e5354src" href="#xd20e5354" name="xd20e5354src">7</a></p> +<p><span class="marginnote">16 Maart.</span> Ik zal nu een korten +uitstap beschrijven, dien ik op een deel van het eiland volbracht. Des +morgens reed ik uit met zes paarden en twee Gauchos: beiden mannen, +uitstekend voor het doel geschikt, en wel gewoon van eigen middelen te +leven. Het weder was zeer koud en onstuimig, met hevige hagelstormen. +Wij kwamen echter vrij goed vooruit; doch behalve de geologie, leverde +onze dagrit bijna niets op dat belangstelling verdiende. Overal +hetzelfde golvende heideland, welks oppervlakte bedekt was met +lichtbruin verweerd gras en enkele zeer kleine struiken, die alle uit +een buigzamen veengrond opschoten. In de valleien kon men hier en daar +eene kleine kudde wilde ganzen zien; en overal was de grond zoo zacht, +dat de snip er zijn voedsel kon vinden. Buiten deze vogels waren er +maar weinig andere. Er is eene hoofdketen van bijna 2000 voet hooge +bergen, uit kwarts bestaande, welker ruwe en naakte toppen ons bij het +overklimmen eenige moeite veroorzaakten. Aan de zuidzijde kwamen wij in +land, dat voor wild vee zeer goed geschikt is; maar daar dit onlangs +fel gejaagd was, vonden wij er niet veel van.</p> +<p>Des avonds stieten wij op eene kleine kudde. Een mijner metgezellen, +St.-Jago genaamd, zonderde spoedig een vette koe af, wierp zijne bolas +en trof hare pooten, maar kon deze niet omstrikken. Toen wierp hij zijn +hoed neer, om de plek terug te vinden waar de bolas gevallen waren, +wond in vollen galop zijn lazo los, en haalde na eene zeer ingespannen +<span class="pagenum">[<a id="pb254" href="#pb254" name= +"pb254">254</a>]</span>jacht de koe opnieuw<a id="xd20e5365" name= +"xd20e5365"></a> in, die hij nu bij de horens ving. Daar de andere +Gaucho met de reserve-paarden vooruit gereden was, kostte het St.-Jago +eenige moeite om het woedende beest te dooden. Hij trachtte haar naar +een effen terrein te voeren, door telkens van de gelegenheid gebruik te +maken als zij op hem toerende. Wilde zij zich niet bewegen, dan kwam +mijn paard, op zulke jachten afgericht, in korten galop achter haar +aan, en gaf haar met zijn borst een hevigen stoot. Maar zelfs op effen +grond schijnt het voor één man geen gemakkelijk werk een +dier te dooden, dat razend is van schrik. En het zou ook niet kunnen, +indien het paard, dat zonder den ruiter aan zijn lot is overgelaten, +voor eigen veiligheid niet spoedig leerde den lazo strak te houden; +zoodat, als de koe of os naar voren stuift, het paard zich even +schielijk voortbeweegt; anders staat het onbeweeglijk naar +één kant geleund. Dit paard was echter een jong dier en +wilde niet stilstaan, maar liep terug als de koe zich poogde los te +rukken. Het was verwonderlijk te zien, met welke behendigheid St.-Jago +achter de koe uitweek, tot hij er eindelijk in slaagde aan de groote +pees van den achterpoot de noodlottige snede toe te brengen. Zonder +veel moeite stak hij toen zijn mes in het hoofdeinde van het ruggemerg, +en viel de koe als door den bliksem getroffen neer. Nadat eenige +stukken vleesch met de huid er aan, doch zonder beenderen en genoeg +voor onzen tocht, waren afgesneden, reden wij naar onze slaapplaats, en +hadden voor ons avondeten <span class="ex">carne con cuero</span> of +gebraden vleesch met de huid er aan. Dit is evenver boven rundvleesch +te verkiezen, als wildbraad boven schapenvleesch. Een groot +cirkelvormig stuk wordt boven de gloeiende asch of kolen gehouden, met +de huid omlaag en in den vorm van een schotel, zoodat van het +vleeschnat niets verloren gaat. Indien de een of andere achtbare +raadsheer uit Londen dien avond met ons gegeten had, zou het +<span class="ex">carne con cuero</span> in die stad ongetwijfeld +spoedig vermaardheid hebben gekregen.</p> +<p>Des nachts regende het, en de volgende dag (17 Mei) was <span class= +"pagenum">[<a id="pb255" href="#pb255" name="pb255">255</a>]</span>zeer +stormachtig met veel hagel en sneeuw. Wij reden dwars over het eiland +naar de landtong, welke Rincon del Toro (het groote schiereiland aan de +zuidwestpunt) met de rest van het eiland verbindt. Doordien een groot +aantal koeien gedood zijn, zijn hier de stieren ver in de meerderheid. +Deze zwerven alleen, of bij twee en drie te zamen, en zijn zeer wild. +Nooit zag ik zulke prachtige beesten; in hunne forsche koppen en nekken +evenaarden zij de marmeren standbeelden der Grieken. Kapitein Sulivan +meldt mij, dat de huid van een stier van gemiddelde grootte 47 +<span class="ex">pounds</span> weegt, terwijl eene minder goed +gedroogde huid van dit gewicht te Montevideo als eene zeer zware wordt +beschouwd. De jonge stieren loopen, bij het zien van een ruiter, in den +regel een eind weg; maar de ouden verzetten geen voet, tenzij om op den +ruiter toe te hollen; en vele paarden zijn zoodoende gedood. Een oude +stier waadde door een modderigen stroom, en vatte recht tegenover ons +post. Vruchteloos poogden wij hem te verjagen; en toen dit mislukte, +waren wij verplicht een grooten omweg te nemen. Uit weerwraak daarvoor +besloten de Gauchos hem te overmannen en voor het vervolg onschadelijk +te maken. Het was zeer van belang te zien, hoe volkomen de kunst +zegevierde over de kracht. Een lazo werd om zijn horens geworpen, toen +hij op de paarden toesnelde, en een tweede om zijn achterpooten; in een +minuut lag het monster machteloos tegen den grond. Wanneer een lazo +eenmaal strak om de horens van een woedend dier is geworpen, schijnt +het oppervlakkig niet gemakkelijk hem te ontwarren, zonder het beest te +dooden; ook vrees ik dat het niet gaan zou, indien de man alleen was. +Doch met behulp van een tweeden persoon, die zijn lazo +zóó werpt dat de beide achterpooten worden gegrepen, is +het spoedig geschied; want zoolang de achterpooten gestrekt worden +gehouden, is het dier volkomen hulpeloos; en de eerste kan met zijne +handen den lazo van de horens losmaken, en daarna kalm te paard +stijgen. Op het oogenblik echter, dat de tweede man iets inloopt en de +spanning vermindert, glijdt de lazo van de <span class= +"pagenum">[<a id="pb256" href="#pb256" name= +"pb256">256</a>]</span>pooten van het worstelende dier, dat hierna vrij +oprijst, zich schudt, en vruchteloos zijn tegenstander narent.</p> +<p>Op onzen ganschen tocht zagen wij slechts één troep +wilde paarden. Deze dieren werden, evenals het vee, in 1764 door de +Franschen ingevoerd, en hebben zich sedert dien tijd sterk +vermenigvuldigd. Het is een merkwaardig feit, dat de paarden nooit het +oosteinde van het eiland hebben verlaten, ofschoon geen enkele +natuurlijke grens hun belet rond te zwerven, en dat gedeelte van het +eiland niet aantrekkelijker is dan het overige. De Gauchos, door mij +hierover ondervraagd, konden, ofschoon zij het feit bevestigden, er +geen andere verklaring van geven, dan dat de paarden sterk aan een plek +grond hechten waaraan zij gewend zijn. Overwegende, dat het eiland niet +geheel door dieren bewoond scheen en dat er geen roofdieren waren, was +ik bijzonder benieuwd te weten, wat hunne aanvankelijk snelle +vermeerdering in den weg had gestaan. Dat op een begrensd eiland +vroeger of later eene stoornis moet ontstaan, is onvermijdelijk; maar +waarom was de vermeerdering der paarden vroeger tot staan gekomen dan +die van het vee? Kapitein Sulivan heeft zich veel moeite gegeven dit +voor mij te onderzoeken. De hier wonende Gauchos schrijven de oorzaak +voornamelijk hieraan toe, dat de springhengsten voortdurend van de eene +plek naar de andere zwerven en de merries noodzaken hen te vergezellen, +onverschillig of de jonge veulens al dan niet in staat zijn te volgen. +Een Gaucho vertelde aan Sulivan, dat hij een hengst een vol uur lang +eene merrie had zien schoppen en bijten, tot hij haar noodzaakte haar +veulen aan zijn lot over te laten. Dit merkwaardige verhaal kan +kapitein Sulivan in zoover bevestigen, dat hij verscheidene malen jonge +doode veulens heeft gevonden, en daarentegen nooit een dood kalf. +Bovendien worden meer doode lichamen van volwassen paarden gevonden, +dan van vee, alsof de eersten meer aan ziekten of ongelukken onderhevig +zijn. Wegens de zachtheid van den grond bereiken hunne hoeven dikwijls +een onregelmatig groote lengte; en dit veroorzaakt lamheid. De +overheerschende <span class="pagenum">[<a id="pb257" href="#pb257" +name="pb257">257</a>]</span>kleuren zijn roodgrijs en ijzergrauw. Al de +hier gefokte paarden, zoo tamme als wilde, zijn, ofschoon goed +geëvenredigd, wat klein van stuk, en hebben zooveel kracht +verloren, dat zij ongeschikt zijn om bij het vangen van wild vee met +den lazo te dienen; bijgevolg moet men zich de groote kosten getroosten +van versche paarden uit La Plata in te voeren. In de toekomst zal het +zuidelijk halfrond waarschijnlijk zijn ras van Falklandsche ponies +hebben, evenals het noordelijke zijn Shetlandsch ras.</p> +<p>In stede van verbasterd te zijn, zooals de paarden, schijnt het vee, +gelijk wij boven opmerkten, in grootte te zijn toegenomen; ook is het +veel talrijker dan de paarden. Kapitein Sulivan bericht mij, dat het +vee in algemeenen lichaamsbouw en vorm der horens onderling veel minder +verschilt, dan het Engelsche. In kleur verschilt het echter zeer; en +het is een merkwaardig feit, dat op verschillende deelen van dit eene +kleine eiland, verschillende kleuren de overhand hebben. Rondom Mount +Usborne, op eene hoogte van 1000 tot 1500 voet boven de zee, zijn +sommige kudden voor ongeveer de helft muis- of loodkleurig: eene tint, +die op andere deelen van het eiland niet algemeen is. Bij Port Pleasant +heeft donkerbruin den boventoon, terwijl ten zuiden van Straat Choiseul +(welke het eiland bijna in tweeën verdeelt) het meest witte +beesten met zwarte hoofden en voeten voorkomen; zwarte en enkele +gevlekte dieren kan men in alle gedeelten aantreffen. Sulivan merkt op, +dat het verschil <span class="corr" id="xd20e5389" title= +"Bron: heuvelhellingen weidden, zij zich op verren afstand als">in de +heerschende kleuren zoo in ’t oog sprong, dat, als</span> men bij +Port Pleasant naar de kudden keek, die op de heuvelhellingen weidden, +zij zich op verren afstand als zwarte vlekken afteekenden, terwijl die +ten zuiden van Straat Choiseul onder dezelfde omstandigheden witte +vlekken geleken. Sulivan denkt, dat de kudden zich niet vermengen; en +het is een zonderling feit dat het muiskleurige vee, ofschoon op het +hoogland levende, ongeveer eene maand vroeger in het seizoen kalft, dan +de andere gekleurde beesten op het lagere land. Het is merkwaardig het +eenmaal tamme vee zich zoo te zien splitsen in drie kleuren, waarvan +<span class="pagenum">[<a id="pb258" href="#pb258" name= +"pb258">258</a>]</span>naar alle waarschijnlijkheid ééne +kleur ten slotte over de andere zou zegevieren, indien de kudden in de +eerstvolgende eeuwen ongestoord werden gelaten.</p> +<p>Een ander ingevoerd dier is het konijn, dat zeer wel geslaagd en nu +op groote stukken van het eiland in overvloed voorkomt. Doch evenals de +paarden, zijn zij binnen zekere grenzen beperkt; want zij hebben de +centrale bergketen niet overschreden, en zouden zelfs niet den voet er +van bereikt hebben, indien er geen kleine kolonies waren +heengebracht—zooals de Gauchos mij vertelden. Ik zou niet vermoed +hebben dat deze dieren, uit Noord-Afrika afkomstig, in een zoo vochtig +klimaat als dit konden leven, en waar zoo weinig zonneschijn is, dat +zelfs tarwe er alleen bij toeval tot rijpheid komt. Men zegt dat in +Zweden, welks klimaat toch algemeen voor gunstiger zou worden gehouden, +het konijn niet buitenshuis kan leven. Bovendien hadden de eerste +weinige paren hier te kampen tegen vijanden, als de vos en eenige +groote havikken, die al vroeger bestonden. De Fransche +natuuronderzoekers hebben de zwarte variëteit voor eene bijzondere +soort gehouden, en <span class="ex">Lepus Magellanicus</span> +genoemd.<a class="noteref" id="xd20e5399src" href="#xd20e5399" name= +"xd20e5399src">8</a> Zij meenden dat Magelhaen deze soort bedoelde, +toen hij sprak over een dier, dat onder den naam <span class= +"ex">conéjo</span><a class="noteref" id="xd20e5410src" href= +"#xd20e5410" name="xd20e5410src">9</a> in de Straat van zijn naam +voorkwam; maar hij zinspeelde op een kleine <span class= +"ex">Cávia Patagonica</span>, die door de Spanjaarden tot heden +toe zoo genoemd is.<a class="noteref" id="xd20e5416src" href= +"#xd20e5416" name="xd20e5416src">10</a></p> +<p>De Gauchos lachten om het denkbeeld, dat de zwarte soort +<span class="pagenum">[<a id="pb259" href="#pb259" name= +"pb259">259</a>]</span>eene andere zou zijn <span class="corr" id= +"xd20e5425" title="Bron: als">dan</span> de grijze, en zeiden, dat de +eerste in elk geval haar gebied niet verder had uitgestrekt dan de +tweede; dat beide nooit afzonderlijk werden gevonden; dat zij +gemakkelijk paarden, en bonte nakomelingen voortbrachten. Van de +laatsten bezit ik nu een exemplaar, dat, wat de kenmerken van het hoofd +betreft, van de Fransche soortbeschrijving afwijkt. Dit feit getuigt +hoe voorzichtig natuuronderzoekers moeten zijn met het maken van +soorten; want zelfs Cuvier dacht, toen hij den schedel van een dezer +konijnen bekeek, dat het waarschijnlijk eene andere soort was!</p> +<p>De eenige inheemsche viervoeter van het eiland is een groote +wolfachtige vos (<span class="ex">Canis antarcticus</span>), die zoowel +Oost- als West-Falkland bewoont.<a class="noteref" id="xd20e5433src" +href="#xd20e5433" name="xd20e5433src">11</a> Ik twijfel niet of deze is +eene bijzondere soort, die zich tot dezen archipel bepaalt; want vele +robbenvangers, alsmede Gauchos en Indianen, die deze eilanden bezocht +hebben, verklaren eenstemmig dat een dergelijk dier nergens in +Zuid-Amerika gevonden wordt. Wegens eene overeenkomst in leefwijze +dacht Molina, dat deze vos dezelfde was als zijn <span class= +"ex">culpeu</span>;<a class="noteref" id="xd20e5439src" href= +"#xd20e5439" name="xd20e5439src">12</a> maar ik heb beiden gezien, en +zij zijn geheel verschillend. Deze wolven zijn wel bekend uit +Byron’s verhaal over hunne makheid en nieuwsgierigheid, welke de +zeelieden die te water gingen om hen te ontloopen, voor wildheid +hielden. Tot heden blijven hunne gewoonten dezelfde. Men heeft hen eene +tent zien binnengaan, waar zij een stuk vleesch onder het hoofd van een +slapenden man weghaalden. Ook hebben de Gauchos hen dikwijls des avonds +gedood, door hun met de eene hand een stuk vleesch voor te houden, +<span class="pagenum">[<a id="pb260" href="#pb260" name= +"pb260">260</a>]</span>en met een mes in de andere een steek te geven. +Voorzoover ik weet, bestaat nergens ter wereld een tweede voorbeeld van +een stuk land, zoo klein en gebroken, daarbij ver van een vasteland, +dat zulk een grooten inheemschen viervoeter uitsluitend alleen bezit. +Hun aantal is snel afgenomen; reeds zijn zij van die helft van het +eiland verdwenen, welke oostwaarts ligt van de landtong tusschen +St.-Salvator Baai in Straat Berkeley. Binnen weinige jaren nadat deze +eilanden geregeld gekoloniseerd zullen zijn, zal deze vos +waarschijnlijk, evenals de <span class="ex">Dodo</span>, bestempeld +worden als een dier, dat op de aarde is uitgestorven.<a class="noteref" +id="xd20e5460src" href="#xd20e5460" name="xd20e5460src">13</a></p> +<p>Des nachts (17 Mei) sliepen wij op de landtong aan het boveneinde +der Straat Choiseul, die het zuidwestelijk schiereiland vormt. De +vallei was aangenaam tegen den kouden wind beschut, maar er was zeer +weinig kreupelhout voor brandstof. Spoedig, echter, hadden de Gauchos +iets gevonden, dat tot mijne groote verbazing bijna evenveel hitte gaf +als steenkool. Dit was het skelet van een onlangs gedooden jongen +stier, wiens vleesch door de aashavikken was weggepikt. Zij zeiden mij, +dat zij des winters dikwijls een beest doodden, met hunne messen het +vleesch van de beenderen schraapten, en dan met dezelfde beenderen het +vleesch voor hun avondeten braadden.</p> +<p><span class="marginnote">18 Mei.</span> Het regende bijna den +geheelen dag. Des nachts konden wij met onze zadeldekken ons tamelijk +droog en warm houden; maar de grond, waarop wij sliepen, <span class= +"pagenum">[<a id="pb261" href="#pb261" name= +"pb261">261</a>]</span>verkeerde bijna in den toestand van een moeras, +en er was bijna geen droge plek om na onzen dagrit te gaan zitten. +Elders heb ik gezegd hoe zonderling het is, dat op deze eilanden +volstrekt geen boomen zijn, ofschoon Vuurland geheel met bosch bedekt +is. De grootste struik op het eiland, tot de familie der <span class= +"ex">Compositae</span> behoorende, is nauwelijks zoo hoog als onze +brem. De beste brandstof levert een kleine groene struik, ongeveer zoo +groot als het gewone heidekruid, die de nuttige eigenschap bezit van te +branden terwijl hij versch en groen is. Het was verrassend de Gauchos +midden in den regen en toen alles doorweekt was, met niet meer dan een +tonderdoosje en een lapje onmiddellijk vuur te zien maken. Zij zochten +onder de bosjes gras en struiken naar enkele droge takjes, en wreven +die tot vezels; deze omringden zij met grovere takken, ongeveer in den +vorm van een vogelnest, legden den lap met het vonkje vuur in het +midden, en overdekten hem op gelijke wijze. Nu werd het nest in den +wind gehouden; langzamerhand begon het te rooken, al meer en meer, tot +eindelijk de vlammen er uit sloegen. Ik geloof niet, dat met zulke +vochtige materialen eene andere methode kans van slagen zou hebben +gehad.</p> +<p><span class="marginnote">19 Mei.</span> Elken morgen was ik zeer +stijf, een gevolg hiervan, dat ik niet vooraf eenigen tijd gereden had. +Met verwondering hoorde ik de Gauchos, die van jongs af bijna op het +paard geleefd hebben, zeggen dat zij in zulke omstandigheden altijd +pijn hebben. St.-Jago vertelde mij, dat hij, na drie maanden wegens +ziekte aan huis gebonden te zijn geweest, uitging om wild vee te jagen; +maar dat zijn dijen daardoor de twee volgende dagen zoo stijf waren, +dat hij genoodzaakt was in bed te liggen. Dit bewijst, dat de Gauchos +toch wel degelijk spierkracht bij het rijden gebruiken, al schijnt dit +ook niet zoo. Het jagen van wild vee in een land, dat wegens den +moerassigen grond zoo moeilijk te begaan is, moet een zeer zwaar werk +zijn. De Gauchos zeggen, dat zij dikwijls in vollen ren over een grond +heen gaan, die bij langzamer rijden, onbegaanbaar <span class= +"pagenum">[<a id="pb262" href="#pb262" name="pb262">262</a>]</span>zou +zijn; evenals dat men over dun ijs kan schaatsenrijden, waar loopen +onmogelijk is. Op de jacht pogen de jagers zoo dicht mogelijk bij de +kudde te komen, zonder ontdekt te worden. Elk man draagt vier of vijf +paar bolas bij zich; deze werpt hij achtereenvolgens naar een gelijk +aantal stuks vee, die, als zij gestrikt zijn, eenige dagen in dien +toestand worden achtergelaten, tot zij door honger en inspanning wat +zijn uitgeput. Dan worden zij vrij gelaten en naar eene kleine kudde +tamme dieren gedreven, die opzettelijk naar die plek gebracht zijn. +Daar de voorafgegane behandeling hen te zeer verschrikt heeft om de +kudde te verlaten, worden zij, als hunne krachten het toelaten, +gemakkelijk naar de kolonie gedreven.</p> +<p>Voortdurend bleef het weder zoo slecht, dat wij besloten spoed te +maken, en te trachten het schip nog voor den nacht te bereiken. Door de +groote hoeveelheid gevallen regen was de oppervlakte van het geheele +land moerassig. Ik geloof, dat mijn paard minstens een dozijn malen +viel, en soms spartelden alle zes paarden tegelijk in de modder. De +oevers van alle kleine stroomen bestaan uit zacht veen, dat het den +paarden zeer moeilijk maakt er zonder vallen over te springen. Als om +onzen tegenspoed te voltooien, waren wij verplicht den kop van een +zeeinham te doorwaden, waar het water zoo hoog stond als de ruggen +onzer paarden; en door den hevigen wind sloegen de golfjes over ons +heen, zoodat wij zeer nat en koud werden. Zelfs de Gauchos met hunne +ijzeren gestellen achtten zich gelukkig, toen zij na ons uitstapje de +kolonie bereikt hadden.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De geologische bouw dezer eilanden is in de meeste opzichten +eenvoudig. Het lagere land bestaat uit leemschiefer en zandsteen, +waarin fossielen, die aan de in de silurische formaties van Europa +gevondene zeer na verwant, doch niet geheel gelijk zijn; de bergen zijn +gevormd van wit korrelig kwartsgesteente. De lagen dezer laatsten zijn +dikwijls volkomen symmetrisch gewelfd, en bij gevolg is het voorkomen +<span class="pagenum">[<a id="pb263" href="#pb263" name= +"pb263">263</a>]</span>van enkele bergen hoogst eigenaardig. +Pernety<a class="noteref" id="xd20e5500src" href="#xd20e5500" name= +"xd20e5500src">14</a> heeft verscheidene bladzijden gewijd aan de +beschrijving van een berg, <span class="ex" lang="en">Hill of +Ruins</span> genaamd, welks op elkander volgende lagen hij terecht bij +de rangen van een amphitheater heeft vergeleken. Het kwartsgesteente +moet zeer deegachtig geweest zijn, toen het zulke merkwaardige +buigingen onderging zonder te breken. Daar het kwarts onmerkbaar in den +zandsteen overgaat, lijkt het waarschijnlijk, dat het eerste uit den +zandsteen is ontstaan, toen deze zoo hoog verhit was, dat hij +dik-vloeibaar werd en bij afkoeling kristalliseerde. De zandsteen moet +vooraf in zachten toestand door de bovenliggende lagen omhoog zijn +gestuwd.</p> +<p>In vele gedeelten van het eiland zijn de dalbodems op buitengewone +wijze bedekt met tallooze groote en losse, hoekige brokken kwartziet, +die zoogenaamde “steenstroomen” vormen. Sedert den tijd van +Pernety heeft elk reiziger met verwondering hiervan melding gemaakt. De +brokken zijn niet door het water geslepen of afgerond, alleen zijn +hunne hoeken wat gestompt; in grootte wisselen zij af van een of twee +voet in doorsnede, tot tien- of zelfs meer dan twintigmaal zooveel. Zij +zijn niet in onregelmatige hoopen bijeengeworpen, maar liggen in +horizontale vlakten of groote stroomen verspreid. Het is niet mogelijk +hunne dikte te bepalen; maar verscheidene voeten onder de oppervlakte +kan men het water van kleine stroompjes door de steenen hooren +druppelen. Waarschijnlijk is de werkelijke diepte aanzienlijk, daar de +spleten tusschen de lagere brokken sedert lang met zand gevuld moeten +zijn. De breedte dezer steenvlakten wisselt tusschen enkele honderden +voeten en eene mijl; maar dagelijks overschrijdt de veenachtige bodem +de randen dier vlakten, en vormt zelfs eilandjes daar waar enkele +brokken dicht bij elkander liggen. In eene vallei ten zuiden van Straat +Berkeley, door eenigen van ons gezelschap de “groote +brokken-vallei” genoemd, moesten wij eene onafgebroken strook van +zulke steenen, die eene halve mijl breed was, oversteken, <span class= +"pagenum">[<a id="pb264" href="#pb264" name= +"pb264">264</a>]</span>waarbij wij van den eenen puntigen steen op den +anderen sprongen. De brokken waren zoo groot, dat, toen wij door eene +regenbui overvallen werden, ik gemakkelijk onder een ervan eene +schuilplaats kon vinden.</p> +<p>Hunne geringe helling is wel de merkwaardigste omstandigheid in deze +“steenstroomen.” Aan de heuvelzijden heb ik ze eene helling +van tien graden met den horizon zien maken; maar in enkele vlakke dalen +met breede bodems is de helling juist groot genoeg om scherp te worden +waargenomen. Er was geen middel om op zulk eene ruwe oppervlakte den +hoek te meten; om echter eene alledaagsche opheldering te geven, kan ik +zeggen dat de glooiing de snelheid van eene Engelsche postkar niet zou +vertraagd hebben. Op sommige plaatsen volgde een onafgebroken stroom +van deze brokken den loop eener vallei, en strekte zich zelfs tot aan +den top van een heuvel uit. Hier, op deze toppen, schenen de geweldige +steenen, die een klein huis in grootte overtroffen, in hun +voorwaartschen loop gestuit; hier stapelden zich ook de gebogen lagen +der overwelfde ruimten op, evenals de bouwvallen eener reusachtige +kathedraal. Poogt men deze tafereelen van geweld te beschrijven, dan is +men onwillekeurig geneigd van de eene gelijkenis in de andere te +vallen. Wij kunnen ons voorstellen, dat stroomen witte lava uit vele +deelen van het gebergte naar het lagere land zijn gevloeid, en dat zij +bij het stollen door eene geweldige golving of trilling van den bodem +in tienduizenden brokken zijn gespleten. De uitdrukking +“steenstroomen,” die elk terstond in den mond kwam, sluit +hetzelfde begrip in. Op de plek zelve worden deze tafereelen nog +indrukwekkender gemaakt door hunne tegenstelling met de lage, ronde +vormen der naburige heuvels.</p> +<p>Met belangstelling vond ik op den hoogsten top van eene heuvelreeks +(omtrent 700 voet boven de zee) een groot gewelfd brok, dat op zijne +bolle zijde, of het ondersteboven lag. Moeten wij aannemen, dat dit in +de lucht werd geworpen en zóó dezen vorm verkreeg; of, +wat waarschijnlijker is, dat vroeger in dezelfde keten een hooger +gedeelte bestond <span class="pagenum">[<a id="pb265" href="#pb265" +name="pb265">265</a>]</span>dan het punt waarop dit gedenkteeken eener +groote natuurberoering nu ligt? Daar de brokken in de dalen niet +afgerond en hunne spleten niet met zand zijn gevuld, moeten wij +besluiten, dat die hevige beroering plaats had in een tijdperk, nadat +het land boven het water der zee was gerezen. Eene dwarsdoorsnede in +deze valleien doet zien, dat de bodem bijna horizontaal is of maar zeer +weinig naar beide kanten stijgt. Ofschoon de brokken dus van het +hoofdeinde der vallei schijnen gewandeld te hebben, lijkt het inderdaad +waarschijnlijker, dat zij van de naastbijliggende hoogten zijn +geslingerd, en sedert door eene trillende beweging van overweldigende +kracht in eene onafgebroken horizontale laag verspreid zijn.<a class= +"noteref" id="xd20e5520src" href="#xd20e5520" name= +"xd20e5520src">15</a> Zoo men zich al verwonderde over het feit, dat +gedurende de aardbeving, die in 1835 de stad Conception in Chili +verwoestte,<a class="noteref" id="xd20e5529src" href="#xd20e5529" name= +"xd20e5529src">16</a> kleine lichamen enkele inches hoog van den grond +werden geworpen, wat zullen wij dan zeggen van eene beweging, die +brokken van vele tonnen gewicht omhoog wierp, als zand op een trillend +carton, en daarna horizontaal verspreidde? In de Cordilleras de los +Andes heb ik de duidelijke bewijzen gezien, dat ontzaglijke bergen als +even zoovele dunne korsten in stukken waren gebroken, en hunne lagen +verticaal omhoog geworpen; maar nooit drong een natuurtafereel het +denkbeeld van eene hevige aardbeving, waarvan wij in historische +tijdperken vruchteloos <span class="pagenum">[<a id="pb266" href= +"#pb266" name="pb266">266</a>]</span>de wedergade kunnen vinden, +sterker aan mijn geest op, dan deze “steenstroomen.” Toch +zal de vooruit strevende wetenschap vermoedelijk eens eene eenvoudige +verklaring van dit verschijnsel geven, gelijk zij het reeds deed van +het zoolang onverklaarbaar geachte vervoer der erratische of +zwerfblokken, die over de vlakten van Europa zijn verspreid.<a class= +"noteref" id="xd20e5539src" href="#xd20e5539" name= +"xd20e5539src">17</a></p> +<p>Over de zoölogie dezer eilanden heb ik weinig op te merken. Den +aasgier of <span class="ex">Polyborus</span> heb ik reeds vroeger +beschreven. <span class="pagenum">[<a id="pb267" href="#pb267" name= +"pb267">267</a>]</span>Dan zijn er eenige andere havikken, uilen, en +een paar kleine landvogels. Het watergevogelte is bijzonder talrijk; en +blijkens de verhalen der oude zeevaarders, moeten er vroeger nog meer +geweest zijn.</p> +<p>Op zekeren dag zag ik eene zeeraaf (<span class="ex">Carbo +cormoranus sive haliaeus</span>) met een visch spelen, dien hij +gevangen had. Achtmaal achtereen liet de vogel zijne prooi los, dook +haar dan na, en bracht ze, ofschoon in diep water, elken keer weer +boven. In de <span class="ex">Zoological Gardens</span> heb ik den +otter een visch op gelijke manier zien behandelen, als de kat een muis +doet; ik ken geen ander voorbeeld waarin Moeder Natuur zoo moedwillig +wreed schijnt. Op een anderen keer had ik mij tusschen eene vetgans +(<span class="ex">Aptenodytes demersa</span>)<a class="noteref" id= +"xd20e5593src" href="#xd20e5593" name="xd20e5593src">18</a> en het +water geplaatst, en vermaakte mij zeer met het gadeslaan van hare +gewoonten. Het was een moedige vogel, die mij geregeld slag leverde en +terug dreef totdat hij de zee bereikte. Niet dan met harde slagen kon +men hem tot staan brengen; krachtig handhaafde hij elk duimbreed +gewonnen grond, en stond rechtop en vastberaden voor mij. In die +houding waggelde hij met het hoofd naar rechts en links, op eene zeer +koddige manier, alsof het vermogen van duidelijk zien alleen in het +voor- en ondergedeelte der oogen gelegen was. Deze vogel wordt +gewoonlijk de “ezel-vetgans” genoemd, vanwege zijne +gewoonte om, als hij op het strand is, zijn hoofd naar achteren te +bewegen, en een zonderling schreeuwend geluid te maken, dat zeer op het +gebalk van een ezel gelijkt; maar is hij op zee, en stoort men hem +niet, dan is zijn geluid zeer diep en plechtig, en wordt vaak des +nachts gehoord. Bij het duiken worden zijne kleine vleugels als vinnen +gebruikt, maar op het land als voorpooten. Als hij—op vier pooten +kan men zeggen—door de bosjes gras of over de helling eener +begraasde rots kruipt, beweegt hij zich zoo snel, dat men hem licht +voor een viervoetig dier kan houden. Is hij op zee aan het visschen, +dan komt hij, om adem te scheppen, zoo onstuimig <span class= +"pagenum">[<a id="pb268" href="#pb268" name="pb268">268</a>]</span>naar +de oppervlakte en duikt weer zoo plotseling, dat ik iedereen tart met +zekerheid te zeggen, dat dit geen visch was, die voor pleizier aan het +springen was.</p> +<p>Twee soorten van ganzen bewonen de Falklands-Eilanden. De +hooglandsche soort (<span class="ex">Anas Magellanica</span>) bewoont +paarsgewijze of in kleine troepen het geheele eiland. Zij trekt niet, +maar nestelt op de kleine afgelegen eilandjes. Vermoedelijk geschiedt +dit uit vrees voor de vossen; en mogelijk om dezelfde reden zijn deze +vogels, ofschoon zeer mak bij dag, schuw en wild in de avondschemering. +Zij leven geheel van plantenstoffen. De klipgans, zoo genoemd omdat zij +uitsluitend op het zeestrand woont (<span class="ex">Anas +antarctica</span>)<a class="noteref" id="xd20e5609src" href= +"#xd20e5609" name="xd20e5609src">19</a> huist zoowel hier als op de +westkust van Amerika tot in Chili. In de diepe en afgelegen kanalen van +Vuurland vormt de sneeuwwitte mannetjesgans, die steeds van zijn +donkerder gekleurd wijfje vergezeld dicht bij haar op eene verwijderde +rotspunt staat, een gewoon tafereel in het landschap.</p> +<p>Eene groote, domme gans of eend (<span class="ex">Anas +brachyptera</span>), die soms een gewicht van 22 <span class= +"ex">pounds</span> bereikt, is op deze eilanden zeer talrijk. In +vroegeren tijd werden deze vogels, om hunne buitengewone manier van in +het water te pagaaien en te plassen, <span class= +"ex">harddravers</span> genoemd; doch nu noemt men hen veel gepaster +<span class="ex">stoomers</span>. Hunne vleugels zijn te klein en te +slap om te vliegen; maar door er deels mede te zwemmen en deels de +oppervlakte van het water te slaan, bewegen zij zich zeer snel. De +manier komt eenigszins overeen met die waarop de gewone huiseend +vlucht, als hij door een hond vervolgd wordt; maar ik ben er bijna +zeker van, dat de <span class="ex">Anas brachyptera</span> hare +vleugels beurt om beurt beweegt, in plaats van beide tegelijk, zooals +bij andere vogels. Deze plompe, domme eend maakt zulk een <span class= +"pagenum">[<a id="pb269" href="#pb269" name= +"pb269">269</a>]</span>vreemd geluid en geplas, dat het een ongewonen +indruk achterlaat.</p> +<p>In Zuid-Amerika vinden wij dus drie vogels, die hunne vleugels voor +andere doeleinden, als vliegen, gebruiken: de vetgans als vinnen; de +stoomer als riembladen of schoepen, en de struisvogel als zeilen; +terwijl de <span class="ex">Apteryx</span> van Nieuw-Zeeland, zoowel +als zijn reusachtig prototype, de <span class="ex">Dinornis</span>, +slechts rudimentaire vertegenwoordigers van vleugels bezitten.<a class= +"noteref" id="xd20e5649src" href="#xd20e5649" name= +"xd20e5649src">20</a> De stoomer kan alleen over zeer korten afstand +duiken. Hij voedt zich geheel met schaaldieren uit het zeewier en van +vloedrotsen, ten gevolge waarvan zijn bek en kop, om die te kunnen +breken, verbazend hard en sterk zijn. De kop is zoo sterk, dat ik hem +met mijn geologischen hamer bijna niet kon splijten, en spoedig +ontdekten al onze jagers hoe taai het leven dezer vogels is. Als zij +des avonds, in een troep bijeengezeten, hunne vederen opstrijken, maken +zij hetzelfde zonderlinge mengsel van geluiden, als de oskikvorschen in +de keerkringen.</p> +<p class="tb"></p> +<p>In Vuurland zoowel als op de Falklands-Eilanden deed ik vele +waarnemingen op de lagere zeedieren; maar deze zijn niet van algemeen +belang.<a class="noteref" id="xd20e5685src" href="#xd20e5685" name= +"xd20e5685src">21</a> Ik zal slechts ééne soort van +<span class="pagenum">[<a id="pb270" href="#pb270" name= +"pb270">270</a>]</span>feiten vermelden, welke op zekere <span class= +"ex"><span class="corr" id="xd20e5702" title= +"Bron: Zöophieten">Zoöphieten</span></span> of plantdieren in +de hooger georganiseerde afdeeling dezer klasse betrekking hebben. +Verscheidene geslachten (<span class="ex">Flustra</span>, <span class= +"ex">Eschara</span>, <span class="ex">Cellaria</span>, <span class= +"ex">Crisia</span>, en andere) komen hierin overeen, dat zij +zonderlinge beweeglijke organen bezitten (zooals die van <span class= +"ex">Flustra avicularia</span>, welke in de Europeesche zeeën +gevonden wordt), die aan hunne cellen bevestigd zijn. Dit orgaan +gelijkt in de meeste gevallen zeer na op een gierekop, met dit +verschil, dat de onderkaak veel wijder geopend kan worden dan in den +bek van een werkelijken vogel. De kop zelf bezit door middel van een +korten nek een aanzienlijk bewegingsvermogen. Bij den eenen +zoöphiet was de kop zelf vast, maar de onderkaak vrij; bij een +anderen werd hij vervangen door een driehoekige kap met eene fraai +passende klep, die blijkbaar de onderkaak voorstelde. Bij de meeste +soorten was elke cel van één hoofd voorzien, doch bij +andere had elke cel er twee.</p> +<p>De jonge cellen aan het einde der takken van deze koraalgewassen +bevatten geheel onrijpe poliepen; toch zijn de daaraan gehechte +gierekoppen, hoewel klein, in elk opzicht volkomen. Als de poliep met +eene naald uit eene der cellen verwijderd werd, schenen deze organen in +’t minst niet geraakt. Werd een der zoogenoemde gierekoppen van +eene cel afgesneden, dan behield de onderkaak haar vermogen tot openen +en sluiten. Het zonderlingste in hun bouw is misschien wel, dat, als er +meer dan twee rijen cellen op een tak waren, de centrale cellen van +zulke aanhangsels voorzien waren, die slechts een vierde van de grootte +der buitenste hadden. Hunne bewegingen wisselden af naar de soort; +<span class="pagenum">[<a id="pb271" href="#pb271" name= +"pb271">271</a>]</span>maar terwijl ik bij enkelen nooit de geringste +beweging zag, schommelden anderen, met de onderkaak meestal open en +ongeveer ééns in de vijf secunden, voor- en achteruit; +weer anderen bewogen zich snel en met rukken. Met eene naald +aangeraakt, greep de bek de punt meestal zoo stevig vast, dat men den +geheelen tak kon schudden.</p> +<p>Deze lichamen staan in hoegenaamd geen verband met de voortbrenging +van de eieren of knoppen, wijl zij gevormd worden voordat de jonge +poliepen in de cellen aan het einde der groeiende takken verschijnen. +Daar zij zich onafhankelijk van de poliepen bewegen, en in geenerlei +verband met dezen schijnen te staan; en wijl zij op de buitenste en +binnenste celrijen verschillen, koester ik weinig twijfel of zij zijn +in hunne functiën eerder aan de hoornachtige as der takken, dan +aan de poliepen in de cellen verwant. Het vleezige aanhangsel aan de +onderste extremiteit van de zeeveder (te Bahia Blanca beschreven) maakt +ook deel uit van den zoöphiet als een geheel, op dezelfde wijs als +de wortels van een boom deel uitmaken van een geheelen boom en niet van +het loof of de bloemknoppen alleen.</p> +<p>Bij een ander sierlijk klein koraalgewas (<span class= +"ex">Crisia</span>?) was elke cel van een langen getanden borstel +voorzien, die het vermogen had van zich snel te bewegen. Elk dezer +borstels en elk der zoogenoemde gierekoppen bewoog zich meestal +onafhankelijk van de andere; maar soms bewogen allen aan beide zijden +van een tak, of alleen die aan ééne zijde zich +tegelijktijdig; dan weêr bewoog elk zich in regelmatige orde de +een na den anderen. In deze handelingen bij den zoöphiet, ofschoon +uit duizende verschillende poliepen samengesteld, zien wij blijkbaar +eene even volkomen wilsoverdracht, als bij een <span class="corr" id= +"xd20e5732" title="Bron: enkelvoedig">enkelvoudig</span> dier. +Inderdaad verschilt het geval niet van dat der zeeveders, die zich aan +de kust van Bahia Blanca in het zand terugtrokken, zoodra men ze +aanraakte. Ik zal een ander voorbeeld noemen van gelijkmatige +handeling, hoewel van zeer verschillenden aard, bij een zoöphiet +die nauw aan <span class="ex">Clytia</span> verwant en dus zeer +eenvoudig georganiseerd is. Nadat ik eens eene groote pluim +<span class="pagenum">[<a id="pb272" href="#pb272" name= +"pb272">272</a>]</span>daarvan in eene kom met zout water had gedaan, +bespeurde ik, toen het donker was, dat telkens als ik een stuk van den +tak wreef, de geheele pluim met een sterk groen licht phosphoresceerde. +Ik herinner mij niet ooit een schooner verschijnsel gezien te hebben. +Doch het merkwaardigste van het geval was, dat de lichtstralingen zich +altijd opwaarts langs de takken bewogen, van de basis naar de +uiteinden.</p> +<p>Het onderzoek van deze samengestelde dieren boezemde mij altijd zeer +veel belang in. Wat kan merkwaardiger zijn dan een plantachtig lichaam +een ei te zien voortbrengen, hetwelk in staat is rond te zwemmen en +eene geschikte plaats te kiezen om zich vast te hechten; waaruit +vervolgens takken ontspruiten, elk met tallooze afzonderlijke dieren +van dikwijls saamgestelden bouw bedekt? Daarenboven bezitten de takken, +gelijk wij juist zagen, somtijds organen, die zich kunnen bewegen en +onafhankelijk zijn van de poliepen. Hoe verwonderlijk deze vereeniging +van afzonderlijke individuën op een gemeenschappelijken stam ook +altijd schijnen moet, vertoont toch elke boom hetzelfde feit; want +knoppen moeten als planten op zich zelven worden beschouwd. Het is +echter natuurlijk, dat men een poliep, die in ’t bezit is van een +mond, ingewanden en andere organen, als een zelfstandig individu +beschouwt, terwijl de individualiteit of persoonlijkheid van een +bladerknop niet licht verwezenlijkt wordt; zoodat de vereeniging van +afzonderlijke <span class="corr" id="xd20e5742" title= +"Bron: individuen">individuën</span> tot een gemeenschappelijk +lichaam ons meer treft in een koraalgewas dan in een boom. Ons begrip +van een samengesteld dier kan, waar de persoonlijkheid van elk in +sommige opzichten niet volledig is, opheldering <span class="corr" id= +"xd20e5745" title="Bron: te vinden">vinden</span> door de overweging, +dat twee afzonderlijke wezens worden voortgebracht, als men een +enkelvoudig met een mes in tweeën snijdt, of als de Natuur zelve +de taak der halveering verricht. Wij kunnen de poliepen op een +plantdier, of de knoppen aan een boom als gevallen beschouwen, waarin +de deeling van het individu niet geheel is tot stand gekomen. Te +oordeelen volgens analogie met de koraalgewassen, schijnen zeker, wat +de boomen betreft, de door knoppen voortgeplante <span class="corr" id= +"xd20e5748" title="Bron: individuen">individuën</span> +<span class="pagenum">[<a id="pb273" href="#pb273" name= +"pb273">273</a>]</span>nader aan elkander verwant, dan eieren of zaden +aan hunne <span class="corr" id="xd20e5753" title= +"Bron: ouder-individuen">ouder-individuën</span>. Het schijnt +thans vrijwel vastgesteld te zijn, dat gewassen, door knoppen +voortgeplant, allen een gemeenschappelijke levensduur hebben; en +iedereen weet welke zonderlinge en talrijke eigenaardigheden met +zekerheid worden overgebracht door knoppen, afleggers en enten, die +door zaadvoortplanting nooit of slechts toevallig +weêrverschijnen. <span class="pagenum">[<a id="pb274" href= +"#pb274" name="pb274">274</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5187" href="#xd20e5187src" name="xd20e5187">1</a></span> De +woestijnen van Syrië kenmerken zich, volgens <span class= +"ex">Volney</span> (Deel I, blz. 351) door boschachtige struiken, +talrijke ratten, gazellen en hazen. In de landschappen van +Patagonië vervangt het guanaco de gazel, en het aguti den +haas.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5218" href="#xd20e5218src" name="xd20e5218">2</a></span> Door +neerslag uit zout- of zoetwater ontstaan.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5240" href="#xd20e5240src" name="xd20e5240">3</a></span> Volgens +Humboldt wisselt de vluchtwijdte der condors in de Andes af van 2.6 +met. tot 4.5 met. Uit deze grootte en den gezichtshoek waaronder de +vogel dikwijls loodrecht boven het hoofd van waarnemers gezien is +geworden, kan men zijne hoogte bepalen. Een gezichtshoek van 4 minuten +geeft reeds eene hoogte van 2230 meter. Het is bekend, dat hij bij +helderen hemel tot 7150 meter kan stijgen, waar de luchtdruk slechts +310,5 mm. bedraagt. Zoo men bedenkt, dat de condor uit deze hoogte soms +plotseling naar het dal of het zeestrand neerstrijkt, hetgeen o.a. aan +de westelijke helling van den vulkaan Pichineha bij Quito is +waargenomen, dan staat men verbaasd over het gemak, waarmee deze vogel +zijn ademhalingsvermogen kan regelen.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Noot van den Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5260" href="#xd20e5260src" name="xd20e5260">4</a></span> Ik +merkte op, dat verscheidene uren voordat een der condors stierf, al de +luizen waarmede hij besmet was, naar zijne buitenste vederen kropen; en +men verzekerde mij, dat dit altijd gebeurde.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5272" href="#xd20e5272src" name="xd20e5272">5</a></span> +Loudon’s <span class="ex">Magazine of Natural History</span>, +deel VII.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5330" href="#xd20e5330src" name="xd20e5330">6</a></span> Daar 1 +□ <span class="ex" lang="en">nautical</span> of <span class="ex" +lang="en">geographical mile</span> = ± 3.441 □ Kilom., zou +volgens Darwin de Archipel eene oppervlakte hebben van circa 24775 +□ Kilom., terwijl Ierland 84253 □ Kilom.<a id="xd20e5339" +name="xd20e5339"></a> groot is. Blijkbaar is Darwin’s opgaaf dus +niet nauwkeurig. In de Geographisch-Statistische Tabellen van Otto +Hübner (uitgaaf 1910) wordt de land-oppervlakte der +Falklands-Eilanden aangegeven als 16800 □ Kilom. Deze Archipel +bestaat uit twee groote eilanden <span class="ex">Oost-</span> en +<span class="ex">West-Falkland</span>, omringd door circa 200 kleine, +en ligt 450 Kilom. ten oosten van Patagonië. Hij werd op 14 Aug. +1592 door John Davis ontdekt.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5354" href="#xd20e5354src" name="xd20e5354">7</a></span> Uit +verhalen, sedert onze reis in het licht gegeven, en meer in ’t +bijzonder uit verschillende belangwekkende brieven van kapitein Sulivan +der K. M., die bij de opmeting was aangesteld, blijkt, dat wij van de +slechtheid van het klimaat dezer eilanden een overdreven begrip hadden. +Maar als ik denk aan de bijna onafgebroken veenlaag, die den bodem +bedekt, en aan het feit, dat tarwe hier zelden tot rijpheid komt, dan +kan ik moeilijk gelooven, dat het klimaat in den zomer zoo fraai en +droog is, als men het onlangs heeft voorgesteld.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5399" href="#xd20e5399src" name="xd20e5399">8</a></span> +Lesson’s <span class="ex">Zoology of the Voyage of the +“Coquille,”</span> Deel I, blz. 168. Alle vroegere +reizigers, en in ’t bijzonder Bougainville, verklaren +uitdrukkelijk, dat de wolfachtige vos (<span class="ex">Canis +antarcticus</span>) het eenige op het eiland inheemsche dier was. Dat +men het konijn als eene bijzondere soort beschouwt, vloeit voort uit +eigenaardigheden in zijn pels, uit den vorm van het hoofd, en uit de +kortheid der ooren. Ik wil hier opmerken, dat verschil tusschen den +Ierschen en Engelschen haas op bijna gelijksoortige, alleen sterker +uitkomende kenmerken berust.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5410" href="#xd20e5410src" name="xd20e5410">9</a></span> +Konijntje.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5416" href="#xd20e5416src" name="xd20e5416">10</a></span> +<span class="ex">Cávia</span> = Zeezwijntje of +Varkenkonijntje.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5433" href="#xd20e5433src" name="xd20e5433">11</a></span> Ik heb +reden te onderstellen, dat er eene kleine veldmuis is. De gewone +Europeesche rat en muis zijn ver van de woningen der kolonisten +afgedwaald. Op een der eilandjes loopt ook het gewone zwijn wild rond; +allen hebben een zwarte kleur; de mannetjes zijn zeer woest, en hebben +groote slagtanden.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5439" href="#xd20e5439src" name="xd20e5439">12</a></span> De +<span class="ex">culpeu</span> is de <span class="ex">Canis +Magellanicus</span>, dien kapitein King uit de Straat van Magelhaen +heeft meegebracht.</p> +<p class="footnote">Deze wilde hond komt onder den naam <span class= +"ex">Culpo</span> in Chili voor.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5460" href="#xd20e5460src" name="xd20e5460">13</a></span> De Dodo +(Gekuifde Zwaan of <span class="ex">Dodó das Mauricias</span>, +volgens de Portugeezen) was een groote, plompe, omstreeks 23 kilo zware +vogel, wiens vleugels niet meer ontwikkeld waren dan van een jong +kuiken, zoodat het dier niet in staat was te vliegen. In voorkomen +verschilde hij van alle bekende vogels, ook van den struisvogel en +casuaris. In de 17de eeuw vonden de Hollandsche zeevaarders hen in +groot aantal op Isle-de-France of Mauritius; doch na de inbezitneming +van het eiland door de Franschen (1712), is niets meer van den Dodo +vernomen. Deze vogel en de <span class="ex">Solitaire</span> van +Rodriguez (met de wetenschappelijke soortnamen Didus en Pezophaps) +vormden eene Onderorde der <span class="ex">Gyrantes</span>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5500" href="#xd20e5500src" name="xd20e5500">14</a></span> +Pernety, <span class="ex" lang="fr">Voyage aux Isles Malouines</span>, +blz. 526.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5520" href="#xd20e5520src" name="xd20e5520">15</a></span> +“Niet minder zijn wij verwonderd geweest bij het zien van de +tallooze menigte steenen van alle grootten, die op elkander waren +geworpen, en toch in regelmatige orde, alsof zij achteloos waren +opgestapeld om ravijnen te vullen. Men werd het bewonderen van de +verrassende werkingen der natuur niet moede.”</p> +<p class="footnote">Pernety, <span class="ex" lang="fr">Voyage aux +Isles Malouines</span>, blz. 526.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5529" href="#xd20e5529src" name="xd20e5529">16</a></span> Een +inwoner van Mendoza, en dus wel tot oordeelen bevoegd, verzekerde mij, +dat hij verscheidene jaren op deze eilanden gewoond, maar nooit den +geringsten schok van aardbeving gevoeld had.</p> +<p class="footnote">(Mendoza, hoofdstad eener Argentijnsche provincie +bij de Andes, had o.a. aardbevingen op 20 Februari 1835, en vooral op +20 Maart 1861.)</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5539" href="#xd20e5539src" name="xd20e5539">17</a></span> +Darwin’s meening, dat de door hem op de Falklands Eilanden +gevonden “steenstroomen” (thans <span class= +"ex">steenrivieren</span> genoemd) door geweldige bevingen of +stuiptrekkingen, zooals hij ze noemt, der aardkorst ontstaan zouden +zijn, wordt, in overeenstemming met zijn in den tekst uitgesproken +vermoeden, door de tegenwoordige wetenschap niet gedeeld. Deze geeft er +eene eenvoudiger verklaring van. De oorzaak van het verschijnsel is +volgens Geikie (<span class="ex" lang="en">Textbook of Geology</span>) +een onderdeel der <span class="ex">mechanische werking van den +regen</span>, door hem met den naam <span class="ex" lang="en">Movement +of Soil-cap</span> bestempeld. Op blz. 328 zegt hij:</p> +<p class="footnote" lang="en">”<span class="corr" id="xd20e5556" +title="Bron: In sommige streken, waar de grond bedekt is met eene">In +some countries where the ground is covered with a</span> thick spongy +mass of vegetation exposed to considerable variation of temperature and +moisture, appearances have been observed of an extensive slipping of +the layer of soil to lower levels, bearing with it whatever may be +growing or lying upon it. Such are the so-called “<span class= +"ex">Stone-rivers</span>” of the Falkland-Islands, and the +superficial débris of certain parts of the west coast of +Patagonia. In Western Europe, slight indications of a similar movement +may often be noticed on the sides of hills or valleys.”</p> +<p class="footnote">Waarvan de vertaling luidt:</p> +<p class="footnote">“In sommige streken, waar de grond bedekt is +met eene dikke sponsachtige plantenmassa, die aan aanzienlijke +temperatuurs- en vochtigheids-verandering blootgesteld is, zijn +verschijnselen waargenomen van eene vèrstrekkende verschuiving +der grondlaag naar lagere peilhoogten, waarbij zij al wat er op groeit +of ligt met zich meevoert. Daartoe behooren de zoogenaamde +“<span class="ex">Steenrivieren</span>” der +Falklands-Eilanden, en het rotspuin dat de oppervlakte van sommige +kustgedeelten in Westelijk Patagonië bedekt. In West-Europa kunnen +op heuvel- of dalhellingen dikwijls kleine teekenen van eene dergelijke +beweging waargenomen worden.<span class="corr" id="xd20e5569" title= +"Niet in bron">”</span></p> +<p class="footnote xd20e323">(Noot van den Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5593" href="#xd20e5593src" name="xd20e5593">18</a></span> Tot de +Orde der <span class="ex">Sphenisci</span> behoorende.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5609" href="#xd20e5609src" name="xd20e5609">19</a></span> Darwin +geeft aan deze vogels den naam van ganzen, ofschoon de soortnaam van +deze niet <span class="ex">Anas</span> (Eend), maar <span class= +"ex">Anser</span> (Gans) luidt. De naam schijnt echter zoo te zijn +aangenomen.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5649" href="#xd20e5649src" name="xd20e5649">20</a></span> Het +geslacht <span class="ex">Apteryx</span> met vier soorten komt alleen +op Nieuw-Zeeland voor, en behoort tot de <span class= +"ex">Apteryges</span>, eene Onderorde van de Struisvogels of +<span class="ex">Brevipennes</span>. De geslachten <span class= +"ex">Dinornis</span> en <span class="ex">Meiornis</span>, behoorende +tot de <span class="ex">Moas</span> of <span class= +"ex">Dinornithes</span> (óok eene Onderorde van de <span class= +"ex"><span class="corr" id="xd20e5675" title= +"Bron: Brevipenes">Brevipennes</span></span>), bewoonden met te zamen 7 +soorten eveneens Nieuw-Zeeland, maar werden door de zich hier +vestigende Maoris uitgeroeid. De Moas waren reusachtige vogels, met +geweldige beenen en drieteenige voeten.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5685" href="#xd20e5685src" name="xd20e5685">21</a></span> Bij het +tellen van de eieren van een grooten, witten <span class= +"ex">Doris</span> (eene zeeslak die 3½ inches lang was), vond ik +tot mijne verbazing hoe buitengewoon talrijk die waren. Twee tot vijf +eieren (elk 0.003 inch in doorsnede) waren besloten in kleine +bolvormige kapsels, die twee aan twee in dwarsrijen gegroepeerd, een +lint vormden. Dit lint hechtte op zijn kant in eene ovale spiraal aan +de rots. Ik vond er een, dat bijna 20 inches lang en een halve inch +breed was. Tellende hoeveel kapsels er begrepen waren in éen +tiende inch van het lint, vond ik bij de zuinigste berekening dat er +600,000 eieren waren. Toch was deze Doris stellig niet zeer verspreid, +want ofschoon ik dikwijls onder de steenen zocht, zag ik slechts zeven +exemplaren. <span class="ex">Onder de natuuronderzoekers is geen +dwaling meer algemeen, dan dat het getal <span class="corr" id= +"xd20e5695" title="Bron: individuen">individuën</span> van eene of +andere soort afhangt van haar voortplantingsvermogen.</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch10" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="label">Hoofdstuk X.</h2> +<h2 class="main">Tierra del Fuego of Vuurland.</h2> +<p class="firstpar"><span class="marginnote">17 December 1832.</span> +Nu ik met Patagonië en de Falklands-Eilanden heb afgehandeld, zal +ik onze eerste aankomst in Vuurland beschrijven. Kort na den middag +zeilden wij Kaap San Diëgo om, en voeren de vermaarde Straat van +Le Maire in. Wij stevenden dicht langs de Vuurlandsche kust; maar de +omtrek van het rotsachtige, ongastvrije Staten-Eiland was tusschen de +wolken zichtbaar. In den namiddag ankerden wij in de Baai van +<span class="ex" lang="en">Good <span class="corr" id="xd20e5770" +title="Bron: Succes">Success</span></span>. Bij onze binnenkomst werden +wij begroet op eene wijze, zooals den inwoners van dit wildenland +betaamde. Een troep Vuurlanders zat gedeeltelijk in het dichte woud +verscholen, op een ongenaakbare, boven zee uitspringende rotspunt; en +nauwelijks gingen wij voorbij, of zij sprongen op, zwaaiden met hunne +gescheurde mantels, en deden een luid, schreeuwend gejuich hooren. De +wilden volgden het schip; en even voordat het donker was, zagen wij +hunne vuren en hoorden opnieuw hun woest geschreeuw. De haven vormt een +fraaien waterplas, half omringd door hooge ronde bergen van +leemschiefer, die tot aan den rand van het water met een dicht en +donker woud bedekt zijn. Een enkele blik op het landschap was voldoende +om mij te toonen hoezeer dit verschilde van al wat ik ooit gezien had. +Des <span class="pagenum">[<a id="pb275" href="#pb275" name= +"pb275">275</a>]</span>nachts woei er een stevige koelte en schoten +hevige rukwinden uit het gebergte over ons heen. Het moet dien nacht op +zee slecht weêr geweest zijn; en wij zoowel als anderen kunnen +deze kaap terecht <span class="ex" lang="en">Bay of Good Success</span> +noemen.</p> +<p>Des morgens zond de kapitein eene bemande boot, om met de +Vuurlanders te onderhandelen. Zoodra wij elkander konden beroepen, trad +een der vier aanwezige inlanders naar voren om ons te ontvangen, en +begon een geweldig geschreeuw aan te heffen, om ons te beduiden waar +wij konden landen. Toen wij aan land waren, schenen de inboorlingen +eenigszins verschrikt, maar bleven, onder het maken van snelle gebaren, +doorpraten. Het was ongetwijfeld het zeldzaamste en belangwekkendste +schouwspel dat ik ooit zag; ik had nooit kunnen gelooven, dat er +tusschen wilden en beschaafden zulk een groot verschil was: het is +grooter dan tusschen een wild en tam dier, omdat de mensch een grooter +vermogen heeft zich te verbeteren. De voornaamste spreker was een oud +man, die het hoofd van het gezin scheen te zijn; de drie anderen waren +krachtige jonge mannen van ongeveer zes voet lang. De vrouwen en +kinderen waren weggestuurd. Deze Vuurlanders behooren tot een geheel +ander ras dan de niet wel opgegroeide, ongelukkige stumpers die meer +westwaarts wonen, en schijnen na aan de forsche Patagoniërs der +Straat van Magelhaen verwant. Hunne geheele kleeding bestaat uit een +mantel van guanaco-huid, met de wol naar buiten; zij dragen dien los +over de schouders geworpen, zoodat hun lichaam beurtelings bloot en +gedekt is. De kleur hunner huid is groezelig koperrood.</p> +<p>De oude man had een band van witte veêren om het hoofd +gebonden, waarachter zijn zwarte, grove en verwarde haren gedeeltelijk +verborgen waren. Twee breede<a id="xd20e5782" name="xd20e5782"></a> +dwarsstrepen kruisten zijn gezicht: de eene, lichtrood van kleur, liep +van het eene oor naar het andere en omsloot de bovenlip; de andere, wit +als kalk, liep boven en evenwijdig aan de eerste, zóó dat +zelfs de oogleden wit waren. De drie andere mannen waren versierd met +strepen van een zwart poeder, dat uit <span class="pagenum">[<a id= +"pb276" href="#pb276" name="pb276">276</a>]</span>houtskool bereid was. +Het gezelschap had veel weg van de duivels, die in stukken als +<span class="ex" lang="de">Der Freischütz</span> op het tooneel +komen.</p> +<p>Hunne houding zelve was kruipend, en de uitdrukking van hun gezicht +wantrouwend, verwonderd en verschrikt. Toen wij hun een +scharlakenrooden doek hadden aangeboden, dien zij terstond om hun hals +wonden, werden wij goede vrienden. Dit bleek hieruit, dat de oude man +ons over de borst streek, en een soort klokkend of liefkoozend geluid +maakte, zooals menschen die kuikens voederen. Terwijl ik met den oude +voortliep, werd dit bewijs van vriendschap verscheidene keeren +herhaald, en eindelijk besloten met drie harde klappen, die mij +tegelijk op borst en rug gegeven werden. Daarna ontblootte hij zijne +borst, opdat ik het compliment zou beantwoorden; en toen dit gedaan +was, scheen hij uitermate verheugd. Voorzoover wij opmerkten, verdient +de taal van deze lieden bijna niet den naam van eene <span class= +"ex">gearticuleerde</span>. Kapitein Cook heeft haar vergeleken bij het +geluid van iemand, die zijn keel schraapt; maar stellig schraapte nooit +een Europeaan zijne keel met zooveel harde, scherpe en korte +keelklanken.</p> +<p>Zij zijn voortreffelijke <span class="ex">mimici</span> of +nabootsers; telkens als wij hoestten of gaapten, of eene zonderlinge +beweging maakten, bootsten zij ons onmiddellijk na. Eenigen van ons +gezelschap begonnen scheel te kijken en scheeve gezichten te trekken; +maar een der jonge Vuurlanders (hij wiens gezicht zwart geschilderd +was, behalve een witten band over zijn oogen) maakte veel leelijker +grimassen. Zij konden elk woord van een zin dien wij hun voorzeiden, +volkomen juist herhalen, en herinnerden zich zulke woorden eenigen +tijd. Intusschen weten alle Europeanen hoe moeilijk het is de klanken +in eene vreemde taal van elkaar te onderscheiden. Wie onzer, bij +voorbeeld, kon een Amerikaanschen Indiaan verder dan een zin van drie +woorden lang volgen? Alle wilden schijnen dit nabootsingsvermogen in +ongewone mate te bezitten. Bijna in dezelfde bewoordingen vertelde men +mij dezelfde belachelijke gewoonte onder de Kaffers; ook de +Australiërs <span class="pagenum">[<a id="pb277" href="#pb277" +name="pb277">277</a>]</span>staan lang bekend om hunne bekwaamheid in +het nabootsen en beschrijven van den menschelijken gang, +zóó dat de persoon herkend kan worden. Hoe kunnen wij dit +vermogen verklaren? Is het een gevolg der meerdere geoefendheid van het +waarnemingsvermogen en de scherpe zintuigen, die allen wilden stammen +gemeen is, vergeleken met de lang beschaafde?</p> +<p>Toen ons gezelschap een lied begon te zingen, dacht ik, dat de +Vuurlanders van verwondering op den grond zouden vallen. Met evenveel +verbazing zagen zij ons dansen; maar op ons verzoek had een der jonge +mannen geen bezwaar tegen een walsje. Hoe weinig zij ook aan Europeanen +gewoon schenen, toch kenden en vreesden zij onze vuurwapenen; en niets +kon hen bewegen een geweer in handen te nemen. Zij verzochten om +messen, die zij bij het Spaansche woord <span class= +"ex">cuchilla</span> noemden. Ook verklaarden zij wat zij noodig +hadden, door te doen alsof zij een stuk spek in den mond hadden, en dan +er schijnbaar in te snijden in plaats van het vaneen te scheuren.</p> +<p>Tot nu toe heb ik niet van de Vuurlanders gesproken, die wij aan +boord hadden. Op de vorige reis van de <span class="ex" lang= +"en">Adventure</span> en de <span class="ex">Beagle</span> in 1826 en +1830, legde kapitein Fitz-Roy de hand op een troep inboorlingen, als +gijzelaars voor het verlies van eene boot, die tot groot gevaar van +eenige met de opmeting belaste personen gestolen was; en eenige van +deze inboorlingen, benevens een kind, dat hij voor een parelknoop +gekocht had, nam hij mee naar Engeland met het plan hen voor zijne +kosten op te voeden en in den godsdienst te onderwijzen. Deze +inboorlingen weder naar hun land te brengen was voor kapitein Fitz-Roy +eene hoofdreden waarom hij deze reis ondernam; en voordat de +Admiraliteit besloten had deze expeditie uit te zenden, had de kapitein +op edelmoedige wijze een schip bevracht, waarop hij hen zelf zou +terugbrengen. De inboorlingen waren vergezeld van een zendeling, R. +Matthews, over wien de kapitein een volledig en uitmuntend verhaal in +het licht heeft gegeven, waarin ook de inboorlingen uitvoerig worden +besproken. <span class="pagenum">[<a id="pb278" href="#pb278" name= +"pb278">278</a>]</span></p> +<p>Aanvankelijk waren meegenomen twee mannen, van wie er een in +Engeland aan de kinderpokken stierf, een jongen en een klein meisje; en +nu hadden wij aan boord York Minster, Jemmy Button (wiens naam +“Knoop” zijn inkoopsprijs uitdrukt) en Fuegia Basket. York +Minster was een volwassen, kort, breed en sterk man; teruggetrokken, +stilzwijgend en knorrig van aard, werd bij geweldig driftig als men hem +plaagde. Hij had voor enkele personen aan boord eene zeer sterke +genegenheid opgevat, en bezat een goed verstand. Jemmy Button was +ieders gunsteling, maar óók opvliegend; de uitdrukking +van zijn gezicht verried terstond zijn prikkelbare natuur. Hij was +vroolijk, lachte dikwijls, en was bijzonder medelijdend jegens elk die +pijn had. Bij ruw weder was ik vaak wat zeeziek, en dan placht hij bij +mij te komen en op klagenden toon te zeggen: “Arme, arme +man!”</p> +<p>Maar het denkbeeld, dat bij gedurende zijn leven op zee gekregen had +van iemand die zeeziek is, was al te kluchtig; en meestal moest hij het +gezicht afwenden om een stil of luid gelach te onderdrukken, en eerst +daarna zijn uitroep: “Arme, arme man!” te herhalen. Hij was +vaderlandslievend van aard; prees gaarne zijn eigen stam en land, +waarvan hij terecht zeide, dat er overvloed van boomen waren; schold op +alle andere stammen, en verklaarde stoutweg, dat er in zijn land geen +duivel was.</p> +<p>Jemmy was klein, dik en gezet, maar ijdel op zijn persoonlijk +voorkomen. Altijd droeg hij handschoenen; zijn haar was kort geknipt, +en hij was wanhopig als zijne zorgvuldig gepoetste schoenen morsig +werden. Hij was er op verzot zich in een spiegel te bewonderen. Een +kleine Indiaansche jongen met een jolig gezicht en van de Rio Negro +afkomstig, dien wij eenige maanden aan boord hadden, bemerkte dit +spoedig en hield hem gewoonlijk voor den gek; maar Jemmy, die anders +steeds bereid was den kleinen Indiaan van dienst te zijn, hield daar +volstrekt niet van, en zeide met een eenigszins verachtelijk +hoofdgebaar: “Je snatert te veel!”</p> +<p>En toch, als ik aan al zijn vele goede eigenschappen terugdenk, +<span class="pagenum">[<a id="pb279" href="#pb279" name= +"pb279">279</a>]</span>schijnt het mij verwonderlijk toe, dat hij tot +hetzelfde ras behoorde en ongetwijfeld hetzelfde karakter heeft bezeten +als die ellendige, achterlijke wilden die wij hier het eerst +ontmoetten.</p> +<p>Wat eindelijk Fuegia Basket betreft, zij was een aardig, bescheiden, +ingetogen jong meisje met een eenigszins innemend, maar somtijds +knorrig uiterlijk, en zeer vlug in het leeren, vooral van talen. Dit +bewees zij door het opvangen van wat Portugeesch en Spaansch, toen zij +slechts korten tijd te Rio de Janeiro en Montevideo was achtergelaten, +en door hare kennis van het Engelsch. York Minster was zeer jaloersch +op elke attentie, die haar werd bewezen; want blijkbaar had hij plan +haar te trouwen, zoodra zij aan land zouden zijn.</p> +<p>Ofschoon alle drie vrij goed Engelsch konden spreken en verstaan, +was het toch uiterst moeilijk veel inlichting uit hen te krijgen, +hetgeen gedeeltelijk was toe te schrijven aan de moeite, die zij +schenen te hebben om het eenvoudigste alternatief te begrijpen. Ieder, +die gewoon is met zeer jonge kinderen om te gaan, weet hoe zelden men +een antwoord kan krijgen zelfs op zulk eene eenvoudige vraag als: of +een voorwerp wit of zwart is; het begrip zwart of wit schijnt +beurtelings hun geest bezig te houden. Zoo was het ook met deze +Vuurlanders; en daardoor was het meestal onmogelijk door over en weer +vragen te weten te komen, of men iets, dat zij verteld hadden, goed +begrepen had. Hun gezicht was bijzonder scherp. Het is wel bekend, dat +zeelieden door langdurige oefening een verafzijnd voorwerp veel beter +kunnen onderscheiden, dan iemand die op het land leeft; maar zoowel +York als Jemmy stonden daarin ver boven een zeeman aan boord. +Verscheidene malen hebben zij verklaard wat een verwijderd voorwerp +was; en ofschoon het door elk in twijfel werd getrokken, bleken zij +toch gelijk te hebben, als het met een kijker onderzocht werd. Zij +waren zich dit vermogen ten volle bewust; en toen Jemmy met den +officier van den wacht eens een kleinen twist had, zeide hij:</p> +<p>“Wij schip zien, wij niet praat.” <span class= +"pagenum">[<a id="pb280" href="#pb280" name="pb280">280</a>]</span></p> +<p>Belangwekkend was het de houding der wilden tegenover Jemmy Button +gade te slaan, toen wij landden; onmiddellijk bespeurden zij het +verschil tusschen hem en ons, en spraken samen druk over dit onderwerp. +De oude man hield eene lange toespraak tot Jemmy, waarin hij hem scheen +uit te noodigen bij hen te blijven. Maar Jemmy begreep hunne taal zeer +weinig, en schaamde zich daarenboven diep over zijne landgenooten. Toen +York Minster daarna aan land kwam, herkenden zij ook hem, en beduidden +hem dat hij zich moest scheren; toch had de man geen twintig +stoppelharen op zijn gezicht, terwijl wij allen ongeschoren baarden +droegen. Zij onderzochten de kleur van zijne huid en vergeleken die met +de onze. Toen zij een onzer armen bloot zagen, drukten zij hunne +levendigste verbazing en bewondering uit over de witheid er van, juist +zooals wij in den Dierentuin den orang-oetang hebben zien doen. Uit +hunne gebaren maakten wij op, dat zij twee of drie onzer officieren, +die, ofschoon met volle baarden prijkende, kleiner en knapper waren dan +de anderen, voor de dames van ons gezelschap hielden. De grootste onder +de Vuurlanders had er blijkbaar veel schik in, dat zijne lengte de +aandacht trok. Toen hij rug aan rug tegen den grootsten van ons +scheepsvolk geplaatst werd, deed hij zijn best om naar een hooger stuk +grond te schuiven en op de teenen te staan. Hij opende den mond om +zijne tanden te laten zien, en draaide het hoofd om zijwaarts te +kijken; en dit alles deed hij met zulk eene vroolijkheid, dat ik +overtuigd ben, hij zichzelven voor den schoonsten man in Vuurland +hield. Nadat ons eerste gevoel van diepe verwondering voorbij was, +konden wij ons niets belachelijkere denken dan het zonderlinge mengsel +van verbazing en nabootsing, dat deze wilden elk oogenblik te zien +gaven.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Den volgenden dag poogde ik dieper landwaarts in te dringen. +Vuurland kan beschreven worden als een bergachtig land, dat +gedeeltelijk onder zee is gezonken, zoodat diepe kreken en baaien +liggen op plaatsen waar dalen moesten <span class="pagenum">[<a id= +"pb281" href="#pb281" name="pb281">281</a>]</span>zijn. Behalve aan de +open westkust, zijn de berghellingen van af den rand van het water met +een onafgebroken woud bedekt. De boomgordel reikt tot eene hoogte van +1000 tot 1500 voet, en wordt opgevolgd door een veengordel met kleine +Alpenplanten; op dezen volgt weer de grens der eeuwige sneeuw, die, +volgens kapitein King, in de Straat van Magelhaen eene hoogte bereikt +van 3000 tot 4000 voet. Hoogst zelden vindt men ergens in dit land een +acre vlakken grond. Ik herinner mij slechts een klein vlak stuk nabij +<span class="ex" lang="en">Port Famine</span>, en een tweede iets +grooter in oppervlakte bij <span class="ex" lang="en">Goeree +Roads</span>. Op beide plaatsen en verder overal is de oppervlakte met +eene dikke, moerassige veenlaag bedekt. Zelfs in het woud is de grond +onder een hoop langzaam rottende plantenstoffen verborgen, die van +water doortrokken, onder den voet wegzinkt.</p> +<p>Daar ik het bijna hopeloos achtte door het woud een weg te banen, +volgde ik den loop van een bergstroom. Eerst kon ik vanwege de +watervallen en de menigte doode boomen slechts met moeite voortkruipen; +maar spoedig werd het stroombed iets ruimer, doordien de vloed de +kanten had schoongeveegd. Langzaam volgde ik een uur achtereen de +gebroken en rotsachtige oevers, en werd door de grootschheid van het +landschap ruimschoots voor mijn zwoegen beloond. De donkere diepe +rotskloof paste volkomen bij de algemeene sporen van geweld. Aan beide +zijden lage vormlooze steenhoopen en afgerukte boomen; andere boomen, +hoewel nog staande, waren van binnen geheel vergaan en stonden op het +punt te vallen. Het warbosch van groeiende en gevallen stammen deed mij +denken aan de wouden in de keerkringen, met dit verschil echter, dat in +deze stille eenzaamheden Dood in plaats van Leven de overheerschende +natuurkracht scheen te zijn. Ik volgde den waterstroom totdat ik aan +eene plek kwam, waar een groote grondverschuiving een rechte strook van +de berghelling had blootgelegd. Langs dezen weg klom ik tot eene +aanzienlijke hoogte, en kreeg zoodoende een goed uitzicht op de +omringende bosschen. De boomen behoorden alle tot ééne +soort, <span class="ex">Fagus <span class="pagenum">[<a id="pb282" +href="#pb282" name="pb282">282</a>]</span>betuloides</span>; want het +aantal andere soorten <span class="ex">Fagus</span> en dat der +Winter’s-basten (<span class="ex">Drymis Winteri</span>) is zeer +onbeteekenend.<a class="noteref" id="xd20e5860src" href="#xd20e5860" +name="xd20e5860src">1</a> Deze beuk behoudt het geheele jaar door zijne +bladeren, die echter eene eigenaardige bruingroene, eenigszins geel +getinte kleur bezitten. Daar het geheele landschap zoo gekleurd is, +heeft het een somber, eentonig voorkomen, waarbij nog komt, dat het +niet vaak door de zonnestralen verlevendigd wordt.</p> +<p><span class="marginnote">20 December.</span> De eene zijde der haven +wordt gevormd door een omstreeks 1500 voet hoogen berg, dien kapitein +Fitz-Roy naar Sir J. Banks noemde, ter nagedachtenis aan diens +rampspoedigen tocht, welke voor twee mannen van zijn gezelschap, en +bijna ook voor Dr. Solander een noodlottigen afloop had. De +sneeuwstorm, die de oorzaak van zijn ongeluk was, woei in het midden +van Januari, overeenkomende met onze maand Juli, en op de breedte van +<span class="ex">Durham</span>! Ik was verlangend den top van dezen +berg te bereiken, om Alpenplanten te verzamelen; want in de lagere +gedeelten is het aantal bloemen gering. Wij volgden denzelfden +bergstroom als daags te voren, tot waar hij dood liep, en waren toen +genoodzaakt op goed geluk tusschen de boomen door te kruipen. Wegens de +hoogte en den invloed der hevige winden, waren deze boomen laag, dik en +gebogen. Eindelijk bereikten wij de plek, die van verre een fraai groen +grastapijt geleek, maar tot onzen spijt een dicht bosch van +beukeboompjes bleek te zijn, van vier tot vijf voet hoogte. Zij stonden +even dicht opeen, als taxisboomen (<span class="ex">buxus</span>) aan +den rand van een tuin, en wij moesten over de effene maar verraderlijke +oppervlakte met geweld voortdringen. Na nog eenige inspanning bereikten +wij het veen, en toen de naakte schieferrots.</p> +<p>Een rotskam verbond dezen berg met een anderen, die eenige mijlen +verder lag en, blijkens de daarop liggende <span class= +"pagenum">[<a id="pb283" href="#pb283" name= +"pb283">283</a>]</span>vlakjes sneeuw, hooger was. Daar het nog niet +laat op den dag was, besloot ik er heen te wandelen en planten langs +den weg te zamelen. Dit zou een zeer moeilijk werk geweest zijn, indien +er geen goed gebaand en recht pad geweest was, dat de <span class= +"corr" id="xd20e5886" title="Bron: guanacos">guanaco’s</span> +gemaakt hadden, welke dieren, evenals schapen, altijd denzelfden weg +volgen. Toen wij den berg bereikten, vonden wij, dat deze de hoogste in +den naasten omtrek was. De bergstroomen vloeiden hier in tegengestelde +richtingen naar zee. Wij hadden een ruim uitzicht over de naburige +streek: in het noorden strekte zich een groot moerasland uit; maar +zuidwaarts ontrolde zich een panorama van wild natuurschoon, dat +Vuurland ten volle waardig was. Er lag een zweem van geheimzinnige +grootschheid in die eindelooze reeks van bergen, met hunne diepe +tusschenliggende valleien, allen met een dichte, donkere woudmassa +bedekt. In dit klimaat, waar de stormen elkander opvolgen met regen, +hagel en ijzel, schijnt ook de dampkring zwarter dan elders. In de +Straat van Magelhaen, even zuidelijk onder <span class="ex">Port +Famine</span> gelegen, schenen de afgelegen kanalen tusschen de bergen +naar het einde der wereld te vloeien—zoo somber was hun +aanblik.</p> +<p><span class="marginnote">21 December.</span> De <span class= +"ex">Beagle</span> lichtte het anker; en onder begunstiging van eene +bijzonder voorspoedige oostelijke bries, bereikten wij den volgenden +dag de <span class="ex">Barneveldts</span>-Eilanden, stuurden om Kaap +<span class="ex">Deceit</span> met hare spitse rotsen, en zeilden te +ongeveer drie ure om de door weêr en stormen geteisterde Kaap +Hoorn. De avond was kalm en helder, en wij hadden een fraai uitzicht op +de omringende eilandjes. Kaap Hoorn eischte echter haar tol, en joeg +ons vóór den nacht eene stijve bries in ’t gezicht. +Wij bleven dien nacht op zee, en stevenden den volgenden dag opnieuw +naar land, toen wij dit vermaarde voorgebergte in zijn waren vorm te +loever voor ons zagen: gesluierd in een mist, en de wazige omtrek +gehuld in een bui van storm en regen. Groote zwarte wolken gierden +langs den hemel, en hevige regenbuien, vergezeld van hagel, joegen met +zooveel geweld over ons heen, dat de kapitein <span class= +"pagenum">[<a id="pb284" href="#pb284" name= +"pb284">284</a>]</span>besloot in Wigwam-Kreek binnen te loopen. Dit is +eene kleine beschutte haven niet ver van Kaap Hoorn; en het was hier, +dat wij op Kerstavond in kalm water het anker lieten vallen. Het +eenige, dat ons aan den storm buiten herinnerde, was nu en dan een +rukwind van de bergen, die het schip aan zijne ankers deed stampen.</p> +<p><span class="marginnote">25 December.</span> Dicht bij de kreek +verrijst een steile berg, Kater’s Piek genaamd, die eene hoogte +heeft van 1700 voet. De omringende eilanden bestaan alle uit +kegelvormige bergen van <span class="ex">groensteen</span>,<a class= +"noteref" id="xd20e5915src" href="#xd20e5915" name="xd20e5915src">2</a> +soms in vereeniging met minder regelmatige heuvels van +kristallijn-gemetamorphoseerd leemschiefer. Dit deel van Vuurland kan +men als het einde der gezonken bergketen beschouwen, waarop ik reeds +doelde. De kreek ontleent haren naam “Wigwam” aan enkele +Vuurlandsche woningen; maar met hetzelfde recht zou elke baai in den +omtrek zoo genoemd mogen worden. De bewoners, die voornamelijk van +schaaldieren leven, zijn verplicht voortdurend van woonplaats te +veranderen, doch keeren na verloop van zekeren tijd naar dezelfde +plaatsen terug, zooals blijkt uit de stapels oude schelpen, die +dikwijls verscheidene tonnen zwaar moeten zijn. Men kan deze hoopen +reeds op een afstand onderscheiden aan de heldergroene kleur van +sommige planten, die er steeds op groeien. Van deze kunnen genoemd +worden de wilde selderij (<span class="ex">Apium graveolens</span>) en +het lepelblad (<span class="ex">Cochlearia</span>): twee zeer nuttige +planten, waarvan de inboorlingen het gebruik niet ontdekt hebben. +<span class="pagenum">[<a id="pb285" href="#pb285" name= +"pb285">285</a>]</span></p> +<p>De Vuurlandsche wigwam<a class="noteref" id="xd20e5939src" href= +"#xd20e5939" name="xd20e5939src">3</a> gelijkt in grootte en afmetingen +op een hooiopper, en bestaat slechts uit enkele afgebroken takken, die +in den grond zijn gestoken en aan één kant zeer +onvolkomen met eenige bosjes gras en biezen zijn afgedekt. Het geheel +is nauwelijks het werk van een uur, en wordt slechts voor een paar +dagen gebruikt. Te <span class="ex">Goeree-Roads</span> zag ik een +plek, waar een dezer naakte mannen geslapen had, en die volstrekt niet +meer beschutting bood dan een hazenleger. De man leefde blijkbaar op +zichzelf; en York Minster zeide, dat hij een “zeer slecht +man” was, die mogelijk iets gestolen had. Aan de westkust echter, +zijn de wigwams iets beter, want daar zijn zij met robbevellen gedekt. +Wij werden hier verscheidene dagen door het slechte weêr +opgehouden. Het klimaat is alleszins ellendig; ofschoon het +zomer-solstitium voorbij was, viel er elken dag sneeuw op de bergen, en +in de dalen regen vergezeld van ijzel. De thermometer stond meestal op +45° F., maar daalde des nachts tot 38° of 40°. Wegens den +vochtigen en onstuimigen toestand van den dampkring, die door geen +zonnestraal werd opgehelderd, stelde men zich het klimaat zelfs +slechter voor dan het in werkelijkheid was.</p> +<p>Toen wij op zekeren dag bij het eiland Wollaston aan land gingen, +roeiden wij voorbij een kano<a class="noteref" id="xd20e5956src" href= +"#xd20e5956" name="xd20e5956src">4</a> met zes Vuurlanders. Deze waren +de ellendigste en meest verworpen schepsels, die ik ooit zag. Aan de +oostkust dragen de inboorlingen, zooals wij gezien hebben, +guanaco-mantels; maar aan de westkust robbevellen. Onder deze +middenstammen hebben de mannen meestal een ottervel, of een klein lapje +ongeveer zoo groot als een zakdoek, dat nauwelijks voldoende is om hun +rug tot aan de lendenen te bedekken. Met koorden of pezen wordt het +over de borst bevestigd, en naar gelang <span class="pagenum">[<a id= +"pb286" href="#pb286" name="pb286">286</a>]</span>van den wind +verschuift het telkens van plaats. Maar deze Vuurlanders in de kano +waren geheel naakt, en zelfs met de vrouwen was dit zoo. Het regende +hevig, en het frissche water gutste tegelijk met het zeeschuim over hun +lichaam. In eene andere, niet ver van daar gelegen haven kwam eens eene +vrouw, die een pasgeboren kind zoogde, op zijde van het schip en bleef +daar uit loutere nieuwsgierigheid, terwijl de ijzel op haar blooten +boezem viel en dooide, en op de huid van haren naakten zuigeling!</p> +<p>Kwijnend en gebrekkig waren deze arme schepsels opgegroeid; hunne +afschuwelijke gezichten waren besmeerd met witte verf, hun huid was +vuil en vettig, hun haar verward, hunne stem wanluidend, en heftig +hunne gebaren. Bij het zien van zulke menschen kan men zich moeilijk +wijsmaken, dat zij medeschepselen en bewoners van dezelfde wereld zijn. +Een algemeen onderwerp voor gissingen vormt de vraag, welk levensgenot +sommige lagere dieren kunnen smaken; doch met hoeveel meer reden kan +men dezelfde vraag doen ten opzichte van deze wilden! Des nachts slapen +vijf of zes menschelijke wezens, naakt en bijna zonder beschutting +tegen den wind en regen van dit stormachtige klimaat, op den natten +grond, als dieren in elkaar gerold. Zoodra het laag water is, in winter +of zomer, bij nacht of bij dag, moeten zij uit om schaaldieren van de +rotsen te plukken; en de vrouwen duiken in ’t water om +zeeëgels te garen, of zitten geduldig in hare kano’s +vischjes uit het water te slingeren, met een haarlijn zonder haak, +waaraan een aas bevestigd is. Wordt een rob gedood of het drijvende +lijk van een rottenden walvisch ontdekt, dan is het feest; en dit +ellendige voedsel wordt met eenige onsmakelijke bessen en paddenstoelen +verorberd!</p> +<p>Dikwijls lijden zij honger. Low, een robbenjager, die de +inboorlingen van dit land van zeer nabij kent, deed mij een merkwaardig +verhaal van den toestand, waarin een troep van 150 inboorlingen aan de +westkust leefde, die zeer armoedig waren en in groote ellende +verkeerden. Voortdurende stormen beletten de vrouwen schaaldieren op de +<span class="pagenum">[<a id="pb287" href="#pb287" name= +"pb287">287</a>]</span>rotsen te plukken; ook konden zij niet in hare +kano’s gaan om robben te vangen. Op zekeren morgen ging een +troepje van deze mannen op weg; en de andere Vuurlanders vertelden +toen, dat zij een vierdaagschen tocht deden om voedsel te zoeken. Bij +hunne terugkomst ging Low hun te gemoet en vond hen uiterst afgemat. +Elk man droeg een groot vierkant stuk rottend walvischspek met een gat +in het midden, waardoor hij het hoofd stak, evenals de Gauchos met +hunne <span class="ex">poncho’s</span> of mantels doen. Zoodra +het spek in een wigwam gebracht was, sneed een oud man er dunne mooten +af, roosterde die eenige oogenblikken onder het prevelen van eenige +woorden, en verdeelde ze toen onder het hongerige gezelschap, dat al +dien tijd een diep stilzwijgen bewaarde. Low denkt, dat als er een +walvisch op het strand wordt geworpen, de inboorlingen groote stukken +er van in het zand bewaren, als een redmiddel in tijd van hongersnood; +en een Vuurlandsche jongen, dien hij aan boord had, vond eens een +geheelen voorraad, welke aldus begraven was.</p> +<p>De verschillende stammen zijn, als zij oorlog voeren, kannibalen. +Volgens de gelijkluidende, doch geheel onafhankelijke verhalen van den +jongen van Low en van Jemmy Button, is het eene stellige waarheid, dat, +als de honger hen des winters kwelt, zij hunne oude vrouwen dooden en +verslinden, voordat zij hunne honden dooden. Toen Low den knaap vroeg, +waarom zij dit deden, antwoordde hij:</p> +<p>“Hondjes vangen otters, oude vrouwen niet.”</p> +<p>Deze jongen beschreef de manier waarop zij gedood worden: men houdt +ze namelijk boven den rook, totdat zij stikken; spottend bootste hij +haar geschreeuw na, en beschreef de gedeelten van haar lichaam, die als +het beste voedsel worden beschouwd. Zulk een dood door de handen van +vrienden en verwanten moet afgrijselijk zijn; maar pijnlijker is het, +als men denkt aan de vrees der oudjes zelven, wanneer de honger begint +te knagen. Men vertelde ons, dat zij dan dikwijls naar de bergen +vluchten, maar dat zij door de mannen achtervolgd en naar het +slachthuis, bij hare eigen haarden worden teruggebracht! <span class= +"pagenum">[<a id="pb288" href="#pb288" name="pb288">288</a>]</span></p> +<p>Kapitein Fitz-Roy kon nooit te weten komen of de Vuurlanders een +duidelijk besef hebben van een leven hiernamaals. Soms begraven zij +hunne dooden in holen, soms in de wouden op het gebergte; wij weten ook +niet welke ceremonieën zij verrichten. Jemmy Button wilde geen +landvogels eten, omdat zij “doode menschen eten.” Zij +willen zelfs hunne dooden vrienden niet herdenken. Wij hebben geen +reden te gelooven, dat zij een soort godvruchtigen eeredienst +verrichten, ofschoon het prevelen van den ouden man voordat hij het +rottende spek onder zijn uitgehongerd gezelschap verdeelde, misschien +iets van dien aard was. Elke familie of stam heeft een toovenaar of +heksenmeester, wiens taak wij nooit duidelijk konden te weten komen. +Jemmy geloofde aan droomen, ofschoon niet aan den duivel, zooals ik +gezegd heb. Ik voor mij denk niet, dat onze Vuurlanders veel +bijgelooviger waren dan enkele zeelieden; want een oude kwartiermeester +geloofde vast, dat de aanhoudende zware stormen, waarmede wij bij Kaap +Hoorn moesten kampen, veroorzaakt werden door de wilden die wij aan +boord hadden. Het dichtst bij een godsdienstig gevoel kwam, voorzoover +ik weet, een trek door York Minster aan den dag gelegd, die, toen Bynoe +eenige zeer jonge eenden had geschoten, op den plechtigsten toon +zeide:</p> +<p>“O, Mr. Bynoe, veel regen, sneeuw, veel windvlagen.”</p> +<p>Blijkbaar was dit eene straf ter vergelding voor het vernielen van +menschenvoedsel. Op heftige en overspannen wijze vertelde hij ook, dat +zijn broeder, toen hij eens naar de kust terugkeerde om eenige doode +vogels op te rapen, eenige vederen had zien waaien...</p> +<p>“Wat dat?” zeide zijn broeder (York bootste diens +manieren na); en voortkruipende, sprong hij over de rots en zag +“wilde man,” die zijne vogels opraapte. Hij kroop nog +dichter bij, slingerde toen een grooten steen omlaag en doodde hem. +“Langen tijd daarna<span class="corr" id="xd20e5989" title= +"Bron: ”—">,”</span>verklaarde York<span class="corr" +id="xd20e5992" title="Niet in bron">,</span> “woedden stormen, en +viel er veel sneeuw en regen”...</p> +<p>Voorzoover wij konden uitmaken, scheen hij de elementen zelven als +de wrekende machten te beschouwen. Het is <span class="pagenum">[<a id= +"pb289" href="#pb289" name="pb289">289</a>]</span>duidelijk, dat in dit +geval bij een eenigszins beschaafder ras de elementen op natuurlijke +wijze door personen zouden worden voorgesteld. Wie of wat die +“slechte wilde mannen” waren, heeft mij altijd hoogst +geheimzinnig toegeschenen. Uit hetgeen York zeide, toen wij het +ellendige hazenleger vonden, waar een alleenlevend man den vorigen +nacht geslapen had, zou ik hen voor dieven hebben gehouden, die door +hunne stammen verdreven waren; maar andere duistere woorden deden mij +hieraan twijfelen. Soms heb ik gedacht, dat de waarschijnlijkste +verklaring was hen voor krankzinnigen te houden.</p> +<p>De verschillende stammen hebben geen regeering of hoofd; toch is +elke stam door andere vijandige omringd, die verschillende dialecten +spreken en slechts door een verlaten strook onzijdig gebied van elkaar +gescheiden zijn. De aanleiding tot hunne oorlogen schijnt het middel +van bestaan te wezen. Hun land is eene, hier en daar afgebroken +aaneenschakeling van ongenaakbare rotsen, hooge bergen en onnutte +wouden, die gehuld zijn in misten en eindelooze stormen. Het bewoonbare +land bepaalt zich tot de steenen op het strand; bij het zoeken naar +voedsel zijn zij steeds gedwongen van de eene plek naar de andere te +trekken; en de kust is zoo steil, dat zij die tochten niet anders dan +in hunne ellendige kano’s kunnen doen. Het begrip van een eigen +huis, en nog meer dat van huiselijke liefde kunnen zij niet hebben, +want de echtgenoot staat tegenover de vrouw als een ruwe meester +tegenover eene werkzame slavin. Werd ooit eene afschuwelijker daad +bedreven, dan die welke door Byron aan de westkust is bijgewoond, die +eene ongelukkige moeder haar bloedend en stervend kind zag opnemen, dat +haar echtgenoot meedoogenloos tegen de steenen had verpletterd, omdat +het een mand met zeeëgels had laten vallen? Hoe weinig kunnen hier +de hoogere functiën van den geest in ’t spel worden +gebracht; wat is er dat de verbeelding kan malen, dat de rede +vergelijken, dat het oordeel kan beslissen? Eene zeeslak van de rots te +plukken, vereischt zelfs geen list—die laagste functie van den +geest. <span class="pagenum">[<a id="pb290" href="#pb290" name= +"pb290">290</a>]</span>De bekwaamheid dezer schepsels is in sommige +opzichten bij het instinct der dieren te vergelijken, want zij wordt +door de ervaring niet verbeterd. Door Drake weten wij, dat de kano, +trots al hare ellendigheid hun meest vernuftig werk, in de laatste 250 +jaren dezelfde is gebleven.</p> +<p>Als men deze wilden aanziet, rijst de vraag: van waar zijn zij +gekomen? Wat kon een menschenstam bewogen hebben, of welke verandering +dwong hem de betere gewesten van het noorden te verlaten; de +Cordilleras of ruggegraat van Amerika zuidwaarts af te zwerven; +kano’s uit te vinden en te bouwen, die door geen enkelen stam in +Chili, Peru en Brazilië gebruikt worden, en eindelijk een der +onherbergzaamste oorden binnen te dringen, die op aarde te vinden zijn? +Hoewel zulke gedachten terstond bij ons moeten opkomen, kunnen wij toch +zeker zijn, dat wij gedeeltelijk dwalen. Er is geen reden om te denken, +dat de Vuurlanders in aantal verminderen; wij moeten dus aannemen dat +zij een voldoende mate van geluk—hoe dit dan ook +zij—smaken, om het leven op prijs te stellen. De natuur, die de +gewoonte almachtig en hare werkingen erfelijk maakt, heeft den +Vuurlander voor het klimaat en de voortbrengselen van zijn ellendig +land geschikt gemaakt.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Nadat wij zes dagen door zeer slecht weder in Wigwam-Kreek waren +opgehouden, staken wij op 30 December in zee. Kapitein Fitz-Roy wilde +westwaarts gaan, om York en Fuegia in hun eigen land aan wal te zetten. +Op zee hadden wij voortdurend stormen en tegenstroom, met het gevolg +dat wij naar 57° 23′ zuidelijk dreven. Door alle zeilen bij +te zetten, kwamen wij op 11 Januari 1833 tot op enkele mijlen afstand +van den hoogen rotsachtigen berg York Minster (zoo gedoopt door +kapitein Cook, en de oorsprong van den naam van onzen oudsten +Vuurlander), toen een geweldige orkaan ons noodzaakte zeil te minderen +en op zee te blijven. Vreeselijk woedde de branding op de kust, en het +schuim sloeg over rotsen, die naar onze schatting 200 voet hoog waren. +Op den 12den was de storm zeer hevig, en wisten wij niet <span class= +"pagenum">[<a id="pb291" href="#pb291" name= +"pb291">291</a>]</span>juist waar wij waren. Het was alleronaangenaamst +telkens den kreet te hooren herhalen:</p> +<p>“Kijk goed uit aan lij!”</p> +<p>Op den 13den woedde de storm in al zijne kracht, en was onze horizon +sterk gekrompen door de hoozen schuim, welke de wind voortjoeg. +Onheilspellend was de aanblik der zee, gelijk eene woeste golvende +vlakte, vol opgewaaide jachtsneeuw. Terwijl het schip hevig werkte, +dreef de albatros of stormvogel<a class="noteref" id="xd20e6015src" +href="#xd20e6015" name="xd20e6015src">5</a> met uitgespreide vleugels +recht in den wind. Op den middag sloeg eene hooge zee over het schip en +vulde een der walvischbooten, die onmiddellijk moest worden gekapt. De +arme <span class="ex">Beagle</span> trilde onder den schok, en wilde +eenige minuten lang niet naar zijn stuur luisteren; maar zooals een +goed schip van zijn slag betaamde, richtte hij zich spoedig weder op, +en ging andermaal te loever. Ware eene tweede zee de eerste gevolgd, +dan zou ons lot weldra en voorgoed beslist zijn geweest. Wij trachtten +nu reeds 24 dagen lang te vergeefs naar het westen te stevenen; de +mannen waren op van vermoeienis, en hadden gedurende vele dagen en +nachten geen droog stuk kleeren aan het lijf gehad. Toen gaf onze +kapitein de poging om langs de buitenkust naar het westen te gaan op. +Des avonds liepen wij achter Valsche Kaap Hoorn binnen, en lieten 47 +vademen diep ons anker vallen, waarbij de ketting met zulk eene +snelheid afliep, dat het vuur uit het windas sprong. Hoe heerlijk was +die stille nacht, na zulk een lange worsteling onder het geraas der +strijdende elementen!</p> +<p><span class="marginnote">15 Januari 1833.</span> De <span class= +"ex">Beagle</span> ankerde in <span class="ex">Goeree-Roads</span>. +Daar onze kapitein besloten had de beide Vuurlanders, overeenkomstig +hunnen wensch, in de Straat van Ponsonby aan land te zetten, werden +vier booten uitgerust om hen door het Beagle-kanaal te brengen. Dit +kanaal, hetwelk door kapitein Fitz-Roy op de vorige reis ontdekt werd, +is een hoogst merkwaardig geographisch <span class="pagenum">[<a id= +"pb292" href="#pb292" name="pb292">292</a>]</span>punt van dit land of +eigenlijk van de geheele wereld. Men kan het vergelijken bij de vallei +van Loch Ness in Schotland, met hare aaneenschakeling van meren en +zeearmen. Het is ongeveer 120 mijlen lang, bij eene gemiddelde breedte +van omstreeks twee mijlen, welke niet aan veel verandering onderhevig +is, en is voor het grootste gedeelte zoo volkomen recht, dat onze blik, +die aan weerszijden door eene reeks van bergen begrensd wordt, zich +allengs in de wijde verte verliest. Het doorsnijdt het zuidelijk deel +van Vuurland in de richting oost-west, en is in het midden aan de +zuidzijde rechthoekig verbonden met een kanaal van onregelmatigen vorm, +dat “Ponsonby Sound” genoemd is. Hier is de woonplaats van +Jemmy Button’s stam en familie.</p> +<p><span class="marginnote">19 Januari.</span> Drie walvischbooten en +de sloep, met eene bemanning van 28 koppen, verlieten onder bevel van +kapitein Fitz-Roy het schip. In den namiddag voeren wij de oostelijke +monding van het kanaal binnen, en vonden kort daarop eene aardige +kleine kreek, die tusschen eenige eilandjes verscholen lag. Hier +sloegen wij onze tenten op en staken onze vuren aan. Schilderachtiger +tooneel dan dit laat zich niet denken. Het klare water in de kleine +haven; de boomen die hunne takken over den rotsachtigen oever lieten +hangen; de voor anker liggende booten; de tenten die over de gekruiste +riemen waren gespannen, en de dwarrelende rookwolkjes boven het dicht +begroeide dal—dit alles vormde een tafereel van stille +afzondering. Den volgenden dag (20 Januari) dreven wij in onzen kleinen +inham kalm verder, en kwamen in een meer bewoond district. Weinige +inboorlingen, misschien geen enkele, konden ooit een blanke gezien +hebben; en hunne verbazing over de verschijning der vier booten laat +zich dan ook niet beschrijven. Op elk punt werden vuren ontstoken +(hieraan is de naam “Vuurland” ontleend), niet alleen om +onze aandacht te trekken, maar ook om het nieuws wijd en zijd te +verspreiden. Enkele mannen liepen mijlen ver langs het strand mee. +Nooit zal ik den woesten en schilderachtigen aanblik vergeten van een +groep van vier of vijf mannen, <span class="pagenum">[<a id="pb293" +href="#pb293" name="pb293">293</a>]</span>die plotseling aan den rand +eener overhangende rots verschenen. Zij waren geheel naakt, en hunne +lange haren fladderden wild over hunne aangezichten; met knoestige +stokken in de hand sprongen zij van den grond op, zwaaiden hunne armen +boven het hoofd en lieten het afschuwelijkste gegil hooren.</p> +<p>Op etenstijd landden wij onder een troep Vuurlanders, die eerst niet +geneigd waren ons vriendelijk te ontvangen; want zij hielden hunne +slingers in de handen, zoolang tot onze kapitein met zijne boot naar +voren roeide. Het duurde echter niet lang of wij wisten hen met +beuzelachtige geschenken te vermaken, zooals met rood lint, dat wij om +hunne hoofden bonden. Ons beschuit smaakte hun; maar toen een der +wilden met zijn vinger het in tinnen bussen bewaarde vleesch aanraakte, +dat ik bezig was te eten, en voelde dat het zacht en koud was, legde +hij evenveel afkeer aan den dag, als ik zou gedaan hebben met verrot +spek. Jemmy schaamde zich diep over zijne landgenooten, en verklaarde, +dat zijn eigen stam geheel anders was; doch hierin vergiste hij zich +deerlijk. Het was even gemakkelijk deze wilden te behagen als moeilijk +om hun te voldoen. Jong en oud, kinderen en volwassenen herhaalden +steeds het woord: <span class="ex">Yammerschooner</span>,<a class= +"noteref" id="xd20e6053src" href="#xd20e6053" name="xd20e6053src">6</a> +hetgeen zeggen wil: “Geef mij.” Wijzend naar bijna elk +voorwerp, het een na het ander, zelfs naar de knoopen op onze jassen, +uitten zij hun geliefkoosd woord in alle mogelijke klanken; bezigden +het dan in onzijdigen zin, en herhaalden werktuigelijk: <span class= +"ex">Yammerschooner</span>. Hadden zij hoogst verlangend om een of +ander voorwerp <span class="ex">geyammerschoonerd</span>, dan wezen zij +met een eenvoudig gebaar naar hunne jonge vrouwen of kleine kinderen, +als wilden zij daarmee zeggen: “Indien gij het niet aan mij wilt +geven, dan geeft gij het toch zeker wel aan deze.” <span class= +"pagenum">[<a id="pb294" href="#pb294" name="pb294">294</a>]</span></p> +<p>Des nachts poogden wij vruchteloos eene onbewoonde kreek te vinden, +en waren eindelijk gedwongen niet ver van een troep wilden te +bivouakeeren. Zoolang hun aantal gering was, waren zij zeer +onschadelijk; maar toen zich op den morgen van den 21sten anderen bij +hen voegden, gaven zij teekenen van vijandigheid, en dachten wij dat +het tot eene schermutseling zou komen. Een Europeaan heeft veel in zijn +nadeel, als hij te doen heeft met wilden zooals deze, die niet het +minste begrip hebben van de kracht van vuurwapenen. In het aanleggen +van zijn geweer schijnt hij in het oog van den wilde ver beneden +iemand, die gewapend is met boog en pijlen, een speer of zelfs een +slinger. Ook is het niet gemakkelijk hun onze meerderheid te toonen, +tenzij door een noodlottig salvo. Evenals wilde beesten, schijnen zij +niet op getalsterkte te letten; want elk individu zal, zoo hij wordt +aangevallen, in stede van te wijken, met een steen u de hersenen +trachten in te slaan, evenals een tijger onder zulke omstandigheden u +zeker zou verscheuren.</p> +<p>Toen kapitein Fitz-Roy eens om goede redenen een troepje van deze +lieden vrees wilde aanjagen, zwaaide hij een hartsvanger dicht voor +hunne oogen—waarom zij eenvoudig lachten; toen schoot hij vlak +bij een inboorling tweemaal zijn pistool af. Beide keeren keek de man +verwonderd op, en wreef zorgvuldig maar snel zijn hoofd; toen stond hij +een poos besluiteloos en babbelde tot zijne metgezellen, doch scheen +volstrekt niet aan wegloopen te denken. Wij kunnen ons moeilijk in de +plaats van deze wilden stellen en hunne handelingen begrijpen. Wat +dezen Vuurlander betrof, nooit kon hij gedacht hebben aan de +mogelijkheid van een geluid zooals het knallen van een geweer vlak bij +zijn oor. Misschien wist hij bij het tweede schot letterlijk niet of +het een geluid dan wel een slag was, en wreef hij daarom zeer +natuurlijk zijn oor. Zoo zal het ook, wanneer een wilde een kogel doel +ziet treffen, eenigen tijd kunnen duren, voordat hij ten volle kan +begrijpen hoe dit gekomen is; want het feit dat een lichaam ten gevolge +van zijne snelheid onzichtbaar is, zou misschien volkomen +onbegrijpelijk voor hem <span class="pagenum">[<a id="pb295" href= +"#pb295" name="pb295">295</a>]</span>zijn. Bovendien zou de verbazende +kracht, waarmede een kogel eene harde stof doorboort zonder haar te +scheuren, den wilde kunnen overtuigen, dat hij in ’t geheel geen +kracht bezit. Ik geloof zeker, dat vele wilden van den laagsten graad, +zooals die in Vuurland, voorwerpen met een kogel hebben zien treffen, +en zelfs kleine dieren zien dooden, zonder ook maar in het minst te +beseffen welk een doodelijk werktuig het geweer is.</p> +<p><span class="marginnote">22 Januari.</span> Nadat wij een +ongestoorden nacht hadden doorgebracht op de plek, die onzijdig gebied +scheen tusschen Jemmy’s stam en het volk dat wij gisteren zagen, +zeilden wij in aangename stemming verder. Ik ken geen duidelijker +bewijs voor de vijandige verhouding der verschillende stammen, dan deze +breede grensstrooken of onzijdige gronden. Ofschoon Jemmy Button de +sterkte van onzen troep wel kende, was hij eerst niet geneigd onder den +vijandigen stam die het dichtst bij den zijnen woonde, aan land te +gaan. Dikwijls vertelde hij ons hoe de wilde mannen van Oens<a class= +"noteref" id="xd20e6083src" href="#xd20e6083" name="xd20e6083src">7</a> +“als de bladeren rood werden” van de oostkust van Vuurland +over het gebergte trokken, en invallen deden bij de inboorlingen in dit +gedeelte des lands. Hoogst belangrijk was het hem gade te slaan als hij +zoo sprak: dan glinsterden zijne oogen en kreeg zijn gelaat eene +ongewone en wilde uitdrukking. Toen wij verder in het Beagle-kanaal +kwamen, vertoonde het landschap een ongewonen en zeer prachtigen +aanblik; maar de indruk er van werd zeer verzwakt door ons laag gelegen +standpunt in eene boot, en omdat wij langs de vallei keken, waardoor al +de schoonheid die eene opvolging van bergtoppen te zien geeft, verloren +ging. De bergen waren hier omtrent 3000 voet hoog, en eindigden in +scherpe en getande punten. Zij verrezen in eene onafgebroken rij uit +den rand van het water, en waren tot op eene hoogte van 1400 of 1500 +voet met de somber gekleurde wouden bedekt. Hoogstbelangwekkend was het +te <span class="pagenum">[<a id="pb296" href="#pb296" name= +"pb296">296</a>]</span>zien, hoe zuiver horizontaal de lijn, tot waar +de boomen ophielden te groeien, langs de berghellingen liep; zij geleek +volmaakt het hoogwatermerk van drijfwier op eene zeekust.</p> +<p>Des nachts sliepen wij dicht bij het punt waar de Straat van +Ponsonby in het Beagle-kanaal valt. Eene kleine familie Vuurlanders, +die in de kreek woonde en uit rustige, vreedzame lieden bestond, +schaarde zich spoedig om ons vlammend wachtvuur. Wij waren goed +gekleed, zaten dicht bij het vuur en hadden het toch alles behalve +warm; maar deze naakte wilden, ofschoon verderaf staande, zagen wij tot +onze verwondering baden in hun zweet, toen zij den vuurgloed voelden. +Zij schenen echter wel in hun schik, en zongen allen in het koor onzer +zeelieden mede; maar de wijze waarop zij steeds daarbij wat +achterbleven, was alleszins vermakelijk.</p> +<p>Gedurende den nacht had het nieuws zich verspreid, en vroeg in den +morgen van den 23sten daagde een nieuwe troep op, behoorende tot de +Tekenika, of den stam van Jemmy. Vele van hen hadden zoo hard geloopen, +dat hunne neuzen bloedden, en door het snelle spreken het schuim op hun +mond kwam. Daarbij gevoegd de zwarte, witte en roode beschilderingen op +hunne naakte lichamen, geleken zij inderdaad een troep duivels, die aan +het vechten waren geweest.<a class="noteref" id="xd20e6098src" href= +"#xd20e6098" name="xd20e6098src">8</a> Door 12 kano’s, in elk +waarvan vier of vijf <span class="pagenum">[<a id="pb297" href="#pb297" +name="pb297">297</a>]</span>inboorlingen, vergezeld, zakten wij toen de +Straat van Ponsonby af, naar de plek waar de arme Jemmy zijne moeder en +bloedverwanten dacht te vinden. Reeds had hij gehoord, dat zijn vader +dood was; maar wijl hij daarvan reeds “een droom in het +hoofd” had gehad, scheen hij zich om dit punt niet te bekommeren, +en troostte hij zich telkens met de zeer natuurlijke gedachte: +“Wij kunnen er niets aan doen.” Hij kon geen bijzonderheden +over zijns vaders dood te weten komen, daar zijne bloedverwanten er +niet van wilden spreken.</p> +<p>Jemmy was nu in eene hem welbekende streek, en geleidde de booten +naar eene stille, schilderachtige kreek, Woollya genaamd, die omringd +was van eilandjes, waarvan elk zijn eigen oorspronkelijken naam droeg. +Wij vonden hier eene familie van Jemmy’s stam, maar niet zijne +bloedverwanten; en nadat wij samen vriendschap hadden gesloten, +stuurden zij des avonds eene kano uit, om Jemmy’s moeder en +broeders van zijne komst te verwittigen. De kreek werd door eenige +acres goed, glooiend terrein begrensd, dat niet zooals elders met veen +of woudboomen bedekt was. Zooals wij boven zeiden, had onze kapitein +aanvankelijk plan om York en Fuegia naar hun eigen stam aan de westkust +te brengen; daar zij echter den wensch uitdrukten hier te blijven en de +plek bijzonder gunstig was, besloten wij het geheele gezelschap, +waaronder den zendeling Matthews, hier te vestigen. Vijf dagen werden +besteed om drie groote wigwams voor hen te bouwen, hun goed aan land te +brengen, twee tuinen te spitten, en daarop te zaaien.</p> +<p>Den morgen na onze komst (24 Januari) keerden de Vuurlanders terug, +en brachten Jemmy’s moeder en broeders mede. Jemmy herkende de +stentorstem van eene zijner broeders reeds op zeer grooten afstand. De +ontmoeting was minder belangwekkend dan tusschen een paard dat naar het +veld gebracht wordt, en een ouden makker dien het weêrziet. Geen +enkel vertoon van liefde of genegenheid: zij staarden eenvoudig +elkander een korte poos aan, en daarna ging de moeder onmiddellijk naar +hare kano kijken. Van <span class="pagenum">[<a id="pb298" href= +"#pb298" name="pb298">298</a>]</span>York hoorden wij echter, dat de +moeder over het verlies van Jemmy ontroostbaar was geweest, en overal +naar hem gezocht had, meenende dat hij misschien was achtergelaten, +toen men hem in de boot had genomen. De vrouwen namen Fuegia goed op en +waren zeer vriendelijk tegen haar. Wij hadden reeds opgemerkt, dat +Jemmy zijn eigen taal bijna vergeten was. Ik geloof, dat er moeilijk +iemand te vinden zal zijn zoo weinig bespraakt als hij, want ook zijn +Engelsch was zeer onvolkomen. Belachelijk, maar tevens bedroevend was +het hem tot zijn wilden broeder in het Engelsch te hooren spreken, en +dan in het Spaansch (<span class="ex" lang="en">No sabe?</span>) te +vragen of deze hem niet verstond.</p> +<p>Gedurende de drie volgende dagen, toen de tuinen gespit en de +wigwams gebouwd werden, ging alles vreedzaam zijn gang. Wij schatten +het aantal inboorlingen op ongeveer 120. De vrouwen werkten hard, +terwijl de mannen den ganschen dag luierden en ons aangaapten. Zij +vroegen om al wat zij zagen en stalen wat zij konden. Zij hadden schik +in ons dansen en zingen, en keken met bijzondere belangstelling als wij +in een naburige beek ons wiesschen. Op andere dingen sloegen zij niet +veel acht, zelfs niet op onze booten. Onder al wat York tijdens zijne +afwezigheid uit zijn land zag, schijnt niets hem meer verwonderd te +hebben dan een struisvogel bij Maldonado. Ademloos van verbazing kwam +hij naar Bynoe, met wien hij wandelde, toeloopen onder den uitroep:</p> +<p>“O, Mr. Bynoe, o, vogel net een paard!”</p> +<p>Hoezeer onze blanke huid de inboorlingen ook verbaasde, was zulks, +naar Low verhaalt, veel erger het geval met een neger-kok aan boord van +een robbenvaarder; en de arme duivel werd zoo door hen toegetakeld en +uitgejouwd, dat hij nooit weer aan land wilde gaan.</p> +<p>Alles ging zoo rustig zijn gang, dat enkele officieren en ook ik +lange wandelingen deden op de omringende heuvels en in de bosschen. +Maar op den 27sten verdwenen plotseling alle vrouwen en kinderen. Wij +waren daarover geen van allen op ons gemak, wijl York noch Jemmy de +reden er van <span class="pagenum">[<a id="pb299" href="#pb299" name= +"pb299">299</a>]</span>begrepen. Sommigen dachten, dat zij door het +schoonmaken en afvuren van onze geweren op den vorigen avond bang waren +geworden; anderen, dat het was toe te schrijven aan ergernis van een +ouden wilde, die, toen hem door den schildwacht gezegd was zich meer op +een afstand te houden, den man brutaal in het gezicht had gespuwd, en +toen door het maken van gebaren boven een slapenden Vuurlander +duidelijk had laten blijken (naar ons gezegd werd), dat hij onze mannen +in stukken wilde snijden en opeten. Om de kans op een treffen te +vermijden, dat voor vele Vuurlanders noodlottig zou geweest zijn, +achtte kapitein Fitz-Roy het raadzaam voor ons bij eene kreek eenige +mijlen verder te gaan slapen. Wat Matthews betrof, deze besloot met de +hem eigen kalme vastberadenheid (wel opmerkelijk in een man, die +schijnbaar weinig vastheid van karakter bezat) om bij de Vuurlanders te +blijven, die hunnerzijds geen onrust aan den dag legden. En zoo lieten +wij hem zijn eersten angstvollen nacht doorbrengen.</p> +<p>Toen wij den volgenden morgen (28 Januari) terugkeerden, vonden wij +tot onze vreugde allen in kalme stemming, en de mannen in hunne +kano’s bezig met visch aan hunne speren te rijgen.</p> +<p>Kapitein Fitz-Roy besloot nu de sloep en een der walvischbooten naar +het schip terug te sturen, en met de twee andere booten—de eene +onder zijn eigen commando en waarin hij mij vriendelijk toestond hem te +vergezellen, de andere onder Hammond—verder te gaan, om de +westelijke gedeelten van het Beagle-kanaal op te meten, en daarna op de +terugreis de kolonie te bezoeken. Tot onze verwondering was het dien +dag brandend heet, zoodat onze huid er door geschroeid werd. Bij dit +schoone weder, was het uitzicht in het midden van het Beagle-kanaal +zeer merkwaardig. Waar men ook keek, hetzij rechts of links, geen enkel +voorwerp belemmerde het vrije vergezicht op dit lange kanaal tusschen +de bergen. Dat het een zeearm was, bleek zeer duidelijk uit het feit, +dat verscheidene groote walvisschen in verschillende richtingen hunne +waterstralen opspoten.<a class="noteref" id="xd20e6142src" href= +"#xd20e6142" name="xd20e6142src">9</a> Eens zag ik twee dezer monsters, +<span class="pagenum">[<a id="pb300" href="#pb300" name= +"pb300">300</a>]</span>waarschijnlijk een mannetje en wijfje, langzaam +achter elkander zwemmen, op minder dan een steenworps-afstand van den +oever, waarboven de beukeboom zijne takken uitstrekte.</p> +<p>Wij zeilden voort totdat het donker was, en sloegen toen in eene +stille kreek onze tenten op. Het was een groot buitenkansje, dat wij +een oever van kiezelsteenen voor onze legerstede vonden, want deze +waren droog en veerden onder het lichaam. Veengrond is vochtig; eene +rots is oneffen en hard, en zand dringt in het vleesch als dit op +zeemanswijze gekookt en gegeten wordt; maar lagen wij in onze wollen +dekenzakken op een goed bed van zachte kiezelsteenen, dan brachten wij +alleraangenaamste nachten door.</p> +<p>Ik had tot een uur de wacht. Er ligt iets plechtigs in deze woeste, +grootsche natuurtafereelen. Nooit beseft de geest zoo diep in welk een +afgelegen hoek der wereld ge u bevindt, als in die nachtelijke uren. +Alles werkt samen om dien indruk te verhoogen; de stilte om u heen +wordt slechts verbroken door de diepe ademhaling der matrozen onder de +tenten, en somtijds door het geschreeuw van een eenzamen nachtvogel. Nu +en dan herinnert u het geblaf van een hond in de verte, dat dit het +land van den wilde is.</p> +<p><span class="marginnote">29 Januari.</span> Vroeg in den morgen +kwamen wij aan het punt, waar het Beagle-kanaal zich in twee armen +splitst: en wij voeren den noordelijken binnen. Hier wordt het +schouwspel zoo mogelijk nog grootscher dan te voren. De hooge bergen +aan de noordzijde vormen de graniet-as of ruggegraat van het land, en +verheffen zich fier tot eene hoogte van tusschen de 3000 en 4000, +één top <span class="pagenum">[<a id="pb301" href= +"#pb301" name="pb301">301</a>]</span>zelfs tot ruim 6000 voet. Zij zijn +met een breeden mantel van eeuwige sneeuw bedekt, en tallooze +watervallen storten hunne stroomen door de wouden heen, in het enge +kanaal beneden. Op vele plaatsen strekken zich prachtvolle gletschers +langs de berghelling uit tot aan den rand van het water. Het is haast +niet mogelijk zich iets schooners te denken dan deze zeegroen-blauwe +gletschers, vooral in hunne tegenstelling met het doodsche wit der +hooger liggende sneeuwvlakte. De brokken, die van de gletschers in het +water waren gevallen, dreven weg; en dit kanaal, met zijne ijsbergen, +vertoonde eene mijl ver eene miniatuur-gelijkenis met de zeeën van +Noord- of Zuidpool. Toen op ons etensuur de booten aan land waren +gehaald, aanschouwden wij op eene halve mijl afstand een wondervollen +loodrechten ijswand. Verdiept in dit schouwspel, en vervuld van den +wensch, dat er eenige brokken zouden afvallen, kwam eindelijk zulk een +gevaarte met donderend geweld omlaag, en zagen wij terstond eene hooge +golf recht op ons afkomen. De matrozen snelden zoo spoedig zij konden +naar de booten aan den waterkant; want de kans, dat deze verbrijzeld +konden worden, bleek duidelijk. Een der matrozen greep juist de boegen, +toen de golfslag hem bereikte en onderstboven wierp, doch niet +bezeerde; en hoewel de booten driemaal op en neder werden geworpen, +kregen zij geen schade. Dit was een groot geluk voor ons; want wij +waren een honderd mijlen van het schip af en zouden, behalve de booten, +ook onze levensmiddelen en vuurwapenen kwijt geweest zijn. Te voren had +ik opgemerkt, dat eenige groote rotsblokken op den oever niet lang +geleden verplaatst waren geworden, maar begreep er de oorzaak niet van, +voordat ik deze golf zag. De eene zijde der kreek werd gevormd door een +uitlooper van mica-schiefer, het boveneind door een ijswand van circa +40 voet hoogte, en de andere zijde door een 50 voet hoog voorgebergte, +samengesteld uit groote ronde brokken graniet en mica-schiefer, waaruit +oude boomen groeiden. Dit voorgebergte was blijkbaar eene <span class= +"ex">moraine</span>, opgehoopt in een tijd, toen de gletscher grootere +afmetingen had. <span class="pagenum">[<a id="pb302" href="#pb302" +name="pb302">302</a>]</span></p> +<p>Toen wij de westelijke monding van dezen noordelijken arm van het +Beagle-kanaal bereikten, zeilden wij tusschen tal van onbekende en +eenzame eilanden, terwijl het weder afschuwelijk slecht was. +Inboorlingen ontmoetten wij niet meer. De kust was bijna overal zoo +steil, dat wij dikwijls vele mijlen ver moesten zeilen, voordat wij +ruimte genoeg konden vinden voor het opslaan van onze tenten. +Eén nacht sliepen wij op groote ronde rotsblokken met rottend +zeewier er tusschen; en toen de vloed opkwam, moesten wij in aller ijl +opstaan en onze dekenzakken verleggen. Het eerste punt, dat wij in +westelijke richting bereikten, was Stewart-Eiland, op een afstand van +omstreeks 150 mijlen van ons schip. Wij keerden door den zuidelijken +arm van het Beagle-kanaal terug, en voeren hierna zonder verder +avontuur naar de Straat van Ponsonby.</p> +<p><span class="marginnote">6 Februari.</span> Bij onze aankomst te +Woollya, deed Matthews ons zulk een ongunstig verhaal van de houding +der inboorlingen, dat kapitein Fitz-Roy besloot hem naar de +<span class="ex">Beagle</span> terug te brengen. Later werd hij op +Nieuw-Zeeland achtergelaten, waar zijn broeder zendeling was. Sedert +het oogenblik van ons vertrek, was door de Vuurlanders eene geregelde +plundering begonnen; en telkens kwamen nieuwe benden aan. York en Jemmy +verloren tal van voorwerpen, en Matthews bijna alles wat niet onder den +grond verborgen was. Elk voorwerp scheen door de Vuurlanders gebroken, +gescheurd en verdeeld te zijn. Matthews beschreef hoe doodelijk +vermoeiend het was voortdurend de wacht te moeten houden; nacht en dag +was hij door de inboorlingen omringd, die hem trachtten af te matten, +door onophoudelijk geluiden bij zijn oor te maken. Eens toen Matthews +een ouden man gevraagd had zijn wigwam te verlaten, keerde deze +onmiddellijk met een grooten steen in de hand terug. Op een anderen dag +kwam eene geheele bende met steenen en stokken gewapend, zoodat enkele +inboorlingen van Jemmy’s stam, en ook zijn broeder het +uitschreeuwden van angst. Matthews bewoog hen toen met geschenken tot +den aftocht. Eene andere bende wees met <span class="pagenum">[<a id= +"pb303" href="#pb303" name="pb303">303</a>]</span>teekens, dat zij hem +naakt wilden uitkleeden, en dan alle haren uit zijn baard en lichaam +plukken. Ik geloof, dat wij juist tijdig genoeg kwamen om zijn leven te +redden.</p> +<p>Jemmy’s bloedverwanten waren ijdel en dwaas genoeg om hun buit +aan de onzen te laten zien, en te wijzen hoe zij die gekregen hadden. +Het was een pijnlijke gedachte onze drie Vuurlanders bij hunne wilde +landgenooten achter te laten, hoewel het een groote troost was, dat zij +persoonlijk geen vrees hadden. York, een krachtig, vastberaden man, was +er volkomen zeker van, dat het hem en zijne vrouw Fuegia goed zou gaan. +De arme Jemmy keek wel wat moedeloos; en ik twijfel er haast niet aan, +of hij zou blijde geweest zijn, indien hij met ons had kunnen +terugkeeren. Zijn eigen broeder had hem vele dingen ontstolen; daarom +schold hij op zijne landgenooten: “Wat manier is dat? Allemaal +slechte menschen; weten niets; verdoemde gekken!”—Als hij +zoo boos was, vloekte hij, ofschoon ik hem vroeger nooit had hooren +vloeken. Hoewel onze drie Vuurlanders slechts drie jaren onder +beschaafde menschen hadden geleefd, weet ik zeker, dat zij blijde +zouden geweest zijn, indien zij hunne nieuwe leefwijze hadden mogen +behouden; maar dit was natuurlijk onmogelijk. Ik vrees, dat het meer +dan twijfelachtig is of hun bezoek in den vreemde hun van eenig nut is +geweest.</p> +<p>Met Matthews aan boord gingen wij des avonds onder zeil, en keerden, +niet door het Beagle-kanaal, maar langs de zuidkust naar het schip +terug. De booten waren zwaar geladen, en dit gevoegd bij eene +onstuimige zee, bezorgde ons een gevaarlijken tocht. Op den avond van +den 7den waren wij aan boord van de <span class="ex">Beagle</span>, na +eene afwezigheid van 20 dagen, gedurende welke wij een afstand van 300 +mijlen in de open booten hadden afgelegd. Op den 11den bracht onze +kapitein alleen een bezoek aan de Vuurlanders, vond hen welvarend, en +hoorde, dat hun sedert zijn vorig bezoek weinig dingen meer ontstolen +waren.</p> +<p>Op den laatsten dag in Februari van het volgende jaar (1834) ankerde +de <span class="ex">Beagle</span> in eene schilderachtige kleine +<span class="pagenum">[<a id="pb304" href="#pb304" name= +"pb304">304</a>]</span>kreek aan den oostelijken ingang van het +Beagle-kanaal. Hier besloot kapitein Fitz-Roy de stoute en, zooals +bleek welgeslaagde poging te doen om tegen de westenwinden in +denzelfden koers te nemen, dien wij vroeger in booten naar de kolonie +bij Woollya hadden gevolgd. Wij zagen niet veel inboorlingen, totdat +wij bij de Straat van Ponsonby waren, waar wij door tien of twaalf +kano’s vergezeld werden. De inboorlingen begrepen volstrekt de +reden niet van ons laveeren; en in plaats van ons bij elken boegslag te +gemoet te gaan, poogden zij vruchteloos ons in onzen zigzag-koers te +volgen. Het vermaakte mij toen ik het verschil in belangstelling +opmerkte, waarmede men deze wilden ziet, en dat een gevolg is van de +omstandigheid, dat men hun volstrekt meerdere is in kracht. Toen ik in +de booten was, haatte ik het geluid hunner stemmen, om de onrust die +dit bij ons verwekte. Het eerste en laatste woord was: <span class= +"ex">Yammerschooner</span>. Bij het binnenvaren van eene kleine stille +kreek, keken wij rond, in de hoop een rustigen nacht door te brengen; +maar dan klonk het hatelijke woord <span class= +"ex">Yammerschooner</span> schril uit een donkeren hoek der wildernis, +en kronkelden de rookwolkjes omhoog, als seinen om het nieuws wijd en +zijd te verspreiden. Bij het verlaten van eene plaats, zeiden wij tot +elkander: “Goddank, dat wij eindelijk geheel van die +ellendelingen afkomen!” en zie: andermaal trof de zwakke echo van +eene daverende stem heel uit de verte onze ooren, en konden wij +duidelijk onderscheiden: <span class="ex">Yammerschooner</span>! Maar +nu: hoe meer Vuurlanders, des te grappiger; en inderdaad, het ging zeer +jolig toe. Beide partijen lachten, en gaapten elkander verwonderd aan; +wij beklaagden hen, dat zij ons goede visschen en kreeften gaven in +ruil voor lappen en dergelijke; zij juichten om het buitenkansje lieden +te vinden, dwaas genoeg om zulke prachtige versieringen tegen een hapje +eten te ruilen. Hoogst vermakelijk was het den ongekunstelden, +vergenoegden glimlach te zien, waarmede eene jonge vrouw met zwart +geschilderd gelaat, verscheidene stukken vuurrood doek met biezen om +haar hoofd bond. Haar man, die het in dit land zeer <span class= +"pagenum">[<a id="pb305" href="#pb305" name= +"pb305">305</a>]</span>algemeene voorrecht genoot van twee vrouwen te +bezitten, was blijkbaar jaloersch op al de attentie die zijne jonge +vrouw bewezen werd; en na een lang beraad met zijne naakte schoonheden, +werd hij eindelijk door dezen weggepagaaid.</p> +<p>Sommige Vuurlanders bewezen duidelijk, dat zij een goed begrip van +ruiling hadden. Ik gaf een man een grooten spijker (deze gold voor een +kostbaar geschenk), zonder daarbij een teeken te geven, dat ik er iets +voor terug wilde hebben; doch onmiddellijk pikte hij twee visschen op +en overhandigde mij die op de punt van zijn speer. Was een of ander +geschenk voor eene bepaalde kano bestemd, en viel het bij eene andere +in het water, dan werd het steeds aan den rechten eigenaar gegeven. De +Vuurlandsche jongen, dien Mr. Low aan boord had, bewees door zijn +heftige uitbarsting van drift, dat hij het hem gedane verwijt van een +leugenaar te zijn (gelijk hij ook inderdaad was), volkomen begreep. Wij +waren ditmaal, evenals bij alle vroegere gelegenheden, zeer verwonderd +over de weinige, of liever het volslagen gebrek aan aandacht, die voor +vele dingen getoond werd, waarvan de inboorlingen het nut toch moeten +hebben ingezien. Eenvoudige zaken, zooals helder vuurrood doek of +blauwe knoopen, de afwezigheid van vrouwen op ons schip, onze zorg om +ons te wasschen, wekten veel meer hunne bewondering dan een groot of +samengesteld voorwerp, zooals een schip. Bougainville heeft omtrent +deze lieden terecht opgemerkt, dat: “<span class="ex" lang= +"fr">ils traitent les chefs-d’oeuvre de l’industrie +humaine, comme ils traitent les loix de la nature et ses +phénomènes</span>.”</p> +<p>Op den 5den Maart ankerden wij in de kreek bij Woollya, doch zagen +hier geen levende ziel. Dit maakte ons ongerust, want de inboorlingen +in de Straat van Ponsonby toonden door gebaren dat zij gevochten +hadden; en later hoorden wij, dat de geduchte mannen van Oens de bergen +waren afgedaald. Weldra zagen wij eene kano met eene kleine wapperende +vlag naderen; en een der inzittenden wiesch zich de <span class= +"pagenum">[<a id="pb306" href="#pb306" name="pb306">306</a>]</span>verf +van het gelaat. Deze was de arme Jemmy—thans een magere, woest +uitziende wilde, met lange, verwarde haren, en geheel naakt, behalve +een lap van een wollen deken om het midden. Wij herkenden hem niet, +voordat hij dicht bij ons was, want hij schaamde zich over zichzelf, en +keerde zijn rug naar het schip. Welgedaan, dik, zindelijk en goed +gekleed hadden wij hem achtergelaten: nooit zag ik zulk een pijnlijke +en algeheele verandering. Zoodra hij echter gekleed en de eerste +verwarring voorbij was, kreeg alles een beter aanzien. Des middags at +hij met kapitein Fitz-Roy, en gebruikte zijn maal even netjes als +vroeger. Hij zeide ons, dat hij “te veel” (daarmede +bedoelde hij “genoeg”) te eten had; dat hij geen koude +leed; dat zijne bloedverwanten zeer goede menschen waren, en dat hij +niet naar Engeland wilde terugkeeren. Des avonds ontdekten wij de +oorzaak van dien grooten omkeer in Jemmy’s gevoelens, door de +komst van zijn jong en aardig uitziend vrouwtje. Met zijne gewone +goedhartigheid bracht hij voor twee zijner beste vrienden twee fraaie +ottervellen mee, en voor den kapitein eenige eigenhandig gemaakte +speerpunten en pijlen. Hij zeide, dat hij eene kano voor eigen gebruik +gemaakt had, en pochte er op, dat hij wat van zijne eigene taal kon +spreken! Maar hoogst zonderling is het feit, dat hij zijn geheelen stam +wat Engelsch schijnt geleerd te hebben, waaronder ook een ouden man, +die de komst der jonge vrouw op eigen houtje met: “Jemmy +Button’s wife” aankondigde. Jemmy had al wat hij bezat +verloren. Hij vertelde ons, dat York Minster eene groote kano had +gebouwd, en verscheidene maanden geleden met zijne vrouw Fuegia naar +zijn eigen land was <span class="corr" id="xd20e6213" title= +"Bron: ge-gegaan">gegaan</span>, en dat zijn afscheid nemen door eene +uiterst laaghartige daad gevolgd was.<a class="noteref" id= +"xd20e6216src" href="#xd20e6216" name="xd20e6216src">10</a> Hij had +Jemmy en zijne moeder overgehaald om hem te vergezellen; had hen +onderweg des nachts verlaten, en elk voorwerp, dat hij bezat, +ontstolen. <span class="pagenum">[<a id="pb307" href="#pb307" name= +"pb307">307</a>]</span></p> +<p>Jemmy sliep aan het strand, keerde des morgens terug, en bleef aan +boord totdat het schip de ankers lichtte. Dit maakte zijne vrouw zoo +beangst, dat zij overluid bleef schreeuwen, tot hij in zijne kano kwam. +Hij keerde met verscheidene voorwerpen beladen, terug. Allen aan boord +deed het van harte leed hem voor het laatst de hand te moeten drukken. +Ik twijfel niet of hij zal nu even gelukkig zijn als, ja wellicht +gelukkiger dan wanneer hij nooit zijn land had verlaten. Ieder zal +zeker oprecht hopen, dat de edele wensch van kapitein Fitz-Roy vervuld +moge worden, en dat, als loon voor de vele edelmoedige offers die hij +zich voor deze Vuurlanders getroostte, een in de wilde wateren dezer +ruwe gewesten verongelukt zeeman bescherming zal vinden bij het +nageslacht van Jemmy Button en zijn stam!... Toen Jemmy den oever +bereikte, ontstak hij een seinvuur; en de rook daarvan kronkelde +opwaarts om een laatst en lang vaarwel toe te wuiven, toen het schip +zijn aangewezen koers door het ruime sop begon.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De volkomen gelijkheid onder de <span class="corr" id="xd20e6232" +title="Bron: individuen">individuën</span>, waaruit de +Vuurlandsche stammen bestaan, moet hunne beschaving geruimen tijd in +den weg staan. Evenals wij dieren, wier instinct hen tot een +maatschappelijk leven en gehoorzaamheid aan een hoofd drijft, het meest +voor ontwikkeling vatbaar zien, zoo is het ook met de rassen der +menschheid. Hetzij wij het als oorzaak of als gevolg +beschouwen—de meer beschaafden hebben altijd de kunstigst +samengestelde regeeringen. De bewoners van Otaheite, bijv., die bij de +eerste ontdekking door erfkoningen geregeerd werden, waren <span class= +"pagenum">[<a id="pb308" href="#pb308" name="pb308">308</a>]</span>tot +een veel hoogeren trap geklommen, dan eene andere tak van hetzelfde +volk—de Nieuw-Zeelanders, die, ondanks het voorrecht dat zij +hunne aandacht aan den landbouw moesten schenken, republikeinen waren +in den meest absoluten zin. Niet voordat in Vuurland een hoofd opstaat, +die voldoende macht bezit om eenig verkregen voordeel, zooals de +huisdieren, te beschermen, schijnt het haast niet mogelijk, dat de +staatkundige toestand van dat land kan worden verbeterd. Thans wordt +zelfs een stuk laken, dat men een hunner geeft, in reepjes gescheurd en +verdeeld; en geen enkel individu wordt rijker dan de overigen. Aan den +anderen kant laat zich moeilijk begrijpen, hoe een hoofd kan opstaan, +voordat er eene soort van eigendom is, waardoor hij zijne meerderheid +kan toonen en zijne macht uitbreiden.</p> +<p>Ik geloof, dat de mensch in dit uiterste gedeelte van Zuid-Amerika +op een lageren trap van ontwikkeling staat, dan in een ander deel der +wereld. De inboorlingen der beide rassen, die de eilanden in de Stille +Zuidzee bevolken, zijn betrekkelijk beschaafd. De Eskimo in zijne +ondergrondsche hut, geniet eenige levensgemakken, en legt in zijne goed +uitgeruste kano veel vaardigheid aan den dag. Enkele stammen van +Zuid-Afrika, die rondzwerven om wortels te zoeken, en verscholen in de +woeste en dorre vlakten leven, staan op een vrij lagen trap van +ellende. Het dichtst bij den Vuurlander, wat de eenvoudigheid van het +kunstleven betreft, staat de Australiër; maar deze kan zich nog +verheffen op zijn <span class="ex">boemerang</span>,<a class="noteref" +id="xd20e6242src" href="#xd20e6242" name="xd20e6242src">11</a> zijne +speer en werpstok; zijne manier om in de boomen te klimmen, de +voetsporen van dieren te volgen, en op zijn jagen. Al moge de +Australiër echter in vaardigheid en kennis de meerdere zijn, zoo +volgt daaruit geenszins, dat hij ook in geestesgaven boven de +Vuurlanders <span class="pagenum">[<a id="pb309" href="#pb309" name= +"pb309">309</a>]</span>staat; en werkelijk, naar hetgeen ik van onze +drie wilde metgezellen aan boord zag, en naar wat ik van de +Australiërs gelezen heb, zou ik denken dat juist het omgekeerde +het geval was.<a class="noteref" id="xd20e6250src" href="#xd20e6250" +name="xd20e6250src">12</a> <span class="pagenum">[<a id="pb311" href= +"#pb311" name="pb311">311</a>]</span> <span class="pagenum">[<a id= +"pb313" href="#pb313" name="pb313">313</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5860" href="#xd20e5860src" name="xd20e5860">1</a></span> Elders +vind ik dezen beuk <span class="ex">Fagus antarctica</span> genoemd. De +<span class="corr" id="xd20e5866" title= +"Bron: Winter’sbast">Winter’s-bast</span> werd door +kapitein Winter uit de Straat van Magelhaen meegebracht; het is een +welriekende bast en bezit geneeskrachtige eigenschappen.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5915" href="#xd20e5915src" name="xd20e5915">2</a></span> +Groensteen is de oude benaming van twee na aan elkander verwante +gesteenten, <span class="ex">dioriet</span> en <span class= +"ex">diabas</span>. Dioriet is een kristallijn korrelig mengsel van +triklinisch veldspaath en hoornblende, soms met bijmenging van kwarts +en augiet. Het veldspaath is gewoonlijk wit, geel of groenachtig +gekleurd; en hoornblende meest zwart-groen. Den naam +“diabas” heeft men gegeven aan zekere donkergroene of +zwarte vulkanische gesteenten, die in de oudere geologische formaties +gevonden zijn; zij bestaan in hoofdzaak uit <span class= +"ex">plagioklas</span> (triklinisch veldspaath), augiet, magneet- of +titaanijzer, en apatiet. De structuur is grof- tot fijnkorrelig, soms +vast en dicht.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5939" href="#xd20e5939src" name="xd20e5939">3</a></span> Dit +woord is eene verbastering der Noord-Amerikaansch-Indiaansche woorden +<span class="ex">wekoe-omoet</span>, hetgeen zeggen wil: <span class= +"ex">in zijn huis</span>. Oorspronkelijk is het eene Indiaansche hut +van kegelvormige gedaante, meest van boomschors gemaakt en met vellen +gedekt.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5956" href="#xd20e5956src" name="xd20e5956">4</a></span> Deze +booten zijn uit boomschors vervaardigd, en worden meest door vrouwen +geroeid.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6015" href="#xd20e6015src" name="xd20e6015">5</a></span> Met den +soortnaam <span class="ex">Diomedea</span> (Orde: <span class= +"ex">Procellariae</span>).</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6053" href="#xd20e6053src" name="xd20e6053">6</a></span> De +spelling van dit woord schijnt eenigszins twijfelachtig, hetgeen +wellicht aan dialectische verschillen is toe te schrijven. Ik vind +althans ook deze spellingen <span class="ex">Jammenschken</span> en +<span class="ex">Jammenschkener</span>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6083" href="#xd20e6083src" name="xd20e6083">7</a></span> +Ongetwijfeld bedoelt Darwin hiermede den stam der <span class= +"ex">Ona’s</span>, die forscher en kloeker gebouwd zijn dan +andere Vuurlanders.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6098" href="#xd20e6098src" name="xd20e6098">8</a></span> De hier +genoemde witte stof is in gedroogden toestand vrij vast, en heeft een +gering soortelijk gewicht. Prof. Ehrenberg heeft haar onderzocht, en +verklaart (zie <span class="ex" lang="de">Königl. Akademie der +Wissensch.</span>, Berlin, Feb. 1845), dat zij uit infusoria bestaat, +waaronder 14 <span class="ex">polygastrica</span> en 4 <span class= +"ex">phytolitharia</span>, en dat deze allen zoetwater-bewoners zijn. +Dit is een schoon voorbeeld van de resultaten, die door +Prof<span class="corr" id="xd20e6109" title="Niet in bron">.</span> +Ehrenberg’s microscopische onderzoekingen verkregen kunnen +worden; want Jemmy Button zeide mij, dat de stof altijd op den bodem +van bergbeken verzameld wordt. Bovendien is het een opmerkelijk feit in +de geographische verspreiding der infusoria—die, gelijk men weet, +<span class="corr" id="xd20e6112" title="Bron: geen">een</span> +uitgestrekt gebied bewonen—dat alle soorten in deze stof oude +bekende vormen zijn, ook al is zij uit de zuidelijkste punt van +Vuurland afkomstig.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6142" href="#xd20e6142src" name="xd20e6142">9</a></span> Op +zekeren dag zagen wij niet ver van de Vuurlandsche kust het +indrukwekkende schouwspel, dat verscheidene potvisschen (of +cachelotten—<span class="ex">Physeter macrocephalus</span>, +soortnaam <span class="ex">Catodon</span>) rechtop en in hunne volle +lengte, met uitzondering van de staartvinnen, uit het water sprongen. +Telkens als zij dan zijdelings neervielen, plaste het water hoog op, +met een geluid als van een volle laag.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6216" href="#xd20e6216src" name="xd20e6216">10</a></span> +Kapitein Sulivan, die gedurende zijne reis op de <span class= +"ex">Beagle</span> met het opmeten van de Falklands-Eilanden bezig was +geweest, hoorde van een robbenvanger (in 1842?), dat, toen deze zich +eens in het westelijk gedeelte der Straat van Magelhaen bevond, eene +inlandsche vrouw bij hem aan boord was gekomen, die tot zijne +verwondering wat Engelsch kon spreken. Deze vrouw was zonder twijfel +Fuegia Basket. Zij leefde eenige dagen aan boord (welke uitdrukking, +vrees ik, voor eene dubbele uitlegging vatbaar is.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6242" href="#xd20e6242src" name="xd20e6242">11</a></span> Een +werpwapen, dat uit de hand wordt weggeslingerd, zeer merkwaardige +bochten beschrijft, en eindelijk in omgekeerde richting tot den werper +terugkeert.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6250" href="#xd20e6250src" name="xd20e6250">12</a></span> Hier +zij nog opgemerkt, dat de lage ontwikkelingstrap, waarop de Vuurlanders +staan, blijkens onderzoekingen van den laatsten tijd, geen gevolg is +van hun geringeren physieken aanleg. Men heeft nl. gevonden, dat het +gemiddelde gewicht hunner hersenen—zoowel bij mannen als bij +vrouwen—weinig verschilt van dat der beschaafde volken; wel +bleken de afwijkingen van het gemiddelde zeer groot. Dit feit, in +verband met de ervaring door Darwin en anderen opgedaan, dat sommige +Vuurlanders vatbaar zijn voor beschaving, wettigt het vermoeden, dat +zij van een hooger ontwikkeld volk afstammen. Dit vraagstuk is een der +vele problemen, die Zuid-Amerika nog aan de wetenschap stelt. Ook weet +men niet juist welken godsdienst de Vuurlanders hebben; alleen heeft +men waargenomen, dat zij eene zekere vereering voor het uitspansel aan +den dag leggen, en somtijds onder het aanheffen van een tamelijk +welluidend gezang naar den hemel wijzen.</p> +<p class="footnote">Wat de taal der Vuurlanders betreft, zij hier +vermeld, dat in het binnenland de taal der +Ona’s—<span class="ex">het Onaasch</span>—en hare +dialecten gesproken worden. Deze taal is nauw verwant aan die der +Patagoniërs. Eene van het Onaasch onafhankelijke taal, het +<span class="ex">Jaghaansch</span>, wordt gesproken aan het +Beagle-kanaal, op de eilanden bij Kaap Hoorn en op Navarin—door +die Vuurlanders, derhalve, met wie Darwin het meest in aanraking kwam. +Al deze talen behooren tot de taalstammen van het Pampas-gebied.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Noot van den Vert.)</p> +</div> +</div> +<div id="ch11" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="label">Hoofdstuk XI.</h2> +<h2 class="main">De Straat van Magelhaen.—Het klimaat der +zuidelijke kusten.</h2> +<p class="firstpar">Op het einde van Mei 1834 voeren wij de oostelijke +monding der Straat van Magelhaen voor de tweede maal binnen. Het land +aan weerszijden van dit gedeelte der Straat bestaat uit bijna effen +vlakten, evenals die in Patagonië. Kaap Negro, even binnen de +tweede Engte gelegen, kan beschouwd worden als het punt waar het land +de duidelijke kenmerken van Vuurland begint aan te nemen. Aan de +oostkust, zuidelijk van de Straat, verbindt evenzoo een parkachtig +landschap deze twee in bijna alle kenmerken lijnrecht van elkaar +verschillende landen. Het is werkelijk verrassend binnen eene ruimte +van 20 mijlen zulke veranderingen in het landschap te vinden. Nemen wij +een wat grooteren afstand, zooals tusschen Port Famine en Kaap +Gregory—dat is ongeveer 60 mijlen—dan is het verschil nog +verwonderlijker. Op de eerste plaats vinden wij ronde bergen, verborgen +achter ondoordringbare wouden, die doorweekt zijn van de door telkens +wederkeerende stormen aangebrachte regens. Bij Kaap Gregory, +daarentegen, welft zich een heldere en blauwe lucht boven de droge, +onvruchtbare vlakten.<a class="noteref" id="xd20e6280src" href= +"#xd20e6280" name="xd20e6280src">1</a> Ofschoon de snelle, onstuimige +luchtstroomen binnen <span class="pagenum">[<a id="pb314" href="#pb314" +name="pb314">314</a>]</span>geen waarneembare grenzen beperkt zijn, +schijnen zij toch, evenals eene rivier in hare bedding, een regelmatig +bepaalden loop te volgen.</p> +<p>Bij ons vorig bezoek (in Januari) hadden wij bij Kaap Gregory eene +ontmoeting met de vermaarde en zoogenaamd reusachtige Patagoniërs, +die ons eene hartelijke ontvangst bereidden. Hunne lengte schijnt +grooter dan zij inderdaad is, ten gevolge van hunne groote +guanaco-mantels, hun lang golvend haar, en hun voorkomen in ’t +algemeen. Gemiddeld is hunne lengte omstreeks zes voet; sommige mannen +zijn grooter, doch maar weinige kleiner.<a class="noteref" id= +"xd20e6295src" href="#xd20e6295" name="xd20e6295src">2</a> Ook de +vrouwen zijn lang; en over het geheel zijn zij stellig het grootste +menschenras, dat wij ooit zagen. In hunne gelaatstrekken gelijken zij +treffend op de noordelijker wonende Indianen, die ik bij Rosas zag; +alleen hebben zij een woester en vervaarlijker voorkomen; hunne +aangezichten waren dik met rood en zwart beschilderd, en +één man had witte kringen en vlekken, evenals een +Vuurlander. Kapitein Fitz-Roy bood aan om drie hunner aan boord te +nemen, en allen schenen gezind om tot dit drietal te behooren. Lang +duurde het eer wij de anderen uit de boot hadden; maar eindelijk kwamen +wij met onze drie reuzen aan boord, die met den kapitein aten en zich +als <span class="ex" lang="en">gentlemen</span> gedroegen, daar zij +zich van lepel, mes en vork wisten te bedienen. Niets smaakte hun zoo +goed als suiker. Deze stam komt zoo dikwijls met robbenjagers en +walvischvaarders in aanraking, dat de meeste mannen wat Engelsch en +Spaansch kunnen spreken. Zoodoende zijn zij half beschaafd, en +gedeeltelijk van hunne zeden vervreemd. <span class="pagenum">[<a id= +"pb315" href="#pb315" name="pb315">315</a>]</span></p> +<p>Den volgenden morgen ging eene kleine afdeeling aan land, om eenige +onzer artikelen tegen huiden en struisvederen te ruilen; vuurwapenen +werden geweigerd, maar tabak werd het meest gevraagd, veel meer dan +bijlen of gereedschappen. De geheele bevolking der toldo’s, +mannen, vrouwen en kinderen stond op den oever geschaard. Het was een +aardig tooneel; en onwillekeurig kreeg men schik in deze zoogenaamde +reuzen om hunne welgemeende goedhartigheid en onbevangen aard. Zij +vroegen ons terug te komen. Het schijnt, dat zij gaarne met Europeanen +omgaan; want de “Oude Maria,” eene vrouw van beteekenis in +den stam, vroeg eens aan Low om eenige zijner matrozen bij hen achter +te laten. Zij brengen het grootste gedeelte van het jaar hier door; +maar in den zomer jagen zij langs den voet der Cordilleras, en strekken +soms hunne tochten 750 mijlen ver noordwaarts tot aan de Rio Negro uit. +Van paarden zijn zij wel voorzien, want volgens Low bezit elk man er +zes of zeven, terwijl alle vrouwen, en zelfs kinderen, hun eigen paard +hebben. In den tijd van Sarmiento<a class="noteref" id="xd20e6307src" +href="#xd20e6307" name="xd20e6307src">3</a> hadden deze Indianen bogen +en pijlen, welke nu sedert lang niet meer gebruikt worden; ook bezaten +zij eenige paarden. Dit is een zeer merkwaardig feit, omdat het de +buitengewoon snelle vermenigvuldiging van paarden in Zuid-Amerika +bewijst. Het paard werd in 1537 te Buenos Aires voor het eerst aan land +gezet; en daar de kolonie toen eenigen tijd verlaten was, liepen de +paarden in het wild.<a class="noteref" id="xd20e6313src" href= +"#xd20e6313" name="xd20e6313src">4</a> Slechts 43 jaren later, in 1580, +hooren wij van hen in de Straat van Magelhaen! Low bericht mij, dat een +naburige stam van Indianen te voet thans in bereden Indianen verandert; +de stam bij Kaap Gregory geeft hun zijn afgereden paarden, en stuurt in +den winter eenige zijner bekwaamste mannen uit om versche te vangen. +<span class="pagenum">[<a id="pb316" href="#pb316" name= +"pb316">316</a>]</span></p> +<p><span class="marginnote">1 Juni.</span> Wij ankerden in de fraaie +baai, die Port Famine of Hongerhaven heet.<a class="noteref" id= +"xd20e6321src" href="#xd20e6321" name="xd20e6321src">5</a> Het was nu +in het begin van den winter, en nooit zag ik een droefgeestiger +landschap dan hier: de mistige dampkring was met een fijnen stofregen +bezwangerd, waardoor de sombere wouden met hunne bontgekleurde sneeuw +zich slechts onduidelijk lieten onderscheiden. Wij waren echter zoo +gelukkig twee dagen mooi weêr te hebben; en op een dezer bood de +verwijderde, 6800 voet hooge berg Sarmiento een zeer fraai schouwspel. +Gedurende mijn verblijf in Vuurland was ik meermalen verrast geweest +over de schijnbaar geringe hoogte van werkelijk hooge bergen. Ik +vermoed, dat dit aan eene oorzaak is toe te schrijven, waarop men niet +dadelijk zou zinnen, namelijk: dat de berg van den top tot aan den rand +van het water meestal in zijn geheel zichtbaar is. Ik herinner mij een +berg gezien te hebben: eerst uit het Beagle-kanaal, waar het geheele +oppervlak van den top tot aan den voet te zien was, en toen uit de +Straat van Ponsonby over verschillende opvolgende bergruggen. Daar in +het laatste geval elke nieuwe rug nieuwe middelen verschafte om over +den afstand te oordeelen, was het verrassend op te merken hoe de berg +in hoogte steeg.</p> +<p>Voordat wij Port Famine bereikten, snelden twee mannen langs het +strand en praaiden het schip. Wij zonden eene boot op hen af, en het +bleek toen dat zij twee matrozen waren, die van een robbenvaartuig +waren weggeloopen en zich bij de Patagoniërs hadden gevoegd. Deze +Indianen hadden hen met hunne gewone belangelooze gastvrijheid +behandeld. Ongelukkig waren zij van hen afgedwaald en toen naar Port +Famine geloopen, in de hoop hier een schip te vinden. Ik durf zeggen, +dat deze zwervers echte deugnieten waren; maar nooit zag ik zulke +ellendige vagebonden als nu. Zij hadden eenige dagen van mosselschalen +en bessen geleefd, en hunne gescheurde kleederen waren door het te +<span class="pagenum">[<a id="pb317" href="#pb317" name= +"pb317">317</a>]</span>dicht bij het vuur slapen verbrand. Dag en nacht +hadden zij zonder eenige beschutting blootgestaan aan aanhoudende +stormen met regen, sneeuw en ijzel; maar ondanks alles waren zij +gezond.</p> +<p>Tijdens ons verblijf te Port Famine kwamen de Vuurlanders ons +tweemaal lastig vallen. Daar vele van onze mannen met instrumenten en +kleederen aan wal waren, achtten wij het noodig de inboorlingen door +vrees te verjagen. De eerste maal werden enkele groote kanonnen +afgevuurd, toen de inboorlingen ver af waren. Het was zeer belachelijk, +toen wij door een verrekijker de Indianen bij elk schot dat het water +trof, steenen zagen oprapen en met een trotsche uitdaging naar het +schip werpen, hoewel dit anderhalve mijl ver lag! Nu werd eene boot +uitgezonden, met bevel om op verren afstand enkele geweerschoten te +lossen. De Vuurlanders verscholen zich achter de boomen, en schoten na +elk salvo hunne pijlen af; maar geen van die pijlen bereikte de boot. +Toen de officier hen lachend daarom uitjouwde, werden de Vuurlanders +razend van drift, en zwaaiden in machtelooze woede hunne mantels. Dan, +nauwelijks zagen zij de kogels de boomen treffen en doorboren, of zij +liepen weg, en werden wij verder met rust en vrede gelaten. Op de +eerste reis waren de Vuurlanders hier zeer lastig, en werd, om hen bang +te maken, des nachts een vuurpijl boven hunne wigwams afgeschoten, die +volkomen doel trof. Een der officieren vertelde mij, dat het getier +hetwelk zij eerst maakten, en het geblaf der honden eene koddige +tegenstelling vormden met de diepe stilte, die een of twee minuten +later heerschte. Den volgenden morgen was geen enkele Vuurlander meer +in de nabijheid.</p> +<p>Toen de <span class="ex">Beagle</span> hier in de maand Februari +was, ging ik op zekeren morgen te 4 ure uit om Mount Tarn te bestijgen, +die 2600 voet meet en het hoogste punt is in dit naburige district. Wij +gingen in een boot naar den voet van den berg (maar ongelukkig niet +naar het beste gedeelte), en vingen toen onze beklimming aan. Het woud +begint bij de hoogwater-lijn, en in de eerste twee uren gaf ik alle +<span class="pagenum">[<a id="pb318" href="#pb318" name= +"pb318">318</a>]</span>hoop den top te zullen bereiken op. Zoo dicht +was de wildernis, dat wij telkens onze toevlucht moesten nemen tot het +kompas; want ofschoon wij ons in een bergachtig land bevonden, was elk +baken geheel uitgesloten. De diepe ravijnen boden een tooneel van +doodsche verlatenheid, welke alle beschrijving te boven ging; daar +buiten woedde een storm, maar in deze diepten bewoog geen zuchtje zelfs +de bladeren van de hoogste boomen. Zoo donker, koud en nat was elke +plek, dat er zelfs geen mossen, varens of paddenstoelen konden groeien. +In de dalen was het bijna onmogelijk voort te kruipen, daar zij +volkomen versperd waren met groote vergane stammen, die in alle +richtingen op den grond lagen. Als men over deze natuurlijke bruggen +heen liep, zonken de beenen dikwijls tot de knieën in het verrotte +hout; andere keeren, als men tegen een vasten boom trachtte te leunen, +ontdekte men tot zijn schrik, dat deze geheel uit vergane stof bestond, +die bij de minste aanraking in elkander viel. Eindelijk bevonden wij +ons onder de laagstammige boomen, en bereikten nu weldra den naakten +bergrug, die ons naar den top voerde. Hier ontrolde zich een panorama, +dat de kenmerken van Vuurland vertoonde: onregelmatige bergketenen, +bezaaid met vlekken sneeuw; diepe geelgroene dalen, en zeearmen die het +land in talrijke richtingen doorsneden. Er woei een krachtige, snerpend +koude wind; en daar bovendien de lucht wat dampig was, bleven wij niet +lang op den top van den berg. Onze nederdaling was lang zoo moeilijk +niet als de beklimming, omdat het gewicht van het lichaam een doortocht +baande, en elke val of uitslipping in de juiste richting +geschiedde.</p> +<hr class="tb"> +<p>Reeds heb ik gesproken van het sombere en doodsche karakter dier +altijd groene wouden, waarin, met uitsluiting van alle andere, slechts +drie boomsoorten groeien.<a class="noteref" id="xd20e6344src" href= +"#xd20e6344" name="xd20e6344src">6</a> Boven <span class= +"pagenum">[<a id="pb319" href="#pb319" name="pb319">319</a>]</span>de +woudstreek zijn vele dwergachtige Alpenplanten,<a class="noteref" id= +"xd20e6351src" href="#xd20e6351" name="xd20e6351src">7</a> welke alle +uit den veenbodem ontspruiten en dezen helpen vormen. Die planten zijn +zeer merkwaardig om hare nauwe verwantschap met de soorten, die op de +zoo vele duizenden mijlen ver gelegen bergen van Europa groeien. Het +middengedeelte van Vuurland, waar de leemschiefer-formatie optreedt, is +voor den boomgroei het gunstigst; aan de kuststreken laten de armere +granietbodem en de meerdere blootgesteldheid aan de hevige winden niet +toe, dat de boomen eene aanzienlijke hoogte bereiken. Nabij Port Famine +heb ik meer hooge boomen gezien dan elders; ik mat hier een +<span class="ex">Drymis Winteri</span> van vier voet zes inches in +omtrek, en verscheidene beuken bereikten er een van dertien voet. +Kapitein King spreekt zelfs van een beuk, die 17 voet boven de wortels +eene middellijn had van zeven voet.</p> +<p>Er is een plantaardig product, dat om zijne beteekenis als +voedingsmiddel voor de Vuurlanders onze aandacht verdient. Het is een +bolvormige, lichtgele zwam of paddenstoel, die in grooten getale op de +beukenboomen groeit. In zijn jeugd is deze paddenstoel veerkrachtig en +gezwollen, en heeft hij eene gladde oppervlakte; maar rijp geworden, +krimpt hij in, wordt taaier, en vertoont aan zijne geheele oppervlakte +diepe groeven of honigraten. Deze paddenstoel behoort tot een nieuw en +zeldzaam geslacht; eene tweede soort vond ik op eene andere soort +beukeboomen in Chili; en nu bericht Dr. Hooker mij, dat onlangs op eene +derde <span class="pagenum">[<a id="pb320" href="#pb320" name= +"pb320">320</a>]</span>soort beukeboomen in Van-Diemensland eene derde +soort ontdekt is geworden.<a class="noteref" id="xd20e6364src" href= +"#xd20e6364" name="xd20e6364src">8</a> Hoe zonderling is deze +verwantschap tusschen parasiteerende paddenstoelen en de boomen waarop +zij groeien, in afgelegen deelen der wereld! In Vuurland wordt deze +paddenstoel in taaien en rijpen staat in groote hoeveelheden door de +vrouwen en kinderen verzameld, en ongekookt gegeten. Hij beeft een +slijmerigen, flauw zoeten smaak, met een zwakken reuk van kampernoelje. +Met uitzondering van enkele bessen—voornamelijk van den +dwergachtigen <span class="ex">Arbutus</span>—eten de +inboorlingen buiten dezen paddenstoel geen plantaardig voedsel. In +Nieuw-Zeeland werden, vóor het invoeren van den aardappel, de +wortels van het varenkruid in groote hoeveelheden gebruikt. +Tegenwoordig is Vuurland, naar ik geloof, het eenige land ter wereld, +waar eene kryptogamische plant een hoofdvoedingsmiddel uitmaakt.</p> +<p>Zooals wij uit den aard van zijn klimaat en plantenrijk mochten +verwachten, is de dierenwereld van Vuurland zeer arm. Van Zoogdieren +zijn er, behalve walvisschen en robben, eene vleermuis, eene soort muis +(<span class="ex">Reithrodon chinchilloides</span>); twee echte muizen; +een aan den tucutuco verwante of daarmede gelijkstaande <span class= +"ex">Ctenomys</span>; twee vossen (<span class="ex">Canis +Magellanicus</span> en <span class="ex">Canis Azarae</span>); een +zeeotter; het guanaco en een hert. De meeste dezer dieren bewonen +alleen de droge oostelijke gedeelten van het land, en het hert is nooit +ten zuiden der Straat van Magelhaen gezien. Let men op de algemeene +overeenkomst in de oeverrotsen van zachten zandsteen, modder en +keisteenen aan weerszijden der Straat en op eenige tusschenliggende +eilanden, dan is men sterk geneigd te gelooven, dat het land eens met +elkaar verbonden was, waardoor zulke kleine en hulpelooze dieren als de +<span class="ex">tucutuco</span> en <span class="pagenum">[<a id= +"pb321" href="#pb321" name="pb321">321</a>]</span><span class= +"ex">reithrodon</span> den overtocht konden doen. De overeenkomst in de +klippen bewijst echter zoodanige verbinding op verre na niet, omdat +zulke klippen meestal gevormd worden door de snijding van hellende +lagen, die vóór de landrijzing bij de toen bestaande +stranden opgehoopt waren. Het treft intusschen merkwaardig, dat van de +twee groote eilanden, die het Beagle-kanaal van het overige deel van +Vuurland afsnijdt, het eene klippen heeft, bestaande uit eene stof die +men <span class="ex">gelaagd alluvium</span> zou kunnen noemen, en +overeenkomende met die aan de overzijde van het kanaal, terwijl het +andere eiland uitsluitend door oud kristallijn gesteente begrensd +wordt. Op het eerste eiland, Navarin geheeten, komen vossen en +guanaco’s voor, maar op het andere eiland, Hoste, worden, naar +wat Jemmy mij gezegd heeft, geen dezer dieren gevonden, ofschoon het in +elk opzicht met het eerste overeenkomt, en slechts door een kanaal van +iets meer dan een halve mijl breedte er van gescheiden is.</p> +<p>De donkere bosschen worden door enkele vogels bewoond. Nu en dan +hoort men den klaagtoon van een wit-gekuifden Tyran (<span class= +"ex">Myiobius albiceps</span>),<a class="noteref" id="xd20e6413src" +href="#xd20e6413" name="xd20e6413src">9</a> die zich in de toppen der +hoogste boomen verbergt; en zeldzamer nog den luiden, zonderlingen +kreet van een zwarten specht met fraaien scharlaken kam op het hoofd. +Een klein donkerkleurig winterkoninkje (<span class="ex">Scytalopus +Magellanicus</span>) huppelt met loerenden gang door den bajert van +omgevallen en rottende stammen. Maar de meest voorkomende vogel in het +land is de boomlooper (<span class="ex">Oxyurus tupinieri</span>). +Overal in de beukenwouden, hoog in ’t gebergte en dicht bij den +voet, in de donkerste, vochtigste en ongenaakbaarste ravijnen kan men +hem ontmoeten. Deze kleine vogel schijnt ongetwijfeld talrijker dan +werkelijk het geval is; men moet dit toeschrijven aan zijne gewoonte om +uit blijkbare nieuwsgierigheid den vreemdeling te volgen, die deze +stille bosschen betreedt; onder een voortdurend wanluidend getjilp +fladdert <span class="pagenum">[<a id="pb322" href="#pb322" name= +"pb322">322</a>]</span>hij van den eenen boom naar den anderen, slechts +enkele voeten van het gezicht des indringers. Hij zoekt allerminst die +bescheiden afzondering van den waren boomlooper (<span class= +"ex">Certhia familiaris</span>). Ook loopt hij niet, zooals deze vogel, +tegen de stammen der boomen op, maar huppelt op de manier van een +wilgensijsje rond, en zoekt op elken tak of twijg insecten. In de meer +open streken komen voor: drie of vier soorten vinken; een lijster; eene +spreeuw (of <span class="ex">Icterus</span>); twee <span class= +"ex">Opetiorhynchi</span>, benevens verscheidene havikken en uilen.</p> +<p>Het ontbreken van alle soorten, die tot de klasse der Kruipende +Dieren behooren, is een kenmerkend verschijnsel in de Fauna van dit +land, evenals in die der Falklands-Eilanden. Ik grond dit getuigenis +niet uitsluitend op eigen waarneming, doch vernam het van de Spaansche +bewoners der laatstgenoemde eilanden, en van Jemmy Button, voor zoover +Vuurland betrof. Aan de oevers der Santa Cruz op 50° Z.B. zag ik +een kikvorsch, en het is niet onwaarschijnlijk, dat deze dieren, alsook +hagedissen, zuidelijk tot de breedte der Straat van Magelhaen gevonden +worden, waar het land het karakter van Patagonië behoudt; maar +binnen de vochtige en koude zone van Vuurland komt geen enkele voor. +Dat het klimaat niet geschikt zou zijn voor enkele Orden, zooals de +hagedissen, was wel te voorzien; maar wat de kikvorschen betrof, was +dit niet zoo duidelijk.</p> +<p>Kevers (<span class="ex">Coleoptera</span>) vindt men in zeer klein +aantal; en lang duurde het eer ik kon gelooven, dat een land bijna zoo +groot als Schotland,<a class="noteref" id="xd20e6450src" href= +"#xd20e6450" name="xd20e6450src">10</a> bedekt met plantvoortbrengsels +en in het bezit van afwisselende verblijfplaatsen, zoo onvruchtbaar kon +zijn. De enkelen, die ik vond, waren Alpen-soorten (<span class= +"ex">Harpalidae</span> en <span class="ex">Heteromidae</span>), welke +onder steenen leven. De plantenetende <span class= +"ex">Chrysomelidae</span>, waardoor de keerkringen zich zoo bijzonder +kenmerken, ontbreken hier bijna geheel.<a class="noteref" id= +"xd20e6466src" href="#xd20e6466" name="xd20e6466src">11</a> Ik zag zeer +weinig vliegen, kapellen of bijen, <span class="pagenum">[<a id="pb323" +href="#pb323" name="pb323">323</a>]</span>en geen krekels (<span class= +"ex">Gryllidae</span>) of <span class="ex">Orthoptera</span>. In de +waterpoelen vond ik slechts enkele waterkevers en geen +zoetwaterschelpdieren: want hoewel <span class="ex">Succinea</span> op +het eerste gezicht eene uitzondering schijnt te maken, moet het hier +een landschelpdier zijn, daar het ver van het water in het vochtige +gras leeft. Landschelpdieren konden alleen op dezelfde hooggelegen +plaatsen worden gevonden, als waar de kevers zijn. Reeds heb ik op de +tegenstelling tusschen Vuurland en Patagonië gewezen, zoowel wat +klimaat als algemeen voorkomen betreft; en een sprekend voorbeeld van +dit verschil levert de insectenkunde. Ik geloof niet dat zij +ééne soort gemeen hebben; en het algemeen kenmerk der +insecten is zeker geheel verschillend.</p> +<p>Gaande van het land naar de zee, zullen wij de laatste even dicht +met levende wezens bevolkt vinden, als het eerste arm daaraan is. In +alle deelen der wereld herbergt een rotsachtig en gedeeltelijk beschut +strand binnen eene gegevene ruimte wellicht een grooter aantal wezens, +dan elke andere verblijfplaats. Er bestaat een zeeproduct, dat om zijne +belangrijkheid eene bijzondere bespreking verdient. Het is de +<span class="ex">kelp</span> of <span class="ex">Macrocystis +pyrifera</span>. Deze plant groeit op elke rots vanaf het laagwatermerk +tot op eene groote diepte, zoowel aan de buitenkust als binnen de +kanalen.<a class="noteref" id="xd20e6540src" href="#xd20e6540" name= +"xd20e6540src">17</a> <span class="pagenum">[<a id="pb324" href= +"#pb324" name="pb324">324</a>]</span>Ik geloof, dat er op de reizen van +de <span class="ex" lang="en">Adventure</span> en de <span class= +"ex">Beagle</span> geen enkele rots bij het oppervlak der zee werd +ontdekt, die niet door dit drijvend wier bespoeld werd. Dat het +zoodoende goede diensten bewijst aan schepen, die dicht voorbij dit +stormachtige land varen, is duidelijk; en stellig heeft het menig +vaartuig van schipbreuk gered. Ik ken weinig verschijnselen, meer +verrassend dan het zien groeien en bloeien van deze plant tusschen de +groote brekers van den Atlantischen Oceaan, waaraan geen enkele rots, +hoe hard ook, lang weerstand kan bieden. De stengel is rond, klevig en +zacht, en bereikt zelden een inch in doorsnede. Enkele te zamen genomen +zijn sterk genoeg om het gewicht der groote losse steenen te dragen, +waaraan zij in de binnenlandsche kanalen vastgroeien; toch waren +sommige steenen zoo zwaar, dat, als zij naar de oppervlakte werden +getrokken, één man hen met moeite in een boot kon tillen. +Kapitein Cook zegt in zijne tweede Reis, dat deze plant bij de +Kerguélen-Eilanden uit eene diepte van meer dan 24 <span class= +"ex">fathoms</span> omhoog groeit; “en daar die groei niet in +verticale richting, maar onder een zeer scherpen hoek met den bodem +geschiedt, en een groot deel zich later vele <span class= +"ex">fathoms</span> ver over het oppervlak der zee uitstrekt, heb ik +wel het recht te zeggen, dat sommige eene lengte van 60 <span class= +"ex">fathoms</span> en meer bereiken.” Ik geloof niet, dat er een +tweede plant is, wier stengel, zooals kapitein Cook verklaart, de +verbazende lengte bereikt van 360 voet. Bovendien vond kapitein +<span class="pagenum">[<a id="pb325" href="#pb325" name= +"pb325">325</a>]</span>Fitz-Roy, dat zij zelfs uit nog grootere +diepten, namelijk 45 <span class="ex">fathoms</span>, naar de +oppervlakte groeit.<a class="noteref" id="xd20e6572src" href= +"#xd20e6572" name="xd20e6572src">19</a> Deze zeewier-velden vormen, +zelfs wanneer hunne breedte niet groot is, uitstekende en natuurlijke +drijvende golfbrekers. Merkwaardig is het te zien, hoe spoedig de +golven uit volle zee, die door de verspreide stengels eene opene haven +binnenrollen, in hoogte dalen en overgaan in effen water.</p> +<p>Het getal levende wezens van alle Orden, wier bestaan ten nauwste +van de kelp afhangt, is verwonderlijk groot. Men zou een lijvig boek +kunnen schrijven alléén over de bewoners van een dezer +zeewier-velden. Bijna alle bladeren uitgenomen die welke aan de +oppervlakte drijven, zijn zoo dik met koraaldieren bedekt, dat zij eene +witte kleur hebben. Wij vinden keurig fijne structuur-vormen: sommige +bewoond door enkelvoudige hydroidpolypen, andere door meer bewerktuigde +soorten, en prachtige samengestelde zeescheeden (<span class= +"ex">Ascidiae compositae</span>). Op de bladeren zijn ook verschillende +<span class="ex">Patellidae</span>, <span class="ex">Trochidae</span>, +naakte weekdieren, en eenige tweeschalige schelpdieren vastgehecht. +Tallooze schaaldieren bewonen elk deel van de plant. Schudt men de +groote dooreengevlochten wortels, dan valt daaruit een menigte kleine +visschen, schelpdieren, inktvisschen, kreeften van alle orden, +zeeëgels, zeesterren, prachtige <span class= +"ex">Holothuriae</span>, <span class="ex">Planariae</span>, en +kruipende <span class="ex">Nereïdae</span> in tal van vormen. +Dikwijls keerde ik naar een kelptak terug, en ontdekte dan altijd +dieren van onbekende en merkwaardige structuur. Op Chiloë, waar de +kelp niet bijzonder gedijt, ontbreken de talrijke schelp-, koraal- en +schaaldieren; toch blijven nog enkele <span class= +"ex">Flustraceae</span> en eenige samengestelde <span class= +"ex">Ascidiae</span> over, waarvan de laatsten echter tot <span class= +"pagenum">[<a id="pb326" href="#pb326" name= +"pb326">326</a>]</span>andere soorten behooren dan die in Vuurland. Het +zeewier heeft hier dus eene grootere verspreiding dan de dieren, welke +het als woonplaats bezigen. Ik kan deze groote waterwouden van het +zuidelijk halfrond alleen vergelijken bij de landwouden in de +tusschenkeerkringsstreken; maar, zoo te land ergens een woud verwoest +werd, geloof ik niet, dat er zooveel soorten dieren zouden omkomen, als +hier door het verwoesten van de kelp het geval zou zijn. Tusschen de +bladeren dezer plant leven talrijke soorten visschen, die nergens +anders voedsel of beschutting konden vinden. Met hunne uitroeiing, +zouden ook de vele zeeraven en andere vischetende vogels, de otters, +robben en bruinvisschen spoedig verdwijnen. Eindelijk zou de +Vuurlandsche wilde, de ellendige heer van dit ellendige land, zijne +kannibaalsche feesten verdubbelen, in aantal verminderen, en mogelijk +ophouden te bestaan.</p> +<p><span class="marginnote">8 Juni.</span> Vroeg in den morgen lichtten +wij het anker en verlieten Port Famine. Kapitein Fitz-Roy besloot de +Straat van Magelhaen door het Magdalena-kanaal te verlaten, dat niet +lang te voren ontdekt was. Onze koers was vlak zuidwaarts, door het +sombere kanaal waarop ik boven zinspeelde, toen ik zeide, dat het naar +eene andere en boozere wereld scheen te voeren. Er woei een gunstige +wind, maar de lucht was zeer nevelig, zoodat wij vele zeldzame +berggezichten misten. De donkere, gescheurde wolken werden snel over de +bergen gedreven, van af hunne toppen tot bijna aan den voet. De +vluchtige kijkjes, die wij door de schemerige massa namen, waren zeer +belangwekkend: getande spitsen, besneeuwde kruinen, blauwe gletschers, +scherpe omlijningen die zich op den bleeken hemel afteekenden, lieten +zich op verschillende afstanden en hoogten zien. Te midden van zulke +tafereelen ankerden wij bij Kaap Turn, dicht bij den berg Sarmiento, +die zich toen in de wolken verschool. Aan den voet der hooge en bijna +loodrechte oevers van onze kleine kreek stond een verlaten wigwam, die +er aan herinnerde dat de mensch nu en dan door deze eenzame streken +zwierf. Moeilijk zou men zich een oord <span class="pagenum">[<a id= +"pb327" href="#pb327" name="pb327">327</a>]</span>kunnen denken, waar +hij minder eischen of minder macht scheen te hebben. De onbezielde +werken der natuur: gesteente, ijs en sneeuw, en wind en +water—alle met elkander, maar vereenigd tegen den mensch in +strijd—regeerden hier in onbeperkte heerschappij.</p> +<p><span class="marginnote">9 Juni.</span> Tot onze blijdschap zagen +wij des morgens den mistsluier van den Sarmiento optrekken, en hem aan +ons oog vertoonen. Deze berg, die een der hoogste in Vuurland is, heeft +eene hoogte van 6800 voet. Zijn ondereinde is tot ongeveer een achtste +der totale hoogte met donkere bosschen bedekt, en daarboven reikt een +sneeuwdek tot aan den top. Deze uitgestrekte sneeuwmassa’s, die +nooit smelten en bestemd schijnen om even lang te duren als de wereld +zelve, boden een prachtvol en zelfs verheven schouwspel. De omtrek van +den berg was bijzonder helder en scherp. Door de groote hoeveelheid +licht, die op de witte en glinsterende oppervlakte weerkaatste, vielen +geen schaduwen aan den kant waar ik stond; men onderscheidde slechts de +randlijnen die de lucht sneden; en zoo stond de kolossus in zijne volle +gedaante voor ons. Verscheidene gletschers daalden slingerend van de +hooge, wijde sneeuwvlakten naar de zeekust; men kon hen met bevroren +Niagara-stroomen vergelijken; en misschien zijn deze blauwe +ijsversnellingen ruim zoo schoon als vloeibare watervallen. Des nachts +bereikten wij het westeinde van het kanaal; maar het water was hier zoo +diep, dat wij geen ankerplek konden vinden. Wij waren dus genoodzaakt +om in een stikdonkeren nacht uren lang door dezen smallen zeearm op en +neer te varen.</p> +<p><span class="marginnote">10 Juni.</span> Des morgens stevenden wij +zoo spoedig mogelijk naar den open Stillen Oceaan. De westkust bestaat +in ’t algemeen uit lage, afgeronde, geheel naakte bergen van +graniet en groensteen (diabase of dioriet). Sir John Narborough noemde +een gedeelte <span class="ex">South Desolation</span>, omdat het land +er zoo naargeestig uitzag; en dit zeggende had hij gelijk. Buiten de +hoofdeilanden liggen tallooze verspreide rotsen, waarop de breede +golfslag van den Stillen <span class="pagenum">[<a id="pb328" href= +"#pb328" name="pb328">328</a>]</span>Oceaan onafgebroken beukt. Wij +gingen tusschen de Oostelijke en Westelijke Furies naar buiten; iets +verder noordwaarts rollen zooveel brekers, dat de zee hier <span class= +"ex">de Melkweg</span> genoemd wordt. Een blik op zulk eene kust is +voldoende om een landrot eene week lang van schipbreuken, gevaren en +dood te doen droomen; en met dit woeste, huiveringwekkende schouwspel +voor oogen zeiden wij Vuurland voor altijd vaarwel.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De volgende beschouwing over het klimaat der zuidelijke deelen van +het vasteland in verband met hunne voortbrengselen: over de +sneeuwgrens, de buitengewoon lage daling der gletschers, en over de +streek van eeuwige vorst op de eilanden in het Zuidpool-gebied, kan +door lezers, die in deze merkwaardige onderwerpen geen belang stellen, +worden overgeslagen, of zij kunnen alleen de korte herhaling er van aan +het einde lezen. Ik zal hier echter slechts een uittreksel geven, en +moet voor bijzonderheden naar het Dertiende Hoofdstuk en het Aanhangsel +der vorige uitgaaf van dit werk verwijzen.</p> +<p><span class="ex">Over het klimaat en de Voortbrengselen van Vuurland +en van de Zuidwest-kust.</span> De volgende tabel geeft aan de +gemiddelde temperatuur van Vuurland, de Falklands-Eilanden, en die van +Dublin ter vergelijking:</p> +<div class="table"> +<table> +<tr valign="top"> +<td valign="top"></td> +<td valign="top"><b>Breedte.</b></td> +<td valign="top"><b>Zomer-Temperat.</b></td> +<td valign="top"><b>Winter-Temperat.</b></td> +<td valign="top"><b>Gemid. Zomer- en Winter-Temperat.</b></td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Vuurland</td> +<td valign="top">53°38′ Z</td> +<td valign="top">50°</td> +<td valign="top">33°08</td> +<td valign="top">41°54</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Falklands-Eil.</td> +<td valign="top">51°30′ Z</td> +<td valign="top">51°</td> +<td valign="top">—</td> +<td valign="top">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Dublin</td> +<td valign="top">53°21′ N</td> +<td valign="top">59°54</td> +<td valign="top">39°2</td> +<td valign="top">49°37</td> +</tr> +</table> +</div> +<p>Wij zien hieruit, dat het middengedeelte van Vuurland des winters +omstreeks 6° kouder, en des zomers niet minder dan 9½° +minder warm is dan Dublin. Volgens Leopold von Buch (1774–1853) +is de gemiddelde temperatuur van Juli (niet de heetste maand in het +jaar) te Saltenfjord in Noorwegen 57°8, en toch ligt deze plaats +13° dichter bij de pool dan Port <span class="pagenum">[<a id= +"pb329" href="#pb329" name="pb329">329</a>]</span>Famine.<a class= +"noteref" id="xd20e6701src" href="#xd20e6701" name= +"xd20e6701src">20</a> Hoe ongastvrij dit klimaat ook zij voor ons +gevoel, er is overvloed van altijd groenende boomen, die welig bloeien. +Op 55° Z.B. kan men kolibries aan de bloemen zien zuigen, en eten +papegaaien de zaden van den <span class="ex">Drymis Winteri</span>. +Reeds heb ik gewezen op den rijkdom der zee aan levensvormen; en +volgens G. B. Sowerby zijn de <span class="ex">Conchyliën</span> +of schelpdieren (zooals de <span class="ex">Patellidae</span>, +<span class="ex">Fissurelidae</span>, <span class= +"ex">Chitonidae</span> en <span class="ex">Lepadidae</span> veel +grooter en veel sterker gebouwd dan de overeenkomstige species in het +noordelijk halfrond. Eene groote <span class="ex">Voluta</span> +(rolslak) komt veel voor in Zuid-Vuurland en op de Falklands-Eilanden. +Te Bahia Blanca, op 39° Z. B., waren de meest voorkomende +schelpdieren: drie species van <span class="ex">Oliva</span> (eene van +aanzienlijke grootte), eene of twee <span class= +"ex">Voluta</span>’s, en eene <span class="ex">Terebra</span> +(boorschelp). Dezen, nu, behooren tot de best kenmerkende tropische +vormen. Het is te betwijfelen of er aan de zuidkusten van Europa zelfs +eene kleine <span class="ex">Oliva</span>-species bestaat, en van de +twee andere geslachten zijn er geen soorten. Indien een geoloog op +39° breedte aan de kust van Portugal eene laag ontdekte, waarin +talrijke schelpdieren van drie <span class="ex">Oliva</span>-species, +eene <span class="ex">Voluta</span> en eene <span class= +"ex">Terebra</span>, zou hij waarschijnlijk zeggen, dat het klimaat in +den tijd waarin zij leefden, tropisch moet geweest zijn; doch naar +Zuid-Amerika te oordeelen, zou zulk eene gevolgtrekking verkeerd +zijn.</p> +<p>Het gelijkvormige, vochtige en winderige klimaat van Vuurland strekt +zich, met slechts eene geringe toename in warmte, vele graden ver langs +de westkust van het vasteland uit. Tot 600 mijlen ten noorden van Kaap +Hoorn hebben <span class="pagenum">[<a id="pb330" href="#pb330" name= +"pb330">330</a>]</span>de wouden een zeer evenaardig aanzien. Als een +bewijs van het gelijkvormige klimaat zelfs nog tot 300 of 400 mijlen +noordelijker, kan dienen, dat op Chiloë (in breedte met de +noordelijke gedeelten van Spanje overeenkomende) de perzik zelden +vruchten voortbrengt, terwijl aardbeziën en appelen er volkomen +gedijen. Zelfs worden de gerste- en tarwearen dikwerf naar huis +gebracht, om te drogen en te doen rijpen.<a class="noteref" id= +"xd20e6758src" href="#xd20e6758" name="xd20e6758src">21</a> Te Valdivia +(op gelijke breedte als Madrid) komen druiven en vijgen tot rijpheid, +doch worden niet overal gevonden; olijven rijpen zelden, zelfs niet +gedeeltelijk, en oranjeappelen in het geheel niet. Zooals men weet, +gedijen deze vruchten voortreffelijk op overeenkomstige breedten in +Europa. Maar zelfs in Zuid-Amerika worden, aan de Rio Negro, onder +nagenoeg dezelfde parallel als Valdivia, bataten (<span class= +"ex">Convolvulus batatus</span>) gekweekt, terwijl druiven, vijgen, +oranjeappelen, watermeloenen en cantaloepen (<span class= +"ex">knobbel-</span> of <span class="ex">wratmeloenen</span>) welig +vruchten voortbrengen. Ofschoon het vochtige en gelijkvormige klimaat +van Chiloë en van de kust noordelijk en zuidelijk hiervan, voor +onze vruchten zoo ongunstig is, wedijveren de wouden aldaar, van +38° tot 45°, in hun kwistigen plantengroei bijna met die der +tusschenkeerkringslanden. Statige, veelsoortige boomen met gladde en +levendig gekleurde schorsen, zijn beladen met eenlobbige woekerplanten; +groote en sierlijke varens tieren er in overvloed, en boomgrassen +omwinden de stammen ter hoogte van 30 of 40 voet boven den grond, tot +eene dooreengegroeide massa. Palmboomen groeien op 37° breedte; een +boomgras, dat veel op bamboes gelijkt, op 40°; en eene andere +naverwante soort, die zeer lang maar niet rechtstandig is, bloeit zelfs +nog op 45° Z. B.</p> +<p>Over het grootste deel van het zuidelijk halfrond schijnt een +gelijkvormig klimaat te heerschen, wat blijkbaar is toe te schrijven +aan de groote oppervlakte der zee, vergeleken met het land. +Dientengevolge draagt de plantenwereld een <span class= +"pagenum">[<a id="pb331" href="#pb331" name="pb331">331</a>]</span>half +tropisch karakter. Boomvarens groeien welig op Van-Diemensland (45° +B.), en ik mat een stam van niet minder dan zes voet in omtrek. Foster +vond op 46° een boomvaren op Nieuw-Zeeland, waar +orchideeën-planten op de boomen woekeren. Op de Aucklands-Eilanden +zijn, volgens Dr. Dieffenbach,<a class="noteref" id="xd20e6777src" +href="#xd20e6777" name="xd20e6777src">22</a> varens met zulke dikke en +hooge stammen, dat zij bijna boomvarens mogen heeten; en hier, ja +zuidelijker nog tot 55° breedte op de Macquarie-Eilanden, leven +talrijke papegaaien.</p> +<p><span class="ex">Over de Hoogte der Sneeuwgrens, en de Daling der +Gletschers in Zuid-Amerika.</span> Voor bijzonderheden in de bronnen, +waaruit de volgende tabel ontleend is, moet ik naar de vorige uitgaaf +verwijzen.</p> +<div class="table"> +<table> +<tr valign="top"> +<td valign="top"><b>Breedte</b></td> +<td valign="top"><b>Hoogte (in voeten) van de sneeuwgrens</b></td> +<td valign="top"><b>Waarnemer.</b></td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Aequatoriaal-zone; gemid. result.</td> +<td valign="top">15.748</td> +<td valign="top">Humboldt<span class="corr" id="xd20e6804" title= +"Niet in bron">.</span></td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Bolivia, van 16° tot 18° Z.B.</td> +<td valign="top">17.000</td> +<td valign="top">Pentland.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Midden-Chili, 33° Z.B.</td> +<td valign="top">14.500 tot 15.000</td> +<td valign="top">Gillies en de Schrijver.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Chiloë, van 41° tot 43° Z.B.</td> +<td valign="top">6.000</td> +<td valign="top">Officieren v. d. Beagle en de Schrijver.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Vuurland, 54° Z.B.</td> +<td valign="top">3.500 tot 4.000</td> +<td valign="top">King.</td> +</tr> +</table> +</div> +<p>Daar de hoogte-grens der eeuwige sneeuw in hoofdzaak meer door de +grootste zomerhitte, dan door de gemiddelde jaarlijksche temperatuur +schijnt bepaald te worden, behoeft het ons niet te verwonderen, dat die +grens in de Straat van Magelhaen, waar de zomer zoo koel is, tot 3500 +of 4000 voet boven den zeespiegel daalt, ofschoon wij die lage grens +van eeuwige sneeuw in Noorwegen eerst op 67° tot 70°—dat +is ongeveer 14° dichter bij de pool—ontmoeten. Het +hoogteverschil van circa 9000 voet tusschen de sneeuwgrens op de +Cordilleras achter Chiloë (waar de hoogste punten van slechts 5600 +tot 7500 voet afwisselen) en in Midden-Chili, <span class= +"pagenum">[<a id="pb332" href="#pb332" name="pb332">332</a>]</span>een +afstand van slechts 9 breedte-graden, is inderdaad +verwonderlijk.<a class="noteref" id="xd20e6840src" href="#xd20e6840" +name="xd20e6840src">23</a> Ongeveer van af Concepcion (37° Z.B.) +tot zuidwaarts van Chiloë verbergt het land zich achter een dicht, +onafgebroken woud, dat doorweekt is van vocht. De lucht is bewolkt, en +wij hebben gezien hoe slecht de Zuideuropeesche vruchten er gedijen. In +Midden-Chili, daarentegen, iets benoorden Concepcion, is de lucht +meestal helder; gedurende de zeven zomermaanden valt er geen regen, en +de Zuideuropeesche vruchten groeien uitstekend. Zelfs is er suikerriet +geweekt.<a class="noteref" id="xd20e6843src" href="#xd20e6843" name= +"xd20e6843src">24</a> Zonder twijfel ondergaat de grens van eeuwige +sneeuw de bovengenoemde merkwaardige buiging van 9000 voet—welke +zonder weerga is in andere deelen der wereld—niet ver van de +breedte van Concepcion, waar het land niet langer met woudboomen bedekt +is; want in Zuid-Amerika wijzen boomen op een regenachtig klimaat, en +is regen het zinnebeeld van een bewolkten hemel en weinig warmte in den +zomer.</p> +<p>Zooals ik wel begrijp, moet de daling der gletschers naar zee, +behalve natuurlijk van een voldoenden voorraad sneeuw in het +hooggebergte, hoofdzakelijk afhangen van de meer of minder lage grens +van eeuwige sneeuw op steile bergen bij de kust. Daar in Vuurland de +sneeuwgrens zoo laag ligt, mochten wij terecht verwachten, dat vele +gletschers de zee bereikt hadden. Toch stond ik verbaasd, toen ik op de +breedte van Cumberland allereerst eene bergreeks zag van slechts 3000 +tot 4000 voet hoogte, waarvan elke vallei tot <span class= +"pagenum">[<a id="pb333" href="#pb333" name="pb333">333</a>]</span>aan +de zeekust met ijsstroomen gevuld was. Bijna elke zeearm, die tot de +hoogere binnenketen doordringt—niet slechts in Vuurland, maar 650 +mijlen ver noordwaarts aan de kust—eindigt in “geweldige en +verbazingwekkende gletschers,” volgens de beschrijving van een +der officieren van de expeditie. Groote ijsbrokken vallen gestadig van +deze ijsklippen in zee, en het gekraak davert, als de geschutdonder van +een oorlogsschip dat de volle laag geeft, door de eenzame kanalen. +Gelijk in het vorige hoofdstuk is opgemerkt, veroorzaken deze +ijsstortingen hooge golven, die op de naburige kusten breken. Het is +bekend, dat aardbevingen dikwijls oorzaak zijn van het afbreken van +groote stukken aarde van de zeekust; hoe verschrikkelijk moet dan de +uitwerking zijn van een hevigen schok (en die komen hier voor)<a class= +"noteref" id="xd20e6853src" href="#xd20e6853" name= +"xd20e6853src">25</a> op zulk een gevaarte als een gletscher, die reeds +in beweging en doorploegd is van spleten! Ik kan dan ook licht +begrijpen, dat het water in zulke gevallen uit het diepste kanaal wordt +weggeslagen, daarna met onweerstaanbare kracht terugkeert, en +reusachtige rotsblokken als stroohalmen in het rond draait. In +Eyre’s Sound, op de breedte van Parijs, zijn ontzaglijke +gletschers, en toch meet de hoogste berg in den omtrek slechts 6200 +voet. In deze zeeëngte zag men op zekeren tijd omtrent 50 +ijsbergen naar buiten drijven, en een daarvan moet minstens 168 voet +hoog zijn geweest. Sommige ijsbergen waren beladen met brokken graniet +en andere van het leemschiefer der omringende bergen verschillende +gesteenten, van niet onaanzienlijke grootte. De verst van de pool +gelegen gletscher, die op de tochten van de <span class="ex" lang= +"en">Adventure</span> en de <span class="ex">Beagle</span> opgemeten +werd, bevindt zich op 46°50′ Z.B. in de Golf van Penas. Hij +is 15 mijlen lang, heeft op <span class="corr" id="xd20e6871" title= +"Bron: éen">één</span> punt eene breedte van 7 +mijlen, en daalt tot aan de zeekust. Maar zelfs enkele mijlen benoorden +dezen gletscher ontmoetten eenige Spaansche zendelingen<a class= +"noteref" id="xd20e6875src" href="#xd20e6875" name= +"xd20e6875src">26</a> <span class="pagenum">[<a id="pb334" href= +"#pb334" name="pb334">334</a>]</span>in de Laguna de San Rafael +“vele ijsbergen, waaronder groote, kleine en andere van +middelbare grootte.” Zij werden gezien in een smallen zeearm, op +den 22sten December (die met onze maand Juni overeenstemt), en op eene +breedte gelijkstaande met die van het Meer van <span class="corr" id= +"xd20e6883" title= +"Bron: Génève">Genève</span>!</p> +<p>In Europa is de zuidelijkste gletscher die de zee bereikt, volgens +Leopold von Buch, op 67° breedte op de Noorweegsche kust gevonden. +Dit is dus meer dan 20 graden of 1230 mijlen dichter bij de pool dan de +Laguna de San Rafael. Het voorkomen der gletschers op deze plek en in +de Golf van Penas is des te merkwaardiger, omdat het punt waar zij de +zee bereiken, 7°30′ of 450 mijlen verwijderd is van eene +haven, waar drie soorten van <span class="ex">Oliva</span>, eene +<span class="ex">Voluta</span> en eene <span class="ex">Terebra</span> +de meest voorkomende schelpdieren zijn; 9 graden van een gebied, waar +palmen groeien; 4°30′ van eene streek, waar jaguar en puma +over de vlakte zwerven; nog geen 2°30′ van de boomgrassen; +bovendien in westelijke richting minder dan 2 lengtegraden van +woekerende orchideeën, en nog geen graad van de boomvarens!</p> +<p>Deze feiten zijn van zeer groot geologisch belang voor de studie van +het klimaat van het noordelijk halfrond in den tijd der zoogenaamde +erratische of zwerfblokken. Ik zal hier niet uiteenzetten hoe eenvoudig +de theorie der ijsbergen, welke met rotsklompen beladen zijn, den +oorsprong en ligging der geweldige rolsteenen verklaart in +Oost-Vuurland, op de hoogvlakte van Santa Cruz, en op het eiland +Chiloë. In Vuurland liggen de meeste rolsteenen aan de +strandlijnen van oude zeestraten, die nu door landrijzing in droge +dalen zijn veranderd. De hun bijgemengde grondstof is eene groote, +ongelaagde formatie van modder en zand, welke ontstaan is door +herhaalde omploeging van den zeebodem, ten gevolge van het stranden van +ijsbergen met hun last van steenen.<a class="noteref" id="xd20e6899src" +href="#xd20e6899" name="xd20e6899src">27</a> Thans zijn er weinige +geologen, die twijfelen aan het feit, dat zwerfblokken welke in de +nabijheid van hooge bergen <span class="pagenum">[<a id="pb335" href= +"#pb335" name="pb335">335</a>]</span>liggen, door de gletschers zelven +zijn voortgestuwd; en dat die, welke ver van bergen en in lagen onder +water bedolven liggen, òf op ijsbergen, òf in kustijs +vastgevroren, daarheen zijn gebracht. Het verband tusschen het vervoer +van rolsteenen en de aanwezigheid van ijs in den een of anderen vorm, +blijkt opvallend uit hunne geographische verspreiding over de aarde. In +Zuid-Amerika vindt men hen niet lager dan 48°, van de zuidpool af +gerekend (zuidpools-afstand); in Noord-Amerika schijnt de grens van hun +vervoer zich tot 53°30′ van de noordpool uit te strekken; in +Europa echter niet verder dan 40°, van hetzelfde punt af gerekend. +Daarentegen zijn zij niet waargenomen in de tusschenkeerkringsstreken +van Amerika, Azië en Afrika; evenmin aan de Kaap de Goede Hoop, +noch in Australië.<a class="noteref" id="xd20e6906src" href= +"#xd20e6906" name="xd20e6906src">28</a></p> +<p><span class="ex">Over het Klimaat en de Voortbrengselen der Eilanden +in het Zuidpoolgebied.</span> De krachtige plantengroei in Vuurland en +op de kust ten noorden daarvan in aanmerking genomen, is de gesteldheid +op de eilanden <span class="corr" id="xd20e6913" title= +"Bron: in het">ten</span> zuiden en zuidwesten van Amerika inderdaad +verrassend. Cook vond, dat Sandwich-Land, op eene zuiderbreedte die met +het noordelijk deel van Schotland overeenkomt, in de heetste maanden +van het jaar “vele vademen diep met eeuwigdurende sneeuw bedekt +was.” Planten schijnen er bijna niet te zijn. Zuid-Georgië, +een eiland met eene oppervlakte van 2590 □ Kilom., en op de +breedte van Yorkshire gelegen, is “midden in den zomer als het +ware geheel met bevroren sneeuw bedekt.” Het kan zich slechts +beroemen op mos, eenige bosjes gras en wilde pimpernel (<span class= +"ex">Pimpinella saxifraga</span>). Bovendien heeft het <span class= +"pagenum">[<a id="pb336" href="#pb336" name="pb336">336</a>]</span>maar +één landvogel (<span class="ex">Anthus +correndera</span>), terwijl IJsland, dat 10° dichter bij de pool +ligt, volgens Mackenzie nog 15 landvogels bezit. De +Zuid-Shetlands-Eilanden, op dezelfde breedte als de zuidelijke helft +van Noorwegen, bezit slechts eenige korstmossen (<span class= +"ex">Lichen</span>), mos en wat gras. Luitenant Kendall<a class= +"noteref" id="xd20e6928src" href="#xd20e6928" name= +"xd20e6928src">29</a> vond, dat de baai, waarin hij voor anker lag, +begon te bevriezen op een tijdstip, dat op ons halfrond met 8 September +overeenkomt. De bodem bestaat hier uit afwisselende lagen ijs en +vulkanische asch, en moet op geringe diepte onder de oppervlakte +voortdurend bevroren zijn. Luitenant Kendall vond namelijk het lichaam +van een lang te voren begraven zeeman, wiens vleesch en trekken nog +geheel gaaf waren gebleven. Het is een zonderling feit, dat de lage +breedte, waartoe in de twee groote vastelanden van het noordelijk +halfrond (maar niet in het tusschenliggende gebroken land van Europa) +de zone van den altijd bevroren ondergrond zich uitstrekt, nl. 56° +in Noord-Amerika ter diepte van 3 voet,<a class="noteref" id= +"xd20e6933src" href="#xd20e6933" name="xd20e6933src">30</a> en 62° +in Siberië ter diepte van 12 tot 15 voet—het gevolg is van +een geheel tegenovergestelden staat van zaken, vergeleken met dien in +het zuidelijk halfrond. In de noordelijke vastelanden wordt de +winterkoude buitengewoon verscherpt door de uitstraling eener groote +landoppervlakte in eene heldere lucht, en niet getemperd door +warmte-brengende zeestroomen; aan den anderen kant is de zomer kort en +heet. In den zuidelijken Atlantischen Oceaan is de winter niet zoo +buitengewoon koud, maar de zomer veel minder heet, doordien de bewolkte +lucht zelden toelaat, dat de zon den oceaan verwarmt, die daarbij een +slecht warmtegeleider is; vandaar de lage gemiddelde jaarlijksche +temperatuur, die de grens van een altijddurend bevroren ondergrond +bepaalt. Het is duidelijk, dat een krachtige plantengroei, welke niet +zoozeer warmte als wel <span class="pagenum">[<a id="pb337" href= +"#pb337" name="pb337">337</a>]</span>bescherming tegen hevige koude +vereischt, dichter tot deze zone van altijddurende bodemvorst zou +naderen onder het gelijkmatige klimaat van het zuidelijk halfrond, dan +onder het zeer strenge der noordelijke vastelanden.</p> +<p>Het feit, dat het lijk van een zeeman volkomen bewaard is gebleven +in den ijzigen bodem der Zuid-Shetlands-Eilanden (62° tot 63° +Z.B.), op iets lagere breedte dan waarop Pallas in Siberië het +bevroren lichaam van een neushoorn ontdekte (64°), is zeer +belangwekkend. Ofschoon het eene dwaling is—zooals ik in een +vroeger hoofdstuk heb pogen aan te toonen—te onderstellen, dat de +grootere viervoeters een weelderigen plantengroei voor hun onderhoud +behoeven, is toch het vinden op de Zuid-Shetlands-Eilanden van een +bevroren ondergrond op nog geen 360 mijlen van de met bosschen bedekte +eilanden nabij Kaap Hoorn—waar, voor zoover de <span class= +"ex">hoeveelheid</span> plantengroei betreft, zeer vele groote +viervoeters zouden kunnen bestaan—voor de wetenschap van gewicht. +De volkomen bewaring van de lijken der Siberische olifanten en +neushorens<a class="noteref" id="xd20e6952src" href="#xd20e6952" name= +"xd20e6952src">31</a> is stellig een der wonderlijkste feiten in de +geologie; maar afgezien van de bewering, dat het aangrenzende land hen +moeilijk van voedsel kon voorzien, geloof ik, dat de geheele zaak niet +zoo ingewikkeld is als men gemeenlijk denkt. Evenals de Pampas, +schijnen ook de vlakten van Siberië onder de zee gevormd te zijn, +waarin rivieren talrijke lijken van dieren uitstortten. Van de meeste +dezer lijken zijn alleen de geraamten bewaard gebleven, maar van +anderen het geheele lichaam. Nu is bekend, dat de bodem in de ondiepe +zee aan de noordkust van Amerika bevriest,<a class="noteref" id= +"xd20e6956src" href="#xd20e6956" name="xd20e6956src">32</a> en in de +lente niet zoo spoedig ontdooit als de oppervlakte van het land; +bovendien kan op grootere diepten, waar de zeebodem <span class= +"pagenum">[<a id="pb338" href="#pb338" name="pb338">338</a>]</span>niet +bevriest, de modder enkele voeten onder de bovenlaag zelfs in den zomer +onder 32° F. blijven, gelijk ook aan land met den grond op enkele +voeten diepte het geval is. Op nog grootere diepten zou de temperatuur +van modder en water waarschijnlijk niet laag genoeg zijn om het vleesch +te bewaren, en zouden dus van lijken, die buiten de ondiepe gedeelten +in de nabijheid eener poolkust naar zee drijven, alleen de geraamten +bewaard blijven. Nu zijn de beenderen in het hooge noorden van +Siberië buitengewoon talrijk,<a class="noteref" id="xd20e6964src" +href="#xd20e6964" name="xd20e6964src">33</a> zoodat zelfs eilandjes, +naar men beweert, er bijna geheel uit bestaan;<a class="noteref" id= +"xd20e6974src" href="#xd20e6974" name="xd20e6974src">34</a> en deze +eilandjes liggen niet minder dan 10 breedtegraden noordelijk van de +plek waar Pallas den bevroren neushoren vond. Aan den anderen kant zou +een lijk, dat door een vloed naar eene ondiepte der Poolzee gespoeld +werd, voor een onbepaalden tijd bewaard blijven, indien het spoedig +daarna dik genoeg met modder bedekt was, om het doordringen der warmte +van het zomerwater te beletten, en die deklaag ook dik genoeg was om, +als de zeebodem door rijzing in land werd veranderd, te verhinderen dat +de zomerlucht en zon haar ontdooiden en tot bederf deden overgaan.</p> +<p><span class="ex">Recapitulatie.</span> Ik zal in ’t kort de +hoofdfeiten herhalen, die op het klimaat, de ijswerking en organische +voortbrengselen van het zuidelijk halfrond betrekking hebben, maar in +gedachten het gebied van onderzoek naar Europa verplaatsen, waarmee wij +zooveel beter bekend zijn. Zoo zouden dan bij Lissabon de meest +voorkomende schelpdieren, nl. drie soorten <span class= +"ex">Oliva</span>, eene <span class="ex">Voluta</span> en eene +<span class="ex">Terebra</span>, een tropisch karakter bezitten. In de +zuidelijke provinciën van Frankrijk zouden prachtige wouden, dicht +begroeid met boomgrassen en met woekerplanten op de <span class= +"pagenum">[<a id="pb339" href="#pb339" name= +"pb339">339</a>]</span>boomen, het land voor het oog verbergen. Puma en +jaguar zouden in de <span class="corr" id="xd20e7002" title= +"Bron: Pyreneën">Pyreneeën</span> zwerven. Op de breedte van +den Mont-Blanc, en wel op een eiland ergens in ’t westen van +Europa, zouden boomvarens en woekerende orchideeën welig in de +dichte bosschen groeien. Zelfs zoover noordelijk als Midden-Denemarken +zou men kolibries om de fijne bloemen zien fladderen en papegaaien +voedsel zien zoeken in de altijd groene bosschen. Op deze breedte zou +de zee ons eene <span class="ex">Voluta</span> te zien geven, en +krachtig ontwikkelde schelpdieren, alle van aanzienlijke grootte. Maar +op eenige eilanden, slechts 360 mijlen van onze nieuwe Kaap Hoorn in +Denemarken verwijderd, zou een lijk, dat in den grond begraven of naar +eene ondiepe zee gedreven en met modder bedekt was, in altijddurend +bevroren staat bewaard blijven.</p> +<p>Indien een koen zeevaarder noordwaarts van deze eilanden poogde door +te dringen, zou hij duizendmaal gevaar loopen tusschen reusachtige +ijsbergen verzeild te geraken, waarvan hij sommige met groote +rotsblokken beladen zou zien, die zij ver van hunne oorspronkelijke +ligplaatsen voeren. Een ander groot eiland op de breedte van +Zuid-Schotland, maar tweemaal zoo ver naar het westen, zou “bijna +geheel met eenige sneeuw bedekt zijn,” en al zijne baaien zouden +eindigen in ijsklippen, waarvan jaarlijks groote brokken werden +afgeslagen. Dit eiland zou alleen wat mos, gras en wilde pimpernel +bezitten, en een veld- of boschleeuwerik zou de eenige landbewoner +zijn. Van onze nieuwe Kaap Hoorn in Denemarken zou een bergketen, nog +niet half zoo hoog als de Alpen, in eene rechte lijn zuidwaarts loopen; +en aan de westzijde zou elke diepe zee-inham of fjord in steile en +indrukwekkende gletschers eindigen. Deze eenzame waters zouden bij +herhaling van het nederploffende ijs weergalmen, en telkens zouden +hooge golven langs hunne kusten rollen. Talrijke ijsbergen, enkele zoo +groot als domkerken en soms met “niet onbeduidende +rotsblokken” beladen, zouden op de buiten gelegen eilandjes +stranden, en hevige aardbevingen nu en dan geweldige ijsmassa’s +in het water daaronder doen storten. Eindelijk zouden eenige +zendelingen bij hunne poging <span class="pagenum">[<a id="pb340" href= +"#pb340" name="pb340">340</a>]</span>om een langen zeearm door te +varen, talrijke groote ijsstroomen van de niet hooge naburige bergen +naar de zeekust zien dalen, terwijl hun boottocht door de tallooze +groote en kleine drijvende ijsbergen zou worden belemmerd; en dit zou +geschied zijn op onzen 22sten Juni op eene breedte waar thans het Meer +van <span class="corr" id="xd20e7014" title= +"Bron: Génève">Genève</span> ligt!<a class= +"noteref" id="xd20e7017src" href="#xd20e7017" name= +"xd20e7017src">35</a> <span class="pagenum">[<a id="pb341" href= +"#pb341" name="pb341">341</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6280" href="#xd20e6280src" name="xd20e6280">1</a></span> De +zuidwestelijke briezen zijn, in ’t algemeen, zeer droog. Op 29 +Januari lagen wij bij Kaap Gregory voor anker; er woei een zeer harde +storm uit het W.Z.W., bij heldere lucht met enkele <span class= +"ex">cumuli</span>. Temperatuur 57°, dauwpunt 36°; verschil +21°. Op 15 Januari te Port St.-Julian: des morgens zwakke winden +met veel regen, gevolgd door een zeer hevige windvlaag met regen; deze +ging over in een krachtigen storm met groote <span class= +"ex">cumuli</span>; en toen deze opklaarden, woei het zeer krachtig uit +het Z.Z.W. Temperatuur 60°, dauwpunt 42°; verschil 18°.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6295" href="#xd20e6295src" name="xd20e6295">2</a></span> Talrijke +metingen hebben bewezen, dat de lengte der Patagoniërs afwisselt +tusschen 1.750 Met. en 1.924 Met.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6307" href="#xd20e6307src" name="xd20e6307">3</a></span> Pedro +Sarmiento de Gamboa (1530–1589), Spaansch ontdekker, die de kust +van Peru onderzocht.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6313" href="#xd20e6313src" name="xd20e6313">4</a></span> Rengger, +Natur der Säugethiere von Paraguay, blz. 334.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6321" href="#xd20e6321src" name="xd20e6321">5</a></span> De naam +is ontleend aan het feit, dat eene kolonie van 400 menschen, welke zich +hier in 1584 gevestigd had, er den hongerdood vond.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6344" href="#xd20e6344src" name="xd20e6344">6</a></span> Kapitein +Fitz-Roy deelt mij mede, dat de bladeren dezer boomen, die dicht bij +den voet der bergen groeien, in April (gelijkstaande met onze maand +October) van kleur veranderen, maar niet bij die van de hooger gelegen +punten. Ik herinner mij eenige waarnemingen te hebben gelezen, blijkens +welke in Engeland de bladen vroeger afvallen in een warmen en fraaien +herfst, dan in een laten en kouden. Dat hier in de hoogere, en dus +koudere streken de kleurverandering later intreedt, moet aan dezelfde +algemeene vegetatie-wet worden toegeschreven. De boomen van Vuurland +werpen in geen enkel jaargetijde hunne bladeren geheel af.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6351" href="#xd20e6351src" name="xd20e6351">7</a></span> Aldus +noemt men die soorten van planten, welke op meer dan 1700 Met. boven de +zee groeien. In ’t hooge Noorden ligt die grens lager.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6364" href="#xd20e6364src" name="xd20e6364">8</a></span> Rev. I. +M. Berkeley heeft hem naar mijne exemplaren in de <span class="ex" +lang="en">Linnean Transactions</span> (Deel XIX, blz. 37) onder den +naam van <span class="ex">Cyttaria Darwinii</span> beschreven. De +Chileensche soort is <span class="ex">Cyttaria Berteroii</span>. Dit +geslacht is aan <span class="ex">Bulgaria</span> verwant.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6413" href="#xd20e6413src" name="xd20e6413">9</a></span> +Behoorende tot de <span class="ex">Tyrannidae</span>, eene familie van +de Orde der Musschen of <span class="ex">Passeres</span>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6450" href="#xd20e6450src" name="xd20e6450">10</a></span> +Vuurland heeft eene oppervlakte van 73746 □ Kilom., Schotland van +78777 □ Kilom.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6466" href="#xd20e6466src" name="xd20e6466">11</a></span> Ik meen +hier eene uitzondering te moeten maken met eene Alpen-soort +<span class="ex">Haltica</span><a class="noteref" id="xd20e6472src" +href="#xd20e6472" name="xd20e6472src">12</a>, en een enkel exemplaar +van <span class="ex">Melasoma</span>. Waterhouse meldt mij, dat de +<span class="ex">Harpalidae</span> vertegenwoordigd zijn door acht of +negen soorten, voor het meerendeel met zeer eigenaardige vormen; de +<span class="ex">Heteromera</span> door vier of vijf, de <span class= +"ex">Rhynchophora</span> door zes of zeven soorten, en de volgende +familiën: <span class="ex">Staphylinidae</span><a class="noteref" +id="xd20e6495src" href="#xd20e6495" name="xd20e6495src">13</a>, +<span class="ex">Elateridae</span><a class="noteref" id="xd20e6500src" +href="#xd20e6500" name="xd20e6500src">14</a>, <span class= +"ex">Cebrionidae</span><a class="noteref" id="xd20e6505src" href= +"#xd20e6505" name="xd20e6505src">15</a>, <span class= +"ex">Melolonthidae</span><a class="noteref" id="xd20e6511src" href= +"#xd20e6511" name="xd20e6511src">16</a>, elk door ééne +soort. De andere Orden komen met nog minder soorten voor. Bij alle +Orden treft ons nog meer de schaarschheid der individuën dan die +der soorten. De meeste <span class="ex">Coleoptera</span> zijn door +Waterhouse in de <span class="ex" lang="en">Annals of Natural +History</span> nauwkeurig beschreven.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6472" href="#xd20e6472src" name="xd20e6472">12</a></span> +<span class="ex">Haltica</span> behoort tot de Aardvlooien: +<span class="ex">Halticinae</span>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6495" href="#xd20e6495src" name="xd20e6495">13</a></span> +Roofkevers.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6500" href="#xd20e6500src" name="xd20e6500">14</a></span> +Springkevers.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6505" href="#xd20e6505src" name="xd20e6505">15</a></span> +Zijdekevers.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6511" href="#xd20e6511src" name="xd20e6511">16</a></span> +Meikevers</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6540" href="#xd20e6540src" name="xd20e6540">17</a></span> Hare +geographische verspreiding is bijzonder groot; men vindt ze van af de +uiterste zuidelijke eilandjes bij Kaap Hoorn (naar Mr. Stokes mij +bericht) tot 43° N.B. aan de oostkust; maar aan de +westkust—zegt Dr. Hooker mij—strekt zij zich uit tot de +rivier San Francisco in Californië, en mogelijk zelfs tot +Kamtsjatka. In breedte is dit gebied dus verbazend groot; bedenkt men +echter dat Cook, die met de soort wel bekend moet zijn geweest, haar op +de Kerguélen-Eilanden<a class="noteref" id="xd20e6544src" href= +"#xd20e6544" name="xd20e6544src">18</a> vond, dan strekt haar gebied +zich over niet minder dan 140 Lengtegraden uit.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6544" href="#xd20e6544src" name="xd20e6544">18</a></span> Deze +eilanden (130 in getal) werden in 1772 door den Franschen zeevaarder +Yves Joseph de Kerguélen-Trémarec (1734–1797) +ontdekt. Zij liggen in het zuid. deel van den Indischen Oceaan.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6572" href="#xd20e6572src" name="xd20e6572">19</a></span> +<span class="ex" lang="en">Voyages of the Adventure and Beagle</span>, +Deel I<span class="corr" id="xd20e6576" title="Bron: .">,</span> blz. +363. Het schijnt, dat zeewier uiterst snel groeit. Stephenson vond +(<span class="ex" lang="en">Wilson’s Voyage round +Scotland</span>, Deel II, blz. 228), dat eene alleen bij springtijden +blootkomende rots, die in November nog als gepolijst was, in Mei +daaraanvolgende—dus zes maanden later—dicht bedekt was met +2 voet lange <span class="ex">Fucus digitatus</span>, en 6 voet lange +<span class="ex">Fucus esculentus</span>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6701" href="#xd20e6701src" name="xd20e6701">20</a></span> Voor +Vuurland zijn de resultaten afgeleid uit de waarnemingen van Kapitein +King (<span class="ex" lang="en">Geographical Journal</span>, 1830), en +die welke aan boord van de <span class="ex">Beagle</span> genomen zijn. +Voor de Falklands-Eilanden heb ik de gemiddelde temperatuur der drie +heetste maanden December, Januari en Februari (afgeleid uit nauwkeurige +waarnemingen te middernacht, 8 ure des morgens, op den middag, en te 8 +ure des avonds) aan Kapitein Sulivan te danken. De temperatuur van +Dublin is aan Barton ontleend.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6758" href="#xd20e6758src" name="xd20e6758">21</a></span> +Agüeros, “<span lang="fr">Discription historique de la +Province de Chiloé</span>” 1791, blz. 94.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6777" href="#xd20e6777src" name="xd20e6777">22</a></span> Zie de +Duitsche vertaling van dit Dagboek, en voor de andere feiten het +<span class="ex" lang="en">Appendix to Flinders’ Voyage</span> +van Brown.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6840" href="#xd20e6840src" name="xd20e6840">23</a></span> Ik +geloof, dat de sneeuwgrens op de Cordilleras van Midden-Chili in +verschillende zomers aanmerkelijk in hoogte verschilt. Men verzekerde +mij, dat gedurende een zeer drogen en langen zomer, al de sneeuw van de +Aconcagua verdween, ofschoon deze berg de kolossale hoogte van 23090 +voet of 7040 Met. bereikt. Het is waarschijnlijk, dat de sneeuw op deze +groote hoogten veel meer verdampt dan smelt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6843" href="#xd20e6843src" name="xd20e6843">24</a></span> Miers +<span class="ex">Chile</span>, Deel I. blz. 415. Men zegt, dat het +suikerriet te Ingenio groeide op 32° tot 33° breedte, maar niet +overvloedig genoeg voor winstgevende bewerking. In de Quillota-vallei, +ten zuiden van Ingenio, zag ik eenige hooge dadelpalmboomen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6853" href="#xd20e6853src" name="xd20e6853">25</a></span> +Bulkeley <span class="corr" id="xd20e6855" title="Bron: and">en</span> +<span class="corr" id="xd20e6858" title="Bron: Cummin">Cummins</span>, +<span class="ex" lang="en">Faithful Narrative of the Loss of the +Wager</span>. De aardbeving geschiedde op 25 Augustus 1741.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6875" href="#xd20e6875src" name="xd20e6875">26</a></span> +Agüeros, <span class="ex" lang="fr">Descr. Hist. de +Chiloé</span>, blz. 227.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6899" href="#xd20e6899src" name="xd20e6899">27</a></span> +<span lang="en">Geological Transactions</span>, Deel VI, blz. 415.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6906" href="#xd20e6906src" name="xd20e6906">28</a></span> +Bijzonderheden over dit onderwerp (de eerste, naar ik meen, die +openbaar gemaakt zijn) heb ik gegeven in de eerste uitgaaf van dit +werk, en in het Aanhangsel daartoe. Ik heb daar bewezen, dat de +schijnbare uitzonderingen op het ontbreken van zwerfblokken in sommige +heete landen, aan fouten in de waarnemingen zijn toe te schrijven. Vele +der door mij gegeven verklaringen heb ik later door verscheidene +schrijvers bevestigd gezien.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6928" href="#xd20e6928src" name="xd20e6928">29</a></span> +<span lang="en">Geographical Journal</span>, 183, blz. 65 en 66.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6933" href="#xd20e6933src" name="xd20e6933">30</a></span> +Richardson, <span class="ex" lang="en">Appendix to Back’s +Expedition</span>, en Humboldt<span class="corr" id="xd20e6938" title= +"Niet in bron">,</span> <span class="ex" lang="fr">Fragments +Asiatiques</span>, deel II, blz. 386.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6952" href="#xd20e6952src" name="xd20e6952">31</a></span> De +eerste neushoren (Rhinoceros tichorhinus) werd in 1770 gevonden aan de +Wiljui, een zijtak van de Lena. Hij had eene lengte van 11½ +voet, en was behaard. Geographisch was deze soort verspreid van +Engeland tot Siberië. (Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6956" href="#xd20e6956src" name="xd20e6956">32</a></span> Dease +en Simpson in <span class="ex" lang="en">Geographic. Journ.</span>, +deel VIII, blz. 218 en 220.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6964" href="#xd20e6964src" name="xd20e6964">33</a></span> In de +laatste 200 jaren zijn in Noord-Siberië door <span class="corr" +id="xd20e6966" title="Bron: ontdooiïng">ontdooiing</span> van den +diluvialen bodem de skeletdeelen van ongeveer 20,000 mammoethen +(<span class="ex">Elephas primigenius</span>) voor den dag gekomen. +(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6974" href="#xd20e6974src" name="xd20e6974">34</a></span> +<span class="ex">Cuvier</span>, <span class="ex" lang="fr"><span class= +"corr" id="xd20e6979" title="Bron: Ossements">Ossemens</span> +fossiles</span>, deel I, blz. 151, ontleend aan <span class="ex" lang= +"en">Billing’s Voyage</span>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7017" href="#xd20e7017src" name="xd20e7017">35</a></span> In de +vorige uitgaaf en het Aanhangsel heb ik eenige feiten genoemd +betreffende het vervoer van zwerfblokken en ijsbergen in <span class= +"corr" id="xd20e7019" title="Bron: den Atlantischen Oceaan">de +Zuidelijke IJszee</span>. Onlangs is dit onderwerp uitstekend behandeld +geworden door <span class="ex">Hayes</span> in <span class="ex" lang= +"en">Boston Journal</span> (deel IV, blz. 426). De schrijver schijnt +onbekend met een door mij in <span class="ex" lang="en">Geographical +Journal</span> (deel IX, blz. 528) vermeld geval van een reusachtigen +rolsteen, die in een ijsberg begraven was, welke bijna zeker honderd +mijlen en misschien veel verder van land af was. In het Aanhangsel heb +ik uitvoerig gesproken over het feit (waaraan destijds bijna niet +gedacht werd), dat ijsbergen bij hunne stranding waarschijnlijk de +rotsen groeven en polijsten, evenals gletschers. Deze meening wordt nu +zeer algemeen gedeeld; en nog altijd kan ik het vermoeden niet +ontveinzen, dat zij zelfs op gevallen als dat van het Jura-gebergte +toepasselijk is. Dr. Richardson heeft mij verzekerd, dat de ijsbergen +in de nabijheid van Noord-Amerika kiezelsteenen en zand voor zich +uitdrijven, en de onderzeesche rotsachtige zandbanken geheel kaal +achterlaten. Het valt bijna niet te betwijfelen, dat zulke klippen +gepolijst en gegroefd moeten worden in de richting van het stelsel der +heerschende stroomen. Sedert ik dit Aanhangsel schreef, heb ik in +Noord-Wallis (London <span class="ex">Phil. Mag.</span> deel XXI blz. +180) de nevenwerking van gletschers en drijvende ijsbergen gezien.</p> +</div> +</div> +<div id="ch12" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="label">Hoofdstuk XII.</h2> +<h2 class="main">Midden-Chili.</h2> +<p class="firstpar"><span class="marginnote">23 Juli 1834.</span> De +<span class="ex">Beagle</span> ankerde laat in den nacht in de baai van +Valparaiso, de voornaamste zeehaven van Chili. Toen de morgen aanbrak, +kreeg alles een verrukkelijk aanzien. Bij Vuurland vergeleken, was het +klimaat hier bepaald heerlijk. De lucht was zoo droog, de hemel met de +stralende zon zoo helder en blauw, dat de geheele natuur scheen te +tintelen van leven. Het gezicht van uit de ankerplaats is zeer mooi. De +stad is gebouwd aan den voet eener heuvelreeks, saamgesteld uit omtrent +1600 voet hooge en eenigszins steile bergen. Ten gevolge van hare +ligging, bestaat zij uit eene lange, verspreid aangelegde straat, die +evenwijdig loopt met het strand; en waar een ravijn uit het gebergte +daalt, verheffen de huizen zich aan weerszijden daarvan. De ronde +heuvels, door een schralen plantengroei slechts gedeeltelijk beschut, +zijn doorploegd met tallooze kleine geulen, die een eigenaardigen +lichtrooden grond ontblooten. Hierdoor, en ook door de lage gewitte +huizen met pannen daken, herinnerde het gezicht mij aan Santa Cruz op +Tenerife. In noordwestelijke richting zijn eenige fraaie vluchtige +kijkjes op het Andes-gebergte; maar deze bergen schijnen veel hooger, +als men hen van de naburige heuvels ziet; de groote afstand, waarop zij +liggen, laat zich dan gemakkelijk begrijpen. De vulkaan Aconcagua is +bijzonder indrukwekkend. Dit reusachtige en onregelmatig kegelvormige +<span class="pagenum">[<a id="pb342" href="#pb342" name= +"pb342">342</a>]</span>gevaarte heeft eene hoogte, welke die van den +Chimborazo overtreft; want uit metingen, door de officieren van de +<span class="ex">Beagle</span> verricht, bleek dat zijne hoogte niet +minder dan 23.090 voet was.<a class="noteref" id="xd20e7055src" href= +"#xd20e7055" name="xd20e7055src">1</a> Van dit punt bekeken, danken de +Andes hunne schoonheid echter grootendeels aan den dampkring waardoor +zij gezien worden. Het was bewonderenswaardig, als de zon in den +Stillen Oceaan onderging, te zien hoe helder hunne zigzagvormige +omtrekken onderscheiden konden worden, en toch hoe afwisselend en fijn +hunne kleurschakeeringen waren.</p> +<p>Hier had ik het geluk Mr. Richard Corfield te ontmoeten, een +oud-vriend en schoolmakker, aan wiens gastvrijheid en vriendelijkheid +ik veel verschuldigd ben, daar hij mij, zoolang de <span class= +"ex">Beagle</span> zich in Chili ophield, een hoogst aangenaam logies +verschafte. De onmiddellijke omgeving van Valparaiso levert voor den +natuuronderzoeker niet heel veel op. Gedurende den langen zomer blaast +de wind voortdurend uit het zuiden en op eenigen afstand van het +strand, zoodat er dan nooit regen valt; maar in de drie wintermaanden +regent het overvloedig. Dientengevolge is de plantengroei zeer schraal: +behalve in sommige dalen, zijn er geen boomen; alleen zijn de minder +steile gedeelten der heuvelreeks hier en daar met wat gras en eenige +lage struiken begroeid. Zoo wij bedenken, dat 350 mijlen ver naar het +zuiden de helling van het Andes-gebergte geheel achter een +ondoordringbaar woud verscholen ligt, is de tegenstelling zeer +merkwaardig. Bij het verzamelen van voorwerpen op het gebied der +natuurlijke historie, deed ik vele verre wandelingen. Voor oefening +biedt het land eene gezochte gelegenheid. Er zijn vele zeer fraaie +bloemen; en evenals in de meeste andere droge klimaten, bezitten de +planten en heesters sterke en eigenaardige geuren, die zich zelfs aan +de kleêren meedeelden, als men tusschen die planten door drong. +Er kwam geen einde aan mijne verwondering, toen <span class= +"pagenum">[<a id="pb343" href="#pb343" name="pb343">343</a>]</span>het +alle dagen even mooi weer was. Welk een verschil maakt het klimaat op +ons levensgenot! Hoe geheel anders zijn de gewaarwordingen, als men +zwarte bergen ziet die half in wolken zijn gehuld, of eene bergketen +zooals de Andes door den lichtblauwen damp van een fraaien dag! Het een +moge voor eenigen tijd zeer verheven zijn; het andere biedt ons al +vroolijkheid en levenslust.</p> +<p><span class="marginnote">14 Augustus.</span> Dezen dag ondernam ik +een tocht te paard, met het doel de benedengedeelten van het +Andes-gebergte, die slechts in dezen tijd van het jaar niet door de +wintersneeuw ontoegankelijk zijn, geologisch te onderzoeken. Den +eersten dag reden wij in noordelijke richting langs de kust. Toen het +donker was, bereikten wij de Hacienda van Quitero, het landgoed dat +vroeger aan lord Cochrane<a class="noteref" id="xd20e7072src" href= +"#xd20e7072" name="xd20e7072src">2</a> behoorde. Het doel mijner komst +alhier was de groote schelpenlagen te zien, die eenige yards boven den +zeespiegel liggen en tot kalk verbrand worden. Van de rijzing dezer +geheele kustlijn bestaan ondubbelzinnige bewijzen; ter hoogte van +enkele honderden voeten liggen talrijke oud-typische schelpen, en ik +vond zelfs eenige op 1300 voet. Deze schelpen liggen òf los aan +de oppervlakte, òf in een roodachtig zwarten plantaardigen +grond. Bij onderzoek met den microscoop vond ik tot mijne groote +verrassing, dat deze plantaardige grond werkelijk zeemodder is, vol +kleine deeltjes van organische lichamen.</p> +<p><span class="marginnote">15 Augustus.</span> Wij reden naar het +Quillota-dal terug. De streek was hoogst aangenaam—juist wat de +dichters “landelijk” zouden noemen: groene open grasvelden, +gescheiden door kleine dalen met riviertjes, en op de heuvelhellingen +hier en daar eenige hutten, waarschijnlijk van de schaapherders. Wij +waren verplicht den kam van den Chilicauquen over te trekken. Aan den +voet <span class="pagenum">[<a id="pb344" href="#pb344" name= +"pb344">344</a>]</span>hiervan stonden vele fraaie, altijd groene +woudboomen; maar deze bloeiden alleen in de ravijnen, waar stroomend +water was. Wie alleen het land in de nabijheid van Valparaiso gezien +had, zou zich nooit hebben voorgesteld dat er zulke schilderachtige +plekjes in Chili waren. Zoodra wij den rand der Sierra bereikten, lag +het Quillota-dal vlak onder onze voeten. Het uitzicht was merkwaardig +om den rijkdom van kweekgewassen. Het dal is zeer breed en geheel vlak, +zoodat de bevloeiing overal gemakkelijk is. De kleine vierkante tuinen +bevatten overvloed van oranje- en olijfboomen, en alle soorten +groenten. Aan alle kanten verrijzen reusachtige naakte bergen, die door +hunne tegenstelling den bonten aanblik van het dal nog aantrekkelijker +maken. Wie “Valparaiso” het “Paradijsdal” +noemde, moet ongetwijfeld aan Quillota hebben gedacht. Wij staken over +naar de Hacienda de San Isidro, die aan den voet van den Klokberg +ligt.</p> +<p>Chili is, gelijk men op de kaarten zien kan, eene smalle strook +lands tusschen de Cordilleras en den Stillen Oceaan, welke strook op +hare beurt door talrijke bergreeksen wordt doorsneden, die in dit +gedeelte evenwijdig loopen met de hoofdketen. Tusschen deze bergketens +en de groote Cordilleras strekt zich eene reeks vlakke dalkommen, die +meest met nauwe uitgangen in elkander loopen, tot ver naar het zuiden +uit. Daarin liggen de voornaamste steden, als San Felipe, Santiago, San +Fernando en andere. Ik twijfel niet of deze dalkommen of vlakten zijn, +evenals de horizontale dwarsdalen (bijv. het Quillota-dal) die ze met +de kust verbinden, de bodems van oude inhammen en diepe baaien, van +gelijken aard als die welke nu elk deel van Vuurland en de westkust +doorsnijden. Chili moet in vroegere tijdperken, wat de verdeeling van +zijn land en water betreft, op laatstgenoemd land geleken hebben. +Treffend bleek die gelijkenis nu en dan, wanneer een vlakke mistbank al +de lagere gedeelten van het land als met een mantel bedekte. Wanneer de +witte damp in de ravijnen kronkelde, bood hij eene fraaie voorstelling +van kleine kreken en baaien; en <span class="pagenum">[<a id="pb345" +href="#pb345" name="pb345">345</a>]</span>een eenzaam hier en daar +opduikend heuveltje toonde, dat het daar vroeger als eilandje gestaan +had. De tegenstelling dezer vlakke dalen en dalkommen met de +onregelmatig gevormde bergen, gaven aan het landschap een kenmerk, dat +nieuw en zeer belangwekkend voor mij was.</p> +<p>De natuurlijke glooiing dezer vlakten naar den zeekant maakt de +bevloeiing er van zeer gemakkelijk, en dientengevolge zijn zij +bijzonder vruchtbaar. Zonder die bewatering zou het land bijna niets +voortbrengen, want den geheelen zomer door is de lucht onbewolkt. De +bergen en heuvels zijn hier en daar met struiken en lage boomen bedekt; +maar dezen uitgezonderd, is de plantengroei zeer arm. Elk landeigenaar +in het dal bezit een zekere uitgestrektheid heuvelland, waar zijn half +wild vee in grooten getale rondzwerft om genoegzaam gras te vinden. +Eens in het jaar is er een groote <span class= +"ex">rodeo</span>,<a class="noteref" id="xd20e7095src" href= +"#xd20e7095" name="xd20e7095src">3</a> als wanneer al het vee naar het +dal gedreven, geteld en gemerkt wordt, en men een zeker aantal +afzondert voor vetmesting in de bevloeide velden. Tarwe wordt op ruime +schaal gekweekt, benevens zeer veel maïs; maar het voornaamste +voedingsmiddel van den gewonen arbeider is eene soort boon. De +boomgaarden brengen een overvloedigen voorraad perziken, vijgen en +druiven voort. Bij al deze voordeelen moest het den bewoners van het +land meer voor den wind gaan dan wel het geval is.</p> +<p><span class="marginnote">16 Augustus.</span> De <span class= +"ex">mayordomo</span><a class="noteref" id="xd20e7107src" href= +"#xd20e7107" name="xd20e7107src">4</a> van de hacienda was zoo goed mij +een gids en versche paarden te geven; en zoo gingen wij des morgens op +weg om de <span class="ex">Campana</span> of Klokberg te bestijgen, die +6400 voet hoog is. De paden waren zeer slecht; maar zoowel de +geologische gesteldheid van het terrein als het landschap zelf +beloonden ruimschoots de moeite. Des avonds bereikten wij eene bron, +<span class="ex">Agua del Guanaco</span> genoemd, die op <span class= +"pagenum">[<a id="pb346" href="#pb346" name="pb346">346</a>]</span>eene +aanzienlijke hoogte ligt. Deze naam moet van ouden oorsprong zijn, want +het is zeer vele jaren geleden, dat een guanaco het water uit die bron +dronk. Gedurende de beklimming merkte ik op, dat aan de noordelijke +helling niets dan struiken groeiden, aan de zuidelijke, echter, een +bamboesriet van omstreeks 15 voet hoogte. Op enkele plaatsen stonden +palmboomen, en met verbazing zag ik er een op eene hoogte van minstens +4500 voet. Deze palmen zijn leelijke boomen in hunne familie. Hun stam +is zeer breed en zonderling gevormd, daar hij in het midden dikker is +dan aan den voet of top. In sommige gedeelten van Chili zijn zij +buitengewoon talrijk, en wegens eene soort stroop, die uit hun sap +gemaakt wordt, gezocht. Op een landgoed bij Petorca trachtte men hen te +tellen, doch moest dit opgeven, toen men een cijfer van vele +honderdduizenden bereikt had. Vroeg in de lente (in Augustus) worden +ieder jaar vele palmen geveld; en als de stam op den grond ligt, wordt +zijn bladerkroon gesnoeid. Onmiddellijk begint dan het sap uit het +boveneinde te vloeien, hetgeen eenige maanden lang aanhoudt. Men moet +echter elken morgen een dun laagje van dat einde afschaven, om eene +versche oppervlakte te ontblooten. Een goede boom zal 90 <span class= +"ex">gallons</span> (ongeveer 409 lit.) geven; en dit alles moet in de +vaten van den schijnbaar drogen stam gezeten hebben. Naar men zegt, +vloeit het sap veel sneller op dagen van fellen zonneschijn; ook +beweert men, dat het volstrekt noodig is zorg te dragen, dat de boom +bij het omhakken met zijn top naar boven op de helling van den heuvel +valt; want valt hij de helling af, dan zal er bijna geen sap +uitvloeien. Oppervlakkig zou men denken, dat in het laatste geval, door +de zwaartekracht, de werking versterkt in plaats van verzwakt zou +worden. Door koking wordt het sap verdikt en dan stroop genoemd, waarop +het in smaak zeer veel gelijkt.</p> +<p>Wij ontzadelden onze paarden bij de bron, en maakten ons gereed den +nacht door te brengen. Het was eene schoone avond, en de lucht was zoo +helder, dat de masten der in de baai van Valparaiso voor anker liggende +schepen duidelijk <span class="pagenum">[<a id="pb347" href="#pb347" +name="pb347">347</a>]</span>als kleine zwarte strepen te onderkennen +waren, hoewel de afstand niet minder dan 26 <span class= +"ex">geographical miles</span> (48.2 kilom.) bedroeg. Een schip, dat +met volle zeilen de landtong omvoer, vertoonde zich als een heldere +witte stip. Anson<a class="noteref" id="xd20e7132src" href="#xd20e7132" +name="xd20e7132src">5</a> laat op zijn tocht veel verwondering blijken +over den afstand, waarop zijne schepen van de kust uit gezien werden; +doch hij hield niet voldoende rekening met de hoogte van het land en de +groote doorschijnendheid der lucht.</p> +<p>Het ondergaan der zon was prachtig. Terwijl de dalen in diepe +duisternis lagen, vertoonden de besneeuwde Andes-toppen eene +robijnkleurige tint. Toen het donker was, maakten wij onder een klein +priëel van bamboes vuur, braadden onze <span class= +"ex">charqui</span> (reepjes gedroogd ossevleesch)<a class="noteref" +id="xd20e7140src" href="#xd20e7140" name="xd20e7140src">6</a> dronken +onze <span class="ex">maté</span>, en waren recht op ons gemak. +Er ligt eene onuitsprekelijke bekoring in zulk een leven in de open +lucht. De avond was kalm en stil; alleen hoorde men nu en dan het +schelle geluid van de bergbizcacha, en den zwakken kreet van den +geitenmelker (<span class="ex">Caprimulgus europaeus</span>).<a class= +"noteref" id="xd20e7153src" href="#xd20e7153" name="xd20e7153src">7</a> +Behalve dezen, bewonen weinige vogels of zelfs insecten deze droge, +verschroeide bergen.</p> +<p><span class="marginnote">17 Augustus.</span> Des morgens beklommen +wij den ruwen klomp groensteen, die den top bedekt. Zooals vaak +gebeurt, was dit gesteente zeer verbrokkeld en lag in groote hoekige +stukken verspreid. Ik ontdekte echter eene merkwaardige bijzonderheid, +nl. dat vele oppervlakken alle graden van verschheid vertoonden: +sommige steenen schenen den vorigen dag gebroken te zijn, op andere +<span class="pagenum">[<a id="pb348" href="#pb348" name= +"pb348">348</a>]</span>hadden zich zoo even korstmossen neergezet, of +daar reeds lang gegroeid. Ik geloofde zoo stellig, dat dit <span class= +"corr" id="xd20e7172" title="Bron: aan">aan de</span> vele aardbevingen +moest worden toegeschreven, dat ik lust gevoelde van elken lossen +stapel weg te loopen. Daar men zich in dergelijke feiten zeer licht +vergist, twijfelde ik aan de juistheid er van, totdat ik den berg +Wellington op Van-Diemensland besteeg, waar geene aardbevingen +voorkomen; en daar zag ik den bergtop even zoo samengesteld en +verbrokkeld, met dit verschil, dat het scheen of alle brokken +<span class="corr" id="xd20e7175" title= +"Bron: duizende">duizenden</span> jaren geleden zoo waren neergeworpen, +als zij nu lagen.</p> +<p>Wij brachten den dag op den top door; en nooit smaakte ik zoo volop +genot als toen. Ik zag Chili, begrensd door de Andes en den Stillen +Oceaan, als op eene landkaart voor mij. Het genot van dit op zichzelf +reeds schoone panorama werd verhoogd door de vele beschouwingen, die +zich aan ons opdrongen bij het zien van de Campana-keten met hare +kleinere evenwijdig loopende bergreeksen, en van het breede +Quillota-dal, dat die ketens rechtstreeks snijdt. Wie zou zich niet +verwonderen over de kracht, die deze bergen heeft opgeheven, en meer +nog over de tallooze eeuwen, die voor het doorbreken, uit den weg +ruimen en sloopen van geheele berggevaarten noodig moeten geweest zijn? +Men denke in dat geval aan de uitgestrekte grint- en sedimentaire lagen +van Patagonië, die, als zij op de Andes werden gestapeld, hunne +hoogten met vele duizenden voeten zouden vermeerderen. Toen ik in dat +land was, verwonderde ik mij, dat eene bergketen zulke groote +hoeveelheden steen kon hebben geleverd, zonder geheel te verdwijnen. +Thans moeten wij onze verwondering niet omkeeren, en twijfelen of de +alvermogende tijd in staat is bergen—zelfs de reusachtige +Andes—tot grint en modder te vermalen!</p> +<p>Het voorkomen van de Cordilleras was anders dan ik verwacht had. De +onderste sneeuwgrens was natuurlijk horizontaal, en juist evenwijdig +met die grens schenen de effen toppen der keten te loopen. Maar op +enkele ver van elkander gelegen punten wees eene groep bergtoppen of +een enkele <span class="pagenum">[<a id="pb349" href="#pb349" name= +"pb349">349</a>]</span>kegel de plaats aan, waar een vulkaan bestaan +had of nog bestond. Zoodoende geleek de bergketen op een reusachtigen +steenen muur, waarop hier en daar een toren stond, en die het land op +de <span class="corr" id="xd20e7184" title= +"Bron: volmaakste">volmaaktste</span> wijze afsloot. In bijna elk deel +van den Klokberg waren boringen verricht, om te trachten goudgroeven te +openen. De delfwoede had bijna geen enkele plek in Chili onaangeroerd +gelaten.</p> +<p>Ik bracht den avond door zooals te voren, in gesprek met mijne twee +metgezellen om het wachtvuur. De <span class="ex">Guasos</span> van +Chili, die overeenkomen met de <span class="ex">Gauchos</span> van de +Pampas, zijn echter een geheel ander slag menschen. Van deze twee +landen is Chili het beschaafdere, en bijgevolg hebben zijne inwoners +veel van hun persoonlijk karakter verloren. Verschillen in rangen komen +veel scherper uit. De Guaso beschouwt volstrekt niet elk mensch als +zijns gelijke. Zeer verwonderde het mij te zien, dat mijne metgezellen +niet tegelijk met mij wilden eten. Dit gevoel van ongelijkheid is een +noodzakelijk gevolg van het bestaan eener vermogens-aristocratie. Men +zegt, dat zeer enkele van de groote landeigenaars vijf- tot tienduizend +pond sterling jaarlijksch inkomen bezitten: welk verschil in rijkdom, +naar ik geloof, in geen der verschillende landen ten oosten van de +Andes gevonden zal worden. Een reiziger vindt hier niet die onbeperkte +gastvrijheid, welke alle betaling weigert; toch wordt zij zoo +vriendelijk aangeboden, dat men haar zonder schroom kan aanvaarden. +Bijna elk huis in Chili zal u des nachts opnemen, doch men verwacht, +dat ge des morgens eene kleinigheid zult geven; en zelfs een rijk man +zal twee of drie shillings aannemen. De Gaucho is een +“fatsoenlijk man,” een <span class="ex">gentleman</span>, +al is hij ook een moordenaar; de Guaso is in vele opzichter beter, maar +tevens een alledaagsch man uit het volk. Ofschoon beide mannen +hetzelfde beroep hebben, verschillen zij in hunne gewoonten en +kleeding; en de eigenaardigheden die elk bezit, zijn in de +wederzijdsche landen algemeen. De Gaucho schijnt één te +zijn met zijn paard, en versmaadt alle krachtsinspanning, wanneer hij +op den rug van het dier zit; den <span class="pagenum">[<a id="pb350" +href="#pb350" name="pb350">350</a>]</span>Guaso kan men huren om als +arbeider in het veld te werken. De eerste leeft geheel van dierlijk +voedsel; de laatste bijna geheel van planten. Hier zien wij niet de +witte laarzen, de wijde onderbroek en scharlakenroode <span class= +"ex">chilipa</span>—het schilderachtige kostuum der Pampas. Hier +wordt de gewone broek door zwart- en groen-sajetten slobkousen bedekt. +Bij beiden echter is de <span class="ex">poncho</span> in gebruik. Bij +den Guaso zijn het meest de sporen in eere, die overdreven groot zijn. +Ik mat er een, waarvan het wieltje zes inches middellijn had en aan den +omtrek meer dan dertig punten telde. De stijgbeugels zijn op gelijke +schaal, en bestaan elk uit een vierkant gebeiteld stuk hout, dat, +ofschoon uitgehold, nog drie of vier <span class="ex">pounds</span> +weegt. De Guaso is met den lazo misschien meer bedreven dan de Gaucho, +maar de geaardheid van zijn land brengt mede, dat hij het gebruik der +bolas niet kent.</p> +<p><span class="marginnote">18 Augustus.</span> Wij daalden den berg +af, en gingen voorbij eenige kleine gehuchten met riviertjes en fraai +geboomte. Nadat wij in dezelfde hacienda hadden geslapen als te voren, +reden wij op de twee volgende dagen het dal in en bereikten zoo +Quillota, dat meer een verzameling van kweektuinen dan eene stad is. De +boomgaarden waren schoon en vertoonden eene aaneenschakeling van +perzikbloesems. Ook zag ik op een of twee plaatsen den dadelpalm. Dit +is een statige boom, en ik geloof dat eene groep daarvan in hunne +oorspronkelijke Aziatische of Afrikaansche woestijnen een prachtigen +aanblik moet opleveren. Ook reden wij door San Felipe, eene aardige +uitgebouwde stad, evenals Quillota. Op dit punt verwijdt zich het dal +tot een dier groote ruimten of vlakten, die tot aan den voet der +Cordilleras reiken, en, gelijk wij gezegd hebben, zulk een merkwaardig +deel van het landschap in Chili uitmaken. Des avonds bereikten wij de +<span class="corr" id="xd20e7214" title="Bron: mijn">mijnen van</span> +Jajuel, gelegen in een ravijn ter zijde van de groote keten. Ik bleef +hier vijf dagen. Mijn gastheer, de hoofdopzichter der mijn, was een +schrander maar eenigszins onwetend mijnwerker uit Cornwallis. Hij had +eene Spaansche vrouw getrouwd en <span class="pagenum">[<a id="pb351" +href="#pb351" name="pb351">351</a>]</span>was niet van plan naar zijn +land terug te keeren; maar zijne bewondering voor de mijnen van +Cornwallis kende nog steeds geen grenzen. Onder vele andere vragen die +hij mij deed, was ook deze:</p> +<p>“Nu George <span class="ex">Rex</span> dood is, hoeveel +blijven er van de familie <span class="ex">Rex</span> nog in +leven?”</p> +<p>Deze “Rex” moet stellig een bloedverwant zijn van den +grooten schrijver <span class="ex">Finis</span>, die alle boeken +schreef!<a class="noteref" id="xd20e7232src" href="#xd20e7232" name= +"xd20e7232src">8</a></p> +<p>De mijnen van Jajuel zijn kopermijnen, en al het erts verscheept men +naar Swansea in Glamorganshire (Wallis), waar het gesmolten wordt. +Zoodoende hebben deze mijnen een bijzonder kalm aanzien, vergeleken bij +die in Engeland; geen rook, geen ovens of groote stoomwerktuigen +verstoren de stilte der naburige bergen.</p> +<p>Het Chileensche gouvernement, of liever de oude Spaansche wet +moedigt op allerlei wijzen het zoeken naar mijnen aan. De ontdekker +mag, tegen betaling van vijf shillings, eene mijn ontginnen op welken +grond ook, en mag haar twintig dagen lang zelfs in den tuin van een +ander beproeven, voordat hij die som betaalt.</p> +<p>Men weet thans, dat de Chileensche manier van mijnontginning de +goedkoopste is. Mijn gastheer zegt, dat de twee voornaamste +verbeteringen die de vreemdelingen hebben ingevoerd, geweest zijn: +1<sup>o</sup>. reductie van de koperpyrieten door voorafgaande +roosting; (de Engelsche mijnwerkers zagen namelijk, bij hunne komst in +Chili, tot hunne groote verbazing, dat dit erts als waardeloos werd +weggeworpen); 2<sup>o</sup>. het fijnstampen en wasschen van de slakken +uit de oude ovens—een proces waardoor een overvloed van +metaaldeeltjes gewonnen wordt. Inderdaad heb ik eene lading van zulke +sintels door muilezels naar de kust zien brengen, ter verzending naar +Engeland. Maar het eerste geval is wel het meest merkwaardige. De +Chileensche mijnwerkers <span class="pagenum">[<a id="pb352" href= +"#pb352" name="pb352">352</a>]</span>waren zoo overtuigd, dat +koperpyrieten geen metaaldeeltjes bevatten, dat zij de Engelschen om +hunne onwetendheid uitlachten; maar dezen lachten op hunne beurt, en +kochten de rijkste aderen voor enkele dollars. Het is zeer zonderling, +dat in een land waar de mijnontginning vele jaren lang op uitgebreide +schaal gedreven wordt, zulk eene eenvoudige bewerking, als zacht +roosten van het erts voor de smelting om de zwavel te verwijderen, +nooit ontdekt is geworden. Ook heeft men in enkele eenvoudige +werktuigen eenige verbeteringen aangebracht; maar zelfs nu nog wordt +uit sommige mijnen het water verwijderd door mannen, die het in lederen +zakken door de schacht naar boven brengen!</p> +<p>De arbeiders werken zeer hard. Er wordt hun weinig tijd voor hunne +maaltijden gegund; in zomer en winter beginnen zij met het aanbreken +van den dag, en eindigen als het donker is. Zij worden betaald met +éen pond sterling ’s maands, en hebben bovendien den kost, +die bij het ontbijt uit zestien vijgen en twee kleine broodjes, bij het +middagmaal uit gekookte boonen, en bij het avondeten uit kliekjes +geroosterde tarwekorrels bestaat. Vleesch proeven zij bijna nooit; en +van de twaalf pond ’s jaars moeten zij zich kleeden en hun gezin +onderhouden. De arbeiders die in de mijn zelve werken, hebben 25 +shillings per maand, en ontvangen een kleine portie <span class= +"ex">charqui</span>. Maar deze mannen komen slechts eens in de veertien +dagen of drie weken uit hunne zwarte onderaardsche verblijven.</p> +<p>Gedurende mijn oponthoud alhier genoot ik volop van het dolen over +deze reusachtige bergen. De geologische gesteldheid was, zooals men +denken kan, zeer belangwekkend. De gebroken en samengebakken rotsen met +hare tallooze doorsnijdingen van groensteen-dijken, getuigden welke +beroeringen vroeger hadden plaats gehad. Het landschap geleek veel op +dat bij de Campana in het Quillota-dal: dorre naakte bergen, waarop +hier en daar wat struikgewas met schraal gebladerte. De cactussen, of +liever de <span class="ex">Opuntia’s</span>, waren hier zeer +talrijk. Ik mat er een van bolvormige gedaante, <span class= +"pagenum">[<a id="pb353" href="#pb353" name="pb353">353</a>]</span>die +zes voet en vier inches in omtrek had, de dorens medegerekend. De +hoogte der gewone cilindrische vertakte soort bedraagt 12 tot 15 voet; +en de omtrek der takken met de dorens 3 en 4 voet.</p> +<p>Een hevige sneeuwval in het gebergte belette mij op de laatste twee +dagen eenige belangrijke uitstappen te doen. Ik trachtte een meer te +bereiken, dat de inwoners, om eene of andere onverklaarbare reden, voor +een zeearm houden. Eens, in een zeer droog jaargetijde, stelde men voor +eene poging te doen om van daaruit een kanaal voor watertoevoer te +graven; doch na beraad verklaarde de geestelijke dat dit te gevaarlijk +was, daar geheel Chili zou onderloopen, indien, zooals algemeen +ondersteld werd, het meer met den Stillen Oceaan in verbinding stond. +Wij stegen tot eene aanzienlijke hoogte, maar konden, door de +samengewaaide sneeuw die ons omringde, dit wonderlijke meer niet +bereiken, en aanvaardden met eenige moeite den terugtocht. Ik dacht, +dat wij onze paarden zouden verliezen, want wij konden niet nagaan hoe +diep de sneeuw was; en de dieren die bij den teugel werden geleid, +konden niet anders dan springende vooruitkomen. De donkere lucht +bewees, dat zich nieuwe sneeuwwolken samenpakten, zoodat wij niet +weinig in onzen schik waren een heenkomen te vinden. Nauwelijks +<span class="corr" id="xd20e7275" title= +"Bron: bereiken">bereikten</span> wij den voet, of de bui barstte los, +en het was een geluk voor ons, dat dit niet drie uren vroeger op den +dag gebeurde.</p> +<p><span class="marginnote">26 Augustus.</span> Wij verlieten Jajuel en +reden opnieuw het dal van San Felipe in. Het was een echt Chileensche +dag: een verblindend lichte hemel, en een volkomen heldere lucht. Het +dikke en gelijkmatige dek van versch gevallen sneeuw maakte het gezicht +op den vulkaan Aconcagua en de groote keten inderdaad prachtvol. Wij +waren nu op weg naar Santiago, de hoofdstad van Chili. Wij trokken over +de Cerro del Talguen, en sliepen in een kleinen <span class= +"ex">rancho</span>. Sprekende over den toestand van Chili in +vergelijking met andere landen, zeide onze gastheer gelaten: +<span class="pagenum">[<a id="pb354" href="#pb354" name= +"pb354">354</a>]</span></p> +<p>“Sommige menschen zien met twee oogen, anderen met een; maar +ik voor mij geloof, dat Chili met geen van beiden ziet.”</p> +<p><span class="marginnote">27 Augustus.</span> Nadat wij een aantal +lage bergjes waren overgetrokken, daalden wij af in de kleine door land +ingesloten Guitron-vlakte. In dalkommen, zooals deze, die een- tot +tweeduizend voet boven zee liggen, groeien zeer talrijke, doch weinig +ontwikkelde acacia’s, die op grooten afstand van elkander staan +en tot twee species behooren. Eene andere kenmerkende bijzonderheid in +het landschap dezer dalkommen is, dat men deze boomen nooit nabij de +zeekust vindt. Wij trokken over een lagen bergrug, welke Guitron +scheidt van de groote vlakte waarop Santiago ligt. Hier was het +uitzicht in hooge mate verrassend: eene doodsche, effene vlakte, +gedeeltelijk met acacia-bosschen bedekt, en in de verte de stad, die +horizontaal aan den voet der Andes grensde, welker besneeuwde toppen in +de avondzon blonken. Bij den eersten aanblik was het volkomen +duidelijk, dat deze vlakte den bodem eener voormalige binnenzee vormde. +Zoodra wij op den vlakken weg waren, zetten wij onze paarden in galop, +en bereikten voordat het donker was de stad.</p> +<p>Ik bleef een week in Santiago en genoot zeer veel. Des morgens reed +ik naar verschillende plaatsen op de vlakte, en des avonds at ik bij +verschillende Engelsche kooplieden, wier gastvrijheid te dezer stede +wel bekend is. Een nooit falende bron van genoegen was het afdalen +langs den kleinen rotsheuvel Santa Lucia, die midden in de stad +uitloopt. De streek is inderdaad hoogst verrassend en, zooals ik gezegd +heb, zeer eigenaardig. Naar men mij bericht, dragen de steden in de +groote Mexicaansche hoogvlakte hetzelfde kenmerk. Van de stad heb ik +niets bijzonders te zeggen; zij is niet zoo fraai en groot als Buenos +Aires, maar volgens hetzelfde plan gebouwd. Ik kwam hier langs een +omweg naar het noorden, en besloot nu door een eenigszins langeren +tocht, ten zuiden van den rechten weg, naar Valparaiso terug te keeren. +<span class="pagenum">[<a id="pb355" href="#pb355" name= +"pb355">355</a>]</span></p> +<p><span class="marginnote">5 September.</span> Op het midden van den +dag kwamen wij aan een der uit huiden vervaardigde hangbruggen over de +Maypu—eene breede schuimende rivier, enkele <span class= +"ex">leagues</span> ten zuiden van Santiago gelegen. Deze bruggen zijn +zeer ellendig ingericht. De weg, die de kromming der hangtouwen volgt, +is gemaakt van dicht bij elkander geplaatste bundels takken. Hij was +vol gaten, en slingerde tamelijk dreigend, zelfs onder het gewicht van +een man met zijn paard aan den teugel. Des avonds bereikten wij eene +geriefelijke pachterswoning, waar ik verscheidene zeer lieve segnoritas +ontmoette. Toen deze vernamen, dat ik louter uit nieuwsgierigheid eene +harer kerken was binnengegaan, ontstelden zij zeer.</p> +<p>“Waarom wordt u geen christen, segnor Darwin? Onze godsdienst +berust op zekere grondslagen,” zeiden zij mij.</p> +<p>Of ik haar al verzekerde, dat ik eene soort van christen was, wilden +zij hier niet van hooren en beriepen zich op mijne eigene woorden.</p> +<p>“U zegt immers, dat uwe geestelijken en bisschoppen trouwen, +niet waar?”</p> +<p>De ongerijmdheid, dat een bisschop eene vrouw had, trof haar +bijzonder. Ternauwernood wisten zij of zij om zulk eene gruweldaad eens +hartelijk moesten lachen, dan wel zich ergeren.</p> +<p><span class="marginnote">6 September.</span> Wij trokken regelrecht +zuidwaarts en sliepen te Rancagua. De weg liep door eene effen maar +smalle vlakte, aan den eenen kant door hooge heuvels, aan den anderen +kant door de Cordilleras begrensd. Den volgenden dag sloegen wij het +dal in van de Rio Cachapual, waarin de sedert lang om hare +geneeskrachtige eigenschappen vermaarde heete bronnen van Cauquenes +gelegen zijn. In de minder bezochte gedeelten worden de hangbruggen +gedurende den winter, als de rivieren laag zijn, meestal weggenomen. +Zulks was ook het geval in de Rio Cachapual-vallei, zoodat wij +genoodzaakt waren te paard den stroom over te steken. Dit is vrij +onaangenaam, wijl het schuimende water, dat echter niet diep is, zoo +snel door <span class="pagenum">[<a id="pb356" href="#pb356" name= +"pb356">356</a>]</span>het bed van groote, ronde steenen loopt, dat het +hoofd er van duizelt, en het zelfs moeilijk is te zien of het paard +voortloopt dan wel stilstaat. Des zomers, als de sneeuw smelt, zijn de +stroomen geheel ontoegankelijk; hunne kracht en onstuimigheid zijn dan +buitengewoon groot, gelijk duidelijk te zien was aan de merken, die zij +hadden achtergelaten. Des avonds bereikten wij de bronnen, waar wij +vijf dagen bleven—de twee laatste, omdat de hevige regen ons +terughield. De gebouwen bestaan uit een vierkant van armzalige kleine +hutten, elk met ééne tafel en een bank. Zij liggen in +eene enge en diepe vallei even buiten de centrale keten van het +Andes-gebergte. Het is een rustig, eenzaam plekje met een overvloed van +wild natuurschoon.</p> +<p>De minerale bronnen van Cauquenes ontspringen op eene +dislocatie-spleet,<a class="noteref" id="xd20e7319src" href= +"#xd20e7319" name="xd20e7319src">9</a> welke door eene groep gelaagde +steenen loopt. Alles te zamen verraadt de werking van hitte. Eene +aanzienlijke hoeveelheid gas, vergezeld van water, ontsnapt voortdurend +uit dezelfde openingen. Ofschoon de bronnen slechts enkele yards van +elkander liggen, hebben zij zeer verschillende temperaturen; en dit +schijnt het gevolg te wezen van eene ongelijke bijmenging van koud +water, want die met de laagste temperatuur hebben bijna geen mineralen +smaak. Na de vreeselijke aardbeving in 1822 hielden de bronnen op te +vloeien, en duurde het bijna een jaar voordat het water terugkeerde. +Ook de aardbeving van 1835 had eene groote uitwerking op ze, want hare +temperatuur daalde plotseling van 118° tot 92°.<a class= +"noteref" id="xd20e7334src" href="#xd20e7334" name= +"xd20e7334src">10</a> Er is reden om te onderstellen, <span class= +"pagenum">[<a id="pb357" href="#pb357" name="pb357">357</a>]</span>dat +minerale wateren welke diep uit de ingewanden der aarde ontspringen, +altijd meer door onderaardsche werkingen worden gestoord, dan die nabij +de oppervlakte. De man, die de bronnen bewaakte, verzekerde mij, dat +het water des zomers heeter en overvloediger is dan des winters. De +eerste omstandigheid had ik verwacht op grond van de geringere +bijmenging van koud water in het droge jaargetijde; maar de laatste +verklaring schijnt zeer vreemd en tegenstrijdig. De periodieke +toeneming in den zomer, als <a id="xd20e7350" name="xd20e7350"></a>er +geen regen valt, kan, dunkt mij, alleen door het smelten van de sneeuw +worden verklaard, ofschoon de bergen, die in dat jaargetijde met sneeuw +bedekt zijn, drie of vier <span class="ex">leagues</span> van de +bronnen af liggen. Ik heb geen reden om aan de geloofwaardigheid van +mijn berichtgever te twijfelen, die verscheidene jaren op dezelfde plek +heeft gewoond, en met de zaak dus wel bekend moet zijn. Is het geval +waar, dan is het stellig zeer zonderling; want wij mogen aannemen, dat +het sneeuwwater, als het door de poreuze lagen tot de warme +onderaardsche ruimten is doorgedrongen, langs de lijn der verzette en +ingespoten<a class="noteref" id="xd20e7356src" href="#xd20e7356" name= +"xd20e7356src">11</a> gesteenten te Cauquenes weer naar de oppervlakte +wordt gedreven; en de regelmatigheid van het verschijnsel zou dan een +aanwijzing zijn, dat er in deze streek op geen zeer groote diepte +gesmolten gesteente voorkwam.</p> +<p>Op zekeren dag reed ik het dal in naar de verst bewoonde plek. Dicht +voorbij deze plek verdeelt de vallei zich in twee vervaarlijke +ravijnen, welke diep in de groote bergketen dringen. Ik beklom een +steilen top van misschien meer dan 6000 voet hoogte. Hier, gelijk +trouwens op alle punten, ontrolde <span class="pagenum">[<a id="pb358" +href="#pb358" name="pb358">358</a>]</span>zich een panorama, dat de +grootste belangstelling verdiende. Het was door een dezer ravijnen, dat +Pincheira Chili binnentrok en de naburige landstreek verwoestte. Deze +is dezelfde persoon, wiens aanval op eene estancia aan de Rio Negro ik +reeds vroeger (Hoofdstuk IV, deel I) beschreven heb. Hij was een +gedeserteerde Spaansche kleurling, die eene talrijke bende Indianen +bijeenbracht, en zich bij eene rivier in de Pampas vestigde. Aan geen +van de troepen, die uitgezonden waren om hem te zoeken, gelukte het +zijn schuilplaats te vinden. Van dit punt ging hij op weg, trok over de +Cordilleras langs passen welke vóor hem door niemand waren +betreden, verwoestte de pachterswoningen en dreef het vee naar zijn +schuilhoek. Pincheira was een verbazend ruiter, en hij maakte al zijne +manschappen even kloek, doordien hij zonder genade elk neerschoot, die +aarzelde hem te volgen. Het was tegen dezen man en andere zwervende +Indiaansche stammen, dat Rosas den verdelgingskrijg begon.</p> +<p class="tb"></p> +<p><span class="marginnote">13 September.</span> Wij verlieten de +bronnen van Cauquenes, sloegen weder den grooten weg in, en sliepen aan +de Rio Claro. Van dit punt reden wij naar de stad San Fernando. Voordat +wij hier aankwamen, had het laatste door land ingesloten keteldal zich +verruimd tot eene groote vlakte, die zich zoover zuidwaarts uitstrekte, +dat het was als zag men de besneeuwde toppen der meer verwijderde Andes +boven den horizon der zee liggen. San Fernando ligt 40 <span class= +"ex">leagues</span> van Santiago, en was mijn verste punt zuidwaarts, +want hier wendden wij ons rechthoekig naar de kust. Wij sliepen bij de +goudmijnen van Yaquil, geëxploiteerd door zekeren Nixon: een +welopgevoeden Amerikaan, aan wiens vriendelijkheid ik gedurende mijn +vierdaagsch verblijf in zijn huis veel verschuldigd ben. Den volgenden +morgen reden wij naar de mijnen, die eenige <span class= +"ex">leagues</span> ver bij den top van een hoogen heuvel zijn gelegen. +Onderweg zagen wij terloops het Tagua-meer, vermaard om zijne drijvende +eilanden, waarvan Gay eene <span class="pagenum">[<a id="pb359" href= +"#pb359" name="pb359">359</a>]</span>beschrijving heeft +gegeven.<a class="noteref" id="xd20e7383src" href="#xd20e7383" name= +"xd20e7383src">12</a> Deze eilanden bestaan uit stengels van allerlei +doode planten, die zich dooreenslingeren en waarop andere levenden +wortel schieten. Meestal zijn zij cirkelvormig, bij eene dikte van 4 +tot 6 voet, waarvan het grootste gedeelte onder water ligt. Steekt de +wind op, dan drijven zij van den eenen kant van het meer naar den +anderen, en nemen dikwijls vee en paarden als passagiers mede. Toen wij +aan de mijn kwamen, stond ik getroffen over het bleeke uiterlijk van +vele arbeiders. Op mijne vraag aan Nixon hoe hunne leefwijze was, +vertelde hij mij het volgende. De mijn is 450 voeten diep, en elk +arbeider draagt omstreeks 200 Eng. ponden gewicht aan steenen naar +boven. Met dezen last moeten zij tegen boomstammen opklimmen, welke in +eene zigzaglijn in de schacht staan, en waarin kruiselings kepen zijn +gehakt. Zelfs baardelooze jongelieden, 18 en 20 jaren oud en met weinig +ontwikkelde spieren (ik kon dit zien, daar zij slechts een broek aan +het naakte lichaam hadden), klimmen met dezen zwaren last uit ongeveer +dezelfde diepte. Een sterk man, die aan dit werk niet gewoon is, baadt +reeds in zijn zweet als hij niet meer dan zijn eigen lichaam naar boven +behoeft te dragen. Bij dezen zeer harden arbeid leven zij geheel van +gekookte boonen en brood. Liever zouden zij alleen brood hebben; maar +wijl hun meester in den waan is, dat zij van brood alleen zoo hard niet +kunnen werken, behandelen zij hen als paarden en laten hen boonen eten. +Het loon is hier iets hooger dan in de mijnen van Jajuel, nl. 24 tot 28 +shillings per maand. Zij verlaten de mijnen slechts eenmaal in de drie +weken, en blijven dan twee dagen bij hun gezin. Er bestaat hier een +zeer krasse maatregel, die voor den opzichter echter van veel nut is. +De eenige weg om goud te stelen is, dat men stukken erts wegbergt, en, +zoodra er gelegenheid is, naar buiten brengt. Telkens als de +<span class="ex">mayordomo</span> <span class="pagenum">[<a id="pb360" +href="#pb360" name="pb360">360</a>]</span>zulk een verborgen stuk +ontdekt, wordt de volle waarde er van op de loonen van alle arbeiders +verhaald, zoodat deze wel genoodzaakt zijn op elkander toezicht te +houden, tenzij dat allen samenspannen.</p> +<p>Als het erts naar den molen is gebracht, wordt het tot een uiterst +fijn poeder vermalen; door wassching verwijdert men de lichtere +deeltjes, en eindelijk wordt door <span class="ex">amalgamatie</span> +het stofgoud gebonden. Volgens de beschrijving is het wasschen eene +zeer eenvoudige bewerking; maar het is interessant te zien hoe +gemakkelijk het poedervormige moedergesteente van het metaal zelf +gescheiden wordt, door nauwkeurige regeling van den waterstroom naar +het soortelijk gewicht van het goud. De slib die uit de molens komt, +wordt in vijvertjes verzameld, waar zij bezinkt; nu en dan wordt zij +hieruit verwijderd en op een zelfden hoop geworpen. Dan begint eene +reeks van scheikundige werkingen: verschillende zouten kristalliseeren +aan de oppervlakte, en de massa wordt hard. Nadat zij een jaar of twee +zoo gelegen heeft, wordt zij opnieuw gewasschen, en scheidt dan goud +af. Deze bewerking kan zes- of zevenmaal worden herhaald; maar telkens +neemt de hoeveelheid goud af, en worden de vereischte tusschentijden +langer.<a class="noteref" id="xd20e7397src" href="#xd20e7397" name= +"xd20e7397src">13</a> Er valt niet aan te twijfelen, of de reeds +genoemde scheikundige werking maakt telkens nieuw goud uit de eene of +andere verbinding vrij. Het ontdekken van eene methode om zulks +vóór het eerste vermalen te doen plaats hebben, zou de +waarde van goudertsen ongetwijfeld vele malen verhoogen. Het is +merkwaardig te zien, hoe de kleine hier en daar verspreide +gouddeeltjes, die niet geheel vergaan zijn, zich eindelijk tot eene +merkbare hoeveelheid ophoopen. Kort geleden kregen eenige +mijnarbeiders, die zonder werk waren, verlof den grond om het huis en +de molens af te schrapen; zij wieschen de aldus verkregen aarde, en +scheidden zoo voor eene waarde van dertig dollars aan goud af. Dit is +eene getrouwe kopij van <span class="pagenum">[<a id="pb361" href= +"#pb361" name="pb361">361</a>]</span>hetgeen in de natuur plaats heeft. +Bergen zijn onderhevig aan verval en slijten, en met hen de +metaaladeren, die zij bevatten. Het hardste gesteente wordt tot uiterst +fijne modder herleid; de gewone metalen oxydeeren, en beiden worden +weggevoerd. Maar goud, platina en enkele anderen zijn bijna +onverwoestbaar, zinken door hun gewicht naar den bodem, en blijven daar +achter. Nadat geheele bergen aldus door de hand der natuur vermalen, +vergruisd en gewasschen zijn, wordt het overschot metaalhoudend, en +acht de mensch het de moeite waard het scheidingswerk te voltooien.</p> +<p>Al lijkt de bovengenoemde behandeling van de mijnwerkers ook slecht, +toch wordt het werk gaarne door hen aangenomen, want de toestand der +veldarbeiders is veel slechter. Hunne loonen zijn lager, en zij leven +bijna uitsluitend van boonen. Deze armoede moet hoofdzakelijk worden +toegeschreven aan de leenstelselvormige wijze, waarop het land bebouwd +wordt. De landeigenaar geeft eene kleine plek gronds aan den arbeider, +om daarop te bouwen en te kweeken, en heeft daarvoor dagelijks, zoolang +hij leeft en zonder uitbetaling van loon, het gebruik van zijne +diensten (of van die van een gevolmachtigde). Zoolang een vader geen +volwassen zoon heeft, die met zijn arbeid de rente kan betalen, is er, +behalve op enkele dagen, niemand die voor zijn stuk grond kan zorgen. +Dientengevolge is de diepste armoede een gewoon verschijnsel onder de +landbouwersklasse in Chili.</p> +<p>In dezen omtrek bevinden zich eenige oude Indiaansche bouwvallen, en +liet men mij een van die doorboorde steenen zien, welke, volgens +Molina, op vele plaatsen in groot aantal worden gevonden. Zij zijn +cirkelvormig, afgeplat, hebben eene middellijn van vijf tot zes inches, +en eene opening in het midden. Algemeen heeft men ondersteld, dat zij +als knoppen van knuppels werden gebruikt, al schijnt hun vorm ook +geenszins voor dat doel geschikt te wezen. Burchell<a class="noteref" +id="xd20e7406src" href="#xd20e7406" name="xd20e7406src">14</a> zegt, +dat sommige stammen in Zuid-Afrika wortels opgraven <span class= +"pagenum">[<a id="pb362" href="#pb362" name="pb362">362</a>]</span>met +behulp van een stok, die aan het eene einde puntig is; een ronde steen +met een gat in het midden, waarin het andere einde van den stok +bevestigd is, verhoogt de kracht en het gewicht er van. Men acht het +waarschijnlijk, dat de Indianen van Chili vroeger een of ander ruw +landbouwwerktuig in gebruik hadden.</p> +<p>Op zekeren dag kwam er bezoek van een Duitschen verzamelaar in +natuurlijke historie, Renaus geheeten, en bijna tegelijktijdig van een +ouden Spaanschen rechtsgeleerde. Met genoegen hoorde ik het gesprek +aan, dat tusschen hen gevoerd werd. Renaus sprak het Spaansch zoo goed, +dat de oude advocaat hem voor een Chileen hield. De Duitscher vroeg +hem, op mij zinspelende, wat hij wel van den koning van Engeland dacht, +die een geleerde naar Chili zond om hagedissen en kevers te verzamelen, +en steenen te breken. De oude advocaat dacht eene poos ernstig na, en +zeide toen:</p> +<p>“Dat is niet goed. <span class="ex" lang="es">Hay un gato +encerrado aqui</span> (Hier schuilt wat achter). Niemand is zoo rijk, +dat hij menschen kan uitzenden om zulke prullen te verzamelen. Mij +bevalt het niet. Indien een van ons naar Engeland ging om zulke dingen +te doen, gelooft u dan niet dat de koning van Engeland ons heel spoedig +uit zijn land zou zetten?”</p> +<p>En die oude rechtsgeleerde behoorde, ambtshalve, tot de beter +onderrichte en meer beschaafde klasse! Drie of vier jaren geleden liet +Renaus eenige rupsen in een huis te San Fernando onder bewaking van een +meisje achter, dat ze zou voeden, opdat zij later in kapellen zouden +veranderen. Dit werd ruchtbaar in de stad; de gouverneur en de +geestelijken hielden raad, en meenden dat hier ketterij in ’t +spel moest zijn. Diensvolgens werd Renaus bij zijn terugkeer gevangen +genomen.</p> +<p><span class="marginnote">19 September.</span> Wij verlieten Yaquil +en volgden de vlakke vallei, waardoor de Rio Tinderidica vloeit en van +gelijken vorm als het Quillota-dal. Ofschoon deze vallei slechts enkele +mijlen ten zuiden van Santiago ligt, is het klimaat er veel vochtiger, +met het gevolg dat er fraaie stukken weiland zijn, die niet bevloeid +<span class="pagenum">[<a id="pb363" href="#pb363" name= +"pb363">363</a>]</span>worden. Den 20sten volgden wij deze vallei tot +waar zij in eene groote vlakte overging, die van de zee tot aan het +gebergte ten westen van Rancagua reikt. Weldra verdwenen alle boomen en +zelfs de struiken, zoodat de bewoners bijna evenzeer van brandhout +verstoken zijn als die van de Pampas. Daar ik nooit van deze vlakten +gehoord had, stond ik zeer verrast een dergelijk landschap in Chili te +vinden. De vlakten behooren tot meer dan eene reeks met afwisselende +hoogten, en worden door breede dalen met vlakke bodems doorsneden. Deze +beide omstandigheden getuigen, evenals in Patagonië, van de +werking der zee op langzaam rijzend land. In de steile klippen, die +deze dalen begrenzen, zijn eenige groote holen, die zonder twijfel het +eerst door de golven gevormd zijn; een daarvan, <span class="ex">La +Cueva del Obispo</span> of Het Bisschopshol genaamd, is beroemd en was +voorheen heilig. Dien dag gevoelde ik mij zeer onwel, en met zoodanig +gevolg, dat ik niet vóór het einde van October hersteld +was.</p> +<p class="tb"></p> +<p><span class="marginnote">22 September.</span> Onze tocht leidde +voortdurend over groene, boomlooze vlakten. Den volgenden dag kwamen +wij aan een huis bij Navedad aan de zeekust, waar een rijke +<span class="ex">haciendero</span> ons onderkomen verschafte. Ik bleef +hier de twee volgende dagen, en besteedde die, ofschoon ik zeer onwel +was, aan het verzamelen van eenige zeeschelpdieren uit het Tertiaire +Tijdvak.</p> +<p class="tb"></p> +<p><span class="marginnote">24 September.</span> Thans was onze koers +naar Valparaiso gericht, dat ik den 27sten met veel moeite bereikte, en +waar ik tot het einde van October aan mijn bed gekluisterd bleef. +Gedurende dien tijd woonde ik in het huis van Corfield, wiens +vriendelijkheid jegens mij ik niet genoeg in woorden kan +uitdrukken.</p> +<hr class="tb"> +<p>Ik zal hier een paar opmerkingen bijvoegen over eenige viervoetige +dieren en vogels van Chili. De <span class="ex">Puma</span> of +Zuidamerikaansche <span class="pagenum">[<a id="pb364" href="#pb364" +name="pb364">364</a>]</span>Leeuw is hier niet zeldzaam. Dit dier heeft +eene groote geographische verspreiding, en wordt gevonden van af de +bosschen aan den evenaar, in de woestijnen van Patagonië, tot +53° of 54° zuidelijk in de koude en vochtige streken van +Vuurland. Ik heb zijn spoor gezien in de Cordilleras van Midden-Chili, +op eene hoogte van minstens 1000 voet. In La Plata jaagt de puma +voornamelijk op herten, struisvogels, bizcacha’s en andere kleine +viervoeters; zelden valt hij daar vee of paarden aan, en hoogst zelden +menschen. In Chili doodt hij echter vele jonge paarden en runderen, wat +waarschijnlijk een gevolg is van de schaarschheid aan andere +viervoetige dieren; ook hoorde ik, dat twee mannen en eene vrouw door +deze dieren gedood waren. Men zegt, dat de puma zijne prooi altijd +doodt, door deze op den schouder te springen, en dan met een zijner +klauwen het hoofd naar achteren te trekken totdat de halswervels +breken. In Patagonië heb ik geraamten van guanaco’s gezien, +wier halswervels aldus ontwricht waren.</p> +<p>Als de puma zijn bekomst heeft gegeten, bedekt hij het lijk met een +aantal groote struiken, en gaat er dan bij liggen waken. Deze gewoonte +is dikwijls oorzaak dat hij ontdekt wordt; want de condors die in de +lucht zweven, komen telkens omlaag om hun deel van het maal te hebben, +worden echter woedend verjaagd en vliegen alle tegelijk weer op. De +Chileensche Guaso weet dan, dat ergens een leeuw zijne prooi bewaakt. +De noodige bevelen worden gegeven, en mannen en honden snellen ter +jacht. Sir F. Head zegt, dat een Gaucho in de Pampas alleen bij het +zien van eenige condors die kringen in de lucht beschreven, uitriep: +“Een leeuw!” Mijzelf is het nooit gelukt iemand te +ontmoeten, die zulk een onderscheidingsvermogen bezat. Men zegt, dat, +als een puma eenmaal op deze wijze bij het bewaken van een lijk +overvallen en daarna opgejaagd is geworden, hij nooit die gewoonte meer +volgt, maar dat hij, na zich zat te hebben gegeten, ver wegloopt. De +puma wordt gemakkelijk gedood. In eene open of onbegroeide streek wordt +hij eerst met de bolas gegrepen, dan gelazeerd, en langs den grond +gesleept <span class="pagenum">[<a id="pb365" href="#pb365" name= +"pb365">365</a>]</span>totdat hij bewusteloos is. Te Tandeel, in het +zuiden van La Plata, vertelde men mij, dat daar in drie maanden tijds +honderd puma’s op die manier gedood waren. In Chili worden zij +meestal uit struiken of boomen verdreven, en dan neergeschoten of door +honden doodgebeten. De honden die voor deze jacht gebruikt worden, +behooren tot een bijzonder ras, <span class= +"ex">leonero’s</span><a class="noteref" id="xd20e7463src" href= +"#xd20e7463" name="xd20e7463src">15</a> geheeten; deze zijn fijne, +ranke dieren, evenals langbeenige terriers, maar met een aangeboren +bijzonder instinct voor deze soort van jacht. De puma wordt beschreven +als zeer listig; als hij vervolgd wordt, keert hij dikwijls op zijn +eerste spoor terug, doet dan eensklaps een zijsprong in het +kreupelhout, en wacht daar tot de honden voorbij zijn. Hij is een zeer +stil dier, en laat, zelfs als hij gewond is, geen geluid hooren, tenzij +eene enkele maal in den bronsttijd.</p> +<p>Onder de vogels verdienen twee soorten van het geslacht <span class= +"ex">Pteroptochos</span> (<span class="ex">megapodius</span> en +<span class="ex">albicollis</span> van Kittlitz) wellicht de meeste +aandacht. De eerste, die door de Chilenen “<span class="ex">el +Turco</span>” genoemd wordt, is zoo groot als een +jeneverbeslijster (<span class="ex">Turdus pilaris</span>), waaraan hij +ook eenigszins verwant is: met dit verschil, dat zijne beenen veel +langer, zijn staart korter, en de bek sterker zijn. Zijne kleur is +roodbruin. De <span class="ex">Turco</span> is niet zeldzaam. Hij leeft +op den grond, verscholen tusschen het kreupelhout dat op de droge en +dorre heuvels is verspreid. Nu en dan kan men hem, met den staart +overeind, op zijne steltvormige beenen met ongewone vlugheid uit het +eene kreupelbosch naar het andere zien huppelen. Er is inderdaad weinig +verbeelding noodig om te gelooven, dat de vogel over zichzelf beschaamd +en zich zijne belachelijke figuur bewust is. Op het eerste gezicht is +men geneigd uit te roepen: “Een afschuwelijk opgezet exemplaar is +uit het een of ander museum ontsnapt en weer levend geworden!” +Niet dan met de grootste moeite kan men hem dwingen op te vliegen; ook +loopt hij niet, maar huppelt slechts. De verschillende luide kreten, +die hij <span class="pagenum">[<a id="pb366" href="#pb366" name= +"pb366">366</a>]</span>uit als hij in de struiken verborgen zit, zijn +even vreemd als zijn voorkomen. Men zegt, dat hij in een diep gat onder +den grond zijn nest bouwt. Ik ontleedde verscheidene exemplaren en vond +in de maag, die zeer gespierd was, kevers, plantvezels en steentjes. +Wegens dit kenteeken, alsook om zijne lange beenen, schraapvoeten, +vliezig bekleedsel aan de neusgaten, en zijne korte gewelfde vleugels, +schijnt deze vogel in zekeren zin de lijsters met de orde der Hoenders +(<span class="ex">Rasores</span>) te verbinden.</p> +<p>De tweede soort of <span class="ex">Pteroptochos albicollis</span> +is, wat den vorm in ’t algemeen betreft, aan de eerste verwant. +Deze vogel draagt den naam van <span class="ex">Tapacolo</span>: +hetgeen beteekent: “bedek je achterdeel;” en dien naam +verdient de schaamtelooze vogel ten volle, want hij draagt zijn staart +meer dan rechtop, namelijk in eene richting naar den kop. Hij is zeer +algemeen, en houdt zich op aan den voet van boomstammen, of in de +struiken die op de naakte heuvels zijn verspreid, waar bijna geen +andere vogel leven kan. In zijne gewone voedingswijze, zijn snel heen +en weer huppelen uit de kreupelbosschen; in zijne zucht om zich te +verschuilen, zijn onwil om te vluchten, en in de wijze waarop hij zijn +nest bouwt, bezit hij veel overeenkomst met den Turco; maar zijn +voorkomen is niet zoo geheel belachelijk. De Tapacolo is zeer listig. +Als iemand hem schrik aanjaagt, blijft hij onbeweeglijk midden in een +kreupelboschje zitten, en tracht dan na eene poos heel behendig aan den +anderen kant weg te sluipen. Ook is hij een bedrijvige vogel, die +voortdurend geluiden maakt. Deze geluiden zijn verschillend en tevens +zeer zonderling; sommige gelijken veel op het gekir eener duif, andere +op het geborrel van water, en vele tarten alle andere geluiden. Het +landvolk zegt, dat hij vijfmaal in ’t jaar zijn geluid verandert, +hetgeen vermoedelijk met eene verandering van seizoen in verband +staat.<a class="noteref" id="xd20e7500src" href="#xd20e7500" name= +"xd20e7500src">16</a> <span class="pagenum">[<a id="pb367" href= +"#pb367" name="pb367">367</a>]</span></p> +<p>Twee soorten van kolibries zijn hier inheemsch: <span class= +"ex">Trochilus forficatus</span> vindt men over eene uitgestrektheid +van 2500 mijlen aan de westkust, van af het heete droge land van Lima, +tot aan de wouden van Vuurland, waar men hen in sneeuwstormen kan zien +fladderen. Op het met bosschen bedekte eiland Chiloë, dat een +uiterst vochtig klimaat heeft en waar dit vogeltje links en rechts +tusschen de druipende bladeren springt, is het misschien talrijker dan +bijna elke andere soort. Ik opende de magen van een aantal exemplaren, +die in verschillende streken van dit werelddeel geschoten waren, en +vond in alle even talrijke overblijfsels van insecten als in de maag +van een specht. Als deze species des zomers naar het zuiden trekt, +wordt zij vervangen door eene andere, die uit het noorden komt. Deze +tweede soort (<span class="ex">Trochilus gigas</span>) is een zeer +groote vogel in die tengere familie waartoe hij behoort. Als deze vogel +vliegt, heeft hij een zonderling voorkomen. Evenals andere van het +geslacht beweegt hij zich van plek tot plek met een snelheid, welke te +vergelijken is bij die van <span class="ex">Syrphus</span> onder de +vliegen, en van <span class="ex">Sphinx</span> onder de nachtvlinders; +maar als hij boven een bloem fladdert, klapwiekt hij zeer langzaam en +krachtig op eene wijze geheel verschillend van die trillende beweging, +welke aan de meeste soorten eigen is en het gonzende geluid +voortbrengt. Nooit zag ik een anderen vogel, wiens vleugels zoo +buitengewoon krachtig schenen (evenals bij een kapel) in verhouding tot +het lichaamsgewicht. Als hij langs eene bloem fladdert, opent en sluit +zijn staart zich als een waaier, terwijl het lichaam een bijna +vertikalen stand behoudt. Deze staartbeweging schijnt den vogel +tusschen de langzame slagen zijner vleugels <span class= +"pagenum">[<a id="pb368" href="#pb368" name="pb368">368</a>]</span>te +steunen en in evenwicht te houden. Ofschoon hij van de eene bloem naar +de andere vliegt om voedsel te zoeken, bevatte zijne maag bij onderzoek +meestal talrijke overblijfsels van insecten, zoodat ik vermoed +<span class="corr" id="xd20e7523" title="Niet in bron">dat</span> hij +de laatsten veel meer zoekt dan honig. Het geluid van deze soort is +uiterst doordringend, evenals dat van bijna de geheele familie. +<span class="pagenum">[<a id="pb369" href="#pb369" name= +"pb369">369</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7055" href="#xd20e7055src" name="xd20e7055">1</a></span> of +ongeveer 7040 Met. De Chimborazo is 20.700 voet of 6310 Met. hoog.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7072" href="#xd20e7072src" name="xd20e7072">2</a></span> Thomas +Cochrane (1775–1860), bekend Britsch admiraal, verviel in +ongenade, omdat hij medeplichtig was aan het verspreiden van een valsch +gerucht over Napoleon’s dood, ten einde zoo <a id="xd20e7075" +name="xd20e7075"></a>de koersen der Staatsfondsen te influenceeren. +Daarna diende hij in Chili, Brazilië en Griekenland.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7095" href="#xd20e7095src" name="xd20e7095">3</a></span> +Rondgang, of wel de open ruimte zelve, waar het weidende vee wordt +bijeengedreven.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7107" href="#xd20e7107src" name="xd20e7107">4</a></span> +Beheerder van een landgoed, huishofmeester, intendant.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7132" href="#xd20e7132src" name="xd20e7132">5</a></span> Lord +Anson (1697–1762), een bekend Engelsch admiraal, streed +voornamelijk tegen Spaansche schepen in den Stillen Oceaan. Hij bracht +der Spaansche macht veel nadeel toe, en plunderde twee +schatvaartuigen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7140" href="#xd20e7140src" name="xd20e7140">6</a></span> In +Spaansche landen vormt het eene soort van gerecht van geroosterd +rundvleesch in eene gekruide <span class="corr" id="xd20e7143" title= +"Bron: sous">saus</span> met aardappelen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7153" href="#xd20e7153src" name="xd20e7153">7</a></span> Behoort +tot de nachtzwaluwen (<span class="ex">Caprimulgidae</span>), Orde +<span class="ex">Macrochires</span>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7232" href="#xd20e7232src" name="xd20e7232">8</a></span> +<span class="ex">Rex</span> wil zeggen “Koning,” en +<span class="ex">Finis</span> “Einde.” De tekst zal +waarschijnlijk doelen op George <span class="corr" id="xd20e7240" +title="Bron: VI">IV</span> van Engeland, die geboren werd in 1762 en +regeerde van 1820–1830.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7319" href="#xd20e7319src" name="xd20e7319">9</a></span> Onder +<span class="ex">dislocatie</span> verstaat men in de geologie eene +<span class="ex">breuk</span> en daaruit gevolgde <span class= +"ex">verplaatsing</span> in de oorspronkelijk horizontaal afgezette +aardlagen. Dit verschijnsel hangt ten nauwste samen met het inzinken +van de aardkorst door het inkrimpen der kern.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7334" href="#xd20e7334src" name="xd20e7334">10</a></span> +Caldcleugh in de Philosoph. Transact. van het jaar 1836—Na de +aardbeving, die plaats had op 19 November 1822, bleek een groot +gedeelte der kust van Chili 3 tot 4 voet gerezen te zijn, zoodat onder +tal van doode visschen, eene menigte strandschelpdieren blootkwamen, +die nog aan de rotsen vastzaten. Bij die in Febr. 1835 waren de +Chileensche vulkanen <span class="ex">Yanteles</span> en <span class= +"ex">Osorno</span> in werking. De eerste ligt tegenover het eiland +Chiloë, op 43° 29′ Z.B. en heeft eene hoogte van 2447 +met.; de Osorno in de provincie Llanquihue op 41° 9′ Z.B., en +is 2250 met. hoog. Ook toen steeg een deel van Chili.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7356" href="#xd20e7356src" name="xd20e7356">11</a></span> +Gedisloqueerde en geinjiciëerde, zegt men in wetenschappelijke +termen. De afgekoelde ingespoten vulkanische gesteenten heeten +<span class="ex">dijken</span>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7383" href="#xd20e7383src" name="xd20e7383">12</a></span> +“Annales des Sciences Naturelles,” mars 1833. Gay, een +ijverig en bekend natuurvorscher, hield zich toen bezig met de studie +van alle takken der natuurlijke historie in het koninkrijk Chili.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7397" href="#xd20e7397src" name="xd20e7397">13</a></span> Volgens +het zeggen der inboorlingen wordt in die tusschentijden het metaal +“voortgebracht.”</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7406" href="#xd20e7406src" name="xd20e7406">14</a></span> +Burchell’s <span class="ex" lang="en">Travels</span>, deel II, +blz. 45.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7463" href="#xd20e7463src" name="xd20e7463">15</a></span> Leonero +wil zeggen: leeuwenbewaker.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7500" href="#xd20e7500src" name="xd20e7500">16</a></span> Het +verdient opmerking, dat Molina, ofschoon alle vogels en viervoetige +dieren van Chili uitvoerig beschrijvende, geen enkele maal van dit +geslacht melding maakt, waarvan de soorten zoo algemeen zijn en zulke +merkwaardige gewoonten hebben. Wist hij niet recht in welke klasse hij +het zou plaatsen, en dacht hij daarom dat het raadzamer was te zwijgen? +Het is alweer een voorbeeld van de vele gevallen dat schrijvers +onderwerpen weglaten, waar men dit het minst zou verwachten.</p> +</div> +</div> +<div id="ch13" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="label">Hoofdstuk XIII.</h2> +<h2 class="main">Chiloë en de Chonos-Eilanden.</h2> +<p class="firstpar"><span class="marginnote">10 November 1834.</span> +De <span class="ex">Beagle</span> zeilde van Valparaiso naar het +zuiden, met het doel het zuidelijk deel van Chili, het eiland +Chiloë, en het gebroken land—de Chonos-archipel +geheeten—tot aan het schiereiland Tres Montes op te meten. Op den +21sten ankerden wij in de baai van San Carlos, de hoofdstad van +Chiloë.<a class="noteref" id="xd20e7540src" href="#xd20e7540" +name="xd20e7540src">1</a></p> +<p>Het eiland is omtrent 90 mijlen lang, bij eene breedte van iets meer +dan dertig. Het land is heuvel-, doch niet bergachtig, en is, behalve +op enkele plekken waar het groen rondom de met stroo gedekte hutten is +weggekapt, geheel met een groot woud bedekt. Van verre gelijkt de +aanblik eenigszins op dien van Vuurland; maar van dichterbij gezien +zijn de bosschen onvergelijkelijk prachtiger. Vele soorten van fraaie, +altijd groene boomen en planten die een tropisch karakter dragen, +vervangen hier de donkere, sombere beuken der zuidelijke stranden. In +den winter is het klimaat afschuwelijk, en des zomers is het maar +weinig beter. Ik denk, dat er in de gematigde luchtstreken der aarde +weinige plekken zijn, waar zooveel regen valt. De winden zijn zeer +onstuimig, en de lucht is bijna altijd bewolkt. Eene week lang mooi +weder te hebben, is iets wonderlijks. Het is zelfs moeilijk de +Cordilleras vluchtig te zien. Tijdens ons eerste bezoek vertoonde de +Vulkaan Osorno op zekeren morgen zijne breede omtrekken. Dit gebeurde +vóór zonsopgang. Toen eindelijk de zon opging, was het +<span class="pagenum">[<a id="pb370" href="#pb370" name= +"pb370">370</a>]</span>verrassend te zien hoe deze omtrekken allengs in +het wazige schijnsel van den oostelijken hemel verdwenen.</p> +<p>Om hunne gelaatskleur en kleine gestalte schijnen de bewoners voor +drie vierden Indiaansch bloed in de aderen te hebben. Zij vormen een +onderdanig, rustig en vlijtig slag van menschen. Ofschoon de vruchtbare +grond, die uit de verweering der vulkanische gesteenten is ontstaan, +een weligen plantengroei voortbrengt, is het klimaat toch niet gunstig +voor een product, dat veel zonneschijn noodig heeft om te rijpen. Er is +voor de groote viervoetige dieren zeer weinig weiland, en +dientengevolge zijn de voornaamste voedingsmiddelen: varkens, +aardappelen en visch. Alle bewoners dragen sterke wollen kleeren, die +elke familie voor zichzelve vervaardigt en met indigo of eene +donkerblauwe kleur verft. De kunst staat echter op den laagsten trap, +gelijk te zien is aan hunne zonderlinge manier van ploegen, hunne wijze +van spinnen, koren malen, en aan den bouw van hunne booten.</p> +<p>De wouden zijn zoo ondoordringbaar, dat het land nergens bebouwd +wordt, behalve in de nabijheid der kust en op de naburige eilandjes. +Zelfs daar waar paden bestaan, zijn deze bijna onbegaanbaar wegens de +zachte en moerassige gesteldheid van den grond. De bewoners doen, +evenals die van Vuurland, hunne tochten voornamelijk langs het strand +of in booten. Ofschoon er overvloed van voedsel is, zijn de lieden zeer +arm; er is geen vraag naar werk, en bijgevolg kunnen de lagere klassen +geen geld genoeg bijeengaren om zelfs de kleinste weeldeartikelen te +koopen. Ook is er groot gebrek aan een circulatie-middel. Ik heb een +man een zak houtskool op zijn rug zien wegbrengen, om daarvoor een +kleinigheid te koopen, en een ander eene plank zien wegdragen om die +tegen eene flesch wijn te ruilen. Elk handelaar moet dus ook koopman +zijn, en de goederen die hij in ruil neemt, weder verkoopen.</p> +<p><span class="marginnote">24 November.</span> De jol en de +walvischboot werden onder bevel van Mr. (nu kapitein) Sulivan +uitgezonden, om de oostelijke of binnenkust van Chiloë op te +<span class="pagenum">[<a id="pb371" href="#pb371" name= +"pb371">371</a>]</span>meten, en met last om de <span class= +"ex">Beagle</span> aan het zuideinde van het eiland te +ontmoeten—welk punt zij langs de buitenzijde zouden bereiken, om +zoodoende het geheele eiland rond te varen. Ik vergezelde deze +expeditie; maar in plaats van den eersten dag in de booten te gaan, +huurde ik paarden om mij naar het aan het noordeinde van het eiland +gelegen Chacao te brengen. De weg liep langs de kust en kruiste telkens +voorgebergten, die met prachtige wouden waren bedekt. Op deze +belommerde paden is het volstrekt noodzakelijk den geheelen weg met +houtblokken te bedekken, die in ’t vierkant afgezaagd en naast +elkander worden gelegd. Doordien de zonnestralen nooit door de altijd +groene bladeren dringen, is de grond zoo vochtig en week, dat zonder +die houtbedekking man noch paard over het pad zouden kunnen gaan. Ik +kwam in het dorp Chacao, kort nadat de bemanning der booten de tenten +voor den nacht had opgeslagen.</p> +<p>In dezen omtrek was het hout over eene groote uitgestrektheid +gekapt, en gaf het woud menig rustig en schilderachtig hoekje te zien. +Chacao was vroeger de voornaamste haven van het eiland; maar toen vele +schepen door de gevaarlijke stroomingen en klippen in de Straat +verloren waren gegaan, verbrandde het Spaansche gouvernement de kerk, +en noodzaakte dus op willekeurige wijze het meerendeel der bewoners +naar San Carlos te verhuizen. Wij lagen nog niet lang in ons bivouak, +toen de zoon van den gouverneur op bloote voeten naar omlaag kwam, om +ons op te nemen. Toen hij de Engelsche vlag aan den top van den mast +der jol bespeurde, vroeg hij met de grootste onverschilligheid of deze +soms altijd te Chacao moest wapperen. Op verscheidene plaatsen waren de +bewoners zeer verwonderd booten van een <span class="corr" id= +"xd20e7565" title="Bron: oorlogschip">oorlogsschip</span> te zien +verschijnen, en hoopten en geloofden, dat dit de voorlooper eener +Spaansche vloot was, die het eiland op het patriottische gouvernement +van Chili kwam heroveren. Alle gezaghebbende personen waren intusschen +van ons voorgenomen bezoek onderricht, en ontvingen ons uiterst +beleefd. Terwijl wij ons avondeten gebruikten, <span class= +"pagenum">[<a id="pb372" href="#pb372" name= +"pb372">372</a>]</span>bracht de gouverneur ons een bezoek. Hij was +luitenant-kolonel in Spaanschen dienst geweest, maar verkeerde nu in de +diepste armoede. Hij gaf ons twee schapen, en nam in ruil daarvoor twee +katoenen zakdoeken, eenige koperen sieraden en een weinig tabak.</p> +<p><span class="marginnote">25 November.</span> Stroomen regen, welke +intusschen niet beletten, dat wij snel de kust afzakten tot aan +Huapi-lenou. Deze geheele oostkust van Chiloë heeft hetzelfde +aanzien: eene vlakte, welke door valleien gebroken en in kleine +eilanden verdeeld is—alles met een ontoegankelijk, donkergroen +woud bedekt. Aan de kanten zijn eenige open ruimten, die de hutten met +hare hooge daken omringen.</p> +<p><span class="marginnote">26 November.</span> Bij het aanbreken van +den dag was de lucht prachtig helder. De vulkaan Osorno wierp wolken +rook uit. Deze bij uitstek fraaie berg met zijne zuiver kegelvormige +gedaante, is geheel met sneeuw bedekt en staat tegenover de +Cordilleras. Ook een andere groote vulkaan, met een zadelvormigen top, +spoot uit zijn reusachtigen krater kleine stralen stoom omhoog. +Vervolgens zagen wij den Corcovado, die den naam van “el famoso +Corcovado” ten volle verdient, met zijn hoogen top. Zoo zagen wij +dan van eenzelfde punt drie groote werkende vulkanen, elk van omstreeks +7000 voet hoogte.</p> +<p>Behalve deze waren er, ver zuidwaarts, andere hooge met sneeuw +bedekte toppen, die, ofschoon niet als werkzaam bekend, oorspronkelijk +vulkanisch moeten geweest zijn. In dezen omtrek is de Andesketen over +het geheel niet zoo hoog als in Chili; ook schijnt zij niet zulk een +volkomen scheidsmuur tusschen de aangrenzende gewesten der aarde te +vormen. Hoewel deze groote keten in eene rechte lijn van noord naar +zuid loopt, scheen zij, ten gevolge van een gezichtsbedrog, altijd min +of meer gebogen. Dit bedrog vond zijn oorzaak in de convergentie der +lijnen, die van de verschillende toppen naar het oog des waarnemers +werden getrokken, evenals de stralen van een halven cirkel in zijn +middelpunt convergeeren; en wegens de helderheid van den <span class= +"pagenum">[<a id="pb373" href="#pb373" name= +"pb373">373</a>]</span>dampkring en de afwezigheid van alle +tusschenliggende voorwerpen, was het niet mogelijk over den afstand der +verst verwijderde toppen te oordeelen: zij schenen in een eenigszins +afgeplatten cirkel te staan.</p> +<p>Toen wij des middags aan land gingen, zagen wij een gezin van zuiver +Indiaansch bloed. De vader vertoonde eene zonderlinge gelijkenis met +York Minster, en enkele van de jongere knapen met hunne roodachtige +gelaatskleur hadden voor Pampas-Indianen kunnen doorgaan. Na al wat ik +gezien heb, houd ik mij overtuigd, dat tusschen de verschillende +Indiaansche stammen eene nauwe verwantschap bestaat, niettegenstaande +zij verschillende talen spreken. Dit gezelschap kon maar weinig +Spaansch voor den dag brengen, en sprak onder elkander zijne eigene +taal. Het is aardig de inboorlingen tot denzelfden trap van beschaving +gestegen te zien—hoe laag deze ook zij—als die welken hunne +overwinnaars bereikt hebben. Meer naar het zuiden zagen wij vele echte +Indianen. Werkelijk hebben op sommige eilandjes al de bewoners hunne +Indiaansche bijnamen behouden. Volgens den census van 1832 wonen op +Chiloë en onderhoorigheden 42000 zielen. Het meerendeel daarvan +schijnt van gemengd bloed te zijn; elf duizend hebben hunne Indiaansche +bijnamen behouden, maar het is niet waarschijnlijk, dat deze juist +allen van zuiveren bloede zijn. Hunne leefwijze is dezelfde als die van +de andere arme bewoners. Ofschoon allen christenen zijn, beweert men, +dat zij nog enkele vreemde bijgeloovige ceremoniën bezitten, en +volgens eigen verklaring met den duivel in gemeenschap staan, die in +sommige holen verborgen is. Voorheen zond men elk, die van deze zonde +overtuigd werd, naar de Inquisitie te Lima. Vele bewoners, die niet +onder de elf duizend met Indiaansche bijnamen begrepen zijn, kunnen +naar het uiterlijk niet van Indianen onderscheiden worden. Gomez, de +gouverneur van Lemuy, stamt aan beide zijden van Spaansche edelen af; +maar door voortdurend gemengde huwelijken met inboorlingen is de +tegenwoordige afstammeling een Indiaan. Aan den anderen kant pocht de +gouverneur van <span class="pagenum">[<a id="pb374" href="#pb374" name= +"pb374">374</a>]</span>Quinchao zeer op zijn zuiver gehouden Spaansch +bloed.</p> +<p>Des nachts bereikten wij eene fraaie kleine kreek in het noorden van +het eiland Caucahue. De menschen klaagden hier over gebrek aan land. +Gedeeltelijk is dit te wijten aan hunne eigen nalatigheid in het +sloopen van bosschen, anderdeels aan drukkende bepalingen van het +gouvernement, hetwelk eischt om vóór den aankoop van een +stuk land, hoe klein ook, twee shillings aan den opzichter te betalen +voor elken gemeten <span class="ex">cuadro</span> (150 □ +yards),<a class="noteref" id="xd20e7592src" href="#xd20e7592" name= +"xd20e7592src">2</a> behalve den prijs dien hij voor de waarde van het +land verkiest te stellen. Na zijne schatting, moet het land driemaal in +veiling worden gebracht, en zoo niemand meer biedt, kan de kooper het +voor dien prijs krijgen. Al deze afpersingen moeten een ernstige +hinderpaal zijn voor het ontbosschen van een land, waar de bewoners zoo +uitermate arm zijn. In de meeste landen worden de wouden zonder veel +moeite door middel van vuur gesloopt; maar op Chiloë is het wegens +de vochtige gesteldheid van het klimaat en de soort boomen noodig hen +eerst te kappen. Dit is een gevoelig nadeel voor de welvaart van +Chiloë. In den Spaanschen tijd konden de Indianen geen land in +bezit krijgen, en kon een gezin, na een stuk grond te hebben ontboscht, +verdreven worden met verbeurdverklaring van zijne goederen door het +gouvernement. De Chileensche autoriteiten verrichten thans eene daad +van rechtvaardigheid, door deze arme Indianen voor hun verlies +schadeloos te stellen en elk man, overeenkomstig zijn stand, een zekere +hoeveelheid land te geven. De waarde van niet ontboschte gronden is +zeer gering. Het gouvernement gaf aan Douglas (den tegenwoordigen +opzichter, die mij deze bijzonderheden mededeelde) 8½ □ +mijl bosch in de nabijheid van San Carlos, in ruil voor eene schuld; en +dezen grond verkocht hij voor 350 dollars of ongeveer 70 pond +sterling.</p> +<p>Op de twee volgende dagen was het fraai weder, en bereikten wij des +avonds het eiland Quinchao. Deze buurtschap is het meest bebouwde +gedeelte van den archipel; want eene <span class="pagenum">[<a id= +"pb375" href="#pb375" name="pb375">375</a>]</span>breede strook lands +op de kust van het hoofdeiland, alsmede op vele aangrenzende kleinere +zijn bijna geheel van bosch bevrijd. Sommige pachthoeven schenen zeer +welvarend. Benieuwd hoe rijk zoo’n pachter hier wel zijn zou, +vroeg ik Douglas daarnaar; maar deze zeide, dat geen van deze lieden +geacht kon worden een geregeld inkomen te bezitten. Een van de rijkste +landeigenaars zou mogelijk in een lang, werkzaam leven een 1000 pond +sterling kunnen bijeenbrengen; maar mocht dit gebeuren, dan zou toch al +het geld in een geheimen hoek verborgen worden, want bijna elk gezin is +gewoon zijne schatten in eene kruik of kist onder den grond te +begraven.</p> +<p><span class="marginnote">30 November.</span> Zondagmorgen vroeg +bereikten wij Castro, de oude hoofdstad van Chiloë, thans echter +eene zeer ellendige en verlaten plaats. De gewone vierhoekige aanleg +der Spaansche steden kon hier duidelijk worden waargenomen, maar de +straten waren met een fraai groen grastapijt bedekt, waarop schapen +graasden. De kerk, welke in het midden staat, is geheel van planken +gebouwd en heeft een schilderachtig en eerwaardig voorkomen. De armoede +der plaats kan worden opgemaakt uit het feit, dat hoewel zij nog een +honderdtal inwoners bevatte, een van ons gezelschap nergens een pond +suiker of een gewoon mes kon koopen. Niemand bezat hier een horloge of +klok; en een oud man, die voor een goed tijdkenner doorging, werd +gebruikt om op den gis de kerkklok te luiden. De komst van onze booten +was eene zeldzame gebeurtenis in dezen stillen, afgelegen hoek der +wereld; en bijna alle bewoners kwamen naar het strand, om ons onze +tenten te zien opslaan. Zij waren zeer beleefd en boden ons een huis +aan; één man stuurde ons zelfs een vat appeldrank ten +geschenke. In den namiddag gingen wij den gouverneur een bezoek +brengen—een kalm oud man, die in zijn uiterlijk en leefwijs bijna +niet boven een Engelschen hutbewoner stond. Des avonds viel er een +hevige regen, maar deze was ternauwernood in staat den grooten kring +van nieuwsgierigen om onze tenten te verjagen. Een Indiaansch gezin, +dat <span class="pagenum">[<a id="pb376" href="#pb376" name= +"pb376">376</a>]</span>in eene kano van Caylen gekomen was om handel te +drijven, kampeerde in onze nabijheid. Zoolang het regende, hadden deze +lieden geene beschutting. Des morgens vroeg ik aan een jongen Indiaan, +die tot op de huid toe nat was, hoe hij den nacht had doorgebracht. Hij +scheen volkomen met zijn lot tevreden en antwoordde: +“<span class="ex" lang="es">Muy bien, segnor.</span>” (Zeer +goed, mijnheer).</p> +<p><span class="marginnote">1 December.</span> Wij stevenden naar het +eiland Lemuy. Ik was verlangend eene steenkolenmijn te onderzoeken, +waarvan men mij verteld had, maar die een bruinkolenlaag bleek te zijn +in den zandsteen (waarschijnlijk van een oud <span class="corr" id= +"xd20e7615" title="Bron: tertiar">tertiair</span> tijdvak), waaruit +deze eilanden bestaan. Toen wij Lemuy bereikten, kostte het ons veel +moeite eene plek te vinden om onze tenten op te slaan; want het was +springtij, en het land was tot aan den rand van het water met bosch +bedekt. In korten tijd waren wij omringd door een grooten troep lieden +van bijna echt Indiaansch ras. Zij waren zeer verwonderd over onze +komst, en zeiden tot elkander:</p> +<p>“Dit is de reden waarom wij onlangs zooveel papegaaien hebben +gezien; de <span class="ex">cheucau</span> (een zonderlinge kleine +vogel met roode borst, die het dichte woud bewoont en zeer eigenaardige +geluiden voortbrengt) heeft niet zonder reden “pas op” +geschreeuwd.”<a class="noteref" id="xd20e7623src" href= +"#xd20e7623" name="xd20e7623src">3</a></p> +<p>Spoedig kregen zij zin om te ruilen. Geld was bijna niets waard, +maar hunne begeerte naar tabak was iets zeer buitengewoons. Na den +tabak, had indigo de meeste waarde; dan volgden Spaansche peper, oude +kleeren en kruit. Het laatste artikel was noodig voor een zeer +onschuldig doel. Elk kerspel had namelijk een eigen snaphaan, en nu +diende het kruit om op heilige of feestdagen rumoer te maken.</p> +<p>De menschen leven hier voornamelijk van schaaldieren en aardappelen. +In sommige tijden van het jaar vangen zij <span class="pagenum">[<a id= +"pb377" href="#pb377" name="pb377">377</a>]</span>ook veel visch in +<span class="ex">corrales</span> (heggen of omheiningen onder water), +die bij vallend tij op de modderbanken is achtergebleven. Nu en dan +houden zij kippen, schapen, geiten, varkens, paarden en rundvee; de +volgorde waarin zij hier genoemd worden, drukt de getalverhouding uit. +Nooit zag ik zulke voorkomende en onderdanige manieren als bij deze +lieden. Meestal begonnen zij met te verklaren, dat zij arme +inboorlingen van de plaats en geen Spanjaarden waren, en dat zij +schromelijk gebrek hadden aan tabak en andere versnaperingen of +gemakken. Op Caylen, het meest zuidelijke eiland, kochten onze +zeelieden voor een handvol tabak ter waarde van drie halve pences, twee +hoenders, waarvan een (zoo beweerde de Indiaan) een vlies tusschen de +teenen had, en die een fraaie eend bleek te zijn; en voor <span class= +"corr" id="xd20e7638" title="Bron: twee">eenige</span> katoenen +zakdoeken ter waarde van drie shillings, werden drie schapen en een +groote rist uien gekocht. De jol werd hier op eenigen afstand van het +strand voor anker gelegd, daar wij bevreesd waren voor dieven gedurende +den nacht. Om dezelfde reden zeide onze stuurman, Douglas, aan den +commandant der plaats, dat wij altijd schildwachten met geladen geweren +op post zetten, en dat wij, geen Spaansch kennende, zoodra wij iemand +in het duister zagen rondsluipen, onverbiddelijk op hem zouden +schieten. Op zeer onderdanige wijze keurde de commandant de billijkheid +van dezen maatregel goed, en beloofde ons, dat niemand dien nacht uit +zijn huis zou komen.</p> +<p>Gedurende de vier volgende dagen zeilden wij voortdurend zuidwaarts. +Over het geheel behield het land hetzelfde aanzien, doch was veel +minder dicht bewoond. Op het groote eiland Tanqui was bijna geen enkele +open plek, en strekten de boomen hunne takken aan alle zijden boven het +strand uit. Op zekeren dag bespeurde ik op de zandsteenklippen eenige +zeer fraaie planten van de <span class="ex">panque</span> (<span class= +"ex">Gunnera scabra</span>), welke eenigszins op eene reusachtige +rhabarberplant gelijkt. De inwoners eten de stengels, die een +zuurachtigen smaak bezitten, looien het leder met de wortels, en +bereiden eene zwarte verf daaruit. Het blad is bijna <span class= +"pagenum">[<a id="pb378" href="#pb378" name= +"pb378">378</a>]</span>cirkelvormig, maar aan den rand van diepe +insnijdingen of tanden voorzien. Ik mat er een, dat bijna acht voet in +middellijn was, en dus niet minder dan 24 voet in omtrek. De stengel is +iets meer dan een yard hoog, en elke plant spreidt vier of vijf van +deze reusachtige bladeren uit, die te zamen een prachtigen aanblik +opleveren.<a class="noteref" id="xd20e7651src" href="#xd20e7651" name= +"xd20e7651src">4</a></p> +<p><span class="marginnote">6 December.</span> Wij bereikten Caylen, +dat <span class="ex">el fin del Cristiandad</span> genoemd wordt. Des +morgens vertoefden wij eenige minuten in een huis aan het noordeinde +van Laylec—een zeer armzalig gehucht, dat den uitersten zetel +vormde van het Zuidamerikaansche christendom. Het lag op +43°10′ Z.B., derhalve twee graden zuidelijker dan de Rio +Negro aan de Atlantische kust. Deze afgezonderde christenen waren zeer +arm, en bedelden onder verontschuldiging van hun toestand om wat tabak. +Als bewijs van de armoede dezer Indianen wil ik vermelden, dat wij kort +te voren een man hadden ontmoet, die drie en een halven dag geloopen +had (en denzelfden weg terug moest), om den geringen prijs van een +bijltje en eenigen visch te ontvangen. Als men zich zooveel inspanning +getroost om zulk eene kleine schuld te beuren, hoe moeilijk moet het +dan zijn om het kleinste artikel te koopen!</p> +<p>Des avonds bereikten wij het eiland San Pedro, waar wij de +<span class="ex">Beagle</span> voor anker vonden. Bij het omvaren van +de landpunt, gingen twee onzer officieren aan wal om met den theodoliet +eene reeks hoeken te meten. Een vos (<span class="ex">Canis +fulvipes</span>), tot eene soort behoorende welke uitsluitend op dit +eiland voorkomt, hier zeer zeldzaam is en als eene nieuwe species moet +worden aangezien, zat op de rotsen. Hij zat zoo aandachtig en verdiept +naar het werk der officieren te kijken, dat ik hem in stilte van +achteren kon naderen en met mijn geologischen hamer op den kop kon +<span class="pagenum">[<a id="pb379" href="#pb379" name= +"pb379">379</a>]</span>slaan. Deze vos, die meer nieuwsgierig of +wetenschappelijk, doch minder wijs was dan zijne broeders in het +algemeen, staat nu opgezet in het Museum van de Zoological Society.</p> +<p>Wij bleven drie dagen in deze haven. Op een daarvan poogde kapitein +Fitz-Roy met een gezelschap den top van San Pedro te bereiken. De +bosschen hadden hier een eenigszins ander aanzien dan die op het +noordelijk deel van het eiland. Ook het gesteente verschilde en bestond +uit glimmerschiefer. Er was geen strand, en de steile rotsen daalden +bijna loodrecht in het water. Dientengevolge was het voorkomen over +’t geheel meer dat van Vuurland dan van Chiloë. Vruchteloos +trachtten wij den top te bereiken; het woud was zoo ondoordringbaar, +dat niemand die dit niet gezien heeft, zich zulk eene verwarde massa +van stervende en doode stammen kan voorstellen. Ik ben er zeker van, +dat onze voeten dikwijls langer dan tien minuten achtereen den grond +niet raakten, en menigmaal waren wij tien tot vijftien voeten er boven, +zoodat onze zeelieden voor den grap de peilingen afriepen. Op andere +keeren kropen wij achter elkander op handen en voeten onder de verrotte +stammen door. Op het lagere gedeelte van den berg zag men statige +boomen van den <span class="ex">Drymis Winteri</span>, eene soort +laurierboomen evenals de sassafras met welriekende bladeren, en ook +andere waarvan ik de namen niet ken, door een kruipenden bamboes- of +rietstengel ontvlochten.<a class="noteref" id="xd20e7680src" href= +"#xd20e7680" name="xd20e7680src">5</a> Hier geleken wij meer op +visschen die in een net spartelden, dan op menschen. Op de hoogere +gedeelten maken de grootere boomen plaats voor kreupelhout, met hier en +daar een rooden ceder-, een lorke- of een pijnboom. Ook vond ik tot +mijn genoegen, onzen ouden vriend, den zuidelijken beuk. Het waren +echter schrale, weinig ontwikkelde boomen en ik onderstel dat hier +hunne noordelijke grens moet zijn. Eindelijk gaven wij, wanhopig, de +poging op. <span class="pagenum">[<a id="pb380" href="#pb380" name= +"pb380">380</a>]</span></p> +<p><span class="marginnote">10 December.</span> De jol en de +walvischboot, onder leiding van Sulivan, zetten de opmeting voort, +terwijl ik aan boord bleef van de <span class="ex">Beagle</span>, die +den volgenden morgen San Pedro verliet en koers zette naar het zuiden. +Op den 13den liepen wij snel eene opening binnen in het zuidelijk deel +van den Guaitecas- en Chonos-archipel; en het was gelukkig, dat wij dit +deden, want den volgenden dag woedde er een storm, Vuurland waardig, +met groote kracht. Aan den donkerblauwen hemel pakten zich witte +wolkgevaarten samen, te midden waarvan zwarte dampstroomen met snelheid +werden voortgedreven. De opvolgende bergketenen geleken op zwarte +schaduwen; en de ondergaande zon wierp op het boschland een gelen +glans, die veel overeenkwam met het schijnsel van een wijngeestvlam. +Het water zag wit van het vliegende schuim, en de wind huilde en gierde +opnieuw door het want. Het was een onheilspellend, grootsch schouwspel. +Gedurende enkele minuten vertoonde zich een heldere regenboog; en nu +nam men het zeldzame verschijnsel waar, dat de gewone halve cirkel, +door breking en terugkaatsing van het licht op het schuim dat over de +oppervlakte van het water werd gedreven, in een geheelen +veranderde—eene voortzetting van den prismatischen kleurenband, +die zich van de uiteinden van den gewonen boog, over de baai heen, tot +dicht bij de zijde van het schip uitstrekte, en aldus een verwrongen, +maar bijna volledigen ring vormde.</p> +<p>Wij bleven hier drie dagen. Het slechte weder hield aan; maar wijl +de oppervlakte van het land op al deze eilanden nagenoeg ontoegankelijk +is, deed dat weinig ter zake. De kust is zoo ruw, zoo oneffen, dat wie +daar langs poogt te wandelen, genoodzaakt is voortdurend over de +scherpe rotsen van glimmerschiefer op en neer te klauteren. En wat de +bosschen betrof—onze aangezichten, handen en scheenbeenderen +droegen de sporen van de mishandeling, die wij bij de minste poging om +in hunne verboden schuilhoeken door te dringen, ondervonden. +<span class="pagenum">[<a id="pb381" href="#pb381" name= +"pb381">381</a>]</span></p> +<p><span class="marginnote">18 December.</span> Wij bleven voortdurend +op zee. Den 20sten zeiden wij het zuiden vaarwel, en wendden bij een +gunstigen wind den boeg van het schip noordwaarts. Van kaap Tres Montes +af zeilden wij voorspoedig langs de hooge verweerde kust, die met de +steile omtrekken van hare bergen en het dichte woudtapijt op hare bijna +loodrechte rotswanden, een merkwaardigen aanblik oplevert. Den +volgenden dag werd eene haven ontdekt, welke op deze gevaarlijke kust +voor een schip in nood van grooten dienst zou kunnen zijn. Zij is +gemakkelijk te herkennen aan een 1600 voet hoogen berg, van eene nog +zuiverder kegelvormige gedaante dan het vermaarde suikerbrood bij Rio +de Janeiro. Den volgenden dag gingen wij voor anker, en slaagde ik er +in den top van dezen berg te bereiken. Het was eene vermoeiende +onderneming, want de hellingen waren zóó steil, dat op +sommige plaatsen de boomen als ladders gebruikt moesten worden. Hier +waren ook verscheidene uitgestrekte kreupelboschjes van de <span class= +"ex">Fuchsia</span>, met hare fraaie hangende bloemen bedekt, maar zeer +moeilijk om door te kruipen. In deze woeste streken is het een groot +genot den top van een berg te bereiken. Men wordt gedreven door eene +onbestemde verwachting iets zeer vreemds te zullen zien; en hoe +dikwijls ook teleurgesteld, liet die verwachting nooit na mij bij elke +poging opnieuw te streelen. Ieder moet dat triomfantelijke gevoel van +trots kennen, hetwelk een grootsch uitzicht van een hoog gelegen punt +aan onze ziel verschaft. In deze weinig bezochte oorden paart zich aan +dat gevoel ook eene zekere ijdelheid, dat men misschien de eerste +mensch is, die ooit op dezen top stond of dit panorama bewonderde.</p> +<p>Altijd gevoelt men een sterk verlangen om zich te vergewissen of +eene eenzaam gelegen plek reeds vroeger door een mensch bezocht is. Een +stukje hout met een spijker er in wordt opgeraapt en bestudeerd, alsof +het met hiëroglyphen bedekt was. Door dit gevoelen beheerscht, +vond ik met veel belangstelling op een woest gedeelte der kust, onder +een rotsrand, een leger of bed van gras. Dicht daarbij had een +<span class="pagenum">[<a id="pb382" href="#pb382" name= +"pb382">382</a>]</span>vuur gebrand en had een mensch een bijl +gebruikt. Zoowel het vuur, het grasbed, als de plek zelve getuigden van +Indiaansche slimheid. Toch kon het moeilijk een Indiaan geweest zijn; +want ten gevolge van den wensen der katholieken om de Indianen met +één slag christenen of slaven te maken, was het ras op +dit gedeelte der kust uitgestorven. Ik had destijds een duister +vermoeden, dat de eenzame man die op deze onherbergzame plek zijn leger +had gespreid, een arme schipbreukeling moest geweest zijn, die bij eene +poging om de kust langs te gaan, zich hier had nedergelegd om den +barren nacht door te brengen.</p> +<p><span class="marginnote">28 December.</span> Gestadig bleef het +weder zeer slecht; maar eindelijk stelde het ons in staat met de +opmeting voort te gaan. De tijd duurde ons bijster lang, zooals steeds +het geval was, wanneer wij door voortdurende windvlagen van den eenen +dag in den anderen werden opgehouden. Des avonds werd eene andere haven +ontdekt, waar wij ankerden. Terstond daarop zagen wij een man met zijn +hand zwaaien, en werd eene boot uitgezonden, die twee zeelieden +medebracht. Zij behoorden tot een troepje van zes man, die in eene boot +van een Amerikaansch walvischvaartuig ontvlucht, iets verder zuidwaarts +waren geland, alwaar de boot kort daarop door de branding in stukken +was geslagen. Toen hadden zij vijftien maanden lang de kust op en neer +geloopen, zonder te weten waarheen, noch waar zij zich bevonden. Welk +een wonderlijk buitenkansje, dat deze haven ontdekt werd! Zonder dit +toeval, hadden zij kunnen zwerven totdat zij oud waren geworden, om ten +slotte op deze onherbergzame kust hun graf te vinden! Hun lijden was +zeer groot geweest, en een van den troep had door een val van de rotsen +het leven verloren. Soms waren zij genoodzaakt geweest elkander te +verlaten om voedsel te zoeken; en dit verklaarde het grasleger van den +eenzamen zwerver. Zoo ik in aanmerking neem al de ellende die deze +mannen hadden doorgestaan, dan meen ik te mogen zeggen, dat zij goed +rekening gehouden hadden met den tijd, want zij waren slechts vier +dagen ten achteren. <span class="pagenum">[<a id="pb383" href="#pb383" +name="pb383">383</a>]</span></p> +<p><span class="marginnote">30 December.</span> Wij ankerden in eene +kleine verborgen kreek aan den voet van eenige hooge heuvels, nabij de +uiterste noordpunt van Tres Montes. Den volgenden morgen, na het +ontbijt, beklom ik met anderen een van deze bergen, welke eene hoogte +had van 2400 voet. Hier vertoonde zich een ongewoon schouwspel. Het +hoofdgedeelte van de keten bestond uit hechte, steile, indrukwekkende +granietmassa’s, die er uitzagen alsof zij van het begin der +wereld af bestaan hadden. Het graniet was overdekt met glimmerschiefer, +dat in den loop der eeuwen door atmospherische invloeden tot grillige, +vingervormige spitsen was afgesleten. Deze twee formaties, ofschoon +verschillend in omtrekken, hebben dit gemeen, dat zij bijna geheel van +plantengroei zijn verstoken. Dit kale voorkomen maakte op ons, zoo lang +gewoon aan het gezicht van een bijna onafgebroken woud van donkergroene +boomen, een vreemden indruk. Het onderzoek naar de structuur dezer +bergen verschafte mij veel genot. De samengestelde en hooge ketens +droegen een grootschen stempel van duurzaamheid, die echter voor den +mensch en ook voor alle dieren nutteloos was. Voor den geoloog is +graniet klassieke grond: om zijne uitgebreide grenzen, zijne fraaie en +dichte structuur is onze kennis daarvan zoo oud, dat het hierin door +slechts weinige gesteenten wordt overtroffen. Graniet heeft wellicht +tot meer geschilvoeringen aanleiding gegeven, wat zijn ontstaan +betreft, dan alle andere formaties. Wij zien het in ’t algemeen +het fundamentale gesteente samenstellen, en kennen het—hoe ook +gevormd—als de diepste laag in de aardkorst, waartoe de mensch is +doorgedrongen. De grens der menschelijke kennis aangaande eenig +onderwerp is van groot belang, te grooter, misschien, wegens de korte +schrede tusschen die kennis en het rijk der verbeelding.</p> +<p class="tb"></p> +<p><span class="marginnote">1 Januari 1835.</span> Het nieuwe jaar is +ingeleid met de ceremoniën, welke in deze streken bij zulk eene +gelegenheid passen. Het spiegelt ons geene bedriegelijke verwachtingen +voor: een hevige storm uit het noordwesten <span class= +"pagenum">[<a id="pb384" href="#pb384" name="pb384">384</a>]</span>met +aanhoudenden regen kondigt het nieuwe jaar aan. Gode zij dank, zijn wij +niet bestemd om hier het einde er van te zien, maar hopen dan in den +Stillen Oceaan te zijn, waar een blauwe lucht ons zegt, dat er een +hemel is—iets aan gene zijde der wolken boven ons hoofd.</p> +<p>De noordwestenwinden, die op de vier volgende dagen heerschten, +gebruikten wij alléen om eene groote baai over te steken, en +vervolgens in eene andere veilige haven te ankeren. Ik vergezelde den +kapitein in eene boot naar het boveneinde eener diepe kreek. Het aantal +robben, die wij onderweg zagen, was inderdaad verbazend; elk plekje +vlakke rots, alle deelen van het strand waren met hen bedekt. Zij +schenen goedig van aard te zijn, en lagen, evenals varkens, in diepen +slaap tegen elkander gedrukt, maar te midden van zooveel vuil en stank, +dat zelfs varkens zich daarvoor geschaamd zouden hebben. Elke troep +werd geduldig, maar onheilspellend bespied door de oogen van den +kalkoenschen buizerd. Deze weerzinwekkende vogel met zijn naakten, +scharlakenrooden kop, die gevormd schijnt om in rottende +zelfstandigheden te wroeten, is aan de westkust algemeen, en hunne +tegenwoordigheid bij de robben getuigt waarop zij rekenen om zich te +voeden.</p> +<p>Wij vonden het water (waarschijnlijk alléén dat van de +oppervlakte) bijna zoet. Dit werd veroorzaakt door het aantal stroomen, +die in den vorm van watervallen over de naakte granietbergen in zee +stortten. Het zoete water trekt de visschen aan, en deze trekken op +hunne beurt eene menigte zeezwaluwen, zeemeeuwen en twee soorten van +zeeraven. Ook zagen wij een paar fraaie zwanen met zwarte halzen, en +verscheidene kleine zeeotters, wier pels zoozeer op prijs wordt +gehouden. Bij onzen terugkeer, werden wij nogmaals aangenaam bezig +gehouden door de talrijke robben, oude en jonge, die op onstuimige +wijze in het water buitelden toen de boot voorbijging. Zij bleven +echter niet lang onder water, maar kwamen weer boven, en volgden ons +met gestrekte halzen en teekenen van groote verbazing en +nieuwsgierigheid. <span class="pagenum">[<a id="pb385" href="#pb385" +name="pb385">385</a>]</span></p> +<p><span class="marginnote">7 Januari.</span> De kust opwaarts volgend, +ankerden wij bij het noordeinde van den Chonos-archipel, in Low’s +Haven, waar wij eene week bleven. Evenals op Chiloë, bestonden +hier de eilanden uit eene zachte, gelaagde littorale afzetting, en +dientengevolge was de plantengroei prachtig en welig. De bosschen +reikten tot aan het zeestrand, evenals altijd groene heestergewassen +boven een grintpad. Van onze ankerplaats genoten wij ook een prachtig +uitzicht op vier besneeuwde toppen van de Cordilleras, waaronder +<span class="ex">el famoso Corcovado</span>. De keten zelve had op deze +breedte zulk eene geringe hoogte, dat slechts enkele deelen er van +boven de toppen der naburige eilandjes uitstaken. Wij vonden hier een +troepje van vijf mannen uit Caylen—het reeds genoemde +<span class="ex">fin del Cristiandad</span>—die in hunne +ellendige kano op de meest gewaagde manier de opene zee, welke Chonos +van Chiloë scheidt, waren overgestoken om te visschen. Naar alle +waarschijnlijkheid zullen deze eilanden binnen kort bewoond worden, +evenals die welke bij de kust van Chiloë liggen.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De wilde aardappel groeit op deze eilanden in grooten overvloed, en +wel op den zandigen, schelpachtigen bodem bij de zeekust. De grootste +plant was vier voet hoog. De knollen zelven waren over ’t geheel +klein; maar ik vond er een van ovale gedaante, die twee inches (5.08 +centim.) in middellijn was. Zij geleken in alle opzichten op Engelsche +aardappelen en hadden ook denzelfden geur als deze; gekookt, krompen +zij echter sterk samen, waren waterig en flauw, en zonder eenigen +prikkelenden smaak. Zonder twijfel zijn zij hier inheemsch. Volgens Low +groeien zij tot 50° Z.B., en worden daar door de wilde of zwervende +Indianen <span class="ex">Aquinas</span> genoemd; de Indianen van +Chiloë hebben er een anderen naam voor. Professor Henslow, die de +gedroogde exemplaren onderzocht heeft, zegt dat zij dezelfde zijn als +die uit Valparaiso, door Sabine beschreven,<a class="noteref" id= +"xd20e7757src" href="#xd20e7757" name="xd20e7757src">6</a> maar dat zij +eene <span class="pagenum">[<a id="pb386" href="#pb386" name= +"pb386">386</a>]</span>variëteit of basterdsoort vormen, die +sommige plantkundigen als eene verschillende soort beschouwen. Het is +opmerkelijk, dat dezelfde plant zou gevonden zijn op de dorre bergen +van Midden-Chili, waar in meer dan zes maanden geen droppel regen valt, +en in de vochtige wouden dezer zuidelijke eilanden.</p> +<p>In de centrale gedeelten van den Chonos-archipel (45° Z.B.) +bezat het woud vrij wel hetzelfde karakter als langs de geheele +westkust—<span class="corr" id="xd20e7769" title= +"Bron: 60">600</span> mijlen ver zuidwaarts tot Kaap Hoorn. Terwijl het +boomvormige gras van Chiloë hier niet gevonden wordt, groeit de +Vuurlandsche beuk tot eene flinke hoogte, en vormt een aanzienlijk deel +van het bosch, doch niet in die overheerschende mate als verder +zuidwaarts. Kryptogamen of bedekt bloeiende planten vinden hier een +zeer voor haar geschikt klimaat. Zooals ik te voren heb opgemerkt, +schijnt het land in de Straat van Magelhaen te koud en te nat voor deze +planten, om zich volkomen te ontwikkelen; maar op deze eilanden en te +midden van het woud is het aantal soorten en de groote overvloed van +mossen, paddenstoelen en kleine varens inderdaad buitengewoon.<a class= +"noteref" id="xd20e7772src" href="#xd20e7772" name="xd20e7772src">7</a> +In Vuurland groeien boomen alleen op de heuvelhellingen, daar elk vlak +gedeelte van het land steeds met eene dikke veenlaag bedekt is; maar op +Chiloë draagt het vlakland de weelderigste wouden. Hier, in den +Chonos-archipel, komt het klimaat dichter bij dat van Vuurland dan +<span class="pagenum">[<a id="pb387" href="#pb387" name= +"pb387">387</a>]</span>van noordelijk Chiloë, want elk plekje +vlakke grond is bedekt met twee soorten planten (<span class= +"ex">Astelia pumila</span> en <span class="ex">Donatia +magellanica</span>), die beide door afsterving en verval eene dikke en +buigzame veenlaag vormen.</p> +<p>In Vuurland, en wel boven de streek van het boschland, is het +voornamelijk de eerste dezer bij uitstek gezellige planten, welke de +veenvorming veroorzaakt. Rondom den centralen hoofdwortel volgt steeds +het eene versche blad het andere op; de lagere sterven weldra af, en +als men nu een wortel tot onder den grond vervolgt, kan men de +bladeren, nog op dezelfde plaats bevestigd, alle stadiums van +ontbinding zien doorloopen, tot waar het geheel in eene verwarde massa +overgaat. De <span class="ex">Astelia</span> wordt bijgestaan door +enkele andere planten: hier en daar een kruipende <span class= +"ex">Myrtus</span> (<span class="ex">M. nummularia</span>) met een +houtachtigen stengel, evenals onze blauwbezie (<span class= +"ex">Vaccinium uliginosum</span>), en met eene zoete bes: vervolgens +een <span class="ex">Empetrum</span> (<span class="ex">E. +rubrum</span>) evenals ons heidekruid, en eindelijk een bies +(<span class="ex">Juncus grandiflorus</span>). Deze zijn nagenoeg de +eenigen, die op de moerassige oppervlakte leven. Ofschoon deze planten +in het algemeen zeer veel overeenkomst bezitten met de Engelsche +soorten van hetzelfde geslacht, zijn zij toch verschillend. In de meer +effen gedeelten van het land, wisselt de veenoppervlakte af met kleine +waterpoelen, die op verschillende hoogten staan en kunstmatig schijnen +uitgediept te zijn. Kleine ondergrondsche waterstroomen voltooien de +verrotting der plantaardige stof, en maken de geheele massa vast.</p> +<p>Het klimaat van het zuidelijk deel van Amerika schijnt voor de +veenvorming bijzonder gunstig. Op de Falklands-Eilanden wordt bijna +elke plantensoort—zelfs het grove gras dat de gansche oppervlakte +van het land bedekt—in deze stof omgezet. Bijna geen enkele plek +houdt zijn groei tegen. Enkele veenbeddingen zijn tot 12 voet diep, en +het lagere gedeelte wordt door opdroging zóó vast, dat +het moeilijk zal branden. Ofschoon elke plant het hare bijdraagt, is +toch de <span class="ex">Astelia</span> op de meeste plaatsen het +werkzaamst. Het is een eenigszins zonderling feit, zoozeer verschillend +<span class="pagenum">[<a id="pb388" href="#pb388" name= +"pb388">388</a>]</span>van wat in Europa geschiedt, dat ik in +Zuid-Amerika nergens het mos door rotting aan de vorming van eene +veenlaag zag deelnemen. Wat de noordelijke grens betreft, tot welke het +klimaat die bijzondere soort van langzame ontbinding toelaat als voor +de veenvorming noodig is, geloof ik, dat op Chiloë +(41°-42° Z.B.) geen veen in den eigenlijken zin voorkomt, +niettegenstaande er veel moerassige grond is; maar op de +Chonos-Eilanden, drie graden zuidelijker, hebben wij het in overvloed +gezien. Op de oostkust van La Plata (35° Z.B.) vertelde mij een +Spaansche bewoner, die Ierland bezocht had, dat hij dikwijls naar deze +stof gezocht had, doch ze nooit had kunnen vinden. Als iets dat er het +naast bij kwam, wees hij mij een door hem gevonden zwarten veenachtigen +grond, welke zoo doorboord was van wortels, dat hij slechts uiterst +langzaam en onvolkomen verbrandde.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De zoölogie dezer gebroken eilandjes van den Chonos-archipel +is, zooals te verwachten was, zeer arm. Van de viervoetige dieren zijn +er twee watersoorten inheemsch. De <span class="ex">Myopotamus +Coypus</span><a class="noteref" id="xd20e7835src" href="#xd20e7835" +name="xd20e7835src">8</a> (evenals een bever, doch met een ronden +staart) is wel bekend om zijn fraai bont, dat een handelsartikel is +door het geheele aan La Plata cijnsplichtige gebied. Hier bewoont hij +echter uitsluitend zout water, hetgeen, zooals wij reeds schreven, soms +ook met het groote knaagdier, de <span class="ex">Capybara</span>, het +geval is. Een kleine zeeotter is zeer talrijk. Dit dier voedt zich niet +uitsluitend met visch, maar leeft, evenals de robben, voor een groot +deel van eene kleine roode krab, die in scholen nabij de oppervlakte +van het water zwemt. In Vuurland zag Bynoe een zeeotter, die een +inktvisch at, en in Low’s Haven werd er een gedood, die bezig was +eene groote rolslak (<span class="ex">Voluta</span>) naar zijn hol te +dragen. Op zekeren dag ving ik in eene val eene zonderlinge kleine muis +(<span class="ex">Mus brachiotis</span>), die op vele eilandjes +inheemsch scheen te zijn; maar de Chiloten te Low’s Haven zeiden, +dat deze <span class="pagenum">[<a id="pb389" href="#pb389" name= +"pb389">389</a>]</span>muis niet op alle werd gevonden. Welk eene +aaneenschakeling van toevalligheden,<a class="noteref" id= +"xd20e7856src" href="#xd20e7856" name="xd20e7856src">9</a> of welke +niveau-veranderingen moeten er in ’t spel geweest zijn, om deze +kleine dieren zoo door dezen gebroken archipel te verspreiden!</p> +<p>Op elk deel van Chiloë en in den Chonos-archipel komen twee +zeer vreemde vogels voor, die aan den <span class="ex">Turco</span> en +<span class="ex">Tapacolo</span> van Midden-Chili verwant zijn, en hen +hier vervangen. De een wordt door de inwoners <span class= +"ex">cheucau</span> (<span class="ex">Pteroptochos rubecula</span>) +genoemd, en houdt zich in de donkerste en eenzaamste gedeelten der +vochtige wouden op. Soms zal men, ondanks alle opmerkzaamheid, den +<span class="ex">cheucau</span> niet ontdekken, zelfs al wordt zijn +kreet in de onmiddellijke nabijheid gehoord; op andere keeren kan het +gebeuren, dat de vogel, zoo men zich niet verroert, op de +vertrouwelijkste wijs tot op enkele voeten afstands nadert. Hij huppelt +dan rusteloos, met zijn staartje omhoog, tusschen de verwarde massa van +rottende stengels en takken. De Chiloten koesteren eene bijgeloovige +vrees voor den <span class="ex">cheucau</span>, wegens zijne +zonderlinge en afwisselende kreten. Er zijn drie zeer verschillende +kreten: de een wordt <span class="ex">chiduco</span> genoemd, en is een +gunstig voorteeken; de tweede, <span class="ex">huitreu</span> +geheeten, is uiterst ongunstig; en dan een derde, waarvan mij de naam +is ontschoten. Het is inderdaad een allergrappigst wezen, dat de +Chiloten tot hunnen profeet hebben gekozen. Eene verwante soort, maar +iets grooter, wordt door de inboorlingen <span class= +"ex">Guid-guid</span> (<span class="ex">Pteroptochos Tarnii</span>), en +door de Engelschen “Blaffende Vogel” genaamd. Deze laatste +naam is juist gekozen; want ik ben er zeker van, dat elk, die hem voor +het eerst hoort, overtuigd is dat ergens in het bosch een kleine hond +keft. Evenals met den <span class="ex">cheucau</span> het geval is, zal +men het geblaf <span class="pagenum">[<a id="pb390" href="#pb390" name= +"pb390">390</a>]</span>soms dichtbij hooren, maar ondanks alle +opmerkzaamheid dikwijls vergeefsche pogingen doen om den vogel te zien; +en die kans wordt nog geringer, wanneer men de struiken schudt; op +andere keeren, daarentegen, komt de <span class="ex">guid-guid</span> +onbevreesd naar u toe. Zijne wijze van voeding en zijne gewoonten in +’t algemeen, gelijken zeer veel op die van den <span class= +"ex">cheucau</span>.</p> +<p>Op de kust<a class="noteref" id="xd20e7906src" href="#xd20e7906" +name="xd20e7906src">10</a> leeft een kleine, donkerkleurige vogel +(<span class="ex">Opetiorhynchus Patagonicus</span>), die daar zeer +algemeen is. Hij is merkwaardig om zijne stille leefwijze, en houdt +zich, evenals een strandlooper, uitsluitend aan de zeekust op. Behalve +deze vogels, bewonen nog enkele andere dit gebroken land. In mijne +kladaantekeningen beschrijf ik de zonderlinge geluiden, die, hoewel +menigmaal in deze sombere wouden gehoord, de algemeene stilte bijna +niet verbreken. Het gekef van den <span class="ex">guid-guid</span>, en +het plotselinge <span class="ex">wjoe-wjoe</span> van den <span class= +"ex">cheucau</span> komen nu eens van ver af, en dan weer van dicht +bij. Het kleine zwarte winterkoninkje (<span class= +"ex">Troglodytes</span>) van Vuurland voegt er soms zijn kreet bij; de +boomlooper (<span class="ex">Oxyurus</span>) volgt gillend en tjilpend +den indringer; den kolibrie kan men nu en dan snel van den eenen kant +naar den anderen zien schieten, onder het uiten van zijn schel gepiep, +evenals een insect; en eindelijk verneemt men soms uit den top van een +hoogen boom den onduidelijken, doch klagenden toon van den witgekuifden +<span class="ex">Myiobius</span> of tyran-vliegenvanger. Het groote +overwicht in aantal van sommige vogelsoorten, bijv. de vinken, in de +meeste landen, is oorzaak, dat men in ’t eerst verbaasd staat de +bijzondere soorten, welke wij boven noemden, als de meest gewone vogels +in een district te ontmoeten. <span class="pagenum">[<a id="pb391" +href="#pb391" name="pb391">391</a>]</span>In Midden-Chili komen twee +daarvan, nl. <span class="ex">Oxyurus</span> en <span class= +"ex">Scytalopus</span> voor, doch hoogst zelden. Vindt men, zooals in +dit geval, dieren, die in het groote raderwerk der natuur schijnbaar +zulk eene onbeduidende rol spelen, dan zou men zich kunnen verwonderen, +<span class="ex">waarom</span> zij geschapen zijn. Maar altijd moet men +in het oog houden, dat diezelfde dieren mogelijk in een ander land +hoogst belangrijke leden der samenleving zijn, of dit althans in een +vroeger tijdperk waren. Indien Amerika ten zuiden van 37° Z.B. +onder het water van den oceaan ware gezonken, zouden deze twee vogels +langen tijd in Midden-Chili kunnen voortbestaan; maar zeer +onwaarschijnlijk is het, dat hun aantal zou toenemen. Wij zouden dan +een geval zien, dat onvermijdelijk met zeer vele dieren moet hebben +plaats gehad.</p> +<p>Deze zuidelijke zeeën worden door verscheidene soorten van +Zwaluw-Stormvogels of Sint-Pietersvogels bezocht. De grootste soort, +<span class="ex">Procellaria gigantea</span>, of nelly (<span class= +"ex">quebrantahuesos</span> of beenderenbreker der +Spanjaarden)<a class="noteref" id="xd20e7951src" href="#xd20e7951" +name="xd20e7951src">11</a> is een algemeen voorkomende vogel, zoowel in +de binnenkanalen als in volle zee. In zijne gewoonten en wijze van +vliegen, bezit hij eene zeer nauwe overeenkomst met den Albatros +(<span class="ex">Diomedea</span>). Evenals met den laatsten het geval +is, kan men hem uren lang gadeslaan, zonder te bespeuren waarmede hij +zich voedt. De <span class="ex">beenderenbreker</span> is echter een +roofvogel; en dit wordt bevestigd door eenige officieren, die hem bij +Port San Antonio op een Duiker (<span class="ex">Colymbus</span>) zagen +jagen, welke al duikend en vliegend poogde te ontsnappen, maar telkens +omlaag geworpen en eindelijk door een slag op het hoofd gedood werd. +Bij Port San Julian zag men dezen grooten Sint-Pietersvogel jonge +zeemeeuwen dooden en verslinden. Eene tweede soort, <span class= +"ex">Puffinus cinereus</span>, die in Europa, bij Kaap Hoorn en aan de +kust van Peru voorkomt, heeft eene veel geringere grootte dan +<span class="ex">Procellaria gigantea</span>, maar, evenals deze, eene +groezelig zwarte kleur. Meestal bezoekt hij in zeer talrijke zwermen +<span class="pagenum">[<a id="pb392" href="#pb392" name= +"pb392">392</a>]</span>de landwaarts in gelegen zeeëngten. Ik +geloof niet, dat ik ooit zoovele vogels van eenerlei soort bijeen heb +gezien, als op zekeren dag achter het eiland Chiloë. +Honderdduizenden vlogen in eene onregelmatige lijn uren lang in +dezelfde richting. Wanneer een deel van den zwerm op het water +neerstreek, zag de oppervlakte zwart, en hoorde men een gonzend geluid +als van eene woelige menschenmenigte in de verte.</p> +<p>Er zijn verscheidene andere soorten van Sint-Pietersvogels, maar +slechts één er van zal ik noemen, nl. den <span class= +"ex">Pelacanoides Berardi</span>, welke een voorbeeld oplevert van die +buitengewone gevallen, dat een vogel klaarblijkelijk tot eene scherp +bepaalde familie behoort, doch zoowel in grootte als lichaamsbouw aan +eene geheel andere klasse verwant is. Deze vogel verlaat nooit de +stille binnen-zeeëngten. Wordt hij gestoord, dan duikt hij een +eind ver onder water, komt weer aan de oppervlakte en vliegt daarna met +dezelfde snelheid voort. Nadat hij door snelle beweging met zijne korte +vleugels een eindweegs in eene rechte lijn is voortgevlogen, laat hij +zich, als ware hij doodelijk getroffen, vallen en duikt opnieuw. De +vorm van zijn bek en neusgaten, de lengte van zijn voet, en zelfs de +kleur van zijn pluimage, bewijzen dat deze vogel een Sint-Pietersvogel +is; aan den anderen kant doen zijne korte vleugels en daaruit volgend +gering vliegvermogen, de vorm van zijn lichaam en die van zijn staart, +zijne manier van duiken en zijne keuze van verblijfplaats, in het eerst +twijfel ontstaan, of hij niet even na aan de Alken of Papegaaiduikers +(<span class="ex">Alcae</span>) verwant is. Als men hem in de verte zag +vliegen of duiken, en rustig in de afgelegen kanalen van Vuurland zag +zwemmen, zou men hem ongetwijfeld voor een alk houden. <span class= +"pagenum">[<a id="pb393" href="#pb393" name="pb393">393</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7540" href="#xd20e7540src" name="xd20e7540">1</a></span> Thans +heet de hoofdstad Ancud.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7592" href="#xd20e7592src" name="xd20e7592">2</a></span> Circa +125,417 □ Meter.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7623" href="#xd20e7623src" name="xd20e7623">3</a></span> Eenige +bladzijden verder beschrijft Darwin dezen vogel nader. De beteekenis +van het woord “cheucau” weet men niet met zekerheid.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7651" href="#xd20e7651src" name="xd20e7651">4</a></span> Aan de +oevers van sommige stroomen in de Cordilleras worden de bladeren dezer +plant zoo groot, dat 2 of 3 personen te paard bij regen er gemakkelijk +eene schuilplaats onder vinden.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7680" href="#xd20e7680src" name="xd20e7680">5</a></span> Behalve +lianen, zijn het vooral de hooge bamboesachtige klimplanten +<span class="ex">Quila</span> en <span class="ex">Coleu</span> +(soortnaam <span class="ex">Chusquea</span>), die deze wouden zoo +ondoordringbaar maken.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7757" href="#xd20e7757src" name="xd20e7757">6</a></span> +“Horticultural Transact.,” deel V, blz. 249. Mr. Caldcleugh +stuurde twee knollen naar huis, die bij goede bemesting zelfs in het +eerste seizoen talrijke aardappelen en een overvloed van bladeren +voortbrachten. Zie Humboldt’s belangrijke bespreking van deze +plant, welke in Mexico onbekend schijnt geweest te zijn, in +“<span lang="de">Versuch über den politischen Zustand des +Königreichs Neuspanien</span>” 1809–14.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7772" href="#xd20e7772src" name="xd20e7772">7</a></span> Met +behulp van mijn insectennet verschafte ik mij in deze streken een +aanzienlijk getal kleine insecten van de familie der <span class= +"ex">Staphylinidae</span> (Roofkevers), andere die verwant zijn aan +<span class="ex">Pselaphus</span> (Tastkever), en kleine <span class= +"ex">Hymenoptera</span>. Maar de meest karakteristieke familie wat het +getal <span class="corr" id="xd20e7783" title= +"Bron: individuen">individuën</span> en soorten betreft, in de +meer boschvrije gedeelten van Chiloë en den Chonos-archipel, is +die der <span class="ex">Telephoridae</span>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7835" href="#xd20e7835src" name="xd20e7835">8</a></span> De +<span class="ex">Koypu</span> of Moerasbever.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7856" href="#xd20e7856src" name="xd20e7856">9</a></span> Men +zegt, dat sommige roofvogels hunne prooi levend naar hun nest brengen. +Zoo dit waar is, kan er in den loop der eeuwen wel nu en dan een aan de +jonge vogels ontsnappen. Deze of andere omstandigheden van dien aard +zijn noodig, om de verspreiding der kleinere knaagdieren te verklaren +op eilanden, welke niet zeer dicht bij elkander liggen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7906" href="#xd20e7906src" name="xd20e7906">10</a></span> Als een +bewijs van het groote verschil tusschen de seizoenen in de begroeide en +opene gedeelten dezer kust, wil ik vermelden, dat deze vogels op +34° Z.B. den 20sten September jongen in het nest hadden, terwijl +zij op de Chonos-eilanden drie maanden later in den zomer pas eieren +legden. Het breedte-verschil tusschen die twee streken is ongeveer 700 +mijlen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7951" href="#xd20e7951src" name="xd20e7951">11</a></span> +<span class="ex" lang="es">quebrantar</span> = breken; <span class="ex" +lang="es">hueso</span> = been.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +</div> +</div> +<div id="ch14" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="label">Hoofdstuk XIV.</h2> +<h2 class="main">Chiloë en Concepcion. Eene hevige +aardbeving.</h2> +<p class="firstpar">Op 15 Januari zeilden wij uit Low’s Haven, en +ankerden drie dagen later voor de tweede maal in de baai van San Carlos +op Chiloë. In den nacht van den 19den was de vulkaan Osorno in +werking. Te middernacht nam de schildwacht eene groote ster waar, die +tot ongeveer drie ure trapswijze in grootte toenam, en toen een +prachtig schouwspel aanbood. Met behulp van een verrekijker zag men +donkere voorwerpen te midden van een hel rood lichtschijnsel +onafgebroken omhoog werpen en weer neervallen. Het licht was sterk +genoeg om een lang helder spoor op het water te werpen. In dit gedeelte +van de Cordilleras schijnt het zeer vaak voor te komen, dat groote +hoeveelheden gesmolten stof uit de kraters worden geworpen. Men +verzekerde mij, dat als er eene uitbarsting van den Corcovado plaats +heeft, groote wolken stof omhoog worden geslingerd, die men in de lucht +ziet barsten, en dan vele grillige vormen, zooals boomen e.a., ziet +aannemen. De grootte dezer stofwolken moet geweldig zijn, want zij +kunnen worden waargenomen op het tafelland achter San Carlos, dat niet +minder dan 93 mijlen van den Corcovado verwijderd is. Des morgens kwam +de vulkaan tot rust.</p> +<p>Tot mijne verwondering hoorde ik later, dat de Aconcagua in Chili, +480 mijlen noordwaarts, dienzelfden nacht <span class="pagenum">[<a id= +"pb394" href="#pb394" name="pb394">394</a>]</span>óók in +werking was; en die verbazing steeg nog, toen ik vernam, dat de groote +uitbarsting van de Coseguina (2700 mijlen ten noorden van de +Aconcagua), vergezeld van eene aardbeving die 1000 mijlen ver gevoeld +werd, binnen zes uren na ditzelfde tijdstip plaats had. Dit samenvallen +is des te merkwaardiger, wijl de Coseguina sedert 26 jaren slapend was +geweest,<a class="noteref" id="xd20e8001src" href="#xd20e8001" name= +"xd20e8001src">1</a> en de Aconcagua hoogst zelden eenig teeken van +leven geeft. Het is moeilijk na te gaan, of dit samentreffen louter +toeval was, of dat het op eene onderaardsche gemeenschap wijst. Indien +de vulkanen Vesuvius, Etna en Hekla (alle drie betrekkelijk dichter bij +elkander dan de bovengenoemde punten in Zuid-Amerika) plotseling in +denzelfden nacht in uitbarsting geraakten, zou dit samenvallen als eene +merkwaardige gebeurtenis worden beschouwd; maar veel merkwaardiger is +het in dit geval, nu de drie openingen in dezelfde groote bergketen +liggen, en de uitgestrekte vlakten langs de geheele oostkust alsmede de +uit zee geheven jongere schelpen meer dan 2000 mijlen ver op de +westkust, getuigen op welke gelijkmatige en samenhangende wijze de +opstuwende krachten gewerkt hebben.</p> +<p>Daar kapitein Fitz-Roy op de buitenkust van Chiloë eenige +opmetingen wenschte te doen, werd besloten, dat Mr. King en ik naar +Castro zouden rijden, en vandaar dwars over het eiland naar de op de +westkust gelegen Capella de Cucao. Nadat wij paarden en een gids hadden +gehuurd, gingen wij op den morgen van den 22sten op weg. Wij hadden nog +niet lang gereden, toen eene vrouw en twee knapen, die denzelfden weg +volgden, zich bij ons voegden. Op dezen weg wordt men spoedig met +iedereen vertrouwelijk, en kan men het in Zuid-Amerika zoo zeldzame +voorrecht genieten van zonder vuurwapenen te reizen. Aanvankelijk +bestond het landschap uit eene reeks heuvels en dalen; maar dichter bij +Castro werd het zeer vlak. De weg zelf is iets zonderlings: hij bestaat +over zijne gansche lengte (met uitzondering van <span class= +"pagenum">[<a id="pb395" href="#pb395" name="pb395">395</a>]</span>zeer +enkele gedeelten) uit groote houten blokken, die nu eens breed en in de +lengte zijn gelegd, dan weer smal zijn en overdwars liggen. Des zomers +is de weg niet zoo heel slecht; maar in den winter, als het hout +glibberig is door den regen, is de tocht uitermate moeilijk. In dat +jaargetijde is de grond aan weerszijden een moeras en menigmaal +overstroomd; het is dan noodig de overlangsche blokken door +dwarsliggers te bevestigen, die aan beide kanten in den grond worden +genageld. Deze pinnen maken een val van het paard gevaarlijk, daar de +kans om op zulk een pin terecht te komen, niet gering is. Het is echter +opmerkelijk, hoe vlug de paarden van Chiloë door de gedurige +oefening worden. Ontmoetten zij slechte gedeelten, waar de blokken uit +hunnen stand waren geraakt, dan sprongen zij, met de vlugheid en +zekerheid van honden, van het eene blok op het andere. Rechts en links +wordt de weg begrensd door hooge woudboomen, die aan de ondereinden +door riethalmen zijn samengevlochten. Als nu en dan een lang gedeelte +dezer laan overzien kon worden, bood dit een zonderling tooneel van +gelijkvormigheid. De witte lijn van blokken, die in de verte gezien +smaller werd, verloor zich in het donkere woud, of eindigde in eene +zigzaglijn die over een steilen heuvel liep.</p> +<p>Ofschoon de afstand van San Carlos tot Castro in rechte lijn slechts +twaalf <span class="ex">leagues</span> bedraagt, moet het aanleggen van +den weg een groot werk zijn geweest. Men verhaalde mij, dat vroeger +verscheidene personen het leven hadden verloren, bij eene poging om +door het woud heen te dringen. De eerste, dien dit gelukte, was een +Indiaan, die zich in acht dagen tijds een weg door het riet baande en +San Carlos bereikte. Tot loon daarvoor schonk de Spaansche regeering +hem een stuk land. Gedurende den zomer zwerven vele Indianen in de +wouden (doch voornamelijk in de hoogere gedeelten waar het hout niet +zoo dicht is), om het halfwilde vee op te sporen, dat zich met de +bladeren van rietstengels en sommige boomen voedt. Het was een van deze +jagers, die enkele jaren geleden toevallig een Engelsch schip ontdekte, +<span class="pagenum">[<a id="pb396" href="#pb396" name= +"pb396">396</a>]</span>dat op de buitenkust gestrand was. Het +scheepsvolk begon gebrek aan proviand te krijgen, en zou waarschijnlijk +nooit uit deze bijna ondoordringbare bosschen gekomen zijn, zonder de +hulp van dezen man. Een der zeelieden stierf onderweg van vermoeienis. +De Indianen richten zich op deze tochten naar de zon, zoodat zij bij +aanhoudend bewolkte lucht niet kunnen reizen.</p> +<p>Het was mooi weder, en de menigte boomen, die in vollen bloei +stonden, vervulden de lucht met welriekende geuren. Maar zelfs dit was +bijna niet in staat den droefgeestigen aanblik van het vochtige woud op +te vroolijken. Hierbij komt nog, dat de vele doode stammen, die als +geraamten voor u oprijzen, nooit nalaten op deze ongerepte wouden een +stempel van plechtigen ernst te drukken, welke in die van lang +beschaafde landen ontbreekt. Kort na zonsondergang sloegen wij ons +bivouak op voor den nacht. Onze vrouwelijke metgezel, die er vrij knap +uitzag, behoorde tot eene van de meest geachte families in Castro; wat +intusschen niet wegnam, dat zij schrijlings en zonder kousen of +schoenen te paard zat. Wat mij verwonderde, was het volkomen gemis van +trots bij haar en haren broeder. Zij hadden voedsel bij zich, doch +zaten Mr. King en mij bij al wat wij aten voortdurend aan te kijken, +totdat wij van schaamte er toe gedreven werden het geheele gezelschap +te laten meeëten. De nacht was onbewolkt, en terwijl wij op ons +leger lagen, genoten wij het alleszins verrukkelijke schouwspel van de +menigte sterren, die de duisternis van het woud met haar zwak schijnsel +verlichtten.</p> +<p class="tb"></p> +<p><span class="marginnote">23 Januari.</span> Vroeg in den morgen +stonden wij op, en bereikten te ongeveer 2 ure het aardige, rustige +stadje Castro. De oude gouverneur was sedert ons vorig bezoek +gestorven, en een Chileen had zijne plaats ingenomen. Wij hadden een +introductie-brief aan Don Pedro, die ons hoogst gastvrij en vriendelijk +ontving, en op meer belangelooze wijze dan aan deze zijde van het +vasteland gebruikelijk is. Den volgenden dag bezorgde Don Pedro +<span class="pagenum">[<a id="pb397" href="#pb397" name= +"pb397">397</a>]</span>ons versche paarden, en bood aan ons zelf te +vergezellen. Wij reden verder naar het zuiden, waarbij wij meest de +kust volgden, en gingen door verscheidene gehuchten, elk voorzien van +eene groote houten kapel in den vorm van een veestal. Te Vilipilli +vroeg Don Pedro den commandant ons een gids mede te geven naar Cucao. +De oude edelman bood zelf zijn geleide aan; maar het duurde geruimen +tijd eer hij wilde gelooven, dat twee Engelschen in allen ernst naar +zulk een afgelegen plaats, als Cucao, wilden gaan. Wij werden dus +vergezeld door de twee hoogste autoriteiten in het land; en dit bleek +duidelijk uit de houding van al de armere Indianen tegenover hen. Te +Chonchi staken wij het eiland dwars over, en volgden een doolhof van +slingerpaden, die nu eens door prachtige wouden, dan door vriendelijke +open vlakten liepen, waarop overvloed van koren en aardappelspruiten. +Dit golvende en gedeeltelijk bebouwde boschland herinnerde mij aan de +woestere streken in Engeland, zoodat dit landschap mijn oog bijzonder +boeide. Te Vilinco, dat aan de oevers van het Meer van Cucao is +gelegen, waren slechts enkele velden ontboscht; en alle bewoners +schenen Indianen te zijn. Dit meer is twaalf mijlen lang en strekt zich +uit in de richting van oost naar west. Door plaatselijke omstandigheden +waait de zeewind zeer geregeld over dag, maar gaat des nachts liggen. +Dit verschijnsel heeft tot zonderlinge overdrijvingen aanleiding +gegeven, want volgens de beschrijving, die men ons te San Carlos er van +gaf, geleek het bijna een wonder.</p> +<p>De weg naar Cucao was zoo bijster slecht, dat wij besloten ons op +eene <span class="ex">periagua</span> in te schepen. Op den meest +gezagvollen toon gaf de commandant aan zes Indianen last ons over te +zetten, zonder zich te verwaardigen hun te zeggen of zij betaald zouden +worden. De <span class="ex">periagua</span> is eene zonderlinge, ruw +afgewerkte boot, maar de bemanning was nog zonderlinger; en ik +betwijfel of er wel ooit leelijker mannetjes in eene boot bijeen zijn +geweest, dan deze zes. Zij roeiden echter zeer goed en met lust. De +roeier, die den slag aangaf, babbelde Indiaansch en uitte zonderlinge +kreten, <span class="pagenum">[<a id="pb398" href="#pb398" name= +"pb398">398</a>]</span>zoo ongeveer op de manier van een varkenshoeder, +die zijne beesten voortdrijft. Wij vertrokken met een zwakken +tegenwind, maar bereikten toch de Capella de Cucao vóór +het donker was. Het land rondom het geheele meer was een en al woud. In +dezelfde periagua, waarin wij zaten, werd eene koe vervoerd. +Oppervlakkig schijnt het moeilijk zulk een groot dier in eene kleine +boot te krijgen; maar de Indianen verrichtten het in eene minuut. Zij +brachten de koe op zijde van de boot, die tot haar werd overgeheld; +plaatsten twee riemen, waarvan de einden op het dolboord rustten, onder +haren buik; deden fluks met behulp van deze hefboomen het arme dier +hals over kop op den bodem der boot tuimelen, en bonden het toen met +twee touwen vast. Te Cucao vonden wij eene onbewoonde hut (die tot +woning van den geestelijke dient, als hij deze Capella bezoekt), +maakten hier een vuur aan, kookten ons avondeten, en waren recht op ons +gemak.</p> +<p>Het district Cucao is het eenige bewoonde gedeelte op de geheele +westkust van Chiloë, en bevat omstreeks dertig of veertig +Indiaansche gezinnen, die vier of vijf mijlen ver langs het strand +verspreid zijn. Dezen leven zeer afgezonderd van de rest van het +eiland, en drijven bijna geen handel, behalve somtijds in wat olie, dat +zij uit zeehondenvet bereiden. Hunne kleederen, die van eigen maaksel +zijn, voldoen redelijk wel; en eten hebben zij in overvloed. Niettemin +schenen zij ontevreden, en toch zoo onderdanig, dat het pijnlijk was om +aan te zien. Ik geloof, dat deze stemming voornamelijk is toe te +schrijven aan de ruwe en gezaghebbende wijs, waarop zij door hunne +regeerders behandeld worden. Ofschoon onze metgezellen tegen ons zoo +uiterst beleefd waren, gedroegen zij zich tegen de arme Indianen, alsof +dezen slaven in plaats van vrije mannen waren. Zij bestelden proviand +en paarden, doch verwaardigden zich nooit te zeggen met hoeveel en of +de eigenaars betaald zouden worden. Toen wij des morgens met deze arme +lieden alleen waren, maakten wij ons spoedig door geschenken in sigaren +en maté bemind. Een klont witte suiker werd onder alle +aanwezigen verdeeld en met de grootste nieuwsgierigheid geproefd. +<span class="pagenum">[<a id="pb399" href="#pb399" name= +"pb399">399</a>]</span>De Indianen besloten al hunne klachten met de +woorden:</p> +<p>“En dat is nu alléén, omdat wij arme Indianen +zijn en niets weten; maar zóó was het niet toen wij een +koning hadden.”</p> +<p>Den volgenden dag reden wij, na het ontbijt, enkele mijlen +noordwaarts naar Punta Huantamó. De weg liep langs een zeer +breed strand, waarop, zelfs na vele mooie dagen, eene geduchte branding +stond. Men verzekerde mij, dat na een hevigen storm het geraas der +branding des nachts zelfs in Castro kan worden gehoord—een +afstand van niet minder dan 21 zeemijlen (ongeveer 39 kilom.) door een +heuvelachtig en met bosschen bedekt land. Wegens de ondraaglijk slechte +paden, kostte het ons eenige moeite het punt te bereiken; want overal +waar schaduw is, wordt de grond spoedig een volslagen modderpoel. Het +punt zelf is een steile, rotsachtige heuvel, bedekt met eene, naar ik +meen aan <span class="ex">Bromelia</span> verwante plant, die door de +bewoners <span class="ex">Chepones</span> wordt genoemd. Bij het +klauteren door de plantenbedden, werden onze handen deerlijk geschramd. +Ik had er schik in, toen ik onzen Indiaanschen gids uit voorzorg zijn +broek zag opslaan, wijl hij dacht dat zijn broek teerder was dan zijn +harde huid. Genoemde plant bezit eene vrucht in den vorm van eene +artisjok, waarin een aantal zaadhuisjes zijn opgehoopt; dezen bevatten +een aangenaam zoet merg, dat hier zeer gezocht is. Te Low’s Haven +zag ik de Chiloten <span class="ex">chichi</span> of appeldrank uit +deze vruchten maken. Humboldt’s opmerking, dat bijna ieder mensch +middelen vindt om uit het plantenrijk den eenen of anderen drank te +bereiden, is dus volkomen waar. Intusschen hebben de wilden van +Vuurland en, naar ik geloof, ook die van Australië het in deze +kunst zoover niet gebracht.</p> +<p>De kust ten noorden van Punta Huantamó is uiterst oneffen en +gebroken, en wordt omringd door talrijke klippen, waarop de zee zonder +ophouden beukt. King en ik hadden, zoo mogelijk, te voet langs deze +kust willen terugkeeren; maar zelfs de Indianen zeiden, dat dit geheel +ondoenlijk was. <span class="pagenum">[<a id="pb400" href="#pb400" +name="pb400">400</a>]</span>Zij vertelden ons, dat er wel personen +rechtstreeks door de bosschen van Cucao naar San Carlos waren gegaan, +doch nooit langs de kust. Op deze tochten nemen de Indianen alleen +geroosterd koren mede, waarvan zij slechts tweemaal daags eten.</p> +<p><span class="marginnote">26 Januari.</span> Wij stapten opnieuw in +de periagua, keerden over het meer terug, en bestegen toen onze +paarden. Alle bewoners van Chiloë maakten van deze week van +ongewoon fraai weder gebruik, om het bosch door vuur uit te roeien. +Ondanks hun ijver om overal het bosch in brand te steken, zag ik toch +geen enkel vuur in omvang toenemen. Wij aten bij onzen vriend, den +commandant, en bereikten Castro niet voordat het donker was. Den +volgenden morgen gingen wij zeer vroeg op weg. Nadat wij eenigen tijd +gereden hadden, bereikten wij den top van een steilen heuvel, en hadden +hier (wat eene zeldzaamheid is op dezen weg) een ruim vergezicht over +het groote woud. Boven den horizon van boomen, staken de vulkanen +Corcovado en, ten noorden daarvan, de groote met den vlakken +top,<a class="noteref" id="xd20e8064src" href="#xd20e8064" name= +"xd20e8064src">2</a> trotsch en oppermachtig hunne kraters omhoog. +Bijna geen enkele andere berg in de lange keten vertoonde zijn +besneeuwden top. Ik hoop, dat ik den afscheidsblik, dien ik van +Chiloë op de prachtige Cordilleras wierp, lang in mijn geheugen +mag bewaren!... Des nachts kampeerden wij onder een wolkloozen hemel, +en bereikten den volgenden morgen San Carlos. Wij kwamen op den rechten +dag, want nog vóór den avond begon het hevig te +regenen.</p> +<p><span class="marginnote">4 Februari.</span> Wij zeilden van +Chiloë weg. Gedurende de laatste week deed ik verscheidene +kleinere uitstapjes. Een daarvan had ten doel eene groote laag +schelpdieren van nog levende soorten te onderzoeken, 350 voet boven den +spiegel der zee gelegen. Door deze laag van schelpdieren groeiden hooge +boomen op! Een andere rit was naar Port Huechucucuy. Ik had een gids +bij mij <span class="pagenum">[<a id="pb401" href="#pb401" name= +"pb401">401</a>]</span>die het land wat al te goed kende, want hij +noemde mij eene eindelooze reeks Indiaansche namen op voor elke kreek, +voor elk plekje en riviertje. Evenals in Vuurland, schijnt de +Indiaansche taal bijzonder goed geschikt te zijn voor het geven van +namen aan de meest onbeduidende vormen van het land. Ik geloof, dat +ieder blijde was Chiloë vaarwel te kunnen zeggen; en toch zou dit +eiland verrukkelijk mogen heeten, zoo wij den eindeloozen en +naargeestigen winterregen konden wegdenken. Ook ligt er iets zeer +aantrekkelijks in den eenvoud en de onderdanige beleefdheid der arme +bewoners!</p> +<p>Wij stuurden noordwaarts langs het strand; maar wegens het mistige +weder bereikten wij Valdivia niet voor den nacht van den achtsten. Den +volgenden morgen voer de boot naar de omstreeks tien mijlen ver gelegen +stad. Toen wij den loop der rivier volgden, voeren wij nu en dan +voorbij eene hut, een plekje grond dat in het overigens ongerepte woud +gebaand was, en ontmoetten soms eene kano met eene Indiaansche familie. +De stad ligt aan de lage oevers van den stroom, en zoo geheel in een +bosch van appelboomen begraven, dat de straten letterlijk paden zijn te +midden van een boomgaard. Nooit heb ik eene streek gezien, waar +appelboomen zoo goed schenen te tieren als in dit vochtige gedeelte van +Zuid-Amerika. Aan de kanten der wegen stonden vele, blijkbaar +zelfgezaaide jonge boomen. Op Chiloë bezitten de bewoners eene +verwonderlijk korte methode om een boomgaard te maken. Uit het +ondereinde van bijna elken tak steken kleine, bruine, kegelvormige, +schrompelige punten, die altijd gereed staan om in wortels te +veranderen, zooals nu en dan te zien is waar toevallig wat modder tegen +den boom is gespat. Vroeg in de lente wordt een tak ter dikte van een +menschenvinger uitgekozen, en vlak onder eene groep van zulke punten +afgekapt; alle kleinere takken worden gesnoeid, en de tak zelf +omstreeks twee voet diep in den grond gestoken. In den daarop volgenden +zomer schiet de stomp lange spruiten uit, en draagt nu en dan zelfs +vruchten. Men wees mij er een, die 23 appelen had voortgebracht; +<span class="pagenum">[<a id="pb402" href="#pb402" name= +"pb402">402</a>]</span>maar dit werd als een zeer ongewoon iets +beschouwd. In het derde seizoen verandert de stomp (gelijk ik zelf heb +gezien) in een flinken houten, met vruchten beladen boom. Een oud man +bij Valdivia lichtte zijn motto: <span class="ex">Necesidad es la madre +del invencion</span> (Noodzakelijkheid is de moeder der +vindingrijkheid) toe, door een verhaal te doen van de vele nuttige +dingen, die hij uit deze appelen bereid had. Na het maken van +appeldrank en wijn, trok hij uit het overschot een witten en fijn +riekenden ether; door eene andere methode verschafte hij zich eene +zoete stroop, of, zooals hij zeide, honig. In dit jaargetijde schenen +zijne kinderen en varkens bijna in zijn boomgaard te wonen.</p> +<p><span class="marginnote">11 Februari.</span> Vergezeld van mijn gids +deed ik een korten rit, maar zag op dit uitstapje bijzonder weinig, +zoowel van de geologie van het land als van zijne bewoners. Bij +Valdivia is niet veel land ontboscht. Nadat wij enkele mijlen ver eene +rivier waren overgestoken, gingen wij het woud in, en kwamen toen +voorbij slechts ééne armzalige hut, voordat wij onze +nachtelijke slaapplaats bereikten. Het geringe breedte-verschil van 150 +mijlen heeft aan het woud een nieuw aanzien gegeven, vergeleken bij dat +van Chiloë. Dit is toe te schrijven aan eene eenigszins +verschillende verhouding in de boomsoorten. De altijd groene boomen +schijnen hier niet even talrijk; en dientengevolge heeft het woud eene +lichtere tint. Evenals op Chiloë, zijn de lage gedeelten door +riethalmen omvlochten; maar tevens groeit hier eene andere soort (die +op de bamboes van Brazilië gelijkt en ongeveer 20 voet hoog is) in +bossen, en versiert de oevers van sommige stroomen op zeer aangename +wijs. Het is van deze plant, dat de Indianen hunne <span class= +"ex">chuzo’s</span> of lange puntige speren maken. Onze +rustplaats was zoo vuil, dat ik liever buiten ging slapen. Op deze +tochten is de eerste nacht meestal zeer onaangenaam, omdat men niet +gewoon is aan het kriebelen en bijten der vlooien. Ik weet zeker, dat +er des morgens geen plekje ter grootte van een shilling op mijne beenen +was, dat niet een rood litteeken vertoonde waar de vlooien hadden +gebeten. <span class="pagenum">[<a id="pb403" href="#pb403" name= +"pb403">403</a>]</span></p> +<p><span class="marginnote">12 Februari.</span> Wij vervolgden onzen +rit door het ongebaande woud. Slechts nu en dan ontmoetten wij een +Indiaan te paard, of een troep fraaie muildieren, die lorkeboomenhout +en koren van de zuidelijke vlakten vervoerden. In den namiddag was een +der paarden uitgeput; wij bevonden ons toen op den top van een heuvel, +die een fraai uitzicht op de Llanos verschafte. Als men zoo lang in +eene wildernis van boomen heeft rondgezworven, is het gezicht van deze +open vlakten zeer frisch en opwekkend. Deze westkust doet mij met +genoegen terugdenken aan de vrije, onbegrensde vlakten van +Patagonië: en toch kan ik, om de scherpe tegenstelling, niet +vergeten hoe verheven de stilte van het woud is. De Llanos zijn de +vruchtbaarste en dichtst bevolkte gedeelten van het land, daar zij het +onschatbare voorrecht genieten van bijna geheel vrij te zijn van +boomen. Voordat wij het woud verlieten, reden wij door eenige kleine, +effen grasvlakten, met enkele rondom staande boomen, evenals in een +Engelsch park. In boschrijke, heuvelachtige streken heb ik dikwijls met +verwondering opgemerkt, dat de volkomen vlakke gedeelten verstoken zijn +van boomen. De vermoeienis van het eene paard deed mij besluiten aan de +Missie van Cudico halt te houden, te meer omdat ik aan den monnik er +van een introductie-brief had. Cudico is een district, tusschen het +woud en de Llanos gelegen. Het bevat een vrij groot aantal hutten, met +koren- en aardappelveldjes, die bijna alle aan Indianen toebehooren. De +aan Valdivia onderhoorige stammen zijn <span class="ex" lang= +"es">reducidos y cristianos</span> (bekeerden en christenen). Verder +noordwaarts, bij Arauco en Imperial, zijn de Indianen nog zeer wild en +onbekeerd; maar zij staan allen in druk verkeer met de Spanjaarden. De +<span class="ex" lang="es">padre</span> vertelde, dat de +Christen-Indianen niet zeer gezind waren om naar de mis te gaan, doch +overigens veel eerbied voor den godsdienst toonden. De grootste +moeilijkheid is, hen de huwelijksceremoniën in acht te doen nemen. +De wilde Indianen nemen zoo vele vrouwen als zij kunnen onderhouden, en +een <span class="ex" lang="es">cacique</span> heeft er somtijds meer +dan tien. Komt men bij laatstgenoemden <span class="pagenum">[<a id= +"pb404" href="#pb404" name="pb404">404</a>]</span>in huis, dan kan men +uit het getal vuren aldaar opmaken hoeveel vrouwen hij heeft. Elke +vrouw woont beurtelings eene week bij den cacique in, maar weeft +gedurende dien tijd zijne poncho’s en wat hij verder noodig +heeft. De vrouw van een cacique te zijn, is eene eer waarop de +Indiaansche vrouwen zeer gesteld zijn.</p> +<p>Bij al deze stammen dragen de mannen een grof wollen poncho; die ten +zuiden van Valdivia dragen een korte broek, en ten noorden daarvan een +rok evenals de chilipa der Gauchos. Allen binden hunne lange haren met +een scharlaken-rooden band samen, maar dragen geen andere bedekking op +het hoofd. Deze Indianen hebben een flinken lichaamsbouw, en gelijken +zoowel door de vooruitstekende wangbeenderen, als hun voorkomen in +’t algemeen, op de groote Amerikaansche familie waartoe zij +behooren. Het scheen mij echter toe, dat hun uiterlijk eenigszins +afweek van dat der andere stammen, die ik vroeger gezien had. Hunne +uitdrukking is in het algemeen ernstig, zelfs streng, en bezit veel +karakter, dat òf voor eerlijke botheid òf trotsche +vastberadenheid kan doorgaan. Het lange zwarte haar, de ernstige, +scherpgeteekende trekken en de donkere gelaatskleur herinnerden mij aan +oude portretten van Koning Jacobus I.<a class="noteref" id= +"xd20e8108src" href="#xd20e8108" name="xd20e8108src">3</a> Onderweg +ontmoetten wij nergens die onderdanige beleefdheid, welke op +Chiloë zoo algemeen is. Sommigen uitten hun <span class= +"ex">mari-mari</span> (goeden morgen) vlug en bondig; doch het +meerendeel scheen niet gezind te groeten. Deze onafhankelijkheid in +manieren is waarschijnlijk een gevolg van hunne langdurige oorlogen, en +van de herhaalde overwinningen, door hen alléén (van al +de stammen in Amerika) op de Spanjaarden behaald.</p> +<p>Ik bracht den avond zeer genoeglijk door in gesprek met den padre. +Hij was uiterst vriendelijk en gastvrij; en daar hij uit Santiago kwam, +had hij middelen weten te vinden om zich hier eenig comfort te +verschaffen. Als iemand van <span class="pagenum">[<a id="pb405" href= +"#pb405" name="pb405">405</a>]</span>eenige, hetzij dan geringe +opvoeding, klaagde hij bitter over het totale gemis van gezelligheid. +Hoe kwijnend moet voor dezen man, die geen bijzonderen godsdienstijver, +geen bezigheid of doel had, het leven voorbijgaan!</p> +<p>Den volgenden dag ontmoetten wij op onzen terugkeer zeven Indianen +met een zeer woest voorkomen, onder wien zich enkele caciquen bevonden, +die van de Chileensche regeering juist hunne kleine jaarlijksche +toelaag voor langdurigen trouw hadden ontvangen. Het waren mannen met +een knap uiterlijk; maar toen zij achter elkander ons voorbijreden, +stonden hunne aangezichten zeer betrokken. Een oude cacique, die aan +het hoofd van den troep reed, had waarschijnlijk nog gulziger gedronken +dan de anderen, want behalve uitermate ernstig, scheen hij ook zeer +knorrig. Kort te voren hadden zich twee Indianen bij ons gevoegd, die +van eene afgelegen missie naar Valdivia reisden wegens een +rechtsgeding. De een was een opgewekt oud man; maar zijn baardeloos en +gerimpeld gezicht geleek meer op dat van eene oude vrouw, dan van een +man. Ik bood beiden meer dan eens sigaren aan; en hoewel zij die +gewillig—ik durf zeggen dankbaar—aannamen, verwaardigden +zij zich bijna niet mij te bedanken. Een Indiaan op Chiloë zou +zijn hoed hebben afgenomen, onder het uitspreken van de woorden: +<span class="ex" lang="es">Dios le page!</span> (God loone +u!)<span class="corr" id="xd20e8126" title="Niet in bron">.</span></p> +<p>Onze tocht was zeer vermoeiend, zoowel wegens den slechten staat der +wegen, als wegens de talrijke gevallen boomen, die wij moesten +overspringen, of door lange omwegen <span class="corr" id="xd20e8131" +title="Bron: trachten">trachtten</span> te vermijden. Wij sliepen onder +den blooten hemel, en bereikten den volgenden morgen Valdivia, vanwaar +ik mij aan boord begaf.</p> +<p>Enkele dagen later stak ik met eenige officieren de baai over, en +landde nabij het fort, Niebla genaamd. De gebouwen alhier verkeerden in +zeer bouwvalligen staat, en de affuiten der kanonnen waren geheel +verrot. Wickham deed den bevelvoerenden officier de opmerking, dat deze +kanonnen stellig bij het eerste schot in stukken zouden vliegen. De +oude krijgsman trachtte zich goed te houden, en gaf ernstig +<span class="pagenum">[<a id="pb406" href="#pb406" name= +"pb406">406</a>]</span>ten antwoord: “Neen, segnor, ik ben er +zeker van, dat zij er wel twee zouden doorstaan!” De Spanjaarden +moeten voornemens zijn geweest dit fort onneembaar te maken. Midden op +het binnenplein ligt thans een bergje mortel, welke in hardheid niet +onderdoet voor de rots waarop hij ligt. Hij werd uit Chili hierheen +gebracht, en kostte 7000 dollars. Het uitbreken van de omwenteling +belette, dat hij voor het doel gebruikt werd; en nu ligt die kalk daar +als een gedenkteeken aan Spanje’s vroegere grootheid.</p> +<p>Ik wilde naar eene omstreeks anderhalve mijl ver gelegen woning +gaan, maar mijn gids zeide, dat het volstrekt onmogelijk was in eene +rechte lijn door het woud te dringen. Wel bood hij aan mijn gids te +wezen, en langs donkere paden, die voor het vee bestemd zijn, den +kortsten weg er heen te volgen. Er waren intusschen nog drie uren voor +deze wandeling noodig. Het werk van dezen man bestond in het opdrijven +van verdwaald vee. Ofschoon hij zoodoende de bosschen goed moest +kennen, was hij niet lang geleden twee dagen zoek geweest, en had niets +te eten gehad. Deze feiten geven een goed denkbeeld van de +onbegaanbaarheid der wouden in deze streken. Dikwijls stelde ik mij de +vraag, hoe lang het spoor van een gevallen boom wel zichtbaar zou zijn. +Deze man wees mij er een, die veertien jaren geleden door een troep +vluchtende royalisten geveld was; en dezen als maatstaf nemende, denk +ik dat een stam van anderhalven voet in middellijn na 30 jaren tijds in +een hoop mestaarde veranderd zou zijn.</p> +<p class="tb"></p> +<p><span class="marginnote">20 Februari.</span> Deze dag is in de +jaarboeken van Valdivia gedenkwaardig geworden door de hevigste +aardbeving, welke de oudste inwoner zich herinneren kan. Ik bevond mij +op het strand en lag in het bosch uit te rusten. Plotseling kwam de +aardbeving op, en duurde twee minuten; maar de tijd scheen veel langer. +Het schudden van den grond was zeer merkbaar. Mijn metgezel en ook mij +scheen het toe, dat de golvingen uit het oosten kwamen, terwijl anderen +dachten, dat zij uit het zuidwesten <span class="pagenum">[<a id= +"pb407" href="#pb407" name="pb407">407</a>]</span>straalden; dit +bewijst hoe lastig het soms is de richting der trillingen waar te +nemen. Het kostte geen moeite om staande te blijven, maar de beweging +maakte mij duizelig. Soms geleek deze op het deinen van een schip in +eene zwakke kruiskabbeling, of meer nog op die, welke men voelt +<span class="corr" id="xd20e8149" title="Bron: mij">bij</span> het +schaatsenrijden op dun ijs, dat onder het gewicht van het lichaam +buigt.</p> +<p>Eene hevige aardbeving vernietigt op eens onze oudste zintuigelijke +gewaarwordingen. De aarde, het ware symbool van hechtheid, heeft zich +onder onze voeten bewogen, evenals een dunne korst boven eene +vloeistof, en ééne secunde tijds heeft in onze ziel een +vreemd idee van onveiligheid gewekt, waartoe uren van overpeinzing niet +in staat zouden geweest zijn. In het woud deed eene koelte de boomen +trillen; maar ofschoon ik de aarde voelde bewegen, zag ik geen ander +effect. Tijdens den schok was kapitein Fitz-Roy met eenige officieren +in de stad, en daar was het schouwspel aangrijpender; want ofschoon de +huizen wel niet omvielen, doordien zij van hout waren gebouwd, werden +zij toch hevig geschud, en kraakten en rammelden de planken. In de +grootste onrust snelden de menschen de deur uit. Het zijn deze +bijkomende gebeurtenissen, welke dien grooten afschrik voor +aardbevingen wekken in het gemoed van allen, die zulke gevolgen er van +gezien en gevoeld hebben. In het woud was het een zeer belangwekkend, +doch volstrekt niet angstwekkend verschijnsel. De invloed op de getijen +was verrassend. De groote schok had plaats op het uur van laag water. +Eene oude vrouw, die juist op het strand was, zeide mij later dat het +water zeer snel, maar niet in vloedgolven tot hoogpeil steeg, en daarna +even snel tot zijn natuurlijk peil terugkeerde. De juistheid daarvan +bleek uit de lijn van nat zand. Eene dergelijke snelle, maar kalme +beweging in het getij had enkele jaren geleden tijdens eene zwakke +aardbeving op Chiloë plaats, en wekte veel noodelooze vrees. In +den loop van den avond waren er vele zwakkere schokken, die in de haven +de meest samengestelde stroomingen schenen voort te brengen—en +eenige zeer sterke. <span class="pagenum">[<a id="pb408" href="#pb408" +name="pb408">408</a>]</span></p> +<p><span class="marginnote">4 Maart.</span> Wij liepen de baai van +Concepcion binnen. Terwijl het schip naar de ankerplaats stevende, +landde ik op het eiland Quiriquina. Hier kwam de <span class= +"ex">mayordomo</span> der plantage snel naar mij toe rijden, om het +vreeselijke nieuws der groote aardbeving van den 20sten te vertellen: +“dat er in Concepcion of Talcahuano (de haven) geen huis meer +overeind stond; dat zeventig dorpen waren verwoest, en dat een +vloedgolf de puinhoopen van Talcahuano bijna geheel had +weggespoeld.” Van deze laatste verklaring zag ik weldra bewijzen +in overvloed: de geheele kust was bezaaid met stukken hout en huisraad, +alsof er een duizend schepen waren vergaan. Behalve stoelen, tafels, +plankenkasten, enz. in grooten getale, lagen er verscheidene daken van +hutten, die bijna in hun geheel waren meegevoerd. De pakhuizen te +Talcahuano waren gebarsten, en groote balen katoen, Paraguay-thee en +andere kostbare koopmansgoederen lagen over het strand verspreid. +Terwijl ik het eiland rondwandelde, merkte ik op, dat talrijke +rotsblokken, die blijkens de daaraan hechtende zeevoortbrengselen kort +geleden in diep water moesten gelegen hebben, hoog op het strand waren +geworpen. Een dezer blokken was zes voet lang, drie voet breed, en twee +dik.</p> +<p>Het eiland zelf vertoonde even duidelijk de overweldigende kracht +der aardbeving, als het strand dit deed van de vernielende werking der +daarop gevolgde vloedgolf. Op vele plaatsen was de grond in noord- en +zuidlijnen gespleten—wellicht veroorzaakt door het wijken der +evenwijdige en steile zijwanden van dit smalle eiland. Sommige spleten +in de nabijheid der klippen waren een yard wijd. Reeds waren vele +reusachtige rotsblokken op het strand gevallen; en de inwoners dachten, +dat, als de regens begonnen, er nog veel grootere verschuivingen zouden +plaats hebben. De uitwerking van de trilling op den harden primairen +leisteen was nog merkwaardiger: de bovengedeelten van eenige smalle +riffen waren zoo volkomen gesplinterd, alsof men ze door kruit had +laten springen. Deze uitwerking, die duidelijk kenbaar was aan de +versche breuken en den verplaatsten <span class="pagenum">[<a id= +"pb409" href="#pb409" name="pb409">409</a>]</span>grond, moet zich tot +de oppervlakte hebben bepaald, daar anders in geheel Chili geen stuk +vaste rots meer zou bestaan; ook is die meening niet onwaarschijnlijk, +omdat de oppervlakte van een trillend lichaam (naar men weet) anders +wordt bewogen dan het middengedeelte. Wellicht moet aan dezelfde +oorzaak worden toegeschreven, dat aardbevingen in diepe mijnen niet +zulke geduchte verwoestingen aanrichten, als men zou verwachten. Ik +geloof, dat deze stuiptrekking der aardkorst meer tot de +grootte-vermindering van het eiland Quiriquina heeft bijgedragen, dan +de gewone knagende en sloopende werking van zee en dampkring in den +loop eener eeuw.</p> +<p>Den volgenden dag landde ik te Talcahuano, en reed daarop naar +Concepcion. Beide steden boden het vreeselijkste, maar tevens +belangwekkendste schouwspel, dat ik ooit zag. Op iemand, die ze vroeger +gekend had, zouden zij mogelijk een nog sterkeren indruk hebben +gemaakt; want de puinhoopen waren zoo dooreengemengd, en het geheele +schouwspel bezat zoo weinig het voorkomen van eene bewoonde plaats, dat +het bijna niet meer mogelijk was zich den vroegeren toestand er van +voor te stellen. De aardbeving begon te half twaalf des voormiddags. +Zoo zij in het midden van den nacht gebeurd was, zouden de meeste +bewoners (die in deze provincie alléén vele duizenden +bedragen) zijn omgekomen, terwijl het er nu geen honderd waren. Thans +was hun eenig redmiddel de onveranderlijke gewoonte om, bij de eerste +schudding van den grond, de deur uit te loopen. In Concepcion was elk +huis op zichzelf, of elke rij huizen, een puinhoop of eene rij van +puinhoopen; maar in Talcahuano, waar de vloedgolf gewoed had, kon men +weinig meer onderscheiden dan eene laag steenen, dakpannen en stukken +hout, met hier en daar een brok muur dat was blijven staan. Om die +reden bood Concepcion, ofschoon niet zoo geheel verwoest, een +vreeselijker, en als ik het zoo noemen mag, ook schilderachtiger +schouwspel. De eerste schok was zeer onverwacht. De mayordomo +<span class="corr" id="xd20e8168" title="Bron: te">op</span> Quiriquina +vertelde mij, dat de eerste kennisgeving, die hij <span class= +"pagenum">[<a id="pb410" href="#pb410" name="pb410">410</a>]</span>er +van ontving, was, dat hijzelf met het paard waarop hij reed op den +grond rolde. Opgestaan, werd hij opnieuw omvergeworpen. Ook vertelde +hij mij, dat eenige koeien, die op den steilen rand van het eiland +stonden, in zee tuimelden. Door de vloedgolf kwam veel vee om het +leven: op <span class="corr" id="xd20e8173" title="Bron: het lage">een +laag</span> eiland, nabij het hoofd der baai, werden zeventig dieren +weggespoeld, die verdronken. In ’t algemeen houdt men deze +aardbeving voor de vreeselijkste, die Chili ooit beleefd heeft; maar +wijl de hevigsten eerst na lange tusschentijden plaats hebben, kan men +dit niet licht te weten komen; ook zou een veel heviger schok in zijne +gevolgen niet veel verschil hebben opgeleverd, want de verwoesting was +volkomen. Tallooze kleine schokken volgden op de groote aardbeving, en +binnen de eerste twaalf dagen (20 Februari-4 Maart) werden er niet +minder dan 300 geteld.</p> +<p>Nadat ik Concepcion gezien had, kon ik niet begrijpen hoe het +meerendeel der inwoners er ongedeerd was afgekomen. Op vele plaatsen +vielen de huizen naar buiten, en vormden aldus in het midden der +straten kleine heuvels van puin en metselwerk. Rouse, de Engelsche +consul, vertelde ons, dat hij aan het ontbijt zat, toen de eerste +trilling hem waarschuwde om naar buiten te snellen. Nauwelijks had hij +het midden van de binnenplaats bereikt, toen een vleugel van zijn huis +met donderend geraas naar omlaag kwam. Hij behield tegenwoordigheid van +geest genoeg om zich te herinneren, dat, zoo hij eenmaal op den top van +het reeds omlaag gestorte gedeelte zat, hij in veiligheid zou zijn. +Door de beweging van den grond niet kunnende blijven staan, kroop hij +op handen en voeten vooruit; en nauwelijks had hij deze kleine +verhevenheid bereikt, toen de andere vleugel van zijn huis inviel, +waarbij de groote balken rakelings langs zijn hoofd gingen. Met oogen +verblind door de wolk van stof, die het daglicht verduisterde en hem +dreigde te verstikken, bereikte hij eindelijk de straat. Daar de +schokken elkander met eene tusschenruimte van enkele minuten opvolgden, +durfde niemand de verspreide <span class="corr" id="xd20e8178" title= +"Bron: puinroopen">puinhoopen</span> naderen; en zoo wist niemand of +zijne dierbaarste vrienden en <span class="pagenum">[<a id="pb411" +href="#pb411" name="pb411">411</a>]</span>verwanten door gebrek aan +hulp stierven. Zij, die wat van hun goed gered hadden, waren +genoodzaakt voortdurend daarbij de wacht te houden; want er zwierven +dieven rond, en bij elke beving van den grond, sloegen dezen zich met +de eene hand op de borst, onder den uitroep: “<span class= +"ex">Misericordia!</span>”, en stalen met de andere uit de +puinhoopen wat zij konden. De rieten daken stortten op de vuren, en aan +alle kanten sloegen de vlammen uit. Honderden zagen zich van alles +beroofd, en slechts weinigen hadden de middelen om zich het dagelijksch +voedsel te verschaffen.</p> +<p>Aardbevingen alléén zijn voldoende om de welvaart van +een land te verwoesten. Indien in Engeland de thans sluimerende +krachten <span class="corr" id="xd20e8188" title= +"Bron: losbarstten">losbarsten</span>, waarmede zij zeer zeker in +vroegere geologische tijdperken hebben gewoed<a class="noteref" id= +"xd20e8191src" href="#xd20e8191" name="xd20e8191src">4</a>, hoe +volkomen <span class="pagenum">[<a id="pb412" href="#pb412" name= +"pb412">412</a>]</span>zou dan de geheele toestand van dat land +veranderen! Wat zou er worden van die hooge huizen, die dichtbevolkte +handelswijken, die groote fabrieken, die prachtige openbare en +particuliere gebouwen? Hoe vreeselijk zou het bloedbad zijn, indien het +nieuwe tijdperk van onderaardsche storingen begon in de doodsche stilte +van den nacht! Engeland zou op eens bankroet gaan; alle +waarde-papieren, alle registers, archieven en verslagen zouden van dat +oogenblik af verloren zijn! En de regeering, niet in staat om de +belastingen te innen en haar gezag te handhaven, zou machteloos moeten +aanzien, dat rooverij, geweld en bandeloosheid voortduurden. In alle +groote steden zou hongersnood ontstaan, door pest en dood gevolgd!</p> +<p>Kort na den schok, zag men uit het midden van de baai eene hooge +golf naderen. Zij bevond zich op een afstand van drie tot vier mijlen, +en vertoonde eene effen oppervlakte. Maar nauwelijks bereikte zij het +strand, of zij rukte boomen en hutten weg, en rolde voort met +onweerstaanbare kracht. Aan het hoofd der baai spatte zij uiteen in +eene ontzagwekkende lijn van witte brekers, die tot eene hoogte van 23 +voet boven het hoogste springtij stegen. Hare kracht moet ontzettend +zijn geweest, want bij het Fort werd een kanon met zijn affuit, dat op +een gewicht van 4 <span class="ex">tons</span> (4064 kilo) werd +geschat, 15 voet binnenwaarts verschoven. Een schoener werd opgelicht, +en 200 yards van het strand tusschen de puinhoopen geworpen. De eerste +golf werd door twee andere gevolgd, die bij haren terugkeer eene +menigte overblijfsels van drijvende voorwerpen medevoerden. In een deel +der baai werd een schip hoog en droog op het strand gezet, toen +afgebracht, weêr op het strand gezet, en nogmaals afgebracht. In +een ander gedeelte werden twee groote schepen, <span class= +"pagenum">[<a id="pb413" href="#pb413" name="pb413">413</a>]</span>die +dicht bij elkander voor anker lagen, rondgedraaid, en werden hunne +kabels driemaal om elkaar gewonden. Niettegenstaande hun ankergrond +hier 36 voet diep was, zaten zij eenige minuten lang aan den grond. De +vloedgolf moet zich overigens langzaam bewogen hebben, want de inwoners +van Talcahuano hadden den tijd om de heuvels achter de stad op te +loopen, terwijl eenige zeelieden het ruime sop kozen, vertrouwende dat +hunne boot veilig over de deining heen zou komen, zoo zij deze +vóór hare breking in stortzeeën konden bereiken. +Eene oude vrouw klom ijlings met een knaapje van vier of vijf jaren in +eene boot; doch er was niemand om hen weg te roeien. Dientengevolge +werd de boot tegen een anker geslingerd en in tweeën geslagen; de +oude vrouw verdronk, maar het kind werd eenige uren later, hangend aan +het wrak der boot, opgevischt. Groote plassen zout water stonden nog +tusschen het puin der huizen, en te midden daarvan zag men kinderen, +bezig booten te maken van oude tafels en stoelen, even gelukkig spelen +als hunne ouders ongelukkig waren. Het trof mij echter in hooge mate, +alle lieden veel vroolijker en bedrijviger te zien, dan men verwacht +zou hebben. Zeer terecht werd opgemerkt, dat, nu de verwoesting +algemeen was, geen enkel individu lager stond dan een ander, of zijne +vrienden van koud <span class="ex">egoïsme</span>—dat +grievendste gevolg van het verlies van rijkdom—kon beschuldigen. +Rouse woonde met een groot aantal dakloozen, die hij welwillend onder +zijne bescherming nam, gedurende de eerste week in een tuin onder +eenige appelboomen. Eerst waren deze menschen even vroolijk, alsof zij +aan een <span class="ex">picnic</span> zaten; doch later veroorzaakte +de hevige regen veel neerslachtigheid, want zij waren geheel zonder +beschutting.</p> +<p>In het uitnemende verslag van kapitein Fitz-Roy over de aardbeving +wordt gezegd, dat er in de baai twee uitbarstingen werden gezien: eene +in den vorm van eene rookkolom, en eene tweede, die op het waterspuiten +van een grooten walvisch geleek. Ook scheen het water overal in +beroering, alsof het kookte, werd “zwart, en dampte een +<span class="pagenum">[<a id="pb414" href="#pb414" name= +"pb414">414</a>]</span>hoogst onaangenamen zwavelreuk uit.” Deze +laatste verschijnselen werden ook waargenomen in de Baai van Valparaiso +gedurende de aardbeving in 1822.<a class="noteref" id="xd20e8236src" +href="#xd20e8236" name="xd20e8236src">5</a> Ik onderstel, dat deze +uitdampingen hare verklaring vinden in het loswerken van de modder op +den bodem der zee, welke veel rottende organische stoffen bevat. In de +Baai van Callao bespeurde ik op zekeren dag bij stil weder, dat, toen +het schip zijn kabel over den bodem sleepte, eene rij bellen den koers +van het vaartuig aanwees. De lagere klassen in Talcahuano dachten, dat +de aardbeving veroorzaakt werd door eene oude Indiaansche vrouw, die +twee jaren geleden uit wraak voor eene beleediging den vulkaan Antuco +verstopt had. Dit onnoozele geloof is hierom eigenaardig, wijl het +aantoont, dat de ervaring het volk had leeren opmerken, dat er verband +bestaat tusschen de onderdrukte werking der vulkanen en het beven van +den grond. Op het punt waar hun begrip omtrent oorzaak en gevolg +faalde, moest de tooverij worden toegepast: en dit was het afsluiten +van de vulkaanopening. In het bijzondere geval van deze aardbeving was +zoodanig bijgeloof des te merkwaardiger, omdat, volgens kapitein +Fitz-Roy, de onderstelling gegrond is, dat de Antuco in ’t geheel +niet bij het verschijnsel betrokken was.<a class="noteref" id= +"xd20e8242src" href="#xd20e8242" name="xd20e8242src">6</a></p> +<p>De stad Concepcion was in den gewonen Spaanschen trant gebouwd, +d.w.z. alle straten kruisten elkander rechthoekig: de eene groep liep +in de richting zuidwest ten westen, en de andere groep noordwest ten +noorden. In de eerste richting stonden de muren ongetwijfeld beter dan +in <span class="pagenum">[<a id="pb415" href="#pb415" name= +"pb415">415</a>]</span>de tweede, want verreweg het meeste metselwerk +werd naar het noordoosten geworpen. Beide omstandigheden stemmen +volkomen overeen met het algemeen gevoelen, dat de golvingen uit het +zuidwesten zijn gekomen—uit welke streek van den horizon ook de +onderaardsche geluiden werden gehoord; want het is duidelijk, dat de +muren, loopend in de richting zuidwest-noordoost en dus met hunne +kanten gekeerd naar het punt van waar de golvingen kwamen, veel minder +kans zouden hebben te vallen dan die muren, loopende in de richting +noordwest-zuidoost, die op hetzelfde oogenblik over hunne gansche +lengte uit de verticaal werden geworpen, omdat de golvingen die uit het +zuidwesten kwamen, bij het doorgaan onder de fundeeringen, in noordwest +en zuidoost golven moesten worden ontbonden. Men kan dit toelichten, +wanneer men boeken op hun kant op een karpet plaatst, en dan op de +manier, door Mitchell<a class="noteref" id="xd20e8253src" href= +"#xd20e8253" name="xd20e8253src">7</a> aangegeven, de golvingen van +eene aardbeving nabootst. Men zal dan zien, dat die boeken meer of +minder schielijk vallen, naar gelang hunne richting meer of minder +samenvalt met die welke loodrecht staat op de richting der golven. +Ofschoon niet alle, strekten de spleten in den grond zich over ’t +geheel uit in eene richting noordwest-zuidoost, en kwamen dus overeen +met de golflijnen of lijnen van grootste buiging. Gelet op al deze +omstandigheden, die duidelijk op het zuidwesten wijzen als de streek +waarin het hoofdbrandpunt van storing gelegen was, is het een feit van +veel belang, dat het eiland Santa Maria, hetwelk in dien hoek lag, +gedurende <span class="pagenum">[<a id="pb416" href="#pb416" name= +"pb416">416</a>]</span>de algemeene landrijzing tot eene hoogte steeg +bijna driemaal zoo groot als die van eenig ander deel der kust.</p> +<p>Van den ongelijken weerstand, dien de muren naar gelang van hunne +richting boden, gaf de kathedraal een sprekend voorbeeld. De zijde, die +naar het noordoosten was gekeerd, vertoonde eene grooten puinhoop, en +te midden daarvan staken deurkozijnen en stapels timmerhout omhoog, als +wrakhout in een stroom. Sommige brokken metselwerk bezaten groote +afmetingen, en waren tot ver op het vlakke kerkplein gerold, evenals +stukken rots aan den voet van een hoogen berg. De zijmuren (loopende in +eene richting zuidwest-noordoost) waren, hoewel deerlijk gescheurd, +blijven staan; maar de groote stutten, welke er loodrecht tegen stonden +(en dus evenwijdig aan het frontvlak der gevallen muren), waren in vele +gevallen, als met een beitel, glad afgestoken en op den grond +geslingerd. Eenige vierkante ornamenten op den top van dezelfde muren +waren door de aardbeving in een diagonalen stand geplaatst. Een +dergelijk feit werd waargenomen na eene aardbeving te Valparaiso, in +Calabrië en op andere plaatsen, waaronder ook eenige Grieksche +tempels.<a class="noteref" id="xd20e8269src" href="#xd20e8269" name= +"xd20e8269src">8</a> Oppervlakkig beschouwd schijnt deze draaiende +verplaatsing te wijzen op eene wervelende beweging onder elk punt dat +dezen stand aanneemt; maar dit is in hooge mate onwaarschijnlijk. Zou +zij niet een gevolg hiervan zijn, dat elke steen neiging heeft zich in +een bijzonderen stand met betrekking tot de trillingslijn te +plaatsen—ongeveer op de manier van spelden op een vel papier, dat +geschud wordt? In ’t algemeen gesproken, stonden deuringangen of +vensters veel beter dan andere deelen der gebouwen. Niettemin werd een +arm oud man, die lam was en de gewoonte had om bij kleine schokken naar +een deuringang te kruipen, bij deze gelegenheden verpletterd.</p> +<p>Ik heb niet getracht eene uitvoerige beschrijving te geven +<span class="pagenum">[<a id="pb417" href="#pb417" name= +"pb417">417</a>]</span>van het voorkomen van Concepcion zelf, want ik +gevoel, dat het volstrekt onmogelijk is de gemengde gewaarwordingen te +schetsen, die ik daar ondervond. Verscheidene officieren bezochten de +stad vóór mij; maar hunne sterkst gekleurde woorden waren +onmachtig om een juist denkbeeld te geven van dat tooneel van +verwoesting. Het is bitter en ontmoedigend in eene enkele minuut het +werk te zien vernietigen, dat den mensch zooveel tijd en arbeid heeft +gekost! Toch verdween het medelijden met de inwoners bijna terstond, om +plaats te maken voor de verwondering, dat men in een oogenblik tijds +een toestand zag geboren worden, dien men alléén aan een +langdurig tijdperk van verval meende te kunnen toeschrijven. Naar mijne +overtuiging, hebben wij sedert ons vertrek uit Engeland geen schouwspel +gezien, dat zulk een diepen indruk maakte.</p> +<p>Men beweert, dat bij bijna elke groote aardbeving het naburige water +der zee in hevige beroering geraakt. Zooals in het geval van +Concepcion, schijnt de storing in ’t algemeen van tweederlei aard +te zijn geweest: ten eerste vloeit het water, op het oogenblik van den +schok, gestadig en in een hooge golf tegen het strand op, en gaat dan +kalm terug; ten tweede vloeit al het zeewater, eenigen tijd daarna, van +de kust weg, en keert dan in golven van onweerstaanbare kracht terug. +De eerste beweging schijnt een rechtstreeksch gevolg te zijn van de +ongelijke werkingen, die de aardbeving op een vast en vloeibaar lichaam +uitoefent, zoodat hunne betrekkelijke hoogten zwak gestoord worden; +maar het tweede geval is een veel gewichtiger verschijnsel. Het staat +vast, dat bij de meeste aardbevingen, en in ’t bijzonder bij die +op de westkust van Amerika, de eerste groote beweging van het water +eene teruggaande is. Eenige schrijvers hebben dit trachten te verklaren +door aan te nemen, dat het water zijn peil behoudt, terwijl het land +omhoog golft; maar dicht bij het land—zelfs bij eene eenigszins +steile kust—zou het water stellig aan de beweging van den bodem +deelnemen. Daarenboven betoogt Ch. Lyell, dat dergelijke bewegingen der +zee hebben plaats gehad op eilanden, ver van <span class= +"pagenum">[<a id="pb418" href="#pb418" name="pb418">418</a>]</span>de +hoofdlijn van storing gelegen—zooals gedurende deze aardbeving +het geval was met Juan Fernandez, en met het eiland Madeira tijdens de +vreeselijke ramp te Lissabon in 1755. Ofschoon het vraagstuk zeer +ingewikkeld is, onderstel ik, dat iedere golf, hoe ook ontstaan, eerst +het water van het strand aftrekt, waarop zij bij hare nadering breekt. +Hetzelfde heb ik ook waargenomen bij de golfjes, die de schepraderen +van eene stoomboot voortbrengen. Het is opmerkelijk, dat, terwijl +Talcahuano en Callao (bij Lima), die beiden gelegen zijn aan het hoofd +van groote ondiepe baaien, bij elke hevige aardbeving van vloedgolven +hebben te lijden gehad—Valparaiso, dat dicht bij den kant van +zeer diep water ligt, nooit overstroomd is geworden, ofschoon het zoo +dikwijls door de geweldigste schokken geteisterd werd. Uit het feit, +dat de vloedgolf niet onmiddellijk op de aardbeving volgt, maar +somtijds eerst na eene tusschenruimte van een half uur: en ook omdat +veraf gelegen eilanden op gelijke wijze worden getroffen als de kusten +nabij het brandpunt van storing—schijnt het, dat de golf zich het +eerst in volle zee verheft; en daar die verschijnselen algemeen +voorkomen, moet er ook eene algemeene oorzaak voor bestaan. Ik vermoed, +dat wij de lijn, waar de minder gestoorde waters van den diepen oceaan +samentreffen met het water dichter bij de kust, hetwelk aan de +bewegingen van het land heeft deelgenomen—moeten beschouwen als +de plaats, waar de vloedgolf het eerst is ontstaan. Ook schijnt de golf +grooter of kleiner zijn, naar gelang van de uitgestrektheid van het +ondiepe water, dat met den bodem waarop het stond, in beroering +geraakte.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Het merkwaardigste gevolg van deze aardbeving was de bestendige +rijzing van het land. Misschien zou het veel juister zijn deze rijzing +als de <span class="ex">oorzaak</span> er van te noemen. Ofschoon er +geen twijfel kan zijn, dat het land om de Baai van Concepcion twee of +drie voet omhoog werd geheven, dient toch te worden opgemerkt, dat ik, +wegens de omstandigheid dat de golf de oude lijnen van eb- en +vloedwerking <span class="pagenum">[<a id="pb419" href="#pb419" name= +"pb419">419</a>]</span>op de glooiende zandige kusten had uitgewischt, +geen bewijs voor dit feit kon ontdekken, behalve in het eenstemmige +getuigenis der bewoners, dat eene kleine rotsachtige diepte, welke nu +blootligt, vroeger met water bedekt was. Op het eiland Santa Maria (dat +ongeveer 30 mijlen ver ligt) was de rijzing grooter; op +één gedeelte vond kapitein Fitz-Roy, tien voet boven +hoogwaterpeil, banken met verrotte mosselschelpdieren, <span class= +"ex">welke nog aan de rotsen vastzaten</span>, terwijl de bewoners +vroeger bij doodtij naar deze schelpdieren gedoken hadden. De rijzing +van deze landstreek is van bijzonder belang, wijl zij het tooneel is +geweest van verscheidene andere hevige aardbevingen, en wegens het +groote aantal zeeschelpen, die op eene hoogte van stellig 600 en, naar +ik meen, zelfs 1000 voet over het land verspreid liggen. Zooals ik heb +opgemerkt, zijn dergelijke schelpen te Valparaiso gevonden op eene +hoogte van 1300 voet. Er valt bijna niet aan te twijfelen, dat deze +groote rijzing een gevolg is geweest van achtereenvolgende kleine +(<span class="ex">periodieke</span>) rijzingen, zooals die, welke de +aardbeving van dit jaar vergezelde of veroorzaakte, alsmede van eene +onmerkbare langzame (<span class="ex">seculaire</span>) rijzing, die +stellig op sommige gedeelten dezer kust in gang is.</p> +<p>Het eiland Juan Fernandez, 360 mijlen ten noordwesten van +Concepcion, werd op het tijdstip van den grooten schok op 20 Februari +hevig geschud, zoodat de boomen tegen elkander sloegen, en dicht bij +het strand een onderzeesche vulkaan in werking kwam. Deze feiten zijn +merkwaardig, omdat dit eiland ook tijdens de aardbeving op 24 Mei 1751 +heviger werd geteisterd, dan andere plaatsen op gelijken afstand van +Concepcion,<a class="noteref" id="xd20e8309src" href="#xd20e8309" name= +"xd20e8309src">9</a> zoodat zij op eene onderaardsche <span class= +"pagenum">[<a id="pb420" href="#pb420" name= +"pb420">420</a>]</span>verbinding tusschen deze twee punten schijnen te +wijzen. Chiloë, ongeveer 340 mijlen ten zuiden van dezelfde stad, +schijnt aan sterkere schokken blootgesteld te zijn geweest, dan het +tusschenliggende district Valdivia, waar de vulkaan Villarica in +’t geheel niet in werking kwam, terwijl in de Cordilleras +tegenover Chiloë twee vulkanen op hetzelfde oogenblik een hevige +uitbarsting hadden. Deze twee vulkanen, en enkele naburige andere, +bleven langen tijd werkzaam, en kwamen tien maanden later door eene +aardbeving te Concepcion opnieuw tot uitbarsting.<a class="noteref" id= +"xd20e8317src" href="#xd20e8317" name="xd20e8317src">10</a> Eenige +mannen, die bij den voet van een dezer vulkanen bezig waren hout te +hakken, bespeurden den schok van den 20sten Februari niet, ofschoon het +geheele omliggende district toen in trilling was. Hier zien wij dus een +geval, dat eene uitbarsting eene aardbeving verzwakt en daarvoor in de +plaats treedt, zooals volgens het bijgeloof der lagere klassen ook te +Concepcion geschied zou zijn, indien de vulkaan Antuco niet door +tooverij verstopt was geworden. Twee jaren en negen maanden later (7 +November 1837) werden Valdivia en Chiloë nogmaals en heviger +geteisterd dan op 20 Februari 1835, waarbij een eiland in den +Chonos-archipel (het eiland Lemus) eene blijvende rijzing van meer dan +acht voet onderging. Het zal den lezer een beter begrip geven van het +uitgestrekte gebied dezer verschijnselen, zoo wij aannemen (evenals in +het geval van de gletschers), dat zij op overeenkomstige afstanden in +Europa hebben plaats gehad. In dat geval zou het land vanaf de Noordzee +tot de Middellandsche Zee hevig geschokt zijn geworden, en zouden op +hetzelfde tijdstip een groot deel van Engelands oostkust, benevens +eenige afgelegen eilanden blijvend zijn omhoog geheven. Op de kust +<span class="pagenum">[<a id="pb421" href="#pb421" name= +"pb421">421</a>]</span>van Holland zou eene reeks vulkanen in werking +zijn gekomen, en bij de noordpunt van Ierland zou eene uitbarsting op +den bodem der zee hebben plaats gehad. Eindelijk zouden de oude kraters +van Auvergne (Chaîne des Puys of des Monts Dômes, Le Plomp +du Cantal en Les Monts-Dore) donkere rookkolommen hebben omhoog +geworpen, en langen tijd in hevige werking zijn gebleven. Drie en +dertig maanden later zou Frankrijk vanaf zijne centrale hoogvlakte tot +aan het Engelsche Kanaal opnieuw door eene aardbeving verwoest zijn +geworden, en zou een eiland in de Middellandsche Zee blijvend gerezen +zijn.</p> +<p>Het gebied, waarover op den 20sten Februari de vulkanische stof werd +uitgeworpen, besloeg eene ruimte van 720 bij 400 Engelsche mijlen, +zoodat zich hier naar alle waarschijnlijkheid een onderaardsch lavameer +uitstrekte, aanmerkelijk grooter dan de oppervlakte der Zwarte +Zee.<a class="noteref" id="xd20e8327src" href="#xd20e8327" name= +"xd20e8327src">11</a> Uit het nauwe en samengestelde verband, dat er +gedurende deze reeks van verschijnselen tusschen de opheffende en +eruptieve krachten bleek te bestaan, mogen wij met zekerheid besluiten, +dat de krachten welke langzaam en met kleine rukken vastelandsdeelen +opheffen, en die welke periodiek vulkanische stof uit open kraters +werpen, eene-en-dezelfde zijn. Om vele redenen geloof ik, dat de +menigvuldige aardbevingen op deze kustlijn worden teweeggebracht door +het scheuren der lagen, als een noodzakelijk gevolg van de spanning van +het land bij opheffing, en door het met geweld binnendringen<a class= +"noteref" id="xd20e8333src" href="#xd20e8333" name= +"xd20e8333src">12</a> van gloeiend <span class="ex">magma</span> of +vloeibaar gesteente. Dit scheuren en binnendringen zouden bij +genoegzame herhaling (en wij weten, dat aardbevingen herhaaldelijk +dezelfde streken op dezelfde wijze teisteren) eindelijk eene lage +bergketen vormen. Een dergelijk proces schijnt met het rechtlijnige +eiland Santa Maria in gang te <span class="pagenum">[<a id="pb422" +href="#pb422" name="pb422">422</a>]</span>zijn. Ik geloof, dat het +centrale of as-gedeelte van een berg in zijne ontstaanswijze alleen +hierin van een lagen vulkaankegel verschilt, dat het gesmolten +gesteente bij herhaling naar binnen is geperst, in plaats van +herhaaldelijk naar buiten geworpen. Bovendien geloof ik, dat de +structuur van groote bergketenen—zooals die van de Cordilleras, +waar de lagen die de ingeperste kern van plutonische gesteenten +bedekken, langs verschillende evenwijdige en naburige heflijnen op +haren kant zijn gezet—onmogelijk kan worden verklaard, behalve in +de onderstelling, dat het kerngesteente herhaaldelijk werd ingespoten +na tijdruimten, lang genoeg om aan de bovengedeelten of vulspleten +gelegenheid te geven tot afkoeling en verharding. Want indien de lagen +door één enkelen schok in hare tegenwoordige, zeer +steile, loodrechte en stomphoekige standen waren geworpen, zouden de +ingewanden der aarde naar buiten zijn gestroomd; en in plaats dat men, +zooals nu, de steile centrale bergdeelen zou gevormd zien uit +gesteente, dat onder hooge drukking is vastgeworden, zouden op tallooze +punten van elke heflijn stroomen lava naar buiten zijn +gevloeid.<a class="noteref" id="xd20e8347src" href="#xd20e8347" name= +"xd20e8347src">13</a></p> +<div class="blockquote"> +<p class="firstpar">Dat groote bergketens, en bergen in ’t +algemeen, op de door Darwin omschrevene wijze ontstaan zouden zijn, +vindt heden geen geloof meer. Ook niet de vroeger zoozeer bekende +theorie van <span class="ex">Hutton</span>, <span class= +"ex">Playfair</span>, <span class="ex">A. von Humboldt</span>, +<span class="ex">E. de Beaumont</span> en <span class="ex">L. von +Buch</span>, volgens welke de bergen waren ontstaan door drukkrachten, +die in radiale richting <span class="ex">van onderen naar boven</span> +werkten, en die de uitbarsting van <span class="ex">eruptieve</span> +gesteenten voor de oorzaak hield van de opheffing en plooiïng der +aardlagen tot bergen. Aan de nieuwere onderzoekingen van <span class= +"ex">Favre</span>, <span class="ex">Dana</span>, <span class= +"ex">Baltzer</span>, <span class="pagenum">[<a id="pb423" href="#pb423" +name="pb423">423</a>]</span>maar vooral van <span class="ex">E. +Suess</span> en <span class="ex">A. Heim</span><a class="noteref" id= +"xd20e8393src" href="#xd20e8393" name="xd20e8393src">14</a> is het te +danken, dat men eene juistere en meer natuurlijke voorstelling van het +proces der bergvorming bezit. Volgens die theorie verdeelt men de +bergen in: 1<sup>o</sup>. <span class="ex">Erosie-gebergten</span>, die +door de knagende of wegvretende werking van stroomend water op een +oorspronkelijk tafelland gevormd werden; 2<sup>o</sup>. <span class= +"ex">Vulkanische gebergten</span>, ontstaan door gloeiend vloeibaar +gesteente, dat door eene spleet of opening (in ruimeren zin: eene reeks +van zulke openingen) uit het binnenste der aarde drong, zich aan de +randen der spleet ophoopte en afkoelde; 3<sup>o</sup>. <span class= +"ex">Tektonische gebergten</span>, waartoe de meest voorkomende en +reusachtigste bergen en bergreeksen behooren. Daaronder verstaat men +zulke, die gevormd werden <span class="ex">door bewegingen der +aardkorst zelve</span> (benedenwaartsche en samenschuivende), ten +gevolge van de afkoeling en daarmede in verband staande contractie en +verkleining onzer planeet.</p> +<p class="xd20e323">(Noot v. d. Vert.)</p> +</div> +<p><span class="pagenum">[<a id="pb424" href="#pb424" name= +"pb424">424</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8001" href="#xd20e8001src" name="xd20e8001">1</a></span> Deze, in +Nicaragua gelegen en slechts 500 voet hooge vulkaan, had uitbarstingen +in 1709, 1809 en 1835.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8064" href="#xd20e8064src" name="xd20e8064">2</a></span> Darwin +bedoelt hier zeer waarschijnlijk de Minchimavida, ook wel Minchimadom +geheeten. (2450 M.)</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8108" href="#xd20e8108src" name="xd20e8108">3</a></span> Geb. +1394, vermoord te Perth in 1437. Hij was van 1423–1437 Koning van +Schotland.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8191" href="#xd20e8191src" name="xd20e8191">4</a></span> In de +Archaeïsche of Prae-Cambrische perioden der aardgeschiedenis +hadden vulkanische uitbarstingen plaats in Noord- en Zuid-Wallis, in +Shropshire en in sommige gedeelten van Schotland en Ierland. Gedurende +het daaropvolgende Palaeozoïsche of Primaire Tijdvak, toen ook nog +een <span class="ex">zeer klein</span> gedeelte der Britsche Eilanden +boven zee lag, herhaalden zich de vulkanische uitbarstingen (vooral in +het Cambro- of Onder-Siluur) op zeer groote schaal; en hiervan zijn +talrijke bewijzen gevonden in Noord-Wallis en in het zoogenaamde +<span class="ex" lang="en">Lake District</span> of <span class= +"ex">Merengebied</span> van Cumberland en Westmoreland. Nog zeer hevig +waren de uitbarstingen gedurende de Devonische perioden van hetzelfde +Tijdvak, doch verminderden langzamerhand in die der Steenkoolvorming, +welke op het Devoon volgde. In het lange Mesozoïsche of Secondaire +Tijdvak, dat nu aanbrak en waarin de Britsche Eilanden meer en meer +boven het zeeoppervlak verrezen, hadden in dien hoek van Europa geen +uitbarstingen plaats. Wel geschiedden die toen met meer of mindere +hevigheid in Tyrol, het Zuidoosten van Europa, Britsch-Indië en in +West-Amerika. Maar in het Tertiaire Tijdvak, en vooral in de Mioceen +periode, openbaarden zij zich weer met groote hevigheid in het Britsche +Rijk, dat toen in bijna zijn tegenwoordigen vorm en grootte boven den +zeespiegel lag. Engeland en Ierland werden toen vreeselijk geteisterd, +doordien zich een nieuwe reeks van <span class="corr" id="xd20e8203" +title="Bron: duizende">duizenden</span> vulkanische spleten had +gevormd, die van IJsland af over de Färöer van Noord naar +Zuid liep en een groot aantal vulkaankegels telde. Enorme hoeveelheden +eruptie-stoffen, uit dat Tijdvak afkomstig, zijn gevonden op de +Hebriden, in het noordoosten van Ierland, over het vasteland van +Engeland en in de zee tusschen Gr. Brittannië en +Ierland—over eene totale oppervlakte, welke op minstens 100,000 +□ Eng. mijlen wordt geschat. Volgens een Engelsch geoloog, was +Groot-Brittannië toen een “<span class="ex" lang="en">Reign +of Fire</span><span class="corr" id="xd20e8211" title= +"Niet in bron">”</span> (Rijk van Vuur).</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8236" href="#xd20e8236src" name="xd20e8236">5</a></span> Deze had +plaats op 19 November en was zeer hevig. De schok werd gevoeld over een +afstand van 1200 mijlen of ruim 1900 Kilom. langs de kust, naar noord +en zuid. Santiago, Valparaiso en andere steden werden deerlijk +geteisterd. Bij Valparaiso rees de kust 3 voet, en bij Quintero +omstreeks 4 voet.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8242" href="#xd20e8242src" name="xd20e8242">6</a></span> De +Antuco, op 37° 20′ Z.B. in Chili gelegen, is een 2800 Met. +hooge kegelvormige vulkaan, die om de 10 minuten rookwolken uitstoot. +In 1845, 1851 en 1863 waren zijne uitbarstingen nogal hevig. Van de 33 +vulkanen, die Chili minstens bezit, ligt de Antuco het verst van de +kust.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8253" href="#xd20e8253src" name="xd20e8253">7</a></span> John +Mitchell, <span class="ex">Woodwardian</span> professor in de +Mineralogie te Cambridge, leefde omstreeks het midden der 18de eeuw. +Hij bekleedde dit professoraat slechts acht jaren, om zich daarna +geheel aan de theologische bezigheden te wijden. In 1760 publiceerde +hij in de Philos. Transact. eene verhandeling over “<span lang= +"en">The Cause and Phenomena of Earthquakes</span>.” De groote +aardbeving van Lissabon in 1755 had zijne belangstelling in dit +onderwerp gewekt. Sommige van zijn ideeën over de onderaardsche +bewegingen zijn zeer scherpzinnig en juist.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8269" href="#xd20e8269src" name="xd20e8269">8</a></span> Arago in +<span class="ex" lang="fr">L’Institut</span>, 1839, blz 337. Zie +ook Mier, <span class="ex">Chile</span>, deel I, blz. 392, en Lyell, +<span class="ex" lang="en">Principles of Geology</span>, deel II, blz. +119 (10e uitgaaf).</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8309" href="#xd20e8309src" name="xd20e8309">9</a></span> De oude +stad Concepcion, ook Penco geheeten, werd toen geheel verwoest en door +eene vloedgolf verzwolgen. De inwoners bouwden toen ongeveer 10 mijlen +van de kust eene nieuwe stad, om van zulke overstroomingen verschoond +te blijven. Tegelijk werd eene nederzetting op de kust van Juan +Fernandez bijna geheel door eene dergelijke golf vernietigd. In 1730 en +verder terug tot 1590 hebben dergelijke rampen deze streek bezocht. +Verder reikt de overlevering niet.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8317" href="#xd20e8317src" name="xd20e8317">10</a></span> Reeds +lang bestaat op bovengenoemde gronden de meening, dat de geheele reeks +van rotsachtige eilanden, die zuidelijk van Valdivia tot aan den ingang +der Straat van Magelhaen (van 39° 53′-52° 16′ Z.B.) +tegenover de fjorden van het vasteland liggen, een afgebroken of +verzwolgen kam van de Cordilleras is, waarvan alléen de toppen +boven zee uitsteken. Vooral de onderzeesche uitbarstingen wijzen +hierop.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8327" href="#xd20e8327src" name="xd20e8327">11</a></span> De +oppervlakte van dit lavameer zou dan ongeveer 745,900 □ Kilom. +geweest zijn, terwijl die van de Zwarte Zee 423,990 □ Kilom. +bedraagt.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8333" href="#xd20e8333src" name="xd20e8333">12</a></span> Deze +indringende beweging heet met een wetenschappelijk woord: <span class= +"ex">intrusie</span>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8347" href="#xd20e8347src" name="xd20e8347">13</a></span> Voor +eene volledige beschrijving van de vulkanische verschijnselen, die de +aardbeving van 20 Februari 1835 vergezelden, en voor de +gevolgtrekkingen, welke daaruit zijn af te leiden, moet ik verwijzen +naar deel V der Geological Transactions.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8393" href="#xd20e8393src" name="xd20e8393">14</a></span> E. +Suess “<span lang="de">Die Entstehung der Alpen</span>,” en +“Antlitz der Erde;” A. Heim “<span lang= +"de">Untersuchungen über den Mechanismus der +Gebirgsbildung</span>.”</p> +</div> +</div> +<div id="ch15" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="label">Hoofdstuk XV.</h2> +<h2 class="main">Overtocht van de Cordilleras.</h2> +<p class="firstpar"><span class="marginnote">7 Maart 1835.</span> Wij +bleven drie dagen te Concepcion, en zeilden toen naar Valparaiso. Daar +de wind noordelijk was, bereikten wij den ingang der haven van +Concepcion eerst tegen donker. Omdat wij zeer dicht bij land waren, en +er een mist kwam opzetten, lieten wij hier het anker vallen. Kort +daarna kwam een groote Amerikaansche walvischvaarder ons op zijde, +waarvan wij den kapitein vloekend tot zijn volk hoorden zeggen, dat het +zich stil moest houden, zoolang hij naar de stortzeeën luisterde. +Kapitein Fitz-Roy praaide hem met luide, heldere stem, om op de plek +waar hij was te ankeren. De arme man zal toen zeker hebben gedacht, dat +die stem van het strand kwam, want een storm van kreten steeg eensklaps +van het schip op, daar iedereen schreeuwde: “Laat het anker +vallen! Kabel vieren! Zeil minderen!” Dit was het belachelijkste, +dat ik ooit gezien had. Indien alle koppen van de bemanning kapiteins +waren geweest, had er geen grootere verwarring van bevelen kunnen +heerschen. Later ontdekten wij, dat de kapitein stotterde, zoodat ik +vermoed, dat allen hem hielpen om zijne orders te geven.</p> +<p>Op den 11den ankerden wij te Valparaiso; en twee dagen later ging ik +op weg, om de Cordilleras over te trekken. Eerst begaf ik mij naar +Santiago, waar Caldcleugh mij zeer <span class="pagenum">[<a id="pb425" +href="#pb425" name="pb425">425</a>]</span>vriendelijk op alle mogelijke +wijze hielp bij het maken van de kleine noodige toebereidselen. In dit +gedeelte van Chili zijn twee passen over de Andes naar Mendoza: de +eene, de Aconcagua- of Uspallata-pas, ligt op 32°50′ Z.B. en +wordt het meest gebruikt; de tweede, de Portillo-pas geheeten, ligt +zuidelijker, is nader, maar hooger en gevaarlijker.<a class="noteref" +id="xd20e8442src" href="#xd20e8442" name="xd20e8442src">1</a></p> +<p><span class="marginnote">18 Maart.</span> Wij richtten ons naar den +Portillo-pas. Na Santiago te hebben verlaten, staken wij de +uitgestrekte, verschroeide vlakte over, waarin deze stad ligt, en +kwamen in den namiddag aan de Maypu, eene der voornaamste rivieren van +Chili. Ter plaatse, waar de vallei den eersten Cordilleras-kam snijdt, +wordt zij aan weerskanten door hooge, naakte bergen begrensd; en +ofschoon niet breed, is zij zeer vruchtbaar. Tal van hutten waren +omringd door wijngaarden, en boomgaarden met appel-, nektarine- en +perzikboomen, waarvan de takken onder het gewicht der schoone rijpe +vruchten dreigden te breken. Des avonds bereikten wij het tolhuis, waar +onze bagage onderzocht werd. De Chileensche grens wordt beter bewaakt +door de Cordilleras, dan door het water der zee. Er zijn zeer weinige +valleien, die naar de centrale kammen van het gebergte voeren, en op +andere plaatsen zijn de bergen voor lastdieren geheel onbegaanbaar. De +beambten van het tolhuis waren zeer beleefd, hetgeen misschien voor een +deel was toe te schrijven aan het paspoort, dat de President der +Republiek mij gegeven had; maar bijna elke Chileen bezit eene +aangeboren beleefdheid, waarover ik mijne bewondering moet uitspreken. +In dit geval was de tegenstelling met dezelfde klasse van menschen in +de meeste andere landen zeer opvallend. Als staaltje van Chileensche +beleefdheid zal ik eene anecdote vertellen, die mij destijds zeer +vermaakte. Dicht bij Mendoza ontmoetten wij eene kleine en zeer dikke +negerin, die schrijlings op een muildier zat. Zij had een kropgezwel, +zoo verbazend groot, dat men bijna niet kon <span class= +"pagenum">[<a id="pb426" href="#pb426" name= +"pb426">426</a>]</span>nalaten haar voor een oogenblik aan te kijken; +doch bijna op hetzelfde oogenblik—als wilden zij zich +verontschuldigen—groetten mijne beide metgezellen haar op de +gebruikelijke manier, door hunne hoeden af te nemen. Waar zou men in +Europa, onder de hoogere of lagere standen, zulk eene beleefdheid +hebben bewezen aan een arm en mismaakt schepsel van een verworpen +ras?</p> +<p>Des nachts sliepen wij in eene hut. Onze onafhankelijke manier van +reizen was verrukkelijk. In de bewoonde gedeelten kochten wij wat +brandhout, huurden weiland voor de beesten, en kampeerden bij hen in +een hoek van hetzelfde veld. In den ijzeren pot, dien wij bij ons +hadden, kookten wij ons avondeten, nuttigden dit onder een onbewolkten +hemel, en kenden geen zorg. Mijne metgezellen waren: Mariano Gonzales, +die mij reeds vroeger in Chili als gids had gediend, en een +<span class="ex">arriero</span> (muildierendrijver) met zijne tien +muildieren en eene <span class="ex">madrina</span> (petemoeder). +Laatstgenoemde is een hoogst gewichtig personage: namelijk eene oude, +bezadigde merrie met een belletje aan den nek, die, waar zij gaat, door +de muildieren als gehoorzame kinderen gevolgd wordt. De liefde van deze +dieren voor hunne <span class="ex">madrinas</span> bespaart tallooze +moeilijkheden. Zoo er verscheidene groote troepen tegelijktijdig in +hetzelfde veld grazen, behoeven de <span class="ex">arrieros</span> des +morgens hunne <span class="ex">madrinas</span> alleen wat ter zijde te +voeren en hare bellen te laten klinken: en al waren er dan ook twee- of +driehonderd muilen bijeen, toch kent elk onmiddellijk de bel van zijne +eigene <span class="ex">madrina</span>, en komt naar haar toe. Het is +bijna onmogelijk een oud muildier te verliezen; want zoo het +verscheidene uren lang met geweld wordt achtergehouden, zal het, +evenals een hond, met zijn fijnen reuk het spoor zijner makkers of +liever van de <span class="ex">madrina</span> volgen, aan wie het, +zooals de <span class="ex">arriero</span> beweert, de meeste liefde +toedraagt. Deze neiging is echter niet van individueelen aard; want ik +geloof geen ongelijk te hebben als ik zeg, dat elk dier met een bel aan +voor <span class="ex">madrina</span> kan dienen. Elk muildier draagt op +een effen weg een last van 416 <span class="ex">pounds</span> (meer +<span class="pagenum">[<a id="pb427" href="#pb427" name= +"pb427">427</a>]</span>dan 29 <span class="ex">stone</span>);<a class= +"noteref" id="xd20e8493src" href="#xd20e8493" name="xd20e8493src">2</a> +maar in eene bergachtige streek 100 <span class="ex">pounds</span> +minder. Het is merkwaardig, dat deze dieren met hunne fijne, schrale +ledematen, zonder evenredige spierontwikkeling, zulk een grooten last +kunnen dragen. Het muildier schijnt mij altijd een hoogst wonderlijk +dier toe. Dat een basterd of speelsoort meer verstand, geheugen, +halsstarrigheid, neiging tot het vereenigingsleven, volhardingsvermogen +bij spierarbeid, en ook een langer leven bezit dan een zijner ouders, +schijnt aan te duiden, dat de kunst hier de natuur heeft overtroffen. +Van onze tien dieren waren zes bestemd voor rijden, en vier voor het +dragen van lasten, waarin allen elkander afwisselden. Wij hadden eene +flinke hoeveelheid voedsel meegenomen voor het geval, dat wij +ingesneeuwd werden, omreden het seizoen voor een tocht over den +Portillo-pas eenigszins verstreken was.</p> +<p><span class="marginnote">19 Maart.</span> Dezen dag reden wij naar +het laatste, en dus hoogst gelegen huis van de vallei. Het aantal +bewoners werd schaarsch; toch was het land op plaatsen, waar het water +kon worden heengevoerd, nog zeer vruchtbaar. Alle hoofdvalleien in de +Cordilleras bezitten dit kenmerk, dat zij aan beide zijden worden +omzoomd door een ruw gelaagd, en meestal zeer dik terras van keien en +zand. Blijkbaar is er een tijd geweest, dat deze terrassen zich dwars +over de valleien uitstrekten en vereenigd waren. Dit vermoeden wordt +bevestigd in Noord-Chili, waar geen stroomen zijn, en waar men de +dalbodems op de genoemde wijze gelijkmatig gevuld ziet. Over deze +randterrassen leiden meestal de wegen; want hunne oppervlakten zijn +effen, en met eene zeer geringe stijging volgen zij den loop der +valleien. Vandaar dat zij ook gemakkelijk door irrigatie worden +bebouwd. Men kan hen vervolgen tot eene hoogte van 7000 of 9000 voet, +waar zij zich eindelijk tusschen de onregelmatige hoopen rotspuin +verliezen. Aan het ondereinde of den ingang der valleien gaan zij +geleidelijk over in die door <span class="pagenum">[<a id="pb428" href= +"#pb428" name="pb428">428</a>]</span>land ingesloten (ook uit keien +gevormde) vlakten aan den voet der hoofdketen van de Andes, welke ik in +een vroeger hoofdstuk als kenmerkend voor het Chileensche landschap heb +beschreven, en die daar ongetwijfeld ontstonden in een tijd, toen de +zee in Chili doordrong, gelijk zij het nu in de zuidelijke kusten doet. +Geen enkel feit in de geologie van Zuid-Amerika boezemde mij meer +belang in, dan deze terrassen van grof gelaagde keien. In samenstelling +gelijken zij volkomen op de stof, die de stroomen in elke vallei zouden +afzetten, indien zij door de eene of andere oorzaak—zooals het +vloeien in een meer of zeearm—in hun loop belemmerd werden; maar +in plaats van stof af te zetten, zijn de stroomen nu voortdurend bezig +met het afknagen van het vaste gesteente en van deze alluviale +aanslibbingen over de geheele lengte van elke hoofd- en zijvallei. Het +is niet mogelijk hier de redenen op te noemen; maar ik ben overtuigd, +dat die kei- of grofkiezel-terrassen gedurende de trapsgewijze rijzing +der Cordilleras werden opgehoopt door de stroomen, die bij opvolgende +peilstanden hun rotspuin aanslibden op de strandhoofden van lange +smalle zeearmen—eerst hoog in de valleien, toen lager en lager +naar het ondereinde, terwijl het land gestadig en langzaam rees. Indien +dit zoo is (en ik kan er niet aan twijfelen), dan is de groote en +gebroken keten van de Cordilleras niet—zooals de geologen tot +voor korten tijd algemeen dachten, en zooals nu nog de gewone meening +is—plotseling omhooggeworpen, maar langzaam in haar geheel +opgeheven, op dezelfde gestadige manier als de kusten van de +Atlantische en Stille Oceanen in jongere tijdperken. Eene menigte +feiten in de structuur van de Cordilleras vinden door deze beschouwing +eene eenvoudige verklaring.</p> +<p>De rivieren, die door deze valleien vloeien, moesten eerder +bergstroomen worden genoemd. Hare helling is zeer groot, en het water +heeft de kleur van modder. Het geraas, dat de Maypu maakte terwijl zij +over de groote ronde brokken schoot, geleek op het bruisen der zee. +Tusschen het geweld van het stroomende water, was het ratelende geluid +der <span class="pagenum">[<a id="pb429" href="#pb429" name= +"pb429">429</a>]</span>over elkander schurende steenen zeer duidelijk +hoorbaar—zelfs op een afstand. Dag en nacht kan men dit ratelende +geluid langs den geheelen loop van den stroom hooren. Voor den geoloog +lag er iets welsprekends in dien klank. Die duizenden en duizenden +steenen, welke rammelend tegen elkander het doffe en eentonige geluid +verwekten, spoedden zich allen in ééne richting. Zij +deden denken aan den tijd, waarin elke voorbij snellende minuut +onherroepelijk in de eeuwigheid verzinkt! Voor deze steenen is de +oceaan hunne eeuwigheid; en elke toon in die wilde muziek sprak mij van +een stap, dien zij nader tot hunne bestemming deden.</p> +<p>Het is voor den menschelijken geest onmogelijk, anders dan door een +langzaam verloop, eene werking te begrijpen, welke is voortgebracht +door eene zoo dikwijls herhaalde oorzaak, dat het noemen van het +herhalings-cijfer al geen duidelijker begrip van de zaak geeft dan de +wilde, die naar de haren op zijn hoofd wijst. Zoo dikwijls als ik +modder-, zand- en kiezellagen tot eene dikte van vele duizenden voeten +opgehoopt zag, voelde ik mij geneigd uit te roepen, dat oorzaken, als +de vermalende werking der tegenwoordige rivieren en tegenwoordige +strandvloeden, nooit zulke massa’s konden hebben voortgebracht. +Maar aan den anderen kant: als ik luisterde naar het ratelende geluid +dezer stroomen: als ik mij voor den geest riep, dat geheele +dierengeslachten van de aardoppervlakte verdwenen zijn gedurende dat +lange tijdvak, waarin deze steenen dag en nacht met hetzelfde geluid in +hunnen loop zijn voortgeschuifeld—dan heb ik bij mijzelf gedacht: +welke berg, welk vastland kan zulk eene slooping weerstaan?</p> +<p>In dit gedeelte der vallei waren de bergen aan weerszijden van 3000 +tot 6000 of 8000 voeten hoog, met afgeronde omtrekken en steile, kale +hellingen. De algemeene kleur van het gesteente was dof purperachtig, +en zijne laagswijze structuur zeer duidelijk waarneembaar. Zoo al niet +schoon, was toch het landschap merkwaardig en grootsch. In den loop van +den dag ontmoetten wij verscheidene kudden vee, die door mannen uit de +hoogere valleien in de Cordilleras <span class="pagenum">[<a id="pb430" +href="#pb430" name="pb430">430</a>]</span>naar omlaag werden gedreven. +Dit teeken van den naderenden winter verhaastte onze schreden, meer dan +voor geologische waarnemingen wel wenschelijk is. Het huis, waarin wij +sliepen, lag aan den voet van een berg, op welks top zich de +San-Pedro-de-Nolasko-mijnen bevinden. Sir F. Head verwondert zich, dat +er mijnen ontdekt zijn geworden op zulke buitengewone plaatsen als de +schrale top van den berg San Pedro de Nolasko. Toch laat die ontdekking +zich zeer goed verklaren. In de eerste plaats zijn metaaladeren in deze +streek meestal harder dan de omringende lagen, zoodat zij gedurende de +allengs voortgaande slijting der bergen buiten de oppervlakte van den +grond steken. Ten tweede heeft bijna elk arbeider, vooral in de +noordelijke gedeelten van Chili, eenig verstand van het voorkomen van +ertsen. In de groote mijnprovinciën Coquimbo en Copiapó is +brandhout zoo schaarsch, dat er op ieder bergje en in elk dal naar +gezocht wordt; en door dit zoeken zijn bijna al de rijkste mijnen in +die streek ontdekt. Chagnarcillo, waaruit in den loop van weinige jaren +voor eene waarde van vele honderdduizenden ponden zilver te voorschijn +is gebracht, werd ontdekt door een man, die een steen naar zijn beladen +ezel wilde werpen. In de meening, dat hij zeer zwaar was, raapte hij +den steen op, en ontdekte, dat deze grootendeels uit zuiver zilver +bestond. Niet ver van de plek stond de ader recht overeind, als eene +wig van metaal. Ook wandelen de mijnwerkers dikwijls op Zondagen met +een breekijzer over de bergen. In het zuidelijk deel van Chili zijn de +ontdekkers gewoonlijk mannen, die vee in de Cordilleras drijven, en elk +ravijn bezoeken waar eenig weiland te vinden is.</p> +<p><span class="marginnote">20 Maart.</span> Naarmate wij hooger in de +vallei kwamen, werd de plantengroei, met uitzondering van enkele fraaie +Alpen-bloemen, uiterst schaarsch; en van viervoetige dieren, vogels of +insecten kon er nauwelijks een worden ontdekt. De hooge bergen, waarvan +de toppen enkele plekjes sneeuw vertoonden, stonden goed van elkander +gescheiden, terwijl de tusschenliggende dalen gevuld waren met +alluviale lagen van ontzaglijke dikte. Het berglandschap <span class= +"pagenum">[<a id="pb431" href="#pb431" name="pb431">431</a>]</span>van +de Andes bevatte eenige bijzonderheden, welke mij om hare tegenstelling +met de andere mij bekende bergketens bovenal troffen. Die +bijzonderheden waren: de vlakke zoomen aan weerszijden van de valleien, +welke randen zich dikwijls tot smalle vlakten verbreedden; de heldere +kleuren, voornamelijk rood en purper, der volkomen naakte en steile +heuvels van porfier; de indrukwekkende en onafgebroken steenaderen, +welke het voorkomen hadden van muren; de duidelijke afscheiding der +lagen, die, daar waar zij bijna verticaal stonden, de schilderachtige +en ruwe middentoppen vormden, doch bij geringere helling de groote +bergenmassa aan de grenzen der keten samenstelden; en eindelijk, de +rechte kegelvormige stapels fijn en helderkleurig rotspuin, die onder +een steilen hoek van den voet der bergen af, soms tot eene hoogte van +meer dan 2000 voet langs de wanden opliepen.</p> +<p>Zoowel in Vuurland als in de Andes merkte ik herhaaldelijk op, dat +waar het gesteente gedurende het grootste deel van het jaar met sneeuw +bedekt was, het op zeer buitengewone wijs in kleine hoekige stukken was +gesplinterd. Scoresby<a class="noteref" id="xd20e8524src" href= +"#xd20e8524" name="xd20e8524src">3</a> heeft hetzelfde feit op +Spitsbergen waargenomen. De zaak schijnt mij eenigszins duister; want +het gedeelte van een berg, dat door een sneeuwmantel wordt beschut, +moet minder aan herhaalde en groote temperatuurswisselingen onderhevig +zijn, dan elk ander gedeelte. Soms heb ik gedacht, dat de aarde en +steenbrokken aan de oppervlakte misschien minder snel werden verwijderd +door langzaam doorzijgend sneeuwwater,<a class="noteref" id= +"xd20e8529src" href="#xd20e8529" name="xd20e8529src">4</a> dan door +regen, en dat dus de schijnbaar snellere verweering van het vaste +gesteente <span class="pagenum">[<a id="pb432" href="#pb432" name= +"pb432">432</a>]</span>onder de sneeuw bedriegelijk was. Wat ook de +reden zij, de hoeveelheid afbrokkelend gesteente op de Cordilleras is +zeer groot. In de lente glijden somtijds groote hoopen van dit puin de +bergen af, overdekken de sneeuw die in de dalen is samengewaaid, en +vormen zoo natuurlijke huizen van ijs. Wij reden over zoo’n huis, +dat op eene hoogte lag ver onder de grens van eeuwige sneeuw.</p> +<p>Tegen het vallen van den avond bereikten wij eene eigenaardige +komvormige vlakte, <span class="ex" lang="es">La Valle del Yeso</span> +(De Gips-Vallei) geheeten. Zij was met eenig droog weiland bedekt, +waarop wij tot ons genoegen eene kudde vee zagen grazen, te midden van +de omringende steenwoestijnen. De vallei ontleent haar naam aan eene +groote, naar schatting minstens 2000 voet dikke laag van wit gips, dat +op sommige plaatsen geheel zuiver is. Wij sliepen bij een troepje +mannen, wier werk het was om deze stof, die bij de wijnbereiding +gebruikt wordt, op muildieren te laden. Vroeg in den morgen van den +21sten gingen wij op weg, en volgden weer den loop der rivier, die hier +zeer klein was geworden, totdat wij aan den voet van den machtigen +bergrug kwamen, die de wateren der Stille en Atlantische Oceanen +gescheiden houdt. De weg, tot dusver goed, en voortdurend doch zeer +langzaam stijgende, veranderde nu in een steil zigzagvormig pad over +den grooten rotswand op de grensscheiding tusschen de republieken Chili +en Mendoza.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Ik zal hier eene korte schets geven van de geologische gesteldheid +der verschillende evenwijdige bergreeksen, die de Cordilleras vormen. +Van deze reeksen zijn twee aanmerkelijk hooger dan de anderen: namelijk +aan den kant van Chili, de <span class="ex">Peuquenes-keten</span>, die +op het punt, waar de pas haar kruist, 3927 Met. hoog is; en aan den +kant van Mendoza, de <span class="ex">Portillo-keten</span>, die 4060 +Met. hoog is. De lagere ruggen der Peuquenes-keten en van de +verschillende groote reeksen westelijk daarvan, bestaan uit eene +reusachtige, vele duizenden voeten dikke ophooping van +porfier-gesteenten, die als onderzeesche lava’s, afgewisseld door +<span class="pagenum">[<a id="pb433" href="#pb433" name= +"pb433">433</a>]</span>hoekige en ronde brokken van dezelfde +gesteenten, uit kraters op den bodem van voorwereldlijke zeeën +omhoog zijn geworpen. Deze afwisselende gesteenten zijn in de centrale +gedeelten bedekt met eene dikke laag van rooden zandsteen, conglomeraat +en kalkhoudend leemschiefer, verbonden met en overgaande in reusachtige +gipslagen. In de bovenlagen komen vrij veel schelpdieren voor, die +ongeveer behooren tot de periode der Lagere Witte Kalk in +Europa.<a class="noteref" id="xd20e8551src" href="#xd20e8551" name= +"xd20e8551src">5</a> Het is eene oude geschiedenis, maar daarom niet +minder verwonderlijk, van schelpdieren te hooren spreken, die weleer +over den bodem der zee kropen, en nu bijna 14000 voet boven haren +spiegel liggen! De onderste beddingen in deze groote ophooping van +lagen zijn door de werking (<span class= +"ex">contactmetamorphose</span>) van eruptieve steenmassa’s, uit +een eigenaardig wit soda-graniet bestaande, verzet, verglaasd, +gekristalliseerd en bijna samengesmolten.<a class="noteref" id= +"xd20e8572src" href="#xd20e8572" name="xd20e8572src">6</a></p> +<p>De andere hoofdketen, nam. de <span class= +"ex">Portillo-keten</span>, is geheel anders gevormd, en bestaat +hoofdzakelijk uit hooge, naakte toppen van een rood kali- of +potasch-graniet, die ver omlaag aan de westelijke helling bedekt zijn +met een zandsteen, welke door de vroegere hitte in een kwartsgesteente +is omgezet. Op het kwarts rusten beddingen van een conglomeraat, ter +dikte van verscheidene duizenden voeten, die door het roode graniet +zijn opgeheven en onder een hoek van 45° naar de Peuquenes-keten +zijn gericht. Tot mijne verwondering zag ik, dat dit conglomeraat +bestond: deels <span class="pagenum">[<a id="pb434" href="#pb434" name= +"pb434">434</a>]</span>uit rolsteenen, afkomstig van de gesteenten der +Peuquenes-keten met hunne fossiele schelpdieren, en deels uit rood +potasch-graniet, gelijk aan dat van de Portillo-keten. Daaruit moeten +wij besluiten, dat de Peuquenes- en Portillo-ketens beiden gedeeltelijk +opgeheven en aan verweering en slooping waren blootgesteld, toen het +conglomeraat zich vormde; maar wijl de beddingen van het conglomeraat +door het roode Portillo-graniet tot eene inclinatie van 45° zijn +omhoog geworpen, en de onderliggende zandsteen door ditzelfde graniet +verglaasd is, kunnen wij zeker zijn, dat de indringing van het graniet +en de opheffing der reeds gedeeltelijk gevormde Portillo-keten, +grootendeels plaats hadden na de ophooping van het conglomeraat, en +lang na de rijzing der Peuquenes-keten. De Portillo—de hoogste +keten in dit deel van de Cordilleras—is dus niet zoo oud als de +minder hooge Peuquenes-keten. Een hellende lavastroom aan den +oostelijken voet van de Portillo zou als bewijs kunnen dienen, dat de +groote hoogte van die keten gedeeltelijk is toe te schrijven aan +rijzingen van nog latere dagteekening. Wat haar vroegste ontstaan +betreft, zoo schijnt het roode graniet te zijn ingedrongen door de lijn +van zwaksten weerstand eener oude, voorbestaande keten van wit graniet +en mica-schiefer. Men mag aannemen, dat in de meeste, wellicht in alle +gedeelten van de Cordilleras elke keten gevormd is door herhaalde +opheffingen en inschuivingen van eruptief gesteente; en dat de +verschillende evenwijdige ketenen van verschillenden ouderdom zijn. +Alleen zóó kunnen wij tijd winnen, noodig en voldoende om +den werkelijk verbazenden omvang der slooping te verklaren, die deze +hooge ofschoon, in vergelijking met de meeste andere ketens, nog jonge +bergen ondergaan hebben.</p> +<p>Eindelijk bewijzen de schelpen in de Peuquenes- of oudste keten, dat +zij, zooals boven is opgemerkt, 14000 voet gestegen is sedert het +bestaan eener formatie uit het Secondaire of Mesozoïsche Tijdvak, +die wij in Europa gewoon zijn als verre van oud te beschouwen. Doch er +is meer: de zee, waarin die schelpdieren leefden, had slechts eene +<span class="pagenum">[<a id="pb435" href="#pb435" name= +"pb435">435</a>]</span>matige diepte; en nu kan men aantoonen, dat het +gebied, thans door de Cordilleras ingenomen, verscheidene duizenden +voeten (in Noord-Chili ongeveer 6000 voet) gezonken moet zijn, om aan +die machtige groep van onderzeesche lagen gelegenheid te geven zich op +de bedding, waarin die schelpdieren leefden, af te zetten. Het bewijs +is hetzelfde als dat, waardoor werd aangetoond, dat in een tijdperk, +zeer lang nadat de tertiaire schelpen der voormalige Patagonische Zee +leefden, de bodem dier zee verscheidene honderden voeten gedaald moet +zijn, door eene latere rijzing gevolgd. Dagelijks vindt de geoloog +gelegenheid zich te overtuigen, dat er niets—zelfs niet de +wind—zoo wankelbaar en onstandvastig is als het eigenlijk +oppervlak onzer aardkorst.</p> +<p>Ik wil nog eene andere geologische opmerking doen. Ofschoon de +Portillo-keten hier hooger is dan de Peuquenes, hebben de +waterstroomen, die de tusschenliggende valleien bevloeien, zich een weg +er door gebaand. Hetzelfde feit, op grootere schaal, is waargenomen in +de oostelijke en hoogste keten der Boliviaansche Cordilleras, waardoor +de rivieren zich een weg banen, en dergelijke feiten zijn ook in andere +deelen van de wereld opgemerkt. In de onderstelling, dat de +Portillo-keten in lateren tijd en gaandeweg is opgeheven, laat zich dit +feit verklaren, want in dit geval zou eerst eene reeks eilandjes +verschijnen; en terwijl dezen werden omhoog geheven, zouden de getijen +steeds diepere en breedere kanalen daarin uithollen. Ten huidigen dage +zijn in de meest afgelegen zeeëngten op de kust van Vuurland, de +stroomingen in de dwarsgeulen, die de overlangsche kanalen verbinden, +zeer sterk, zoodat in een dier zijkanalen zelfs een klein zeilschip om +en om werd gedraaid.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Omstreeks den middag aanvaardden wij de moeilijke bestijging van de +Peuquenes-keten, en ondervonden toen voor de eerste maal eene kleine +belemmering in onze ademhaling. De muildieren wilden bij iedere 50 +yards halt houden; en na enkele seconden rust begonnen de arme, +gewillige dieren <span class="pagenum">[<a id="pb436" href="#pb436" +name="pb436">436</a>]</span>den tocht opnieuw. De korte ademhaling ten +gevolge van den ijlen dampkring wordt door de Chileenen <span class= +"ex">puna</span> genoemd,<a class="noteref" id="xd20e8600src" href= +"#xd20e8600" name="xd20e8600src">7</a> en zij hebben de belachelijkste +begrippen aangaande de oorzaak er van. Sommigen zeggen: “al het +water hier heeft <span class="ex">puna</span>;” anderen: +“waar sneeuw is, daar is <span class="ex">puna</span>;” en +dit laatste is zonder twijfel waar. De eenige gewaarwording, die ik +ondervond, was eene lichte stramheid in hoofd en borst, zooals men +gevoelt als men snel uit eene warme kamer in de ijskoude lucht komt. +Maar zelfs hierin was eenige verbeelding; want toen ik op den hoogsten +bergrug fossiele schelpdieren vond, vergat ik van blijdschap de +<span class="ex">puna</span> geheel. Ongetwijfeld kostte het loopen +buitengewoon veel inspanning, en werd de ademhaling diep en zwaar. Men +zeide mij, dat vreemdelingen, die in Potosi (ongeveer 13000 voet boven +de zee) verblijf houden, zelfs in een vol jaar tijds niet geheel aan de +lucht gewend raken. Alle inwoners raden uien tegen <span class= +"ex">puna</span> aan. Daar dit gewas in Europa somtijds tegen +borstkwalen wordt aangewend, kan het mogelijk van wezenlijk nut zijn; +wat mij betreft, ik vond geen beter middel dan fossiele +schelpdieren!</p> +<p>Toen wij omstreeks halfweg op den berg waren, ontmoetten wij een +grooten troep van 70 beladen muildieren. Het was merkwaardig de woeste +kreten der drijvers te hooren, en den langen sleep van dieren den berg +te zien afdalen. Nu er niets in het rond was om dien troep bij te +vergelijken, dan de naakte bergen zelven, wat scheen hij ons klein toe! +Dicht bij den top was de wind, zooals meestal gebeurt, onstuimig en +buitengewoon koud. Aan elke zijde van de keten moesten wij over breede +velden van eeuwige sneeuw gaan, die nu spoedig door eene versche laag +zou worden bedekt. Toen wij den top bereikten en omkeken, vertoonde +zich een prachtig schouwspel. De verblindend heldere lucht; de +donkerblauwe hemel; de diepe valleien; de grillig gebroken vormen der +berggevaarten; de stapels <span class="pagenum">[<a id="pb437" href= +"#pb437" name="pb437">437</a>]</span>rotspuin, sinds eeuwen opgehoopt; +de tegenstelling tusschen de helderkleurige gesteenten en de stemmig +getinte sneeuwbergen—dit alles smolt samen tot een tafereel van +onbeschrijfelijke schoonheid, zooals niemand zich kan voorstellen. +Enkele condors uitgezonderd, die om de hooge toppen zweefden, leidden +plant noch dier mijne aandacht af van deze grootsche, doch onbezielde +natuur. Ik gevoelde mij verrukt in deze eenzaamheid: het was als sloeg +ik een onweder gade, als hoorde ik daar in vol orkest een koor van den +Messias!</p> +<p>Op verscheidene sneeuwhoopen vond ik den <span class= +"ex">Protococcus Nivalis</span> of roode sneeuw, zoo wel bekend uit de +verhalen van Noorsche zeevaarders. Mijne aandacht werd er op gevestigd, +toen ik zag, dat de voetstappen der muildieren eene bleekroode tint +hadden, alsof hunne hoeven eenigszins bloederig waren. Eerst meende ik +dit te moeten toeschrijven aan stof, dat van de omringende roode +porfier-bergen was afgewaaid; want door het vergrootings-vermogen der +sneeuwkristallen geleken de groepen dezer microscopische planten op +grove stofdeelen. De sneeuw was alleen dáár gekleurd, +waar zij snel ontdooid of toevallig vertrapt was. Eene kleine +hoeveelheid, op papier gewreven, gaf eene flauwe rozeroode tint, +vermengd met een spoor van steenrood. Later schraapte ik iets van het +papier af, en vond dat dit schraapsel bestond uit groepen bolletjes in +kleurlooze kapsels, elk een duizendste inch in doorsnede.</p> +<p>Op den top der Peuquenes-keten is de wind, gelijk ik zoo even +opmerkte, meestal onstuimig en zeer koud; men zegt, dat hij geregeld +van de westzijde waait, of van den Stillen Oceaan.<a class="noteref" +id="xd20e8633src" href="#xd20e8633" name="xd20e8633src">8</a> Daar de +waarnemingen hoofdzakelijk in den zomer zijn gedaan, moet deze wind een +boven-keerstroom zijn. De Piek van Tenerife, die minder hoog +is<a class="noteref" id="xd20e8639src" href="#xd20e8639" name= +"xd20e8639src">9</a> en op 28° N.B. ligt, ligt eveneens in een +boven-keerstroom. Eerst <span class="pagenum">[<a id="pb438" href= +"#pb438" name="pb438">438</a>]</span>schijnt het eenigszins wonderlijk, +dat de passaatwind langs de noordelijke gedeelten van Chili en op de +kust van Peru in zulk eene zuidelijke richting waait, als hier het +geval is; maar zoo wij bedenken, dat het Andesgebergte, dat in eene +noordelijk-zuidelijke richting loopt, den lageren luchtstroom over +zijne geheele diepte als met een grooten dam onderschept, dan zien wij +gemakkelijk in, dat de passaatwind noordwaarts, langs de bergketen, +naar de evenaarsstreken moet worden getrokken, en dus een deel van die +oostelijke beweging moet verliezen, welke zij anders door de +aswenteling der aarde zou hebben bezeten. Te Mendoza, aan den +oostelijken voet der Andes, is het klimaat, gelijk men beweert, +onderhevig aan lange windstilten en aan herhaalde, ofschoon valsche +voorteekenen van dreigende regenvlagen. Hier kunnen wij ons +voorstellen, dat de wind, als hij uit het oosten komende door de +bergketen wordt onderschept, stationair wordt en onregelmatige +bewegingen aanneemt.</p> +<p>De Peuquenes overgetrokken zijnde, daalden wij af in een bergland, +tusschen de twee hoofdketens gelegen, en sloegen hier onze +nachtverblijven op. Wij waren nu in de Republiek Mendoza. De hoogte was +waarschijnlijk niet onder de 11000 voet, en de plantengroei bij gevolg +uiterst schraal. De wortel eener kleine armzalige plant diende als +brandstof, maar gaf een ellendig vuur, terwijl de wind doordringend +koud was. Daar ik door de inspanning van den dag zeer vermoeid was, +maakte ik mijn bed zoo spoedig mogelijk op, en ging slapen, omstreeks +middernacht zag ik de lucht eensklaps betrekken. Ik wekte den arriero +om te weten of er ook gevaar voor slecht weer was; doch hij zeide, dat +er zonder donder en bliksem geen kans op een hevigen sneeuwstorm was. +Wie tusschen de twee ketens in door slecht weer wordt overvallen, +verkeert in levensgevaar en heeft groote moeite er aan te ontkomen. +Caldcleugh, die op denzelfden dag der maand den overtocht deed, werd +daar eenigen tijd door een hevigen sneeuwval opgehouden. <span class= +"ex">Casuchas</span><a class="noteref" id="xd20e8651src" href= +"#xd20e8651" name="xd20e8651src">10</a> of vluchthuizen, <span class= +"pagenum">[<a id="pb439" href="#pb439" name= +"pb439">439</a>]</span>zooals in den Uspallata-pas, zijn in dezen pas +niet gebouwd, en daarom wordt de Portillo gedurende den herfst weinig +bezocht. Ik wil hier opmerken, dat er in de hoofdketen van de +Cordilleras nooit regen valt; want des zomers is de lucht onbewolkt, en +des winters komen alleen sneeuwstormen voor.</p> +<p>Op de plek, waar wij sliepen, kookte het water wegens de geringere +luchtdrukking noodzakelijk bij lagere temperatuur dan in eene minder +hooge streek het geval is. Het verschijnsel was hier het omgekeerde van +dat bij den Pot van Papin.<a class="noteref" id="xd20e8662src" href= +"#xd20e8662" name="xd20e8662src">11</a> Bij gevolg waren de +aardappelen, na eenige uren in het kokende water te hebben gelegen, +bijna even hard als ooit. De pot werd den ganschen nacht op het vuur +gelaten, het water den volgenden morgen opnieuw aan den kook gebracht, +maar de aardappelen werden niet gaar. Ik ontdekte <span class="corr" +id="xd20e8671" title="Bron: ik">dit</span>, omdat ik mijne twee +metgezellen de zaak hoorde bespreken; zij waren eenvoudig tot het +besluit gekomen “dat die vervloekte pot (een nieuwe) geen +aardappelen verkoos te koken.”</p> +<p><span class="marginnote">22 Maart.</span> Nadat wij ons ontbijt +zonder aardappelen gegeten hadden, trokken wij over de tusschenliggende +vlakte naar den voet der Portillo-keten. In het midden van den zomer +wordt hier vee gebracht om te grazen; maar nu waren alle dieren +weggehaald, en zelfs de <span class="corr" id="xd20e8678" title= +"Bron: guanacos">guanaco’s</span> waren vertrokken, wel wetende, +dat zij in een val zouden geraken, zoo zij hier door een sneeuwstorm +werden verrast. Wij hadden een fraai uitzicht op eene groep bergen, +Tupungato geheeten, die geheel met een onafgebroken <span class= +"pagenum">[<a id="pb440" href="#pb440" name= +"pb440">440</a>]</span>sneeuwlaag bedekt waren; in het midden er van +vertoonde zich eene blauwe plek, ongetwijfeld een gletscher, die in +deze bergen een zeldzaam verschijnsel is. Nu begon eene moeilijke en +langdurige beklimming, evenals die van de Peuquenes. Rechts en links +verrezen steile, kegelvormige heuvels van rood graniet, en in de +valleien lagen verscheidene breede velden van eeuwige sneeuw. Deze +bevroren massa’s waren, tijdens het ontdooien, op sommige +plaatsen in pieken of zuilen veranderd,<a class="noteref" id= +"xd20e8683src" href="#xd20e8683" name="xd20e8683src">12</a> die wegens +hare hoogte en geringen onderlingen afstand den muildieren het +overtrekken moeilijk maakten. Op een van deze ijskolommen stond een +bevroren paard, als op een voetstuk, maar met de achterpooten recht +omhoog. Ik vermoed, dat het dier met het hoofd omlaag in een gat is +gevallen toen de sneeuw nog versch lag, en dat de dooi later de +omringende hoopen heeft verwijderd.</p> +<p>Toen wij bijna op den top van de Portillo waren, werden wij in eene +dalende wolk van kleine ijsnaaldjes gehuld. Dit was zeer jammer, daar +het den ganschen dag duurde, en ons uitzicht geheel belemmerde. De pas +ontleent haren naam “Portillo” (bijpoort of doorloop voor +voetgangers) aan eene smalle kloof of overweg op den hoogsten kam, +waarover de weg leidt. Van dit punt kan men op een helderen dag die +uitgestrekte vlakten zien, welke zich onafgebroken tot den Atlantischen +Oceaan uitstrekken. Wij daalden tot de bovenste grens van plantengroei, +en vonden een goed <span class="pagenum">[<a id="pb441" href="#pb441" +name="pb441">441</a>]</span>nachtverblijf onder beschutting van eenige +groote rotsblokken. Hier ontmoetten wij eenige voorbijgangers, die ons +verlangend naar de gesteldheid van den weg vroegen. Kort nadat het +donker was dreven de wolken eensklaps weg, en de uitwerking daarvan was +bepaald tooverachtig. De hooge bergen, blinkend in den vollen +maneschijn, schenen aan alle zijden boven ons te hangen, als bevonden +wij ons in eene diepe rotskloof. Hetzelfde verrassende effect zag ik op +zekeren morgen, heel in de vroegte. Nauwelijks waren de wolken +weggedreven, of het begon hard te vriezen; maar wijl er geen wind was, +sliepen wij overheerlijk.</p> +<p>De meerdere helderheid van maan en sterren op deze hoogte, ten +gevolge van de zooveel grootere doorschijnendheid der lucht, was zeer +opmerkelijk. Reizigers, die ondervonden hebben hoe moeilijk het is om +hoogten en afstanden te schatten te midden van hooge bergen, schrijven +dit in ’t algemeen toe aan het ontbreken van voorwerpen ter +vergelijking. Mij komt het voor, dat het evenzeer is toe te schrijven +aan de doorschijnendheid der lucht, die voorwerpen op verschillende +afstanden vermengt, als ook gedeeltelijk aan de nieuwigheid, dat eene +kleine inspanning een ongewonen graad van vermoeidheid ten gevolge +heeft. Hier is de gewoonte dus in strijd met het getuigenis onzer +zinnen. Ik ben overtuigd, dat deze ongewone helderheid een eigenaardig +karakter aan het landschap verleent, doordien alle voorwerpen nagenoeg +in één vlak vereenigd schijnen, evenals in eene teekening +of panorama. Vermoedelijk is die doorschijnendheid toe te schrijven aan +den gelijkmatigen en hoogen graad van atmospherische droogte. Die +droogte bleek spoedig uit het krimpen van houtwerk (gelijk ik spoedig +ontdekte aan de moeite, die ik met mijn geologischen hamer had); uit +het buitengewoon hard worden van voedingsmiddelen, zooals brood en +suiker, en uit het goed blijven van de huid en vleeschdeelen der +beesten, die onderweg gestorven waren. Aan dezelfde oorzaak moeten wij +het zonderlinge verschijnsel toeschrijven, dat zoo gemakkelijk +electriciteit wordt opgewekt. Mijn flanellen vest straalde, +<span class="pagenum">[<a id="pb442" href="#pb442" name= +"pb442">442</a>]</span>wanneer het in donker werd gewreven, als ware +het met phosphorus gewasschen; elk haar op den rug van een hond +knetterde; zelfs de linnen lakens en de lederen zadelriemen schoten +vonken, als men ze in handen nam.</p> +<p><span class="marginnote">23 Maart.</span> De daling aan de oostzijde +van de Cordilleras is veel korter of steiler dan aan den kant van den +Stillen Oceaan: met andere woorden, de bergen verrijzen rechtstandiger +uit de vlakten dan uit het hoogland van Chili. Eene effene en +schitterend witte wolkenzee strekte zich onder onze voeten uit, en +onttrok de gelijkmatig vlakke Pampas aan ons oog. Spoedig gingen wij +deze wolkenlaag binnen, en kwamen er dien dag niet uit. Omstreeks den +middag bereikten wij Los Arenales; en daar hier weiland voor de dieren +en struiken voor brandhout werden gevonden, hielden wij stil om te +overnachten. Wij waren hier bij de bovenste grens der struikgewassen, +en de hoogte bedroeg, naar gissing, tusschen de zeven en achtduizend +voet.</p> +<p>Zeer trof mij het in ’t oog vallend verschil tusschen den +plantengroei dezer oostelijke valleien en die aan den kant van Chili; +toch zijn zoowel het klimaat als de soort van grond ongeveer dezelfden, +terwijl het lengte-verschil zeer gering is. Dezelfde opmerking geldt +voor de viervoetige dieren, en in geringere mate voor vogels en +insecten. Als voorbeeld kan ik de muizen noemen, waarvan ik dertien +soorten vond aan de kusten van den Atlantischen, en vijf aan den +Stillen Oceaan; en hiervan zijn geen twee dezelfden. Eene uitzondering +daarop maken al die soorten, welke gewoonlijk, of nu en dan, hooge +bergen bezoeken, alsmede sommige vogels, die zelfs tot in de Straat van +Magelhaen voorkomen. Dit feit is in volkomen overeenstemming met de +geologische geschiedenis der Andes; want sedert de tegenwoordige +dierenrassen op aarde verschenen, heeft deze bergketen als groote +scheidsmuur gediend; zoodat wij, behalve in de onderstelling dat +dezelfde soorten op twee verschillende plaatsen zijn geschapen, niet +mogen verwachten eene nauwere overeenkomst te zullen vinden tusschen de +organische wezens aan de overzijden der Andes, dan op <span class= +"pagenum">[<a id="pb443" href="#pb443" name="pb443">443</a>]</span>de +tegenovergelegen kusten der twee oceanen. In beide gevallen moeten wij +niet mederekenen die soorten, welke in staat zijn geweest over den +scheidsmuur, hetzij van vast gesteente of zout water, heen te +komen.<a class="noteref" id="xd20e8711src" href="#xd20e8711" name= +"xd20e8711src">13</a></p> +<p>Zeer vele planten en dieren waren geheel dezelfden als, of ten +nauwste verwant aan die van Patagonië. Men vindt hier het aguti, +de bizcacha, drie soorten van armadillen, den struisvogel, zekere +soorten van patrijzen en andere vogels, die nooit in Chili worden +gezien, maar de kenmerkende dierentypen zijn in de woestijnvlakten van +Patagonië. Ook vindt men veelal dezelfde (in de oogen van iemand, +die geen plantkundige is) weinig ontwikkelde doornstruiken, verdorde +grassen en dwergplanten. Zelfs de zwarte, langzaam kruipende kevers +gelijken zeer op elkander; en ik geloof, dat, bij streng onderzoek, +sommigen geheel denzelfden zijn. Steeds heeft het mij gespeten, dat wij +onherroepelijk gedwongen waren de opvaring van de rivier Santa Cruz op +te geven, voordat wij de bergen bereikten, daar ik altijd de stille +hoop had, eene groote verandering in den toon van het landschap te +zullen bespeuren; doch nu ben ik overtuigd, dat dit +alléén zou gebeurd zijn, indien wij over de vlakten van +Patagonië eene bergbeklimming ondernomen hadden.</p> +<p><span class="marginnote">24 Maart.</span> Vroeg in den morgen beklom +ik een berg aan eene der zijden van het dal, en verlustigde mij in een +ruim vergezicht over de Pampas. Dit was een schouwspel, waarnaar ik +steeds met belangstelling had uitgezien; doch ik werd teleurgesteld. +Bij den eersten aanblik geleek het veel op een vergezicht over den +oceaan; <span class="pagenum">[<a id="pb444" href="#pb444" name= +"pb444">444</a>]</span>maar in de noordelijke gedeelten lieten zich +weldra vele onregelmatigheden ontdekken. Het meest trof mij de aanblik +der rivieren, die door spiegeling van de opgaande zon, als zilveren +draden schitterden tot waar zij zich in de onmetelijke verte verloren. +Des middags daalden wij af in de vallei, en bereikten eene hut, waar +een officier en drie soldaten op post stonden voor het nazien van de +paspoorten. Een dezer mannen was een volbloed Pampas-Indiaan, en werd +veel gebruikt voor hetzelfde doel als een bloedhond, om menschen op te +sporen, die te voet of te paard heimelijk voorbij den post trachtten te +geraken. Eenige jaren geleden poogde een voorbijganger aan de nasporing +te ontsnappen, door een langen omweg over een naburigen berg te maken; +maar deze Indiaan had toevallig zijn spoor ontdekt, en volgde dit den +geheelen dag over droge en zeer steenachtige heuvels, totdat hij +eindelijk zijne prooi inhaalde, die in een hollen weg verborgen zat. +Hier hoorden wij, dat de zilveren wolken, die wij van uit de heldere +streek in het hooggebergte hadden bewonderd, zich in stroomen regen +hadden ontlast. Voorbij de hut werd de vallei gaandeweg vlakker, en +werden de bergjes louter verweerde heuvels, vergeleken met de reuzen +achter ons; eindelijk breidde zij zich uit tot eene zacht glooiende +kiezelvlakte, die met lage boomen en struiken bedekt was. Deze +glooiing, hoewel op het oog smal, moet ongeveer tien mijlen breed zijn +tot waar zij overgaat in de schijnbaar doode, vlakke Pampas. Wij +trokken voorbij de Estancia van Chaquaio, het eenige huis in dezen +omtrek, hielden bij zonsondergang op het eerste het beste aangename +plekje halt, en sloegen hier ons nachtleger op.</p> +<p><span class="marginnote">25 Maart.</span> Gedurende den nacht viel +er een zware dauw—een verschijnsel, dat wij in de Cordilleras +niet hadden waargenomen; en toen ik den volgenden morgen de zon zag +opgaan achter een horizon, zoo effen als die van den oceaan, werd ik +aan de Pampas van Buenos Aires herinnerd. De weg liep eenigen tijd vlak +oostwaarts door een laag moeras, kwam vervolgens uit in eene droge +vlakte, en boog toen noordwaarts naar Mendoza. De afstand <span class= +"pagenum">[<a id="pb445" href="#pb445" name= +"pb445">445</a>]</span>bedraagt twee zeer lange dagreizen. Onze eerste +dagreis was bepaald op 14 <span class="ex">leagues</span> naar +Estacado, en de tweede op 17 naar Luxan, bij Mendoza. De geheele weg +loopt over eene effen, eenzame vlakte, waarop niet meer dan twee of +drie huizen staan. Bedenk daarbij, dat de zon buitengewoon fel scheen, +dan wordt het duidelijk waarom de rit alle aantrekkelijkheid miste. Op +dezen langen weg is zeer weinig water; en op onze tweede dagreis vonden +wij slechts één kleinen poel. Het weinige water, dat van +de bergen vloeit, wordt door den drogen en poreuzen bodem spoedig +opgezogen; en zoo kwam het, dat wij geen enkelen stroom passeerden, +ofschoon wij slechts tien of vijftien mijlen van de buitenste keten der +Cordilleras af waren. Op vele gedeelten was de grond met eene zoutkorst +bedekt, en vonden wij hier dezelfde zoutlustige planten, die bij Bahia +Blanca voorkomen. Het landschap bezit een gelijkvormig karakter vanaf +de Straat van Magelhaen langs de geheele oostkust van Patagonië +tot aan de Rio Colorado; en dezelfde soort van streek schijnt zich in +eene bochtige lijn van deze rivier af landwaarts in uit te strekken tot +San Luis, en misschien noordelijker nog. Oostelijk van deze kromme lijn +ligt de kom der betrekkelijk vochtige en groene vlakten van Buenos +Aires. De onvruchtbare vlakten van Mendoza en Patagonië bestaan +uit eene laag kiezelsteenen, die door de golven der zee glad afgespoeld +en opgehoopt zijn; terwijl de met distels, klaver en gras bedekte +Pampas gevormd zijn door de modder der oude delta van de Rio de la +Plata.</p> +<p>Na onze vermoeiende tweedaagsche reis zagen wij met welgevallen van +verre de rijen wilgen en populieren, die om het dorp en de rivier Luxan +groeiden. Kort vóór onze komst in de plaats bespeurden +wij in zuidelijke richting eene donkere, roodachtig bruine wolk van +zeer onregelmatigen vorm. Eerst hielden wij die voor den rook van een +grooten veldbrand, maar spoedig ontdekten wij, dat het een zwerm +sprinkhanen was. Zij vlogen in noordelijke richting; en geholpen door +eene zwakke bries, haalden zij ons met de snelheid van tien of vijftien +mijlen in het uur in. De hoofdzwerm <span class="pagenum">[<a id= +"pb446" href="#pb446" name="pb446">446</a>]</span>scheen zich uit te +strekken van eene hoogte van twintig tot twee of drieduizend voeten +boven den grond. Het geluid hunner vleugels was als het “rollen +van strijdwagens door vele rennende paarden voortbewogen:” of +juister, zou ik zeggen, als het gieren van eene stevige bries door het +want van een schip. Door de voorhoede gezien, geleek de lucht op eene +teekening in aqua-tinta; maar de hoofdzwerm was ondoordringbaar voor +het oog. Zij waren echter niet zoo dicht opeengepakt, of zij konden nog +een stok ontwijken, die heen en weder werd gezwaaid. Toen zij +neerstreken, waren zij talrijker dan de bladeren des velds, en +veranderde de groene kleur hiervan in eene roodachtige; maar nauwelijks +op den grond, of de insecten vlogen in alle richtingen heen en weer. +Sprinkhanen zijn in dit land niet zeldzaam; reeds waren in dit seizoen +verscheidene zwermen uit het zuiden gekomen, waar zij, zooals in alle +andere werelddeelen schijnt te gebeuren, in de woestijnen worden +uitgebroed. Te vergeefs poogden de arme hutbewoners door het ontsteken +van vuren, door geschreeuw en het zwaaien van takken den aanval te +keeren. Deze sprinkhanensoort gelijkt zeer veel op den vermaarden +<span class="ex">Gryllus migratorius</span> uit het Oosten, en is +wellicht dezelfde.</p> +<p>Wij staken de Luxan over—eene rivier van aanzienlijke grootte, +hoewel haar loop naar de zeekust zeer onvolkomen bekend is; zelfs is +het twijfelachtig of zij niet in haar loop over de vlakte verdampt en +spoorloos verdwijnt. Daarna sliepen wij in het dorp Luxan, een plaatsje +door tuinen omgeven, dat vijf <span class="ex">leagues</span> ten +zuiden van de hoofdstad ligt en het zuidelijkste bebouwde district is +in de provincie Mendoza. Des nachts doorstond ik een aanval (want een +zachteren naam verdient het niet) van de <span class= +"ex">Benchuca</span>, eene soort <span class="ex">Reduvius</span>, de +groote zwarte weegluis van de Pampas. Het is een uiterst walgelijk +gevoel, als die weeke, ongevleugelde insecten van ongeveer een inch +lengte over ons lichaam kruipen. Vóór het zuigen zijn zij +zeer dun, maar later worden zij rond en gezwollen door het bloed, +zoodat het dan gemakkelijk is ze te dooden. Een die ik ving te +<span class="pagenum">[<a id="pb447" href="#pb447" name= +"pb447">447</a>]</span>Iquique (want men vindt ze in Chili en Peru), +was zeer bloeddorstig. Op eene tafel geplaatst, stak het vinnige +insect, wanneer men het een vinger voorhield, onmiddellijk zijn zuiger +uit, deed, ofschoon er menschen om heen stonden, een aanval en begon, +als men het liet begaan, bloed te zuigen. De wond veroorzaakte geen +pijn. Het was merkwaardig zijn lichaam gade te slaan, terwijl het bezig +was te zuigen; want eerst zoo plat als een wafel, werd het in minder +dan tien minuten bolrond. Van dit eene maal, dat de <span class= +"ex">benchuca</span> aan een der officieren te danken had, bleef zij +vier maanden lang vet; maar reeds na 14 dagen stond zij kant en klaar +om opnieuw te zuigen.</p> +<p><span class="marginnote">27 Maart.</span> Wij reden verder naar +Mendoza. Het land was uitstekend bebouwd, en kwam overeen met Chili. +Deze buurtschap is beroemd om haar fruit; en het dient erkend, dat deze +bloeiende wijngaarden, en boomgaarden met vijge-, perzik- en +olijfboomen door niets evenaard konden worden. Wij kochten +watermeloenen, tweemaal zoo groot als een menschenhoofd, heerlijk koel +en goed van smaak, voor een halve penny het stuk; en een halven +kruiwagen vol perziken voor de waarde van drie pence. Het bebouwde en +ompaalde gedeelte dezer provincie is zeer klein, en niet veel grooter +dan dat tusschen Luxan en de hoofdstad, hetwelk wij waren +doorgetrokken. Evenals in Chili, dankt het land zijne vruchtbaarheid +geheel aan kunstmatige bevloeiing; en het is inderdaad verrassend als +men ziet hoe buitengewoon vruchtbaar eene kale vlakte daardoor gemaakt +wordt.</p> +<p>Wij bleven den volgenden dag in Mendoza. De voorspoed van deze stad +is in de laatste jaren zeer gedaald. De inwoners zeggen: “Zij is +goed om er te wonen, maar zeer slecht om rijk te worden.” De +lagere standen hebben de luierende, zorgelooze manieren van de Gauchos +der Pampas, en hunne kleeding, hun zadeltuig en leefwijzen zijn +nagenoeg dezelfden. In mijn oog had de stad een geesteloos, verlaten +aanzien. Noch de geroemde <span class="ex">alameda</span>,<a class= +"noteref" id="xd20e8764src" href="#xd20e8764" name= +"xd20e8764src">14</a> noch de aanleg <span class="pagenum">[<a id= +"pb448" href="#pb448" name="pb448">448</a>]</span>der stad zijn te +vergelijken met die van Santiago; maar voor hen, die van Buenos Aires +komende, pas hun tocht door de eentonige Pampas hebben volbracht, +moeten de tuinen en boomgaarden een verrukkelijken aanblik opleveren. +Van de inwoners sprekende, zegt Sir. F. Head: “Zij eten hun +middagmaal, gaan slapen omdat het zoo heet is... eilieve, kunnen zij +wel beter doen?” Ik ben het geheel met den zegsman eens: het +gelukkig lot der Mendozinos is: eten, slapen en luieren.</p> +<p><span class="marginnote">29 Maart.</span> Wij gingen op weg om over +den noordelijk van Mendoza gelegen Uspallata-pas naar Chili terug te +keeren. Onze weg liep door een uitgestrekt en zeer dor gebied, dat 15 +<span class="ex">leagues</span> lang was. De bodem was op sommige +plaatsen geheel kaal, op andere met tallooze dwergcactussen bedekt, die +met geduchte stekels waren gewapend en door de inwoners “kleine +leeuwen” werden genoemd. Ook waren er enkele lage struiken. +Ofschoon de vlakte bijna 3000 voet boven de zee ligt, brandde de zon +zeer fel; en deze hitte, gevoegd bij de wolken ontastbaar stof, maakten +den tocht buitengewoon vermoeiend. Onze weg liep dezen dag bijna +evenwijdig met de Cordilleras, doch naderde die langzamerhand. +Vóór zonsondergang reden wij eene der breede valleien of +liever dalbochten in, welke in de vlakte uitmonden, en die zich spoedig +vernauwde tot een ravijn, waarin iets hooger op de villa Vicencio ligt. +Daar wij den ganschen dag gereden hadden zonder een druppel water, +waren wij en ook onze muildieren zeer dorstig, en keken dus verlangend +uit naar den stroom, die door deze vallei naar het dal vloeit. Het was +eigenaardig te zien, hoe het water langzamerhand voor den dag kwam: op +de vlakte was de bedding geheel droog; gaandeweg werd zij iets +vochtiger, en toen verschenen plasjes water, die zich weldra +vereenigden, totdat zich eindelijk bij de villa Vicencio een aardig +riviertje vertoonde.</p> +<p><span class="marginnote">30 Maart.</span> De eenzame hut, welke den +indrukwekkenden naam Villa Vicencio draagt, wordt door elken reiziger +vermeld, die de Andes is overgetrokken. Ik <span class= +"pagenum">[<a id="pb449" href="#pb449" name= +"pb449">449</a>]</span>bleef hier twee opvolgende dagen en bezocht ook +eenige naburige mijnen. De geologie van het omliggende land is zeer +merkwaardig. De Uspallata-keten is van de hoofd-Cordilleras gescheiden +door eene lange, smalle vlakte of kom, evenals die in Chili (welke zoo +vaak genoemd zijn), maar hooger, daar zij 6000 voet boven de zee ligt. +Deze keten heeft bijna dezelfde geographische ligging met betrekking +tot de Cordilleras, als de reusachtige Portillo, maar is van geheel +anderen oorsprong. Zij bestaat uit verschillende onderzeesche +lava-soorten, die afwisselen met vulkanische zandsteenen en andere +merkwaardige sedimentaire afzetsels; het geheel komt zeer na overeen +met sommige tertiaire lagen aan de stranden van den Stillen Oceaan. +Wegens die gelijkenis verwachtte ik fossiel hout te zullen vinden, +waardoor deze formaties zich meestal kenmerken. Ik werd in ruime mate +tevreden gesteld. In het middengedeelte der keten bespeurde ik op eene +naakte helling, ter hoogte van ongeveer 17000 voet, eenige sneeuwwitte +uitstekende kolommen. Deze waren versteende boomen, waarvan elf +verkiezeld, en dertig tot veertig in grof gekristalliseerd wit +kalkspaat veranderd waren. Zij waren plotseling afgebroken, zoodat de +overgebleven stompen enkele voeten boven den grond uitstaken. De +stammen maten elk van drie tot vijf voeten in omtrek, en stonden op +geringen afstand van elkander, maar vormden te zamen ééne +groep. Robert Brown is zoo vriendelijk geweest het hout te onderzoeken, +en zegt dat het tot het geslacht der dennen behoort, omreden het de +kenmerken draagt van de familie der <span class= +"ex">Araucaria’s</span> of Andesdennen, maar dat het eenige +merkwaardige verwantschapspunten met betrekking tot den iep bezit. De +vulkanische zandsteen, waarin de boomen waren begraven en uit welks +lagere gedeelten zij ontsproten moesten zijn, heeft zich +achtereenvolgens in dunne lagen om de stammen opgehoopt, en de steen +heeft nog den indruk der schors bewaard.</p> +<p>Er was weinig geologische kennis noodig ter vertolking van de +wonderbare geschiedenis, welke dit landschap onmiddellijk voor oogen +stelde, hoewel ik beken, dat ik in ’t eerst <span class= +"pagenum">[<a id="pb450" href="#pb450" name= +"pb450">450</a>]</span>zoozeer verbaasd was, dat ik het klaarste bewijs +nauwelijks kon gelooven. Ik zag de plek, waar in een lang vervlogen +tijd eenige fraaie boomen hunne takken wuifden aan de stranden van den +Atlantischen Oceaan, toen deze Zee—nu 700 mijlen +teruggevloeid—tot aan den voet der Andes reikte. Ik zag, dat die +boomen waren ontsproten uit een vulkanischen grond, die boven den +zeespiegel was geheven, en dat dit droge land met zijn rijzig geboomte +daarna was weggezonken in de diepten van den Oceaan. In deze diepten +werd het vroeger droge land bedekt met sedimentaire lagen, en dezen +weer met ontzaglijke stroomen onderzeesche lava, waarvan +één zelfs eene dikte van 1000 voet bereikte; en vijfmaal +waren die stroomen van gesmolten gesteenten, door waterbezinksels +afgewisseld, over den zeebodem verspreid. De oceaan, waarin zulke dikke +beddingen ontstonden, moet ontzettend diep geweest zijn. Maar wederom +kwamen de onderaardsche krachten in werking; en nu zag ik den bodem van +dien oceaan eene bergketen vormen van meer dan 7000 voet hoogte. +Nòg waren die vijandige machten, welke altijd bezig zijn de +oppervlakte van het land te sloopen, niet tot rust gekomen: de groote +lava-beddingen waren doorsneden geworden van breede valleien, en de nu +versteende boomen blootgelegd door uitspoeling van den vulkanischen, +thans evenzeer versteenden bodem, waaruit zij eenmaal, groenend en +bloeiend, hunne rijzige toppen hadden omhoog geheven. Nu is dit alles +eene volslagen woestenij, want zelfs het mos kan zich niet hechten aan +de steenen rompen van voormalige boomen. Hoe reusachtig en bijna +onbegrijpelijk zulke veranderingen ook moeten schijnen, hebben zij toch +allen plaats gehad in een tijdperk, dat <span class="ex">jong</span> +is, vergeleken met de geschiedenis der Cordilleras zelve; en deze +bergketen is beslist <span class="ex">nieuw</span>, vergeleken met vele +fossielen-bevattende lagen in Europa en Amerika!</p> +<p><span class="marginnote">1 April.</span> Wij trokken over de +Uspallata-keten, en sliepen des nachts in het tolhuis—de eenige +bewoonde plek op de vlakte. Kort voordat wij de bergen verlieten, zagen +wij een zeer buitengewoon schouwspel: <span class="pagenum">[<a id= +"pb451" href="#pb451" name="pb451">451</a>]</span>roode, purpere, +groene en zuiver witte sedimentaire gesteenten, afwisselende met zwarte +lava’s, waren door porfier-kegels in allerlei kleuren, van +donkerbruin tot het helderste lila, opgebroken en in de grootste +wanorde dooreengeworpen. Ik zag thans voor het eerst een schouwspel, +dat werkelijk geleek op die fraaie doorsneden, welke de geologen van +het binnenste der aarde maken.</p> +<p>Den volgenden dag staken wij de vlakte over, en volgden den loop van +denzelfden grooten bergstroom, die voorbij Luxan vloeit. Hier was die +stroom een wild bruisende, geheel ondoorwaadbare vloed, die breeder +scheen dan in het laagland, evenals met het riviertje van Villa +Vicencio het geval was. Op den avond van den volgenden dag bereikten +wij de Rio de las Vacas, die beschouwd wordt als de slechtste stroom in +de Pampas, wat het oversteken betreft. Daar al deze rivieren een +snellen en korten loop hebben, en door het smelten der sneeuw gevormd +zijn, brengt het uur van den dag een aanzienlijk verschil mede in hun +volume. Des avonds is de stroom modderig en gezwollen; maar tegen het +aanbreken van den dag wordt hij klaarder en veel minder onstuimig. Wij +vonden, dat dit ook met de Rio de las Vacas het geval was, en staken +haar des morgens met geringe moeite over.</p> +<p>Tot dusverre was het landschap zeer weinig belangrijk, vergeleken +met dat van den Portillo-pas. Men kan weinig zien van hetgeen er ligt +aan gene zijde van de kale rotswanden der groote vlakke vallei, +waardoor de weg tot aan den hoogsten top voert. De vallei en de +ontzaglijke rotsachtige bergen zijn uiterst dor: gedurende de twee +vorige nachten hadden de arme muildieren letterlijk niets te eten, want +behalve enkele harsachtige struiken, is er bijna geen plant te zien. In +den loop van dezen dag trokken wij over eenige van de slechtste passen +in de Cordilleras; doch het daaraan verbonden gevaar wordt zeer +overdreven. Men zeide mij, dat ik duizelig zou geworden zijn, indien ik +er te voet had trachten over te gaan, en dat er geen ruimte was om af +te stijgen; maar ik zag geen enkele plek, waar men <span class= +"pagenum">[<a id="pb452" href="#pb452" name="pb452">452</a>]</span>niet +ruggelings had over kunnen loopen, of aan beide zijden van zijn +muildier stijgen. Van een der slechtste passen (<span class="ex" lang= +"es">las Animas</span>—de Zielen), dien ik was overgetrokken, +vernam ik eerst een dag later, dat hij een van de gevaarlijkste was. +Ongetwijfeld zijn er vele punten, waar de ruiter, bij eene struikeling +van het muildier, in een diepen afgrond zou worden geslingerd; doch +hiervoor bestaat weinig kans. Van de <span class="ex">laderas</span> of +wegen, die elk jaar over de stapels gevallen rotspuin opnieuw worden +aangelegd, durf ik zeggen, dat zij in de lente zeer slecht zijn; maar +blijkens hetgeen ik zag, geloof ik, dat het werkelijke gevaar nul is. +Met gepakte muildieren is het geval eenigszins anders, doordien de +pakken zoo ver uitsteken, dat de beesten, als zij toevallig tegen +elkander of tegen eene rotspunt loopen, hun evenwicht verliezen en in +den afgrond worden geworpen. Bij het oversteken van rivieren kan ik wel +gelooven, dat de moeilijkheid soms zeer groot is; in dit jaargetijde +was er weinig last, maar in den zomer moeten zij zeer gevaarlijk zijn. +Volgens de beschrijving van Sir<a id="xd20e8813" name="xd20e8813"></a> +F. Head kan ik mij zeer goed de verschillende uitdrukkingen verklaren +van hen, die zulk een bergstroom zijn overgestoken, of bezig zijn het +te doen. Ik heb nooit gehoord, dat een mensch verdronk, maar met +gepakte muildieren gebeurt het vaak. De arriero zegt u, dat gij uw +muildier de beste richting moet wijzen, en het dan zijn gang moet laten +gaan; het gepakte muildier neemt zijne richting slecht, en is dikwijls +verloren.</p> +<p><span class="marginnote">4 April.</span> Van de Rio de las Vacas tot +de Puente del Inca is eene halve dagreis. Daar er weiland voor de +muildieren was, en een geologisch terrein voor mij, sloegen wij hier +onze nachtkwartieren op. Als men van eene natuurlijke Brug +(<span class="ex">Puente</span>) hoort, stelt men zich een diep en smal +ravijn voor, waarover schrijlings een geweldig rotsblok is gevallen, of +een grooten boog die als een grotgewelf is uitgehold. In plaats daarvan +bestaat de Puenta del Inca uit een korst van gelaagde keisteenen, die +door de bezinksels der naburige heete bronnen zijn samengemetseld. Het +schijnt, dat de stroom aan den eenen kant een kanaal <span class= +"pagenum">[<a id="pb453" href="#pb453" name= +"pb453">453</a>]</span>heeft uitgegraven, waarbij eene overhangende +rots ontstond, die zich vereenigde met de aarde en steenen welke van de +tegenoverstaande klip vielen. De schuine verbinding, die in zoodanig +geval zou ontstaan, was inderdaad aan één kant zeer +duidelijk merkbaar. De Inca-brug is geenszins de groote koningen +waardig, naar wien zij genoemd is.</p> +<p><span class="marginnote">5 April.</span> Wij hadden een langen +dagrit noodig, om van de Puente del Inca, over de centrale keten, naar +de Ojos del Agua te komen, die bij de laagste <span class= +"ex">casucha</span> aan den kant van Chili liggen. Deze <span class= +"ex">casuchas</span> zijn kleine ronde torens, met trappen aan de +buitenzijde om den vloer te bereiken, die wegens de sneeuwhoopen eenige +voeten boven den grond is aangebracht. Zij zijn acht in getal, en +werden onder het Spaansche gouvernement des winters goed van leeftocht +voorzien, terwijl elke koerier een looper op de torens had. Nu dienen +zij alleen tot kerkerholen. Wegens hare eenigszins hooge ligging, +passen zij niet kwaad bij deze woeste en eenzame omgeving. De +zigzagvormige beklimming van de <span class= +"ex">Cumbre</span>,<a class="noteref" id="xd20e8837src" href= +"#xd20e8837" name="xd20e8837src">15</a> of Waterscheiding, was zeer +steil en vermoeiend; volgens Pentland bedraagt de hoogte 12.454 voet. +Nergens leidde de weg over eeuwige sneeuw, ofschoon er aan beide kanten +hoopjes lagen. Op den top was de wind snerpend koud; toch kon ik niet +nalaten eenige minuten stil te houden, om telkens weer de kleur van den +hemel en de prachtige doorschijnende lucht te bewonderen. Het was een +indrukwekkend schouwspel. In het westen vertoonde zich eene fraaie, +dicht opeengedrongen groep van bergen, door diepe ravijnen gescheiden. +Meestal valt er vóór dezen tijd van het jaar wat sneeuw: +en het is zelfs gebeurd, dat de Cordilleras omstreeks dezen tijd geheel +waren afgesloten. Maar wij troffen het zeer gelukkig. Nacht en dag was +de lucht onbewolkt, uitgenomen enkele ronde klompjes damp, die over de +hoogste toppen dreven. Dikwijls heb ik deze wolkjes in de lucht gezien, +wijzende de plek waar de Cordilleras lagen, als de ver verwijderde +bergen achter den horizon verborgen waren. <span class= +"pagenum">[<a id="pb454" href="#pb454" name="pb454">454</a>]</span></p> +<p><span class="marginnote">6 April.</span> Des morgens ontdekten wij, +dat een dief een onzer muildieren benevens de bel van de madrina +gestolen had. Wij reden daarom slechts twee of drie mijlen dieper de +vallei in, en bleven daar den volgenden dag, in de hoop het muildier te +zullen terugvinden, dat, volgens het oordeel van den arriero, ergens in +een ravijn verborgen was. Het landschap had in dit gedeelte een +Chileensch karakter aangenomen. De onderzijden der bergen, welke dun +begroeid zijn met den bleeken, altijd-groenen Quillay-boom, en met den +grooten kandelabervormigen cactus,<a class="noteref" id="xd20e8848src" +href="#xd20e8848" name="xd20e8848src">16</a> zijn stellig meer te +bewonderen dan de kale oostelijke valleien; maar met de bewondering, +door sommige reizigers aan den dag gelegd, kon ik niet geheel +instemmen. Ik vermoed, dat de prettige stemming, waarin men verkeert, +hoofdzakelijk is toe te schrijven aan het vooruitzicht van een flink +vuur en een goed avondeten, nadat men aan de koude streken van het +hooggebergte ontkomen is, en ik ben overtuigd, dat anderen deze +gevoelens van harte met mij deelen.</p> +<p><span class="marginnote">8 April.</span> Wij verlieten de +Aconcagua-vallei, waardoor wij waren afgedaald, en bereikten des avonds +eene hut nabij de Villa della Santa Rosa. De vruchtbare vlakte bood een +verrukkelijken aanblik. Daar de herfst reeds ver gevorderd was, vielen +de bladeren van vele fruitboomen af; en van de arbeiders waren sommige +bezig met het drogen van vijgen en perziken op de daken hunner hutten, +terwijl andere de druiven uit de wijngaarden verzamelden. Het was een +opwekkend tafereel; maar ik miste die plechtige en ernstige stilte, +welke den herfst in Engeland terecht als den avond des jaars kenmerkt. +Op den 10den bereikten wij Santiago, waar mij door Caldcleugh eene zeer +vriendelijke en gastvrije ontvangst werd bereid. Mijn uitstapje kostte +mij slechts 24 dagen; en nooit had ik in een even langen tijd zooveel +genoten. Enkele dagen later keerde ik naar de woning van Corfield in +Valparaiso terug. <span class="pagenum">[<a id="pb455" href="#pb455" +name="pb455">455</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8442" href="#xd20e8442src" name="xd20e8442">1</a></span> Deze +passen hebben hoogten van 3927 en 4060 M.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8493" href="#xd20e8493src" name="xd20e8493">2</a></span> Een +Engelsch gewicht, inzonderheid voor wol, gelijkstaande met 14 pounds of +circa 6–35/100 kilogr.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8524" href="#xd20e8524src" name="xd20e8524">3</a></span> +<span lang="en">Scoresby’s Arctic Regions</span>, Vol. I, Blz. +122.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8529" href="#xd20e8529src" name="xd20e8529">4</a></span> In +Shropshire heb ik hooren opmerken, dat het water van de Severn veel +troebeler is, als de rivier ten gevolge van aanhoudende regens buiten +hare oevers treedt, dan wanneer dit veroorzaakt wordt door het smelten +van sneeuw in de bergen van Wallis. Als D’Orbigny (deel I, blz. +184) de oorzaak van de verschillende kleuren der Zuidamerikaansche +rivieren verklaart, merkt hij op, dat die met blauw of helder water op +de Cordilleras ontspringen, waar de sneeuw smelt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8551" href="#xd20e8551src" name="xd20e8551">5</a></span> +<span class="ex" lang="en">Lower White Chalk</span> in Engeland, en +<span class="ex">Turonien</span> (naar de aloude provincie Touraine, +thans het departement <span class="ex">Indre-et-Loire</span>) in +Frankrijk, zijn de equivalente namen der tweede of middelste +onderafdeeling van de bovenste hoofdafdeeling der <span class= +"ex">Krijtformatie</span>. In Engeland en Noord-Frankrijk wordt zij +gevormd door witte of lichtgrijze, fijne en weeke mergels: de zoogen. +krijtmergels. De onderste lagen van het <span class= +"ex">Turonien</span> hebben uitloopers, die men door het zuiden en +zuidoosten van Frankrijk tot in Zwitserland kan vervolgen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8572" href="#xd20e8572src" name="xd20e8572">6</a></span> De +uitbarsting dezer granietkoppen moet in het Tertiaire Tijdvak hebben +plaats gehad.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8600" href="#xd20e8600src" name="xd20e8600">7</a></span> Het +Spaansche woord <span class="ex">puna</span> beteekent letterlijk +“ijskoude onbewoonbare streek.”</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8633" href="#xd20e8633src" name="xd20e8633">8</a></span> Dr. +Gillies in “<span lang="en">Journal of Nat. and Geograph. +Science</span>,” Aug. 1830. Deze schrijver geeft de hoogte der +passen aan.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8639" href="#xd20e8639src" name="xd20e8639">9</a></span> Ongeveer +3720 meter. De eigenlijke naam van dezen vulkaan is Pico de Teyde.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8651" href="#xd20e8651src" name="xd20e8651">10</a></span> Een +<span class="ex">casucha</span> is een klein armzalig huisje: een barak +of loods.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8662" href="#xd20e8662src" name="xd20e8662">11</a></span> De +Franschman Denis Papin (1647–1712), die vanaf 1673 adsistent bij +Huijgens was, verliet in 1680 als Calvinist zijn geboorteland, en was +van af 1688 hoogleeraar te Marburg. Hij vond in 1681 den naar hem +genoemden pot (<span class="ex" lang="fr">la marmite de Papin</span>), +welke ten doel had water en de daarin te koken spijzen hooger te +verhitten, dan zulks in open kookpannen mogelijk was, en zoodoende het +koken te bespoedigen en meer volkomen te maken. Zijne eerste gedachte +was, dat men daarin wellicht beenderen in een bruikbaar voedingsmiddel +kon veranderen.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8683" href="#xd20e8683src" name="xd20e8683">12</a></span> Deze +structuur in bevroren sneeuw was sedert lang door Scoresby waargenomen +in de ijsbergen bij Spitsbergen, en onlangs nauwkeuriger door Kolonel +Jackson (<span class="ex" lang="en">Journ. of Geogr. Soc.</span>, deel +V, blz. 12) op de Newa. Charles Lyell (<span class="ex" lang= +"en">Principles of Geology</span>) heeft de spleten, waardoor de +zuilvormige structuur schijnt bepaald te worden, vergeleken bij de +voegen die bijna alle gesteenten doorkruisen, maar die het best te zien +zijn in ongelaagde massa’s. Ik wil hier opmerken, dat de +zuilvormige structuur, in het geval van de bevroren sneeuw, moet worden +toegeschreven aan eene <span class="ex">metamorphische</span> werking +(eene chemisch-physische omzetting), en niet aan eene werking gedurende +den “neerslag.”</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8711" href="#xd20e8711src" name="xd20e8711">13</a></span> Dit is +slechts eene toelichting op de merkwaardige wetten, het eerst door +Charles Lyell vastgesteld, betreffende het feit, dat geologische +veranderingen van invloed zijn geweest op de geographische verspreiding +der dieren. De geheele redeneering berust natuurlijk op de hypothese +van de onveranderlijkheid der soorten, anders zou het verschil tusschen +de soorten in de twee gewesten beschouwd kunnen worden als in lengte +van tijd te zijn ontstaan.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8764" href="#xd20e8764src" name="xd20e8764">14</a></span> +Populierenlaan, of openbare wandelplaats.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8837" href="#xd20e8837src" name="xd20e8837">15</a></span> Cumbre +beteekent: bergtop.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8848" href="#xd20e8848src" name="xd20e8848">16</a></span> Deze +reusachtige woestijncactus <span class="ex">Cereus atacamensis</span> +levert zelfs sterke balken, planken en brandhout aan de tropische +landen.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +</div> +</div> +<div id="ch16" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="label">Hoofdstuk XVI.</h2> +<h2 class="main">Noord-Chili en Peru.</h2> +<p class="firstpar"><span class="marginnote">27 April.</span> Ik maakte +mij op voor eene reis naar Coquimbo, en vandaar over Huasco naar +Copiapó, waar kapitein Fitz-Roy het vriendelijke aanbod deed, +mij aan boord van de <span class="ex">Beagle</span> te nemen. De +afstand in rechte lijn langs het strand noordwaarts is slechts 420 +mijlen; doch mijne manier van reizen maakte den tocht zeer lang. Ik +kocht vier paarden en twee muildieren, waarvan de laatsten om den +anderen dag de pakkage droegen. De zes dieren te zamen kostten slechts +25 pond sterling, en te Copiapó verkocht ik hen weer voor drie +en twintig. Wij reisden op dezelfde ongedwongen manier als te voren, +kookten zelf ons maal, en sliepen in de open lucht. Toen wij naar de +Vigno del Mar reden, wierp ik een afscheidsblik op Valparaiso, en +bewonderde haar schilderachtig aanzien. Voor geologische onderzoekingen +deed ik een tocht van den grooten weg naar den voet der Klok van +Quillota, en met dit doel trokken wij door een alluviaal district, dat +rijk aan goud was, naar de buurtschap Limache, waar wij sliepen. Het +goudwasschen onderhoudt de bewoners van een aantal hutten, die langs de +oevers van elk riviertje verspreid zijn; maar gelijk alle personen met +onzekere verdiensten, zijn zij verkwistend van aard, en bijgevolg +arm.</p> +<p><span class="marginnote">28 April.</span> In den namiddag bereikten +wij eene hut aan den voet van den Klok-berg. De bewoners waren +vrijgoedbezitters, hetgeen in Chili niet veel voorkomt. <span class= +"pagenum">[<a id="pb456" href="#pb456" name="pb456">456</a>]</span>Zij +leefden van de voortbrengselen van een tuin en een klein veld, doch +waren zeer arm. Er is hier zooveel gebrek aan kapitaal, dat de menschen +genoodzaakt zijn hun nog te velde staand koren te verkoopen, om het +noodige te koopen voor het volgende jaar. Dientengevolge was tarwe in +het district, waar zij groeide, duurder dan te Valparaiso, waar de +afnemers wonen. Den volgenden dag bereikten wij weer den grooten weg +naar Coquimbo. Gedurende den nacht viel er een zeer fijne regen, en dit +waren de eerste druppels sinds den hevigen regen van 11 en 12 September +des vorigen jaars, die mij in de Baden van Cauquenes gevangen hield. De +tusschentijd bedroeg zeven en eene halve maand; maar dit jaar was de +regen in Chili iets later dan gewoonlijk. Prachtig was de aanblik der +verwijderde Andes, die nu met eene dikke sneeuwlaag bedekt waren.</p> +<p><span class="marginnote">2 Mei.</span> Voortdurend volgde de weg de +kust, op geen grooten afstand van de zee. De weinige boomen en +struiken, die in Midden-Chili voorkomen, namen snel in aantal af, en +werden vervangen door eene hooge plant, die eenigszins op eene +<span class="ex">Yucca</span> of Amerikaansche Adamsnaald geleek. +Ofschoon op kleine schaal, vertoonde het land met zijne steile, lage +rotstoppen, die uit de kleine vlakten of dalkommen verrezen, eene +eigenaardig gebroken en onregelmatige oppervlakte. Dergelijke vormen +zouden ook de oneffen kust en de bodem der naburige zee vertoonen, +wanneer zij in land veranderd werden; en zonder twijfel had zulk eene +verandering plaats gehad in het gedeelte, waarover wij reden.</p> +<p><span class="marginnote">3 Mei.</span> Onze tocht leidde van +Quilimari naar Conchalee. Het land werd meer en meer onvruchtbaar. In +de valleien was nauwelijks water genoeg voor bevloeiing, en het +tusschenliggende land was zóó dor, dat er zelfs geen +geiten konden grazen. In de lente schiet, na de wintervlagen, snel eene +dunne graslaag op, en kan het vee uit de Cordilleras worden gedreven om +hier voor korten tijd te grazen. Het is merkwaardig te zien hoe de +gras- en andere plantenzaden, als door eene aangenomen gewoonte, zich +schikken <span class="pagenum">[<a id="pb457" href="#pb457" name= +"pb457">457</a>]</span>naar de hoeveelheid regen, welke op +verschillende deelen dezer kust valt. Eéne bui te +Copiapó, ver noordwaarts, heeft op den plantengroei eene even +groote uitwerking als twee te Huasco, en als drie of vier in dit +district. Een winter te Valparaiso, zoo droog dat aan het weiland +ernstige schade wierd toegebracht, zou te Huasco een overvloed +voortbrengen, die daar ten zeerste ongewoon is. In noordelijke richting +schijnt de hoeveelheid regen niet in juiste verhouding tot de breedte +af te nemen. Te Conchalee, dat slechts 67 mijlen benoorden Valparaiso +ligt, wordt de regen niet vóór het einde van Mei +verwacht, terwijl te Valparaiso meestal reeds vroeg in April wat valt. +Ook is de jaarlijksche hoeveelheid klein in verhouding tot het +vergevorderde seizoen, waarin de regen begint.</p> +<p><span class="marginnote">4 Mei.</span> Daar wij op den kustweg niets +belangrijks vonden, gingen wij landwaarts in naar het mijndistrict in +de vallei van Illapel. Deze vallei is, evenals alle andere in Chili, +vlak, breed en zeer vruchtbaar; zij wordt aan beide zijden begrensd +òf door klippen van gelaagd grof keizand, òf door kale +rotsachtige bergen. Boven de rechte lijn van het hoogste +besproeiingskanaal is alles donkerbruin als op een straatweg, terwijl +alles daaronder helder kopergroen is door de velden met alfarfa (eene +soort klaver). Wij reden verder naar Los Hornos, een ander +mijndistrict, waar de hoogste berg doorzeefd was met gaten, evenals een +groot mierennest. De Chileensche mijnwerkers zijn in hunne leefwijze +een bijzonder slag van menschen. Wanneer zij, na weken lang op de +eenzaamste en naargeestigste plaatsen te hebben gewoond, op feestdagen +naar de dorpen afdalen, is er geen uitspanning of buitensporigheid, +waaraan zij niet deelnemen. Soms verdienen zij een flink loon, maar +trachten dit zoo spoedig mogelijk te verkwisten, evenals zeelieden hun +premiegeld. Zij drinken onmatig, koopen overvloed van kleeren, en +keeren na enkele dagen zonder een penny op zak naar hunne ellendige +verblijven terug, om daar nog harder dan lastdieren te werken. Deze +onbedachtzaamheid is blijkbaar, evenals bij zeelieden, het gevolg van +eene <span class="pagenum">[<a id="pb458" href="#pb458" name= +"pb458">458</a>]</span>gelijksoortige leefwijze. Voor hun dagelijksch +voedsel wordt gezorgd, en zoo gewennen zij zich niet aan spaarzaamheid; +bovendien hebben zij de middelen om aan de verleiding toe te geven, +zoodra die in hunne macht is. In Corwallis en eenige andere districten +van Engeland, waar het stelsel wordt gevolgd om een gedeelte van eene +gang te verkoopen, zijn de mijnwerkers daarentegen een bijzonder +schrander en oppassend slag van menschen, omdat zij verplicht zijn voor +zichzelven te handelen en te denken.</p> +<p>De kleeding van den Chileenschen mijnwerker is eigenaardig en +eenigszins schilderachtig. Hij draagt een zeer lang hemd van +donkerkleurige baai met lederen voorschoot, die beiden door een +lichtkleurigen gordel om zijn middel zijn bevestigd. Zijn broek is zeer +wijd, en zijne kleine scharlakenroode muts sluit strak om het hoofd. +Wij ontmoetten een troep van deze mijnwerkers in groot costuum, die het +lijk van een hunner makkers gingen begraven. Zij liepen in een zeer +snellen pas, terwijl vier mannen het lijk droegen. Als het eene viertal +ongeveer 200 yards geloopen had zoo hard als zij konden, werd het +afgelost door vier anderen, die eerst te paard vooruit waren gerend. +Zoo gingen zij voort, elkander door woeste kreten aanmoedigende. Het +geheele schouwspel vormde eene allerzonderlingste begrafenis.</p> +<p>Wij vervolgden in eene zigzaglijn onzen tocht naar het noorden, met +nu en dan een dag oponthoud voor geologische onderzoekingen. Het land +was zoo dun bevolkt, en het spoor was zoo onduidelijk, dat wij dikwijls +moeite hadden onzen weg te vinden. Op den 12den Mei vertoefde ik bij +eenige mijnen. Het erts alhier wordt niet als bijzonder goed beschouwd; +maar wegens den overvloed er van onderstelde men, dat de mijn voor +30000 of 40000 dollars (d.i. 6000 of 8000 pond sterling) zou worden +verkocht. Trots deze onderstelling, werd zij door eene Engelsche +Maatschappij gekocht voor één ons goud, of drie pond acht +shillings. Het erts bestaat uit gele pyrieten, die, zooals ik reeds +opmerkte, vóór de komst der Engelschen geacht werden geen +koperdeeltjes te bevatten. Op bijna even groote winstgevende schaal als +<span class="pagenum">[<a id="pb459" href="#pb459" name= +"pb459">459</a>]</span>in het bovengenoemde geval, werden hoopen +vulkanische asch gekocht, die rijk was aan kleine korrels zuiver koper; +maar ondanks deze voordeelen, hebben de mijnmaatschappijen, naar men +weet, ontzaglijke sommen geld verloren. De dwaasheid van de meeste +commissarissen en aandeelhouders grensde aan verblinding: soms werden +duizend pond sterling ’s jaars uitgegeven om Chileensche +autoriteiten te onderhouden; men hield er bibliotheken op na met keurig +gebonden geologische boeken; liet mijnwerkers komen voor bijzondere +metalen, zooals tin, die in Chili niet gevonden worden; verbond zich om +de mijnwerkers van melk te voorzien op plaatsen, waar geen koeien +waren; bestelde machinerieën, waar zij toch niet gebruikt konden +worden—in ’t kort, men nam honderd maatregelen, die +getuigden van onze dwaasheid en den inwoners nog heden stof tot vermaak +geven. Toch valt er niet aan te twijfelen, of hetzelfde kapitaal, mits +wel besteed, zou ontzaglijke winsten uit deze mijnen hebben geput; al +wat men noodig had, was een betrouwbaar man van zaken, een practisch +mijnwerker en essayeur.</p> +<p>Kapitein Head heeft de verbazende vracht beschreven, die de +<span class="ex">Apiri</span><a class="noteref" id="xd20e8911src" href= +"#xd20e8911" name="xd20e8911src">1</a>—ware lastdieren—uit +de diepste mijnen naar boven brengen. Ik beken, dat ik het cijfer +overdreven achtte, zoodat ik blijde was in de gelegenheid te zijn een +dezer vrachten te wegen, die ik op goed geluk in handen nam. Ofschoon +ik er recht boven stond, vereischte het groote inspanning haar van den +grond te lichten. Op de weegschaal gezet, bleek zij 197 <span class= +"ex">pounds</span> (ruim 89⅓ kilo) zwaar te zijn. De arbeider had +dezen last 80 yards (ruim 73,1 met.) omhoog gedragen, gedeeltelijk +langs een steilen opgang, maar grootendeels langs trappalen, welke in +eene zigzaglijn in de schacht zijn geplaatst. Volgens de algemeene +verordening, mag de arbeider onderweg niet stoppen om adem te scheppen, +behalve wanneer de mijn 600 voet diep is. De gemiddelde last wordt op +iets meer dan 200 <span class="ex">pounds</span> <span class= +"pagenum">[<a id="pb460" href="#pb460" name= +"pb460">460</a>]</span>(ruim 90,7 kilo) geschat; en men heeft mij +verzekerd, dat er eens, bij wijze van proefneming, een van 300 +<span class="ex">pounds</span> (circa 136,1 kilo) uit de diepste mijn +naar boven was gebracht! Tijdens mijn bezoek droegen de <span class= +"ex">apiri</span> den gewonen last twaalfmaal daags omhoog, dat is: +2400 <span class="ex">pounds</span> (1088,6 kilo) uit eene diepte van +80 yards, en waren in de tusschentijden bezig met het uithakken en +breken van ertsen.</p> +<p>Ongelukken uitgezonderd, zijn deze mannen gezond en oogenschijnlijk +opgeruimd. Zeer gespierd is hun lichaam niet. Zij eten slechts eenmaal +in de week vleesch, nooit meer, en dan alléén het harde +droge <span class="ex">charqui</span>. Ofschoon wetende, dat de arbeid +vrijwillig was, kwam toch het gemoed in opstand bij het zien van den +jammerlijken staat, waarin zij de mijnopening bereikten: het lichaam +voorover gebogen, de armen op de treden geleund, de beenen gekromd; met +trillende spieren, gezwollen neusvleugels, de mondhoeken diep naar +achteren gezonken; met aangezicht en borst badende in het zweet, en +diep beklemden ademtocht. Telkens als zij ademhalen, uiten zij een +doordringenden kreet, die eindigt in een diep maar schril keelgeluid, +evenals een fluittoon. Zoo waggelden zij naar den ertsstapel, ledigden +hier hun <span class="ex">carpacho</span>, wischten na twee of drie +secunden, als zij weer op adem kwamen, het zweet van hun voorhoofd, en +daalden schijnbaar geheel opgefrischt weer in den mijn af. Mij dunkt, +dit is een merkwaardig voorbeeld van de groote hoeveelheid arbeid, die +de mensch kan verduren, blijkbaar door geen andere oorzaak dan de +gewoonte.</p> +<p>Toen ik des avonds met den <span class="ex">mayordomo</span> dezer +mijnen (nog een jongen man) sprak over het aantal vreemdelingen, die nu +over het geheele land verspreid zijn, vertelde hij mij uit den tijd, +toen hij—niet lang geleden—te Coquimbo schoolging, zich te +herinneren, dat de jongens vrijaf kregen, om den kapitein van een +Engelsch schip te zien, die naar de stad werd geleid om den gouverneur +te spreken. Hij gelooft, dat niets in staat zou zijn geweest de +schooljongens (hijzelf medegerekend) over te halen, om dicht bij den +Engelschman te komen; zoo diep had de meening bij hen <span class= +"pagenum">[<a id="pb461" href="#pb461" name="pb461">461</a>]</span>post +gevat, dat de aanraking met zulk een persoon ketterij, besmetting en +het kwade zou aanbrengen. Ten huidigen dage vertelt men van de wreede +daden der <span class="ex">boekaniers</span>,<a class="noteref" id= +"xd20e8951src" href="#xd20e8951" name="xd20e8951src">2</a> en vooral +van een, die het beeld der Maagd Maria wegnam, en een jaar later +terugkeerde om dat van den H. Jozef te halen, zeggende, dat het jammer +zou zijn indien de maagd geen echtgenoot had. Ook hoorde ik vertellen +van eene oude dame, die bij een diner te Coquimbo de opmerking maakte +hoe verbazend vreemd het was, dat zij het moest beleven, met een +Engelschman in dezelfde kamer te eten; want zij herinnerde zich uit +hare meisjesjaren, dat bij twee gelegenheden, op het bloote geroep van: +“Los Ingleses!” (De Engelschen), alle menschen naar het +gebergte waren gevlucht, met medeneming van hunne kostbaarheden, +zooveel zij dragen konden.</p> +<p class="tb"></p> +<p><span class="marginnote">14 Mei.</span> Wij bereikten Coquimbo, waar +wij enkele dagen bleven. De eenige merkwaardigheid der stad is hare +buitengewone kalmte. Men zegt, dat zij zes tot acht duizend inwoners +kan bevatten. Op den morgen van den 17den viel er een zachte +regen—de eerste van dit jaar—die ongeveer vijf uren duurde. +De pachters, die bij de zeekust (waar de dampkring het vochtigst is) +koren verbouwen, zouden van deze bui partij trekken, om den grond te +beploegen; na eene tweede bui zouden zij zaaien; en mocht er eene derde +komen, dan zouden zij in de lente een goeden oogst hebben. Belangrijk +was het de uitwerking dezer onbeduidende hoeveelheid vocht te zien. +Twaalf uren later scheen de grond even droog als te voren; maar na +verloop van tien dagen hadden alle heuvels eene zwak groene kleur ten +gevolge van het gras, dat hier en daar in haarfijne vezels van +<span class="pagenum">[<a id="pb462" href="#pb462" name= +"pb462">462</a>]</span>een <span class="ex">inch</span> lang verspreid +was. Vóór deze bui was de geheele oppervlakte zoo kaal +als een straatweg.</p> +<p>Des avonds aten kapitein Fitz-Roy en ik bij Edwards, een Engelsch +inwoner die om zijne gastvrijheid aan alle bezoekers van Coquimbo wel +bekend is, toen eene hevige aardbeving plaats had. Ik hoorde het +voorafgaande gerommel; maar door het geschreeuw der dames, het geloop +der dienstboden, en de drukte waarmede verscheidene heeren naar den +uitgang snelden, kon ik de beweging niet onderscheiden. Ook na den +schok schreeuwden eenige vrouwen het uit van angst; en een der heeren +zeide, dat hij den geheelen nacht niet zou kunnen slapen, of zoo hij al +sliep, het dan alleen zou zijn om van instortende huizen te droomen. De +vader van dezen persoon had te Talcahuano have en goed verloren, en in +1822 was hij zelf in Valparaiso ternauwernood aan een instortend dak +ontkomen. Hij vertelde een merkwaardig geval, dat toen plaats had. Hij +zat kaart te spelen, toen een Duitscher, tot het gezelschap behoorende, +opstond, zeggende, dat hij in deze streken nooit in eene kamer met +gesloten deur wilde zitten, omdat hij te Copiapó zoodoende bijna +het leven had verloren. Hij opende dus de deur; en nauwelijks had hij +dit gedaan, of hij schreeuwde luid:</p> +<p>“Daar komt er weer een!”</p> +<p>Op hetzelfde oogenblik voelde men den eersten schok der bekende +aardbeving. Het geheele gezelschap ontkwam. Het gevaar bij eene +aardbeving ligt niet in den tijd, die met het openen van eene deur +verloren gaat, maar in de kans, dat zij door de beweging der muren +beklemd raakt.</p> +<p>Men behoeft er zich niet zeer over te verwonderen, dat inboorlingen +en oude bewoners bij aardbevingen meestal zoo verschrikt zijn, hoewel +sommigen van hen om hunne groote tegenwoordigheid van geest bekend +staan. Ik geloof echter, dat deze overmaat van schrik gedeeltelijk is +toe te schrijven aan eene ongewoonte om hunne vrees te beheerschen, +daar zij zich over deze ontroering niet schamen. Inderdaad kunnen de +inboorlingen niet dulden, dat iemand onverschillig is. Ik hoorde +vertellen van twee Engelschen, <span class="pagenum">[<a id="pb463" +href="#pb463" name="pb463">463</a>]</span>die tijdens een hevigen schok +in de open lucht sliepen, maar wetende, dat er geen gevaar was, niet +opstonden. Verontwaardigd schreeuwden toen de inboorlingen:</p> +<p>“Kijk die ketters eens, zij staan zelfs niet van hun bed +op!”</p> +<p class="tb"></p> +<p>Ik besteedde eenige dagen aan het onderzoeken van de trapvormige +grintterrassen, die het eerst door kapitein B. Hall zijn opgemerkt, en +volgens de meening van Charles Lyell, gedurende de trapswijze +verhooging van het land door de zee zijn gevormd. Dit is zeker de +juiste verklaring, want ik vond talrijke schelpen van bestaande +diersoorten op deze terrassen. Vijf smalle, zacht glooiende, +strookvormige terrassen verrijzen achter elkander, die daar waar zij +het best zijn ontwikkeld, uit keizand bestaan; zij liggen met den +voorkant naar de baai, en strekken zich aan weerszijden van de vallei +uit. Te Huasco, noordelijk van Coquimbo, openbaart zich dit +verschijnsel op eene veel grootere schaal, zoodat zelfs enkele inwoners +er verbaasd van staan. De terrassen, waarvan in sommige gedeelten zes, +maar in ’t algemeen slechts vijf voorkomen, zijn daar veel +breeder, en kunnen als vlakten worden bestempeld; zij strekken zich tot +zeven en dertig mijlen van de kust uit. Deze trapvormige terrassen of +strooken komen veel overeen met die in de Santa-Cruz-vallei, en met de +groote terrassen langs de geheele kust van Patagonië, behalve dat +zij op kleinere schaal zijn. Ongetwijfeld zijn zij gevormd door eene +terugtrekkende beweging der zee, gepaard met of veroorzaakt door eene +trapswijze, door lange tijdperken van rust afgebroken rijzing van het +vasteland.</p> +<p>Schelpen van vele bestaande soorten liggen niet alleen aan de +oppervlakte der terrassen bij Coquimbo (op eene hoogte van 250 voet), +maar ook begraven in een brokkelig kalkhoudend gesteente, dat op +sommige plaatsen tusschen de twintig en dertig voet dik is, bij geringe +uitgestrektheid. Deze quartaire lagen liggen op eene oude tertiaire +formatie, welker ingesloten schelpdieren naar het schijnt alle zijn +uitgestorven. Ofschoon ik zoowel aan den kant van den <span class= +"pagenum">[<a id="pb464" href="#pb464" name= +"pb464">464</a>]</span>Stillen, als van den Atlantischen Oceaan vele +honderden mijlen kustland onderzocht had, vond ik geen geregelde lagen +met ingesloten zeeschelpen van nieuwe soorten, behalve op deze plek en +nog op enkele punten noordwaarts langs den weg naar Huasco. Dit feit +schijnt mij hoogst merkwaardig toe; want de verklaring, die de geologen +er in ’t algemeen van geven, wanneer gelaagde fossielenhoudende +afzettingen uit een of ander tijdperk in een district +ontbreken—namelijk: dat de oppervlakte destijds als droog land +bestond, is hier niet toepasselijk, omreden de aan de oppervlakte +verspreide en in los zand of pootaarde ingesloten schelpen ons leeren, +dat kort geleden het land <span class="corr" id="xd20e8991" title= +"Bron: duizende">duizenden</span> mijlen ver langs beide kusten onder +zee heeft gelegen. De verklaring is ongetwijfeld te zoeken in het feit, +dat het geheele zuidelijke gedeelte van het werelddeel sinds geruimen +tijd langzaam rijzende is geweest, en dat dus alle in ondiep water +langs het strand afgezette stof spoedig omhoog gebracht, en langzaam +blootgesteld moet zijn geweest aan de sloopende werking der +vloedgolven. Alleen in betrekkelijk ondiep water kunnen de meeste +bewerktuigde zee-wezens tieren; en het is wel duidelijk, dat zich in +zulk water onmogelijk lagen van eenigszins groote dikte kunnen +ophoopen. Om aan te toonen welke verbazende kracht de sloopende werking +der vloedgolven bezit, behoeven wij slechts te wijzen op de hooge +klippen langs de tegenwoordige kust van Patagonië, en op de +steilten of oude zeeklippen, die aan dezelfde kustlijn op verschillende +hoogten, de eene boven de andere liggen.</p> +<p>De oude onderliggende tertiaire formatie te Coquimbo schijnt +ongeveer van gelijken ouderdom te zijn, als verschillende afzettingen +op de kust van Chili (waarvan die te Navidad de voornaamste is), en als +de groote Patagonische formatie. Zoowel te Navidad (Prov. Antofagasta) +als in Patagonië blijkt, dat sinds den tijd toen de daar begraven +schelpdieren leefden,<a class="noteref" id="xd20e8996src" href= +"#xd20e8996" name="xd20e8996src">3</a> het land verscheidene voeten +onder zee gezonken, en vervolgens weer gerezen is. Terecht mag +<span class="pagenum">[<a id="pb465" href="#pb465" name= +"pb465">465</a>]</span>men vragen, hoe het komt, dat, ofschoon aan +weerszijden van het vasteland geen uitgestrekte afzettingen met +ingesloten versteeningen bewaard zijn, noch uit het Quartaire Tijdvak, +noch uit eene periode tusschen de quartaire en de oude tertiaire +formaties, er toch in deze oude tertiaire formatie sedimentaire stof +met ingesloten versteende overblijfsels, afgezet en bewaard is op +verschillende punten in noordelijke en zuidelijke richtingen, over eene +uitgestrektheid van 1100 mijlen aan de stranden van den Stillen en +minstens 1350 mijlen aan die van den Atlantischen Oceaan, en bovendien +van 700 mijlen in oost-westelijke richting door het breedste gedeelte +van het vasteland. Ik geloof, dat de verklaring niet moeilijk, en +misschien op ongeveer gelijksoortige, in andere hoeken van de wereld +waargenomen feiten toepasselijk is. Het buitengewone +denudatie-vermogen, dat de zee bezit en hetwelk door tallooze feiten +bewezen wordt, in aanmerking genomen, is het niet waarschijnlijk, dat +eene uit zee geheven sedimentaire afzetting de werking der golven +zóó kon doorstaan, dat ze in voldoende hoeveelheid +bewaard bleef om tot een ver tijdperk te duren—tenzij die +afzetting oorspronkelijk eene groote uitgestrektheid en eene +aanzienlijke dikte bezat. Nu is het onmogelijk, dat op een betrekkelijk +ondiepen bodem, die voor de meeste levende wezens de eenige gunstige +is, eene dikke en vèrstrekkende sedimentaire laag kon worden +uitgespreid, tenzij die bodem zonk om de achtereenvolgende lagen op te +nemen. Dit schijnt werkelijk omstreeks hetzelfde tijdperk in +Zuid-Patagonië en Chili te hebben plaats gehad, hoewel deze +streken duizend mijlen van elkander liggen. Derhalve, indien +langdurige, ongeveer tegelijktijdig plaats hebbende zinkende bewegingen +in ’t algemeen een uitgestrekt gebied omvatten—zooals ik op +grond van mijn onderzoek van de koraalriffen der groote oceanen zeer +geneigd ben te gelooven: of indien—wanneer wij ons overzicht tot +Zuid-Amerika bepalen—de dalende bewegingen even omvangrijk zijn +geweest als de rijzende, waardoor in hetzelfde tijdperk van levende +schelpdieren de stranden van Peru, Chili, Vuurland, <span class= +"pagenum">[<a id="pb466" href="#pb466" name= +"pb466">466</a>]</span>Patagonië en La Plata omhoog zijn +geheven—dan kunnen wij zien, dat tegelijktijdig op ver +verwijderde punten de omstandigheden gunstig zouden geweest zijn voor +de vorming van uitgestrekte fossielenhoudende afzettingen van +aanzienlijke dikte; en zulke afzettingen zouden bijgevolg eene goede +kans hebben gehad, om de sloopende en knagende werking van +achtereenvolgende strandvloeden te weerstaan, en tot een later komend +tijdperk te duren.</p> +<p><span class="marginnote">21 Mei.</span> Ik vertrok in gezelschap van +Don José Edwards naar de zilvermijn Arqueros, en ging van daar +de Coquimbo-vallei in. Na een tocht door eene bergachtige streek, +bereikten wij tegen het vallen van den avond de aan Mr. Edwards +toebehoorende mijnen. Hier genoot ik mijne nachtrust door eene oorzaak, +die in Engeland niet ten volle gewaardeerd zal worden, namelijk door de +afwezigheid van vlooien. De kamers in Coquimbo wemelen er van; maar +hier, op eene hoogte van slechts drie of vierduizend voet, kunnen zij +niet leven. Het kan moeilijk de geringe temperatuursverlaging zijn, die +deze lastige insecten hier verdelgt, zoodat hier eene andere oorzaak +moet bestaan. De mijnen verkeeren thans in slechten staat, hoewel zij +vroeger ongeveer 2000 gewichtsponden per jaar aan zilver opleverden. +Men heeft beweerd, dat iemand met eene kopermijn winnen moet, dat +iemand met eene zilvermijn winnen kan, doch met goud verliezen moet. +Dit is niet waar: alle groote fortuinen in Chili zijn verkregen door +mijnen van de meer kostbare metalen.<a class="noteref" id= +"xd20e9007src" href="#xd20e9007" name="xd20e9007src">4</a> Korten tijd +geleden keerde een Engelsch geneesheer uit Copiapó naar Engeland +terug, met medeneming <span class="pagenum">[<a id="pb467" href= +"#pb467" name="pb467">467</a>]</span>van de winsten op een aandeel in +eene zilvermijn, ten bedrage van ongeveer 24000 pond sterling. +Ongetwijfeld is eene met zorg beheerde kopermijn een veilig spel, +terwijl het andere dobbelspel, of liever een lot in de loterij is. De +eigenaren verliezen groote hoeveelheden rijke ertsen, want ondanks alle +voorzorgen, zijn diefstallen niet te voorkomen. Ik hoorde vertellen van +een heer, die met een ander de weddenschap aanging, dat een van zijne +arbeiders hem voor zijne oogen zou bestelen. Wanneer het erts uit de +mijn is gehaald, wordt het in stukken gebroken, en de waardelooze steen +ter zijde geworpen. Een paar mijnwerkers, die hiermede bezig waren, +namen, als bij toeval, op hetzelfde oogenblik twee stukken weg, en +riepen toen voor de grap:</p> +<p>“Laat ons zien welk het verst rolt!”</p> +<p>De eigenaar, die er bij stond, wedde met zijn vriend om een sigaar +op den afloop van dezen worp. Des avonds nam de mijnwerker, die +nauwkeurig de plek had onthouden, waar de steen tusschen het puin was +blijven liggen, het stuk op, bracht het naar zijn meester, en zeide, +terwijl hij hem een kostbaar stuk zilvererts toonde:</p> +<p>“Dit is de steen, waarop u een sigaar won, omdat hij zoo ver +gerold was.”</p> +<p><span class="marginnote">23 Mei.</span> Wij daalden af in de +vruchtbare Coquimbo-vallei, en volgden die totdat wij eene hacienda +bereikten, die aan een bloedverwant van Don José behoorde. Hier +bleven wij tot den volgenden dag. Ik reed toen eene dagreis verder om +te onderzoeken wat er waar was van eenige beweerde versteende schelpen +en boonen; doch het bleek, dat deze laatsten eenvoudig kleine +kwartssteenen waren. Wij reden door verscheidene dorpjes te midden van +de fraai bebouwde vallei, en het geheele landschap bood een zeer +prachtigen aanblik. Dat wij hier bij de hoofdketen van de Cordilleras +waren, bleek uit de hooge bergjes in het rond. In alle gedeelten van +Noord-Chili brengen de vruchtboomen meer ooft voort op eene +aanmerkelijke hoogte in de nabijheid der Andes, dan in de lagere +landstreek. De vijgen en druiven van dit district zijn om hare +uitmuntende qualiteit <span class="pagenum">[<a id="pb468" href= +"#pb468" name="pb468">468</a>]</span>beroemd, en worden over eene +groote uitgestrektheid gekweekt. Deze vallei is misschien de +vruchtbaarste benoorden Quillota, en bevat, naar ik meen, 25000 +inwoners, Coquimbo medegerekend. Den volgenden dag keerde ik naar de +hacienda terug, en van daar met Don José naar Coquimbo.</p> +<p><span class="marginnote">2 Juni.</span> Wij begaven ons op weg naar +de Huasco-vallei, en volgden daartoe den kustweg, die voor iets minder +eenzaam werd gehouden dan de andere. Onze eerste dagrit was naar een +eenzaam gelegen huis, Yerba Buena geheeten, waar gras voor onze paarden +was. De bui, die, zooals boven gezegd is, veertien dagen geleden +gevallen was, reikte slechts tot ongeveer halfweg Huasco; zoodat het +zeer zwak getinte groen, dat wij op het eerste gedeelte onzer dagreis +zagen, spoedig geheel verdween. Zelfs daar waar het groen ’t +helderst was, herinnerde het toch op onvoldoende wijze aan het frissche +gras en de ontluikende lentebloemen van andere landen. Wanneer men door +deze dorre streken reist, voelt men zich als een gevangene, die op eene +doodsche binnenplaats is opgesloten, eenige groen verlangt te zien en +frissche lucht te ademen.</p> +<p><span class="marginnote">3 Juni.</span> Van Yerba Buena naar +Carrizal. Gedurende het eerste gedeelte van den dag trokken wij door +eene bergachtige steenwildernis, en daarna over eene uitgestrekte, +diepzandige vlakte, waarop gebroken zeeschelpen verspreid lagen. Er was +zeer weinig water, en dat weinige nog zoutachtig; het geheele land, van +de kust tot aan de Cordilleras, is eene onbewoonde woestijn. Slechts +van één levend dier zag ik overvloedige sporen, namelijk +de schelpen van een <span class="ex">Bulinus</span>, die in +buitengewoon groot aantal op de droogste plekken bijeen waren. In de +lente schiet een nederig plantje enkele blaadjes uit, en daarmee voeden +zich de slakken. Daar men dezen alleen zeer vroeg in den morgen ziet, +als de grond wat vochtig is van den dauw, gelooven de Huascos dat zij +daaruit worden geteeld. Op andere plaatsen heb ik waargenomen, dat +bijzonder droge en onvruchtbare streken buitengewoon gunstig zijn voor +landschelpdieren, mits de bodem kalkhoudend is. Te <span class= +"pagenum">[<a id="pb469" href="#pb469" name= +"pb469">469</a>]</span>Carrizal vonden wij enkele hutten, eenig brak +water, en een spoor van cultuur: maar slechts met moeite kochten wij +wat koren en stroo voor onze paarden.</p> +<p><span class="marginnote">4 Juni.</span> Van Carrizal naar Sauze. Wij +reden verder over verlaten vlakten, bewoond door groote kudden +<span class="corr" id="xd20e9082" title= +"Bron: guanacos">guanaco’s</span>. Ook trokken wij door de +Chagnaralvallei. Ofschoon deze de vruchtbaarste is tusschen Huasco en +Coquimbo, is zij zeer smal en brengt zoo weinig gras voort, dat wij +niets voor onze paarden konden koopen. Te Sauze vonden wij een zeer +beleefden ouden heer, die het oppertoezicht had over een +kopersmeltoven. Als eene bijzondere gunst stond hij mij toe voor hoogen +prijs een armvol morsig stroo te koopen; en dit was al wat de arme +paarden na eene lange dagreis voor hun avondeten kregen. Tegenwoordig +zijn in Chili zeer weinig smeltovens in werking: men vindt het +voordeeliger het erts naar Swansea (Wallis) te verschepen, omdat het +brandhout hier zoo uiterst schaarsch en de Chileensche methode van +ertsbewerking zoo ongeschikt is. Den volgenden dag trokken wij over +eenige bergen naar Freyrina in de Huasco-vallei. Met elken dag dat wij +verder noordwaarts reden, werd de plantengroei schaarscher; zelfs de +groote kandelabervormige cactus (<span class="ex">Cereus +atacamensis</span>) was hier door eene andere en veel kleinere plant +vervangen. Zoowel in Noord-Chili als in Peru hangt gedurende de +wintermaanden eene eenvormige wolkbank op geen groote hoogte boven den +Stillen Oceaan. Van de bergen hadden wij een zeer verrassend gezicht op +dit schitterend witte luchtveld, dat vertakkingen uitzond naar de +valleien, en eilanden en voorgebergten vormde op dezelfde manier als de +zee in den Chonos-Archipel en in Vuurland.</p> +<p>Wij bleven twee dagen te Freyrina. In de Huasco-vallei liggen vier +kleine steden; maar de haven, welke den ingang vormt, is eene geheel +verlaten plek, zonder water in de onmiddellijke nabijheid. Vijf +<span class="ex">leagues</span> verder ligt Freyrina, een lang, +uitgebouwd dorp met knappe witgepleisterde huizen. Weer tien leagues +verder ligt Ballena, en daarachter <span class="pagenum">[<a id="pb470" +href="#pb470" name="pb470">470</a>]</span>Huasco Alto—een +tuinbouwdorp, dat vermaard is om zijne gedroogde vruchten. Op een +helderen dag is het gezicht op de vallei zeer schoon; de rechte +doorgang eindigt bij de ver verwijderde, besneeuwde Cordilleras, en aan +weerszijden ontwaart men tallooze dwarsketens, zich oplossend in een +zilverwitten nevel. Eigenaardig zijn de talrijke evenwijdige en +trapvormige terrassen op den voorgrond; en de ingesloten groene +dalstrook met hare wilgenstruiken vormt eene schrille tegenstelling met +de kale bergen aan beide kanten. Dat het land in den omtrek uiterst dor +was, zal men licht begrijpen, zoo men weet dat er in de laatste dertien +maanden geen regen was gevallen. De bewoners hoorden met den grootsten +naijver, dat het te Coquimbo geregend had, maar hoopten, op het +voorkomen der lucht afgaande, op een goeden uitslag. Veertien dagen +later werd deze hoop verwezenlijkt. Ik was toen te Copiapó, en +daar sprak het volk met dezelfde jaloezie van den overvloedigen regen +te Huasco. Na twee of drie zeer droge jaren, als <a id="xd20e9095" +name="xd20e9095"></a>in al dien tijd misschien niet meer dan +ééne bui valt, volgt meestal een regenachtig jaar; en dit +doet nog meer schade dan de droogte. De rivieren zwellen, en bedekken +de smalle strooken gronds—de eenige die voor cultuur geschikt +zijn—met grint en zand. Ook doen de vloeden schade aan de +bevloeiingskanalen. Drie jaren geleden is op deze wijze groote +verwoesting aangericht.</p> +<p><span class="marginnote">8 Juni.</span> Wij reden door tot Ballena, +een plaatsje, dat zijn naam ontleent aan Ballenagh in Ierland, de +geboorteplaats der familie O’Higgins, die onder het Spaansche +gouvernement presidenten en generaals in Chili telde. Daar het +rotsachtige gebergte aan weerszijden achter wolken verscholen was, +gaven de terrasvormige vlakten aan de vallei een voorkomen, als dat der +Santa-Cruz-vallei in Patagonië. Na een dag toevens te Ballena, +vertrok ik den 10den Juni naar het bovendeel der Copiapó-vallei. +Wij reden den geheelen dag door eene streek, die weder zoo onbelangrijk +was, dat ik het moede word de bijnamen “dor” en +“onvruchtbaar” te herhalen. In het gewone spraakgebruik +<span class="pagenum">[<a id="pb471" href="#pb471" name= +"pb471">471</a>]</span>zijn deze woorden evenwel betrekkelijk; ik heb +hen altijd toegepast op de vlakten van Patagonië, die nog op +doornstruiken en eenige bosjes gras kunnen roemen—hetgeen beslist +vruchtbaar mag heeten, vergeleken met Noord-Chili; en hier is weer geen +plek van 200 yards oppervlakte, waar niet bij zorgvuldig onderzoek een +struikje, een cactus of korstmos valt te ontdekken, terwijl er +sluimerende zaden in den grond gereed liggen, om in den eerstkomenden +regenachtigen winter op te schieten. In Peru, echter, komen op +uitgestrekte deelen van het land werkelijke woestijnen voor. Des avonds +bereikten wij eene vallei, waarin een vochtig stroombed werd gevonden; +wij volgden dit en kwamen eindelijk aan vrij goed water. Des nachts +vloeit de stroom, ten gevolge van de minder snelle verdamping en +opzuiging door den grond, ongeveer een mijl dieper dalwaarts, dan over +dag. Wijl er takken voor brandhout in overvloed waren, was het eene +goede plek voor ons om te bivouakeeren; maar voor de arme dieren was er +geen hapje eten.</p> +<p class="tb"></p> +<p><span class="marginnote">11 Juni.</span> Wij reden twaalf uren lang +zonder te rusten, totdat wij eene oude smeltoven bereikten, waar +brandhout en water werden gevonden; maar onze paarden, die op eene +voormalige binnenplaats gestald werden, hadden weder niets te eten. De +weg was bergachtig, en leverde door de verscheidenheid van kleuren der +kale bergen, verrassende vergezichten op. Het was bijna jammer de zon +voortdurend boven zulk een onvruchtbaar land te zien schijnen; zulk een +stralende hemel had groene velden en fraaie tuinen moeten verlichten. +Den volgenden dag bereikten wij de Copiapó-vallei. Dit verheugde +mij van harte, want de geheele tocht was een voortdurende bron van +verdriet. Onaangenaam was het, terwijl wij bezig waren ons avondeten te +gebruiken, de paarden aan de palen te hooren knagen, waaraan zij waren +vastgebonden, en niets te kunnen doen om hun honger te stillen. Toch +waren de dieren schijnbaar volmaakt gezond, en niemand zou gezegd +hebben, dat zij in de laatste vijf en vijftig uren niets gegeten +hadden. <span class="pagenum">[<a id="pb472" href="#pb472" name= +"pb472">472</a>]</span></p> +<p>Ik had een introductie-brief aan Mr. Bingley, die mij in de Hacienda +del Potrero Seco zeer vriendelijk ontving. Dit landgoed is tusschen de +twintig en dertig mijlen lang, doch zeer smal, daar het slechts twee +velden breed is—aan elken rivierkant één. In +sommige gedeelten heeft het landgoed geen breedte, d.w.z., het land kan +niet bevloeid worden, en is dus even waardeloos, als de omringende +steenwoestijn. De geringe hoeveelheid land, over de geheele lengte der +vallei in cultuur, is niet zoozeer een gevolg van terreinoneffenheden +en dus van ongeschiktheid voor bevloeiing, als van den geringen +watervoorraad. Dit jaar was de rivier geweldig gezwollen: hier, hoog in +de vallei, reikte zij tot aan den buik van een paard, was omtrent +vijftien yards breed en bezat eene snelle strooming; meer dalwaarts +wordt zij steeds kleiner, en verdwijnt meestal geheel, gelijk eens +dertig jaren achtereen gebeurd was, zoodat er geen druppel in zee viel. +De inwoners verbeiden een storm over de Andes met veel belangstelling, +daar een flinke sneeuwval hen voor het volgend jaar van water voorziet. +In het laagland heeft dit oneindig grootere gevolgen dan regen. Regen +is, zoo dikwijls hij valt (en dat is ongeveer eens in de twee of drie +jaren), een groot voordeel, omdat het vee en de muildieren dan eenigen +tijd later wat gras op de bergen kunnen vinden; maar zonder sneeuw op +de Andes heerscht er mismoedigheid door de geheele vallei. Drie +gevallen zijn bekend, dat bijna alle inwoners genoodzaakt zijn geweest +naar het zuiden te verhuizen. Dit jaar was er overvloedig water, en +besproeide elk zijn grond zooveel hij wilde; maar dikwijls is het +noodig geweest soldaten bij de sluizen te zetten, om te zorgen, dat +elke boerderij eenige uren per week slechts zooveel nam als toegestaan +was. Naar men zegt, telt de vallei 12000 zielen; doch hare opbrengst is +slechts voldoende voor drie maanden in ’t jaar; de overige +voorraad moet uit Valparaiso en het zuiden worden gehaald. +Vóór de ontdekking der beroemde zilvermijnen van +Chagnarcillo, verkeerde Copiapó in een toestand van snel verval; +nu, echter, is zij zeer welvarend, en de stad, die op 22 November 1822 +door <span class="pagenum">[<a id="pb473" href="#pb473" name= +"pb473">473</a>]</span>eene aardbeving geheel verwoest werd, is weer +opgebouwd geworden.<a class="noteref" id="xd20e9114src" href= +"#xd20e9114" name="xd20e9114src">5</a></p> +<p>De Copiapó-vallei, eenvoudig uit eene strook groen bestaande +te midden van eene woestijn, loopt in eene zeer zuidelijke richting, en +heeft tot aan haar oorsprong in de Cordilleras eene aanzienlijke +lengte. De Huasco- en Copiapó-valleien kunnen beiden beschouwd +worden als lange, smalle eilanden, die in plaats van door zoutwater, +door steenwoestijnen van het overig deel van Chili gescheiden zijn. +Benoorden dezen, ligt eene andere, zeer onvruchtbare vallei, Paposo +genaamd, die ongeveer 200 zielen bevat; en daarna begint de werkelijke +Woestijn van Atacama, die een veel geduchteren slagboom vormt dan de +onstuimigste oceaan. Na enkele dagen toevens te Potrero Seco, ging ik +de vallei in naar het huis van Don Benito Cruz, aan wien ik een +introductie-brief had, en die mij hoogst gastvrij ontving. Men kan +inderdaad niet genoeg de vriendelijkheid roemen, waarmede reizigers in +bijna alle deelen van Zuid-Amerika ontvangen worden. Den volgenden dag +huurde ik eenige muilezels, om mij door het Jolquera-ravijn naar de +centrale Cordilleras te brengen. Den tweeden dag scheen de lucht een +sneeuwstorm of regen te voorspellen; en toen wij te bed lagen, voelden +wij een lichten schok van aardbeving.</p> +<p>Het verband tusschen aardbevingen en het weder is dikwijls betwist +geworden. Mij schijnt dit een punt van groot gewicht toe, dat weinig +begrepen wordt. Humboldt heeft de opmerking gedaan, dat iemand, die +lang in Nieuw-Andaluzië of Neder-Peru heeft gewoond, moeilijk zou +kunnen loochenen, dat er tusschen deze verschijnselen eenig verband +bestaat; maar elders schijnt hij zoodanig verband denkbeeldig +<span class="pagenum">[<a id="pb474" href="#pb474" name= +"pb474">474</a>]</span>te achten.<a class="noteref" id="xd20e9127src" +href="#xd20e9127" name="xd20e9127src">6</a> Te Guayaquil, zegt men, +wordt eene zware bui in het droge jaargetijde onveranderlijk door eene +aardbeving gevolgd. In Noord-Chili is, wegens de groote zeldzaamheid +van regen of zelfs van regen voorspellend weder, de kans op toevallig +samentreffen zeer gering; toch zijn de inwoners ten stelligste +overtuigd, dat er tusschen den dampkringstoestand en het beven van den +grond eenig verband bestaat. Dit trof mij bijzonder, toen ik aan eenige +lieden te Copiapó vertelde, dat er te Coquimbo een hevige schok +had plaats gehad, en zij terstond daarop uitriepen:</p> +<p>“Hoe gelukkig, dan zal er dit jaar overvloed van gras +zijn!”</p> +<p>Volgens hunne meening voorspelde eene aardbeving regen, even zeker +als regen overvloedig gras voorspelde. Dit kwam in zoover uit, dat de +regenbui, die, zooals ik gezegd heb, in tien dagen tijds een dun laagje +gras voortbracht, viel op den dag der aardbeving zelven. Op andere +tijden is er op aardbevingen regen gevolgd in een tijd van het jaar, +dat de regen een veel grooter wonder was dan de aardbeving zelve; dit +gebeurde te Valparaiso na den schok in November 1822, en nogmaals in +1826; ook na dien te Tacna in September 1833. Men moet aan het klimaat +dezer streken eenigszins gewoon zijn om te begrijpen, hoe uiterst +onwaarschijnlijk het is, dat er in zulke jaargetijden regen valt, +behalve wanneer deze het gevolg is van een natuurverschijnsel, dat met +den gewonen gang van het weder in hoegenaamd geen verband staat. In het +geval van groote vulkanische uitbarstingen, zooals die van de Coseguina +in Januari 1835, toen er stroomen regen vielen in een tijd van +<span class="pagenum">[<a id="pb475" href="#pb475" name= +"pb475">475</a>]</span>het jaar, welke daartoe zeer ongewoon en +“in Midden-Amerika bijna zonder voorbeeld” was—is het +niet moeilijk te begrijpen, dat wellicht de groote wolken damp en asch +het evenwicht in den dampkring gestoord kunnen hebben. Humboldt strekt +deze meening uit tot het geval van aardbevingen, die niet van +uitbarstingen vergezeld gaan; maar ik acht het bijna niet mogelijk, dat +de kleine hoeveelheid vluchtige zelfstandigheden en dampvormige +vloeistoffen, welke dan uit den gespleten grond ontwijken, zulke +merkwaardige werkingen kunnen voortbrengen. Veel waarschijnlijkheid +lijkt de meening te bezitten—het eerst door Scrope +uitgesproken,<a class="noteref" id="xd20e9142src" href="#xd20e9142" +name="xd20e9142src">7</a> dat bij lagen barometerstand en onder +omstandigheden die werkelijk regen kunnen doen verwachten, de +verminderde dampkringsdrukking over eene groote uitgestrektheid lands +wel den juisten dag kan bepalen, waarop de aarde, door inwendige +krachten tot het uiterste gespannen, moet wijken, barsten, en bij +gevolg beven. Toch is het twijfelachtig, in hoever dit denkbeeld de +omstandigheid zal verklaren, dat er in het droge jaargetijde +verscheidene dagen lang stroomen regen zijn gevallen na eene +aardbeving, die niet van eene uitbarsting vergezeld ging. Dergelijke +gevallen schijnen op een inniger verband tusschen de luchtstreken en de +onderaardsche ruimten te wijzen.</p> +<p>Daar wij in dit gedeelte van het ravijn weinig belangrijks vonden, +richtten wij onze schreden weder naar het huis van Don Benito, waar ik +twee dagen bleef, en hout en schelpdieren verzamelde. Groote versteende +boomstammen, die in een conglomeraat begraven lagen, werden in +buitengewoon aantal gevonden. Ik mat er een, die vijftien voet in +omtrek was. Hoe verwonderlijk toch, dat elke molecule houtstof in dezen +grooten cilinder zoo volkomen door kiezel is verdreven <span class= +"pagenum">[<a id="pb476" href="#pb476" name="pb476">476</a>]</span>en +vervangen, dat alle vezels en poriën bewaard zijn gebleven! Deze +boomen bloeiden ongeveer in het tijdperk van de Lagere Witte Kalk +(<span class="ex" lang="en">Lower White Chalk</span>) in Engeland, en +behoorden alle tot het geslacht der dennen. Het was vermakelijk de +inwoners over de schelpdieren, die ik verzamelde, in bijna dezelfde +woorden te hooren spreken, als men eene eeuw geleden in Europa deed, +namelijk: of zij al dan niet zoo “door de natuur” geschapen +waren. Mijn geologisch onderzoek van het land wekte in ’t +algemeen heel wat verwondering onder de Chileenen; en lang duurde het +eer zij overtuigd konden worden, dat ik niet op mijnen kwam jacht +maken. Dit was somtijds lastig. Toen ontdekte ik, dat de beste manier +om het doel van mijn werk te verklaren was, hun te vragen hoe het toch +kwam, dat zij zelven niet nieuwsgierig waren naar aardbevingen en +vulkanen; waarom sommige bronnen heet en andere koud waren; waarom er +in Chili bergen waren, en in La Plata zelfs geen heuvel. Deze +eenvoudige vragen stelden de meesten terstond tevreden en brachten hen +tot zwijgen; maar sommigen dachten (evenals eene eeuw geleden enkele +lieden in Engeland), dat al zulke onderzoekingen ijdel en goddeloos +waren, en dat het geheel voldoende was te weten, dat God de bergen zoo +gemaakt had.</p> +<p>Onlangs was een bevel uitgevaardigd om alle losloopende honden af te +maken; en zoo zagen wij er velen dood op den weg liggen. Dit bevel was +een gevolg van het groot aantal gevallen van dolheid, waarbij vele +personen door honden gebeten en gestorven waren. Watervrees of +hondswoede heeft verscheidene malen in deze vallei geheerscht. Het is +merkwaardig, dat zulk eene zonderlinge en vreeselijke ziekte van tijd +tot tijd op dezelfde afgelegen plek verschijnt. Men heeft opgemerkt, +dat ook in Engeland sommige dorpen veel meer aan deze bezoeking +blootstaan, dan andere. Dr. Unanuè zegt, dat zij in +Midden-Amerika uitbrak, en langzaam zuidwaarts trok. In 1807 bereikte +zij Arequipa, waar, naar men zegt, sommige personen die niet gebeten +waren werden aangetast, evenals eenige negers, die van een aan +<span class="pagenum">[<a id="pb477" href="#pb477" name= +"pb477">477</a>]</span>watervrees gestorven jongen os gegeten hadden. +Te Ica stierven 42 menschen aldus een ellendigen dood. De ziekte kwam +tusschen de twaalf en negentig dagen na den beet op; en in al de +gevallen dat zij optrad, volgde de dood onveranderlijk vijf dagen +later. Na 1808 volgde een lang tijdperk zonder ziektegevallen. Bij +onderzoek vernam ik, dat op Van Diemensland, of in Australië geen +watervrees bekend was; en Burchell zegt, dat hij gedurende zijn +vijfjarig verblijf aan de Kaap de Goede Hoop er nooit van gehoord +heeft. Webster beweert, dat op de Azoren nooit watervrees is +voorgekomen, en hetzelfde wordt gezegd van Mauritius en Sint +Helena.<a class="noteref" id="xd20e9168src" href="#xd20e9168" name= +"xd20e9168src">8</a> Voor zulk eene vreemde ziekte zou men mogelijk +eenige opheldering kunnen vinden door de omstandigheden na te gaan, +waaronder zij in verwijderde klimaten ontstaat; want het is +onwaarschijnlijk, dat een reeds gebeten hond naar deze verre landen +overgebracht zou zijn.</p> +<p>Des nachts kwam een vreemdeling aan het huis van Don Benito, en +vroeg verlof om te slapen. Hij zeide, dat hij verdwaald was en +zeventien dagen lang door het gebergte had gezworven. Uit Huasco +vertrokken, en aan het reizen in de Cordilleras gewoon, verwachtte hij +geen moeilijkheden te ondervinden als hij het spoor naar Copiapó +volgde; doch spoedig geraakte hij in een doolhof van bergen verdwaald, +waar hij niet uit kon komen. Eenige van zijne muildieren waren in +afgronden gevallen, en hij had in groote verlegenheid verkeerd. De +hoofdoorzaak van zijn tegenspoed was, dat hij niet wist waar hij in het +laagland water zou vinden, zoodat hij genoodzaakt werd den zoom der +centrale keten te volgen.</p> +<p>Wij daalden weêr de vallei af, en bereikten op 22 Juni de stad +Copiapó. Het ondereinde der vallei is breed, en vormt +<span class="pagenum">[<a id="pb478" href="#pb478" name= +"pb478">478</a>]</span>eene fraaie vlakte evenals de +Quillota-vallei<span class="corr" id="xd20e9189" title= +"Niet in bron">.</span> De stad beslaat eene aanzienlijke oppervlakte, +doordien elk huis een tuin bezit; maar zij is ongezellig, zonder +gerief, en de woningen zijn armoedig gemeubeld. Elk, die er komt, +schijnt slechts één doel te hebben, nl. fortuin te maken, +en dan zoo spoedig mogelijk te vertrekken. Alle bewoners zijn meer of +minder rechtstreeks bij de mijnen betrokken; en mijnen en ertsen zijn +de eenige onderwerpen van gesprek. Behoeften van allerlei aard zijn +uiterst duur, wijl de afstand van de stad tot de haven achttien +<span class="ex">leagues</span> bedraagt,<a class="noteref" id= +"xd20e9195src" href="#xd20e9195" name="xd20e9195src">9</a> en een +landvoertuig zeer kostbaar is. Eene kip kost vijf of zes shillings; +vleesch is bijna even duur als in Engeland; brandhout, of liever takken +worden twee of drie dagreizen ver op ezels uit de Cordilleras gehaald, +en het weiden van dieren kost één shilling daags. Dit +alles is voor Zuid-Amerika buitensporig duur.</p> +<p><span class="marginnote">26 Juni.</span> Ik huurde een gids en acht +muildieren, om mij langs een anderen weg dan op den vorigen tocht naar +de Cordilleras te brengen. Daar het land volkomen woest was, namen wij +anderhalve vracht gerst mede, vermengd met gehakt stroo. Omstreeks twee +<span class="ex">leagues</span> boven de stad <span class="corr" id= +"xd20e9214" title="Bron: onspringt">ontspringt</span> eene breede +vallei, genaamd <span class="ex" lang="es">El Despoblado</span> (De +Onbewoonde), uit die, waardoor wij gekomen waren. Hoewel eene vallei +van de grootste afmetingen, die rechtstreeks naar een pas over de +Cordilleras leidt, is zij geheel droog, behalve misschien gedurende +enkele dagen in een zeer regenachtigen zomer. Bijna geen enkel ravijn +doorsneed de zijden der afbrokkelende bergen, en de met grof keizand +gevulde bodem der hoofdvallei was effen en bijna vlak. Geen stroom van +eenige beteekenis kon ooit over deze grintbedding gevloeid hebben; want +ware dit het geval geweest, dan zou stellig, evenals in alle zuidelijke +valleien, een groot door klippen begrensd kanaal gevormd zijn. Weinig +twijfel ik er aan, of deze vallei werd bij de <span class= +"pagenum">[<a id="pb479" href="#pb479" name= +"pb479">479</a>]</span>langzame rijzing van het land, door de golven +der zee in den toestand gelaten, waarin wij haar nu zien, evenals het +geval was met eenige valleien in Peru, waarvan de reizigers melding +maken. Op eene plek, waar in de Despoblado een ravijn uitmondde (dat in +bijna elke andere keten eene groote vallei genoemd zou zijn), merkte ik +op, dat hare bedding, ofschoon alleen uit zand en grint bestaande, +hooger was dan die van het zijravijn. Een riviertje of zelfs eene beek +zou zich in den loop van een uur een doorweg hebben gegraven; maar +blijkbaar waren geheele tijdperken voorbijgegaan, zonder dat zulk een +riviertje dit zijravijn bespoeld had. Het was belangwekkend het geheele +bespoelingsmechanisme (indien zulk een woord gebruikt mag worden) tot +in de kleinste bijzonderheden compleet te zien, doch zonder eenig +teeken van werking. Ieder zal hebben opgemerkt hoe modderbanken, door +het dalend getij achtergelaten, in het klein een land met bergen en +dalen nabootsen; hier hebben wij het oorspronkelijke model in steen, +zooals het gevormd werd bij de rijzing van het vasteland, gedurende de +eeuwenlange terugvloeiing der zee, in plaats van gedurende het ebben en +wassen der getijen. Indien eene regenbui op de drooggelegde modderbank +valt, verdiept zij de reeds gevormde ondiepe uithollingen; en hetzelfde +geschiedt door den regen, eeuw aan eeuw, op de bank van steen en aarde, +die wij “vastland” noemen.</p> +<p>Toen het donker was reden wij voort, totdat wij een zijravijn +bereikten met eene kleine put of wel, <span class="ex">Agua +amarga</span> (Bitter water) geheeten. Het water verdiende dien naam, +want het was niet alleen zoutachtig, maar ook bedorven en bitter, +zoodat wij er geen thee of maté van durfden koken. Ik onderstel, +dat de afstand van de rivier de Copiapó tot deze plek minstens +25 of 30 Engelsche mijlen bedroeg; over die gansche ruimte was geen +enkele druppel water, en het land verdiende den naam van +“woestijn” ten volle. Toch kwamen wij ongeveer halfweg, bij +Punta Gorda, voorbij eenige Indiaansche ruïnen; meer +nog—recht voor den ingang van sommige in de Despoblado +uitmondende <span class="pagenum">[<a id="pb480" href="#pb480" name= +"pb480">480</a>]</span>valleien bespeurde ik twee stapels steenen, die +eenigszins zijwaarts gelegen, zóó waren gericht, dat zij +op de ingangen dezer kleine valleien wezen. Mijne metgezellen wisten +hier niets van, en beantwoordden mijne vragen slechts met hun +onveranderlijk: “<span class="ex" lang="es">quien +sabe!</span>”</p> +<p>Indiaansche puinhoopen ontdekte ik in verscheidene gedeelten van de +Cordilleras; de meest volledige, die ik zag, waren de <span class="ex" +lang="es">Ruinas de Tambillos</span> in den Uspallata-pas. Deze +bestonden uit kleine vierkante kamers, die op slordige wijze hier en +daar in groepen waren samengehoopt. Sommige deuren stonden nog +overeind, en werden gevormd door een overdwarschen platten steen van +slechts drie voet hoogte. Ulloa heeft op de lage deuren bij de oude +Peruaansche woningen opmerkzaam gemaakt. In volledigen vorm moeten deze +ruïnen in staat zijn geweest een groot aantal personen te +bevatten. De overlevering zegt, dat zij dienden als rustpunten voor de +Incas op hunne tochten over de bergen. Sporen van Indiaansche woningen +zijn op vele andere plaatsen ontdekt, waar het niet waarschijnlijk +lijkt, dat zij alleen tot rustpunten dienden, maar waar toch het land +even volkomen ongeschikt is voor elke soort van cultuur, als bij de +Tambillos, bij de Inca-brug, of in den Portillo-pas; op al welke +plaatsen ik ruïnen zag. In het ravijn Jajuel, bij Aconcagua, waar +geen pas is, hoorde ik spreken van puinhoopen van huizen, die op eene +groote hoogte lagen, waar het buitengewoon koud en onvruchtbaar is. +Eerst verbeeldde ik mij, dat deze gebouwen schuilplaatsen waren +geweest, door de Indianen bij de eerste komst der Spanjaarden gebouwd; +doch later ben ik gaan gelooven, dat er vermoedelijk eene geringe +klimaatverandering heeft plaats gehad.</p> +<p>In dit noordelijke gedeelte van Chili, zegt men, zijn oude +Indiaansche huizen in de Cordilleras bijzonder talrijk. Bij het graven +tusschen de puinhoopen worden niet zelden lapjes wollen stoffen, +kostbare metalen werktuigen en hoopjes Indiaansch koren ontdekt. Eens +gaf men mij een pijlpunt, van agaat gemaakt, en geheel van denzelfden +<span class="pagenum">[<a id="pb481" href="#pb481" name= +"pb481">481</a>]</span>vorm als nu in Vuurland wordt gebruikt. Ik weet, +dat de Peruaansche Indianen nu menigmaal de hoogste en guurste plaatsen +bewonen; maar te Copiapó werd mij door lieden, die hun leven met +reizen in de Andes hadden doorgebracht, verzekerd, dat er zeer vele +(<span class="ex">muchisimas</span>) gebouwen gevonden werden op +plaatsen zoo hoog, dat zij bijna tot de sneeuwgrens reiken, en op +punten waar geen passen zijn; waar het land volstrekt niets +voortbrengt, en wat nog merkwaardiger is: waar geen water is. Niettemin +zijn de landlieden (ofschoon met het geval zeer verlegen) wegens het +voorkomen der huizen van meening, dat de Indianen hen als woonplaatsen +moeten gebruikt hebben. Te Punta Gorda, in deze vallei, bestonden de +overblijfsels uit zeven of acht vierkante kleine kamers, van een +dergelijken vorm als die te Tambillos, doch voornamelijk van modder +gebouwd en zoo stevig, dat de hedendaagsche bewoners, hetzij hier of +(volgens Ulloa) in Peru, ze niet kunnen namaken. Zij stonden op de +meest zichtbare en onbeschermde plek, in de kom der breede, vlakke +vallei. Water was er niet binnen een kring van minstens drie of vier +<span class="ex">leagues</span>, en dan nog in zeer geringe hoeveelheid +en slecht; de grond was volkomen onvruchtbaar; zelfs zocht ik te +vergeefs een mosplantje op de rotsen. Tegenwoordig kan eene mijn, die +het voordeel heeft met lastdieren te werken, bijna niet met winst +geëxploiteerd worden, tenzij zij zeer rijk is. En zulk een oord +kozen de Indianen voorheen tot woonplaats! Indien er nu elk jaar twee +of drie regenbuien vielen, in plaats van ééne zooals +sinds vele jaren het geval is, zou in deze groote vallei waarschijnlijk +een beekje worden gevormd; en door bevloeiing (eene kunst, welke de +Indianen voorheen zoo goed verstonden) zou de grond dan gemakkelijk +vruchtbaar genoeg worden gemaakt, om enkele gezinnen te voeden.</p> +<p>Ik heb overtuigende bewijzen, dat dit deel van het vasteland van +Zuid-Amerika sedert het tijdvak der levende schelpdieren, bij de kust +minstens 400 tot 500 voet, en in sommige gedeelten 1000 tot 1300 voet +gerezen is; dieper <span class="pagenum">[<a id="pb482" href="#pb482" +name="pb482">482</a>]</span>landwaarts in is de rijzing mogelijk nog +grooter geweest. Daar het buitengewoon dorre karakter van het klimaat +blijkbaar een gevolg is van de hoogte der Cordilleras, kunnen wij er +bijna zeker van zijn, dat de dampkring vóór de laatste +rijzing niet zoo geheel van vocht beroofd was, als nu het geval is; en +daar de rijzing trapswijze is geschied, zou ook het klimaat aldus +veranderd zijn. Volgens deze meening—eene klimaatverandering +sedert de gebouwen bewoond werden—moeten de ruïnen een zeer +hoogen ouderdom hebben. Dat zij zoo lang bewaard konden blijven, acht +ik onder het klimaat van Chili niet zoo moeilijk. Volgens dit begrip +moeten wij ook aannemen (en dit is wellicht moeilijker), dat de mensch +sinds een onmetelijk langen tijd Zuid-Amerika bewoond heeft, daar eene +klimaatverandering ten gevolge van de landrijzing een uiterst langzaam +verloop moet hebben gehad. Te Valparaiso is de rijzing in de laatste +220 jaren iets minder dan 19 voet geweest; te Lima is eene zeekust +gedurende de Indiaansche periode van het Quartaire of +Anthropozoïsche Tijdvak van 80 tot 90 voet gerezen; maar zulke +kleine wijzigingen konden weinig bij machte zijn de vocht-aanbrengende +luchtstroomen van richting te doen veranderen. Inmiddels heeft Dr. Lund +in de holen van Brazilië menschengeraamten ontdekt, waarvan het +uiterlijk hem tot de meening bracht, dat het Indiaansche ras sedert een +lang tijdsverloop in Zuid-Amerika bestaan heeft.<a class="noteref" id= +"xd20e9252src" href="#xd20e9252" name="xd20e9252src">10</a></p> +<p>Toen ik te Lima was, besprak ik dit onderwerp met den +civiel-ingenieur Gill, die veel van het binnenland gezien had.<a class= +"noteref" id="xd20e9260src" href="#xd20e9260" name= +"xd20e9260src">11</a> Hij vertelde mij, dat de onderstelling aangaande +eene <span class="pagenum">[<a id="pb483" href="#pb483" name= +"pb483">483</a>]</span>klimaatverandering somtijds bij hem was +opgekomen; maar dat hij dacht, dat het grootste deel van het land, +hetwelk nu ongeschikt voor cultuur doch met Indiaansche ruïnen +bedekt is, tot dezen staat was vervallen, doordien waterleidingen, die +de Indianen voorheen op zulk eene grootsche schaal hadden aangelegd, +door verwaarloozing en onderaardsche bewegingen beschadigd waren +geworden. Ik wil hier opmerken, dat de Peruanen werkelijk hunne +bewateringstroomen door tunnels leidden, die zij door harde steenen +bergen groeven. Mr. Gill vertelde mij, dat hij ambtshalve geroepen was +er een te onderzoeken; de tunnel was laag, smal, gebogen en ongelijk +van breedte, maar bezat eene zeer aanzienlijke lengte. Is het niet +hoogst verwonderlijk, dat menschen zulke werken hebben ondernomen, +zonder het gebruik van ijzer of kruit? Ook vertelde Gill mij een zeer +belangwekkend en, voorzoover ik weet, geheel ongeëvenaard geval, +dat eene onderaardsche storing de waterafvoer van een land gewijzigd +had. Op reis van Casma naar Huarez (niet ver van Lima) vond hij eene +vlakte, bedekt met puinhoopen, maar niet geheel onvruchtbaar. Dicht +daarbij was de droge bedding eener belangrijke rivier, waardoor het +bevloeiingswater voorheen was aangevoerd. Uiterlijk vertoonde het +rivierbed alle kenteekenen, dat de stroom hier vóór +enkele jaren gevloeid had; op sommige plaatsen waren zand- en +keisteenlagen gespreid; elders was het vaste gesteente tot een breed +kanaal uitgehold, dat op ééne plek omstreeks 40 yards +breed en 8 voet diep was. Het is wel duidelijk, dat iemand, die een +stroomloop opwaarts volgt, altijd onder eene meer of minder groote +helling zal stijgen. Men kan zich dus de verwondering van Gill +voorstellen, toen hij de bedding dezer oude rivier opgaande, plotseling +ontdekte, dat hij eene hoogte <span class="ex">afging</span>. Hij +onderstelde, dat deze dalende glooiing een loodrechten val had van +omtrent 40 of 50 voet. Hier hebben wij dus een ondubbelzinnig bewijs, +dat schrijlings over eene oude stroombedding een rif of rotskam omhoog +is geheven. Van af het oogenblik, dat het rivierbed aldus gewelfd werd, +moest het water noodzakelijk <span class="pagenum">[<a id="pb484" href= +"#pb484" name="pb484">484</a>]</span>wegvloeien en zich een nieuw +kanaal graven. Maar tegelijk moest ook de naburige vlakte haar +vruchtbaar makenden stroom verliezen, en eene woestijn worden.</p> +<p><span class="marginnote">27 Juni.</span> Vroeg in den morgen gingen +wij op weg, en bereikten tegen den middag het ravijn van Paypote, +waarin eene zeer kleine beek stroomt, en waar eenige plantengroei is, +o.a. zelfs enkele algarroba-boomen (eene soort van mimosa).<a class= +"noteref" id="xd20e9277src" href="#xd20e9277" name= +"xd20e9277src">12</a> Doordien men hier brandhout had, was er voorheen +eene smeltoven gebouwd; en werkelijk vonden wij een kluizenaar, die +deze oven bewaakte, en geen andere bezigheid had, dan op <span class= +"corr" id="xd20e9290" title="Bron: guanacos">guanaco’s</span> te +jagen. Des nachts vroor het sterk; maar wijl wij overvloedig hout voor +ons vuur hadden, sliepen wij warm.</p> +<p><span class="marginnote">28 Juni.</span> Wij vervolgden onzen +langzaam stijgenden tocht door de vallei, die nu in een ravijn +veranderde. Gedurende den dag zagen wij verscheidene <span class="corr" +id="xd20e9297" title="Bron: guanacos">guanaco’s</span>, alsmede +het spoor van de <span class="ex">Vicugna</span>, eene na aan de +eersten verwante soort. Laatstgenoemd dier is in zijne leefwijze een +voortreffelijk bewoner van hooge bergstreken; zelden daalt het onder de +grens van eeuwige sneeuw, en houdt zich dus in een nog hooger en +onvruchtbaarder gebied op, dan het guanaco. Het eenige dier, dat wij +verder in vrij groot aantal zagen, was een kleine vos; ik onderstel dat +deze laatste op muizen en andere kleine knaagdieren jacht maakt, die in +groot aantal op zeer woeste plaatsen leven, zoolang er nog een spoor +van plantengroei is. In Patagonië wemelt het van deze kleine +dieren, zelfs op de grenzen der <span class="ex">salinas</span>, waar +nooit een druppel water te vinden is, behalve dauw. Na de hagedissen, +schijnen muizen het best in staat te zijn op de kleinste en droogste +plekken der aarde voedsel te vinden—zelfs op eilandjes midden in +de groote oceanen. <span class="pagenum">[<a id="pb485" href="#pb485" +name="pb485">485</a>]</span></p> +<p>Aan beide zijden vertoonde het landschap eene troostelooze +verlatenheid, welke in het licht der heldere, onbewolkte lucht scherp +en tastbaar uitkwam. Voor een poos maakt zulk een landschap een +grootschen indruk; maar deze kan niet duren, en dan wordt het +onbelangwekkend. Wij bivouakeerden aan den voet der <span class= +"ex">primera linea</span> of eerste linie van waterscheiding. Aan den +oostkant vloeien de stroomen echter niet naar den Atlantischen Oceaan, +doch naar eene hoogvlakte, in welker midden eene groote <span class= +"ex">salina</span> of zoutmeer ligt, en vormen zoo op eene hoogte van +misschien tien duizend voet eene Kaspische Zee in ’t klein. Op de +plek, waar wij sliepen, lagen eenige groote sneeuwvelden, die echter +niet het geheele jaar duren. In deze hooge streken gehoorzamen de +winden aan zeer regelmatige wetten; elken dag waait eene frissche +koelte uit de vallei opwaarts, en des avonds—een uur of twee na +zonsondergang—daalt de lucht uit de koude bovenstreken als door +een trechter omlaag. Dezen nacht woei er eene stijve bries, en moest de +temperatuur ver onder het vriespunt geweest zijn, daar het water in +onze kan spoedig één blok ijs werd. Tegen zulk eene lucht +schenen kleêren geen beschutting te bieden, want ik leed zeer +veel koude, zoodat ik niet kon slapen en des morgens geheel verstijfd +en verkleumd opstond.</p> +<p>Verder zuidwaarts in de Cordilleras komen sommige lieden door +sneeuwstormen om het leven; hier bezwijkt men door eene andere oorzaak. +Toen mijn gids een jongen van 14 jaren was, trok hij met een gezelschap +in de maand Mei de Cordilleras over. In de centrale gedeelten gekomen, +stak een hevige storm op, zoodat de mannen met moeite op hunne +muildieren konden blijven, terwijl de steenen over den grond vlogen. De +lucht was onbewolkt, en er viel geen vlokje sneeuw; maar de temperatuur +was laag. Waarschijnlijk heeft de thermometer niet heel veel graden +onder het nulpunt gestaan; toch moet de uitwerking op hunne lichamen, +door de kleeding slecht beschut, evenredig geweest zijn aan de snelheid +van den kouden luchtstroom. De storm duurde ruim een dag lang; de +mannen voelden <span class="pagenum">[<a id="pb486" href="#pb486" name= +"pb486">486</a>]</span>hunne krachten afnemen, en de muildieren wilden +niet verder. De broeder van mijn gids poogde terug te keeren, maar kwam +om het leven; en twee jaren later vond men zijn lijk dicht bij den weg +naast zijn muildier liggen, met den teugel nog in zijne hand. Twee +andere mannen van den troep verloren vingers en teenen; en van de +tweehonderd muildieren en dertig koeien brachten slechts veertien er +het leven af. Vele jaren geleden is een groot gezelschap vermoedelijk +door eene dergelijke oorzaak omgekomen; maar hunne lijken zijn tot +heden niet gevonden. Eene onbewolkte lucht, gepaard met lage +temperatuur en een hevigen storm vormen een verschijnsel, dat, naar ik +denk, wel in alle werelddeelen als een ongewoon feit zal worden +beschouwd.</p> +<p><span class="marginnote">29 Juni.</span> Opgewekt daalden wij de +vallei af naar ons verblijf van den vorigen nacht, en van daar tot +dicht bij de Agua amarga. Op den eersten Juli bereikten wij de +Copiapó-vallei. Recht aangenaam was ons de geur der bloeiende +klaver, na die lucht zoo arm aan geuren in de droge, onvruchtbare +Despoblado-vallei. Terwijl ik in de stad was, hoorde ik verscheidene +inwoners spreken van een heuvel in den omtrek, dien zij <span class= +"ex">El Bramador</span>, den Bruller of Bulker noemden. Ik sloeg +destijds niet voldoende acht op dit verhaal; maar voor zoover ik hen +begreep, was de heuvel met zand bedekt, en werd het geluid alleen dan +voortgebracht, als menschen bij het beklimmen het zand in beweging +brachten. Dezelfde feiten zijn, op het gezag van Seetzen en +Ehrenberg,<a class="noteref" id="xd20e9326src" href="#xd20e9326" name= +"xd20e9326src">13</a> uitvoerig beschreven als de oorzaak der geluiden, +welke vele reizigers op den Berg Sinaï bij de Roode Zee gehoord +hebben. Een der personen, die ik sprak, had zelf het geluid gehoord, en +beschreef dit als zeer wonderlijk; beslist verklaarde hij, dat, als kon +hij niet begrijpen hoe het eigenlijk veroorzaakt werd, het afrollen van +<span class="pagenum">[<a id="pb487" href="#pb487" name= +"pb487">487</a>]</span>het zand langs de helling er toch noodzakelijk +mede in verband moest staan. Wanneer een paard over droog en grof zand +loopt, ontstaat een eigenaardig knarsend geluid ten gevolge van de +wrijving der deeltjes. Dit feit, aan de meesten bekend, nam ik +verscheidene keeren waar op mijne tochten langs de kust van +Brazilië.</p> +<p>Drie dagen later hoorde ik, dat de <span class="ex">Beagle</span> de +Haven was binnengeloopen, welke achttien <span class= +"ex">leagues</span> van de stad ligt. Langs de glooiing der vallei is +weinig land in cultuur; en die geheele uitgestrektheid bevat slechts +een schraal, borstelig gras, dat zelfs ezels met moeite kunnen eten. +Deze armoedige plantengroei is een gevolg van de hoeveelheid +zoutachtige stof, waarvan de bodem doortrokken is. De Haven bestaat uit +eene vereeniging van kleine armoedige hutten, aan den voet eener dorre +vlakte gelegen. Tegenwoordig, nu de rivier genoeg water bevat om de zee +te bereiken, hebben de bewoners het voordeel, dat er binnen een afstand +van anderhalve mijl zoet water is. Op het strand lagen groote stapels +koopwaren, en het plaatsje vormde een tooneel van groote bedrijvigheid. +Des avonds zeide ik mijn metgezel Mariano Gonzales, met wien ik zoo +vele mijlen in Chili gereden had, vaarwel en riep hem een hartelijk +“tot weêrziens” toe. Den volgenden morgen zette de +<span class="ex">Beagle</span> koers naar Iquique.</p> +<p><span class="marginnote">12 Juli.</span> Wij ankerden in de haven +van Iquique op 20°12′ Z.B. aan de kust van Peru. De stad telt +ongeveer 1000 inwoners,<a class="noteref" id="xd20e9352src" href= +"#xd20e9352" name="xd20e9352src">14</a> en ligt in eene kleine +zandvlakte aan den voet van een grooten, 2000 voet hoogen rotswand, die +hier de kust vormt. De geheele streek is uiterst woest. Slechts eens in +zeer vele jaren valt er eene kleine regenbui; dientengevolge zijn de +ravijnen gevuld met puin, en de berghellingen zelfs tot eene hoogte van +duizend voet met <span class="pagenum">[<a id="pb488" href="#pb488" +name="pb488">488</a>]</span>stapels fijn wit zand bedekt. In dezen tijd +van het jaar hangt er eene zware wolkbank boven den oceaan, die zich +zelden boven den rotswand aan de kust verheft. Het aanzien der stad was +allertreurigst; de kleine haven met hare weinige schepen, en een +groepje armzalige huisjes schenen buiten alle verhouding tot het +overige landschap, en zonken er geheel in weg.</p> +<p>De inwoners leven als lieden aan boord van een schip: al het noodige +komt van verre; water wordt in booten aangevoerd van het omstreeks 40 +mijlen noordwaarts gelegen Pisagua, en verkocht voor den prijs van 9 +realen (4 shill., 6 pence) per vat van achttien gallons.<a class= +"noteref" id="xd20e9362src" href="#xd20e9362" name= +"xd20e9362src">15</a> Ik kocht een wijnflesch vol water voor drie +pence. Evenzoo worden brandhout, en natuurlijk ook alle +voedingsmiddelen aangevoerd. In zulk eene plaats kan men zeer weinig +dieren onderhouden; zoo huurde ik den volgenden morgen (13 Juli) met +moeite, tegen den prijs van vier pond sterling, twee muildieren en een +gids om mij naar de salpeterwerken te brengen, waarvan Iquique +tegenwoordig bestaat. Van dit zout—in 1830 voor het eerst +uitgevoerd—werd in één jaar tijds voor eene waarde +van honderdduizend pond sterling naar Frankrijk en Engeland +gezonden.<a class="noteref" id="xd20e9368src" href="#xd20e9368" name= +"xd20e9368src">16</a> Het wordt voornamelijk gebruikt als meststof en +voor de bereiding van salpeterzuur, maar kan wegens zijne +vervloeibaarheid niet voor kruit dienen. Vroeger waren er twee uiterst +rijke zilvermijnen in dezen omtrek, die echter tegenwoordig zeer weinig +opleveren.</p> +<p>Onze komst in het gezicht van het strand verwekte eenige vrees. Peru +was in een staat van regeeringloosheid; en daar elke partij eene +brandschatting geëischt had, verkeerde de arme stad Iquique in +angst en zorgen, denkende dat het <span class="pagenum">[<a id="pb489" +href="#pb489" name="pb489">489</a>]</span>kwade uur geslagen had. Maar +het volk had ook zijne inwendige troebelen; kort te voren hadden drie +Fransche timmerlieden in denzelfden nacht de twee kerken opengebroken, +en al het gouden en zilveren vaatwerk gestolen; doch later had een der +dieven bekend, en kreeg men het vaatwerk terug. De schuldigen werden +naar Arequipa opgezonden, de hoofdstad dezer provincie, die omstreeks +tweehonderd <span class="ex">leagues</span> ver ligt. De regeering +aldaar achtte het jammer zulke nuttige werklieden te straffen, die alle +soorten meubelen konden maken, en stelde hen daarom op vrije voeten. +Terwijl dit plaats had, werd in de kerken opnieuw ingebroken; maar +ditmaal kreeg men het vaatwerk niet terug. Hierover in hevige woede +ontstoken, en onder de leus, dat alléén ketters in staat +waren “den almachtigen God” zoo te plunderen, gingen de +inwoners eenige Engelschen te lijf, martelden hen en dreigden hen later +te zullen doodschieten. Eindelijk kwam het gezag tusschenbeide, en werd +de rust hersteld.</p> +<p><span class="marginnote">13 Juli.</span> Des morgens vertrok ik naar +de salpeterwerken, een afstand van veertien <span class= +"ex">leagues</span>. Nadat wij het steile kustgebergte langs een +zigzagvormig zandspoor bestegen hadden, kwamen weldra de mijnen van +Guantajaya en Santa Rosa in ’t gezicht. Deze twee dorpjes liggen +vlak bij de ingangen der mijnen; en daar zij bovendien op bergen zijn +gebouwd, hadden zij een nog onnatuurlijker en zwaarmoediger aanzien dan +de stad Iquique. Wij bereikten de salpeterwerken eerst na +zonsondergang, na den geheelen dag door een heuvelachtig land te hebben +gereden, dat eene volslagen woestenij was. De weg was bezaaid met de +beenderen en verdroogde huiden der vele lastdieren, die hier van +vermoeienis en uitputting waren bezweken. Behalve de <span class= +"ex">Vultur (Cathartes) aura</span> of Zwartkoppige Urubu, die op +lijken aast, zag ik geen enkelen vogel, viervoetig of kruipend dier, +zelfs geen enkel insect. Ter hoogte van omstreeks 2000 voet op het +kustgebergte, waar de wolken meestal in dezen tijd van het jaar hangen, +groeiden enkele cactussen in de rotsspleten, en was het <span class= +"pagenum">[<a id="pb490" href="#pb490" name= +"pb490">490</a>]</span>losse zand met eene mosplant bedekt, die geheel +vrij aan de oppervlakte lag. Deze plant behoort tot het geslacht +<span class="ex">Cladonia</span>, en gelijkt eenigszins op het +rendiermos (<span class="ex">Lichen rangiferinus</span>). Op sommige +plaatsen was zij in voldoende hoeveelheid vereenigd, dat het zand, van +verre gezien, er eene matgele kleur door kreeg. Dieper het land in, zag +ik op den langen rit van veertien leagues slechts één +ander plantaardig product, namelijk eene uiterst kleine, gele mosplant, +welke op de beenderen der doode muildieren groeide. Ofschoon dit de +eerste ware woestijn was, die ik ooit gezien had, maakte zij geen +sterken indruk op mij: wat ik geloof hieraan te moeten toeschrijven, +dat ik op mijn rit noordwaarts, van af Valparaiso over Coquimbo naar +Copiapó, langzamerhand aan zulke tooneelen gewoon was geraakt. +Het land bood een merkwaardigen aanblik, doordien het bedekt was met +eene dikke korst van gewoon zout, en van een gelaagd zouthoudend +alluvium, dat gedurende de langzame rijzing van het land boven den +zeespiegel schijnt afgezet te zijn. Het zout heeft eene witte kleur, is +zeer hard en dicht, en treedt, met veel gips verbonden, op in +gladgespoelde klompjes, die uit het samenklevende zand steken. In +voorkomen geleek deze bovenkorst zeer veel op een land, dat onder +sneeuw heeft gelegen, en waarop de laatste groezelige plekjes nog niet +ontdooid zijn. Het bestaan dezer korst van eene oplosbare stof over de +geheele oppervlakte van het land bewijst, hoe buitengewoon droog het +klimaat gedurende eene lange tijdruimte geweest moet zijn.</p> +<p>Des nachts sliep ik in het huis van den eigenaar van een der +salpetermijnen. Het land is hier even onvruchtbaar als bij de kust, +maar door het graven van putten kan men water krijgen, dat eenigszins +brak en bitter van smaak is. Daar er bijna geen regen valt, is het +water blijkbaar niet hiervan afkomstig, want in dat geval moest het zoo +zout als pekel zijn, omdat de geheele omtrek met eene korst van +verschillende zoutachtige stoffen bedekt is. Wij moeten daaruit +besluiten, dat, hoewel de Cordilleras vele mijlen ver <span class= +"pagenum">[<a id="pb491" href="#pb491" name= +"pb491">491</a>]</span>liggen, het water van daar af onder den grond is +doorgezijpeld. In die richting liggen enkele dorpjes, waar de inwoners, +in ’t bezit van wat meer water, eenig land kunnen besproeien en +hooi verbouwen, waarmee zij de ezels en muildieren voeden, die bij het +salpetervervoer gebruikt worden. Het natronsalpeter werd nu tot aan het +schip verkocht voor veertien shillings de honderd pond; de +hoofdonkosten komen op het vervoer er van naar de zeekust. De mijn +bestaat uit eene harde, tusschen twee en drie voet dikke laag van het +salpeterzure zout, vermengd met wat zwavelzure soda +(Na<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>) en zeer veel steenzout (NaCl). Het ligt +dicht bij de oppervlakte, en volgt over eene lengte van honderd vijftig +mijlen den rand eener groote dalkom of vlakte, die, naar hare grenzen +te oordeelen, blijkbaar eens een meer moet zijn geweest, of, wat +waarschijnlijker is, een landwaarts in zich uitstrekkende zeearm, +gelijk uit de aanwezigheid van jodiumzouten in de zouthoudende laag zou +mogen worden afgeleid.</p> +<p><span class="marginnote">19 Juli.</span> Wij ankerden in de Baai van +Callao, de zeehaven van Lima, dat de hoofdstad van Peru is. Hier bleven +wij zes weken; maar wegens de troebelen op staatkundig gebied, zag ik +zeer weinig van het land. Tijdens den geheelen duur van ons bezoek was +het klimaat op verre na zoo aangenaam niet, als meestal wordt +voorgesteld. Eene donkere, zware wolkbank hing onafgebroken boven het +land, zoodat ik gedurende de eerste zestien dagen slechts eens de +Cordilleras achter Lima in ’t oog kreeg. De aanblik dezer bergen, +zooals ik hen door openingen in de wolken in verdiepingen boven +elkander zag, was zeer grootsch. Het is bijna spreekwoordelijk, dat in +het lagere gedeelte van Peru nooit regen valt. Toch kan dit moeilijk +juist zijn, want bijna elken dag van ons bezoek hing er een dikke, +natte mist, wel in staat om de straten modderig en de kleêren +vochtig te maken. Het volk belieft dit <span class="ex">Peruaanschen +dauw</span> te noemen! Dat er niet heel veel regen valt, is zeer zeker; +want de huizen zijn slechts met platte daken van geharde modder gedekt; +en op den havendam <span class="pagenum">[<a id="pb492" href="#pb492" +name="pb492">492</a>]</span>waren scheepsladingen tarwe opgestapeld, +die zoo weken lang zonder eenige beschutting werden gelaten.</p> +<p>Ik kan niet zeggen, dat het zeer weinige wat ik van Peru zag, mij +beviel; doch men beweert, dat het klimaat des zomers veel aangenamer +is. In alle jaargetijden lijden zoowel inwoners als vreemdelingen aan +hevige aanvallen van koorts. Deze ziekte komt voor langs de geheele +Peruaansche kust, maar is in het binnenland onbekend. De +ziekte-aanvallen, die door smetstof ontstaan, zijn altijd hoogst +geheimzinnig van aard. Het is zóó moeilijk uit het +voorkomen van een land te beoordeelen of het al dan niet gezond is, +dat, zoo men iemand gezegd had binnen de keerkringen een oord te +kiezen, hetwelk voor de gezondheid gunstig leek, hij zeer +waarschijnlijk deze kust genoemd zou hebben. De vlakte, welke het +gebied van Callao omgeeft, is spaarzaam met grof gras bedekt; en op +sommige punten zijn enkele, ofschoon zeer kleine plassen stilstaand +water. Naar alle waarschijnlijkheid ontstaat daaruit de smetstof; want +de stad Arica verkeerde in dezelfde omstandigheden, en door het +droogleggen van enkele kleine plassen werd hare gezondheidstoestand +zeer verbeterd. Miasma ontstaat niet altijd door den invloed van een +heet klimaat op een weligen plantengroei; want vele gedeelten van +Brazilië, zelfs die waar een krachtige plantengroei gepaard gaat +met moerassen, zijn veel gezonder dan deze onvruchtbare kust van Peru. +De dichtste wouden in eene gematigde luchtstreek, zooals op het eiland +Chiloë, schijnen op den gezondheidstoestand der lucht niet den +minsten invloed te hebben.</p> +<p>Het eiland St.-Jago van de Kaap-Verdische Eilanden is een ander +sterk sprekend voorbeeld van een land, dat naar ieders verwachting +uitermate gezond moest zijn, maar zeer het tegendeel daarvan is. Bij +den aanvang van dit boek heb ik gezegd, dat de kale en open vlakten +gedurende eenige weken na het regenseizoen een lichten plantengroei +bezitten, die onmiddellijk verwelkt en verdroogt; in dezen tijd schijnt +de lucht geheel vergiftigd te worden, want dikwijls hebben zoowel +inboorlingen als vreemdelingen van hevige <span class="pagenum">[<a id= +"pb493" href="#pb493" name="pb493">493</a>]</span>koortsen te lijden. +Daarentegen is de Galápagos-Archipel, in den Stillen Oceaan met +een dergelijken, periodiek aan hetzelfde plantengroei-proces +onderworpen bodem, volmaakt gezond. Humboldt heeft opgemerkt, dat in de +heete luchtstreek “de kleinste moerassen het gevaarlijkst zijn, +wanneer zij, zooals te Vera Cruz en Carthagena, omringd zijn door een +dorren zandgrond, die de temperatuur der omringende lucht doet +stijgen.”<a class="noteref" id="xd20e9425src" href="#xd20e9425" +name="xd20e9425src">17</a> Op de kust van Peru is de temperatuur echter +niet bijzonder hoog, en zijn misschien daardoor de intermitteerende +koortsen niet van de boosaardigste soort. In alle ongezonde landen +loopt men het grootste gevaar door op het strand te slapen. Is dit te +wijten aan de gesteldheid van het lichaam gedurende den slaap, of aan +eene grootere hoeveelheid smetstof op zulke tijden? Het schijnt een +feit te wezen, dat zij die aan boord van een schip blijven, ook al ligt +dit op slechts korten afstand van de kust voor anker, in ’t +algemeen minder lijden, dan zij die op het strand zijn. Daarentegen heb +ik een merkwaardig geval gehoord, dat er koorts uitbrak onder de +bemanning van een <span class="corr" id="xd20e9434" title= +"Bron: oorlogschip">oorlogsschip</span> op ongeveer honderd mijlen van +de Afrikaansche kust, op denzelfden tijd toen te Sierra Leone een van +de gevreesde sterfte-perioden begon.<a class="noteref" id= +"xd20e9437src" href="#xd20e9437" name="xd20e9437src">18</a></p> +<p>Sedert de onafhankelijkheidsverklaring<a class="noteref" id= +"xd20e9450src" href="#xd20e9450" name="xd20e9450src">19</a> heeft geen +Staat in Zuid-Amerika meer van anarchie te lijden gehad, dan Peru. +Tijdens ons bezoek streden vier aanvoerders gewapenderhand om de +oppermacht in de regeering. Kreeg een <span class="pagenum">[<a id= +"pb494" href="#pb494" name="pb494">494</a>]</span>hunner voor eenigen +tijd veel macht, dan spanden de anderen tegen hem samen; maar +nauwelijks behaalden dezen de overwinning, of zij werden elkander weer +vijandig. Den volgenden dag, op het Jaarfeest der Onafhankelijkheid, +werd eene hoogmis gevierd, waarbij de president het sacrament +gebruikte. Nu had onder het <span class="ex" lang="la">Te Deum +laudamus</span> het ongehoorde feit plaats, dat elk regiment in stede +van de Peruaansche vlag, eene zwarte vlag waarop een doodshoofd stond, +ontplooide. Denk u eene regeering, waaronder bij zulk eene plechtige +gelegenheid bevel kan worden gegeven tot eene vertooning, welke op zoo +sprekende wijze getuigde van hunne vastbeslotenheid om zich dood te +vechten! Deze staat van zaken heerschte op een voor mij zeer +ongelukkigen tijd, daar ik verhinderd werd uitstapjes te doen ver +buiten de grenzen der stad. Het kale eiland San Lorenzo, dat de haven +vormt, was bijna de eenige plek waar men veilig kon rondloopen. Het +bovendeel, ter hoogte van ongeveer 1000 voet, ligt gedurende dit +jaargetijde (des winters) beneden de onderste wolkengrens; en +dientengevolge bedekt een rijkdom van kryptogamen, benevens enkele +bloemen den top. Op de heuvels bij Lima, waar de grond slechts weinig +hooger is, vindt men dien bedekt met een tapijt van mos en bedden +prachtige gele leliën, <span class="ex">Amancaes</span> +<span class="corr" id="xd20e9464" title="Bron: heeten">geheeten</span>. +Dit wijst op een veel hoogeren graad van vochtigheid, dan er heerscht +op een gelijke hoogte te Iquique. Verder noordwaarts boven Lima wordt +het klimaat vochtiger, totdat wij aan de oevers van Guayaquil +(Ecuador), bijna onder den evenaar, de weligst begroeide wouden vinden. +Volgens de beschrijving, echter, geschiedt deze overgang van de +onvruchtbare Peruaansche kust tot dit vruchtbare land eenigszins +plotseling op de breedte van Kaap Blanco, twee graden ten zuiden van +Guayaquil.</p> +<p>Callao is eene morsige, slecht gebouwde, kleine zeehaven. Zoowel +hier, als te Lima, vertoonden de inwoners alle denkbare tinten van +vermenging tusschen Europeesch, Neger en Indiaansch bloed. Zij schijnen +een verbasterd, verloopen slag van menschen. De lucht is vervuld met +kwade geuren, <span class="pagenum">[<a id="pb495" href="#pb495" name= +"pb495">495</a>]</span>en die eigenaardige reuk, welke in bijna iedere +stad binnen de keerkringen kan worden waargenomen, was hier zeer sterk. +Het fort, dat het langdurige beleg van Lord Cochrane +doorstond,<a class="noteref" id="xd20e9471src" href="#xd20e9471" name= +"xd20e9471src">20</a> heeft een indrukwekkend voorkomen. Maar tijdens +ons verblijf verkocht de president de koperen kanonnen, en begon enkele +gedeelten te ontmantelen. Als reden daarvan werd opgegeven, dat hij +geen officier had, dien hij het bevel over zulk een gewichtigen post +kon toevertrouwen. Persoonlijk had hij alle redenen om zoo te denken, +daar hij het presidentschap had verworven door muiterij te plegen +terwijl hij commandant was van dezelfde vesting! Na ons vertrek uit +Zuid-Amerika kreeg hij zijne straf op de gewone manier: door eerst te +worden overwonnen, toen gevangen genomen, en eindelijk onthoofd.</p> +<p>Lima ligt op eene vlakte <span class="corr" id="xd20e9476" title= +"Bron: minden">midden</span> in eene vallei, die gedurende het langzame +wijken der zee gevormd is. Haar afstand tot Callao bedraagt zeven +mijlen, en hare hoogte boven deze plaats 500 voet; maar wijl de +glooiing zeer geleidelijk is, schijnt de weg volkomen horizontaal. Dit +verklaart waarom men, te Lima gekomen, moeilijk zelfs kan gelooven dat +men één honderd voet gestegen is. Humboldt heeft op dit +eigenaardige, bedriegelijke feit gewezen. Steile, kale heuvels +verrijzen als eilanden uit de vlakte, die door rechte modderbanken in +groote, groene velden is verdeeld. Met uitzondering van enkele wilgen, +en hier en daar eene groep banaan- en oranjeboomen, groeit op deze +velden bijna geen enkele boom. De stad Lima verkeert nu in een +treurigen staat van verval; de straten zijn bijna ongeplaveid, en in +alle richtingen ontwaart men hoopen vuil, waaruit de zwarte +<span class="ex">gallinazos</span>, tam als kippen, stukken aas +oppikken. De huizen hebben in ’t algemeen eene bovenverdieping, +die om de aardbevingen van gepleisterd houtwerk is gemaakt; maar eenige +oude, welke nu door verscheidene familiën bewoond worden, zijn +verbazend groot en zouden in hunne rijen van vertrekken met de fraaiste +huizen van elders <span class="pagenum">[<a id="pb496" href="#pb496" +name="pb496">496</a>]</span>kunnen wedijveren. Lima, de Stad der +Koningen, moet weleer eene weelderige stad geweest zijn. Het bijzonder +groot aantal kerken geeft haar, zelfs nog heden, een eigenaardig en +treffend karakter, vooral wanneer men dit alles van nabij ziet.</p> +<p>Op zekeren dag ging ik met eenige kooplieden in de onmiddellijke +nabijheid der stad op jacht. Onze vangst was zeer karig; maar ik had +gelegenheid de puinhoopen van een oud Indiaansch dorp te zien, met zijn +grafheuvel, evenals een natuurlijke heuvel, in het midden. De +overblijfsels der huizen, omheiningen, besproeiingskanalen en +grafheuvels, welke over deze vlakte verspreid liggen, laten niet na den +bezoeker een hoog denkbeeld te geven van de maatschappelijke welvaart +en de talrijkheid der oude bevolking. Let men op hun aardewerk, wollen +kleederen en sierlijk gevormd keukengereedschap van het hardste +gesteente<span class="corr" id="xd20e9486" title="Bron: :">;</span> op +hunne koperen werktuigen, versieringen van edelgesteenten, hunne +paleizen en waterleidingwerken—dan moet men wel eerbied koesteren +voor de verbazende vorderingen, door hen in de beschavingskunsten +gemaakt. De grafheuvels, Huacas genaamd, zijn inderdaad +verbazingwekkend, al schijnen zij ook op sommige plaatsen natuurlijke +heuvels te wezen, die afgestoken en vervormd zijn. Men vindt hier nog +eene andere en zeer verschillende soort van ruïnen, welke eenige +belangstelling verdienen, namelijk die van oud Callao, dat door eene +zeegolf die de groote aardbeving van 28 October 1746 vergezelde, +overstroomd werd.<a class="noteref" id="xd20e9489src" href="#xd20e9489" +name="xd20e9489src">21</a> De verwoesting moet toen zelfs nog grooter +geweest zijn dan te Talcahuano. Hoopen grof keizand verbergen bijna de +fundamenten der muren, en groote stukken metselwerk schijnen +<span class="pagenum">[<a id="pb497" href="#pb497" name= +"pb497">497</a>]</span>als kiezelsteenen door de golven rondgedraaid te +zijn. Men heeft beweerd, dat het land tijdens deze gedenkwaardige +aardbeving zonk (dat een deel der kust bij Callao in eene baai +veranderde, zegt Lyell duidelijk in zijne <span class="ex" lang= +"en">Principles of Geology</span>); maar hiervan kon ik geen bewijs +ontdekken. Toch lijkt mij dit verre van onwaarschijnlijk; want sedert +de stichting der oude stad moet de kust zeker eenige verandering +ondergaan hebben, daar niemand, die bij zijn gezonde verstand is, +vrijwillig de smalle strook zand tot woonplaats zou hebben gekozen, +waarop nu de puinhoopen staan. Sedert onze reis, is Tschudi door +vergelijking van oude en nieuwe kaarten tot de gevolgtrekking gekomen, +dat de kust ten noorden en ten zuiden van Lima zonder twijfel gezonken +is.</p> +<p>Op het eiland San Lorenzo zijn zeer voldoende bewijzen van +landrijzing in het hedendaagsche tijdperk—wat natuurlijk niet in +strijd is met de meening, dat later eene kleine daling van den grond +heeft plaats gehad. De zijde van het eiland tegenover de Baai van +Callao is in drie onduidelijke terrassen uitgehold, waarvan het +onderste eene mijl ver bedekt is met eene bedding of laag, bijna geheel +uit schelpen bestaande, die tot 18 thans in de naburige zee levende +soorten behooren. De hoogte dezer bedding bedraagt 85 voet. Vele van +deze schelpen zijn ver weggeteerd, en zien er veel ouder en verweerder +uit, dan die op 500 of 600 voet hoogte op de kust van Chili. Zij zijn +vergezeld van veel steenzout, een weinig zwavelzure kalk (beiden +vermoedelijk ontstaan door indroging en verdamping van het zeeschuim, +terwijl het land langzaam rees), benevens zwavelzure soda en +chloorcalcium (CaCl<sub>2</sub>). Zij rusten op brokstukken van den +onderliggenden zandsteen, en zijn eenige inches dik met rotspuin +bedekt. De hooger op dit terras liggende schelpen bleken, bij +onderzoek, af te schilferen en vielen tot een fijn poeder uiteen. +Eindelijk vond ik op een boventerras, ter hoogte van 170 voet, alsmede +op eenige aanmerkelijk hoogere punten, eene laag zoutachtig poeder van +volmaakt hetzelfde voorkomen, en betrekkelijk evenzoo gelegen. Ik +twijfel niet <span class="pagenum">[<a id="pb498" href="#pb498" name= +"pb498">498</a>]</span>of deze bovenlaag vormde oorspronkelijk eene +bedding schelpen, evenals die op de 85 voet hooge klip; maar thans +bezit zij geen spoor meer van organische structuur. De heer Reeks heeft +het poeder voor mij onderzocht: het bestond uit sulphaten en chloriden +van calcium en natrium, met zeer geringe bijmengsels van koolzure kalk. +Het is bekend, dat groote hoeveelheden steenzout en koolzure kalk, +eenigen tijd vermengd zijnde, elkander gedeeltelijk ontleden, wat +echter met kleine opgeloste hoeveelheden niet gebeurt. Daar de half +vergane schelpen in de lagere gedeelten vergezeld zijn van veel +steenzout, benevens eenige van de zouthoudende stoffen die de +zoutachtige bovenlaag vormen; daar verder deze schelpen op merkwaardige +wijze verteerd en vervallen zijn, vermoed ik sterk, dat deze dubbele +ontleding hier heeft plaats gehad. In dat geval moeten de resulteerende +zouten zijn: koolzure soda en chloorcalcium, waarvan het laatste +wèl, het eerste niet aanwezig is. Dit leidt mij tot de +onderstelling, dat de koolzure soda door tot nu toe onverklaarbare +werkingen in het zwavelzure zout wordt omgezet. Het is duidelijk, dat +de zoutlaag niet bewaard had kunnen blijven in een land, waar nu en dan +overvloedig regen valt; maar tevens is juist deze +omstandigheid—namelijk, dat het steenzout niet is weggespoeld +geworden—welke op het eerste gezicht zoo uiterst gunstig lijkt +voor het langdurige behoud van onbeschutte schelpen, waarschijnlijk de +zijdelingsche oorzaak geweest van hare ontbinding en vroegtijdig +verval.</p> +<p>Met zeer veel belangstelling vond ik, 85 voet hoog op het terras, +eenige stukjes katoendraad, gevlochten bies, en den knop van een +Indiaansch-hoornen stok: alles <span class="ex">bedolven</span> +tusschen de schelpen en velerlei afval, dat uit zee was aangespoeld. Ik +vergeleek deze overblijfsels met andere van dien aard, welke uit de +<span class="ex">Huacas</span> of oude Indiaansche grafheuvels waren +opgedolven, en vond dat zij er eender uitzagen. Bij Bellavista, op het +vasteland tegenover San Lorenzo, ligt eene uitgestrekte, effen en +ongeveer honderd voet hooge vlakte, waarvan het benedengedeelte bestaat +uit <span class="pagenum">[<a id="pb499" href="#pb499" name= +"pb499">499</a>]</span>afwisselende lagen zand en onzuivere klei, +benevens wat grint; terwijl de oppervlakte drie tot zes voet diep uit +een roodachtig leem bestaat, met hier en daar enkele zeeschelpen, en +verder talrijke kleine stukken grof rood aardewerk, welke op sommige +plaatsen menigvuldiger zijn dan op andere. Eerst was ik geneigd te +gelooven, dat deze bovenbedding wegens hare groote uitgestrektheid en +effen oppervlakte onder de zee moest afgezet zijn; maar later vond ik +eene plek, waar bleek, dat zij op een kunstvloer van ronde steenen lag. +Het komt mij daarom hoogst waarschijnlijk voor, dat er in een tijd toen +het land op lager peil stond, eene vlakte was, zeer gelijkend op die +welke thans Callao omringt en, door een strand van grof grint +beschermd, slechts zeer weinig boven den zeespiegel gerezen is. Ik stel +mij voor, dat op deze vlakte met hare onderliggende roode-kleibeddingen +de Indianen hunne aarden potten maakten; voorts, dat de zee gedurende +eene hevige aardbeving over het strand sloeg en de vlakte in een +tijdelijk meer veranderde, zooals in 1713 en 1746 rondom Callao +gebeurde. Het water zou dan modder hebben afgezet, waarin stukken +steengoed uit de pannenbakkerijen, die op sommige plekken talrijker +waren dan op andere, vermengd met zeeschelpen. Deze bedding met haar +fossiel aardewerk ligt op ongeveer dezelfde hoogte als de schelpen op +het benedenterras van San Lorenzo, waarin de katoendraden en andere +overblijfselen begraven lagen. Uit dit feit mogen wij met zekerheid +besluiten, dat er in het Indiaansche tijdvak der geschiedenis van het +menschdom eene rijzing is geweest van <span class="ex">meer</span> dan +85 voet, zooals wij boven zeiden, want van die rijzing is een klein +deel verloren gegaan, omdat de kust sedert de vervaardiging der oude +kaarten gedaald is. Ofschoon de rijzing te Valparaiso in de 220 jaren +vóór ons bezoek niet meer dan 19 voet kan hebben +bedragen, is daar echter na 1817 eene deels onmerkbare, en gedurende de +aardbeving van 1822 deels plotselinge rijzing geweest van tien of elf +voet. De ouderdom van het Indiaansche ras alhier—te oordeelen +naar de 85-voet hooge rijzing van het land sedert de <span class= +"pagenum">[<a id="pb500" href="#pb500" name= +"pb500">500</a>]</span>overblijfsels bedolven werden—is des te +merkwaardiger, wijl de <span class="ex">Macrauchenia</span> (de +uitgestorven dieren, wier geraamten in de Pampas van Zuid-Amerika +gevonden worden) nog leefde op de kust van Patagonië, toen het +land daar ongeveer evenveel voeten lager stond; maar wijl de kust van +Patagonië op eenigen afstand van de Cordilleras ligt, is de +rijzing daar mogelijk langzamer geweest dan hier. Te Bahia Blanca heeft +de rijzing slechts één voet bedragen, sedert de talrijke +reusachtige viervoetige dieren er begraven werden; en zooals algemeen +wordt aangenomen, bestond de mensch nog niet toen deze uitgestorven +dieren leefden. Misschien staat echter de rijzing van dat gedeelte der +Patagonische kust in geen enkel verband tot de Cordilleras, maar eerder +tot eene reeks oude vulkanische gesteenten in Oost Banda, zoodat zij +oneindig langzamer geschied kan zijn dan op de kusten van Peru. Het is +intusschen wel duidelijk, dat al deze bespiegelingen vaag moeten zijn; +want wie zal durven zeggen, dat er niet verscheidene perioden van +daling zijn geweest, zich inschakelend tusschen de rijzende bewegingen? +Weten wij niet met zekerheid, dat er langs de geheele kust van +Patagonië in de rijzende werking der opstuwende krachten vele en +langdurige tijdperken van rust geweest moeten zijn?<a class="noteref" +id="xd20e9527src" href="#xd20e9527" name="xd20e9527src">22</a> +<span class="pagenum">[<a id="pb502" href="#pb502" name= +"pb502">502</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8911" href="#xd20e8911src" name="xd20e8911">1</a></span> +Arbeiders, die de ertsen of delfstoffen naar buiten brengen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8951" href="#xd20e8951src" name="xd20e8951">2</a></span> Zoo +noemde men de kolonisten, die in de 16de en 17de eeuw uit Frankrijk +naar St.-Domingo gingen, en hier op wilde ossen jacht maakten. Later +veranderden zij in stroopers, roofjagers en kapers. De naam stamt af +van het Karaïbische woord <span class="ex">boucan</span> (een +houten rooster waarop vleesch wordt gerookt).</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8996" href="#xd20e8996src" name="xd20e8996">3</a></span> Van deze +schelpen heeft Prof. E. Forbes eene lijst gezien.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9007" href="#xd20e9007src" name="xd20e9007">4</a></span> +Tegenwoordig staat het koper, wat zijne productie betreft, bovenaan. +Terwijl in 1806 slechts vier kopermijnen bij Copiapó in +exploitatie waren, bedroeg dit cijfer in 1842 reeds 40, en in 1853 +zelfs 116. Van 1861 tot 1864 produceerde Chili voor eene waarde van +49.102871 <span class="ex">pesos</span> (1 <span class="ex">peso</span> += francs 1.91 of ruim 90 cents), of gemiddeld 12.275718 pesos per jaar. +In 1881 steeg dit bedrag tot 16.359809 pesos. In 1902 werd +geëxporteerd:</p> +<div class="table"> +<table> +<tr valign="top"> +<td valign="top">voor</td> +<td valign="top">17.123000</td> +<td valign="top">pesos aan koper.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">voor</td> +<td valign="top">2.520000</td> +<td valign="top">pesos aan zilver.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">voor</td> +<td valign="top">1.624000</td> +<td valign="top">pesos aan goud.</td> +</tr> +</table> +</div> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9114" href="#xd20e9114src" name="xd20e9114">5</a></span> +Copiapó werd ook verwoest in 1773, 1796 en 1819. Het grootste +deel der zilverertsgangen ligt in de provincie Atacama, waarvan +Copiapó de hoofdstad is. Behalve het zilverdistrict +Chagnarcillo, zijn ook beroemd die van Tres Puntas en Caracoles. Zij +liggen allen in de Jura-formatie, welke in Chili zeer sterk ontwikkeld +is, en zich van de vlakte uit tot ver in de dalen der Cordilleras +uitstrekt.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9127" href="#xd20e9127src" name="xd20e9127">6</a></span> Deel II +en IV van <span class="ex" lang="fr">Relation historique</span>. Voor +de opmerkingen over Guyaquil: zie Silliman’s Journal, deel XXIV, +blz. 384. Voor die over Tacna door Hamilton: zie <span lang= +"en">Transact. of British Association 1840</span>. Voor die over +Coseguina: zie Caldcleugh in Philos. Transact. 1835. In de eerste +uitgaaf verzamelde ik verscheidene berichten over het gelijktijdig +optreden van aardbevingen en plotselinge dalingen van den barometer, +alsook van aardbevingen en luchtverschijnselen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9142" href="#xd20e9142src" name="xd20e9142">7</a></span> G. P. J. +Scrope (1797–1876) vermaard Engelsch geoloog, vooral bekend door +zijne studiën over vulkanen. Hij schreef o.a.: <span class="ex" +lang="en">Considerations on Volcanoes</span> (1825); <span class="ex" +lang="en">Volcanoes</span> (2de Ed. 1872); <span class="ex" lang= +"en">Extinct Volcanoes of Central France</span> (1858), behalve eene +menigte verhandelingen.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9168" href="#xd20e9168src" name="xd20e9168">8</a></span> +“Observac. sobre el Clima de Lima,” blz. +67—Azara’s Reizen, deel I, blz. 381—Ulloa’s +Reis, deel II, blz. 28—Burchell “<span lang= +"en">Travels</span>,” deel II, blz. 524—Webster +“<span lang="en">Description of the Azores</span>,” blz. +124—“<span lang="fr">Voyage à l’Isle de France +par un officier du Roi</span>,” deel I, blz. +248—“<span lang="en">Description of Sint +Helena</span>,” blz. 123.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9195" href="#xd20e9195src" name="xd20e9195">9</a></span> Carl +Ochsenius stelt dien afstand gelijk aan acht <span class="corr" id= +"xd20e9198" title="Bron: duitsche">Duitsche</span> of geographische +mijlen. Zie “<span lang="de">Chile, Land und +Leute</span>.”</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9252" href="#xd20e9252src" name="xd20e9252">10</a></span> Die +geraamten werden daar gevonden met de beenderen van uitgestorven +quartaire zoogdieren.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9260" href="#xd20e9260src" name="xd20e9260">11</a></span> Temple +zegt in zijne <span class="ex">Reizen door Opper-Peru of +Bolivia</span>: “Ik zag op mijn tocht van Potosi naar Oruro de +puinhoopen van vele Indiaansche dorpen of woningen, zelfs tot aan de +toppen der bergen, welke getuigden van eene vroegere bevolking op +plaatsen, die nu geheel verlaten zijn.”—Elders doet hij +soortgelijke opmerkingen; maar ik kan niet zeggen of deze verlatenheid +een gevolg is van gebrek aan bevolking, dan van eene veranderde +gesteldheid van het land.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9277" href="#xd20e9277src" name="xd20e9277">12</a></span> +Algarroba is de Spaansche naam van het Johannisbrood (vrucht). De boom +zelf heet Algarrobo, Algarrobero of Algarrobera <span class= +"ex">Ceratonia siliqua</span> of <span class="ex">Procopis +siliquastrum</span><a id="xd20e9285" name="xd20e9285"></a>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9326" href="#xd20e9326src" name="xd20e9326">13</a></span> +Edinburg Phil. Journ., Jan. 1830, blz. 74; en April 1830 blz. 258. Zie +ook Daubeny: <span class="ex" lang="en">A description of active and +extinct Volcanoes</span>, London 1858; en <span lang="en">Bengal +Journal</span>, deel VII, blz. 324.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9352" href="#xd20e9352src" name="xd20e9352">14</a></span> Iquique +telde omstreeks 1882 nog 9000 en thans circa 40100 inwoners. Zij is de +hoofdstad der salpeterrijke provincie Tarapacá, die vroeger tot +Peru behoorde, maar na den oorlog tusschen Chili en de geallieerden +(Peru en Bolivia) in 1879 in het bezit van Chili kwam.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9362" href="#xd20e9362src" name="xd20e9362">15</a></span> 18 +gallons zijn ongeveer gelijk aan 81,78 liter.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9368" href="#xd20e9368src" name="xd20e9368">16</a></span> In 1881 +bedroeg de uitvoer 26.473511 pesos, en in 1902 zelfs 126.407000 pesos, +of respect. circa 50.564400 en 241.437300 francs. In 1908 steeg de +uitvoer zelfs tot 440 mill. francs. In Europa dient het Chili- of +natronsalpeter als meststof en tot bereiding van het voor de +kruitfabricatie noodige kalisalpeter.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9425" href="#xd20e9425src" name="xd20e9425">17</a></span> +“<span lang="fr">Essai politique sur le Royaume de la Nouvelle +Espagne</span>.” (Engelsche vertaling: <span lang="en">Political +Essay on the Kingdom of New Spain</span>, deel IV, blz. 199).</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9437" href="#xd20e9437src" name="xd20e9437">18</a></span> Een +dergelijk belangwekkend geval wordt medegedeeld in de +“<span lang="en">Madras Medical Journal</span>,” 1839 blz. +340. Dr. Ferguson toont in zijn uitnemend opstel (<span class="ex" +lang="en">Edinburg Royal Transact.</span><span class="corr" id= +"xd20e9444" title="Niet in bron">,</span> deel 9) duidelijk aan, dat +het gif bij het drogings-proces ontstaat. Vandaar dat droge, heete +landen dikwijls het ongezondst zijn.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9450" href="#xd20e9450src" name="xd20e9450">19</a></span> Peru +werd onafhankelijk verklaard (van Spanje) op 28 Juli 1821. Zijne +constitutie dateert van 18 Oct. 1856 en 25 Nov. 1860.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9471" href="#xd20e9471src" name="xd20e9471">20</a></span> In +October 1820.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9489" href="#xd20e9489src" name="xd20e9489">21</a></span> Tijdens +deze aardbeving werden in de eerste 24 uren 200 schokken gevoeld. Van +de 23 groote en kleine schepen, die in de haven van Callao lagen, +zonken er 19, terwijl de 4 andere—waaronder een fregat—door +het geweld der golven op het strand werden gezet. Slechts 200 van de +4000 inwoners ontkwamen den dood. Een klein stuk van het fort Vera Cruz +was al hetgeen van de stad overbleef.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9527" href="#xd20e9527src" name="xd20e9527">22</a></span> Enkele +tientallen van jaren geleden waren de meeste geleerden—waaronder +ook Darwin—van meening, dat de mensch geen tijdgenoot kon geweest +zijn van de in het Diluvium uitgestorven zoogdieren. Wel was met +voldoende zekerheid aangetoond, dat onze voorouders bij het begin der +beschavingsgeschiedenis—minstens 12,000 jaren geleden—op +een vrij hoogen trap van cultuur stonden, wat landbouw, veeteelt, +metaalbewerking en pottenbakkerskunst betrof. In de laatste jaren zijn +echter een aantal skeletten en skeletdeelen van menschen gevonden, die, +gevoegd bij eene menigte in holen en rotsnissen verzamelde steenen +werktuigen van grover en fijner maaksel, de geleerden in staat hebben +gesteld het bestaan van den mensch veel verder in het verleden te +vervolgen, en wel door het geheele diluviale tijdvak heen (met inbegrip +van den ijstijd), tot ongeveer aan het begin. De duur van het +<span class="corr" id="xd20e9530" title= +"Bron: Duluvium">Diluvium</span> wordt geschat op minstens 150,000 +(door Penck zelfs op ± 700,000) jaren. Vooral de karakteristieke +ruwe vuursteenen bijl—de zoogenaamde <span class= +"ex">Chelléen-bijl</span>, heeft als wegwijzer gediend. Deze +bijl komt algemeen voor in Frankrijk en België, verder ook in +Engeland, Duitschland, Italië, Spanje, Noord-Afrika, en in Noord- +en Zuid-Amerika. Daaruit blijkt, dat de mensch reeds in het +oud-diluvium een groot deel der Oude en Nieuwe Wereld bewoonde, en dus +een tijdgenoot was van de meeste groote zoogdieren, als: mammoethen (en +nog oudere soorten van olifanten), holenberen, holentijgers (waaronder +van 3 met. lengte), reuzenherten, voorwereldlijke paarden en vele +andere dieren, waarop hij jacht maakte en die sedert uitgestorven +zijn.</p> +<p class="footnote">De wetenschap heeft echter haar onderzoek +voortgezet en vrij overtuigende bewijzen gevonden, dat de mensch reeds +in de <span class="ex">oud-plioceen</span> periode (nl. de jongste +afdeeling van het Tertiaire Tijdvak) steenen werktuigen heeft +vervaardigd, die intusschen zeer primitief zijn. Skeletdeelen van +menschen uit die overoude periode zijn echter tot heden niet gevonden. +Den tijd, die sedert het oud-plioceen verloopen is, schat Penck op +2–4 millioenen jaren; maar ook al schat men dien (om met Prof. +Steinmann te spreken) op het minimum van slechts 400,000 jaren, dan +wijst dit cijfer toch op dien buitengewoon hoogen ouderdom van het +menschengeslacht. De meening van verscheidene geleerden (Haeckel, +Credner e. a.), als zou de ontwikkeling van den mensch uit +placenta-zoogdieren (nl. uit de meest volkomen <span class= +"ex">menschapen</span>) in het midden- of laatste gedeelte van het +Tertiaire Tijdvak hebben plaats gehad, heeft dus door de jongste +onderzoekingen nieuw voedsel gekregen.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Noot van den Vert.)</p> +</div> +</div> +<div id="ch17" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="label">Hoofdstuk XVII.</h2> +<h2 class="main">De Galápagos-Archipel.</h2> +<p class="firstpar"><span class="marginnote">15 September 1835.</span> +Deze archipel bestaat uit tien hoofdeilanden, waarvan vijf de anderen +aanmerkelijk in grootte overtreffen, en ligt onder den evenaar, op een +afstand van vijf- tot zeshonderd mijlen van de Amerikaansche kust. Zij +zijn allen uit vulkanische gesteenten gevormd, want enkele stukken +graniet van eene eigenaardige, door de hitte gewijzigde kristallijnen +structuur, kunnen nauwelijks als eene uitzondering worden beschouwd. +Sommige kegels of kraters, die zich op de grootere eilanden verheffen, +zijn verbazend groot en bezitten eene hoogte van 3000 tot 4000 voet. +Hunne hellingen zijn bezaaid met tallooze kleinere openingen. Bijna +zonder aarzelen durf ik zeggen, dat er in den geheelen archipel +minstens 2000 kraters zijn. Deze bestaan òf uit lava en slakken, +òf uit fijn gelaagde, zandsteenachtige tuf.<a class="noteref" +id="xd20e9560src" href="#xd20e9560" name="xd20e9560src">1</a> Kraters +van laatstgenoemde soort, waarvan de meesten een fraaien symmetrischen +vorm bezitten, hebben hun ontstaan te danken aan uitbarstingen van +vulkanische modder zonder lava. Het is een opmerkelijk feit, dat bij +alle 28 tufsteen-kraters die onderzocht werden, de zuidelijke hellingen +òf veel lager dan de andere zijden, òf geheel vernield en +gesloopt waren. Daar al deze kraters klaarblijkelijk in zee zijn +gevormd, en de door den passaatwind <span class="pagenum">[<a id= +"pb503" href="#pb503" name="pb503">503</a>]</span>voortgezweepte golven +benevens de deining uit volle zee hare krachten hier op de zuidelijke +kusten van al deze eilanden samentrekken, laat die zonderlinge +overeenstemming in den gebroken vorm der uit de zachte en buigzame tuf +samengestelde kraters, zich gemakkelijk verklaren.</p> +<p>Zoo men bedenkt, dat deze eilanden onmiddellijk onder den evenaar +liggen, dan is het klimaat verre van buitengewoon heet. Dit schijnt in +hoofdzaak een gevolg van de bijzonder lage temperatuur van het +omgevende water, hetwelk door den grooten Zuidpool-stroom hierheen +wordt gevoerd. Eene korte poos uitgezonderd, regent het hier zeer +weinig en dan nog ongeregeld; maar de wolken hangen meestal laag. Dit +heeft ten gevolge, dat, terwijl de lagere gedeelten der eilanden zeer +dor zijn, de bovengedeelten ter hoogte van een duizend voet, en +daarboven, een vochtig klimaat met een rijken en weligen plantengroei +bezitten. Vooral is dit het geval aan de windzijden der eilanden, welke +de vochtdeelen uit den dampkring het eerst ontvangen en verdichten.</p> +<p>Op den morgen van den 17den landden wij op het eiland +Chatham,<a class="noteref" id="xd20e9575src" href="#xd20e9575" name= +"xd20e9575src">2</a> dat, evenals de andere, een vlakronden omtrek +heeft, hier en daar afgebroken door lage, verspreid staande +heuvels—de overblijfsels van vroegere kraters. Niets kon minder +aantrekkelijk zijn dan de eerste aanblik van dit eiland. Men stelle +zich voor eene woest golvende oppervlakte van zwarte basaltlava, die in +de wildste stroomen heeft gevloeid, doorsneden van groote scheuren, en +overal bedekt met een kwijnend, verschroeid kreupelhout, dat weinig +teekenen van leven vertoont. Door de middagzon verwarmd, verwekte die +droge, geblakerde oppervlakte een gevoel van drukkende hitte in de +lucht, evenals die van een kachel; ik verbeeldde mij zelfs, dat de +struiken branderig roken. Ofschoon ik al mijn best deed zooveel planten +te verzamelen als mogelijk was, kon ik er maar weinige bijeenbrengen; +en die kleine kruiden zagen er zoo armzalig uit, <span class= +"pagenum">[<a id="pb504" href="#pb504" name="pb504">504</a>]</span>dat +zij beter bij eene arctische dan bij eene equatoriale flora gepast +zouden hebben. Op eenigen afstand gezien, schijnt het kreupelhout even +bladerloos als onze boomen in den winter; en het duurde eenigen tijd +voor ik ontdekte, dat niet alleen bijna elke plant nu geheel in blad +stond, maar dat de meesten ook in bloei stonden. De meest voorkomende +struik behoort tot de <span class="ex">Euphorbiaceae</span>,<a class= +"noteref" id="xd20e9583src" href="#xd20e9583" name="xd20e9583src">3</a> +terwijl eene acacia en een groote, vreemd uitziende cactus de eenige +boomen zijn, die eenige schaduw geven. Men zegt, dat na het seizoen der +hevige regens de eilanden er korten tijd gedeeltelijk groen uitzien. +Het vulkanische eiland Fernando Noronha, dat in vele opzichten in bijna +gelijke omstandigheden <span class="pagenum">[<a id="pb505" href= +"#pb505" name="pb505">505</a>]</span>verkeert, is de eenige andere plek +waar ik een plantengroei gezien heb, geheel gelijk aan die der +Galápagos-Eilanden.</p> +<div class="figure xd20e9589width"><img src="images/p504.png" alt= +"De Galápagos-Eilanden." width="515" height="451"> +<p class="figureHead">De Galápagos-Eilanden.</p> +</div> +<p>De <span class="ex">Beagle</span> zeilde het eiland Chatham (of +Chatam) om, en liet in onderscheidene baaien het anker vallen. Een +nacht sliep ik op het strand van het eiland op eene plek, waar groote +afgeknotte kraterkegels in bijzonder groot aantal voorkwamen; van eene +kleine verhevenheid telde ik er zestig, allen met meer of minder +volkomen krateropeningen aan den top. De meesten bestonden alleen uit +een ring van roode, aan elkander gebakken sintels of slakken, terwijl +hunne hoogte boven de lava-vlakte niet meer dan vijftig tot honderd +voet bedroeg. Geen enkele was in den laatsten tijd in werking geweest. +De geheele oppervlakte van dit deel van het eiland schijnt, evenals +eene zeef, van de onderaardsche dampen doorstoomd te zijn. Hier en daar +is de lava, toen zij nog week was, tot groote bobbels opgeblazen; +elders zijn de toppen van op dergelijke wijze gevormde holten +ingestort, waardoor ringvormige putten met steile kanten ontstonden. +Wegens den regelmatigen vorm dien vele kraters bezitten, geven zij het +landschap een kunstmatig voorkomen, dat mij levendig aan het deel van +Staffordshire herinnerde, waar de meeste groote ijzergieterijen zijn. +Daags daarop was het gloeiend heet, en het klauteren over de ruwe +oppervlakte en door de verwarmde struiken zeer afmattend; gelukkig werd +ik door het vreemde cyclopische landschap ruimschoots voor de +inspanning beloond. Op mijne rondwandeling ontmoette ik twee groote +schildpadden, die elk minstens 200 pond moeten gewogen hebben; de eene +was bezig een stuk van een cactus te eten, keek mij strak aan zoodra ik +haar naderde, en liep toen weg; de andere liet een scherp gesis hooren, +en trok haar kop in. Deze reusachtige reptiliën te midden van de +zwarte lava, de bladerlooze heesters en hooge cacti, verplaatsten mij +in gedachten naar een tijdperk vóór den zondvloed. De +enkele donkerkleurige vogels in deze ongerepte natuur stoorden zich aan +mij niet meer dan aan de groote schildpadden. <span class= +"pagenum">[<a id="pb506" href="#pb506" name="pb506">506</a>]</span></p> +<p>De <span class="ex">Beagle</span> zeilde verder naar het eiland +Charles. De Galápagos-archipel is lang bezocht +geworden—eerst door de boekaniers, en later door +walvischvaarders; maar pas in de laatste zes jaren heeft zich eene +kleine kolonie op dit eiland gevestigd. Het aantal inwoners bedraagt +twee tot driehonderd<a class="noteref" id="xd20e9604src" href= +"#xd20e9604" name="xd20e9604src">4</a>—zijnde bijna allen +kleurlingen, die om politieke misdrijven uit de Republiek Ecuador, +waarvan Quito de hoofdstad is, verbannen zijn. De kolonie ligt +omstreeks 4½ mijl landwaarts in, op eene hoogte van +waarschijnlijk 1000 voet. Op het eerste gedeelte van den weg trokken +wij door bladerlooze kreupelbosschen, evenals op het eiland Chatham. +Hooger op werden de bosschen gaandeweg groener; en nauwelijks bereikten +wij het hoogste punt van het eiland, of eene heerlijke, zuidelijke +koelte woei ons tegemoet, terwijl eene groene en welige plantenwereld +ons oog verkwikte. In deze bovenstreek is overvloed van grof gras en +varens; maar boomvarens ontbreken. Nergens zag ik een vertegenwoordiger +van de familie der palmen: wat des te zonderlinger is, omdat het 360 +mijlen noordwaarts gelegen Kokos-eiland zijn naam ontleent aan den +overvloed van kokosnoten. De huizen zijn ongeregeld over eene vlakke +ruimte verspreid, die met Spaansche bataten<a class="noteref" id= +"xd20e9613src" href="#xd20e9613" name="xd20e9613src">5</a> en bananen +bebouwd is. Men zal zich niet licht kunnen voorstellen, hoe aangenaam +het ons was, na zulk een lang verblijf op den verdroogden bodem van +Peru en Noord-Chili, eindelijk eens zwarte modder te zien. Hoewel de +bewoners over armoede klagen, vinden zij toch zonder veel moeite hun +middel van bestaan. In de bosschen zijn tal van wilde zwijnen en +geiten; maar het voornaamste dierlijk voedsel leveren hier de +schildpadden. Ofschoon het aantal dezer dieren natuurlijk zeer +<span class="pagenum">[<a id="pb507" href="#pb507" name= +"pb507">507</a>]</span>verminderd is, rekenen de bewoners toch, dat +twee dagen jagens hun voedsel genoeg verschaft voor de vijf overige +dagen der week. Men zegt, dat enkele schepen er vroeger tot 700 hebben +medegenomen, en dat de bemanning van een fregat eenige jaren geleden +twee honderd schildpadden op één dag naar het strand +voerde.</p> +<p><span class="marginnote">29 September.</span> Wij zeilden de +zuidwestpunt van het eiland Albemarle om, en kwamen den volgenden dag +tusschen dit en het eiland Narborough in bijna windstil water. Beide +eilanden zijn bedekt met ontzaglijke stroomen zwarte, kale lava, die +òf over de randen der groote kraters is gevloeid, evenals pek +over den rand van een pot waarin het overkookte, òf uit kleine +openingen op de hellingen is gespoten. Bij hunne nederdaling hebben de +stroomen zich over mijlen oppervlakte langs de zeekust verspreid. Met +zekerheid weet men, dat zoowel op Albemarle als Narborough +uitbarstingen hebben plaats gehad; en op eerstgenoemd eiland zagen wij +uit den top van een der groote kraters een kleine rookkolom omhoog +dwarrelen. Des avonds ankerden wij in Bank’s Cove op het eiland +Albemarle, waar ik den volgenden morgen aan land ging, om eene +wandeling te doen. Ten zuiden van den gebroken tufkrater waarin de +<span class="ex">Beagle</span> voor anker lag, verrees een andere van +fraaien, symmetrischen, elliptischen vorm. Op den bodem van dezen +krater, die over de grootste as der ellips bijna eene mijl lang en +omstreeks 500 voet diep was, lag een ondiep meer, met een zeer kleinen +krater in den vorm van een eilandje in het midden. Het was dien dag +brandend heet; en daar het blauwe meer er zoo klaar uitzag, ijlde ik, +verstikt van het stof, de sintelige helling af, tastte gretig naar het +water—doch vond dit tot mijn groote spijt <span class="corr" id= +"xd20e9631" title="Bron: zou">zoo</span> zout als pekel.</p> +<p>De rotsen op de kust wemelden van groote, drie tot vier voet lange, +zwarte hagedissen, terwijl op de heuvels nog eene leelijke, geelachtig +bruine soort algemeen voorkwam. Van deze laatste soort zagen wij er +vele: sommigen gingen ons traag uit den weg, anderen kropen in hare +holen. Straks <span class="pagenum">[<a id="pb508" href="#pb508" name= +"pb508">508</a>]</span>zal ik de gewoonten dezer beide kruipende dieren +uitvoeriger beschrijven. Dit geheele noordelijke gedeelte van Albemarle +is ellendig dor.</p> +<p><span class="marginnote">8 October.</span> Wij kwamen aan het eiland +James. Evenals het eiland Charles, ontleent ook dit sedert lang zijn +naam aan Engelsche koningen in de lijn der Stuarts. Bynoe, de schrijver +zelf en onze bedienden werden hier voor eene week met levensmiddelen en +eene tent achtergelaten, terwijl de <span class="ex">Beagle</span> +water ging halen. Wij vonden hier een troepje Spanjaarden, die van het +eiland Charles waren gezonden om visch te drogen en schildpaddenvleesch +te zouten. Ongeveer zes mijlen het land in, en op eene hoogte van bijna +2000 voet was eene hut gebouwd, bewoond door twee mannen, wier +bezigheid bestond in het vangen van schildpadden, terwijl de anderen +aan de kust vischten. Ik bracht dezen lieden tweemaal een bezoek, en +sliep er een nacht. Evenals op de andere eilanden, was het lagere deel +met bijna bladerlooze struiken bedekt; maar de boomen waren hier +hooger, en vele <span class="corr" id="xd20e9645" title= +"Bron: er van">ervan</span> bereikten twee voet, sommige zelfs twee +voet negen inches in middellijn. De door de wolken vochtig gehouden +bovenstreek bezit eene groene en bloeiende flora. Zoo vochtig was de +grond, dat ik groote velden zag, bedekt met een grof cypergras, waarin +talrijke zeer kleine riethoenen leefden en broedden. Gedurende ons +verblijf in deze bovenstreek, leefden wij geheel van +schildpaddenvleesch. Het borstschild met het vleesch er aan gebraden +(zooals de Gauchos hun <span class="ex">carne con cuero</span>), smaakt +zeer goed, terwijl de jonge schildpadden eene uitmuntende soep leveren; +maar anders laat de smaak van het vleesch mij onverschillig.</p> +<p>Op zekeren dag vergezelden wij een troepje Spanjaarden in hun +walvischvaartuig naar eene <span class="ex">salina</span>, of meer +waaruit zout gehaald wordt. Aan land gekomen, hadden wij eene zeer +vermoeiende wandeling over een jong hobbelig lavaveld, waarop zich een +tufkrater verhief, die bijna geheel door de lava omringd was en op +welks bodem de <span class="ex">salina</span> lag. Het water was +slechts drie of vier inches diep, en dreef <span class= +"pagenum">[<a id="pb509" href="#pb509" name="pb509">509</a>]</span>op +eene laag van fraai gekristalliseerd, wit zout. Daar het meer +cirkelvormig en omringd was met een krans van lichtgroene, sappige +planten: wijl verder de bijna loodrechte kraterwanden met bosch waren +bedekt, bood dit tafereel een schilderachtigen en verrassenden aanblik. +Enkele jaren geleden vermoordden de matrozen van een zeilschip hun +kapitein op deze stille plek; en nu vonden wij zijn schedel tusschen de +struiken.</p> +<p>In de week dat wij hier vertoefden, was de lucht meestal onbewolkt; +en ging de passaatwind een uur liggen, dan werd het drukkend heet. Op +twee dagen wees de thermometer in de tent eenige uren lang 93°, +maar in de open lucht, in wind en zon slechts 85°. Het zand was +buitengewoon heet; plaatsten wij den thermometer in wat bruinkleurig +zand, dan rees hij onmiddellijk tot 137°; en hoeveel hij nog meer +gerezen zou zijn, weet ik niet, want de verdeeling raakte niet verder. +Het zwarte zand voelde veel heeter aan, zoodat het wandelen daarover, +zelfs met dikke laarzen aan, hoogst onaangenaam was.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De natuurlijke historie dezer eilanden is bij uitstek merkwaardig, +en verdient zeer de aandacht. De meeste organische voortbrengselen zijn +oorspronkelijke scheppingen, die nergens worden weêrgevonden; +toch vertoonen alle eene duidelijke verwantschap tot die van Amerika, +niettegenstaande zij door een open zeearm van 500 tot 600 mijlen +breedte van dat vasteland gescheiden zijn. De Archipel is een wereldje +op zichzelf, of liever een tot Amerika behoorende wachter, die enkele +verdwaalde kolonisten uit de hoofdplaneet Amerika opnam, en het +algemeene kenmerk verkreeg van hare inheemsche voortbrengselen. De +geringe grootte dezer eilanden in aanmerking genomen, staan wij nog +meer verbaasd over het aantal oorspronkelijke wezens in verband met +hunne beperkte ruimte; want hier, waar wij elke hoogte met een krater +gedekt zien, waar de grenzen van de meeste lavastroomen nog onduidelijk +zijn, dringt zich de meening aan ons op, dat in een geologisch jong +verleden de oceaan <span class="pagenum">[<a id="pb510" href="#pb510" +name="pb510">510</a>]</span>zich overal op deze plaatsen uitstrekte. +Zoo schijnen wij dan, in ruimte en tijd, eene schrede nader te komen +tot dat groote feit—het belangrijkste van alle mysteriën: de +eerste verschijning van nieuwe wezens op deze aarde.</p> +<p>Onder de landzoogdieren is er slechts één, dat als +inheemsch moet worden beschouwd, namelijk eene soort muis (<span class= +"ex">Mus Galapagoensis</span>), die, voor zoover ik kon nagaan, tot het +eiland Chatham (het oostelijkste van den archipel) beperkt is. Naar +Waterhouse mij bericht, behoort zij tot eene aan Amerika eigen +afdeeling der muizenfamilie. Op het eiland James leeft eene rat, die +zoozeer van de gewone soort verschilt, dat Waterhouse haar noemt en +beschrijft; maar wijl zij tot de in de Oude Wereld levende afdeeling +der familie behoort, en het gemelde eiland in de laatste 150 jaren +herhaaldelijk door schepen is bezocht, kan ik er nauwelijks aan +twijfelen, dat deze rat slechts eene variëteit is, voortgebracht +door een nieuw en eigenaardig klimaat, door voedsel en bodem, aan +welker vereenigde invloeden zij heeft blootgestaan. Hoewel niemand het +recht heeft zonder stellige feiten <span class="corr" id="xd20e9675" +title="Bron: natuurphilosopische">natuurphilosophische</span> +bespiegelingen te maken, moet men toch—zelfs ten aanzien van de +muis op het eiland Chatham—in ’t oog houden, dat zij +wellicht eene uit Amerika hier ingevoerde soort is: welk vermoeden iets +nader wordt bevestigd door het feit, dat ik in een der minst bezochte +gedeelten van de Pampas eene levende inlandsche muis heb gezien onder +het dak van eene pas gebouwde hut. Men mag daaruit afleiden, dat deze +niet onwaarschijnlijk in een schip is meegekomen. Dergelijke feiten +zijn door Dr. Richardson in Noord-Amerika waargenomen.<a class= +"noteref" id="xd20e9678src" href="#xd20e9678" name="xd20e9678src">6</a> +<span class="pagenum">[<a id="pb511" href="#pb511" name= +"pb511">511</a>]</span></p> +<p>Van de landvogels verzamelde ik 26 soorten, die aan dezen archipel +eigen zijn, en nergens anders gevonden worden—behalve een +leeuwerikachtige vink uit Noord-Amerika (<span class="ex">Dolichonyx +oryzivorus</span>), die op het vasteland aldaar tot 54° breedte +voorkomt, en meestal moerassen bewoont.<a class="noteref" id= +"xd20e9708src" href="#xd20e9708" name="xd20e9708src">7</a> De 25 andere +vogels zijn: Ten eerste, een havik, die in lichaamsbouw merkwaardig het +midden houdt tusschen een buizerd en de Amerikaansche groep der +aasetende <span class="ex">Polybori</span>, met welke laatste vogels +hij in elke gewoonte en zelfs in stemgeluid zeer na overeenkomt. Ten +tweede, twee uilen, vertegenwoordigende de kortoorige en witte +sluieruilen (<span class="ex">Strix flammea</span>) van Europa. Ten +derde, een winterkoninkje, drie tyran-vliegenvangers (waaronder twee +soorten <span class="ex">Pyrocephalus</span>, welke sommige +vogelkundigen, òf beide òf een van beide slechts als +variëteiten beschouwen), en eene duif. Al deze vijf komen overeen +met Amerikaansche soorten, maar onderscheiden zich er toch van. Ten +vierde, eene zwaluw, die, ofschoon van de (<span class= +"ex">Procne</span>) <span class="ex">purpurea</span> uit Noord- en +Zuid-Amerika alleen hierin verschillend, dat hij kleiner, schraler en +iets donkerder van kleur is, door Gould als eene andere species +beschouwd wordt. Ten vijfde, drie soorten van spotlijsters: een type, +dat in hooge mate aan Amerika eigen is. De overige +landvogels—uitmakende dertien soorten, die Gould in vier +ondergroepen heeft verdeeld—bestaan in eene zeer <span class= +"pagenum">[<a id="pb512" href="#pb512" name= +"pb512">512</a>]</span>eigenaardige groep vinken, die in den vorm +hunner snavels, korte staarten, lichaamsbouw en gevederte aan elkander +verwant zijn. Al deze soorten zijn aan dezen archipel eigen; en +hetzelfde geldt voor de geheele groep, behalve ééne soort +uit de onderfamilie <span class="ex">Cactornis</span>, die onlangs van +het eiland Bow in den Tuamotu- of Lagen Archipel is meêgebracht. +De twee soorten <span class="ex">Cactornis</span> of Cactusvogel kan +men dikwijls om de bloemen der groote cactusboomen zien vliegen; maar +alle andere soorten van deze groep vinken grazen, troepswijze vermengd, +op den drogen en onvruchtbaren grond der lagere gedeelten. Bij allen, +of althans bij het meerendeel zijn de mannetjes gitzwart, terwijl de +wijfjes misschien op ééne of twee uitzonderingen na bruin +zijn. Het zonderlingste feit is wel de regelmatige grootte-opvolging +van de bekken der verschillende soorten <span class= +"ex">Geospiza</span>: te beginnen met een zoo groot als de bek van een +kersebijter<a class="noteref" id="xd20e9742src" href="#xd20e9742" name= +"xd20e9742src">8</a> <span class="pagenum">[<a id="pb513" href="#pb513" +name="pb513">513</a>]</span>tot dien van een beukvink,<a class= +"noteref" id="xd20e9750src" href="#xd20e9750" name="xd20e9750src">9</a> +en (indien Gould gelijk heeft door zijne onderfamilie <span class= +"ex">Certhidea</span> in de hoofdgroep op te nemen) zelfs tot dien van +een zangvogel. Den grootsten bek bij het geslacht <span class= +"ex">Geospiza</span> zien wij in Fig. 1, en den kleinsten in Fig. 3; +maar in plaats dat er slechts ééne tusschensoort is met +een bek zoo groot als in Fig. 2, zijn er niet minder dan zes, wier +bekken eene onmerkbare grootte-opvolging tusschen de in Fig. 1 en 3 +afgebeelden vertoonen. Den bek van de onderfamilie der <span class= +"ex">Certhidea</span> zien wij in Fig. 4. Die van <span class= +"ex">Cactornis</span> gelijkt eenigszins op een spreeuwenbek, en de bek +der vierde ondergroep (<span class="ex">Camarhynchus</span>) heeft wat +van den papegaaivorm weg. Die verschillende overgangen in bouw bij eene +zoo kleine, nauw verwante vogelgroep, zouden ons werkelijk in den waan +kunnen brengen, dat uit een oorspronkelijk klein aantal vogels +ééne soort was uitgenomen en voor verschillende +doeleinden gewijzigd. Evenzoo zou men zich kunnen voorstellen, dat hier +oorspronkelijk een buizerd was ingevoerd, om de taak der aasetende +<span class="ex">Polybori</span> van het Amerikaansche vasteland te +verrichten.</p> +<div class="figure xd20e9773width"><img src="images/p512.jpg" alt="" +width="473" height="364"> +<p class="firstpar">1<span class="corr" id="xd20e9776" title= +"Niet in bron">.</span> <span class="ex">Geospiza magnirostris.</span> +2. <span class="ex">Geospiza fortis.</span> 3. <span class= +"ex">Geospiza parvula.</span> 4. <span class="ex">Certhidea +olivasea.</span></p> +</div> +<p>Van de steltloopers (<span class="ex">Grallae</span>) en watervogels +kon ik slechts elf soorten verzamelen, en daaronder zijn niet meer dan +drie nieuwe, met inbegrip van een wachtelkoning (<span class= +"ex">Crex</span>), die tot de vochtige toppen der eilanden beperkt is. +De zwervende leefwijze der zeemeeuwen in aanmerking genomen, +verwonderde het mij op deze eilanden eene species aan te treffen, die, +ofschoon verwant aan eene uit de zuidelijke gedeelten van Zuid-Amerika, +toch een bijzonder type vormt. Vergelijkt men de veel grootere +eigenaardigheid der landvogels—namelijk, dat 25 van de 26 nieuwe +soorten of althans nieuwe rassen zijn—bij de steltloopers en +zwemvogels (<span class="ex">Natatorii</span>), dan is zulks in +overeenstemming met de grootere verspreiding dezer laatste families +over alle deelen der wereld. Later zullen wij deze wet: dat de +waterorganismen <span class="pagenum">[<a id="pb514" href="#pb514" +name="pb514">514</a>]</span>(hetzij zee- of zoetwatervormen) op een +gegeven punt van den aardbol minder typisch zijn dan de landorganismen +derzelfde klassen, treffend bevestigd zien bij de schelpdieren en in +mindere mate bij de insecten van dezen archipel.</p> +<p>Twee van de steltloopers zijn iets kleiner dan dezelfde species, die +van elders zijn ingevoerd; ook de zwaluw is kleiner, hoewel het +twijfelachtig is of deze al dan niet van haar analogon verschilt. De +twee uilen, de twee tyran-vliegenvangers (<span class= +"ex">Pyrocephalus</span>), en de duif zijn eveneens kleiner dan de +overeenkomstige maar afwijkende soorten, waaraan zij het naast verwant +zijn; daarentegen is de zeemeeuw iets grooter. De twee uilen, de +zwaluw, al de drie spotlijsters, de duif in hare nevenkleuren (hoewel +niet in haar geheele pluimage), de <span class="ex">Totanus</span> en +de zeemeeuw, zijn evenzoo donkerder gekleurd dan hunne overeenkomstige +species, en—wat in ’t bijzonder de spotlijsters en den +<span class="ex">Totanus</span> betreft—donkerder dan elke andere +species der beide geslachten. Behalve een winterkoninkje (<span class= +"ex">Troglódytes</span>) met fraai gele borst, en een +tyran-vliegenvanger met scharlakenroode kuif en borst, zijn geen van de +vogels schitterend gekleurd, zooals men in een equatoriaal gewest had +mogen verwachten. Men zou dus allicht vermoeden, dat dezelfde oorzaken, +welke hier de nederzetters van eene species <span class= +"ex">kleiner</span> maken, ook de meeste inheemsche soorten van den +Galápagos-archipel kleiner, en zeer dikwijls <span class= +"ex">donkerder van kleur</span> maken.</p> +<p>Alle planten hebben een armzalig, onkruidachtig voorkomen, en ik zag +geen enkele schoone bloem. Ook de insecten zijn klein van stuk en +donker gekleurd, terwijl, naar Waterhouse mij bericht, hun uiterlijk in +’t algemeen niets bezit, wat hem deed denken dat zij uit de +evenaars-zone afkomstig waren.<a class="noteref" id="xd20e9828src" +href="#xd20e9828" name="xd20e9828src">10</a> De vogels, planten en +insecten dragen <span class="pagenum">[<a id="pb515" href="#pb515" +name="pb515">515</a>]</span>een woestijnachtig karakter, en zijn niet +schitterender gekleurd dan die van Zuid-Patagonië. Wij mogen dus +daaruit afleiden, dat het gewone bonte koloriet der +tusschenkeerkrings-organismen niet in verband staat met de warmte of +het licht dezer streken, maar met eene andere oorzaak—wellicht +deze, dat in ’t algemeen de levensvoorwaarden gunstig zijn.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Wij zullen nu overgaan tot de klasse der kruipende dieren, welke aan +de fauna dezer eilanden het treffendste kenmerk verleent. De soorten +zijn niet talrijk, maar het getal <span class="corr" id="xd20e9855" +title="Bron: individuen">individuën</span> van elke soort is +buitengewoon groot. Men vindt er: eene kleine hagedis, die tot eene +Zuidamerikaansche familie behoort; twee soorten (en waarschijnlijk +meer) <span class="ex">Amblyrhynchus</span>—eene familie, die tot +de Galápagos-Eilanden beperkt is; en talrijke <span class="corr" +id="xd20e9861" title="Bron: individuen">individuën</span> van eene +slang, die, zooals Bibron mij bericht, dezelfde is als <span class= +"ex">Psammophis Teminckii</span> uit Chili.<a class="noteref" id= +"xd20e9867src" href="#xd20e9867" name="xd20e9867src">11</a> Van +zeeschildpadden (<span class="ex">Cheloniidae</span>) zijn er, geloof +ik, meer dan ééne soort; en straks zullen wij zien, dat +er twee of drie soorten of rassen van landschildpadden (<span class= +"ex">Chersidae</span>) zijn. Dat er geen padden (<span class= +"ex">Bufonidae</span>) en kikvorschen (<span class="ex">Ranidae</span>) +waren, verwonderde mij, aangezien de gematigde temperatuur en de +vochtige bovenbosschen zoozeer voor hen geschikt schenen. Ik herinnerde +mij de opmerking, door Bory St.-Vincent gedaan, nl. dat er op geen der +vulkanische eilanden in de oceanen een individu <span class= +"pagenum">[<a id="pb516" href="#pb516" name= +"pb516">516</a>]</span>dezer onderorde (<span class= +"ex">Phaneroglossa</span>) gevonden wordt.<a class="noteref" id= +"xd20e9892src" href="#xd20e9892" name="xd20e9892src">12</a> Voor zoover +ik in verschillende werken kon nagaan, schijnt dit voor den geheelen +Stillen Oceaan te gelden, en zelfs voor de groote eilanden van den +Sandwich-Archipel. Mauritius vormt schijnbaar eene uitzondering, want +ik vond er de <span class="ex">Rana Mascariensis</span> in overvloed. +Volgens zeggen bewoont deze kikvorsch thans de Sechellen, Madagascar en +Bourbon; daarentegen verklaart Du Bois in zijn “<span lang= +"fr">Voyage</span>” in het jaar 1669, dat er op Bourbon geen +kruipende dieren waren, uitgezonderd schildpadden; en de <span class= +"ex">Officier du Roi</span> verzekert, dat er vóór 1768 +vergeefsche pogingen zijn gedaan, om kikvorschen op Mauritius in te +voeren, vermoedelijk om als voedsel te dienen; zoodat wel betwijfeld +mag worden of deze kikvorsch een oorspronkelijke bewoner van genoemde +eilanden is. Het ontbreken van de kikvorschen-familie op de eilanden +der groote oceanen is des te merkwaardiger, om de tegenstelling daarvan +met de hagedissen (<span class="ex">Lacertidae</span>),<a class= +"noteref" id="xd20e9919src" href="#xd20e9919" name= +"xd20e9919src">13</a> die op de meeste kleinere eilanden wemelen. Zou +dit verschil niet hieraan zijn toe te schrijven, dat de door +kalkschalen beschermde eieren van hagedissen gemakkelijker door zout +water vervoerd konden worden, dan het slijmige broedsel van +kikvorschen?</p> +<p>Eerst zal ik de gewoonten van de schildpad beschrijven (<span class= +"ex">Testudo nigra</span>, vroeger genoemd <span class= +"ex">Indica</span>), waarvan ik al dikwijls gesproken heb. Naar ik +geloof, worden deze dieren op alle eilanden van den archipel gevonden, +of stellig op de meeste, waar zij zich bij voorkeur in de hooge +vochtige gedeelten ophouden, maar ook in de lagere en droge streken +leven. Reeds heb ik door het cijfer, dat er op één dag +gevangen wordt, aangetoond hoe bijzonder talrijk zij <span class= +"pagenum">[<a id="pb517" href="#pb517" name= +"pb517">517</a>]</span>moeten zijn. Sommige bereiken eene reusachtige +grootte. Lawson, Engelschman van geboorte en onder-gouverneur der +kolonie, vertelde ons, dat hij er verscheidene gezien had, zoo groot, +dat zes of acht man noodig waren om ze van den grond te lichten, en dat +sommige tweehonderd pond vleesch hadden opgeleverd. De oude mannetjes +zijn het grootst, terwijl de wijfjes maar zelden die grootte bereiken. +Het mannetje laat zich door de grootere lengte van zijn staart +gemakkelijk van het wijfje onderscheiden. De schildpadden, die eilanden +bewonen waar geen water is, of die zich in de lagere en droge gedeelten +der anderen ophouden, leven hoofdzakelijk van de sappige cactus. Zij +die de hoogere en vochtige streken bewonen, eten de bladeren van +verschillende boomen, eene zure en wrange soort bes (<span class= +"ex">guayavita</span> genaamd), alsmede een lichtgroen vezelig mos +(<span class="ex">Usnera plicata</span>), dat in vlechten van de takken +der boomen hangt.</p> +<p>De schildpad houdt veel van water, dat zij in groote hoeveelheden +drinkt, en wentelt zich gaarne in de modder. Daar alleen de grootere +eilanden bronnen bezitten, en deze altijd op aanzienlijke hoogte in de +middengedeelten liggen, zijn de schildpadden die de lagere streken +bewonen, genoodzaakt een grooten weg af te leggen, wanneer zij dorst +hebben. Dientengevolge loopen breede en goed gebaande paden in alle +richtingen van de bronnen naar de zeekust; en door deze te volgen, +ontdekten de Spanjaarden het eerst de plaatsen waar water te vinden +was. Toen ik op het eiland Chatham landde, kon ik maar niet begrijpen, +welk dier zulke stelselmatige en goed gekozen paden had aangelegd. Het +was een merkwaardig schouwspel deze kolossale dieren zich in twee +groepen bij de bronnen te zien verdringen: de eene groep met gestrekte +halzen gretig voorwaarts dringend, terwijl de andere, na haar bekomst +te hebben gedronken, terugkeerde. Als de schildpad aan de bron komt, +steekt zij, zonder zich om de toeschouwers te bekommeren, haar kop tot +over de oogen in het water, en zwelgt gretig mondenvol—ongeveer +tien in de minuut. De bewoners zeggen, dat elk <span class= +"pagenum">[<a id="pb518" href="#pb518" name="pb518">518</a>]</span>dier +drie of vier dagen in de nabijheid van het water blijft, en dan naar +het lagere gedeelte terugkeert; maar hunne opgaven betreffende het +aantal dezer bezoeken loopen zeer uiteen. Waarschijnlijk regelt het +dier die naar den aard van het verbruikte voedsel. Het is intusschen +een feit, dat schildpadden zelfs op deze eilanden kunnen leven, waar +geen ander water is, dan hetgeen er op enkele regenachtige dagen in het +jaar valt.</p> +<p>Naar ik meen, is het eene uitgemaakte zaak, dat de blaas van den +kikvorsen als reservoir dient van het vocht, dat het dier voor zijn +leven noodig heeft; dit schijnt ook met de schildpad het geval te +wezen. Eenigen tijd na een bezoek aan de bronnen is haar pisblaas door +vloeistof gezwollen, die, naar men zegt, langzamerhand in volume +afneemt, en minder zuiver wordt. Bewoners, die op hunne tochten in de +lagere streken door dorst overvallen worden, maken dikwijls van deze +omstandigheid gebruik, en drinken den inhoud der blaas, wanneer zij vol +is. Ik zag een doode schildpad, bij wie de vloeistof volkomen helder, +en alleen wat bitter van smaak was. Maar altijd drinken de bewoners +eerst het water uit het <span class="ex">pericardium</span>,<a class= +"noteref" id="xd20e9956src" href="#xd20e9956" name= +"xd20e9956src">14</a> dat als best wordt beschreven.</p> +<p>Als de schildpadden zich met opzet naar een zeker punt begeven, +trekken zij dag en nacht, en bereiken het doel harer reis veel vroeger, +dan men zou verwachten. Door vooraf gemerkte dieren in het oog te +houden, zijn de bewoners tot de ontdekking gekomen, dat zij in twee of +drie dagen een afstand van omtrent acht mijlen afleggen. Ik sloeg eene +groote schildpad gade, die elke tien minuten 60 yards aflegde: dat is +360 yards<a class="noteref" id="xd20e9965src" href="#xd20e9965" name= +"xd20e9965src">15</a> in het uur, of vier mijlen daags—na aftrek +van een korten poos om onderweg te eten. Gedurende den broeitijd, als +het mannetje en wijfje bij elkander zijn, laat het mannetje een schor +gebrul of geloei hooren, dat, naar men zegt, meer dan honderd yards ver +<span class="pagenum">[<a id="pb519" href="#pb519" name= +"pb519">519</a>]</span>gehoord kan worden. Het wijfje verheft nooit +hare stem, en het mannetje alléén in deze tijden; men +weet dus, bij het hooren van dit geluid, dat beiden te zamen zijn. +Tijdens ons bezoek (October) waren zij aan het eieren leggen. Is de +grond zandig, dan legt het wijfje de eieren bij elkander, en bedekt hen +met zand; maar is de grond steenachtig, dan laat zij hen zonder +onderscheid vallen in elk gat, dat zij ontmoet. Bynoe vond er zeven in +eene spleet. Het ei is wit en bolvormig; ik mat er een van 7⅜ +inches in omtrek—derhalve grooter dan een kippenei. Nauwelijks +zijn de jonge schildpadden uitgebroed, of zij worden in menigte eene +prooi van den aasetenden buizerd. De ouden schijnen meestal ten gevolge +van ongelukken te sterven, bijv. door het vallen in een afgrond; +althans, verscheidene bewoners verzekerden mij, dat zij nooit eene +doode schildpad gezien hadden, die niet op noodlottige wijze gestorven +was.</p> +<p>De bewoners gelooven, dat deze dieren stokdoof zijn; en werkelijk +hooren zij niet, dat iemand dicht achter hen loopt. Telkens wanneer ik +een van deze groote monsters op hare rustige wandeling inhaalde, +vermaakte het mij ze, op het oogenblik dat ik voorbijging, plotseling +kop en pooten te zien intrekken, en onder het uiten van een scherp +gesis met een zwaren plof als dood op den grond te zien vallen. +Dikwijls ging ik op haren rug zitten, en gaf haar dan een paar tikken +op het achterdeel van het schild—waarna zij opstonden en +voortwandelden. Het <span class="corr" id="xd20e9972" title= +"Bron: koste">kostte</span> mij echter veel moeite mijn evenwicht te +bewaren. Het vleesch van dit dier wordt veel gegeten, zoowel versch als +gezouten; en uit het vet wordt eene klare olie bereid. Als eene +schildpad gevangen is, geeft men haar eene insnijding in de huid nabij +den staart, om zoo in het lichaam te zien, of er eene dikke vetlaag +onder het rugschild ligt. Is dit niet het geval, dan laat men het dier +los, dat, zoo beweert men, spoedig van deze zonderlinge operatie +geneest. Om zich van de schildpadden meester te maken, is het niet +genoeg, dat men ze ondersteboven keert, zooals men de zeeschildpadden +doet; want dikwijls gelukt het haar weer op de pooten te komen. +<span class="pagenum">[<a id="pb520" href="#pb520" name= +"pb520">520</a>]</span></p> +<p>Er kan weinig twijfel bestaan, of deze schildpad is eene +oorspronkelijke bewoonster van de Galápagos-Eilanden, want men +vindt haar op alle, of bijna alle eilanden, zelfs op eenige van de +kleinere, waar geen water is; en dit had moeilijk het geval kunnen zijn +in een zoo weinig bezochten archipel, indien zij eene ingevoerde +species was. Bovendien vonden de oude boekaniers deze schildpad zelfs +in nog grooter aantal dan nu; terwijl ook Wood en Rogers in 1708 +<span class="corr" id="xd20e9978" title= +"Bron: vermelden">vermeldden</span>, dat de Spanjaarden geloofden, dat +zij op geen andere plek in dit werelddeel gevonden werd. Tegenwoordig +is zij veel verspreid, maar het is de vraag of zij ook op andere +plaatsen oorspronkelijk is. De beenderen van eene schildpad, welke op +Mauritius nevens die van den uitgestorven <span class="ex">Dodo</span> +gevonden zijn, heeft men algemeen voor overblijfselen van deze +schildpad gehouden. Indien dit juist was, zou zij daar stellig van den +aanvang af geleefd hebben; maar Bibron meldt mij, dat zij volgens zijne +meening eene andere species was, gelijk met de thans op dit eiland +levende zeker het geval is.</p> +<p>Van den <span class="ex">Amblyrhynchus</span>—een merkwaardig +geslacht hagedissen, dat zich tot dezen archipel bepaalt—bestaan +twee soorten, die, wat den algemeenen vorm betreft, op elkander +gelijken: de eene is eene land-, en de andere eene waterspecies. Van +laatstgenoemde soort, <span class="ex">A. cristatus</span>, zijn de +kenmerken het eerst in ’t licht gesteld door Bell, die uit den +korten, breeden kop en sterke, even lange klauwen terecht opmaakte, dat +hare leefwijze zeer eigenaardig moest zijn, en verschillend van die +harer naaste verwante, de <span class="ex">Iguana</span> of +kamhagedis.<a class="noteref" id="xd20e9995src" href="#xd20e9995" name= +"xd20e9995src">16</a> Zij komt op alle eilanden van den archipel +bijzonder veel voor, leeft uitsluitend op de rotsachtige zeekusten, en +wordt nooit verder op het strand gevonden, dan tien yards: althans ik +heb het nooit gezien. Het is een schepsel met een afzichtelijk +voorkomen, vuil zwart van kleur, dom, en traag in zijne bewegingen. De +gewone lengte van een volwassen individu <span class="pagenum">[<a id= +"pb521" href="#pb521" name="pb521">521</a>]</span>bedraagt +één yard; maar sommige zijn zelfs vier voet lang, terwijl +opgemerkt zij, dat die op het eiland Albemarle grooter schijnen te +worden dan elders. Een groote <span class="ex">Amblyrhynchus</span> +woog twintig pond. Hunne staarten zijn zijdelings afgeplat, en al de +vier pooten gedeeltelijk van zwemvliezen voorzien. Soms ziet men hen op +honderd yards afstand van het strand rondzwemmen; en kapitein Collnett +zegt in zijne reisbeschrijving, dat zij “in scholen naar zee gaan +om te visschen, zich op de rotsen in de zon koesteren, en alligators in +’t klein genoemd zouden kunnen worden.” Vermoedelijk leven +zij echter niet van visch. In het water zijnde, zwemt deze hagedis zeer +gemakkelijk en vlug door eene slangvormige beweging van het lichaam en +den afgeplatten staart, terwijl de pooten onbeweeglijk en aan +weerszijden dicht naar het lijf zijn opgetrokken. Een matroos aan boord +had een zwaar gewicht aan het lichaam van een <span class= +"ex">Amblyrhynchus</span> bevestigd, en daarna het dier in zee +geworpen, denkende het op die wijs te dooden; maar toen hij een uur +later het touw ophaalde, roerde het dier zich nog lustig. Zijne +ledematen en sterke klauwen zijn voortreffelijk geschikt om over de +hobbelige en gespleten lavakorst te klauteren, die overal de kust +bedekt. Zoo kan men dikwijls een troep van zes of zeven dezer +afzichtelijke kruipende dieren enkele voeten boven de branding op de +zwarte rotsen zien liggen, waar zij zich in de zon koesteren.</p> +<div class="figure xd20e10015width"><img src="images/p521.jpg" alt= +"Amblyrhynchus cristatus. a, tand met vergrooting." width="430" height= +"218"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Amblyrhynchus cristatus.</span> +a, tand met vergrooting.</p> +</div> +<p><span class="pagenum">[<a id="pb522" href="#pb522" name= +"pb522">522</a>]</span></p> +<p>Van verscheidenen opende ik de maag, en vond deze sterk gezwollen +door inliggende stukjes zeewier (<span class= +"ex">Ulvae</span>)—een dunbladerig wijdvertakt gewas van eene +lichtgroene of donkerroode kleur.<a class="noteref" id="xd20e10027src" +href="#xd20e10027" name="xd20e10027src">17</a> Ik herinner mij niet dit +zeewier in noemenswaardige hoeveelheid op de vloedrotsen te hebben +gezien, en heb reden te gelooven, dat het op den bodem der zee groeit, +op eenigen afstand van de kust. Is dit het geval, dan verklaart het +zich, waarom deze dieren nu en dan naar zee gaan. De maag bevatte niets +dan zeewier. Wel vond Bynoe er een stuk van eene krab in; maar deze kon +er toevallig in zijn gekomen, op dezelfde manier als ik in den buik van +eene schildpad eene rups tusschen eenig groen heb zien liggen. Evenals +bij andere plantenetende dieren, waren de ingewanden ruim. De aard van +het voedsel dezer hagedis, zoowel als de bouw van haren staart en +voeten, en het feit, dat men haar vrijwillig naar zee heeft zien +zwemmen, bewijzen afdoende hare leefwijze van waterdier; toch openbaart +zich hier eene zonderlinge tegenstrijdigheid, namelijk, dat zij niet in +het water zal gaan, als men haar plaagt of schrik aanjaagt. Zoo kan men +ze gemakkelijk naar een punt boven zee drijven, waar zij zich eerder +bij den staart zullen laten grijpen, dan in het water springen. Van +bijten schijnen zij volstrekt geen begrip te hebben; maar worden zij +veel geplaagd, dan spuiten zij uit elk neusgat een druppel vloeistof. +Ik wierp er eene verscheidene malen zoover ik kon in een diepen plas, +die door het getij was achtergelaten; maar telkens keerde zij +<span class="ex">linea recta</span> terug naar de plek waar ik stond. +Zij zwom zeer sierlijk en vlug bij den bodem van den plas, en krabbelde +nu en dan met hare voeten over den hobbeligen grond. Als zij bijna den +kant bereikt had, maar nog onder water was, poogde zij zich in de +boschjes zeewier te verbergen, of liep <span class="pagenum">[<a id= +"pb523" href="#pb523" name="pb523">523</a>]</span>eene spleet binnen; +en nauwelijks achtte zij het gevaar voorbij, of zij kroop over de droge +rotsen naar buiten, en maakte zich zoo snel mogelijk uit de voeten. +Dikwijls ving ik deze zelfde door haar naar een punt te drijven, waar +dan niets haar kon bewegen in het water te gaan, ondanks hare volkomen +bedrevenheid in duiken en zwemmen; en telkens als ik haar daarin wierp, +keerde zij op de genoemde wijze terug. Wellicht laat dit eigenaardige +staaltje van oogenschijnlijke domheid zich verklaren door het feit, dat +dit dier geen enkelen vijand op het strand heeft, terwijl het in zee +menigmaal een prooi wordt van de talrijke haaien. Gedreven door een +diep geworteld en erfelijk instinct, dat het strand zijn +veiligheidsoord is bij wat er ook gebeure, zoekt het dan waarschijnlijk +hier zijne toevlucht.</p> +<p>Tijdens een bezoek (in October) zag ik zeer weinig kleine +<span class="corr" id="xd20e10055" title= +"Bron: individuen">individuën</span> van deze species, en ik +geloof geen enkel, dat jonger was dan een jaar. Daar het mij hierom +waarschijnlijk voorkwam, dat de broeitijd toen nog niet begonnen was, +vroeg ik aan verscheidene bewoners, of zij wisten wanneer de hagedis +hare eieren legde, en kreeg ten antwoord dat zij van hare voortplanting +niets wisten, ofschoon de eieren van de landspecies hun wel bekend +waren. Neemt men in aanmerking, dat deze species zoo algemeen is, dan +is dit feit niet weinig merkwaardig.</p> +<p>Wij gaan nu over tot de landspecies (<span class="ex">Amblyrhynchus +Demarlii</span>), met ronden staart en teenen zonder zwemvliezen. In +plaats dat deze hagedis, evenals de andere, op alle eilanden gevonden +wordt, bepaalt zij zich tot het middengedeelte van den archipel, en wel +tot de eilanden Albemarle, James, Barrington en Indefatigable. +Zuidelijk, op de eilanden Charles, Hood en Chatham, alsmede noordelijk +op Tower, Bindloes en Abingdon zag ik er nooit eene, en hoorde er ook +niet van. Het schijnt dat zij in het midden van den archipel ontstaan +is, en zich van daar slechts tot op zekeren afstand verspreidde. Eenige +dezer hagedissen bewonen de hooge en vochtige gedeelten der eilanden, +maar veel talrijker zijn zij in de lagere en dordere districten bij +<span class="pagenum">[<a id="pb524" href="#pb524" name= +"pb524">524</a>]</span>de kust. Ik kan geen overtuigender bewijs van +hare talrijkheid geven, dan door te zeggen, dat wij bij onze komst op +het eiland James voor het opslaan van onze eenige tent eene poos lang +geen plek konden vinden, die niet met hare holen ondermijnd was. +Evenals hare zusters, de zeehagedissen, zijn zij leelijke dieren, +oranjegeel op de buikzijde en bruinachtig rood op den rug. Door haren +stompen gelaatshoek hebben zij een bijzonder dom uiterlijk. Misschien +zijn zij in ’t algemeen iets kleiner dan de andere species: toch +wogen velen van haar nog tusschen tien en vijftien pond. In hare +bewegingen zijn zij traag en half verstijfd. Zoo men ze niet plaagt, +kruipen zij langzaam rond, terwijl staart en buik over den grond +slepen. Dikwijls staan zij een of twee minuten te sluimeren, met de +oogen dicht en de achterpooten op den verschroeiden grond gestrekt.</p> +<p>Zij wonen in holen, die zij somtijds tusschen stukken lava graven, +doch meer algemeen op vlakke schollen van de zachte, zandsteenachtige +tuf. De holen schijnen niet zeer diep te wezen, en dringen onder een +kleinen hoek in den grond, zoodat tot groot verdriet van den vermoeiden +wandelaar, die over deze hagedissengangen loopt, de grond telkens onder +zijne voeten wegzakt. Als het dier zijn hol maakt, werkt het +beurtelings met beide kanten van zijn lichaam. De eene voorpoot graaft +eene korte poos den grond uit, en werpt het graafsel naar den +achterpoot, die gereed staat het buiten de opening van het hol te +brengen. Is die kant van het lichaam vermoeid, dan neemt de andere het +werk over, en zoo vervolgens. Ik sloeg er langen tijd een gade, totdat +haar lichaam half begraven was, trad toen nader en trok haar bij den +staart. Dit scheen haar zeer te verwonderen, want spoedig kroop zij +naar buiten om te zien wat er aan de hand was, en keek mij strak in het +gezicht, als wilde zij zeggen: “Waarom trekt ge aan mijn +staart?”</p> +<p>Zij zoeken bij dag haar voedsel, en verwijderen zich niet ver van +hare holen. Worden zij opgeschrikt, dan snellen zij er in de plompste +houding heen. Behalve wanneer zij eene hoogte afloopen, kunnen zij zich +niet zeer vlug bewegen, <span class="pagenum">[<a id="pb525" href= +"#pb525" name="pb525">525</a>]</span>wat een gevolg schijnt van den +zijwaartschen stand harer pooten. Vreesachtig zijn zij in ’t +geheel niet; als zij iemand opmerkzaam gadeslaan, krullen zij haren +staart, richten zich op de voorpooten omhoog, en trachten door eene +snelle, verticale, knikkende beweging met het hoofd eene dreigende +houding aan te nemen. Maar in werkelijkheid zijn zij niet gevaarlijk; +men behoeft slechts even op den grond te stampen, en hare staarten gaan +omlaag, terwijl zij zoo snel zij kunnen wegschuifelen. Dikwijls heb ik +kleine vliegenetende hagedissen op volkomen dezelfde manier met het +hoofd zien knikken, als zij het een of ander gadesloegen; maar om welke +reden, weet ik volstrekt niet. Als men dezen <span class= +"ex">Amblyrhynchus</span> met een stok tegenhoudt en plaagt, zal hij er +woedend in bijten; maar ik greep er velen bij den staart, zonder dat +zij mij ooit trachten te bijten. Worden er twee op den grond bij +elkander gezet, dan zullen zij aan ’t vechten gaan en elkander +tot bloedens toe bijten.</p> +<p>De <span class="corr" id="xd20e10076" title= +"Bron: individuen">individuën</span>, die de lagere streken +bewonen—en deze zijn het talrijkst—kunnen het geheele jaar +door bijna geen druppel water bekomen; zij eten echter veel van de +sappige cactus, waarvan de wind nu en dan takken afbreekt. Dikwijls +wierp ik een groepje van twee of drie een stuk toe; en het was +vermakelijk te zien, hoe gretig zij dit met den bek poogden te grijpen +en er mee wegliepen, evenals hongerige honden met een been. Zij eten +zeer voorzichtig, maar kauwen haar voedsel niet. Zelfs vogeltjes weten +hoe onschadelijk deze schepsels zijn. Eens zag ik een diksnaveligen +vink pikken aan het eene einde van een stuk cactus (waarin alle dieren +van het laagland veel smaak vinden), terwijl eene hagedis van het +andere einde at; en daarna huppelde het vogeltje met de grootste +onverschilligheid over den rug van het reptiel.</p> +<p>Bij velen opende ik de maag, en vond die gevuld met plantvezels en +bladen van verschillende boomen, vooral van eene acacia. In de +bovenstreek leven zij hoofdzakelijk van de zure en wrange bessen der +<span class="ex">guayavita</span>; en onder <span class= +"pagenum">[<a id="pb526" href="#pb526" name= +"pb526">526</a>]</span>dezen boom heb ik den <span class= +"ex">Amblyrhynchus Demarlii</span> met de groote schildpadden zien +eten. Om de bladeren van de acacia meester te worden, krabbelen zij +tegen de lage, weinig ontwikkelde boomen op; en zoo ziet men niet +zelden een paar van deze dieren, verscheidene voeten boven den grond op +een tak gezeten, rustig knabbelen. Gekookt, geven deze hagedissen een +wit vleesch, dat voor lieden wier magen vrij van alle vooroordeelen +zijn, een gezocht voedsel is. Humboldt heeft opgemerkt, dat alle +hagedissen in het tusschenkeerkringsgebied van Zuid-Amerika, die droge +streken bewonen, voor smakelijke gerechten worden gehouden. De inwoners +vertellen, dat de in de hoogere, vochtige streken levende hagedissen +water drinken, maar dat de anderen daarvoor niet uit het onvruchtbare +laagland naar boven trekken, zooals de schildpadden. Tijdens ons bezoek +hadden de wijfjes talrijke, groote, langwerpige eieren in het lichaam, +die zij in hare holen leggen, en door de inwoners als voedsel worden +gezocht.</p> +<p>Zooals ik reeds gezegd heb, komen deze twee soorten <span class= +"ex">Amblyrhynchus</span> in algemeenen lichaamsbouw en in vele +gewoonten met elkander overeen. Geen van beiden heeft die snelle +beweging, zoo kenmerkend voor de geslachten <span class= +"ex">Lacerta</span> en <span class="ex">Iguana</span>. Beiden zijn +plantenetende dieren, hoewel de soorten planten waarvan zij leven zeer +verschillen. Bell heeft het geslacht dezen naam gegeven om zijn stompen +snuit;<a class="noteref" id="xd20e10101src" href="#xd20e10101" name= +"xd20e10101src">18</a> en werkelijk kan de vorm van den bek bijna met +dien van de schildpad worden vergeleken. De onderstelling ligt voor de +hand, dat dit eene aanpassing is aan hare zucht of drang om planten te +eten. Dat men een geslacht met zulke juiste kenmerken, waarvan zoowel +eene zee- als eene landspecies bestaat, tot zulk een klein gedeelte der +wereld beperkt ziet, is een zeer gewichtig feit. De waterspecies is op +verre na de belangrijkste, omdat zij de eenige levende hagedis is, die +van plantaardige zeevoortbrengselen leeft. <span class= +"pagenum">[<a id="pb527" href="#pb527" name= +"pb527">527</a>]</span>Zooals ik in den beginne opmerkte, zijn deze +eilanden niet zoozeer merkwaardig om het aantal soorten van kruipende +dieren, als om dat der <span class="corr" id="xd20e10128" title= +"Bron: individuen">individuën</span>. Denken wij aan de goed +gebaande, door de groote schildpadden aangelegde paden; aan de menigte +zeeschildpadden; aan de onderaardsche gangen van den <span class= +"ex">A. Demarlii</span>, en de op de kustrotsen van elk eiland zich +koesterende groepen van den <span class="ex">A. cristatus</span>, dan +moeten wij erkennen, dat de plantenetende zoogdieren in geen enkel deel +der wereld zoo buitengewoon talrijk door de klasse der kruipende dieren +vervangen zijn, als in dezen archipel. Bij het hooren van dit feit, zal +de geoloog in gedachten waarschijnlijk teruggaan tot het Secundaire of +<span class="ex">Mesozoïsche</span> Tijdvak der Aardgeschiedenis, +toen deels plantenetende, deels vleeschetende hagedissen, die in +grootte alleen met onze levende walvisschen vergeleken konden +worden—krioelden op het land zoowel als in de zee. Het verdient +daarom wel zijne aandacht, dat deze archipel, in plaats van een vochtig +klimaat en een weligen plantengroei te bezitten, niet anders dan als +uiterst dor kan worden beschouwd, en voor een equatoriaal gewest een +bijzonder gematigd klimaat bezit.</p> +<p>Tot besluit van de zoölogie dezer eilanden, vermeld ik, dat +alle vijftien hier door mij verzamelde zeevisschen <span class= +"ex">nieuwe</span> soorten zijn, behoorende tot twaalf geslachten, die +alle zeer verspreid zijn, met uitzondering van <span class= +"ex">Prionotus</span>, waarvan de vier voorheen bekende soorten aan den +oostkant van Amerika leven. Van landschelpdieren verzamelde ik zestien +soorten (en twee bepaalde variëteiten), die, behalve een op Tahiti +gevonden <span class="ex">Helix</span>, alle aan dezen archipel eigen +zijn; een enkel zoetwaterschelpdier (<span class="ex">Paludina</span>) +dat ik hier vond, komt ook op Tahiti en Van Diemensland voor. +Vóór onze reis verzamelde Mr. Cuming hier negentig +soorten zeeschelpdieren, onder welk cijfer niet begrepen zijn +verscheidene, nog niet nader onderzochte soorten van <span class= +"ex">Trochus</span>, <span class="ex">Turbo</span>, <span class= +"ex">Monodonta</span> en <span class="ex">Nassa</span>. Hij is zoo +vriendelijk geweest mij de volgende gewichtige uitkomsten mede te +deelen. Van de negentig schelpdieren zijn <span class="pagenum">[<a id= +"pb528" href="#pb528" name="pb528">528</a>]</span>niet minder dan zeven +en veertig elders onbekend—een verrassend feit, zoo men in +aanmerking neemt, hoe ver zeeschelpdieren in den regel verspreid zijn. +Van de 43 in andere deelen der wereld gevonden soorten bewonen 25 de +westkust van Amerika, en daaronder laten zich acht als variëteiten +onderscheiden; de overige 18 (waaronder ééne +variëteit) werden door Cuming in den Lagen Archipel, en sommige +ook op de Philippijnen gevonden. Dit feit: dat schelpdieren van +eilanden midden in den Stillen Oceaan <span class="ex">hier</span> +voorkomen, verdient opmerking, aangezien geen enkel zeeschelpdier, naar +men weet, gemeen is aan de eilanden van dien Oceaan en de westkust van +Amerika. Het zeeoppervlak, dat zich van noord tot zuid langs de +westkust uitstrekt, scheidt twee geheel verschillende gebieden van +schelpdieren; maar op de Galápagos-Eilanden vinden wij een +centrum, waar vele nieuwe vormen geschapen zijn, en waarheen deze twee +groote schelpdieren-gebieden vele nederzetters hebben uitgezonden. Ook +heeft het Amerikaansche gebied <span class="corr" id="xd20e10172" +title="Bron: zijne">hier</span> soorten <a id="xd20e10176" name= +"xd20e10176"></a>vertegenwoordigd; want er is eene Galápagische +soort van het geslacht <span class="ex">Monoceros</span>, dat alleen op +de westkust van Amerika wordt gevonden; ook zijn er Galápagische +soorten van de geslachten <span class="ex">Fissurella</span> en +<span class="ex">Cancellaria</span>, die op de westkust inheemsch zijn, +maar (zooals Cuming mij berichtte) niet op de eilanden midden in den +Oceaan gevonden worden. Aan den anderen kant zijn er +Galápagische soorten van de geslachten <span class= +"ex">Oniscia</span> en <span class="ex">Stylifer</span>, die voorkomen +in West-Indië en in de Chineesche en Indische Zeeën, maar +noch op de westkust van Amerika, noch midden in den Stillen Oceaan +gevonden worden. Ik wil hieraan toevoegen, dat Cuming en Hinds na +vergelijking van omstreeks 2000 schelpdieren van de oost- en westkusten +van Amerika, slechts één schelpdier vonden, dat aan beide +kusten gemeen was, nl. <span class="ex">Purpura patula</span>, die +zoowel West-Indië, als de kust van Panama en de +Galápagos-Eilanden bewoont. Wij hebben dus in dit deel van de +wereld drie groote gebieden van zeeschelpdieren, die, ofschoon +bijzonder dicht bij elkander gelegen (slechts gescheiden door +<span class="pagenum">[<a id="pb529" href="#pb529" name= +"pb529">529</a>]</span>lange noord- en zuidwaarts loopende land- of +zee-oppervlakken), onderling geheel verschillen.</p> +<p>Ik gaf mij veel moeite om de insecten te verzamelen; maar nooit zag +ik een land, Vuurland uitgezonderd, zoo arm op dit gebied, als deze +archipel. Zelfs in de vochtige bovenstreek vond ik er zeer weinige; en +deze waren—met uitzondering van enkele kleine <span class= +"ex">Diptera</span> en <span class="ex">Hymenoptera</span><a class= +"noteref" id="xd20e10206src" href="#xd20e10206" name= +"xd20e10206src">19</a> van zeer alledaagsche vormen. Zooals ik reeds +opmerkte, zijn de insecten voor een tropisch gewest van te geringe +grootte en ook te donker van kleur. Van kevers verzamelde ik 25 soorten +(niet medegerekend een <span class="ex">Dermestes</span> en +<span class="ex">Corynetes</span>, die door schepen overal worden +ingevoerd); hiervan behooren twee tot de <span class= +"ex">Harpalidae</span>, twee tot de <span class= +"ex">Hydrophilidae</span>, negen tot drie families van <span class= +"ex">Heteromera</span>, terwijl de twaalf overige tot even zooveel +verschillende families behooren. Dit verschijnsel, nl., dat insecten +(en ik kan er bijvoegen, planten) in streken waar zij schaarsch zijn +tot vele verschillende families behooren, is, geloof ik, zeer algemeen. +Waterhouse, die eene beschrijving van de insecten in dezen archipel in +’t licht heeft gegeven,<a class="noteref" id="xd20e10225src" +href="#xd20e10225" name="xd20e10225src">20</a> en aan wien ik de +bovenstaande bijzonderheden te danken heb, meldt mij, dat er +verscheidene nieuwe geslachten zijn, en dat van de niet nieuwe +één of twee in Amerika, de overige echter over de geheele +wereld verspreid zijn. Met uitzondering van een houtetenden +<span class="ex">Apate</span>, en één of waarschijnlijk +twee waterkevers van het Amerikaansche vasteland, schijnen alle soorten +nieuw te wezen.</p> +<p>De flora van dezen Archipel is al even belangwekkend als zijne +fauna. Binnenkort zal Dr. J. Hooker in de “Linnaean +Transactions” een volledig verslag van de flora doen verschijnen, +en het is aan hem, dat ik de volgende bijzonderheden verschuldigd ben. +Voor zoover tot nu toe bekend is, zijn er 185 soorten <span class= +"ex">phanerogamische</span>, en 40 <span class= +"ex">kryptogamische</span> <span class="pagenum">[<a id="pb530" href= +"#pb530" name="pb530">530</a>]</span>planten, te zamen uitmakende 225 +soorten, waarvan ik zoo gelukkig was 193 soorten thuis te brengen. +Onder de phanerogamische soorten zijn 100 nieuwe, die waarschijnlijk +tot dezen archipel beperkt zijn. Hooker meent dat onder de planten, +niet tot deze 100 behoorende, minstens tien ingevoerde species zijn; en +deze zijn gevonden op het eiland Charles in de nabijheid van den +bebouwden grond. Het komt mij verwonderlijk voor, dat er niet meer +Amerikaansche species langs natuurlijken weg zijn ingevoerd, in +aanmerking genomen, dat de afstand tot het vasteland slechts 500 tot +600 mijlen bedraagt, en er (volgens Collnet op blz. 58 van zijn +“Voyage”) dikwijls drijfhout, bamboes, riet en de noten van +een palmboom naar de zuidoostelijke stranden worden gespoeld. De +verhouding van 100 nieuwe op de 185 soorten phanerogamische planten (of +175, zoo men het ingevoerde onkruid niet medetelt), is, volgens mijn +idee, voldoende om den Galápagos-Archipel tot een afzonderlijk +botanisch district te maken, hoewel deze flora lang zoo eigenaardig +niet is als die van St.-Helena, of, naar Dr. Hooker mij bericht, als +die van Juan Fernandez. De eigenaardigheid der Galápagische +flora blijkt het best bij sommige families; zoo zijn er 21 soorten +<span class="ex">Compositae</span>, waarvan 20 eigen zijn aan dezen +archipel, en die behooren tot 12 geslachten, van welke niet minder dan +tien tot deze eilanden beperkt blijven! Hooker meldt mij, dat de flora +een <span class="corr" id="xd20e10246" title= +"Bron: omiskenbaar">onmiskenbaar</span> Westamerikaansch type bezit; +ook kan hij er geen verband in ontdekken met de flora van den Stillen +Oceaan. Deze gevolgtrekking, gevoegd bij hetgeen omtrent de fauna +gezegd is, leidt tot het volgende besluit: indien wij uitzonderen de 18 +zeeschelpdieren, het eene zoetwater-, en een landschelpdier, die +blijkbaar als kolonisten uit de eilanden midden in den Stillen Oceaan +hierheen zijn gekomen: eindelijk de eene species van de ondergroep +<span class="ex">Cactornis</span>, die van het eiland Bow in den Lagen +Archipel is ingevoerd en tot de Galápagische groep vinken +behoort, dan zien wij, dat deze archipel, ofschoon in den Stillen +Oceaan gelegen, in zoölogischen zoowel als in botanischen zin deel +uitmaakt van Amerika. <span class="pagenum">[<a id="pb531" href= +"#pb531" name="pb531">531</a>]</span></p> +<p>Zoo dit kenmerk alleen was toe te schrijven aan immigranten uit +Amerika, zou er weinig merkwaardigs in steken; maar wat ons treft is, +dat eene groote meerderheid van al de landdieren, en meer dan de helft +der phanerogamische planten inheemsche voortbrengselen zijn. Het was +hoogst verrassend omringd te zijn door nieuwe vogels, nieuwe +reptiliën, nieuwe schelpdieren, nieuwe insecten en nieuwe +planten—en toch door tallooze kleine bijzonderheden in +lichaamsbouw, zelfs door het stemgeluid en gevederte der vogels een +helder beeld voor oogen te zien van de vlakten in de gematigde streken +van Patagonië, of van de heete droge woestijnen in Noord-Chili. +Waarom—zoo vroeg ik mij af—werden op deze kleine plekjes +land, die ongetwijfeld in een jong geologisch tijdperk door den oceaan +bedekt zijn geweest; die uit basaltlava zijn gevormd en dus in +geologisch karakter van het Amerikaansche vasteland verschillen; die +bovendien een bijzonder klimaat bezitten... waarom werden de +oorspronkelijke bewoners hier naar Amerikaansche typen geschapen en +bewerktuigd, terwijl zij, wil ik er bijvoegen, zoowel in soort als in +aantal zich anders verhouden dan die op het vasteland, en dus ook in +wisselwerking verschillen? Ofschoon de Kaap-Verdische Eilanden +waarschijnlijk in alle physische opzichten veel meer op de +Galápagos-Eilanden gelijken, dan deze laatsten op de kust van +Amerika, zijn de inheemsche bewoners dezer beide archipels geheel +verschillend; die van de Kaap-Verdische Eilanden dragen den stempel van +Afrika, terwijl de bewoners van den Galápagos Archipel dien van +Amerika bezitten.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Tot nu toe heb ik niet gesproken van eene bijzonderheid in de +natuurlijke geschiedenis van dezen archipel, die op verre na de +merkwaardigste is: nl. deze, dat de verschillende eilanden in +aanzienlijke verhouding door verschillende groepen wezens bewoond zijn. +Het eerst werd mijne aandacht op dit feit gevestigd door den +vice-gouverneur Lawson, die verklaarde, dat de schildpadden op de +verschillende eilanden afwijkingen vertoonden, en dat hij van ieder +individu met <span class="pagenum">[<a id="pb532" href="#pb532" name= +"pb532">532</a>]</span>zekerheid kon zeggen van welk eiland het +afkomstig was. Ik sloeg eenigen tijd niet voldoende acht op deze +verklaring, en had de verzamelingen van twee der eilanden reeds +gedeeltelijk vermengd. Nooit was de gedachte in mij opgekomen, dat +eilanden, omstreeks 50 of 60 mijlen van elkander verwijderd, en waarvan +de meeste over en weer zichtbaar waren; die uit volkomen hetzelfde +gesteente bestonden, hetzelfde klimaat deelden en ongeveer gelijke +hoogte hadden, <i>verschillende</i> bewoners zouden hebben; doch +spoedig zullen wij zien, dat dit inderdaad het geval is. Het is het lot +van de meeste reizigers, dat zij uit eene plaats moeten vertrekken, +zoodra zij hare eigenlijke merkwaardigheden beginnen te ontdekken. Maar +ik moet misschien dankbaar zijn, dat ik voldoende gegevens verkreeg, om +dit hoogst belangwekkende feit in de verspreiding van organische wezens +met bewijzen te staven.</p> +<p>Zooals ik reeds zeide, verklaren de bewoners, dat zij de +schildpadden van de verschillende eilanden kunnen onderscheiden, en dat +deze niet alleen in grootte, maar ook in andere kenmerken verschillen. +Kapitein Porter heeft die van het eiland Charles, en van het meest +naburige eiland Hood, beschreven als bedekt met een schild, dat van +voren dik en opwaarts is gebogen evenals een Spaansch zadel, terwijl de +schildpadden van het eiland James, ronder, zwarter, en na koking beter +van smaak zijn.<a class="noteref" id="xd20e10267src" href="#xd20e10267" +name="xd20e10267src">21</a> Daarenboven meldt Bibron mij, dat hij twee +schildpadden van de Galápagos-Eilanden gezien heeft, die hij +voor twee verschillende species hield; maar van welke eilanden zij +waren, wist hij niet. De door mij van drie eilanden medegebrachte +exemplaren waren jong; en dit is waarschijnlijk de reden, waarom Gray +noch ik er soortelijke verschillen in konden ontdekken. Ik heb +opgemerkt, dat de <span class="ex">Amblyrhynchus cristatus</span> op +het eiland Albemarle grooter was dan elders; en Bibron deelt mij mede, +dat hij twee verschillende landhagedissen van dit geslacht gezien +heeft; zoodat de verschillende eilanden <span class="pagenum">[<a id= +"pb533" href="#pb533" name="pb533">533</a>]</span>waarschijnlijk hunne +plaatsvervangende rassen of soorten hebben, zoowel van den <span class= +"ex">Amblyrhynchus</span> als van de schildpad. Het eerste dat in hooge +mate mijne aandacht trok, was, dat ik bij onderlinge vergelijking van +de talrijke door mij en vele andere personen aan boord geschoten +exemplaren van de spotlijsters, tot mijne verwondering ontdekte, dat +alle van het eiland Charles afkomstigen tot ééne species +(<span class="ex">Mimus trifasciatus</span><span class="corr" id= +"xd20e10280" title="Niet in bron">)</span> behoorden; die van het +eiland Albemarle alle tot <span class="ex">M. Parvulus</span>; en die +van de eilanden James en Chatham (waartusschen twee andere eilanden als +verbindingschakels gelegen zijn) alle tot <span class="ex">M. +melanotis</span>. Deze twee laatste soorten zijn naverwant, en zouden +door sommige vogelkundigen alleen voor goed gekenmerkte rassen of +variëteiten worden gehouden; doch <span class="ex">Mimus +trifasciatus</span> is zeer verschillend. Ongelukkig waren de meeste +exemplaren van de familie der vinken dooreengeraakt; maar ik heb +gegronde reden om aan te nemen, dat sommige soorten van de ondergroep +<span class="ex">Geospiza</span> zich tot afzonderlijke eilanden +bepalen. Indien de verschillende eilanden hunne vertegenwoordigers +hebben van <span class="ex">Geospiza</span>, kan dit ter verklaring +dienen van het ongewoon groot aantal soorten van deze ondergroep in +dezen betrekkelijk kleinen archipel; en de volmaakte geometrische +grootte-opvolging hunner bekken zou dan waarschijnlijk een gevolg zijn +van hun aantal. In dezen archipel werden gevonden twee soorten van de +ondergroep <span class="ex">Cactornis</span>, en twee van <span class= +"ex">Camarhynchus</span>; het bleek nu, dat de talrijke, door vier +verzamelaars op het eiland James geschoten exemplaren dezer beide +ondergroepen, alle behoorden tot ééne soort van elk, +terwijl de talrijke op de eilanden Chatham of Charles geschoten +exemplaren (want de beide collectiën waren reeds vermengd) alle +tot de twee andere species behoorden. Wij kunnen er dus bijna zeker van +zijn, dat deze eilanden hunne plaatsvervangende species dezer twee +ondergroepen bezitten. Bij landschelpdieren schijnt deze +verspreidingswet niet door te gaan. Waterhouse merkt op, dat onder de +exemplaren mijner zeer kleine verzameling insecten, welke een etiket +<span class="pagenum">[<a id="pb534" href="#pb534" name= +"pb534">534</a>]</span>van de plaats van herkomst droegen, zich geen +enkel bevond, dat aan twee van de eilanden gemeen was.</p> +<p>Wenden wij ons nu tot de flora, dan zullen wij onder de inheemsche +planten der verschillende eilanden wonderlijke verschillen ontmoeten. +De uitkomsten in bijgaande tabel dank ik alle aan de vertrouwbare +opgaven van mijn vriend Dr. J. Hooker. Vooraf zij gezegd, dat ik op de +verschillende eilanden alle planten in bloeienden staat verzamelde, en +mijne collecties gelukkig gescheiden hield. Intusschen zal men wel doen +de betrekkelijke cijfers niet al te zeer te vertrouwen, daar de kleine, +door eenige andere natuuronderzoekers medegebrachte verzamelingen, +duidelijk bewijzen, dat de flora van dezen archipel nog veel onderzoek +vereischt, alhoewel zij de resultaten ten deele bevestigen. Bovendien +zijn de <span class="ex">Leguminosae</span> slechts bij benadering +uitgecijferd:</p> +<div class="table"> +<table> +<tr valign="top"> +<td valign="top"><b>Naam van het Eiland.</b></td> +<td valign="top"><b>Totaal aantal soorten.</b></td> +<td valign="top"><b>Aantal soorten in andere deelen der wereld +gevonden.</b></td> +<td valign="top"><b>Aantal soorten, die tot den +Galápagos-archipel beperkt zijn.</b></td> +<td valign="top"><b>Aantal soorten tot het eene eiland +beperkt.</b></td> +<td valign="top"><b>Aantal soorten, die tot den +Galápagos-archipel beperkt zijn, doch op meer dan +één eiland gevonden worden.</b></td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">James</td> +<td valign="top">71</td> +<td valign="top">33</td> +<td valign="top">38</td> +<td valign="top">30</td> +<td valign="top">8</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Albemarle</td> +<td valign="top">46</td> +<td valign="top">18</td> +<td valign="top">26</td> +<td valign="top">22</td> +<td valign="top">4</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Chatham</td> +<td valign="top">32</td> +<td valign="top">16</td> +<td valign="top">16</td> +<td valign="top">12</td> +<td valign="top">4</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Charles</td> +<td valign="top">68</td> +<td valign="top">39<br> +(of 29, na aftrek van de waarschijnlijk ingevoerde planten).</td> +<td valign="top">29</td> +<td valign="top">21</td> +<td valign="top">8</td> +</tr> +</table> +</div> +<p>Wij zien in deze tabel het inderdaad wonderlijke feit, dat van de 38 +Galápagische planten op het eiland James, nl. die welke in geen +ander deel der wereld gevonden worden, <span class="ex">dertig</span> +uitsluitend tot dit eiland beperkt blijven; terwijl van de 26 +oorspronkelijke Galápagische planten op het eiland Albemarle, +<span class="ex">twee en twintig</span> tot dit eene eiland beperkt +zijn, en dus slechts <span class="ex">vier</span>—naar men tot +heden <span class="pagenum">[<a id="pb535" href="#pb535" name= +"pb535">535</a>]</span>weet—op de andere eilanden van den +archipel groeien. Dergelijke verrassende uitkomsten leveren ook de +planten op de eilanden Chatham en Charles. Door het geven van eenige +voorbeelden zullen wij dit feit wellicht nog meer in ’t oog doen +springen. Zoo is <span class="ex">Scalesia</span>, een merkwaardig, +boomwordend geslacht der <span class="ex">Compositae</span>, tot dezen +archipel beperkt; het bevat zes soorten: één voorkomend +op Chatham, één op Albemarle, één op +Charles, twee op James, terwijl de zesde op een der drie laatste +eilanden thuis behoort, men weet echter niet op welk. Geen dezer zes +soorten groeit op twee eilanden tegelijk. Een tweede voorbeeld levert +<span class="ex">Euphorbia</span>, een wijd en zijd verspreid geslacht, +dat hier acht soorten heeft, waarvan zeven tot den archipel beperkt +zijn, en geen enkele op twee eilanden tegelijk voorkomt. <span class= +"ex">Acalypha</span> en <span class="ex">Borreria</span>—beiden +wereldgeslachten, hebben respectievelijk zes en zeven soorten, waarvan, +met uitzondering van ééne tot <span class= +"ex">Borreria</span> behoorende, geen enkele op twee eilanden tegelijk +voorkomt. Vooral de species der <span class="ex">Compositae</span> zijn +plaatselijk beperkt; en Dr. Hooker heeft mij verscheidene andere hoogst +verrasende voorbeelden getoond van het verschil in soorten op de +verschillende eilanden. Hij merkt op, dat deze verspreidingswet niet +alleen geldt voor de tot dezen archipel beperkte geslachten, maar ook +voor die welke in andere hoeken der wereld verspreid zijn. Evenzoo +hebben wij gezien, dat de verschillende eilanden hunne eigene soorten +hebben van het wereldgeslacht der schildpadden, en van het wijd +verspreide Amerikaansche geslacht der spotlijsters, alsook van twee der +Galápagische ondergroepen van vinken; en bijna zeker van het +Galápagische geslacht <span class="ex">Amblyrhynchus</span>.</p> +<p>De verspreiding der bewoners van dezen archipel zou lang zoo +wonderlijk niet zijn, indien, bijvoorbeeld, het eene eiland een +spotlijster, en een tweede eiland een ander, geheel daarvan +verschillend geslacht bezat; zoo het eene eiland zijn geslacht +hagedissen had, en een tweede eiland een ander, verschillend geslacht, +of in ’t geheel geen; of indien de verschillende eilanden niet +door plaatsvervangende species van <span class="pagenum">[<a id="pb536" +href="#pb536" name="pb536">536</a>]</span>dezelfde plantengeslachten +werden bewoond, maar door geheel verschillende geslachten—zooals +dat in zekeren zin werkelijk het geval is; want, om een voorbeeld te +noemen, een groote bessendragende boom op het eiland James heeft geen +plaatsvervangende species op het eiland Charles. Maar juist de +omstandigheid, dat vele eilanden hunne eigen soort schildpad hebben, +hun eigen spotlijster, hunne vinken en talrijke planten, terwijl die +soorten dezelfde algemeene leefwijzen hebben, overeenkomstige +districten bewonen, en in de natuurlijke huishouding van dezen archipel +klaarblijkelijk dezelfde plaats innemen—deze is het, welke mij +met verwondering vervult. Men mag aannemen, dat eenige +plaatsvervangende soorten—althans wat de schildpad en sommige +vogels betreft—later zullen blijken goed gekenmerkte rassen te +zijn; maar voor den wijsgeerigen natuuronderzoeker zou dit al even +belangwekkend wezen. Ik heb gezegd, dat de meeste eilanden over en weer +zichtbaar zijn, en voeg er aan toe, dat het eiland Charles 50 mijlen +van het naaste punt van Chatham, en 33 mijlen van het naaste punt van +Albemarle verwijderd is. Chatham ligt 60 mijlen van het naaste punt van +James; maar tusschen deze liggen twee andere, welke niet door mij +bezocht werden. Het eiland James ligt slechts 10 mijlen van het naaste +punt van Albemarle; maar de beide punten waar de verzamelingen gehouden +werden, liggen 32 mijlen van elkander. Ik herhaal, dat noch de aard van +den bodem, noch de hoogte van het land, of het klimaat: noch het +algemeen karakter der samenwonende wezens (en bijgevolg hunne +natuurlijke wisselwerkingen) op de verschillende eilanden veel +uiteenloopen. Zoo er al een merkbaar klimatologisch verschil bestaat, +dan moet dit zijn tusschen de groep eilanden boven den wind (nl. +Charles en Chatham), en die onder den wind; maar een overeenkomstig +verschil schijnt niet te bestaan in de producten dezer twee helften van +den archipel.</p> +<p>Het eenige licht, dat ik op dit merkwaardig onderscheid in de +bewoners der verschillende eilanden kan werpen, is, dat zeer sterke, in +westelijke en west-noordwestelijke richting <span class= +"pagenum">[<a id="pb537" href="#pb537" name= +"pb537">537</a>]</span>loopende zeestroomen de zuidelijke eilanden van +de noordelijke moeten scheiden, althans wat het vervoer van +<span class="corr" id="xd20e10431" title= +"Bron: individuen">individuën</span> over zee betreft. Inderdaad +werd tusschen deze noordelijke eilanden een sterke noordwestelijke +stroom waargenomen, die de eilanden James en Albemarle scherp van +elkander moet scheiden. Daar de archipel in zeer ruime mate vrij van +stormen is, zouden vogels, insecten noch lichtere zaden van het eene +eiland naar het andere kunnen waaien. Ten slotte is het hoogst +onwaarschijnlijk, dat de eilanden ooit verbonden waren, èn +wegens de groote diepte van den oceaan die hen scheidt, èn +wegens hun blijkbaar vulkanischen oorsprong in een geologisch jong +verleden. Deze laatste omstandigheid is van veel gewichtiger +beteekenis, dan elke andere, wat de geographische verspreiding der +bewoners aangaat.</p> +<p>Werpen wij thans een blik op bovengenoemde feiten, dan staat men +verbaasd over de hoeveelheid scheppingskracht—indien wij zulk +eene uitdrukking mogen bezigen—welke op deze kleine, kale en +rotsachtige eilanden ontwikkeld is: doch meer nog over hare +verschillende en toch overeenkomstige werkingen op zulke nabijgelegen +punten. Ik heb gezegd, dat men de Galápagos-Eilanden een wachter +zou kunnen noemen, die aan Amerika, als planeet beschouwd, verbonden +is; maar eerder zou men ze eene groep wachters kunnen noemen, die +physisch gelijkvormig, organisch verschillend, toch nauw aan elkander +verwant zijn; en allen weer in duidelijke, hoewel veel mindere mate +verwant aan het groote vastland van Amerika.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Ik zal mijne beschrijving van de natuurlijke geschiedenis dezer +eilanden besluiten met eenige mededeelingen over de ongewone tamheid +der vogels.</p> +<p>Deze tamheid is aan alle landsoorten eigen, nl. aan de spotlijsters, +de vinken, winterkoninkjes, tyran-vliegenvangers, de duif en den +aasbuizerd. Al deze vogels kwamen dikwijls dicht genoeg bij, dat men +hen met een rietje kon dooden, en somtijds vangen met eene muts of +hoed, wat ik <span class="pagenum">[<a id="pb538" href="#pb538" name= +"pb538">538</a>]</span>zelf heb pogen te doen. Een geweer is hier +geheel overbodig; want met den loop sloeg ik een havik van een boomtak +af. Op zekeren dag streek een spotlijster op den rand van een uit het +pantser eener schildpad vervaardigden waternap, dien ik in de hand +hield, en begon heel bedaard het water op te slurpen. Hij liet toe, dat +ik hem van den grond hief, terwijl hij op den nap zat. Ook trachtte ik +dikwijls deze vogels bij de beenen te grijpen, wat mij op zeer weinig +na gelukte. Voorheen schijnen de vogels nog tammer geweest te zijn dan +nu. Cowley zegt in zijne beschrijving van het jaar 1684, “dat de +tortelduiven zoo tam waren, dat zij dikwijls op onze hoeden en wapens +neerstreken, zoodat wij hen levend konden vangen. Zij vreesden den +mensch niet, voordat een van ons gezelschap op hen vuurde, ten gevolge +waarvan zij schuwer werden.” Ook Dampier verhaalt in hetzelfde +jaar, dat iemand op zijne morgenwandeling zes of zeven dozijn van deze +duiven kon dooden. Hoewel zij nu nog zeer tam zijn, strijken zij toch +niet op iemands wapenen neer, en laten zich ook niet meer in zoo groot +aantal dooden. Het is verwonderlijk, dat zij niet wilder zijn geworden; +want in de laatste 150 jaren zijn deze eilanden dikwijls door +boekaniers en walvischvaarders bezocht, terwijl de zeelieden, als zij +door de bosschen loopen om schildpadden te zoeken, er altijd een wreed +vermaak in scheppen de vogeltjes dood te slaan.</p> +<p>Ofschoon tegenwoordig nog meer vervolgd dan vroeger, worden deze +vogels niet spoedig wild. Op het eiland Charles, dat bij mijn bezoek +ongeveer zes jaren gekoloniseerd was, zag ik een knaap bij eene bron +zitten met een rietje in de hand, waarmede hij de duiven en vinken +doodde als zij kwamen drinken. Hij had er reeds een hoopje bijeen, en +vertelde dat deze vogels voor zijn maal moesten dienen, en dat hij +altijd bij deze bron ging zitten voor hetzelfde doel. Daaruit zou dan +blijken, dat de vogels van dezen archipel, nog niet wetende dat de +mensch een gevaarlijker dier is dan de schildpad of de <span class= +"ex">Amblyrhynchus</span>, geen acht op hen slaan, op dezelfde manier +als schuwe vogels, bijv. eksters, <span class="pagenum">[<a id="pb539" +href="#pb539" name="pb539">539</a>]</span>in Engeland geen acht slaan +op de koeien en paarden, die in onze velden grazen.</p> +<p>De Falklands-Eilanden leveren een tweede voorbeeld van dergelijke +tamme vogels, die men daar vindt. De ongewone tamheid van den kleinen +<span class="ex">Opetiorhynchus</span> is door Pernety, Lesson en +andere reizigers opgemerkt. Deze eigenschap behoort echter niet alleen +aan dezen vogel: de <span class="ex">Polyborus</span>, de snip, de +ganzen in het hoog- en laagland, de lijster, de vlasvink, en zelfs +eenige echte haviken zijn alle meer of minder tam. Als de vogels zoo +tam zijn in eene streek, waar vossen, haviken en uilen voorkomen, mogen +wij daaruit besluiten, dat de afwezigheid van alle roofdieren op de +Galápagos-Eilanden niet de oorzaak is van hunne tamheid hier. De +hooglandsche ganzen op de Falklands-Eilanden bewijzen door de +voorzichtigheid, die zij bij het bouwen van hare nesten op de eilandjes +in acht nemen, dat zij het gevaar van de vossen kennen; maar dit maakt +hen toch niet schuw voor den mensch. Deze tamheid der +vogels—vooral van het watergevogelte—vormt eene scherpe +tegenstelling met de eigenschappen van dezelfde species in Vuurland, +waar zij eeuwen lang door de wilde inboorlingen vervolgd zijn geworden. +Op de Falklands-Eilanden kan de jager op één dag soms +meer hooglandsche ganzen dooden, dan hij mee naar huis kan nemen; +terwijl het in Vuurland bijna even moeilijk is er eene te dooden, als +in Engeland het schieten van de gewone wilde gans.</p> +<p>In den tijd van Pernety (1763) schijnen daar alle vogels veel tammer +geweest te zijn dan nu; hij zegt, dat de <span class= +"ex">Opetiorhynchus</span> bijna op zijn vinger ging zitten, en dat hij +met een stokje er tien in een half uur doodde. Destijds moeten de +vogels bijna even tam zijn geweest als nu op de +Galápagos-Eilanden. Op deze laatsten schijnen zij langzamer +voorzichtigheid geleerd te hebben, dan op de Falklands-Eilanden, waar +zij betrekkelijk gelegenheid hadden om ervaring op te doen; want +behalve talrijke bezoeken van schepen, zijn deze eilanden in dat +tijdsverloop bij tusschenpoozen gekoloniseerd geweest. Volgens het +verhaal <span class="pagenum">[<a id="pb540" href="#pb540" name= +"pb540">540</a>]</span>van Pernety was het vroeger, toen alle vogels +zoo tam waren, zelfs onmogelijk den zwarthalzigen zwaan te +dooden—een trekvogel, die waarschijnlijk zijne in andere landen +geleerde wijsheid daarheen overbracht.</p> +<p>Ik wil er bijvoegen, dat, naar hetgeen Du Bois verhaalt, alle vogels +op Bourbon met uitzondering van de flamingo’s en de ganzen, in +1571/72 zoo buitengewoon tam waren, dat men hen met de hand kon vangen, +of met een stok naar welgevallen dooden. Verder zegt +Carmichael,<a class="noteref" id="xd20e10469src" href="#xd20e10469" +name="xd20e10469src">22</a> dat de eenige twee landvogels op Tristan da +Cunha in den Atlantischen Oceaan (ten Westen van de Kaap de Goede +Hoop), nl. een lijster en een vlasvink, zoo tam waren, dat zij zich met +een handnet lieten vangen. Uit deze verschillende feiten meen ik te +mogen afleiden: ten eerste, dat de wildheid van vogels ten opzichte van +den mensch een bijzonder instinct is, dat tegen <span class= +"ex">hem</span> gericht, en niet afhankelijk is van een algemeenen +graad van voorzichtigheid uit vrees voor andere bronnen van gevaar; ten +tweede, dat die wildheid door vogels op zichzelven, ook dan als men hen +fel vervolgt, niet spoedig wordt verkregen, doch na eene reeks van +opvolgende geslachten erfelijk wordt. Bij tamme dieren zijn wij gewoon +te zien, dat nieuwe geestelijke eigenschappen of instincten erfelijk +worden verkregen of gemaakt; bij dieren in den natuurstaat zal het +echter steeds zeer moeilijk zijn, gevallen van erfelijk verkregen +kennis te ontdekken. Wat <span class="pagenum">[<a id="pb541" href= +"#pb541" name="pb541">541</a>]</span>de wildheid aangaat van vogels +tegenover den mensch, deze laat zich niet anders verklaren dan als +erfelijke gewoonte. In Engeland is het aantal jonge vogels, die in een +jaar tijds door den mensch worden vervolgd, betrekkelijk klein: toch +zijn bijna allen, zelfs nestvogels, bang voor hem; daarentegen zijn op +de Galápagos- en de Falklands-Eilanden talrijke <span class= +"corr" id="xd20e10482" title="Bron: individuen">individuën</span> +door den mensch vervolgd en gekweld, zonder dat de vogels eene heilzame +vrees voor hem hebben geleerd. Uit deze feiten mogen wij afleiden, +welke verwoesting het invoeren van een nieuw roofdier in een land moet +teweegbrengen, voordat de instincten der inheemsche bewoners zich aan +de list of de kracht van den vreemdeling hebben aangepast. <span class= +"pagenum">[<a id="pb542" href="#pb542" name="pb542">542</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9560" href="#xd20e9560src" name="xd20e9560">1</a></span> Wanneer +vulkanische asch—hetzij onmiddellijk door nedervallen uit de +lucht of door stroomend water—in neptunische afzettingen geraakt, +ontstaat een middenproduct tusschen eene vulkanische en eene +neptunische stof. Dit is de <span class="ex">vulkanische tuf</span>. +Zij kan ontstaan zoowel op het vasteland in vlakten en meren, als in +zee.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9575" href="#xd20e9575src" name="xd20e9575">2</a></span> Op de +kaart ook Chatam gespeld.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9583" href="#xd20e9583src" name="xd20e9583">3</a></span> Waartoe +o.a. de Wolfsmelk behoort.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9604" href="#xd20e9604src" name="xd20e9604">4</a></span> De +geheele archipel, met eene landoppervlakte van 7643 □ kilom., +telde in 1903 niet meer dan 400 inwoners (<span lang="es">Almanach de +Gotha</span>, 1904). Hij behoort tot de republiek Ecuador, en ontleent +zijn naam aan de schildpadden (<span class="ex">galápago</span> +wil zeggen “schildpad”), die er vroeger zeer talrijk +waren.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9613" href="#xd20e9613src" name="xd20e9613">5</a></span> +Meelachtige wortelknollen van <span class="ex">Convolvulus +batatus</span>, welke veel als voedsel worden gebruikt.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9678" href="#xd20e9678src" name="xd20e9678">6</a></span> Dat de +rat, die in de Nieuwe Wereld niet inheemsch was, op schepen uit Europa +is overgebracht, is een feit. Evenzoo is de Noorsche rat (<span class= +"ex">Mus decumanus</span>) in Engeland ingevoerd, waar zij in huizen en +schepen zulke verwoestingen aanricht. Op gelijke wijze zijn vele andere +dieren overgebracht: bijv. de groote adder (<span class="ex">Fer de +lance</span>), even vergiftig als de ratelslang, kwam door den mensch +op Martinique en Santa Lucia. De Europeesche huisvlieg is door schepen +naar alle Zuidzee-Eilanden overbracht. Ondanks de koude in +Noordwestelijk Europa heeft de kakkerlak (<span class="ex">Blatta +orientalis</span>) zich hier gevestigd, en maakt zich de warmte in +bakkersovens en troggen ten nutte. De <span class="ex">Aphis</span> +(bladluis) kwam uit Indië; en onze beruchte paalworm (<span class= +"ex">Teredo navalis</span>) was oorspronkelijk een bewoner der +equatoriale zeeën.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9708" href="#xd20e9708src" name="xd20e9708">7</a></span> Dat +Darwin er toen niet geheel zeker van was, als zouden van de 26 soorten +landvogels 25 aan deze eilanden eigen zijn, blijkt uit den verderen +tekst, en uit zijn werk “The Origin of Species”, dat, +zooals men weet, eerst in Nov. 1859—dus lang na de uitgave van +“Voyage round the World”—verscheen. Op blz. 543 +(uitg. 1906) zegt hij: “In the Galapagos Islands there are 26 +land-birds; of these 21 (or perhaps 23) are peculiar...”</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9742" href="#xd20e9742src" name="xd20e9742">8</a></span> of +kersenvink (<span class="ex">Coccothraustes vulg.</span>)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9750" href="#xd20e9750src" name="xd20e9750">9</a></span> +<span class="ex">Fringilla coelebs.</span></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9828" href="#xd20e9828src" name="xd20e9828">10</a></span> Verder +onderzoek heeft geleerd, dat sommige dezer vogels, die men toen tot de +eilanden beperkt achtte, op het vasteland van Amerika voorkomen. De +uitstekende <span class="corr" id="xd20e9830" title= +"Bron: ornithloog">ornitholoog</span> Sclater deelt mij mede, dat zulks +het geval is met <span class="ex">Strix punctatissima</span> en +<span class="ex">Pyrocephalus nanus</span>, en waarschijnlijk ook met +<span class="ex">Otis</span> (Trapgans) <span class= +"ex">Galapagoensis</span>; zoodat het getal inlandsche vogels tot 23 of +waarschijnlijk tot 22 wordt teruggebracht. Volgens denzelfden geleerde +zouden één of twee dezer inlandsche vormen veeleer als +variëteiten dan als soorten moeten worden opgevat, hetgeen mij +steeds als waarschijnlijk voorkwam.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9867" href="#xd20e9867src" name="xd20e9867">11</a></span> Dr. +Günther verklaart (<span class="ex">Zoolog. Soc.</span> 24 Jan. +1859), dat deze slang eene bijzondere soort is, die, voor zoover men +weet, geen ander land bewoont.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9892" href="#xd20e9892src" name="xd20e9892">12</a></span> +”<span lang="fr">Voyage aux Quatre Iles +d’Afrique</span>.” Zie, wat de Sandwich-Eilanden betreft: +“<span lang="en">Tyerman and Bennet’s +Journal</span>,” deel I, blz. 434; voor Mauritius: +“<span lang="fr">Voyage par un Officier</span>,” enz. deel +I, blz. 170. Volgens Webb en Berthelot: “<span lang="fr">Histoire +Naturelle des Iles Canaries</span>,” zijn er geen kikvorschen op +de Kanarische Eilanden. Ik zag er geen op Sint Jago van de +Kaap-Verdische Eilanden, en op Sint Helena ontbreken zij.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9919" href="#xd20e9919src" name="xd20e9919">13</a></span> of +<span class="ex">Lacertilia</span> volgens Haeckel<span class="corr" +id="xd20e9925" title="Niet in bron">.</span></p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9956" href="#xd20e9956src" name="xd20e9956">14</a></span> of +<span class="ex">perikardion</span> = hartzakje.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9965" href="#xd20e9965src" name="xd20e9965">15</a></span> +ongeveer 329 meter.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9995" href="#xd20e9995src" name="xd20e9995">16</a></span> +<span class="ex">Iguana</span> is de Spaansche naam; op Haïti heet +zij <span class="ex">Leguaan</span>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10027" href="#xd20e10027src" name="xd20e10027">17</a></span> De +<span class="ex">Ulvae</span> (zeelatuwe of watersalade) behooren tot +de zoogenaamde Groene Algen (<span class="ex">Chlorophyceae</span> of +<span class="ex">Coniervea</span>); het donkerroode gewas, waarvan +Darwin spreekt, tot de Bruine Algen (<span class= +"ex">Phaeophyceae</span> of <span class="ex">Fucoideae</span>).</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10101" href="#xd20e10101src" name="xd20e10101">18</a></span> +<span class="ex">Amblyrhynchus</span> wil zeggen +“Stompsnuit,” van <span class="trans" title= +"amblys"><span class="Greek" lang= +"el">αμβλύς</span></span> (stomp) en +<span class="trans" title="rhynchos"><span class="Greek" lang= +"el">ῥύγχος</span></span> +(snuit).</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10206" href="#xd20e10206src" name="xd20e10206">19</a></span> +Diptera of Tweevleugelige insecten (zooals vliegen, enz.) Hymenoptera +of Vliesvleugelige insecten (zooals bijen, wespen) met vier +vleugels.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10225" href="#xd20e10225src" name="xd20e10225">20</a></span> +<span lang="en">Ann. and Mag. of Nat. Hist.</span>, deel XVI, blz. +19.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10267" href="#xd20e10267src" name="xd20e10267">21</a></span> +“Voyage in the U. S. ship Essex,” deel I, blz. 215.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10469" href="#xd20e10469src" name="xd20e10469">22</a></span> +<span class="ex">Linnean Trans.</span>, deel XII, blz. 496. Het meest +abnormale feit in dit verschijnsel dat ik ontmoet heb, is de wildheid +der kleine vogels in de arctische of poolstreken van Noord-Amerika +(beschreven door Richardson in zijne <span class="ex">Fauna +Borealis</span>, deel II, blz. 332), waar zij nooit vervolgd worden, +naar men zegt. Dit geval is des te vreemder, wijl men beweert, dat +sommigen van dezelfde species in hunne winterkwartieren in de +Vereenigde Staten tam zijn. Terecht merkt Richardson op, dat er in de +verschillende graden van schuwheid en zorg, waarmede vogels hunne +nesten bouwen, veel voorkomt, dat in hooge mate onverklaarbaar is. Hoe +zonderling is het niet, dat de Engelsche woudduif, een in ’t +algemeen zoo wilde vogel, zeer dikwijls zijn jongen opkweekt in +heesterboschjes, in de nabijheid van menschelijke woningen!</p> +</div> +</div> +<div id="ch18" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="label">Hoofdstuk XVIII.</h2> +<h2 class="main">Tahiti (of Taïti) en Nieuw-Zeeland.</h2> +<p class="firstpar"><span class="marginnote">20 October 1835.</span> +Toen de opmeting van de Galápagos-Eilanden was afgeloopen, +zetten wij koers naar Tahiti en begonnen onzen langen tocht van 3200 +mijlen. Binnen enkele dagen zeilden wij uit het donkere en bewolkte +zeegebied, dat zich des winters tot ver van de Zuidamerikaansche kust +uitstrekt, en hadden toen bij heldere en onbewolkte lucht eene +aangename reis, met eene snelheid van 150 tot 160 mijlen daags voor een +stijven passaatwind. In dit meer centrale gedeelte van den Stillen +Oceaan is de temperatuur hooger dan bij de Amerikaansche kust. Nacht en +dag wisselde de thermometer in de achterkajuit tusschen 80° en +83°, hetgeen een zeer aangenaam gevoel verwekt; maar +één of twee graden hooger wordt de temperatuur drukkend. +Wij voeren door den Lagen of Gevaarlijken Archipel,<a class="noteref" +id="xd20e10496src" href="#xd20e10496" name="xd20e10496src">1</a> en +zagen verscheidene van die hoogst eigenaardige <span class= +"pagenum">[<a id="pb543" href="#pb543" name= +"pb543">543</a>]</span>ringvormige koraalbanken, welke even boven den +rand van het water uitsteken en Lagunen-eilanden genoemd zijn. Het +lange, schitterend witte strand is met een groenen plantenzoom bedekt, +die, waarheen men ook ziet, in de verte snel versmalt en onder den +horizon verdwijnt. Van den top van den mast kan men een uitgestrekte, +stille watervlakte binnen den ring zien. Deze lange, holle +koraaleilanden staan in geen verhouding tot den uitgestrekten oceaan, +waaruit zij zich steil verheffen; en het schijnt verwonderlijk, dat +zulke zwakke banken door de machtige en rusteloos beukende golven van +dien grooten en ten onrechte “De Stille” genoemden Oceaan +niet reeds lang zijn weggespoeld.</p> +<p><span class="marginnote">15 November.</span> Bij het aanbreken van +den dag kwam Tahiti in zicht. Dit eiland moet bij elken reiziger in de +Stille Zuidzee blijvende klassieke herinneringen achterlaten. Van verre +was de aanblik niet aantrekkelijk. De welige plantengroei van het +lagere gedeelte was nog niet zichtbaar; en toen de wolken wegdreven, +vertoonden zich de ruwste en steilste bergtoppen tot bij het midden van +het eiland. Zoodra wij in de baai Matavai ankerden, werden wij door +kano’s omringd. Het was dien dag voor ons Zondag, maar voor +Tahiti Maandag; in het omgekeerde geval zouden wij geen enkel bezoek +hebben gekregen, daar het bevel om op rustdag geen enkele kano te water +te laten streng wordt opgevolgd. Na het middageten gingen wij aan wal +om al het genot te smaken, dat de eerste indrukken van een nieuw land +bij den mensch verwekken—vooral nu dit land het bekoorlijke +Tahiti was. Een drom van mannen, vrouwen en kinderen stond op het +gedenkwaardige <span class="ex">Point Venus</span> geschaard, om ons +met lachende, vroolijke gezichten te ontvangen, en vergezelde ons naar +het huis van Mr. Wilson, den zendeling van het district, die ons +onderweg te gemoet kwam en op zeer vriendelijke wijze ontving. Nadat +wij eene korte poos in zijn huis gezeten hadden, scheidden wij om eene +rondwandeling te doen, maar keerden des avonds er heen terug.</p> +<p>Het land, dat voor cultuur geschikt is, vormt bijna overal +<span class="pagenum">[<a id="pb544" href="#pb544" name= +"pb544">544</a>]</span>niet veel meer dan eene strook lage alluviale +grond, die zich om den voet der bergen ophoopt en door eene koraalbank, +welke de geheele kustlijn omringd, tegen het geweld der zee beschermd +is. Binnen het rif bevindt zich eene uitgestrekte, stille watervlakte +evenals een meer, waar de kano’s der inboorlingen veilig kunnen +laveeren en waar de schepen ankeren. Het laagland, dat tot den oever +van koraalzand reikt, is met de schoonste producten uit de +tusschenkeerkringsstreken bedekt. Te midden van banaan-, oranje-, +brood- en kokosboomen zijn open plekken, waar <span class= +"ex">yam-</span> of <span class="ex">broodwortels</span> (<span class= +"ex">Dioscorea</span>), suikerriet en pijnappels worden gekweekt. Zelfs +het kreupelhout is een ingevoerde vruchtboom, nl. de <span class= +"ex">guajavaboom</span>, die om zijn overvloed even schadelijk is +geworden als onkruid. In Brazilië heb ik dikwijls de afwisseling +in schoonheid bewonderd, welke de banaan-, palm- en oranjeboomen in +hunne tegenstellingen te zien geven; en dan hebben wij hier nog den +broodboom, kenbaar aan zijn groot, glanzig en diep gevingerd blad. +Bewonderenswaardig is de aanblik van geheele boschjes, uit een boom +bestaande, die forsch als een Engelsche eik zijne takken uitstrekt, +beladen met groote en uiterst voedzame vruchten. Hoe zelden ook het +genoegen, waarmee wij een voorwerp zien, kan worden afgemeten naar het +nut dat het biedt, toch laat zich in ’t geval van deze schoone +bosschen het gevoel van bewondering ongetwijfeld voor een groot deel +verklaren uit het besef van hunne groote vruchtbaarheid. Eene reeks van +kleine slingerpaden leidden in de koele schaduw der omgeving naar de +hier en daar verspreide huizen, waar de bewoners ons overal opgeruimd +en met de meeste gastvrijheid ontvingen.</p> +<p>Niets beviel mij zoozeer als de aard der bewoners. Er ligt een +zekere zachtheid in de uitdrukking van hun gezicht, dat elke gedachte +aan vermeende wildheid terstond verdrijft, terwijl eene zekere +schranderheid toont, dat zij in beschaving vooruitgaan. Lieden uit de +volksklasse zijn onder het werk op het bovenlijf geheel naakt; en het +is bij zulke gelegenheden, dat men de Tahitiërs op hun +voordeeligst ziet. Zij zijn <span class="pagenum">[<a id="pb545" href= +"#pb545" name="pb545">545</a>]</span>zeer groot, breedgeschouderd, +sterk en goed geëvenredigd. Men heeft opgemerkt, dat een Europeaan +spoedig zoozeer aan eene donkere huid gewent, dat hij die aangenamer en +natuurlijker vindt dan zijne eigene kleur. Een blanke, die zich naast +een Tahitiër baadde, was evenals eene plant welke een tuinman +kunstmatig heeft gebleekt, vergeleken met eene fraaie donkergroene, die +krachtig in het open veld bloeit. De meeste mannen zijn getatoueerd, en +de versieringen volgen de bochten van het lichaam zoo regelmatig, dat +het een hoogst bevalligen indruk maakt. Een gewoon patroon, met +afwisselende détails en eenigszins op de kroon van een palmboom +gelijkend, ontspringt uit de middellijn van den rug en kronkelt zich +sierlijk naar wederzijden. Misschien is de gelijkenis denkbeeldig, maar +ik vond, dat het lichaam van een aldus getatoueerden man op den stam +van een sierboom geleek, waarom zich eene fraaie slingerplant +windt.</p> +<p>Vele oudere personen hadden de voeten met kleine figuren bedekt, zoo +geteekend, dat zij op eene zoogenaamde <span class="ex">broos</span> +(tooneelschoeisel) geleken; maar deze mode is gedeeltelijk verouderd en +door andere opgevolgd. Hier moet elk zich houden aan de heerschende +mode uit zijne jeugd, ofschoon die verre van onveranderlijk is. Bij een +oud man staat deze dus voor altijd op zijn lichaam gestempeld, en kan +hij zich nooit het air geven van een jongen modegek. De vrouwen zijn op +dezelfde manier getatoueerd als de mannen, en wel zeer algemeen aan +hare vingers. Eene ongepaste mode, nl. om het haar boven op het hoofd +in een cirkelvorm weg te scheren, zoodat er slechts een buitenste krans +overblijft, is nu bijna algemeen. De zendelingen hebben het volk pogen +over te halen deze gewoonte te veranderen; maar het is <span class= +"ex">mode</span>, en dit woord is op Tahiti voldoende, evenals te +Parijs. Zeer was ik teleurgesteld door het persoonlijk uiterlijk der +vrouwen, die in elk opzicht ver onder de mannen staan. Een aardig +gebruik is, om achter op het hoofd of door een klein gaatje in de ooren +eene scharlakenroode bloem te dragen. Ook dragen zij een krans +<span class="pagenum">[<a id="pb546" href="#pb546" name= +"pb546">546</a>]</span>van gevlochten kokosbladeren ter beschutting van +de oogen. De vrouwen schijnen nog meer behoefte te hebben aan eene +verandering in mode dan de mannen.</p> +<p>Bijna alle inboorlingen verstaan wat Engelsch, d.w.z. zij kennen de +namen van gewone voorwerpen; en met behulp hiervan, alsmede door +teekens, kon een gebrekkig soort van gesprek worden gevoerd. Toen wij +des avonds naar de boot terugkeerden, hield een aardig tooneel, waarvan +wij getuige waren, ons staande. Een aantal kinderen speelden op het +strand en hadden vreugdevuren ontstoken, die de stille zee en de boomen +in het rond verlichtten, terwijl andere, in kringen geschaard, +Tahitische liederen zongen. Wij naderden het troepje en gingen in het +zand zitten. De liedjes waren geïmproviseerd en zinspeelden, +geloof ik, op onze komst; een klein meisje zong een regel, dien de +anderen bij gedeelten herhaalden, zoodat er een zeer aardig koor +ontstond. Het geheele tooneel herinnerde ons op ondubbelzinnige wijze, +dat wij aan het strand zaten van een eiland in de wijdberoemde +Zuidzee.</p> +<p><span class="marginnote">17 November.</span> Deze dag staat in het +logboek genoteerd als Dinsdag 17 November, in plaats van Maandag den +16den, ten gevolge van onze tot dusver voorspoedige jacht op de zon. +Vóór het ontbijt werd het schip door eene flotielje +kano’s omsingeld; en toen de inboorlingen verlof kregen aan boord +te komen, bedroeg hun aantal waarschijnlijk niet minder dan 200. Ieder +was van oordeel, dat het moeilijk zou geweest zijn er evenveel van een +ander volk bijeen te krijgen, die zoo weinig last veroorzaakten. Elk +bood iets te koop aan, waarbij schelpen het hoofdartikel vormden. De +Tahitiërs begrijpen nu de waarde van het geld ten volle, en +verkiezen het boven oude kleêren of andere artikelen, doch zijn +verlegen met de verschillende munten van Engelsche en Spaansche +stempels, en vertrouwen het zilver niet geheel voordat het tegen +dollars is ingewisseld. Enkele hoofden hebben groote sommen geld +bijeengebracht. Niet lang geleden bood een hunner 800 dollars (ongeveer +160 pond sterling) voor een klein schip, en dikwijls koopen +<span class="pagenum">[<a id="pb547" href="#pb547" name= +"pb547">547</a>]</span>zij walvischbooten en paarden voor den prijs van +50 tot 100 dollars.</p> +<p>Na het ontbijt ging ik aan wal, en beklom de naastbijzijnde steilte +tot eene hoogte van 2–3000 voet. De buitenste bergen zijn glad en +kegelvormig, maar steil; en de oude vulkanische gesteenten, waaruit zij +bestaan, worden doorsneden van vele diepe ravijnen, die uit de +ongenaakbare bergachtige gedeelten van het midden van het eiland naar +de kust loopen. Na de smalle, lage en vruchtbare, doch onbewoonde +landstreek te zijn doorgetrokken, volgde ik een effen steilen bergkam +tusschen twee diepe ravijnen. Eigenaardig was hier de plantengroei, +bijna geheel uit kleine dwergvarens bestaande, die hooger op met grof +gras vermengd was en niet heel veel verschilde van die, welke men op +sommige bergen in Wallis ontmoet. Eene dergelijke vegetatie, zoo dicht +boven den boomgaard van tropische gewassen op de kust, was zeer +verrassend. Op het hoogste punt, dat ik bereikte, verschenen weder +boomen. De laagste der drie betrekkelijk rijke plantenzonen dankt hare +vochtigheid, en dus hare vruchtbaarheid, aan hare vlakke ligging; want +daar zij zich nauwelijks boven den zeespiegel verheft, vloeit het water +uit het hoogere land langzaam af. De tusschenzone reikt niet, zooals de +bovenste, in een vochtigen en bewolkten dampkring, en blijft daardoor +onvruchtbaar. De bosschen in de bovenste zone bestaan uit zeer fraaie +boomvarens, die de kokosnoot van de kust vervangen. Toch moet men zich +niet voorstellen, dat deze bosschen maar eenigszins de wouden van +Brazilië in pracht evenaren. Men kan trouwens niet verwachten, dat +het groot aantal voortbrengselen, waardoor een vasteland zich kenmerkt, +op een eiland voorkomt.</p> +<p>Van het hoogste punt, dat ik bereikte, had men van verre een goed +uitzicht op het eiland Eimeo, dat onder dezelfde souvereiniteit staat +als Tahiti. Boven de hooge en spitse toppen stapelden zich witte +wolkgevaarten, die een eiland vormden aan den blauwen hemel, zooals +Eimeo zelf in den blauwen oceaan. Met uitzondering van eene kleine +doorvaart, <span class="pagenum">[<a id="pb548" href="#pb548" name= +"pb548">548</a>]</span>is het eiland geheel door een koraalrif omringd. +Van verre was daarvan slechts eene smalle, doch scherp begrensde, +schitterend witte streep zichtbaar, waar de golven het eerst de +koraalbank troffen. Steil verrezen de bergen uit het kristallen +watervlak der lagune, die binnen deze smalle witte streep besloten is, +terwijl daarbuiten de deinende waters van den oceaan eene donkere kleur +bezaten. De aanblik was treffend, en kon passend bij eene omlijste +teekening vergeleken worden, waarvan de <span class="corr" id= +"xd20e10561" title="Bron: golvende">golven de</span> lijst, de +<span class="corr" id="xd20e10564" title="Bron: stelle">stille</span> +lagune het papier, en het eiland zelf de teekening voorstellen. Toen ik +des avonds den berg afdaalde, ontmoette ik een man, dien ik met eene +kleine gift verblijd had, en die nu eenige heete gebraden bananen, een +pijnappel en kokosnoten medebracht. Ik ken niets heerlijkers, als men +eene lange wandeling in de brandende zon heeft gedaan, dan de melk +eener jonge kokosnoot. Pijnappels zijn hier zoo overvloedig, dat de +menschen hen even kwistig eten als wij onze rapen. Zij hebben een +voortreffelijken smaak—misschien zelfs beter dan die in Engeland +worden gebruikt; en dit acht ik den hoogsten lof, dien men eene vrucht +kan toezwaaien. Voordat wij aan land gingen, vertolkte de heer Wilson +voor mij aan den Otaheiter, die mij zulk eene attentie bewezen had, dat +ik hem en nog iemand noodig had om mij op een kort uitstapje in het +gebergte te vergezellen.</p> +<p><span class="marginnote">18 November.</span> Des morgens vroeg ging +ik aan land, met eenige levensmiddelen in een tasch bij mij, en twee +wollen dekens voor de gidsen en mijzelven. Deze werden aan de uiteinden +van een langen stok gebonden, dien mijne gidsen vervolgens beurt om +beurt op de schouders droegen. De inboorlingen zijn er aan gewoon een +aan beide einden met 50 pond bezwaarden stok aldus een geheelen dag +lang te dragen. Ik zeide mijn gidsen, dat zij zich van voedsel en +kleêren moesten voorzien; maar zij antwoordden, dat er voedsel +genoeg in het gebergte was, en dat, wat kleêren betrof, zij aan +hunne huid genoeg hadden. Onze tocht leidde door de vallei van +Tia-auru, waardoor eene rivier vloeit, die bij Point Venus in zee valt; +zij is een van <span class="pagenum">[<a id="pb549" href="#pb549" name= +"pb549">549</a>]</span>de hoofdrivieren op het eiland, en ontspringt +aan den voet der hoogste centrale toppen, die zich tot omstreeks 7000 +voet verheffen. Het geheele eiland is zoo bergachtig, dat de eenige weg +om tot het binnenland door te dringen is, de valleien te volgen. In +’t eerst voerde onze weg door bosschen, die de rivier aan +weerszijden begrenzen; en de kijkjes op de centrale toppen, die als +door eene laan met hier en daar een wuivenden kokosboom aan den kant +zichtbaar werden, waren uiterst schilderachtig. Weldra begon de vallei +smaller te worden, en werden de hellingen hooger en steiler. Na eene +wandeling van drie tot vier uren, vonden wij dat het ravijn bijna niet +breeder was dan de bedding van den stroom zelve. Aan den eenen kant +waren de wanden bijna loodrecht; maar wegens de zachte structuur der +vulkanische lagen, groeiden boomen en velerlei planten uit elken +vooruitspringenden rand. Deze wanden waren ongetwijfeld eenige +duizenden voeten hoog en vormden, over het geheel genomen, eene +bergkloof zoo prachtig als ik nooit te voren gezien had. Omstreeks den +middag stond de zon loodrecht boven het ravijn, en de lucht, die koel +en vochtig was, werd nu brandend heet. In de schaduw eener +vooruitspringende rots, aan den voet van een zuilvormig gestolden +lavawand aten wij ons middagmaal. Mijne gidsen hadden zich al een +schotel kleine visch en zoetwater-garnalen verschaft. Zij hadden een +netje bij zich, dat om een hoepel was gespannen, doken hiermeê op +diepe plaatsen en in maalstroomen te water, volgden als otters met open +oogen den visch in hoeken en gaten, en vingen hem.</p> +<p>Te water hebben de Tahitiërs de vlugheid van tweeslachtige +dieren. Ellis verhaalt eene anecdote, die bewijst hoezeer zij zich in +dit element thuis gevoelen. Toen in het jaar 1817 een paard, dat voor +Pomaré<a class="noteref" id="xd20e10576src" href="#xd20e10576" +name="xd20e10576src">2</a> bestemd was, van boord werd geheschen, brak +de strop, en viel het dier te water. <span class="pagenum">[<a id= +"pb550" href="#pb550" name="pb550">550</a>]</span>Onmiddellijk sprongen +de inboorlingen over boord en wendden, al schreeuwend, vruchtelooze +pogingen aan om te helpen, zoodat het dier bijna verdronken was. Maar +nauwelijks bereikten zij het strand, of de geheele bevolking nam de +vlucht en trachtte zich voor het “varken dat een mensch +draagt”—gelijk zij het paard noemden—te +verbergen.</p> +<p>Iets hooger in de vallei verdeelde de rivier zich in drie kleine +stroomen. De twee noordelijke waren onbruikbaar door eene reeks +watervallen, die van den rotsachtigen top van den hoogsten berg omlaag +stortten; en ofschoon ook de derde naar allen schijn ontoegankelijk +was, besloten wij toch hem te volgen. De wanden der vallei waren hier +bijna loodrecht; maar zooals dikwijls met gelaagde gesteenten het geval +is, bevatten die wanden smalle vooruitstekende richels of randen, welke +dicht begroeid waren met wilde bananen, lelie-achtige planten +(<span class="ex">Liliaceae</span>) en andere fraaie +keerkringsgewassen. Op hunne klimtochten langs deze rotsranden, met het +doel vruchten te zoeken, hadden de Otaheiters een pad ontdekt, +waarlangs de geheele steilte kon worden beklommen. De eerste beklimming +van uit de vallei was zeer gevaarlijk, daar wij met behulp van touwen, +die wij bij ons hadden, een steilhellend naakt rotsvlak over moesten. +Hoe iemand ontdekte, dat deze hoogst gevaarlijke plek het eenige punt +was, waar de zijde van den berg beklommen kon worden, is mij een +raadsel. Daarna liepen wij voorzichtig langs een der randen, tot waar +wij een van de drie stroomen bereikten. Deze rand vormde een vlak +terras, waarboven een prachtige waterval van eenige honderden voeten +hoogte omlaag stortte, terwijl daaronder een tweede hooge waterval in +den hoofdstroom der vallei beneden viel. Van deze koele en belommerde +plek maakten wij een omweg, ten einde den overhangenden waterval te +vermijden, en volgden, als te voren, kleine vooruitspringende richels, +waar het gevaar van omlaag te storten door den dichten plantengroei +gedeeltelijk werd opgeheven.</p> +<p>Op het punt waar wij van den eenen richel op een anderen moesten +overgaan, stond een loodrechte rotswand, die den <span class= +"pagenum">[<a id="pb551" href="#pb551" name="pb551">551</a>]</span>weg +versperde. Een der Tahitiërs, een kranige sterke kerel, zette een +boomstam tegen deze rots, klom er tegen op en bereikte vervolgens, door +spleten als steunpunten te gebruiken, den top. Hier bevestigde hij de +touwen aan eene vooruitstekende punt, liet ze toen zakken om onzen hond +en bagage op te trekken, en daarna klommen wij zelven naar boven. Ter +zijde van den rand, waarop de doode boom geplaatst was, had de afgrond +zeker eene diepte van 5–600 voet; en zoo de overhangende varens +en leliën dien niet gedeeltelijk aan het oog hadden onttrokken, +zou ik duizelig zijn geworden, en had niets mij kunnen bewegen het +gevaar te trotseeren. Wij klommen verder: nu eens langs richels, dan +over mesvormige bergkammen, met diepe ravijnen aan weerszijden. In de +Cordilleras heb ik bergen gezien op veel grootere schaal, maar die in +steilte volstrekt niet te vergelijken waren met deze. Des avonds +bereikten wij eene kleine vlakke plek aan de oevers van denzelfden +stroom, dien wij voortdurend gevolgd waren, en die in eene reeks van +watervallen uit het gebergte daalt. Hier sloegen wij ons nachtkwartier +op. Aan beide zijden van het ravijn stonden groote groepen +bergbanaanboomen, beladen met rijpe vruchten. Vele van deze planten +hadden eene hoogte van 20 tot 25 voet, bij een omtrek van 3 tot 4 voet. +Met reepen schors in plaats van touwen, met bamboesstengels als +daksparren, en het groote blad van den banaan als dak bouwden de +Tahitiërs in enkele minuten een uitstekend huis, en maakten van +droge bladeren een zacht bed.</p> +<p>Toen gingen zij vuur maken om ons avondeten te koken. Door een stok +met stompe punt krachtig heen en weer te wrijven in eene holte van een +anderen stok, als wilden zij de groef verdiepen, vatte het zaagsel +eindelijk vuur, en hadden zij licht. Voor dit doel gebruiken zij alleen +eene eigenaardige, witte en zeer lichte houtsoort (<span class= +"ex">Hibiscus tiliaceus</span>)—dezelfde, die ook dient om +stokken te maken voor het dragen van lasten, en de drijvende loefbalken +van hunne kano’s. Het vuur ontstond in enkele secunden; maar voor +iemand, die de kunst niet verstaat, vereischt het de <span class= +"pagenum">[<a id="pb552" href="#pb552" name= +"pb552">552</a>]</span>grootste inspanning. Ik ondervond dit zelf, en +was er zeer trotsch op, dat het mij eindelijk gelukte het zaagsel te +doen ontbranden. De Gaucho in de Pampas volgt eene andere methode; hij +neemt een buigzamen stok van omstreeks 18 inches lengte, drukt het eene +einde tegen zijne borst, het andere spitse in eene holte, die zich in +een stuk hout bevindt, en draait dan snel het gebogen deel rond, +evenals een timmerman zijn centerboor. Toen de inboorlingen een +takkevuurtje gemaakt hadden, legden zij een twintigtal steenen ter +grootte van een cricketbal op het brandende hout, zoodat, toen ongeveer +tien minuten later de takjes verteerd waren, de steenen gloeiden. Van +te voren hadden zij stukjes ossevleesch, visch, rijpe en onrijpe +bananen, alsmede een aantal toppen van den wilden kalfsvoet +(<span class="ex">Arum</span>) in kleine bladstrooken gewikkeld. Deze +groene pakjes werden nu in eene laag tusschen twee lagen heete steenen +gelegd, en alles te zamen met aarde bedekt om geen rook of damp te +laten ontsnappen. In ongeveer een kwartier was het geheele maal +allersmakelijkst gekookt. Nadat de keur van groene pakjes op een dek +van banaanbladeren was gelegd, gebruikten wij ons landelijk maal en +dronken uit eene kokosschaal het koele water van den snelvlietenden +stroom.</p> +<p>Niet zonder bewondering sloeg ik de planten in den omtrek gade. Aan +alle zijden banaanboomwouden, waarvan de vruchten bij hoopen op den +grond lagen te rotten, ofschoon zij in velerlei opzicht als voedsel +dienen. Tegenover ons lag een uitgestrekt en dicht begroeid bosch van +wild suikerriet, terwijl de rivier belommerd werd door de donkergroene +knoestige stammen van den vroeger om zijne sterke bedwelmende +eigenschappen zoozeer vermaarden kawa-struik (<span class= +"ex">Ava</span>). Ik kauwde een stuk en vond, dat het een bijtenden, +onaangenamen smaak had, hetgeen mij terstond zou hebben doen besluiten +de plant voor giftig te verklaren. Dank zij den zendelingen, tiert deze +plant nu alleen in deze diepe ravijnen, onschadelijk voor elk. Dichtbij +zag ik den wilden kalfsvoet, waarvan de wortels, mits goed gekookt, een +degelijk voedsel vormen, terwijl de jonge bladeren beter zijn +<span class="pagenum">[<a id="pb553" href="#pb553" name= +"pb553">553</a>]</span>dan spinazie. Dan waren er de wilde +brood(yams-)wortel, en eene lelie-achtige plant, <span class= +"ex">Ti</span> genaamd, welke hier in overvloed groeit en een zachten, +bruinen, in vorm en grootte op een dik blok hout gelijkenden wortel +bezit. Laatstgenoemde wortel diende ons als dessert, want hij is zoo +zoet als stroop en heeft een aangenamen smaak. Daarenboven waren er +vele andere wilde vruchten, en nuttige gewassen. Behalve het koele +water, leverde de stroom ook aal en rivierkreeft. Inderdaad, ik +bewonderde dit landschap, toen ik het vergeleek met een onbebouwd +gewest in de gematigde streken, en begreep den zin der woorden, dat de +mensch—althans de wilde mensch met zijne slechts ten deele +ontwikkelde geestvermogens—<span class="ex">het kind der +keerkringen is</span>.</p> +<p>Toen de avond begon te vallen, doolde ik onder het duistere lommer +der bananen en volgde den oever verder opwaarts. Mijne wandeling was +echter spoedig ten einde, doordien ik aan een waterval kwam van +2–300 voet hoogte; en boven dezen was er nog een. Ik noem al die +watervallen in dezen enkelen bergstroom, om in ’t algemeen een +denkbeeld te geven van de helling van het land. Het scheen of er op dit +afgelegen plekje waar het water viel, zich nooit een zuchtje van den +wind had doen gevoelen. De dunne randen der groote banaanbladeren, +vochtig van den dauw, waren ongeschonden in plaats van in duizend +reepjes te zijn gespleten, zooals anders meest het geval is. Van onze +verheven standplaats, bijna zwevend tegen de helling van den berg, +hadden wij vluchtige kijkjes op de naburige vallei in de diepte, en +hoog daarboven verrezen de kruinen der centrale bergen, die tot op +60° van het zenith reikten en den westelijken hemel half in het +duister hulden.</p> +<p>Voordat wij ons te slapen legden, viel de oudste Otaheiter op de +knieën, en zeide met gesloten oogen een lang gebed op in zijne +moedertaal. Hij bad zooals een goed christen doen zou, met gepasten +eerbied en onbevreesd dat hij zich door teekenen van vroomheid +belachelijk zou maken. Gedurende den maaltijd zou geen der mannen +voedsel aanraken, zonder vooraf een kort gebed op te zeggen. Reizigers, +die <span class="pagenum">[<a id="pb554" href="#pb554" name= +"pb554">554</a>]</span>denken dat een Tahitiër +alléén bidt wanneer de oogen van den zendeling op hem +gericht zijn, hadden dien nacht maar eens met ons op den berg moeten +slapen. Voordat de morgen aanbrak, viel er eene hevige regenbui; maar +het goede dak van banaanbladeren hield ons droog.</p> +<p><span class="marginnote">19 November.</span> Toen de dag aanbrak +deden mijne vrienden hun morgengebed en maakten, op dezelfde wijze als +den vorigen avond, een uitstekend ontbijt voor ons gereed. Zij zelven +aten er ruimschoots van; en inderdaad moet ik bekennen, dat ik nog +nooit een mensch zooveel heb zien eten. Vermoedelijk zijn hunne +bijzonder ruime magen een gevolg hiervan, dat een groot deel van hunne +spijs uit vruchten en groenten bestaat, die in een gegeven volume een +betrekkelijk klein quantum voedsel bevatten. Naar ik later vernam, was +ik onbewust de oorzaak, dat mijne gidsen eene van hunne eigen wetten en +besluiten overtraden. Ik had nl. eene flesch met spiritualiën bij +mij, waarvan zij niet weigeren konden iets te gebruiken; maar telkens +als zij een teugje dronken, legden zij hunne vingers op den mond en +prevelden het woord: “Zendeling.” Ofschoon het gebruik van +den kawastruik belet was, werd vóór omstreeks twee jaren +door den invoer van spiritualiën dronkenschap zeer algemeen. De +zendelingen bewogen toen enkele goedgezinde mannen, die zagen dat hun +land snel in zijn verderf liep, om te zamen een +“Matigheidsgenootschap” op te richten. Hetzij uit +overtuiging of uit schaamte, lieten alle hoofden en de koningin zelve +zich eindelijk tot aansluiting bij dat genootschap bewegen. +Onmiddellijk werd eene wet uitgevaardigd, dat geen spiritualiën op +het eiland mochten worden ingevoerd, en dat de kooper en verkooper van +het verboden artikel met boete zou worden gestraft. Eene merkwaardig +rechtvaardige daad was, dat men een zekeren tijd toestond om den +aanwezigen voorraad te verkoopen, voordat de wet in werking trad. Maar +toen dit plaats had, werd er een algemeen onderzoek ingesteld, waarbij +zelfs de huizen der zendelingen niet verschoond bleven, en werd al de +“ava” (zooals de inboorlingen alle <span class= +"pagenum">[<a id="pb555" href="#pb555" name= +"pb555">555</a>]</span>brandende geestrijke dranken noemen) op den +grond gestort. Denkt men aan de gevolgen der onmatigheid op de +inboorlingen zoowel van Noord- als Zuid-Amerika, dan zal men, denk ik, +toegeven dat ieder die het wèl meent met Tahiti, geen gewone +mate van dankbaarheid aan de zendelingen verschuldigd is. Zoolang het +kleine eiland St.-Helena onder het bestuur der Oost-Indische Compagnie +stond, mochten spiritualiën om het groote nadeel, dat zij +veroorzaakt hadden, niet worden ingevoerd; maar uit de Kaap de Goede +Hoop werd wijn geleverd. Het is een treffend en niet zeer streelend +feit, dat in hetzelfde jaar toen spiritualiën verkocht mochten +worden op St.-Helena, het gebruik daarvan op Tahiti bij volkswil werd +afgeschaft.</p> +<p>Na het ontbijt vervolgden wij onzen tocht. Daar mijn doel +alléén was iets van het middenlandschap te zien, keerden +wij langs een ander pad, dat naar de hoofdvallei beneden voerde, terug. +Een eind weegs volgden wij een hoogst ingewikkeld pad, dat +spiraalvormig om de helling van den berg liep, aan welks voet de vallei +lag, en trokken in de minder steile gedeelten door uitgestrekte +boschjes wilde banaanboomen. Met hunne naakte, getatoueerde lichamen en +hunne met bloemen versierde hoofden, zouden onze gidsen onder het +duistere lommer dezer boschjes een fraai type hebben gevormd van +menschen, die een oerwoud bewonen. Bij onze daling volgden wij eene +reeks van uiterst smalle bergkammen, die over groote afstanden zoo +steil waren als een ladder, maar alle met planten begroeid. Wat den +tocht zoo vermoeiend maakte, was de buitengewone zorg, waarmeê +hier elke voetstap moest worden gewogen. Telkens als ik van deze hooge, +mesvormige bergkammen de oogen over het land liet gaan, verwonderde ik +mij over deze afgronden en ravijnen, en was de indruk van dit smalle +steunpunt uit bijna dezelfde, als hij voor iemand in een luchtballon +moet zijn. Bij deze daling behoefden wij slechts eens de touwen te +gebruiken, en wel op het punt, waar wij in de hoofdvallei kwamen. Hier +sliepen wij onder denzelfden rotswand, waar wij den vorigen dag gegeten +hadden; maar ofschoon de <span class="pagenum">[<a id="pb556" href= +"#pb556" name="pb556">556</a>]</span>nacht helder was, heerschte in de +diepe, nauwe bergkloof eene ondoordringbare duisternis.</p> +<p>Voordat ik dit land zag, kon ik moeilijk twee feiten begrijpen, +waarvan Ellis melding maakt, nl., dat de overwonnen Otaheiters, die na +de moordende veldslagen in vroeger tijden in het leven waren gebleven, +met een handvol mannen eene geheele menigte konden weerstaan. +Inderdaad, ik erken, dat op de plek waar onze Otaheiter den dooden +boomstam tegen den rotswand zette, zes man met gemak eenige duizenden +konden afslaan. Ten tweede: dat er na de invoering van het christendom +wilde Otaheiters in de bergen leefden, wier schuilhoeken aan de meer +beschaafde bewoners onbekend waren.</p> +<p><span class="marginnote">20 November.</span> Vroeg in den morgen +gingen wij op weg en bereikten des middags Matavai, nadat wij onderweg +een grooten troep knappe, sterk gebouwde mannen waren tegengekomen, die +wilde bananen gingen zoeken. Ik bevond, dat het schip wegens de moeite +om water in te nemen zich naar de haven van Papawa had begeven, en +wandelde nu terstond daarheen. Deze haven is eene zeer aardige plek; de +kreek is omringd door klippen, en het water is er zoo effen als in een +meer, terwijl de bebouwde grond met zijne schoone voortbrengselen, +waartusschen hier en daar eene hut ligt, tot dicht bij den waterkant +reikt.</p> +<p>Op grond van de verschillende verhalen, die ik vóór +mijn bezoek aan deze eilanden gelezen had, was ik zeer verlangend mij +door eigen waarneming een oordeel te vormen over de zedelijke +gesteldheid der bewoners, ofschoon, zooals vanzelf spreekt, dit oordeel +zeer oppervlakkig moest zijn. Ten allen tijde hangen de eerste +indrukken zeer veel af van onze vooraf verkregen begrippen. Mijne +begrippen waren ontleend aan de <span class="ex">Polynesian +Researches</span> van Ellis, een bewonderenswaardig en hoogst +belangwekkend boek, maar dat natuurlijk alles uit een gunstig oogpunt +beziet; dan uit Beechey’s Reis, en eindelijk uit het werk van +Kotzebue, dat sterk tegen het geheele zendelingenstelsel gekant is. +<span class="pagenum">[<a id="pb557" href="#pb557" name= +"pb557">557</a>]</span>Hij, die deze drie verhalen vergelijkt, zal, +denk ik, een vrij nauwkeurig begrip krijgen van den tegenwoordigen +toestand op Tahiti. Een mijner indrukken, dien ik aan de twee laatste +autoriteiten ontleende, was beslist onjuist, nl. dat de Otaheiters een +neerslachtig ras waren geworden, dat bevreesd was voor de zendelingen. +Van het laatste zag ik geen spoor, tenzij dat vrees en eerbied onder +denzelfden naam mogen doorgaan. In plaats dat misnoegdheid hun gewone +stemming is, geloof ik, dat men in Europa moeilijk half zooveel +opgeruimde en tevreden gezichten bijeen zou kunnen brengen. Heftig +vaart men uit tegen het verbod van fluit en dans, als dwaas en +verkeerd; en de meer dan presbyteriaansche manier van rustdagvieren +beschouwt men in een dergelijk licht. Ik wil echter den schijn niet +aannemen over deze punten eene meening te voeren, in strijd met +personen, die evenveel jaren, als ik dagen, op het eiland gewoond +hebben.</p> +<p>Over het geheel schijnen mij de zedelijkheid en godsdienst der +bewoners hoogst lofwaardig toe. Velen zijn er, die nog scherper dan +Kotzebue zoowel de zendelingen en hun stelsel aanvallen, als de +gevolgen daardoor teweeg gebracht. Zij, die zoo spreken, vergelijken +nooit den tegenwoordigen toestand van het eiland met dien van slechts +20 jaren vroeger, noch met dien van het hedendaagsche Europa, maar +meten <span class="corr" id="xd20e10648" title="Bron: hen">hem</span> +af naar den hoogen maatstaf van evangelische volmaaktheid. Zij +verwachten, dat de zendelingen zullen uitvoeren wat de Apostelen zelven +niet vermochten. Voor zoover de zedelijkheid van een volk bij dezen +hoogen maatstaf te kort komt, werpt men een blaam op den zendeling, in +plaats van hem te prijzen voor hetgeen hij heeft tot stand gebracht. +Men vergeet, of wil niet bedenken, dat menschenoffers en de macht eener +afgodspriesterschap; een stelsel van verdorvenheid, dat nergens ter +wereld zijne wederga vond; ook kindermoord als een gevolg van dit +stelsel, en bloedige oorlogen waarin de overwinnaars vrouwen noch +kinderen spaarden—dat al deze gruwelen hebben opgehouden te +bestaan, en dat oneerlijkheid, onmatigheid en <span class= +"pagenum">[<a id="pb558" href="#pb558" name= +"pb558">558</a>]</span>losbandigheid door de invoering van het +christendom aanmerkelijk zijn verminderd. Dat een reiziger deze dingen +vergeet, getuigt van grove ondankbaarheid, want mocht hij ooit gevaar +loopen op eene onbekende kust schipbreuk te lijden, dan zal hij met de +meeste vroomheid bidden, dat het woord van den zendeling ook daarheen +worde overgebracht.</p> +<p>Op het punt van zedelijkheid maakt vrouwendeugd, zooals dikwijls +gezegd is, de meeste uitzonderingen. Maar voordat men haar te streng +berispt, zal het goed zijn zich de tooneelen duidelijk voor den geest +te roepen, door Kapitein Cook en Banks beschreven, waarin de +grootmoeders en moeders van het tegenwoordige ras eene rol speelden. +Zij, die het strengst zijn, dienden in ’t oog te houden, hoezeer +de zedelijkheid der vrouwen in Europa afhangt van het stelsel, dat +moeders vroegtijdig tegenover hare dochters in acht nemen, en hoeveel +daarvan in elk bijzonder geval aan de voorschriften van den godsdienst +te danken is. Maar het is nutteloos met zulke praters te redetwisten! +Ik geloof dat zij, teleurgesteld door de ontdekking dat de +losbandigheid niet meer zoo ruim baan heeft als vroeger, geen achting +willen hebben voor eene zedelijkheid, die zij niet in praktijk wenschen +te brengen, noch voor een godsdienst, dien zij onderschatten, zoo niet +verachten.</p> +<p><span class="marginnote">Zondag, 22 November.</span> De haven van +Papéite (of Papeete), waar de koningin verblijf houdt, kan als +de hoofdstad van Tahiti beschouwd worden; ook is zij de zetel der +regeering en het brandpunt van scheepvaart. Kapitein Fitz-Roy, +vergezeld van eenige personen, ging hier dezen dag eene +godsdienstoefening bijwonen, eerst in de Tahitische taal, en vervolgens +in het Engelsch. Pritchard, het hoofd der zendelingen, nam den dienst +waar. De kapel bestond uit eene groote, luchtige, houten loods, die +overvol was met zindelijke, nette menschen van elken leeftijd en beide +seksen. In de mate van aandacht, die de toehoorders schenen te hebben, +werd ik eenigszins teleurgesteld; maar ik geloof, dat dit kwam door +mijne te hoog gespannen verwachtingen. In allen gevalle waren die +<span class="pagenum">[<a id="pb559" href="#pb559" name= +"pb559">559</a>]</span>houding en stemming naar het uiterlijk geheel +dezelfden als in eene Engelsche kerk op het <span class="corr" id= +"xd20e10661" title="Bron: platte land">platteland</span>. Het zingen +van de psalmen was bepaald zeer aangenaam; maar de taal van den +preekstoel, ofschoon vloeiend gesproken, klonk niet mooi; en een +voortdurend herhalen van woorden, als: <span class="ex">tata ta</span>, +<span class="ex">mata mai</span>, maakte haar eentonig. Na afloop van +den Engelschen dienst, keerde een deel van ons gezelschap te voet naar +Matavai terug. Het was eene aangename wandeling, nu eens langs het +zeestrand, dan weer onder het lommer der talrijke fraaie boomen.</p> +<p>Omstreeks twee jaren geleden was een klein schip onder Engelsche +vlag door eenige bewoners der Lage Eilanden geplunderd, die toen onder +de heerschappij der koningin van Tahiti stonden. Algemeen geloofde men, +dat de bedrijvers tot deze daad waren aangespoord door eenige +onbezonnen wetten, welke hare majesteit had uitgevaardigd. De eisch tot +schadeloosstelling van den kant der Britsche regeering werd ingewilligd +en eene som van bijna 3000 dollar werd aangeboden, te betalen op 1 +September 1835. De Commodore te Lima gelastte kapitein Fitz-Roy +onderzoek naar deze schuld te doen, en bij niet-betaling voldoening te +eischen. Overeenkomstig dien last verzocht de kapitein om een onderhoud +met koningin Pomaré, die later zulk eene vermaardheid kreeg door +de slechte behandeling, welke zij van de Franschen ondervond. Wat toen +plaats had, zal ik, sedert kapitein Fitz-Roy zijn belangrijk rapport +uitbracht, niet pogen te beschrijven. Het geld scheen niet betaald te +zijn, misschien omdat de aangevoerde redenen wat dubbelzinnig waren; +maar overigens kan ik niet genoeg onze algemeene verbazing uitdrukken +over den fijnen tact, de gezonde taal, de gematigdheid, openhartigheid +en snelle beslissing, die allerwege aan den dag werden gelegd. Ik +geloof, dat wij allen de bijeenkomst verlieten met een geheel anderen +dunk omtrent de Tahitiërs, dan wij bij onze binnenkomst hadden. De +hoofden en het volk besloten in te schrijven en zoo het tekort aan te +vullen. Toen kapitein Fitz-Roy opmerkte, dat het hard voor hen was +wegens de misdaden <span class="pagenum">[<a id="pb560" href="#pb560" +name="pb560">560</a>]</span>van andere eilanders hun persoonlijk +eigendom op te offeren, antwoordden zij, dat zij hem dankbaar waren +voor zijne opmerking, maar dat Pomaré hunne koningin was, en zij +besloten hadden haar in deze moeilijke aangelegenheid te helpen. Dit +besluit en de snelle uitvoering er van—want den volgenden morgen +vroeg werd er eene inschrijving geopend—voltooiden op volmaakte +wijze dit zeer merkwaardig geval van loyauteit en fijnen tact.</p> +<p>Nadat de voornaamste bespreking was afgeloopen, maakten verscheidene +hoofden van de gelegenheid gebruik om kapitein Fitz-Roy een aantal +schrandere vragen te doen over internationale gebruiken en wetten, die +betrekking hadden op het behandelen van schepen en vreemdelingen. Voor +sommige punten werd de wet, na genomen besluit, op staanden voet +mondeling uitgevaardigd. Dit Tahitische parlement duurde verscheidene +uren, en toen het geëindigd was, noodigde kapitein Fitz-Roy +koningin Pomaré tot een bezoek aan de <span class= +"ex">Beagle</span>.</p> +<p><span class="marginnote">25 November.</span> Des avonds werden vier +booten afgezonden, om hare majesteit in te halen. Het schip was in +vlaggetooi, en bij hare komst aan boord zat de bemanning in de raas. +Zij werd door de meeste hoofden vergezeld. Allen gedroegen zich zeer +netjes, vroegen om niets, en schenen met de geschenken van kapitein +Fitz-Roy zeer verblijd. De koningin is eene groote, plompe vrouw, +zonder eenige schoonheid, bevalligheid of waardigheid. Zij heeft +slechts één koninklijke eigenschap, nl., dat de +uitdrukking van haar gezicht, die eenigszins knorrig of gemelijk is, +onder alle omstandigheden volmaakt strak blijft. Onze vuurpijlen werden +het meest bewonderd; en na elke ontploffing kon men van het donkere +strand rondom de baai een geluid “o! o!” hooren. Maar ook +het gezang der matrozen werd zeer bewonderd, en een van de onstuimigste +liederen trok zoozeer de aandacht der koningin, dat zij opmerkte +<span class="corr" id="xd20e10683" title="Niet in bron">dat</span> dit +stellig geen <span class="ex">psalm</span> kon zijn! Het koninklijk +gezelschap keerde eerst na middernacht naar het strand terug. +<span class="pagenum">[<a id="pb561" href="#pb561" name= +"pb561">561</a>]</span></p> +<p><span class="marginnote">26 November.</span> Des avonds zetten wij, +begunstigd door een zachte strandbries, koers naar Nieuw-Zeeland; en +toen de zon onderging, wierpen wij een afscheidsblik op de bergen van +Tahiti, het eiland, waaraan elk reiziger zijn cijns van bewondering +heeft betaald.</p> +<hr class="tb"> +<p><span class="marginnote">19 December.</span> Na eene reis van 23 +dagen zagen wij des avonds Nieuw-Zeeland in de verte liggen. Wij kunnen +nu zeggen, dat wij den Stillen Oceaan bijna zijn overgetrokken. Om de +onmetelijke uitgestrektheid van deze zee te begrijpen, moet men haar +<span class="corr" id="xd20e10700" title= +"Bron: over zeilen">overzeilen</span>. Op onze snelle vaart van eenige +weken achtereen zagen wij niets dan lucht, en den blauwen, diepen, +diepen oceaan! Zelfs binnen de archipels zijn de eilanden niets dan +stippen, die op grooten afstand van elkander liggen. Gewoon, als wij +zijn, aan kaarten op kleine schaal geteekend en waarop eilandenstippen, +schaduwen en namen zich verdringen, kunnen wij geen juist begrip +krijgen van de uiterst kleine verhouding, waarin het droge land staat +tot dit uitgestrekte watervlak. De meridiaan der tegenvoeters was +óók gepasseerd, zoodat wij van nu af de gelukkige +gedachte omdroegen, dat elke zeemijl verder er weer eene dichter bij +Engeland was. Deze tegenvoeters wekken oude herinneringen van +kinderlijken twijfel en verwondering bij ons op. Nog daags te voren +keek ik verlangend naar dien hemelcirkel uit, als het zekere baken van +onze reis naar huis; maar nu ik hem gevonden heb, beschouw ik al zulke +rustpunten voor ’s menschen verbeelding als schaduwen, die de +reizende mensch toch niet kan grijpen! Onlangs heeft een storm, die +eenige dagen duurde, ons ruimschoots stof tot nadenken gegeven over +hetgeen ons op de lange reis naar huis misschien te wachten staat, en +zoo ernstig mogelijk naar het einde er van doen verlangen.</p> +<p><span class="marginnote">21 December.</span> Vroeg in den morgen +zeilden wij de Eilanden-Baai binnen, bleven eenige uren bij de monding +<span class="pagenum">[<a id="pb562" href="#pb562" name= +"pb562">562</a>]</span>totdat wij windstil lagen, en bereikten niet +vóór den middag de ankerplaats. Het land is heuvelachtig, +maar heeft eene vlakke omgrenzing, en wordt bespoeld door talrijke +zeearmen, die van de baai uit diep in het land dringen. Van verre +schijnt de oppervlakte uit grof weiland te bestaan, maar in +werkelijkheid is dit niet anders dan varen. Op de meer verwijderde +bergen, evenals in enkele gedeelten der valleien, is eene groote +oppervlakte boschland. De algemeene tint van het landschap is niet +bepaald heldergroen en gelijkt op die van het land niet ver ten zuiden +van Concepcion in Chili. Op vele punten der baai liggen kleine dorpen +met aardig uitziende vierkante huizen, die zich tot dicht bij den +waterkant uitstrekken. Drie walvischschepen lagen voor anker, en nu en +dan voer eene kano van de eene kust naar de andere. Op deze +uitzonderingen na, heerschte in den geheelen omtrek eene buitengewone +kalmte. Slechts een enkele kano voer ons op zijde. Die stilte en de +aanblik van het geheele landschap vormden eene merkwaardige en niet +zeer aangename tegenstelling met onze blijde en luidruchtige +verwelkoming op Tahiti.</p> +<p>Des namiddags gingen wij aan land en begaven ons naar eene der +grootere huizengroepen, die nauwelijks den naam van dorp verdiende. Zij +heet Pahia, is de verblijfplaats der zendelingen en bevat geen andere +inlandsche bewoners dan dienstpersoneel en arbeiders. In de nabijheid +der Eilanden-Baai bedroeg het getal Engelschen met inbegrip van hunne +gezinnen tusschen de 2 en 300. Alle landhuisjes, waarvan vele +witgepleisterd zijn en er zeer netjes uitzien, behooren aan de +Engelschen. De hutten der inboorlingen zijn zoo klein en armzalig, dat +men ze van verre nauwelijks kan onderscheiden. Te Pahia bood het +gezicht van de Engelsche bloemen in de tuinen vóór de +huizen een zeer aangenaam schouwspel: er waren rozen in verschillende +soorten, kamperfoelie,<a class="noteref" id="xd20e10712src" href= +"#xd20e10712" name="xd20e10712src">3</a> jasmijnen,<a class="noteref" +id="xd20e10716src" href="#xd20e10716" name="xd20e10716src">4</a> en +stammen, ja geheele hagen met eglantieren.<a class="noteref" id= +"xd20e10720src" href="#xd20e10720" name="xd20e10720src">5</a> +<span class="pagenum">[<a id="pb563" href="#pb563" name= +"pb563">563</a>]</span></p> +<p><span class="marginnote">22 December.</span> Des morgens ging ik uit +wandelen, maar ontdekte spoedig, dat het land zeer ontoegankelijk was. +Alle heuvels zijn dicht begroeid met hooge varens, benevens een lagen +struik in den vorm van een cipres, en nog zeer weinig grond is +ontboscht of bebouwd. Ik beproefde het toen aan het strand; maar hetzij +ik rechts of links ging, overal werd mijne wandeling spoedig door +zoutwater-kreken en diepe beken gestuit. De gemeenschap tusschen de +bewoners van de verschillende deelen der baai wordt (evenals op +Chiloë) bijna geheel door booten onderhouden. Tot mijne +verwondering ontdekte ik, dat bijna elke heuvel, dien ik beklom, in +vroeger tijd meer of minder versterkt was geweest. In de toppen waren +trappen of achtereenvolgende terrassen gehouwen, en dikwijls bleken zij +door diepe loopgraven beschermd te zijn. Later ontdekte ik, dat de +voornaamste heuvels landwaarts in eveneens eene kunstmatige omgrenzing +vertoonden. Deze voormalige sterkten, door kapitein Cook zoo dikwijls +onder den naam van <span class="ex">hippah’s</span> vermeld, +noemt men <span class="ex">Pah’s</span>, waarbij het verschil in +uitspraak alleen aan het voorvoegsel is toe te schrijven.</p> +<p>Dat de <span class="ex">Pah’s</span> vroeger veel gebruikt +werden, bleek uit de stapels weekdierschalen en de kuilen waarin men +aardappels placht te bewaren, zooals mij verteld werd. Daar op deze +heuvels geen water was, konden de verdedigers nooit een lang beleg +doorstaan, maar alleen overhaaste uitvallen doen om te plunderen, +waartoe dan de achtereenvolgende terrassen eene goede bescherming +zullen geboden hebben. De algemeene invoer van vuurwapenen heeft het +geheele stelsel van oorlogvoeren veranderd, en eene open ligging op den +top van een heuvel is nu niet alleen nutteloos, maar wat erger is, +gevaarlijk. Bijgevolg worden de <span class="ex">Pah’s</span> +tegenwoordig altijd op een vlak stuk gronds gebouwd. Zij bestaan uit +eene dubbele palissadeering van dikke, lange palen, in eene zigzag-lijn +opgesteld, zoodat elk deel van het terrein bestreken kan worden. Binnen +de palissadeering ligt een hoop opgeworpen aarde, waarachter de +verdedigers veilig <span class="pagenum">[<a id="pb564" href="#pb564" +name="pb564">564</a>]</span>kunnen uitrusten of hunne vuurwapenen +aanleggen. Soms loopen er lage, overwelfde gangen over den vlakken +grond naar de borstwering, waardoor de bezetting naar de palissadeering +kan kruipen, om den vijand te verkennen. Rev. W. Williams, die mij dit +verhaalde, voegde er bij, dat hij in een Pah stut- of steunwanden had +gevonden, die naar de binnen- of beschutte zijde van den aardheuvel +uitstaken. Op zijne vraag aan het opperhoofd naar het nut hiervan, +antwoordde deze, dat als eenige zijner manschappen vielen, hunne +makkers niet de lijken mochten zien, waardoor zij den moed zouden +verliezen. Deze Pah’s worden door de Nieuw-Zeelanders als zeer +volmaakte verdedigingsmiddelen beschouwd, want de aanvallers zijn nooit +zoo goed georganiseerd, dat zij in gesloten gelederen naar de +palissadeering stormen, deze omhakken en een bres maken. Als een stam +ten oorlog gaat, kan het hoofd nooit den eenen troep hier en dan +anderen daar commandeeren, want ieder man vecht op de manier die hem +het beste bevalt; en om één voor één eene +palissadeering te naderen, die met vuurwapenen verdedigd wordt, schijnt +den aanvallers terecht een wisse dood toe. Ik denk niet, dat ergens ter +wereld een krijgshaftiger volk te vinden zal zijn, dan de +Nieuw-Zeelanders. Hunne houding toen zij voor het eerst een schip zagen +(volgens het verhaal van kapitein Cook) bewijst dit duidelijk;<a class= +"noteref" id="xd20e10745src" href="#xd20e10745" name= +"xd20e10745src">6</a> en de handeling om hagelbuien van steenen naar +zulk een groot en vreemd gevaarte te werpen, alsmede hunne uitdaging +tot het scheepsvolk: “Komt aan land en wij zullen u allen dooden +en opeten,” getuigen van ongewone driestheid. Deze oorlogzuchtige +geest blijkt ook uit vele hunner gewoonten en zelfs uit de minste +handelingen. Als een Nieuw-Zeelander geslagen wordt, al is het ook uit +gekheid, moet die slag worden teruggegeven; en daarvan zag ik een +voorbeeld tegenover een onzer officieren.</p> +<p>Door de toenemende beschaving is er tegenwoordig veel <span class= +"pagenum">[<a id="pb565" href="#pb565" name= +"pb565">565</a>]</span>minder oorlog, uitgenomen tusschen enkele +zuidelijke stammen. Ik hoorde eene eigenaardige anecdote vertellen van +een voorval, dat eenigen tijd geleden in het zuiden plaats had. Een +zendeling bezocht een opperhoofd, die zijn stam ten oorlog rustte: de +musketten waren schoon en gepoetst, en de munitie lag gereed. Nadat hij +lang over het nuttelooze van den oorlog had gesproken, en gewezen op de +geringe beleediging, die hem had uitgelokt, was het opperhoofd zeer in +zijn besluit geschokt en scheen te aarzelen; maar eindelijk viel het +hem in, dat een zijner vaatjes kruit in slechten staat verkeerde, en +niet lang meer goed zou blijven. Dit werd als een onwederlegbaar bewijs +aangevoerd voor de noodzakelijkheid om den oorlog onmiddellijk te +verklaren: immers, men mocht er niet aan denken zooveel goed kruit te +laten bederven! En dit argument gaf den doorslag. De zendelingen +vertelden mij, dat bij Shongi—het opperhoofd dat Engeland +bezocht—de zucht naar oorlog de eenige en bestendige drijfveer +was van al zijne handelingen. De stam, waarvan hij het voornaamste +hoofd was, werd eens door een anderen stam aan de Thames-rivier +veelvuldig lastig gevallen. Alle mannen van Shongi’s stam zwoeren +daarop een duren eed, dat als hun knapen volwassen en krachtig genoeg +zouden zijn, zij deze beleedigingen nimmer zouden vergeten noch +vergeven. Het gestand doen van dien eed schijnt de hoofdreden te zijn +geweest, waarom Shongi naar Engeland ging; en eenmaal hier, was het +zijn eenig doel. Geschenken werden alléén op prijs +gesteld, wanneer zij in wapenen konden worden omgezet; van de kunsten +boezemden alleen zoodanige hem belang in, die op het maken van wapenen +betrekking hadden. Te Sydney ontmoette Shongi door een zonderling +toeval het vijandig opperhoofd van de Thames-rivier ten huize van den +heer Marsden. Hunne houding over en weer was beleefd, maar Shongi +vertelde hem, dat hij nooit zou ophouden zijn land te beoorlogen, als +hij op Nieuw-Zeeland terug was. De uitdaging werd aangenomen, en na +zijn terugkeer volvoerde Shongi zijne bedreiging tot de laatste letter. +De stam aan de Thames-rivier <span class="pagenum">[<a id="pb566" href= +"#pb566" name="pb566">566</a>]</span>werd geheel overhoop geworpen, en +het hoofd zelf, tot wien de uitdaging gericht was, gedood. Hoewel +Shongi zulke diepgewortelde gevoelens van haat en wraak koesterde, +wordt hij beschreven als iemand, die eene goede inborst bezat.</p> +<p>Des avonds ging ik met kapitein Fitz-Roy en een der zendelingen, den +heer Baker, een bezoek brengen aan Kororadika. Wij wandelden het dorp +door, en zagen en praten met verscheidene lieden, zoo mannen, vrouwen +als kinderen. Den Nieuw-Zeelander ziende, vergelijkt men hem terecht +met den Tahitiër, want beiden behooren tot dezelfde +menschen-species.<a class="noteref" id="xd20e10759src" href= +"#xd20e10759" name="xd20e10759src">7</a> De vergelijking valt echter +zeer ten nadeele van den Nieuw-Zeelander uit. Deze moge al wat meer +energie bezitten, in alle andere opzichten is zijne hoedanigheid van +eene veel lagere orde. Een enkele blik op hunne gelaatsuitdrukking +overtuigt ons, dat de een een wilde, de ander een beschaafd mensch is. +Op geheel Nieuw-Zeeland zou men te vergeefs een man zoeken met het +gelaat en voorkomen van het oude Tahitische stamhoofd Utamme. +Ongetwijfeld geeft de buitengewone manier, waarop hier het tatoueeren +geschiedt, eene ongewone uitdrukking aan hun gezicht. De samengestelde +doch symmetrische figuren, die het geheele gezicht bedekken, +verbijsteren en misleiden een ongeoefend oog, terwijl bovendien de +diepe insnijdingen, door verstoring van het spel der peripherische +spieren, waarschijnlijk eene uitdrukking van stroeve onbeweeglijkheid +voortbrengen. Maar behalve dit, vertoont het oog eene flikkering, die +niets anders dan list en wreedheid kan beteekenen. Hunne lichamen zijn +groot en forsch, doch in fraaiheid van vormen niet te vergelijken bij +die der arbeidersklassen op Tahiti.</p> +<p>Zoowel zij zelven als hunne huizen zijn onzindelijk, vuil en +walgelijk; het denkbeeld om lichaam of kleêren te wasschen +schijnt nooit in hun hoofd op te komen. Ik zag een opperhoofd, die een +hemd droeg, zwart van de korsten vuil, <span class="pagenum">[<a id= +"pb567" href="#pb567" name="pb567">567</a>]</span>en die op mijne vraag +hoe dit zoo morsig was, verwonderd antwoordde:</p> +<p>“Ziet gij dan niet, dat het een oud hemd is?”</p> +<p>Enkele mannen dragen hemden; maar de gewone kleeding bestaat uit een +of twee groote wollen dekens, die meestal zwart zien van het vuil en op +zeer ongemakkelijke, lompe manier over de schouders zijn geworpen. +Enkele voorname hoofden hebben eene passende kleeding van Engelsche +stoffen, die echter alleen bij hooge gelegenheden worden gedragen.</p> +<p><span class="marginnote">23 December.</span> Op eene plaats, genaamd +Waimate, die omstreeks 15 mijlen van de Eilanden-Baai en halverwegen +tusschen de oost- en westkusten ligt, hebben de zendelingen eenig land +gekocht, met het doel dit te bebouwen. Het was daar dat ik een bezoek +ging brengen bij den heer W. Williams, die mij op mijn verzoek hiertoe +had uitgenoodigd en bij wien ik geïntroduceerd was. Bushby, de +Britsche resident, bood aan mij in zijne boot mede te nemen door eene +kreek, waar ik een fraaien waterval zou zien, en welke tevens mijne +wandeling zou bekorten. Ook verschafte hij mij een gids. Op zijne vraag +aan een naburig hoofd om mij een geschikt man aan te wijzen, bood het +hoofd zich zelf aan; maar zoo groot was zijne onwetendheid omtrent de +waarde van het geld, dat hij eerst vroeg hoeveel pond ik hem zou geven, +en later met twee dollars tevreden was. Toen ik het hoofd een zeer +klein pak liet zien, dat ik wilde laten dragen, moest hij met alle +geweld een slaaf nemen. Deze trotsche neigingen beginnen nu te slijten; +maar vroeger zou een hoofdpersoon liever zijn gestorven, dan de +vernedering ondergaan ook zelfs den kleinsten last te dragen. Mijn +metgezel, voorheen een groot krijgsoverste, was een vlug, bedrijvig man +met een geheel getatoueerd gezicht en eene vuile deken tot kleeding. +Hij scheen met Bushby op zeer goeden voet te staan, ofschoon zij +dikwijls samen getwist hadden. Bushby deed mij de opmerking, dat op +oogenblikken, als deze inboorlingen het meest snoeven, eene kleine +dosis kalme spotternij hun menigmaal het zwijgen <span class= +"pagenum">[<a id="pb568" href="#pb568" name= +"pb568">568</a>]</span>oplegt. Zoo was dit opperhoofd eens bij hem +gekomen en had op snoevenden toon gezegd:</p> +<p>“Een groot opperhoofd, een beroemd man en mijn vriend is bij +mij op bezoek gekomen. Gij moet hem wat goeds te eten geven, fraaie +geschenken aanbieden, enz...”</p> +<p>Bushby had hem zijne redevoering laten uitspreken en toen op kalmen +toon geantwoord:</p> +<p>“Wat zou uw slaaf dan anders voor u doen?”</p> +<p>Met een zeer grappig gebaar had de man toen zijne opsnijderij +gestaakt.</p> +<p>Eenigen tijd geleden had de heer Bushby een veel ernstiger aanval te +doorstaan. Een opperhoofd poogde met zijn troep midden in den nacht in +zijn huis te dringen; en toen dit niet zoo gemakkelijk ging, openden +zij een levendig geweervuur. Bushby werd licht gewond; maar eindelijk +moest de troep wijken. Kort daarna ontdekte men wie de aanvaller was, +en had eene algemeene samenkomst der hoofden plaats om het geval te +bespreken. De Nieuw-Zeelanders beschouwden het als zeer misdadig, op +grond dat de aanval bij nacht was geschied en Bushby ziek te bed lag. +Zeer tot hunne eer, gold deze laatste omstandigheid algemeen als reden +om Bushby in bescherming te nemen. En zoo besloten de hoofden, het land +van den aanvaller ten bate van den koning van Engeland verbeurd te +verklaren. Deze krasse handelwijze, om een opperhoofd, een gelijke, +zóó te vervolgen en te straffen, was echter geheel zonder +voorbeeld. Bovendien verloor de aanvaller de aanspraak op de achting +zijner gelijken; en dit werd door de Engelschen als van meer gewicht +beschouwd dan de verbeurdverklaring van zijn land.</p> +<p>Op het oogenblik dat de boot van wal stak, stapte er een tweede +opperhoofd in, die alleen voor zijn pleizier de kreek eens op en neer +wilde varen. Nooit zag ik een terugstootender en woester uitdrukking +dan op het gezicht van dezen man. Onmiddellijk trof het mij, dat ik +ergens zijn evenbeeld gezien had, en eindelijk herinnerde ik mij dat +dit was op een der teekeningen van Retzsch bij Schiller’s ballade +<span class="pagenum">[<a id="pb569" href="#pb569" name= +"pb569">569</a>]</span>“Fridolin”, waar twee mannen Robert +in het brandende open fornuis duwen.<a class="noteref" id= +"xd20e10794src" href="#xd20e10794" name="xd20e10794src">8</a> Het +woeste opperhoofd geleek op den man, die zijn arm op Robert’s +borst legt. De gelaatsuitdrukking sprak hier waarheid: dit opperhoofd +was een bekend moordenaar geweest, en was een berucht lafaard +bovendien. Op het punt, waar de boot landde, vergezelde Bushby mij een +kort eind den weg op. Ik kon toen niet nalaten de koele onbeschaamdheid +te bewonderen, waarmede de oude grijze booswicht, die in de boot bleef +liggen, Bushby naschreeuwde:</p> +<p>“Blijf niet te lang weg; het zou mij vervelen hier te moeten +wachten.”</p> +<p>Wij begonnen nu onze wandeling. De weg liep langs een goed gebaand +pad, aan weerszijden begroeid met het hooge varenkruid, dat het geheele +land bedekt. Nadat wij eenige mijlen hadden geloopen, kwamen wij aan +een landelijk dorpje, uit enkele hutten bestaande en omringd door +eenige plekjes grond, waarop aardappelen waren gepoot. Het invoeren van +den aardappel is voor het eiland van het wezenlijkste nut geweest, en +hij wordt thans veel meer gegeten dan de inlandsche gewassen. +Nieuw-Zeeland bezit een groot natuurlijk voorrecht, namelijk, dat de +inwoners er nooit van honger zullen sterven. Het geheele land vloeit +over van het meer genoemde varenkruid; en de wortels van deze plant, +ofschoon niet smakelijk, bevatten toch veel voedsel. Een inboorling kan +altijd hiervan leven, en heeft bovendien een overvloed van schaaldieren +op elk gedeelte der zeekust.<a class="noteref" id="xd20e10804src" href= +"#xd20e10804" name="xd20e10804src">9</a> De dorpen zijn voornamelijk +kenbaar aan de platte vloeren of daken, welke op vier palen tien of +twaalf voet hoog boven den grond zijn opgericht, en als veilige +bewaarplaats voor de veldvoortbrengselen dienen.</p> +<p>Dicht bij eene der hutten gekomen, zag ik tot mijn groot +<span class="pagenum">[<a id="pb570" href="#pb570" name= +"pb570">570</a>]</span>genoegen de eigenaardige plichtpleging van het +wrijven, of, gelijk men het noemen moest, het drukken der neuzen in +haar waren vorm. Terstond bij onze nadering begonnen de vrouwen iets +met zeer klagende stem te prevelen, gingen toen op hare hurken zitten +en hielden de gezichten op. Mijn metgezel ging achtereenvolgens voor ze +staan, plaatste den kant van zijn neus rechthoekig op den haren en +begon te drukken. Dit duurde niet langer dan een hartelijke handdruk +bij ons; en evenals wij bij het handschudden de kracht van den druk +veranderen, zoo doen ook zij met den neus. Gedurende het drukken uitten +zij een zacht tevreden geknor, dat zeer veel <span class="corr" id= +"xd20e10814" title="Bron: overeekwam">overeenkwam</span> met het geluid +dat twee varkens maken, die hunne gezichten tegen elkander wrijven. Ik +merkte op, dat de slaaf of mindere zijn neus drukte tegen elk dien hij +ontmoette, onverschillig vóór of na zijn meester, het +opperhoofd. Ofschoon bij deze wilden het hoofd volstrekte macht heeft +over leven en dood, bestaat tusschen hen geen enkel spoor van +plichtpleging. Burchell heeft hetzelfde opgemerkt bij de ruwe Bechuanen +in Zuid-Afrika. Waar de beschaving een zekeren trap heeft bereikt, +ontstaan weldra samengestelde wellevendheidsvormen tusschen de +verschillende klassen der samenleving. Zoo waren, bijv., op Tahiti alle +inwoners verplicht zich in tegenwoordigheid des konings tot aan het +midden te ontblooten.</p> +<p>Toen de plichtpleging van het neusdrukken tusschen alle aanwezigen +naar behooren was afgeloopen, gingen wij in een kring voor een der +hutten zitten, en bleven daar een half uur. Alle hutten hebben nagenoeg +dezelfde vorm en afmetingen, en komen in vuilheid en onreinheid met +elkander overeen. Zij gelijken op een koestal, waarvan het eene einde +open is, maar hebben dicht bij den ingang een tusschenmuur met een +vierkant gat er in, dat toegang geeft tot eene kleine donkere kamer. In +deze kamer bergen de bewoners al hun eigendom, en bij koud weder slapen +zij er in; maar zij eten en brengen hun tijd door in het open +voorgedeelte. Toen mijne gidsen hunne pijpen uitgerookt hadden, +vervolgden wij onze wandeling. Het pad leidde door dezelfde +<span class="pagenum">[<a id="pb571" href="#pb571" name= +"pb571">571</a>]</span>golvende landstreek, die weer overal met +varenkruid bedekt was. Aan onze rechterhand vloeide eene kronkelende +rivier, waarvan de oevers met boomen waren beplant; en hier en daar op +de heuvels vertoonde zich eene strook bosch. In weerwil van de groene +kleur, had het geheele landschap een eenigszins mistroostigen aanblik. +Het gezicht van zooveel varenkruid maakte onwillekeurig den indruk van +onvruchtbaarheid, hetgeen echter niet juist is: want waar het +varenkruid zoo dicht en hoog groeit (het reikt tot aan de borst), wordt +het land door akkerbouw vruchtbaar. Sommige bewoners denken, dat dit +uitgestrekte, open land vroeger geheel met wouden bedekt was, die later +door vuur zijn verwoest. Naar men zegt, worden bij gravingen op de +kaalste plekken dikwijls stukken hars gevonden, welke uit den +<span class="ex">kauri</span>-pijnboom (<span class="ex">Agathis +australis</span>) vloeit.<a class="noteref" id="xd20e10827src" href= +"#xd20e10827" name="xd20e10827src">10</a> De inboorlingen hadden +blijkbaar gegronde reden om het land te ontbosschen, want het +varenkruid (<span class="ex">Pteris esculenta</span>), dat vroeger het +voornaamste voedingsmiddel was, bloeit alleen in de open, boschvrije +gedeelten.<a class="noteref" id="xd20e10856src" href="#xd20e10856" +name="xd20e10856src">11</a> De bijna <span class="pagenum">[<a id= +"pb572" href="#pb572" name="pb572">572</a>]</span>totale afwezigheid +van gemengde grassoorten—zulk een merkwaardig kenmerk in de flora +van dit eiland—laat zich wellicht hierdoor verklaren, dat het +land voorheen met woudboomen bedekt is geweest.</p> +<p>De grond is vulkanisch; op verscheidene plaatsen gingen wij over +slakkenvormige lava’s, en op vele naburige bergen kon men +duidelijk kraters onderscheiden. Ofschoon het landschap nergens schoon, +en alleen nu en dan aardig is, genoot ik van mijne wandeling en zou dit +nog meer gedaan hebben, indien mijn metgezel, het opperhoofd, niet zoo +bijzonder spraakzaam was geweest. Ik kende slechts drie woorden van +zijne taal: “goed”, “slecht” en +“ja”; en daarmede beantwoordde ik al zijne opmerkingen, +zonder natuurlijk een enkel woord te verstaan van wat hij zeide. Maar +dit was voldoende: ik was een goed “toehoorder”, een +“aangenaam” persoon, en daarom hield hij niet op met +praten.</p> +<p>Eindelijk bereikten wij Waimate. Na zooveel mijlen door een +onbewoond en onnut land te zijn getrokken, was de plotselinge +verschijning van eene Engelsche boerderij met hare goed bebouwde +velden, die daar als door toovenaarshand geplaatst was, eene uiterst +aangename verrassing. Daar de heer Williams niet thuis was, heette +Davies mij in zijne woning hartelijk welkom; en nadat ik hier met zijn +gezin had thee gedronken, deden wij eene wandeling om de boerderij. In +Waimate zijn drie groote huizen, waarin de zendelingen Williams, Davies +en Clarke wonen; en dicht daarbij staan de hutten der inlandsche +arbeiders. Op eene naburige helling stonden talrijke gerste- en +tarwearen in vollen bloei, en op een ander veld zag men aardappelen en +klaver. Maar, al wat ik zag, te beschrijven, is onmogelijk. Er waren +groote moestuinen, waarin alle vruchten en groenten, die Engeland zelf +voortbrengt, en bovendien vele uit een warmer klimaat. Ik noem slechts: +asperges, witte boonen, komkommers, rhabarber, appelen, peren, vijgen, +perziken, abrikozen, druiven, olijven, kruisbessen, aalbessen, hop, +brem voor palissadeeringen, en Engelsche eiken; ook zag ik vele soorten +bloemen. Rondom de boerderij waren <span class="pagenum">[<a id="pb573" +href="#pb573" name="pb573">573</a>]</span>vele stallen, eene +dorschschuur met haar wantoestel, eene grofsmederij, en op den grond +ploegscharen met ander gereedschap. Te midden van dit alles heerschte +dat landelijke gezelschapsleven van varkens en kippen, die genoeglijk +bij elkander lagen, evenals op elke boerderij in Engeland. Op eene +afstand van een paar honderd yards, ter plaatse waar het water van een +beekje in een vijver was afgedamd, stond een groote heusche +watermolen.</p> +<p>Dit alles is zeer verrassend, zoo men bedenkt, dat hier vijf jaren +geleden niets anders dan varenkruid groeide. En wat meer zegt: al deze +verandering is geschied door inlandsche werklieden, door zendelingen in +de kunst onderwezen; de les van den zendeling is hier de staf van den +toovenaar. De huizen zijn gebouwd, de vensters ingezet, de velden +beploegd en zelfs de boomen geënt... door Nieuw-Zeelanders. Bij +den molen zagen wij een Nieuw-Zeelander, wit gepoederd met meel, +evenals zijn vakbroeder in Engeland. Toen ik dit geheele tooneel +aanschouwde, bewonderde ik het in gedachte. Die bewondering sproot niet +zoozeer voort uit het feit, dat alles mij levendig aan Engeland +herinnerde—want toen de avond daalde, deden ook de huiselijke +geluiden, de wuivende korenvelden, en het golvende land met zijn +geboomte in de verte, onwillekeurig aan het vaderland denken: ook niet +uit het zegevierende bewustzijn, nu ik zag wat Engelschen tot stand +konden brengen—maar veeleer uit de hooge verwachtingen, die mij +vervulden in den toekomstigen voorspoed van dit belangrijke eiland.</p> +<p>Verscheidene jonge mannen, die door de zendelingen uit de slavernij +waren afgekocht, werkten op de boerderij. Zij waren gekleed in hemd, +buis en broek, en zagen er fatsoenlijk uit. Te oordeelen naar eene +onbeduidende anecdote, die ik even wil vertellen, zou ik hen voor +eerlijke lieden houden. Op onze wandeling door de velden kwam een jonge +inlander naar Davies toe, en gaf hem een mes en eene zwikboor, zeggende +dat hij deze op den weg gevonden had, en niet wist aan wien zij +toebehoorden. Deze jonge mannen en knapen schenen zeer vroolijk en +opgeruimd. Des avonds zag <span class="pagenum">[<a id="pb574" href= +"#pb574" name="pb574">574</a>]</span>ik een troepje van hen cricket +spelen; toen ik daarbij dacht aan den stuggen ernst, waarvan de +zendelingen beschuldigd worden, deed het mij genoegen te zien, dat een +hunner eigen zoons lustig aan het spel deelnam. Een meer bepaalde en +aangename verandering vertoonden de jonge vrouwen, die als dienstboden +binnenshuis werkten. Door haar helder, net en gezond uiterlijk, evenals +van de melkmeisjes in Engeland, vormden zij eene gunstige tegenstelling +met de vrouwen uit de morsige hutten in Kororadika. De vrouwen der +zendelingen hadden getracht haar van het tatoueeren af te brengen; maar +toen op zekeren dag een vermaard “snijmeester” uit het +zuiden kwam, zeiden de meisjes:</p> +<p>“Wij moesten toch eigenlijk een paar strepen op de lippen +hebben; want anders zullen onze lippen rimpelen als wij oud worden, en +zullen wij zoo erg leelijk worden.”</p> +<p>Wel geschiedt het tatoueeren niet meer zoo druk als vroeger; maar +wijl het een kenteeken is ter onderscheiding van hoofd en slaaf, zal +het waarschijnlijk lang in gebruik blijven. Hoezeer een gedachtensleur +gewoonte kan worden, bleek uit de verklaring der zendelingen, dat zelfs +in <span class="ex">hunne</span> oogen een glad gezicht <span class= +"ex">alledaagsch</span> scheen, en niet zoo fraai als dat van een +Nieuw-Zeelandschen <span class="ex">gentleman</span>.</p> +<p>Laat in den avond ging ik naar het huis van Williams, waar ik +overnachtte. Ik vond er een groot gezelschap kinderen, die voor den +Kerstdag waren bijeengekomen en nu allen aan eene tafel zaten thee te +drinken. Nooit zag ik een aardiger, opgeruimder troepje; en dan te +denken, dat dit midden in het land van kannibalisme, moord en alle +gruwelijke misdaden was! De hartelijkheid en het geluk, die zoo +duidelijk op de gezichten van het kleine volkje te lezen stonden, +schenen ook door de oudere personen der zending gevoeld te worden.</p> +<p><span class="marginnote">24 December.</span> Des morgens werden aan +de geheele familie gebeden voorgelezen in de landstaal, en na het +ontbijt deed ik eene rondwandeling door de tuinen en de boerderij. Het +was een marktdag, als wanneer de inboorlingen der omliggende gehuchten +hunne aardappelen, <span class="pagenum">[<a id="pb575" href="#pb575" +name="pb575">575</a>]</span>maïs of varkens komen inruilen tegen +dekens, tabak en somtijds zeep, als de zendelingen hen daartoe kunnen +overreden. De oudste zoon van Davies, die eene eigen boerderij bezit, +is de zakenman op de markt. De kinderen der zendelingen, die jong op +het eiland kwamen, verstaan de taal beter dan hunne ouders, en kunnen +gemakkelijker iets van de inlanders gedaan krijgen.</p> +<p>Kort vóór den middag wandelden de heeren Williams en +Davies met mij naar een gedeelte van het naburige woud, om mij den +vermaarden Kauri-pijnboom te laten zien. Ik mat een dier prachtige +boomen en vond, dat hij een omtrek had van 31 voet boven de wortels. +Dichtbij was een andere, dien ik niet zag, van 33 voet; en men vertelde +mij van een, die niet minder dan 40 voet in omtrek was. Deze boomen +zijn vermaard om hunne gladde cylindervormige stammen, die eene hoogte +bereiken van zestig, en zelfs negentig voet met bijna dezelfde +middellijn en zonder een enkelen tak. De kroon van takken aan hun top +staat in geen enkele verhouding tot den stam, en ook de bladeren zijn +klein in vergelijking met de takken. Het woud bestaat hier bijna geheel +uit kauri’s, waarvan de hoogste boomen met hunne evenwijdige +zijden als reusachtige houten zuilen voor den toeschouwer oprijzen. Het +hout van den <span class="ex">kauri</span> is het kostbaarste +voortbrengsel van het eiland; ook zijpelt er eene hoeveelheid hars uit +den stam, die, voordat het gebruik er van bekend was, tegen eene +<span class="ex">penny</span> het pond verkocht werd.<a class="noteref" +id="xd20e10912src" href="#xd20e10912" name="xd20e10912src">12</a> +Enkele wouden op Nieuw-Zeeland moeten bijna geheel ondoordringbaar +zijn. De heer Matthews vertelde mij, dat een woud van slechts 34 mijlen +in doorsnede, hetwelk twee bewoonde districten scheidde, eerst onlangs +voor de <span class="pagenum">[<a id="pb576" href="#pb576" name= +"pb576">576</a>]</span>eerste maal was doorgetrokken. Hij en een andere +zendeling, ieder met een troep van omstreeks 50 man, poogden een weg te +banen; maar dit kostte hun meer dan 14 dagen werk! In de bosschen zag +ik zeer weinig vogels. Wat dieren betreft, is het een hoogst +merkwaardig feit, dat zulk een groot eiland—meer dan 700 mijlen +lang en op vele plaatsen 90 mijlen breed<a class="noteref" id= +"xd20e10920src" href="#xd20e10920" name= +"xd20e10920src">13</a>—met afwisselende gronden, een fraai +klimaat, en land van allerlei hoogten tot 14000 voet, geen enkel +inheemsch dier bezit, met uitzondering van eene kleine rat. De +verschillende soorten van het reusachtige vogelgeslacht <span class= +"ex">Dinornis</span> schijnen hier de viervoetige zoogdieren te hebben +vervangen, evenals nog heden de kruipende dieren op de +Galápagos-Eilanden. Men zegt, dat de gewone Noorweegsche rat de +Nieuw-Zeelandsche soort in den korten tijd van twee jaren op het +noordelijk einde van het eiland heeft uitgeroeid. Op vele plaatsen +bemerkte ik verscheidene soorten onkruid, die ik evenals de ratten als +mijn landgenooten moest erkennen; en aan een Fransch schip komt de eer +toe eene <span class="ex">prei</span> te hebben ingevoerd, die zich +over geheele districten heeft verspreid, en ongetwijfeld zeer lastig +zal blijken. Ook de gewone zuring (<span class="ex">Rumex +acetosa</span>) is hier wijd en zijd verspreid en zal, naar ik vrees, +altijd ten bewijze strekken van de schelmerij door een Engelschman +gepleegd, die de zaden er van verkocht voor die van de tabaksplant.</p> +<p>Van onze aangename wandeling in het huis teruggekeerd, at ik bij den +heer Williams, die mij vervolgens een paard leende om naar de +Eilanden-Baai terug te keeren. Met dankbaarheid voor de hartelijke +ontvangst en met gevoelens van eerbied voor hunne beschaafde, nuttige +en rechtschapen persoonlijkheden, nam ik van de zendelingen afscheid. +Ik geloof, dat men moeilijk een corps mannen zou vinden, die beter dan +zij voor de hooge roeping geschikt zijn, welke zij nastreven. +<span class="pagenum">[<a id="pb577" href="#pb577" name= +"pb577">577</a>]</span></p> +<p><span class="marginnote">Kerstdag.</span> Nog enkele dagen, en het +vierde jaar van onze afwezigheid uit Engeland zal verstreken zijn. +Onzen Eersten Kerstdag brachten wij door in Plymouth; den tweeden in de +St.-Maartens-Kreek bij Kaap Hoorn; den derden te Port Desiré in +Patagonië; den vierden voor anker in eene afgelegen haven van het +schiereiland Tres Montes; den vijfden hier; en zoo de Voorzienigheid +wil, zal de volgende in Engeland zijn. Wij woonden eene +godsdienstoefening bij in de kapel van Pahia, waar de dienst +gedeeltelijk in het Engelsch en gedeeltelijk in de landstaal gehouden +werd. Zoolang wij op Nieuw-Zeeland waren, hoorden wij van geen nieuwe +daden van kannibalisme. Wel vond Stoke op een eilandje bij de +ankerplaats verbrande menschenbeenderen om een vuurhaard verspreid +liggen; maar mogelijk lagen deze overblijfselen van een smakelijken +maaltijd er reeds verscheidene jaren. Het is waarschijnlijk, dat de +zedelijke geaardheid van het volk snel verbeteren zal. Bushby vertelde +eene aardige anecdote als staaltje van oprechtheid van althans enkele +personen, die het christendom belijden. Een zijner jongelieden, die +gewoon was aan de andere bedienden gebeden voor te lezen, verliet hem. +Toen hij eenige weken daarna des avonds laat langs een bijgebouw ging, +zag en hoorde hij een van zijne lieden den anderen, bij het licht van +het haardvuur, met moeite uit den bijbel voorlezen. Daarna knielden zij +en baden: en in hun gebed noemden zij de namen van Bushby, zijn gezin +en van de zendelingen, elk in zijn eigen district.</p> +<p><span class="marginnote">26 December.</span> Bushby deed Sulivan en +mij het aanbod om in zijne boot eenige mijlen de rivier op te varen in +de richting naar Cawa-Cawa, en stelde daarna eene wandeling voor naar +het dorp Waiomio, waar eenige belangrijke rotsen zijn. Wij volgden een +der armen van de baai en hadden nu een aangenamen roeitocht te midden +van aardige landschappen, totdat wij in een dorp kwamen, waar de boot +niet verder kon. Hier boden een opperhoofd en zijne mannen vrijwillig +aan met ons naar Waiomio te wandelen, een afstand van vier mijlen. Dit +<span class="pagenum">[<a id="pb578" href="#pb578" name= +"pb578">578</a>]</span>opperhoofd was destijds eenigszins berucht, +doordien hij onlangs een zijner vrouwen en een slaaf wegens overspel +had opgehangen. Toen een der zendelingen hem daarover ernstig +onderhield, scheen hij zeer verwonderd en zeide, dat hij dacht stipt de +Engelsche methode te volgen. De oude Shongi, die in Engeland bij het +verhoor der Koningin aanwezig was, sprak zijne diepe afkeuring uit over +het geheele proces; hij zeide, dat hij vijf vrouwen had en haar liever +allen het hoofd zou laten afslaan dan zich om ééne +zoozeer te kwellen. Dit dorp verlatende, staken wij over naar een +ander, dat op korten afstand op een heuvelhelling lag. Vijf dagen te +voren was de dochter van een opperhoofd gestorven, die nog heiden was. +De hut, waarin zij stierf, was tot den grond toe verbrand en door eene +schutting omgeven, waarop hunne houten afgodsbeelden stonden. Het +geheel was vuurrood geverfd, opdat het van verre zichtbaar zou zijn. +Hare japon was aan de doodkist bevestigd, en het afgesneden haar lag +aan hare voeten. De bloedverwanten hadden zich het vleesch van de +armen, lichamen en aangezichten gescheurd, zoodat zij met geronnen +bloed bedekt waren; maar de oude vrouwen zagen er het vuilst en het +walgelijkst uit. Den volgenden dag bezochten eenige officieren deze +plek, en vonden de vrouwen nog huilend en bezig hare lichamen stuk te +rijten.</p> +<p>Wij vervolgden onze wandeling en bereikten weldra Waiomio. Hier +staan eenige zonderlinge rotsen van kalksteen, die op ruïnen van +kasteelen gelijken. Deze rotsen hebben langen tijd tot begraafplaatsen +gediend, en worden bijgevolg als te heilig beschouwd om ze te mogen +naderen. Toch riep een der jonge mannen tot de anderen: “Wie +heeft den moed om meê te gaan?” en snelde vooruit; maar op +nog geen honderd yards van de rotsen gekomen, dacht de geheele troep er +anders over en bleef staan, ofschoon men ons met volkomen +onverschilligheid toestond de geheele plek in oogenschouw te nemen. In +het dorp rustten wij eenige uren uit, welke tijd besteed werd aan een +lang onderhoud met Bushby over het recht van verkoop van sommige +<span class="pagenum">[<a id="pb579" href="#pb579" name= +"pb579">579</a>]</span>landen. Een oud man, die een volleerd +geslachtkundige scheen, duidde de achtereenvolgende bezitters aan door +stukjes takken in den grond te steken. Voordat wij de huizen verlieten +werd aan elk van ons gezelschap een mandjevol gebakken aardappelen +uitgereikt, en volgens gebruik namen wij die mede om onderweg op te +eten. Onder de vrouwen, die bezig waren met koken, merkte ik ook een +mannelijken slaaf op. In een oorlogzuchtig land, als dit, moet het voor +een man iets vernederends zijn werk te doen, dat als het laagste +vrouwenwerk wordt beschouwd. Dat men slaven niet ten oorlog laat gaan, +daarin heeft men misschien niet geheel en al ongelijk. Ik hoorde +vertellen van een armen drommel, die tijdens de vijandelijkheden naar +de tegenpartij overliep. Hier werd hij onmiddellijk door twee mannen +gegrepen; maar wijl zij het niet eens konden worden aan wien hij zou +toebehooren, stond elk met een bijl boven zijn hoofd gereed, vast +besloten, dat de ander hem ten minste niet levend kon meênemen. +Alleen door het beleid van de vrouw van een opperhoofd werd de arme +man, die bijna dood was van schrik, gered. Daarna hadden wij eene +aangename wandeling naar de boot terug, doch bereikten het schip niet +voor des avonds laat.</p> +<p><span class="marginnote">30 December.</span> Des namiddags stevenden +wij de Eilanden-Baai uit en zetten koers naar Sydney. Ik geloof, dat +wij allen blijde waren Nieuw-Zeeland te verlaten. Het is geen aangenaam +oord. Onder de inboorlingen mist men dien beminnelijken eenvoud, welken +men op Tahiti vindt, en het meerendeel der Engelschen is het uitschot +der maatschappij. Ook is het land zelf niet aantrekkelijk. Slechts op +eene enkele schoone plek zie ik met dankbaarheid terug, en dat is +Waimate met zijne christelijke bewoners. <span class="pagenum">[<a id= +"pb580" href="#pb580" name="pb580">580</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10496" href="#xd20e10496src" name="xd20e10496">1</a></span> Deze +oostelijk van Tahiti gelegen archipel is een Fransche kolonie en voert +den officiëelen naam van <span class="ex">Tuamotu</span>-Eilanden. +Het woord Tuamotu wil zeggen “Afgelegen.” Zijne verdere +namen zijn <span class="ex">Paumotu</span>- of Overwonnen-Eilanden; +Lage Eilanden (volgens Krusenstern); Gevaarlijke Archipel (volgens +Bougainville); en eindelijk de Paarlen-Eilanden (volgens de +handelaren). Dien laatsten naam ontleenen zij aan hun kostbaarst +product: de paarlen. De schoonste parel, die hier gevonden werd en +later aan de Koningin van Engeland toebehoorde, werd met ƒ 72000 +betaald. Zeer groote en kostbare exemplaren zijn echter zeldzaam. Van +de 78 eilanden der groep, die 700 □ kilom. groot is en in 1897 +5373 inwoners telde, hebben 35 parelbanken in hunne lagunen.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10576" href="#xd20e10576src" name="xd20e10576">2</a></span> +Pomaré is de naam van eene voormalige dynastie op Tahiti. Zij +ving aan in 1793, en de laatste koning van dien naam, Pomaré V, +deed afstand van den troon in 1880.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10712" href="#xd20e10712src" name="xd20e10712">3</a></span> +<span class="ex">Caprifolium.</span></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10716" href="#xd20e10716src" name="xd20e10716">4</a></span> +<span class="ex">Jasminum.</span></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10720" href="#xd20e10720src" name="xd20e10720">5</a></span> +<span class="ex">Rosa canina.</span></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10745" href="#xd20e10745src" name="xd20e10745">6</a></span> James +Cook ontdekte Nieuw-Zeeland en de oostkust van Australië in de +jaren 1768–1771.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10759" href="#xd20e10759src" name="xd20e10759">7</a></span> Tot +de <span class="ex">Maleiers</span>—de vijfde der twaalf +species.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10794" href="#xd20e10794src" name="xd20e10794">8</a></span> +Moritz Retzsch (1779–1857) bekend door zijn prachtige +illustratiën bij de werken van Goethe en Schiller.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10804" href="#xd20e10804src" name="xd20e10804">9</a></span> +Daarbij heeft het eiland eene zeer geringe bevolkingsdichtheid, want op +eene oppervlakte van 268.461 □ kilom. (achtmaal Nederland) wonen, +volgens de telling in 1908, slechts ongeveer 1,008,000 zielen, +waaronder 47,731 Maoris.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10827" href="#xd20e10827src" name="xd20e10827">10</a></span> Ook +<span class="ex">Dámmara australis</span> genoemd. Hij behoort +tot de <span class="ex">Coniferae</span> en groeit ook op de +Philippijnen, waar hij onder den naam van Dámmara-den of +Fakkelboom bekend is. Hij levert de bekende dámmara-hars +(<span class="ex">resina dammarae</span>), evenals de planten +<span class="ex">dámmara</span> en <span class= +"ex">xylopia</span> op de Molukken. Deze boom, die in vele gevallen +40–50 meter hoog wordt, heeft voor zijne ontwikkeling eene +vochtige zeelucht en een drogen kleibodem noodig, en groeit alleen op +het noordwestelijk deel van het noordelijkste der twee groote eilanden, +waaruit N.-Zeeland bestaat. Zijn hout komt nog het meest overeen met +dat van den witten of zilverden in West-Europa, en is zoo duurzaam, dat +stammen (veel gebruikt voor masten, mijnstutten, spoorliggers, enz.) +die 50 jaren in de aarde hadden gestaan, niets geleden hadden. De +kauri-pijnboom is voor het oerwoud in de noordelijke warmere streken +van N.-Zeeland, wat de mammoeth-boom is in Californië, en de ceder +van den Libanon in Voor-Azië. Dámmara komt van het +Hindostansche woord <span class="ex">dâmar</span>, dat +“hars” beteekent.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10856" href="#xd20e10856src" name="xd20e10856">11</a></span> Men +kent op N.-Zeeland 115 soorten van varens (varenkruiden en +varenboomen). In de wouden vindt men varenboomen (<span class= +"ex">Dicksonia</span> en <span class="ex">Cyathea</span>) van +10–13 meter hoogte.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10912" href="#xd20e10912src" name="xd20e10912">12</a></span> +Tegenwoordig is wol het belangrijkste uitvoerartikel van Nieuw-Zeeland. +In 1901, bijv., werd uitgevoerd aan wol voor £ 3.699.000; aan +vleesch voor £ 2.369.000; aan goud voor £ 1.754.000; aan +boter voor £ 882.000; aan Kaurihars voor £ 746.000; aan +huiden voor £ 405.000; aan hout voor £ 295.000; aan kaas +voor £ 239.000; en aan steenkool voor £ 142.000.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10920" href="#xd20e10920src" name="xd20e10920">13</a></span> In +□ Engelsche mijlen is de oppervlakte 103,700.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +</div> +</div> +<div id="ch19" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="label">Hoofdstuk XIX.</h2> +<h2 class="main">Australië.</h2> +<p class="firstpar"><span class="marginnote">12 Januari 1836.</span> +Vroeg in den morgen voerde een zwakke wind ons naar den ingang van Port +Jackson. In plaats van een groenend land te zien, met hier en daar +eenige fraaie huizen, vertoonde zich slechts eene rechte lijn van +geelachtige klippen, die ons de kusten van Patagonië voor den +geest riepen. Alleen een eenzame, wit-steenen vuurtoren zeide ons, dat +wij in de nabijheid eener groote volkrijke stad waren. Is men de haven +binnengegaan, dan heeft deze met hare klipvormige oevers van gelaagden +zandsteen een fraai en ruim aanzien. Het bijna vlakke land is met +dunne, armzalige boomen bedekt, die getuigen van den vloek der +onvruchtbaarheid. Verder het land ingaande, verbetert dit en ziet men +mooie buitenplaatsen en nette boerderijen hier en daar langs het strand +verspreid. In de verte wezen steenen huizen van twee en drie +verdiepingen, en een aantal windmolens aan den rand van een dijk ons op +de nabijheid der hoofdstad van Australië.</p> +<p>Eindelijk ankerden wij in Sydney-Cove, waar wij het kleine dok +gevuld zagen met vele groote schepen, en omringd door pakhuizen. Des +avonds wandelde ik door de stad en keerde vol bewondering over wat ik +zag, terug. Alles legt een schitterend getuigenis af van de macht der +Britsche natie. Hier, in een weinig belovend land, hebben eenige +twintigtallen van jaren heel wat meer uitgericht dan evenveel eeuwen in +Zuid-Amerika. Het eerste gevoel, dat in mij <span class= +"pagenum">[<a id="pb581" href="#pb581" name= +"pb581">581</a>]</span>opwelde, was mij geluk te wenschen dat ik +Engelschman van geboorte was. Toen ik later meer van de stad zag, +daalde mijne bewondering misschien wel eenigszins; maar toch is zij +mooi. De straten zijn regelmatig, breed, zindelijk en worden uitstekend +onderhouden; de huizen hebben eene flinke grootte, en de winkels zijn +wel voorzien. Men kan haar gerust vergelijken met de groote voorsteden +van Londen en enkele andere hoofdplaatsen in Engeland; maar zelfs bij +Londen of Birmingham ziet men zulk eene snelle uitbreiding niet. Het +aantal groote huizen en andere gebouwen, die juist voltooid waren, was +inderdaad verwonderlijk; niettemin klaagde elk over de hooge huren en +de moeite om een huis te koopen. Daar ik uit Zuid-Amerika kwam, waar +elk, die eigendom heeft, in de steden bekend is, verwonderde niets mij +zoozeer, als dat ik niet dadelijk kon te weten komen wie eigenaar was +van dit of dat voertuig.</p> +<p>Ik huurde een man en twee paarden om mij naar het dorp Bathurst te +brengen, dat omstreeks 120 mijlen in het binnenland ligt en het +middelpunt is van een groot landelijk district. Op deze wijze hoopte ik +een algemeen idee te krijgen van het voorkomen der streek. Op den +morgen van 16 Januari ving ik mijn tocht aan. De eerste rit bracht ons +naar Paramatta—een landstadje, dat in beteekenis op Sydney volgt. +De wegen, volgens het stelsel van Mac Adam<a class="noteref" id= +"xd20e10974src" href="#xd20e10974" name="xd20e10974src">1</a> +aangelegd, waartoe de noodige basaltsteen van vele mijlen ver was +aangevoerd, waren uitmuntend. In alle opzichten was er nauwe +overeenstemming met Engeland, behalve misschien in de bierhuizen, die +hier talrijker waren. De ijzeren benden (troepen misdadigers, die hier +het een of ander misdrijf hebben gepleegd) herinnerden het minst aan +Engelsche toestanden; zij werkten met ketens aan het lichaam, onder +toezicht van schildwachten met geladen geweren. De macht, die het +gouvernement bezit om door gedwongen arbeid in korten tijd goede wegen +door het land <span class="pagenum">[<a id="pb582" href="#pb582" name= +"pb582">582</a>]</span>te banen is, geloof ik, een der hoofdoorzaken +van den snellen voorspoed dezer kolonie. Ik sliep dien nacht in eene +zeer geriefelijke herberg te Emuferry, 35 mijlen van Sydney en dicht +bij den voet der Blauwe Bergen. Deze reisweg wordt het drukst bezocht +en is het langst van alle in de kolonie bewoond. Al het land is +afgesloten met hoog rasterwerk, wat een gevolg is van de omstandigheid, +dat de pachters geen heggen hebben kunnen aanleggen. Rondom liggen vele +flinke huizen en goede boerderijen verspreid; maar hoewel groote +stukken land onder cultuur zijn, verkeert het grootste deel nog in den +staat waarin het ontdekt werd.</p> +<p>De buitengewone gelijkvormigheid der flora is het merkwaardigste +kenmerk van het landschap in het grootste gedeelte van +Nieuw-Zuid-Wallis. Overal vinden wij open boschland, en is de grond ten +deele bedekt met zeer dun gras, dat weinig groen vertoont. De boomen +behooren bijna alle tot ééne familie en kenmerken zich +hierdoor, dat hunne bladeren meerendeels in een verticalen, in plaats +van in een bijna horizontalen stand geplaatst zijn, zooals in Europa. +Het loof is schraal met eene eigenaardige bleekgroene tint, zonder +eenigen glans, ten gevolge waarvan de bosschen licht en zonder schaduw +zijn. Ofschoon dit onder de brandende zonnestralen een ongerief is voor +wie deze streken bereizen, is het van belang voor den pachter, daar nu +gras kan groeien waar dit anders niet kan. De bladeren vallen niet +periodiek af—een kenmerk, dat aan het geheele zuidelijk halfrond, +namelijk Zuid-Amerika, Australië en de Kaap de Goede Hoop gemeen +schijnt. De bewoners van dit halfrond missen dus een zeer prachtig, +hoewel in onze oogen gewoon natuurverschijnsel: de eerste volle +bladontplooiing van den bladerloozen boom. Zij kunnen ons antwoorden, +dat wij dit genot duur betalen nadat het land zooveel maanden lang met +naakte geraamten is bedekt geweest. Ook dit is waar; maar onze +zintuigen krijgen zoodoende een prikkelend, opwekkend verlangen naar +het verrukkelijke lentegroen, dat de oogen van hen die in de +keerkringen leven en zich het jaar lang aan de schitterende, +kleurenrijke <span class="pagenum">[<a id="pb583" href="#pb583" name= +"pb583">583</a>]</span>voortbrengselen dezer gloeiende gewesten +verzadigen, nooit kunnen smaken. Met uitzondering van eenige +blauwe-gomboomen (<span class="ex">Eucalyptus globubus</span>) bereiken +de meeste boomen geen aanzienlijke grootte; maar zij zijn lang, vrij +recht en staan goed gescheiden. De schors van eenige <span class= +"ex">Eucalypti</span> valt jaarlijks af, of hangt in lange doode +reepen, die in den wind heen en weer slingeren, en aan de bosschen een +doodsch en slordig aanzien geven. Ik kan mij in alle opzichten geen +grootere tegenstelling denken, dan tusschen de wouden van Valdivia of +Chiloë, en de bosschen van Australië.</p> +<p>Bij zonsondergang ging een troep van een twintigtal zwarte +inboorlingen voorbij, die allen op hunne gewone manier een bundel +speren of andere wapenen droegen. Door een jongen aanvoerder een +shilling te geven, kon ik hen gemakkelijk laten stilstaan, en wierpen +zij hunne speren om mij te vermaken. Allen waren gedeeltelijk gekleed, +en verscheidenen konden wat Engelsch spreken. Hun uiterlijk was +opgeruimd en aangenaam, en zij schenen op verre na niet zulke geheel +verbasterde wezens, als doorgaans wordt voorgesteld. In hunne eigen +kunsten zijn zij te bewonderen. Eene muts, welke op 30 yards afstand +was opgehangen, doorboorden zij met eene speer, die door den werpstok +werd weggeslingerd met de snelheid waarmede een geoefend schutter een +pijl uit zijn boog drijft. De wonderlijkste schranderheid leggen zij +aan den dag wanneer zij het spoor van menschen of dieren zoeken, en ik +hoorde verscheidene opmerkingen van hen vertellen, die blijk gaven van +ongewone scherpzinnigheid. Maar den grond ontginnen, of huizen bouwen +en gezeten lieden worden, willen zij niet; zelfs willen zij zich de +moeite niet geven eene kudde schapen te hoeden, die aan hunne zorg is +toevertrouwd. Over het geheel schijnen zij mij maar enkele sporten +hooger op de beschavingsladder te staan dan de Vuurlanders.</p> +<p>Het is zeer zonderling, zoo te midden van een beschaafd volk een +troep onschadelijke wilden te zien rondloopen, die niet weten waar zij +des nachts zullen slapen, en hun kost <span class="pagenum">[<a id= +"pb584" href="#pb584" name="pb584">584</a>]</span>verdienen met jagen +in de bosschen. Naarmate de blanken voortdrongen, hebben zij zich over +het land verspreid, dat aan verschillende stammen toebehoorde; en +ofschoon deze zoodoende allen door eenzelfde volk werden ingesloten, +hebben zij hunne oude gewoonte om soms elkander te beoorlogen, +behouden. In een gevecht, dat onlangs plaats had, kozen beide +partijen—zeer zonderling—het midden van het dorp Bathurst +tot slagveld. Dit had voor de verslagene partij het voordeel, dat de +weggeloopen krijgslieden een toevlucht zochten in de hutten.</p> +<p>Het getal inboorlingen neemt snel af. Op mijn geheelen rit zag ik, +behalve een paar jongens die door Engelschen werden opgebracht, nog +slechts één enkelen troep. Zonder twijfel moet deze +afname gedeeltelijk worden toegeschreven aan den invoer van +spiritualiën, aan Europeesche ziekten (waarvan zelfs de meer +goedaardige, zooals mazelen, zeer verderfelijk blijken),<a class= +"noteref" id="xd20e10997src" href="#xd20e10997" name= +"xd20e10997src">2</a> en aan het trapsgewijze uitsterven van wild. Men +zegt, dat een aantal van hunne kinderen op zeer jongen leeftijd aan de +gevolgen van hun zwervend leven bezwijken; en daar de moeite om aan +voedsel te komen grooter wordt, moeten ook hunne zwervende gewoonten +toenemen. Zonder openlijk den hongerdood te sterven, wordt hier de +bevolking dus op bijzonder snelle wijze ondermijnd, vergeleken met wat +in beschaafde landen gebeurt, waar de vader, ofschoon door overmatigen +arbeid zich zelf benadeelende, zijn nakroost niet uitroeit.</p> +<p>Behalve deze vele zichtbare oorzaken van ondergang, schijnt er in +’t algemeen eene meer geheimzinnige kracht in ’t spel te +zijn. Waar de Europeaan zijne schreden zet, <span class= +"pagenum">[<a id="pb585" href="#pb585" name= +"pb585">585</a>]</span>schijnt de dood den inboorling te vervolgen. +Hetzij wij het oog wenden naar de wijde vlakten van Noord- en +Zuid-Amerika, naar Polynesië, de Kaap de Goede Hoop of naar +Australië, overal vinden wij denzelfden uitslag. En het is niet +alleen de blanke, die dus als verdelger optreedt: de Polynesiër +van Maleischen oorsprong heeft in sommige gedeelten van den +Oostindischen Archipel evenzoo den donkerkleurigen inboorling voor zich +uitgedreven. De menschenrassen schijnen op elkander te werken in +gelijken zin als velerlei diersoorten, nl. zoo, dat het sterkere steeds +het zwakkere uitroeit. Het was treurig, toen wij op Nieuw-Zeeland de +fiere, kloeke inboorlingen hoorden zeggen, dat zij wel wisten +<span class="corr" id="xd20e11007" title="Niet in bron">dat</span> +<span class="ex">hun land gedoemd was aan hunne kinderen te +ontvallen</span>.<a class="noteref" id="xd20e11012src" href= +"#xd20e11012" name="xd20e11012src">3</a> Ieder heeft gehoord van de +onverklaarbare vermindering der bevolking op het schoone en gezonde +eiland Tahiti sedert den tijd van Cook’s reizen, hoewel wij in +dit geval hadden mogen verwachten, dat zij zou zijn toegenomen: want +kindermoord, die hier vroeger in zoo buitengewone mate woedde, heeft +opgehouden: losbandigheid is afgenomen, en de moordende oorlogen zijn +nu minder talrijk.</p> +<p>—De Eerw. I. Williams zegt in zijn belangwekkend +werk,<a class="noteref" id="xd20e11026src" href="#xd20e11026" name= +"xd20e11026src">4</a> dat het eerste verkeer tusschen inboorlingen en +Europeanen “steeds vergezeld gaat van het uitbreken van koortsen, +rooden loop of eene andere ziekte, die tal van menschen +wegsleept.” Verder zegt hij: “Het is inderdaad een feit, +hetwelk niet betwist kan worden, dat de meeste ziekten, die gedurende +mijn verblijf op de eilanden gewoed hebben, door schepen daar zijn +ingevoerd;<a class="noteref" id="xd20e11035src" href="#xd20e11035" +name="xd20e11035src">5</a> en wat dit feit merkwaardig <span class= +"pagenum">[<a id="pb586" href="#pb586" name= +"pb586">586</a>]</span>maakt is, dat onder de bemanning van het schip, +hetwelk deze verderfelijke lading binnenbracht, geen spoor van ziekte +bekend was.” Dit verhaal is niet zoo heel buitengewoon als op het +eerste gehoor wel lijkt; want verscheidene gevallen zijn bekend dat de +boosaardigste koortsen zijn uitgebroken, hoewel de personen, die er de +oorzaak van waren, onaangetast bleven. In de eerste regeeringsjaren van +George III (1738–1820) werd een gevangene, die in een kerker +opgesloten was, door vier konstabels in een rijtuig voor den magistraat +gebracht; en ofschoon de man zelf niet ziek was, stierven de vier +konstabels aan eene soort van rotkoorts, maar zonder dat de besmetting +zich aan anderen meedeelde. Uit deze feiten zou men bijna afleiden, dat +de dampen die door sommige personen eenigen tijd worden <span class= +"pagenum">[<a id="pb587" href="#pb587" name= +"pb587">587</a>]</span>uitgestraald, voor anderen na inademing giftig +zijn: en dit wellicht nog meer, als de personen tot verschillend ras +behooren. Hoe geheimzinnig dit geval ook schijne, is het toch niet +wonderlijker dan het feit, dat het lichaam van een mensch, onmiddellijk +na den dood en voordat het bederf is ingetreden, dikwijls zulke giftige +of doodelijke eigenschappen bezit, dat de prik alleen met een +instrument hetwelk bij de opening van het lijk gebruikt is, noodlottig +blijkt.</p> +<p><span class="marginnote">17 Januari.</span> Vroeg in den morgen +staken wij in eene veerboot over de Nepean. Ofschoon de rivier op deze +plek breed en diep was, bevatte zij een zeer klein volume stroomend +water. Aan de overzijde trokken wij door een laag stuk land en +bereikten toen de helling der Blauwe Bergen. De beklimming daarvan is +niet moeilijk, doordien de weg met veel zorg in de glooiing van eene +zandsteenklip is uitgehouwen. Op den top strekt zich eene bijna effen +vlakte uit, die naar het westen onmerkbaar stijgt en eindelijk eene +hoogte bereikt van meer dan 3000 voet. Zulk een wijdsche titel als +“Blauwe Bergen”, alsmede hunne werkelijke hoogte deden mij +verwachten eene kloeke bergketen te zullen zien, welke het land +doorsneed; maar in plaats hiervan—slechts eene hellende vlakte, +die een onaanzienlijk front vormt bij het laagland aan de kust. Van +deze eerste glooiing was het gezicht op het uitgestrekte boschland in +het oosten verrassend, en de rondom staande boomen waren kloek en +rijzig. Doch is men eenmaal op het zandsteenen bergvlak, dan wordt het +landschap uiterst eentonig; elke kant van den weg is met schrale boomen +der nooit ontbrekende <span class="ex">Eucalyptus</span>-familie +begroeid, en met uitzondering van twee of drie kleine herbergen, zijn +er geen huizen of ontgonnen landerijen. Daarenboven is de weg eenzaam; +wat men nog het meest ziet, zijn ossewagens, volgeladen met balen +wol.</p> +<p>Op het midden van den dag voederden en drenkten wij onze paarden in +eene kleine herberg, <span class="ex">The Weatherboard</span> (De +Loefzijde) genaamd. Het land ligt hier 2800 voet boven de zee. Ongeveer +anderhalve mijl van deze plek heeft <span class="pagenum">[<a id= +"pb588" href="#pb588" name="pb588">588</a>]</span>men een panorama, dat +wel een kijk waard is. Eene kleine vallei volgende, waardoor een nietig +beekje stroomt, ontwaart men plotseling tusschen het geboomte, dat den +weg begrenst, een onafzienbaren afgrond met eene diepte van misschien +1500 voet. Enkele schreden voortgaande, staat men aan den rand eener +geweldige steilte en ziet aan zijne voeten een uitgestrekten landboezem +of baai (want anders weet ik het niet te noemen), die dicht met wouden +bedekt is. Het oogpunt ligt als het ware aan den top der baai, en +rechts en links breidt zich eene klipreeks uit met achtereenvolgende +landtongen, evenals aan eene steile zeekust. Deze klippen bestaan uit +horizontale lagen van witachtigen zandsteen, en zijn zoo volkomen +loodrecht, dat men op vele plaatsen een steen, die van den rand naar +omlaag wordt geworpen, op de boomen in den afgrond aan zijne voeten kan +zien vallen. De klipreeks is zoo onafgebroken, dat men (volgens zeggen) +zestien mijlen om moet loopen, om den voet van den waterval te +bereiken, die door het bovengenoemde beekje gevormd wordt. Omstreeks +vijf mijlen ver tegenover ons liep eene andere klipreeks, die de vallei +dus geheel schijnt te omringen, zoodat de naam van baai, aan deze +grootsche amphitheatervormige diepte gegeven, gerechtvaardigd is. +Stellen wij ons voor, dat eene bochtige haven met steile klipvormige +oevers wordt drooggelegd, en uit haar zandigen bodem een dicht woud +opschiet, dan zullen wij een begrip hebben van het voorkomen en den +vorm van dezen landboezem. Dit landschaps-type was voor mij geheel +nieuw en buitengewoon prachtig.</p> +<p>Des avonds bereikten wij de Blackheath, waar de zandsteenen +bergvlakte eene hoogte heeft bereikt van 3400 voet, en met hetzelfde +schrale houtgewas bedekt is als te voren. Van den weg had men nu en dan +vluchtige kijkjes in eene diepe vallei van dezelfde soort als die ik +straks beschreef; maar wegens de steile en hooge wanden was de bodem +bijna nooit te zien. Blackheath is eene zeer geriefelijke herberg, die +door een ouden soldaat gedreven wordt, en die mij aan de kleine +herbergen in Noord-Wallis herinnerde. <span class="pagenum">[<a id= +"pb589" href="#pb589" name="pb589">589</a>]</span></p> +<p><span class="marginnote">18 Januari.</span> Zeer vroeg in den morgen +wandelde ik omstreeks drie mijlen ver om Govett’s Leap te zien. +Het landschap was hier van gelijken aard als bij The Weatherboard, +misschien zelfs nog indrukwekkender. Zoo vroeg op den dag, was de baai +gevuld met een ijlen blauwen mist, die, hoewel in ’t algemeen het +uitzicht belemmerend, de diepte waarop het woud zich onder onze voeten +uitstrekte, nog scheen te vergrooten. Deze valleien, die zoolang een +onoverkomelijken hinderpaal vormden voor de pogingen der ondernemendste +kolonisten om het binnenland te bereiken, zijn hoogst merkwaardig. +Groote, armvormige baaien met verwijdingen aan het boveneinde +ontspringen dikwijls uit de hoofdvalleien, en banen zich een weg door +de zandsteenen hoogvlakte; daarentegen steekt de hoogvlakte dikwijls +landtongen uit in de valleien, zelfs met afscheiding daarin van groote, +eilandvormige berggevaarten. Om in deze valleien af te dalen moet men +somtijds 20 mijlen omloopen; in andere zijn de landmeters eerst onlangs +doorgedrongen, en is het den kolonisten nog niet gelukt hun vee te +laten weiden. Doch het merkwaardigste kenmerk in haren bouw is wel, dat +zij, ofschoon aan de hoofdeinden verscheidene mijlen breed, naar de +mondingen toe meestal zoo versmallen, dat zij ontoegankelijk worden. De +Landmeter-Generaal, Sir T. Mitchell, poogde te vergeefs, eerst loopend +en toen kruipend tusschen de groote neergestorte zandsteenbrokken, door +de keel heen te dringen, welke de Grose-rivier met de Nepean +verbindt;<a class="noteref" id="xd20e11072src" href="#xd20e11072" name= +"xd20e11072src">6</a> toch vormt de vallei der Grose, naar ik zag, in +haar bovengedeelte eene fraaie effen kom van eenige mijlen breed, die +aan alle kanten door klippen is omringd, welker toppen waarschijnlijk +nergens onder 3000 voet boven den zeespiegel liggen. Ik besteeg een +pad, deels gevormd door de natuur en deels door den eigenaar van den +grond, dat toegang gaf tot de <span class="pagenum">[<a id="pb590" +href="#pb590" name="pb590">590</a>]</span>vallei van de Wolgan; wordt +langs dit pad vee in de vallei gedreven, dan kan het niet ontsnappen; +want overal elders is dit dal door loodrechte klippen omringd en +versmalt, acht mijlen verder, van eene gemiddelde breedte van eene +halve mijl tot eene gewone kloof, waar mensch noch dier door kan. +Mitchell verhaalt, dat de groote vallei der Cox-rivier met al hare +vertakkingen ter plaatse waar deze in de Nepean vloeit, samenkrimpt tot +eene keel van 2200 yards wijdte en ongeveer 1000 voet diepte. Andere +dergelijke voorbeelden zouden hieraan kunnen worden toegevoegd.</p> +<p>Als men de overeenstemming ziet tusschen de horizontale lagen aan +elken kant van deze valleien en groote amphitheater-vormige +verdiepingen, dan is de eerste indruk deze, dat zij evenals andere +valleien door de werking van water zijn uitgehold; maar denkt men aan +de ontzaglijke hoeveelheid steenen, die volgens deze onderstelling +alléén door kelen of kloven moest worden verwijderd, dan +is men geneigd te vragen of deze ruimten niet door inzinking zijn +ontstaan. Zoo men echter let op den vorm der onregelmatig vertakte +valleien en smalle uit de bergvlakte daarin uitstekende landtongen, dan +is men wel genoopt ook dit denkbeeld op te geven. De holten toe te +schrijven aan tegenwoordige alluviale werking zou ongerijmd zijn; ook +ligt het hoogste niveau der afwatering (zooals ik bij The Weatherboard +opmerkte) niet altijd aan den top dezer valleien, maar aan +ééne zijde harer baaivormige bochten. Enkele inwoners +deden mij de opmerking, dat zij zulk een baaivormigen inham met zijne +rechts en links uitstekende landtongen nooit zagen zonder getroffen te +worden door de gelijkenis er van met eene steile zeekust. Dit is zeker +het geval; men kan er bijvoegen, dat de talrijke fraaie, wijdvertakte +havens aan de tegenwoordige kust van Nieuw Zuid-Wallis, welke meestal +door een smallen, in de zandsteenen kustriffen uitgeholden mond met de +zee verbonden zijn—eene gelijkenis vertoonen, hoewel op kleine +schaal, met de groote valleien van het binnenland. Maar dan doet zich +de onverwachte moeilijkheid voor: waarom heeft de zee deze groote, +hoewel begrensde boezems <span class="pagenum">[<a id="pb591" href= +"#pb591" name="pb591">591</a>]</span>uitgehold in een uitgestrekt +tafelland, en slechts kelen gelaten aan de openingen, waardoor die +ontzaglijke hoeveelheid uitgespoelde stof is weggevoerd? Het eenige +licht, dat ik op dit raadsel kan werpen, is door op te merken, dat zich +tegenwoordig in sommige zeeën (bijv. hier en daar in de +Westindische en in de Roode Zee) banken schijnen te vormen van de meest +onregelmatige gedaanten en met zeer steile zijwanden. Ik heb reden om +te onderstellen, dat zulke banken gevormd zijn geworden door ophooping +van bezinksel op een onregelmatigen bodem, onder de werking van sterke +stroomen. Dat de zee in sommige gevallen bezinksel ophoopt rondom +onderzeesche rotsen en eilanden, in plaats van het uit te spreiden in +eene gelijkvormige laag, kan moeilijk in twijfel worden getrokken, +wanneer men de kaarten van West-Indië bestudeert; en dat de golven +in staat zijn hooge en steile riffen te vormen zelfs in havens, die +door land zijn ingesloten, heb ik in vele gedeelten van Zuid-Amerika +waargenomen. Om nu deze begrippen te toetsen aan de zandsteenen +bergvlakten van Nieuw Zuid-Wallis, stel ik mij voor, dat de lagen +werden opgehoopt op een onregelmatigen bodem door de werking van sterke +stroomen en den golfslag eener volle zee; vervolgens, dat de steil +hellende wanden der aldus ontstane ongevulde, dalvormige ruimten +gedurende eene langzame landrijzing tot klippen werden uitgehold, en +dat de losgewerkte zandsteen verwijderd werd òf in den tijd toen +de nauwe dalkelen door de ruimende zee gegraven werden, òf later +door alluviale werking.</p> +<hr class="tb"> +<p>Kort na ons vertrek van The Blackheath daalden wij door den pas van +Mount Victoria van de zandsteenen hoogvlakte af. Om dezen pas te maken +had men door eene ontzaglijke hoeveelheid steen moeten boren; maar +zoowel het plan als de wijze van uitvoering verdienden op +ééne lijn te worden gesteld met een werk van dien aard in +Engeland. <span class="pagenum">[<a id="pb592" href="#pb592" name= +"pb592">592</a>]</span>De streek, die wij nu betraden, was ongeveer +1000 voet lager en bestond uit graniet. Met de verandering van +gesteente veranderde ook de flora. De boomen waren fraaier en stonden +meer gescheiden, terwijl het tusschenliggende weiland iets groener en +weliger was. Te Hassan’s <span class="corr" id="xd20e11090" +title="Bron: Wals">Walls</span> verliet ik den grooten weg en maakte +een korten omweg naar eene hoeve, Walerawang geheeten, die bewoond werd +door een hoofdopzichter, aan wien ik een introductie-brief had van den +eigenaar te Sydney. De heer Brown was zoo vriendelijk mij te vragen tot +den volgenden dag te blijven, welk voorstel ik met genoegen aannam. +Deze plaats levert een voorbeeld van een der groote +landbouwinrichtingen of liever schapenfokkerijen in de kolonie; maar +omdat eenige dalen moerassig zijn en een grover gras voortbrengen, zijn +vee en paarden hier wat talrijker dan gewoonlijk. Op twee of drie +vlakke strooken grond nabij het huis was het hout gerooid en koren +gezaaid, dat de maaiers nu bezig waren te oogsten; van tarwe wordt +echter niet meer gezaaid dan voor het jaarlijksch onderhoud der in de +inrichting werkende arbeiders noodig is. Het gewone cijfer der +toegewezen strafarbeiders bedraagt hier omtrent veertig; doch in dezen +tijd waren er enkelen meer. Ofschoon de hoeve van al het noodige goed +voorzien was, heerschte er duidelijk gebrek aan gerief; en er woonde +hier geen enkele vrouw. In ’t algemeen zal de zonsondergang op +een fraaien dag een glans van geluk en tevredenheid op een landschap +stralen; maar hier, in deze afgelegen hoeve, konden de helderste tinten +op de omliggende bosschen mij niet doen vergeten, dat veertig verharde, +verworpen mannen hun dagarbeid staakten evenals de slaven uit Afrika, +maar zonder hun heilig recht op medelijden!</p> +<p>Den volgenden morgen vroeg was de heer Archer, adjunct van den +hoofdopzichter, zoo vriendelijk mij op eene kangoeroe-jacht te +noodigen. Wij reden het grootste deel van den dag, doch hadden eene +zeer slechte vangst, daar wij geen enkele kangoeroe (<span class= +"ex">Macropus</span>) zagen, en zelfs geen wilden hond (<span class= +"ex">Canis dingo</span>). De hazenwinden vervolgden <span class= +"pagenum">[<a id="pb593" href="#pb593" name="pb593">593</a>]</span>eene +kangoeroe-rat (<span class="ex">Hypsiprimnus</span>)<a class="noteref" +id="xd20e11106src" href="#xd20e11106" name="xd20e11106src">7</a> in een +hollen boom, waaruit wij haar te voorschijn haalden. Deze rat is zoo +groot als een konijn, maar heeft de gedaante van een kangoeroe. Weinige +jaren geleden bezat dit land een overvloed van wilde dieren; maar nu is +de emu (<span class="ex">Dromaius Novae Hollandiae</span>)<a class= +"noteref" id="xd20e11130src" href="#xd20e11130" name= +"xd20e11130src">8</a> ver het binnenland ingedreven en de kangoeroe +zeldzaam geworden; voor beiden is de Engelsche hazenwind hoogst +schadelijk geweest. Ofschoon het nog lang kan duren voordat deze dieren +geheel zijn uitgeroeid, is hun vonnis geveld. De inboorlingen zijn er +altijd op gesteld de honden van de pachthoeven te leenen: en hun +gebruik, gevoegd bij den afval als een dier gedood wordt en wat melk +van de koeien, zijn de zoenoffers der kolonisten, die al dieper en +dieper in het binnenland dringen. Aangelokt, verblind door deze +onbeduidende voordeden, verheugt de onnadenkende inboorling zich over +de nadering van den blanke, die inderdaad bestemd schijnt het land van +zijne kinderen te erven.</p> +<p>In weerwil van onze schrale vangst hadden wij een aangenamen rit. +Het boschland is meestal zoo open, dat iemand te paard er door heen kan +galoppeeren. Dwars door het boschland loopen enkele vlakke groene dalen +zonder boomen; en op zulke plekken was het landschap even vriendelijk +als in een park. In de geheele streek zag ik bijna geen enkele plek, +welke niet de sporen droeg van een vuur. Of deze sporen van vroeger of +later dagteekenden; of de overblijfsels van het verbrande hout meer of +minder zwart waren—die vragen brachten de grootste afwisseling in +de eentonigheid, welke het oog van den reizenden zoozeer vermoeit. In +deze bosschen zijn niet veel vogels; maar ik zag eenige groote zwermen +kaketoes in een korenveld grazen, en enkele zeer prachtige papegaaien; +kraaien, zooals onze kerkkraaien, <span class="pagenum">[<a id="pb594" +href="#pb594" name="pb594">594</a>]</span>waren niet zeldzaam, en +eindelijk zag ik nog een anderen vogel, die eenigszins op een ekster +geleek. In de avondschemering deed ik eene wandeling langs eene reeks +van vijvers, die in dit droge land de plaats van rivier innemen, en had +het geluk verscheidene <span class="corr" id="xd20e11140" title= +"Bron: individuen">individuën</span> van het vermaarde Snaveldier +(<span class="ex">Ornithorhynchus paradoxus</span>) te zien.<a class= +"noteref" id="xd20e11146src" href="#xd20e11146" name= +"xd20e11146src">9</a> Zij doken en speelden bij de oppervlakte van het +water, maar lieten zoo weinig van hun lichaam zien, dat men hen +gemakkelijk voor <span class="corr" id="xd20e11166" title= +"Bron: waterraten">waterratten</span> had kunnen houden. De heer Browne +schoot er een, en ik zag toen, dat het werkelijk een zeer buitengewoon +dier is; een opgezet exemplaar geeft volstrekt geen goed denkbeeld van +het voorkomen van het hoofd en den bek van een levend individu, omdat +de laatste hard wordt en krimpt.<a class="noteref" id="xd20e11170src" +href="#xd20e11170" name="xd20e11170src">10</a></p> +<p><span class="marginnote">20 Januari.</span> Wij hadden een langen +dagrit naar Bathurst. Voordat wij den grooten weg insloegen, volgden +wij een pad door het woud. Met uitzondering van enkele +squatters-hutten, was dit oord zeer eenzaam. Dien dag werden wij +overvallen door den <span class="ex">sirocco</span>-achtigen wind van +Australië, welke uit de droge woestijnen van het binnenland komt. +Wolken stof vlogen in alle richtingen, en de wind voelde zoo heet, als +ware hij over een vuur gestreken. <span class="pagenum">[<a id="pb595" +href="#pb595" name="pb595">595</a>]</span>Later hoorde ik, dat de +thermometer buitenshuis op 119°, en in eene gesloten kamer op +96° had gestaan. Des namiddags kwamen de duinen van Bathurst in het +gezicht. Deze golvende, doch bijna effen vlakten zijn in deze streek +zeer merkwaardig, omdat zij geheel van boomen ontbloot zijn, en slechts +een dun bruin weidegras bezitten. Wij reden eenige mijlen over dit land +en bereikten toen het stadsgebied van Bathurst, gelegen in de kom eener +ruimte, welke met den naam van zeer breede vallei of smalle vlakte +bestempeld zou kunnen worden. Te Sydney had men mij gezegd geen al te +slechten dunk van Australië te krijgen door het land van den +wegkant te beoordeelen, en geen al te goeden door Bathurst als maatstaf +te nemen. Wat dit laatste betrof, gevoelde ik dat ik niet het minste +gevaar liep van vooringenomenheid. Ik moet trouwens erkennen, dat het +jaargetijde zeer droog was geweest en het land er niet gunstig uitzag, +ofschoon ik begreep dat dit twee of drie maanden geleden +onvergelijkelijk slechter geweest was. Het geheim van Bathurst’s +snel toenemenden voorspoed is, dat het bruine weiland, hetwelk in de +oogen van den vreemdeling er zoo armzalig uitziet, voortreffelijk +geschikt is voor het weiden van schapen. De stad ligt op eene hoogte +van 2200 voet boven de zee aan de oevers der Macquarie—eene der +rivieren, welke in het uitgestrekte en bijna onbekende binnenland +vloeit. De waterlinie, welke de binnenlandsche stroomen scheidt van die +aan de kust, heeft eene hoogte van ongeveer 3000 voet, en loopt in eene +noord-zuidelijke richting op een afstand van 80 tot 100 mijlen van de +zeekust. Op de kaart is de Macquarie eene aanzienlijke rivier en de +grootste van al degene, welke dit deel der scheiding ontwateren; toch +vond ik tot mijne verwondering, dat zij slechts eene aaneenschakeling +was van poelen of vijvers, die door bijna droge ruimten van elkander +gescheiden waren. Meestal zijn de kleine rivieren stroomend, en vormen +somtijds hooge en onstuimige vloeden. Is de watertoevoer in dit +district schaarsch te noemen, verder landwaarts in wordt hij nog +schaarscher. <span class="pagenum">[<a id="pb596" href="#pb596" name= +"pb596">596</a>]</span></p> +<p><span class="marginnote">22 Januari.</span> Ik ving mijn terugtocht +aan en volgde een anderen weg, <span class="ex">Lockyer’s +Lane</span> genaamd, door een wat heuvel- en schilderachtiger +landstreek. Het was een lange dagrit, en het huis, waarin ik wilde +slapen, lag eenigszins van den weg af en was niet gemakkelijk te +vinden. Evenals bij alle andere gelegenheden, ontdekte ik ook nu zeer +algemeen onder den lageren stand eene bereidvaardige wellevendheid, die +men met het oog op het heden en verleden van deze lieden bijna niet +verwacht zou hebben. De hoeve, waar ik den nacht doorbracht, was het +eigendom van twee jongelieden, die eerst onlangs aangekomen en een +kolonisten-leven begonnen waren. Het volslagen gemis van alle gerief +was niet zeer aanlokkend; maar zij hadden het vooruitzicht op eene +zekere voorspoedige toekomst, en dat binnen niet langen tijd.</p> +<p>Den volgenden dag trokken wij door groote stukken land, die in +vlammen stonden en waar rookwolken over den weg zweefden; daarna +bereikten wij nog voor den middag onzen vorigen weg, en beklommen den +Mount Victoria. Ik sliep in The Weatherboard, en wandelde +vóór het vallen van de duisternis naar de +amphitheatervormige verdieping. Op den weg naar Sydney bracht ik een +zeer genoeglijken avond door bij kapitein King te Dunheved, en eindigde +hier mijn uitstapje in de kolonie Nieuw Zuid-Wallis.</p> +<p>Voordat ik hier kwam, boezemden drie zaken mij meer belang in dan +alle overige, nl.: de maatschappelijke gesteldheid onder de hoogere +standen; de toestand der dwangarbeiders, en de vraag welke +omstandigheden aantrekkelijk genoeg zijn om personen tot landverhuizing +te bewegen. Natuurlijk heeft de meening van iemand, die, zooals ik, er +slechts een zeer kort bezoek bracht, bijna geen waarde; maar het is +even moeilijk zich van eene meening te onthouden, als om een juist +oordeel te vellen. Naar hetgeen ik hoorde, meer dan naar wat ik zag, +was ik omtrent de maatschappelijke gesteldheid over het geheel +teleurgesteld. De geheele samenleving is over bijna elk onderwerp in +haatdragende partijen verdeeld; en velen onder hen, die volgens +<span class="pagenum">[<a id="pb597" href="#pb597" name= +"pb597">597</a>]</span>hun stand de besten moesten zijn, leiden in het +openbaar zulk een ongebonden leven, dat achtingswaardige lieden niet +met hen kunnen verkeeren. Er is veel jaloerschheid tusschen de kinderen +der rijke vrijgelaten misdadigers en van de vrije kolonisten, waarvan +de eersten er behagen in scheppen eerlijke lieden als indringers te +beschouwen. De geheele bevolking, arm en rijk, wordt beheerscht door de +zucht om rijkdom te verwerven; en onder de hoogere standen vormen wol +en schapenteelt voortdurend de onderwerpen van gesprek. Er zijn vele +ernstige schaduwzijden in het geluk van een gezin, waarvan wellicht de +voornaamste is, dat men omringd is door misdadige bedienden. Hoe +in-hatelijk is het niet voor uw gevoel, bediend te worden door een man, +die wellicht op uwe aanwijzing daags te voren om een beuzelachtig +vergrijp gestraft werd. Met de vrouwelijke bedienden is het natuurlijk +nog erger gesteld. Zoo komt het, dat kinderen de laagste uitdrukkingen +leeren; en men mag van geluk spreken, indien zij ook geen gemeene daden +leeren.</p> +<p>Hier staat tegenover, dat het kapitaal van iemand, zonder eenige +moeite van zijn kant, hem driemaal meer rente opbrengt dan in Engeland; +en indien hij voorzichtig is, heeft hij de zekerheid rijk te worden. +Levensweelde is er in overvloed en zeer weinig duurder dan in Engeland; +de meeste voedingsmiddelen zijn zelfs goedkooper. Het klimaat is +prachtig en volmaakt gezond; maar volgens mijn idee gaan die +bekoorlijkheden verloren door het onaantrekkelijk voorkomen van het +land. Een groot voordeel voor de kolonisten is, dat hunne zoons op zeer +jeugdigen leeftijd van nut kunnen zijn. Op den leeftijd van 16 tot 20 +jaren nemen hunne jongens dikwijls het beheer van afgelegen pachthoeven +op zich, wat intusschen dit nadeel heeft, dat zij dan geheel met het +misdadigers-personeel moeten verkeeren. Ik weet niet of de +maatschappelijke geest een bijzonder kenmerk heeft gekregen; maar bij +zulke leefwijzen en zonder eenig streven naar geestelijke ontwikkeling, +kan het haast niet anders of die geest moet ontaarden. Mijne +overtuiging is, dat niets dan <span class="pagenum">[<a id="pb598" +href="#pb598" name="pb598">598</a>]</span>de bittere, harde +noodzakelijkheid mij zou kunnen bewegen hierheen te trekken.</p> +<p>De snelle voorspoed en de toekomstige vooruitzichten dezer kolonie +geven mij, die geen verstand van deze onderwerpen heeft, veel te +denken. De twee voornaamste uitvoerartikelen zijn wol en traan, en voor +deze beide producten bestaat eene grens.<a class="noteref" id= +"xd20e11206src" href="#xd20e11206" name="xd20e11206src">11</a> Het land +is geheel ongeschikt voor kanalen, zoodat reeds op niet zeer grooten +afstand het verdere vervoer van wol over land de kosten van het scheren +en hoeden der schapen niet loont. Het gras is overal zoo dun, dat +kolonisten reeds ver het binnenland zijn ingegaan; bovendien wordt de +streek, dieper landwaarts in, buitengewoon arm. Ten gevolge van de +droogte kan de landbouw nooit op uitgebreide schaal slagen; en daarom +zal Australië, voor zoover ik zien kan, ten slotte alleen afhangen +van zijne ligging als handels-centrum voor het zuidelijk halfrond, en +misschien van zijne toekomstige fabrieken. Daar het steenkool bezit, +heeft het altijd de beweegkracht bij de hand. Twee omstandigheden +waarborgen ons, dat Australië een zeevarend land zal zijn: +eerstens de Engelsche afkomst der natie, en vervolgens de +bewoonbaarheid van het land langs de kust. Vroeger verbeeldde ik mij, +dat Australië een even belangrijk en machtig land zou worden als +Noord-Amerika; maar nu schijnt mij zulk eene grootsche toekomst +eenigszins twijfelachtig.</p> +<p>Wat den toestand der misdadigers of gedeporteerden betreft, dezen +had ik nog minder gelegenheid te beoordeelen dan andere onderwerpen. De +eerste vraag is of hun toestand eigenlijk wel een <span class= +"ex">straf</span> mag heeten: in elk geval zal niemand beweren, dat het +eene zeer strenge is. Ik onderstel echter, dat dit van weinig gevolg +is, zoolang die toestand aan misdadigers in hun eigen land vrees +inboezemt. De <span class="pagenum">[<a id="pb599" href="#pb599" name= +"pb599">599</a>]</span>lichamelijke behoeften der veroordeelden worden +vrij wel bevredigd; hun vooruitzicht op toekomstige vrijheid en welzijn +is niet ver en, bij goed gedrag, zeker. Een +“ontslagbriefje”, dat den man binnen een bepaald district +vrijmaakt, zoolang hij zich buiten verdenking of misdaad houdt, wordt +bij goed gedrag uitgereikt na een aantal jaren, evenredig aan den duur +der straf. Ondanks dit alles, en met voorbijzien van de voorloopige +hechtenis en den ellendigen overtocht, geloof ik, dat de jaren van +verbanning in misnoegen en ongeluk worden gesleten. Naar een schrander +man mij verzekerde, kennen de veroordeelden geen ander genot dan +zinnelijkheid, en daarin worden zij niet tevreden gesteld. Het krachtig +lokaas, dat de Regeering bezit in het aanbieden van amnestie, gevoegd +bij den diepen afschuw van de eenzame strafkolonies, schokt het +vertrouwen onder de misdadigers en voorkomt zoo de misdaad. Wat hun +gevoel van schaamte betreft—iets dergelijks schijnt niet bekend +te zijn, en daarvan zag ik eenige zeer zonderlinge bewijzen. Al klinkt +het ook vreemd, toch werd mij algemeen gezegd, dat het karakter der +misdadigers-bevolking schandelijk lafhartig is; niet zelden worden +sommigen wanhopig en geheel onverschillig voor het leven; maar een +plan, dat koelbloedigheid of vastberadenheid vereischt, komt zelden tot +uitvoering. Het ergste in het geheele geval is, dat, ofschoon er een +wat men zou mogen noemen wettelijke hervorming bestaat en er +betrekkelijk weinig wordt bedreven waarop de wet vat kan hebben, van +het tot stand komen eener zedelijke hervorming volstrekt geen sprake +schijnt te zijn. Wel ingelichte personen verzekerden mij, dat, al zou +een man zich trachten te verbeteren, hem dit onmogelijk zou zijn +zoolang hij met andere veroordeelden samenleeft: hij zou een leven +hebben van ondragelijke kwelling en ellende. Ook moet men niet +vergeten, dat strafschepen en gevangenissen, zoowel hier als in +Engeland, de besmetting in de hand werken. Over het geheel is het doel: +eene strafkolonie te stichten, geenszins bereikt; als werkelijk stelsel +van hervorming is het mislukt, zooals misschien elk ander plan mislukt +<span class="pagenum">[<a id="pb600" href="#pb600" name= +"pb600">600</a>]</span>zou zijn; maar als middel om menschen uiterlijk +braaf te maken: om landloopers, zwervers, die geheel onnut waren in het +eene halfrond, te veranderen in werkzame burgers in het andere, en +zoodoende een nieuw en prachtig land te stichten, een groot +beschavingsmiddelpunt—is het plan geslaagd tot eene hoogte, +wellicht zonder wederga in de geschiedenis.</p> +<hr class="tb"> +<p><span class="marginnote">30 Januari.</span> De <span class= +"ex">Beagle</span> zeilde naar Hobart Town op Van Diemensland. Na eene +zesdaagsche reis, waarvan het eerste gedeelte fraai, het laatste zeer +koud en stormachtig was, stevenden wij den mond der Storm-Baai binnen. +Het weder rechtvaardigde dezen gevreesden naam. De baai moest eerder +“riviermond” worden genoemd, want aan haar boveneinde neemt +zij de wateren van de Derwent op. Bij de monding liggen eenige +uitgestrekte basaltterrassen, maar verder op wordt het land bergachtig +en is het met een licht bosch bedekt. Op de lagere gedeelten der +heuvels, die de baai omgeven, is het hout gerooid en prijken heldergele +koren- en donkergroene aardappelvelden in weligen overvloed. Laat in +den avond ankerden wij in de aardige verscholen kreek, aan de oevers +waarvan de hoofdstad van Tasmanië ligt. De eerste aanblik der stad +deed zeer onder voor dien van Sydney; de laatste zou men een +<span class="ex" lang="en">city</span> of groote stad kunnen noemen, +gene slechts een <span class="ex" lang="en">town</span> of landstad. +Zij ligt aan den voet van Mount Wellington, een berg van 3100 voet +hoogte, doch <span class="corr" id="xd20e11233" title= +"Niet in bron">van</span> geringe schilderachtige schoonheid. Van dezen +berg ontvangt de stad een flinken toevoer van water. Rondom de kreek +stonden eenige fraaie pakhuizen en aan den eenen kant een klein fort. +Wanneer men uit de Spaansche koloniën komt, waar aan de +vestingwerken in ’t algemeen zulke uitstekende zorg wordt +besteed, schijnen de verdedigingsmiddelen in deze koloniën zeer +armzalig. Bij vergelijking van de stad met Sydney, trof mij hier in +hoofdzaak het betrekkelijk klein aantal groote huizen, die <span class= +"pagenum">[<a id="pb601" href="#pb601" name= +"pb601">601</a>]</span>gebouwd of nog in aanbouw waren. Volgens de +telling van 1835 bevatte Hobart Town 13.826 inwoners, en geheel +Tasmanië 36.505.<a class="noteref" id="xd20e11239src" href= +"#xd20e11239" name="xd20e11239src">12</a></p> +<p>Alle inboorlingen zijn overgebracht naar een eiland in de +Bass-Straat, zoodat Van Diemensland het groote voordeel geniet van geen +inlandsche bevolking te bezitten. Deze uiterst wreede stap schijnt +geheel onvermijdelijk geweest te zijn, en het eenige middel om een +einde te maken aan een ontzettend aantal plunderingen, brandstichtingen +en moorden, door de inboorlingen gepleegd en die vroeg of laat hunne +geheele uitroeiing ten gevolge zouden hebben gehad. Ik vrees, dat deze +reeks van euveldaden en hare gevolgen ongetwijfeld hare oorzaak vond in +het schandelijke gedrag van enkele mijner landgenooten.<a class= +"noteref" id="xd20e11244src" href="#xd20e11244" name= +"xd20e11244src">13</a> Dertig jaren is een kort tijdbestek om den +laatsten inboorling uit zijn vaderland te verdrijven, een eiland bijna +zoo groot als Ierland.<a class="noteref" id="xd20e11250src" href= +"#xd20e11250" name="xd20e11250src">14</a> De briefwisseling, welke +daarover tusschen de regeering in het moederland en die van +Tasmanië gevoerd werd, is zeer belangwekkend. Hoewel in de +schermutselingen, die vele jaren lang bij tusschenpoozen plaats hadden, +tal van inboorlingen neergeschoten of gevangen genomen waren, schijnt +niets hen zoozeer van onze overweldigende macht overtuigd te hebben, +als toen in 1830 het geheele eiland onder de krijgswet werd gesteld en +alle bewoners bij proclamatie bevel kregen om den geheelen stam in een +enkelen grooten aanval te overmeesteren. Het ontworpen plan geleek +ongeveer op dat der groote drijfjachten in Indië; er werd een +cordon dwars over het eiland getrokken met het doel de inlanders op +Tasman’s schiereiland in een <span class="ex">cul-de-sac</span> +te drijven. <span class="pagenum">[<a id="pb602" href="#pb602" name= +"pb602">602</a>]</span>De poging mislukte; de inboorlingen bonden hunne +honden vast, en slopen in een enkelen nacht door de linie, met +uitzondering van één knaap, die gevat werd. Dit is verre +van verwonderlijk, zoo men let op hunne geoefende zintuigen en hunne +gewoonte om achter de wilde dieren aan te kruipen. Men heeft mij +verzekerd, dat zij de kunst verstaan zich op een bijna kalen grond te +verbergen op eene wijze, die haast ongelooflijk is als men het niet +gezien heeft, en waarbij hunne zwarte lichamen gemakkelijk worden +aangezien voor de zwarte boomstompen, die over het geheele land +verspreid zijn. Men vertelde mij van eene weddenschap tusschen eenige +Engelschen en een inboorling, die voor ieder zichtbaar op de kale +helling van een heuvel ging staan. Indien de Engelschen nog geen minuut +lang de oogen sloten, zou hij op de hurken gaan zitten, en dan zouden +zij hem nooit van de omringende boomstompen kunnen onderscheiden. Doch +keeren wij tot onze drijfjacht terug. Toen de inlanders deze manier van +oorlogvoeren begrepen, werden zij zeer ongerust, want zij ontdekten nu +ook de macht en het aantal der blanken. Kort daarna verscheen een troep +van 13 personen, tot twee verschillende stammen behoorende, die hunne +weerloosheid beseffende, zich in wanhoop overgaven. Later werd door de +onvermoeide pogingen van G. A. Robinson, architect te Hobart, die +onbevreesd de meest verbitterde inboorlingen in hunne schuilhoeken +opzocht, de geheele zwarte bevolking overgehaald om hetzelfde te doen. +Zij werden toen naar een eiland gebracht,<a class="noteref" id= +"xd20e11258src" href="#xd20e11258" name="xd20e11258src">15</a> waar men +hen van voedsel en kleeren voorzag. Graaf Strzelecki verhaalt in zijne +“<span lang="en">Physical Description of New South Wales and Van +Diemen’s Land</span>,” blz. 354, dat “op het tijdstip +van hun vervoer in 1835, het getal inboorlingen 210 bedroeg. In 1842, +dus zeven jaren later, telden zij slechts 54 personen; en terwijl elk +gezin in het binnenland van Nieuw Zuid-Wallis, <span class= +"pagenum">[<a id="pb603" href="#pb603" name="pb603">603</a>]</span>waar +de inboorlingen niet besmet worden door aanraking met blanken, rijk aan +kinderen is, was dit getal op Flinders-Eiland in acht jaren tijds met +slechts veertien vermeerderd!”</p> +<p>De <span class="ex">Beagle</span> bleef hier tien dagen, en in dien +tijd deed ik verscheidene aangename uitstapjes, voornamelijk met het +doel om de geologische gesteldheid der naaste omgeving te onderzoeken. +De belangrijkste uitkomsten daarvan zijn: ten eerste, eenige tot de +Devonische of Steenkool-periode behoorende lagen, welke buitengewoon +veel versteeningen bevatten; ten tweede, bewijzen van eene kleine +landrijzing in een geologisch jong verleden, en eindelijk eene +afgezonderde oppervlakkige laag van geelachtigen kalksteen of +travertijn, met talrijke indruksels van boombladeren en ingesloten +schelpdieren van niet meer levende soorten. Niet onwaarschijnlijk bevat +deze enkele kleine kalkgroeve de eenig overgebleven sporen der flora +van Van Diemensland gedurende een vroeger geologisch tijdperk.</p> +<p>Het klimaat is hier vochtiger dan in Nieuw Zuid-Wallis, en daardoor +het land vruchtbaarder. De landbouw bloeit, de ontgonnen velden hebben +een goed aanzien, en de tuinen vloeien over van welige groenten en +vruchtboomen. Sommige pachterswoningen, die op afgelegen plekken +stonden, boden een zeer schilderachtigen aanblik. Het algemeen +voorkomen der plantenwereld gelijkt op dat der Australische flora, +misschien iets groener en frisscher, en het weidegras tusschen de +boomen iets overvloediger. Op zekeren dag deed ik eene lange wandeling +aan den kant der baai tegenover de stad, en stak over op eene +stoomboot, waarvan er twee voortdurend heen en weer voeren. De +machinerieën van een dezer vaartuigen waren geheel in deze +kolonie, die toen pas 33 jaren sedert hare stichting bestond, +vervaardigd. Op een anderen dag besteeg ik Mount Wellington en nam +daartoe een gids mede, want eene eerste poging mislukte mij wegens de +dichtheid van het bosch. Onze gids was echter een dom man en bracht ons +naar den vochtigen zuidkant van den berg, waar de plantengroei zeer +welig en het beklimmingswerk, <span class="pagenum">[<a id="pb604" +href="#pb604" name="pb604">604</a>]</span>ten gevolge van de menigte +verrotte stammen, bijna even moeilijk was als op een berg in Vuurland +of op Chiloë. Het kostte ons vijf en een half uur ingespannen +klimmen, voordat wij den top bereikten. Op sommige gedeelten groeiden +de <span class="ex">Eucalypti</span> tot eene aanzienlijke hoogte en +vormden een prachtig woud.<a class="noteref" id="xd20e11282src" href= +"#xd20e11282" name="xd20e11282src">16</a> In eenige van de diepste +ravijnen bloeiden varenboomen op buitengewone schaal; ik zag er een, +die tot het ondervlak der loofkroon minstens 20 voet hoog was en juist +zes voet omtrek had. Het loofdak vormde de sierlijkste zonneschermen en +verspreidde eene donkere schaduw als in het eerste uur van den nacht. +De top van den berg is breed en vlak, en bestaat uit reusachtige +brokken kalen groensteen. Zijne hoogte is 3100 voet boven de zee. Het +was een prachtig heldere dag, en wij hadden een ruim uitzicht: in het +noorden geleek het land eene aaneenschakeling van begroeide bergen, +ongeveer even hoog als die waarop wij stonden, en even gelijkvormig in +omtrek; in het zuiden lag het gebroken land en water met zijne vele +verwikkelde baaien duidelijk als op eene landkaart voor ons. Nadat wij +eenige uren op den top hadden doorgebracht, vonden wij een beteren weg +om af te dalen, doch bereikten de <span class="ex">Beagle</span> niet +vóór des avonds 8 ure, na een dag van ingespannen +beweging.</p> +<p><span class="marginnote">7 Februari.</span> De <span class= +"ex">Beagle</span> zeilde uit Tasmanië en bereikte op den 6den der +volgende maand de zeeëngte van King George, welke dicht bij den +zuidwesthoek van Australië ligt. Hier bleven wij acht dagen; maar +op onze geheele reis brachten wij niet zulk een doodschen en +vervelenden tijd door. Van eene hoogte gezien, doet het land zich voor +als eene boschachtige vlakte, waaruit hier en daar ronde en +gedeeltelijk kale granietheuvels verrijzen. Een dezer dagen ging ik met +een gezelschap op weg, <span class="pagenum">[<a id="pb605" href= +"#pb605" name="pb605">605</a>]</span>in de hoop eene kangoeroe te +zullen zien, en trok vele mijlen ver het land in. Overal vonden wij een +zeer armen zandgrond, nu eens bedekt met een grof gewas van dun, laag +kreupelhout en borstelig gras, dan met een woud van kwijnende boomen. +Het landschap geleek op dat der zandsteenen hoogvlakte in de Blauwe +Bergen van Nieuw Zuid-Wallis, met dit verschil, dat de <span class= +"ex">Casuarina</span> (een boom die iets weg heeft van den Schotschen +den) hier talrijker is, en de <span class="ex">Eucalyptus</span> iets +minder voorkomt.<a class="noteref" id="xd20e11309src" href= +"#xd20e11309" name="xd20e11309src">17</a> Op de open gedeelten waren +vele grasboomen, d.w.z. planten, die uiterlijk eenigszins aan den +palmboom verwant zijn, maar in plaats van eene fraaie bladerkroon te +bezitten, slechts op een bosje van zeer grove grasachtige bladeren +kunnen bogen.<a class="noteref" id="xd20e11338src" href="#xd20e11338" +name="xd20e11338src">18</a> Op een afstand gezien, scheen de meestal +lichtgroene kleur van het kreupelhout en andere planten vruchtbaarheid +te voorspellen; maar eene enkele wandeling was voldoende om deze +illusie te verdrijven; en wie het met mij eens is, zal niet verlangen +op nieuw een tocht door zulk een ongastvrij oord te doen.</p> +<p>Op een anderen dag vergezelde ik kapitein Fitz-Roy naar Bald +Head—eene plaats, door zoo vele zeevaarders vermeld, en waar +eenigen zich verbeelden koralen te zien, anderen versteende boomen, die +nog in de houding stonden waarin zij gegroeid waren. Naar onze meening, +zijn de <span class="corr" id="xd20e11352" title= +"Bron: grondslagen">grondlagen</span> gevormd doordien de wind het +fijne, uit kleine ronde schelp- en koraaldeeltjes bestaande zand +golfsgewijze ophoopte, waarbij takken en wortels van boomen met vele +landschelpen onder het zand bedolven werden. Toen <span class= +"pagenum">[<a id="pb606" href="#pb606" name="pb606">606</a>]</span>nu +de doorzijgende kalkhoudende stof de geheele massa verhardde, werden +ook de cylindervormige, door rotting van het hout ontstane holten met +eene harde druipsteenachtige massa gevuld. Doch langzamerhand spoelt de +neerslag uit den dampkring de weekere deelen weg; de harde vormen van +de takken en wortels der boomen steken daardoor boven de oppervlakte, +en gelijken zeldzaam bedriegelijk op de boomstompen van een dood +kreupelbosch.</p> +<p>Terwijl wij in deze kolonie waren, bracht een groote stam inlanders, +genaamd de Mannen van den Witten Kaketoe, er juist een bezoek. +Aangelokt door het aanbod van eenige vaatjes rijst en suiker, werden +deze mannen, benevens die van den stam, welke aan de zeeëngte van +King George thuis behoort, overgehaald om een <span class= +"ex">corrobori</span> of groote danspartij te houden. Zoodra het donker +werd, zag men kleine vuren ontsteken en begonnen de mannen hun toilet +te maken, hierin bestaande, dat zij zich met witte vlekken en strepen +beschilderden. Toen alles gereed was, werden groote vuren in +lichtelaaien gloed gezet, rondom welke vrouwen en kinderen zich als +toeschouwers verzamelden, en verdeelden de mannen van den Kaketoe en +van King George zich in twee partijen, waarin men nu twee aan twee +tegenover elkander begon te dansen. Het dansen bestond hierin, dat zij +of zijdelings, of zooals de Indianen op ééne rij, naar +eene open ruimte liepen, en gedurende die gemeenschappelijke beweging +met groote kracht op den grond stampten. Hunne zware voetstappen gingen +vergezeld van een soort van gedreun, door het tegen elkander slaan van +hunne knuppels en speren, en verschillende andere gebaren, als het +uitsteken van de armen en het wringen van het lichaam. Het was een +uiterst ruw en wild schouwspel, dat naar onze meening geheel zonder zin +was; toch merkten wij op, dat de zwarte vrouwen en kinderen er met het +grootste genoegen naar keken. Wellicht stelden deze dansen +oorspronkelijk handelingen voor, als symbolen van gevechten en +overwinningen. Eén dans was er, genaamd de Emu-dans, waarin elk +man zijn arm in eene gebogen houding uitstrekte, evenals de +<span class="pagenum">[<a id="pb607" href="#pb607" name= +"pb607">607</a>]</span>hals van een vogel. Bij een anderen dans bootste +een man de bewegingen na van een kangoeroe, die in de bosschen graast, +terwijl een tweede hem besprong, schijnbaar om hem aan zijne speer te +rijgen. Als beide stammen aan den dans deelnamen, beefde de grond onder +hunne zware voetstappen, en weergalmde de lucht van hunne woeste +kreten. Allen schenen zeer opgewonden; en die drom van bijna naakte +gestalten, gezien bij het rosse schijnsel der hoogvlammende vuren, +allen in duivelachtige eenparige beweging—dat tooneel, gevoegd +bij de woeste kreten van dansers en omstanders, vormde een volmaakt +schouwspel van een feest onder de laagste wilden. In Vuurland hebben +wij vele zonderlinge tooneelen uit het leven der wilden gezien, maar ik +geloof nooit een, waar de inboorlingen zoo opgewonden en zoo volkomen +in hun element waren als bij dezen dans. Toen de dans was afgeloopen, +schaarde de geheele troep zich in een grooten kring op het terrein, en +werd, tot aller blijdschap, de gekookte rijst met suiker +rondgedeeld.</p> +<p>Na verscheidene vervelende dagen, doordien het weder betrokken was, +stevenden wij den 14den Maart 1836 uit de zeeëngte van King George +en zetten koers naar Keeling-Eiland.</p> +<p>Vaarwel, Australië! Ge zijt een aankomend kind, en zult gewis +na zekeren tijd als grootvorstin regeeren in het Zuiden! Maar al zijt +ge nog niet groot genoeg voor eerbied, dan toch te groot en eerzuchtig +voor genegenheid. Ik verlaat uwe stranden zonder droefheid of spijt... +<span class="pagenum">[<a id="pb608" href="#pb608" name= +"pb608">608</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10974" href="#xd20e10974src" name="xd20e10974">1</a></span> Deze +Amerikaan leefde van 1755–1836.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10997" href="#xd20e10997src" name="xd20e10997">2</a></span> Het +is opmerkelijk, hoezeer dezelfde ziekte in verschillende klimaten +gewijzigd wordt. Op het eiland St.-Helena wordt de invoering van +scharlakenkoorts als eene plaag gevreesd. In sommige landen worden +vreemdelingen en inboorlingen door sommige besmettelijke ziekten even +verschillend aangetast, als waren zij verschillende dieren. Van dit +feit heeft Chili eenige voorbeelden gegeven, en, volgens A. von +Humboldt, ook Mexico. (<span class="ex" lang="fr">Essai politique sur +la Nouvelle Espagne</span>).</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11012" href="#xd20e11012src" name="xd20e11012">3</a></span> De +Maoris op N.-Zeeland zeggen: “Wij zullen ondergaan, evenals onze +reuzenvogel, de <span class="ex">Dinornis</span>. Evenals de klaver het +varenkruid doodde en de Europeesche hond den hond der Maoris; evenals +onze rat vernietigd werd door de Pakeha-rat, zoo zal ook <span class= +"ex">ons volk</span> door de Europeanen verdrongen en vernietigd +worden.”</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11026" href="#xd20e11026src" name="xd20e11026">4</a></span> +”<span lang="en">Narrative of Missionary +Enterprise</span>,<span class="corr" id="xd20e11031" title= +"Niet in bron">”</span> blz. 282.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11035" href="#xd20e11035src" name="xd20e11035">5</a></span> +Kapitein Beechy zegt (Deel I, hoofdstuk 4), dat de bewoners van het +eiland Pitcairn (in de Zuidzee met eene oppervlakte van 5 □ km. +en 126 zielen) vast overtuigd zijn, dat zij na aankomst van elk schip +aan huid- en andere aandoeningen lijden. Hij schrijft dit toe aan de +diëetverandering tijdens het bezoek. Dr. Macculloch +(”<span lang="en">Western Isles</span>”, deel II, blz. 32) +zegt: “Men verzekert, dat bij aankomst van een vreemdeling op +St.-Kilda, alle bewoners volgens de gewone zegswijze eene verkoudheid +opdoen.”—Hijzelf beschouwt de geheele zaak als belachelijk, +hoewel zij vroeger dikwijls bevestigd is, doch voegt er bij: +“Toen wij den inwoners de vraag voorlegden, verklaarden zij +eenstemmig, dat het verhaal juist was.” In de Reis van Vancouver +vindt men eene ongeveer gelijke mededeeling over Otaheite. Dr. +Dieffenbach zegt in eene noot bij zijne vertaling van dit +“Dagboek”, dat hetzelfde feit algemeen geloofd wordt door +de bewoners van de Chatham-Eilanden (ten oosten van N.-Zeeland, 971 +□ Km.) en in sommige gedeelten van Nieuw-Zeeland. Onmogelijk kon +zulk een geloof algemeen ingang hebben gevonden in het noordelijk +halfrond, bij de Tegenvoeters en in den Stillen Oceaan, zonder dat er +een goede grond voor bestond. Humboldt zegt in zijn <span class="ex" +lang="fr">Essai politique sur la Nouvelle Espagne</span>, dat de groote +besmettelijke ziekten in Panama en Callao “gekenmerkt” zijn +door de komst van schepen uit Chili, omdat de menschen uit die +gematigde luchtstreek het eerst de noodlottige werking der heete landen +ondervinden. Ik wil hier bijvoegen, dat ik in Shropshire heb hooren +verzekeren, dat schapen, welke op schepen ingevoerd en bij anderen in +hetzelfde hok worden gebracht, dikwijls ziekten onder de kudde +voortbrengen, ofschoon zijzelven in gezonden staat verkeeren.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11072" href="#xd20e11072src" name="xd20e11072">6</a></span> +”<span lang="en">Travels in Australia</span>”, deel I, blz. +154. Voor verscheidene belangwekkende persoonlijke mededeelingen, +betreffende deze groote valleien in Nieuw-Zuid-Wallis, moet ik den heer +Mitchell mijn dank betuigen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11106" href="#xd20e11106src" name="xd20e11106">7</a></span> +<span class="ex">Macropus</span> en <span class= +"ex">Hypsiprimnus</span> behooren beide tot de <span class= +"ex">Macropodidae</span>, eene familie van de Kangoeroes (<span class= +"ex">Poëphaga</span>), welke eene Orde zijn van de <span class= +"ex">Marsupialia</span> of Buideldieren.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11130" href="#xd20e11130src" name="xd20e11130">8</a></span> Ook +wel <span class="ex">Casuarius emeu</span> genoemd.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11146" href="#xd20e11146src" name="xd20e11146">9</a></span> Dit +dier behoort tot de <span class="ex">Monotremata</span>—eene +onderklasse der zoogdieren, welke zich hierdoor onderscheidt, dat de +<span class="corr" id="xd20e11152" title= +"Bron: individuen">individuën</span> slechts ééne +opening (<span class="trans" title="trēma"><span class="Greek" +lang="el">τρῆμα</span></span> = gat) bezitten +voor het verwijderen der uitwerpselen.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11170" href="#xd20e11170src" name="xd20e11170">10</a></span> Met +belangstelling vond ik hier den hollen kegel- of trechtervormigen val +van de leeuwenmier (<span class="ex">Myrmeleon formicarius</span>), of +een ander insect. Eerst viel eene vlieg de verraderlijke helling af en +verdween onmiddellijk; toen kwam eene groote maar onvoorzichtige mier. +Bij de hevige pogingen, welke deze deed om los te komen, wierp de +leeuwenmier snel hoopjes zand naar het verwachte slachtoffer (Volgens +Kirby en Spence zou de leeuwenmier dit met haren staart doen). Maar de +mier had een beter lot dan de vlieg en ontkwam aan de noodlottige +kaken, die op den bodem van den hollen trechter verborgen waren. De val +van de Australische leeuwenmier was ongeveer slechts half zoo groot als +die van de Europeesche.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11206" href="#xd20e11206src" name="xd20e11206">11</a></span> +Traan is sedert lang niet meer een hoofdartikel. In 1901 waren de +voornaamste uitvoer-artikelen naar volgorde in millioenen ponden +sterl.: goud (17.9); wol (17.8); zilver (4.2); kaas (3.1); dieren +(2.9); vleesch (2.7); koper (2.3); huiden (1.9); steenkool (1.9); boter +(1.8); suiker (1.3); leder (0.8); talk (0.7).</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11239" href="#xd20e11239src" name="xd20e11239">12</a></span> +Hobart Town heet sedert 1 Juni 1881 eenvoudig Hobart. Volgens de +telling van 3 Maart 1881 waren er 21.118 zielen en in geheel +Tasmanië 115.705. In 1908 bedroegen die cijfers respect.: 40,330 +en 185,800.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11244" href="#xd20e11244src" name="xd20e11244">13</a></span> De +Tasmaniërs (tot de Papoea’s behoorende), die men in 1815 nog +op 5000 zielen schatte, zijn nu geheel uitgestorven. In 1867 stierf +Truganini, ook wel Lalla Rookh genaamd, als laatstovergeblevene.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11250" href="#xd20e11250src" name="xd20e11250">14</a></span> +Tasmanië = 67894 □ Kilometer; Ierland = 84,253.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11258" href="#xd20e11258src" name="xd20e11258">15</a></span> Een +stam ging naar het Zwanen-Eiland, drie andere naar het eiland +Gun-Carriage; doch later bracht men allen naar het Flinders-Eiland.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11282" href="#xd20e11282src" name="xd20e11282">16</a></span> De +stammen van <span class="ex">Eucalyptus globulus</span> (Blauwe +Gomboom) bereiken hier eene hoogte van 100 meter en daarboven. Sommige +boomen hebben 1 meter boven den grond een omtrek van 20 meter, en op 40 +meter hoogte bedraagt die omtrek nog 13 meter.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11309" href="#xd20e11309src" name="xd20e11309">17</a></span> Men +onderscheidt <span class="ex">Casuarina stricta</span>, <span class= +"ex">C. torulosa</span> en <span class="ex">C. tuberosa</span>. De twee +eersten noemen de kolonisten <span class="ex" lang= +"en">Shea-oak</span>, den laatsten <span class="ex">Beefwood</span>, +naar de hardheid van hun hout, dat zeer gezocht is. Van de <span class= +"ex">Eucalypti</span> komt hier het meest in wouden voor: <span class= +"ex">E. marginatus</span> (Jarrah- of Westaustralische Mahagoniboom), +waarvan het hout noch door de termieten, noch door den paalworm wordt +aangetast.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11338" href="#xd20e11338src" name="xd20e11338">18</a></span> Hun +geslachtsnaam is <span class="ex">Xanthorrhoea</span> of <span class= +"ex">Kingia</span>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +</div> +</div> +<div id="ch20" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="label">Hoofdstuk XX.</h2> +<h2 class="main">Keeling-Eiland—Koraalvormingen.</h2> +<p class="firstpar"><span class="marginnote">1 April 1836.</span> Wij +kwamen in het gezicht der Keeling- of Kokos-Eilanden, die in den +Indischen Oceaan en omstreeks 600 mijlen van de kust van Sumatra +liggen. Deze groep behoort tot de uit koralen gevormde laguneneilanden +(of atollen), gelijk aan die in den Lagen-Archipel (<span class= +"ex">Tuamotu</span>-Eilanden), welke wij in Nov. 1835 voorbijvoeren. +Toen het schip bij den ingang van het kanaal was, kwam een Engelsch +bewoner, de heer Liesk, in eene boot naar ons toe. De geschiedenis van +de bewoners dezer eilanden is in de kortst mogelijke bewoordingen als +volgt. Omstreeks negen jaren geleden bracht een nietswaardig persoon, +Hare genaamd, een aantal Maleische slaven uit den Oostindischen +Archipel hierheen, die nu ruim 100 zielen tellen, de kinderen +medegerekend. Kort daarna kwam kapitein Ross, die deze eilanden vroeger +met zijn koopvaardijschip bezocht had, vergezeld van zijn gezin en have +uit Engeland hier aan, met het doel zich te vestigen. Tot zijn +gezelschap behoorde ook Liesk, die stuurman op zijn schip geweest was. +De Maleische slaven liepen spoedig van het eilandje weg, waarop Hare +zich gevestigd had, en voegden zich bij de partij van Ross, zoodat Hare +eindelijk genoodzaakt was deze eilanden te verlaten.</p> +<p>In naam verkeeren de Maleiers nu in een staat van vrijheid, en wat +hunne persoonlijke behandeling betreft, is dit <span class= +"pagenum">[<a id="pb609" href="#pb609" name="pb609">609</a>]</span>ook +werkelijk zoo; doch in de meeste andere opzichten worden zij als slaven +beschouwd. Deels door hunne ontevredenheid ten gevolge van de herhaalde +verplaatsingen van het eene eiland naar het andere, en misschien ook +door eenig wanbestuur, gaan de zaken niet voorspoedig. Het eiland heeft +geen ander viervoetig huisdier dan het zwijn, en het voornaamste +plantaardig voortbrengsel is de kokosboom. Zijn geheele welvaart hangt +af van dezen boom; de geheele uitvoer bestaat in olie van deze noot en +de noten zelven, die naar Singapore en Mauritius gaan, waar zij, na +geraspt te zijn, voornamelijk bij de kerrie-bereiding worden gebruikt. +Ook de vetgemeste varkens leven bijna geheel van kokosnoten, en +hetzelfde geldt voor de eenden en kippen. Zelfs een groote landkreeft +is door de natuur met de middelen toegerust om deze hoogst nuttige +vrucht te openen en er van te leven.</p> +<p>Op het ringvormige rif van het laguneneiland verheffen zich over een +groot deel der lengte, lijnvormige eilandjes. Aan de noordzijde of +lijwaarts is eene opening, waardoor de schepen kunnen binnenkomen om te +ankeren. Bij onze binnenkomst was de aanblik zeer vreemd en niet +onaardig, maar de schoonheid der plek hing bijna geheel af van de +kleurschittering der omringende voorwerpen. Het ondiepe, klare en +stille water der lagune, dat grootendeels op wit zand rust, straalt in +het helderste groen, wanneer het door eene verticale zon verlicht +wordt. Deze schitterende, vele mijlen breede ruimte wordt aan alle +kanten begrensd, hetzij door eene reeks van sneeuwwitte brandingen, die +haar scheiden van de donkere golven van den oceaan, of door strooken +land, waarboven de kokosboomen hunne vlakke kruinen verheffen en die +haar scheiden van het blauwe hemelgewelf. Evenals eene witte wolk hier +en daar eene aangename breking geeft in het blauw des hemels, zoo +tinten levende koraalbanken het smaragdgroene water in de lagune nog +donkerder.</p> +<p>Den volgenden morgen ging ik, nadat wij het anker hadden geworpen, +op het eiland Direction aan wal. De strook droog <span class= +"pagenum">[<a id="pb610" href="#pb610" name="pb610">610</a>]</span>land +is hier slechts enkele honderden yards breed, en wordt aan den kant der +lagune begrensd door een oever van witten kalksteen, die in dit heete +klimaat eene zeer drukkende hitte uitstraalde, en aan de buitenkust +door eene stevige, breede, vlakke koraalbank, welke diende om de kracht +der volle zee te breken. Behalve in de nabijheid der lagune, waar eenig +zand ligt, bestaat het land geheel uit ronde brokken koraal. In zulk +een lossen, drogen en steenachtigen bodem een krachtigen plantengroei +voort te brengen—dat kon alléén het klimaat der +tusschenkeerkringsstreken. Op eenige van de kleinere eilandjes kon men +zich verlustigen in de sierlijke groepeering der jonge en volwassen +kokosboomen, die in bonte mengeling doch zonder wederzijdsche +verstoring van vormen-symmetrie, in een enkel bosch vereenigd waren. +Een oever van blinkend wit zand omsloot deze tooverachtige plekken.</p> +<p>Ik zal nu eene korte schets geven van de natuurlijke geschiedenis +dezer eilanden, welke door haar beperkten omvang van bijzonder belang +is. Op het eerste gezicht schijnt het bosch alleen uit kokosboomen te +bestaan; maar in werkelijkheid zijn er vijf of zes andere boomen. Een +dezer bereikt eene zeer aanzienlijke hoogte, is echter wegens de groote +weekheid van zijn hout onnut. Behalve de boomen, is het getal planten +uiterst beperkt en bestaat uit nietsbeteekenend onkruid. In mijne +verzameling, die, geloof ik, bijna de volledige flora omvat, zijn 20 +species, ongerekend een mos, een korstmos (<span class= +"ex">lichen</span>), en een zwam (<span class="ex">fungus</span>). Tot +dit aantal moeten twee boomen worden gerekend, waarvan de een niet in +bloei stond, en de ander mij slechts van hooren zeggen bekend was. De +laatste is in zijne soort een eenzame boom en groeit bij het strand, +waar de golven ongetwijfeld de enkele zaden hebben aangespoeld. Op een +der eilandjes groeit ook een <span class="ex">Guilandina</span>. Tot de +bovenstaande lijst reken ik niet het suikerriet, de banaan, eenige +andere voedselplanten, vruchtboomen en ingevoerde grassen. Daar de +eilanden geheel uit koraal bestaan, en weleer niets anders dan riffen +waren, waarover het water spoelde, <span class="pagenum">[<a id="pb611" +href="#pb611" name="pb611">611</a>]</span>moeten al hunne +landvoortbrengselen door de golven der zee zijn aangevoerd. +Dienovereenkomstig heeft de plantenwereld geheel het kenmerk van een +toevluchtsoord voor verlatenen. Prof. Henslow meldt mij, dat van de 20 +soorten er 19 tot verschillende geslachten behooren, en deze weder tot +niet minder dan 16 families.<a class="noteref" id="xd20e11406src" href= +"#xd20e11406" name="xd20e11406src">1</a></p> +<p>In Holman’s “Reizen”<a class="noteref" id= +"xd20e11414src" href="#xd20e11414" name="xd20e11414src">2</a> wordt, op +getuigenis van A. S. Keating, die twaalf maanden op deze eilanden +woonde, eene opsomming gegeven van de verschillende zaden en andere +voorwerpen, die men weet dat daar aan strand zijn gespoeld:</p> +<p>“Zaden en planten van Sumatra en Java zijn door de branding +naar de windzijde der eilanden gedreven. Daaronder zijn gevonden: de +<span class="ex">Kimiri</span>, thuis behoorende op Sumatra en het +schiereiland Malakka; de om haren vorm en grootte bekende kokosnoot van +Bali; de <span class="ex">Dadap</span> (<span class="ex">Erythrina +indica</span>), die door de Maleiers met den peperstruik geplant wordt: +(laatstgenoemde windt zich daarbij om zijn stam, en steunt hiertegen +met de stekels op zijn stengel); verder de zeepboom (<span class= +"ex">Sapindus</span>); de castorolie-plant (<span class= +"ex">Ricinus</span>); stammen van den sagopalm (<span class= +"ex">Sagus</span>), en verschillende soorten van zaden, die den op de +eilanden wonenden Maleiers onbekend waren. Men vermoedt, dat deze alle +door den noordwest-moesson naar de kust van Nieuw-Holland zijn +gedreven, en van daar door den zuidoost-passaat naar deze eilanden. Ook +zouden gevonden zijn groote hoeveelheden Java-teakhout (<span class= +"ex">Tectonia grandis</span>) en Geelhout (<span class="ex">Virgilia +lútea</span>), alsmede reusachtige roode en witte cederboomen, +en de blauwe gomboom van Nieuw-Holland, in volkomen ongeschonden staat. +Alle harde zaden, zooals van slingerplanten, behouden hun kiemvermogen, +maar de zachtere soorten, waaronder de <span class= +"ex">Manggustan</span>, (een Oostindische <span class="pagenum">[<a id= +"pb612" href="#pb612" name="pb612">612</a>]</span>vrucht ter grootte +van een appel, met een zacht, sappig vruchtvleesch), gaan op den +overtocht verloren. Nu en dan zijn ook vischkano’s, blijkbaar van +Java, aan strand gespoeld.”</p> +<p>Deze feiten zijn van belang, omdat zij ons leeren, hoe talrijk de +zaden zijn, die uit verschillende landen komende, over den grooten +oceaan worden gedreven. Prof. Henslow zegt mij, dat bijna alle planten +welke ik van deze eilanden meebracht, naar zijne meening gewone +strandsoorten zijn in den Oostindischen Archipel. Wegens de richting +der winden en stroomen, schijnt het echter bijna niet mogelijk, dat zij +rechtstreeks hierheen konden komen. Met meer waarschijnlijkheid is door +Keating beweerd, dat zij het eerst naar de kust van Nieuw-Holland +werden gevoerd, en van daar tegelijk met de voortbrengsels van dat land +teruggedreven, zoodat de zaden vóór hunne ontkieming 1800 +tot 2400 mijlen moeten hebben afgelegd.</p> +<p>Chamisso zegt in zijne beschrijving van den Radack-Archipel, die in +het westelijk deel van den Stillen Oceaan is gelegen<a class="noteref" +id="xd20e11459src" href="#xd20e11459" name="xd20e11459src">3</a>: +“de zee voert de zaden en vruchten van vele boomen naar deze +eilanden, alwaar de meeste van hen niet zijn opgegroeid. Het meerendeel +van deze zaden schijnt echter het vermogen tot groeien niet verloren te +hebben.” Ook zegt men, dat palmboomen ergens uit eene heete +luchtstreek en stammen van noordelijke dennen hier aan land zijn +gespoeld; deze dennen moeten dus een buitengewoon verren weg hebben +afgelegd. Zulke feiten zijn in hooge mate belangwekkend. Het valt niet +te betwijfelen, dat, indien er landvogels waren om de zaden op te +pikken zoodra zij op ’t strand werden geworpen, alsook een beter +voor hunnen groei geschikten bodem dan de losse brokken koraal, het +meest afgelegene dezer laguneneilanden mettertijd eene veel rijkere +flora zou bezitten dan het nu heeft. <span class="pagenum">[<a id= +"pb613" href="#pb613" name="pb613">613</a>]</span></p> +<p>De lijst van landdieren is nog armer dan die der planten. Eenige +eilandjes worden bewoond door ratten, die hierheen werden gebracht. +Deze ratten worden door Waterhouse voor dezelfde gehouden als de +Engelsche soort, maar zijn kleiner en lichter van kleur. Echte +landvogels ontbreken; want een snip en een wachtelkoning (<span class= +"ex">Rallus Phillippensis</span>), ofschoon geheel in het droge kruid +levende, behooren tot de Orde der Steltloopers (<span class= +"ex">Grallae</span>). Men zegt, dat vogels van deze Orde op vele van de +lage eilandjes in den Stillen Oceaan voorkomen. Op Ascension, waar geen +landvogel is, werd bij den top van den berg een wachtelkoning +(<span class="ex">Porphyrio simplex</span>) geschoten, die hier +blijkbaar een eenzame zwerver was. Op Tristan da Cunha, waar volgens +Carmichael slechts twee landvogels zijn, komt een koet (<span class= +"ex">Fulica</span>) voor,<a class="noteref" id="xd20e11488src" href= +"#xd20e11488" name="xd20e11488src">4</a> die eveneens een steltlooper +is. Wegens deze feiten geloof ik, dat de steltloopers in ’t +algemeen, na de talrijke soorten zwemvogels, de eerste nederzetters +zijn op kleine afgelegen eilanden, en kan er bijvoegen, dat, telkens +als ik ver in zee vogels zag, die geen eigenlijke zeevogels waren, zij +tot de Orde der Steltloopers behoorden. Het is dus natuurlijk, dat zij +de vroegste nederzetters worden op ver afgelegen landpunten.</p> +<p>Van kruipende dieren zag ik slechts eene kleine hagedis. Wat de +insecten betreft, heb ik getracht alle soorten te verzamelen. Behalve +spinnen, die talrijk waren, vond ik dertien soorten, en hieronder +slechts een enkelen kever.<a class="noteref" id="xd20e11499src" href= +"#xd20e11499" name="xd20e11499src">5</a> Een kleine mier zwermde bij +duizenden onder de losse droge koraalblokken, <span class= +"pagenum">[<a id="pb614" href="#pb614" name="pb614">614</a>]</span>en +was eigenlijk het eenige insect, dat overvloedig voorkwam. Ofschoon in +vergelijking met de waters der naburige zee, de voortbrengselen van het +land zoo schaarsch zijn, is het aantal bewerktuigde wezens inderdaad +oneindig groot. Chamisso heeft (Kotzebue’s <span lang="en">First +Voyage</span>, deel III blz. 222) de natuurlijke geschiedenis van een +laguneneiland in den Radack-Archipel beschreven; en het is merkwaardig, +hoezeer de bewoners daarvan in aantal en soort op die van +Keeling-Eiland gelijken. Er zijn eene hagedis en twee steltloopers: +namelijk een snip (<span class="ex">Scolopax</span>) en een wulp +(<span class="ex">Numenius</span>). Van planten zijn er 19 soorten met +inbegrip van een varenkruid, en eenige daarvan zijn dezelfde als die +welke hier groeien, niettegenstaande de plek zoo ontzettend ver en in +een geheel anderen oceaan ligt.</p> +<p>De lange strooken land, die de rechtlijnige eilandjes vormen, +bereiken geene grootere hoogte dan tot waar de branding koraalbrokken +kan opwerpen en de wind kalkhoudend zand ophoopen. De stevige bank van +koraalgesteente breekt door hare breedte het eerste geweld der golven, +die anders in één dag deze eilandjes met al wat zij +voortbrengen zouden wegspoelen. Zee en land schijnen hier om het +meesterschap te strijden; en ofschoon het vaste land eene plaats heeft +veroverd, acht het water hier minstens even geldige rechten te +bezitten. Op alle gedeelten ontmoet men krabben van meer dan +ééne soort, die hier als kluizenaars leven, met de +schelpdieren op haren rug, welke zij van het naburige strand gestolen +hebben. In de boomen boven ons rusten talrijke witte rotspelikanen, +fregatvogels en zeezwaluwen; en het bosch zou men een zeekraaiennest +kunnen noemen, wegens de vele nesten en den stank, waarmede de +dampkring vervuld is. Op hunne ruwe nesten gezeten, kijken de +rotspelikanen u met een dom en toornig gezicht aan. De zeezwaluwen +(<span class="ex">Sterna</span>) zijn, gelijk haar bijnaam van +“domme” uitdrukt, onnoozele kleine schepsels; maar buiten +deze is er eene kleine sneeuwwitte zeezwaluw, een bevallige vogel, die +enkele voeten boven uw hoofd stil rondhuppelt, en met zijne groote, +zwarte oogen kalm maar nieuwsgierig uw gelaat <span class= +"pagenum">[<a id="pb615" href="#pb615" name= +"pb615">615</a>]</span>opneemt. Er is weinig verbeelding toe noodig, om +zich voor te stellen, dat in zulk een tenger en fijn lichaam een +dolende feeëngeest moet huizen.</p> +<p class="tb"></p> +<p><span class="marginnote">Zondag 3 April.</span> Na den dienst +vergezelde ik kapitein Fitz-Roy naar de nederzetting, die eenige mijlen +ver op de punt ligt van een dicht met hooge kokosboomen bedekt +eilandje. Kapitein Ross en de meergenoemde Liesk wonen in een aan beide +kanten open huis, dat de gedaante heeft van eene schuur, en met matten +van gevlochten schors omhangen is. De huizen der Maleiers staan langs +het strand der lagune. De geheele plek had een eenigszins mistroostig +aanzien, omdat er geen tuinen waren, die getuigen van eene zorgvuldige +ontginning. De inboorlingen behooren tot verschillende eilanden in den +Oostindischen Archipel, maar spreken allen dezelfde taal. Wij zagen er +van Borneo, Celebes, Java en Sumatra. In kleur gelijken zij op de +bewoners van Tahiti, van wie zij in trekken niet veel verschillen. +Eenige vrouwen vertoonen echter veel van het Chineesche type. Mij +beviel zoowel de gelaatsuitdrukking in ’t algemeen als de klank +hunner stemmen. Zij schenen arm, en in hunne huizen ontbrak alle gerief +van meubelen; maar uit het poezelig voorkomen der kindertjes bleek +duidelijk, dat kokosnoten en zeeschildpadden geen slecht voedsel +zijn.</p> +<p>Op dit eiland liggen de putten, waaruit de schepen water opdoen. In +’t eerst schijnt het niet weinig vreemd, dat het zoete water met +de getijden regelmatig ebt en wast, en men heeft zelfs gemeend, dat +zand het vermogen bezit om het zout uit het zeewater te filtreeren. +Deze ebbende putten komen ook op eenige lage eilanden in +West-Indië voor. Het samengedrukte zand of het poreuze +koraalgesteente wordt evenals eene spons van het zoute water doorzegen; +maar de regen, die op de oppervlakte valt, moet dalen tot het peil der +omringende zee en zich daar ophoopen onder verplaatsing van een gelijk +volume zoutwater. Wanneer nu het water in het lagere gedeelte der +groote sponsachtige koraalmassa <span class="pagenum">[<a id="pb616" +href="#pb616" name="pb616">616</a>]</span>met de getijden rijst en +daalt, zal dit ook geschieden met het water bij de oppervlakte; en dit +laatste zal zoet blijven, indien het gesteente dicht genoeg is om +aanzienlijke mechanische vermenging te voorkomen. Graaft men echter een +put op plaatsen, waar het land bestaat uit groote losse koraalbrokken +met open tusschenruimten, dan is, blijkens hetgeen ik gezien heb, het +water daarin brak.</p> +<p>Na het middagmaal woonden wij een zonderling en half bijgeloovig +schouwspel bij, dat de Maleische vrouwen ons te zien gaven. Een groote +houten lepel, die in kleeren gestoken en naar het graf van een +overleden man was gebracht, werd, volgens hare bewering, bij volle maan +<span class="ex">begeesterd</span> en zou gaan springen en dansen. Na +de noodige voorbereidingen, hielden twee vrouwen den lepel vast, die +daarop in stuipachtige beweging geraakte en onder het gezang der +omstaande vrouwen en kinderen goed in de maat ronddanste. Het was eene +allerzotste vertooning; maar Liesk beweerde, dat vele Maleiers +werkelijk aan de geestenbeweging van den lepel geloofden. De dans begon +eerst nadat de maan was opgegaan; en toen wij hare heldere schijf zoo +stil tusschen de lange, in den avondwind wuivende takken der +kokosboomen zagen schijnen, werden wij ruimschoots voor ons wachten +schadeloos gesteld. Op zichzelven zijn deze tropische landschappen zoo +verrukkelijk, dat men hen bijna even lief krijgt als die in het eigen +vaderland, waaraan wij door de fijnste snaren van het gemoed verbonden +zijn.</p> +<p>Den volgenden dag hield ik mij bezig met het onderzoek naar den zeer +belangwekkenden, hoewel eenvoudigen bouw en oorsprong dezer eilanden. +Daar het water bijzonder effen was, waadde ik over de buitenste bank +van dood gesteente tot aan de levende koraaldijken, waarop de golfslag +der volle zee breekt. In sommige geulen en holten zwommen visschen in +prachtig groene en andere kleuren, en prijkten vele zoöphieten in +wondervolle tinten en vormen. Het is verschoonbaar, dat men in +geestdrift geraakt over het oneindig aantal bewerktuigde wezens, +waarmede de keerkringszee, <span class="pagenum">[<a id="pb617" href= +"#pb617" name="pb617">617</a>]</span>zoo kwistig in levensvormen, +bevolkt is; toch moet ik bekennen, dat natuuronderzoekers die in +welgekozen bewoordingen de onderzeesche grotten beschreven hebben als +versierd te zijn met duizend schoonheden, volgens mijn idee eene +eenigszins gezwollen taal gebezigd hebben.</p> +<p class="tb"></p> +<p><span class="marginnote">6 April.</span> Ik vergezelde kapitein +Fitz-Roy naar een eiland aan het hoofdeinde der lagune, en daarbij +volgden wij een ingewikkeld kanaal, dat zich door velden van fijn +vertakte koralen slingerde. Wij zagen verscheidene zeeschildpadden, en +twee booten werden afgezonden om ze te vangen. Het water is zoo helder +en ondiep, dat hoewel de zeeschildpad door snel duiken in de eerste +oogenblikken uit het gezicht raakt, de vervolgers in hunne kano of +zeilboot haar na eene niet zeer lange jacht inhalen. Op dit oogenblik +springt een man, die in den boeg gereed staat, door het water heen op +den rug der schildpad, grijpt haar met beide handen bij het nekschild, +en laat zich zoo meevoeren totdat het dier uitgeput raakt en gevat +wordt. Het was eene belangwekkende jacht, de twee booten zoo te zien +rondvaren, en de mannen met het hoofd vooruit door het water te zien +schieten om te trachten hunne prooi te grijpen. Kapitein Moresby meldt +mij, dat de inboorlingen der in dezen zelfden oceaan gelegen +Chagos-Eilanden op eene afgrijselijke manier het rugschild van de +levende zeeschildpad wegnemen. “Het wordt met brandende houtskool +bedekt, die de buitenste schaal omhoog doet krommen; daarna rukt men +het met een mes af, en maakt het plat tusschen twee planken voordat het +koud wordt. Na deze barbaarsche behandeling laat men het dier weer in +zijn element terugkeeren, waar zich na eenigen tijd een nieuw schild +vormt, dat echter te dun is om het dier van eenig nut te zijn. Het +gevolg is dan ook altijd, dat de schildpad er kwijnend en ziekelijk +uitziet.”</p> +<p>Toen wij aan den kop der lagune kwamen, staken wij een smal eilandje +over, en zagen hier op de kust naar den wind eene hevige branding +staan. Ik kan moeilijk zeggen waarom: <span class="pagenum">[<a id= +"pb618" href="#pb618" name="pb618">618</a>]</span>maar op mijn geest +maakt de aanblik van de buitenkusten dezer laguneneilanden een zeer +grootschen indruk. Er ligt iets grootsch in dat eenvoudige +borstweringachtige strand, dien zoom van groene struiken en hooge +kokosboomen, die stevige bank van dood koraalgesteente met hare groote, +hier en daar verspreide losse brokken, en in die lange lijn van +woedende brekers, die aan alle zijden aanrollen. Als de oceaan zijne +golven over het breede rif werpt, schijnt hij u een onoverwinnelijke +vijand van alvermogende kracht; toch zien wij hem tot staan gebracht en +zelfs overwonnen door middelen, die u op ’t eerste gezicht zoo +uiterst zwak en krachteloos schijnen. Niet dat de oceaan de +koraalrotsen spaart! De groote brokken, die over het rif verspreid en +opgehoopt zijn op het strand, waaruit de hooge kokosboom ontspruit, +spreken duidelijk van de onbuigzame kracht der golven. Ook gunt de zee +het land geen tijd van rust. De langdurige stijging, veroorzaakt door +de gestadige werking van den passaatwind, die altijd in +ééne richting over een uitgestrekt gebied waait, doet +brekers ontstaan, bijna even machtig als die in gematigde luchtstreken +tijdens een orkaan, en die met onverpoosd geweld woeden. Men kan deze +golven niet zien zonder een gevoel van overtuiging, dat een eiland, +ofschoon uit het hardste gesteente bestaande, hetzij porfier, graniet +of kwarts, eindelijk voor zulk eene onweerstaanbare kracht moet +zwichten en door de golven worden verslonden. Niettemin houden deze +lage, onbeduidende koraaleilandjes zegevierend stand, want eene andere +macht treedt op als tegenstander en mengt zich in den strijd. De +krachten van het organische leven scheiden, een voor een, de molekulen +koolzure kalk uit de schuimende branding, en vereenigen ze tot een +hecht, symmetrisch samenstel. Laat vrij de oceaan er duizenden brokken +afrukken, wat zegt dit tegen de tienduizenden nijvere arbeiders, die +dag en nacht, maand in maand uit aan ’t werk zijn? Zoo zien wij +dan het zachte en slijmachtige lichaam der poliep door tusschenkomst +der levenswetten zegevieren over de ruwe mechanische kracht der golven +van een <span class="pagenum">[<a id="pb619" href="#pb619" name= +"pb619">619</a>]</span>oceaan, dien noch de menschelijke kunst, noch +zelfs de onbezielde werken der natuur met goed gevolg konden +weerstaan!</p> +<p>Niet voor des avonds laat keerden wij aan boord terug, want langen +tijd bleven wij in de lagune bezig met het onderzoek van de +koraalvelden en van de 1½ M. groote reuzenschelpen,<a class= +"noteref" id="xd20e11600src" href="#xd20e11600" name= +"xd20e11600src">6</a> welke laatste zoo sterk zijn, dat iemand die +zijne hand tusschen de schalen durft steken, haar niet zou kunnen +lostrekken, zoolang het dier leeft. Bij het hoofdeinde der lagune vond +ik tot mijne groote verbazing eene uitgestrekte ruimte van veel meer +dan een mijl in het vierkant, bedekt met een woud van fijn vertakte +koralen, die allen dood en verrot waren, ofschoon zij recht overeind +stonden. In ’t eerst begreep ik volstrekt niet wat de oorzaak +hiervan was, doch later viel mij in, dat zij aan den volgenden, +eenigszins vreemden samenloop van omstandigheden was toe te schrijven. +Ik moet echter vooraf zeggen, dat koralen zelfs niet een korten tijd +aan de zonnestralen in de open lucht kunnen blootgesteld zijn, zonder +te sterven, zoodat hare bovenste groeigrens bepaald wordt door die van +het laagste water bij springgetijden. Uit eenige oude kaarten blijkt, +dat het lange eiland bovenwinds voorheen door wijde kanalen in +verscheidene eilandjes verdeeld was: welk feit ook hieruit blijkt, dat +de boomen op die gedeelten jonger zijn. In den vroegeren toestand van +het rif zou een sterke bries, door meer water over de borstwering te +werpen, het peil der lagune hebben doen rijzen. Thans heeft zij eene +tegengestelde werking; want niet alleen neemt het water in de lagune +door stroomingen van buiten niet toe, maar het wordt zelf door de +kracht van den wind naar buiten gestuwd. Zoo heeft men dan waargenomen, +dat het getij nabij het hoofd der lagune gedurende eene sterke bries +niet zoo hoog stijgt, als bij kalm weder. Volgens mijn idee, heeft dit +niveau-verschil, ofschoon zonder twijfel zeer gering, den <span class= +"pagenum">[<a id="pb620" href="#pb620" name="pb620">620</a>]</span>dood +veroorzaakt van deze koraalboschjes, die in den vroegeren, meer open +toestand van het buitenrif hunne hoogst mogelijke grens van verticalen +groei bereikt hadden.</p> +<p>Enkele mijlen ten noorden van Keeling is eene andere kleine atolle, +binnen welke de lagune bijna geheel met koraalmodder gevuld is. +Kapitein Ross vond in het conglomeraat-gesteente op de buitenkust een +goed afgerond stuk groensteen bedolven, iets grooter dan een +menschenhoofd, waarover hij zelf en zijne metgezellen zoo verwonderd +waren, dat zij het stuk medenamen en als eene bijzonderheid bewaarden. +Het voorkomen van dezen enkelen steen in eene omgeving van niets dan +kalkhoudend gesteente, is zeer verrassend. Het eiland is bijna nooit +bezocht geworden, en het is ook niet waarschijnlijk, dat er een schip +is vergaan. Bij gebrek aan eene betere verklaring, kwam ik tot de +slotsom, dat de steen, tusschen de wortels van een grooten boom +verward, hierheen was gekomen; maar denkende aan den grooten afstand +van het naastbij gelegen land, en aan het onwaarschijnlijke van zulk +een samenloop van omstandigheden, nl. dat een steen zou vastgeraakt +zijn in een boom, met den boom in zee gespoeld, zóó ver +weggedreven, toen veilig geland en eindelijk zoodanig begraven zou +zijn, dat hij ontdekt werd—schrok ik haast, dat een blijkbaar zoo +onwaarschijnlijk middel van vervoer in mijn brein opkwam. Met veel +belangstelling las ik daarom het verhaal van Chamisso, den te recht +vermaarden natuuronderzoeker die Kotzebue vergezelde, dat de bewoners +van den Radack-Archipel (de reeds genoemde groep laguneneilanden in den +Stillen Oceaan) de steenen voor het scherpen van hunne werktuigen +verkregen, door de wortels van boomen te onderzoeken welke op het +strand waren geworpen. Blijkbaar moet dit verscheidene keeren gebeurd +zijn, daar er wetten bestaan, dat zulke steenen aan het opperhoofd +toebehooren, en elk die hen poogt te stelen straf ontvangt. Let men op +de afgezonderde ligging dezer eilandjes te midden van een uitgestrekten +oceaan (de reusachtige afstand van eenig land, behalve koraalvormingen, +blijkt <span class="pagenum">[<a id="pb621" href="#pb621" name= +"pb621">621</a>]</span>wel het best uit de waarde welke de +inboorlingen, die zulke kloeke zeevaarders zijn, aan elke soort van +steenen hechten)<a class="noteref" id="xd20e11614src" href= +"#xd20e11614" name="xd20e11614src">7</a>: alsmede op de geringe +snelheid der stroomingen in eene open zee—dan schijnt het +voorkomen van op deze wijze vervoerde steenen ons wonderlijk toe. Toch +kunnen steenen dikwijls zoo vervoerd worden; en indien het eiland, +waarop zij stranden, uit andere stoffen dan koraal bestaat, zullen zij +nauwelijks de aandacht trekken en zal althans hun oorsprong nooit +aanleiding geven tot gissingen. Bovendien kan dit vervoer langen tijd +de aandacht ontgaan, daar de boomen, vooral die welke met steenen zijn +beladen, waarschijnlijk onder de oppervlakte drijven. In de kanalen van +Vuurland worden groote hoeveelheden drijfhout op het strand geworpen; +maar uiterst zelden ziet men een boom op het water drijven. Misschien +kunnen deze feiten eenig licht werpen op het geval, dat hoekige zoowel +als afgeronde steenen soms in fijne bezonken stoffen begraven worden +gevonden.</p> +<p>Op een anderen dag bezocht ik het West-Eilandje, waar de +plantengroei misschien overvloediger is dan op de overige. De +kokosboomen groeien meestal gescheiden; maar hier bloeiden de jonge +stammen onder hunne hooge bloedverwanten, en vormden met hunne lange en +gebogen bladerkronen de meest belommerde priëelen. Alleen zij, die +zoo iets ondervonden hebben, weten hoe heerlijk het is onder zulk +lommer te zitten en het koele, aangename sap van de kokosnoot te +drinken. Op dit eiland bevindt zich eene groote baaivormige ruimte, +welke uit het fijnste witte zand bestaat; zij is geheel vlak en alleen +bij hoog water door het getij bedekt. Uit deze groote baai ontspringen +vele kleine kreken, die zich in de omringende bosschen verliezen. Het +gezicht van zulk een veld met blinkend wit zand, rustig als eene +bevroren watervlakte en omgeven door een rand van hooge, <span class= +"pagenum">[<a id="pb622" href="#pb622" name= +"pb622">622</a>]</span>wuivende kokosstammen, vormde een zonderling, +maar zeer aardig schouwspel.</p> +<p>Boven heb ik gesproken van een kreeft, die van de kokosnoten leeft. +Hij is zeer algemeen overal waar droog land is, bereikt eene +monsterachtige grootte, en is na verwant aan of dezelfde als +<span class="ex">Birgos latro</span>.<a class="noteref" id= +"xd20e11627src" href="#xd20e11627" name="xd20e11627src">8</a> Het +voorste paar beenen eindigt in zeer sterke en forsche scharen, terwijl +het achterste van zachtere en veel smallere voorzien is. In ’t +eerst zou men het geheel onmogelijk achten, dat een kreeft eene met een +stevigen dop omsloten kokosnoot kan openen; maar Liesk verzekerde mij, +dat hij dit herhaaldelijk heeft zien doen. De kreeft begint met den dop +vezel voor vezel stuk te plukken, en altijd van dat einde af, waar zich +de zoogenaamde drie oogen bevinden. Is dit volbracht, dan begint de +kreeft met zijne zware klauwen op een van de oogen te hameren, totdat +er eene opening gemaakt is. Dan draait hij zijn lichaam om, en haalt +met de twee achterste en smallere scharen de witte vleezige pit te +voorschijn. Ik beschouw dit feit niet alleen als het merkwaardigste +voorbeeld van instinct, waarvan ik ooit gehoord heb, maar ook als eene +aanpassing in lichaamsbouw tusschen twee in het schema der natuur +blijkbaar zoover van elkander staande organismen, als een kreeft en een +kokosboom. Deze <span class="ex">Birgos</span> is in zijne leefwijze +een dagdier; maar men zegt, dat hij elken nacht een bezoek aan zee +brengt, zonder twijfel met het doel om zijne kieuwen te bevochtigen. Op +de kust worden ook de jongen uitgebroed, die er vervolgens eenigen tijd +leven. Deze kreeften wonen in diepe gaten, welke zij onder de wortels +van boomen graven, en waar zij bijzonder groote hoeveelheden van de +losgetrokken vezels der kokosnotedoppen verzamelen, om hierop als op +een bed te rusten. Soms maken de Maleiers hiervan gebruik, en garen de +vezels om er oud touwwerk van te maken. Deze kreeften <span class= +"pagenum">[<a id="pb623" href="#pb623" name= +"pb623">623</a>]</span>vormen een zeer goed voedsel; bovendien bevindt +zich onder den staart van de grootere <span class="corr" id= +"xd20e11650" title="Bron: individuen">individuën</span> eene +aanzienlijke hoeveelheid vet, dat, gesmolten, somtijds een kwart flesch +vol heldere olie oplevert. Sommige schrijvers beweren, dat de +<span class="ex">Birgos</span> tegen de kokosboomen opkruipt, om de +noten te stelen. Ik twijfel zeer of dit wel mogelijk is, maar met den +<span class="ex">Pandanus</span> (Pandang of Schroefboom) zou die +beklimming veel gemakkelijker zijn. Liesk vertelde mij, dat de +<span class="ex">Birgos</span> op deze eilanden leeft van de noten, die +op den grond zijn gevallen.</p> +<p>Kapitein Moresby deelt mij mede, dat deze kreeft de Chagos-Eilanden +en de Seychellen bewoont, maar niet voorkomt op de naburige Maldivische +Eilanden. Vroeger was hij talrijk op Mauritius, doch nu vindt men daar +slechts enkele kleine. Naar men zegt bewoont deze soort, of eene met +zeer overeenkomstige eigenschappen, één enkel +koraaleiland in den Stillen Oceaan, noordelijk van de +Gezelschaps-Eilanden. Als een bewijs hoe verbazend sterk het voorste +paar scharen is, wil ik vermelden, dat Scoresby eens een kreeft in een +sterken tinnen trommel opsloot, waarin beschuit geweest was, en het +deksel met metaaldraad omwond. De kreeft boog echter de randen om en +ontsnapte. Dit ombuigen geschiedde met zulk eene kracht, dat hij +verscheidene kleine gaatjes door het tin boorde.</p> +<p>Tot mijne groote verrassing vond ik twee koraalsoorten van het +geslacht <span class="ex">Millepora</span> (<span class="ex">M. +complanata</span> en <span class="ex">M. alcicornis</span>), die het +vermogen bezaten tot steken. Versch uit het water genomen, zijn de +steenen takken of platen op het gevoel ruw en niet kleverig, ofschoon +zij een sterken, onaangenamen reuk bezitten. De stekende eigenschap +schijnt bij verschillende exemplaren ongelijk te zijn; drukte of wreef +men een stuk op de zachte huid van aangezicht of arm, dan ontstond +gewoonlijk, na verloop van eene secunde, eene prikkelende +gewaarwording, die slechts enkele minuten duurde. Toen ik echter op +zekeren dag een der takken vluchtig met mijn gezicht aanraakte, +ontstond onmiddellijk pijn; deze nam, zooals gewoonlijk, na enkele +secunden <span class="pagenum">[<a id="pb624" href="#pb624" name= +"pb624">624</a>]</span>toe, bleef eenige minuten lang hevig, en was nog +een half uur daarna te bespeuren. Het gevoel was even onaangenaam als +wanneer men een brandnetel aanraakt, doch geleek meer op dat, +veroorzaakt door <span class="ex">Physalia</span> of het Spaansche +Fregat. Kleine, roode vlekken ontstonden op de zachte huid van den arm, +en zagen er uit alsof zij blaren zouden trekken, hetgeen echter niet +gebeurde. De heer Quoy meldt dit geval van de <span class= +"ex">Millepora</span>, en zoo hoorde ik ook van stekende koralen in +West-Indië. Vele zeedieren schijnen dit steekvermogen te bezitten; +behalve het Spaansche fregat, vele koralen, en <span class= +"ex">Aplysia</span> of de zeehaas van de Kaap-Verdische-Eilanden, wordt +in de “Voyage of the Astrolabe” gesproken van eene +<span class="ex">Actinia</span> of zee-anemoon, en van een buigzaam aan +<span class="ex">Sertularia</span> verwant koraaldier, die beiden dit +middel tot aanvallen of verdedigen bezitten. Men zegt, dat in de +Oostindische Zee een stekend zeewier wordt gevonden.</p> +<p>Twee soorten van visschen, behoorende tot het geslacht <span class= +"ex">Scarus</span> (papegaaivisch), welke hier algemeen zijn, leven +uitsluitend van koraal; beiden zijn schitterend blauwgroen gekleurd en +leven, de een altijd in de lagune en de ander tusschen de brekers op de +buitenkust. Liesk verzekerde mij, dat hij herhaaldelijk geheele scholen +visschen met hunne sterke beenige kaken op de toppen der koraaltakken +had zien grazen. Bij verscheidene opende ik de ingewanden en vond die +gevuld met kalkhoudende, zanderige modder van geelachtige kleur. Ook de +slijmerige, walgelijke zeeblazen (<span class= +"ex">Holothuroidea</span><a class="noteref" id="xd20e11701src" href= +"#xd20e11701" name="xd20e11701src">9</a> aan onze zeesterren verwant), +waarop de Chineesche lekkerbekken zoo verzot zijn, leven voor een groot +deel van koralen, gelijk Dr. Allan mij bericht; en het beenig toestel +binnen hun lichaam schijnt wel voor dit doel geschikt. Deze +<span class="ex">Holothuroidea</span>, de visschen, de talrijke +boorschelpen en borstelwormen (<span class="ex">Nereïdae</span>), +die elk blok dood koraalgesteente doorboren, moeten zeer krachtig +<span class="pagenum">[<a id="pb625" href="#pb625" name= +"pb625">625</a>]</span>medewerken tot het voortbrengen van de fijne +witte modder, welke op den bodem en de oevers der lagune ligt. Prof. +Ehrenberg vond echter bij onderzoek, dat eene hoeveelheid van deze +modder, die, nat zijnde, in ’t oog vallend op fijngestampte kalk +geleek, voor een deel uit kiezelschalige infusiediertjes bestond.</p> +<p><span class="marginnote">12 April.</span> Des morgens zeilden wij +uit de lagune en zetten koers naar Isle de France. Het doet mij +genoegen, dat wij deze eilanden bezocht hebben; want zulke vormingen +behooren zeker tot de wonderlijkste voortbrengselen der Natuur. Op een +afstand van 2200 yards van de kust (2012 M.) peilde kapitein Fitz-Roy +met eene lijn van 7200 voet lengte (2195 M.) nog geen grond, waaruit +dus blijkt, dat dit eiland een hooge onderzeesche berg is met nog +spitsere hellingen dan de steilste vulkaankegel. De schotelvormige top +meet bijna tien mijlen in doorsnede; en elk atoom, van af het kleinste +deeltje tot het grootste steenblok in dezen hoogen berg, die toch nog +klein is in vergelijking met zeer vele andere koraaleilanden, draagt +den stempel van langs organischen weg ontstaan te zijn.<a class= +"noteref" id="xd20e11725src" href="#xd20e11725" name= +"xd20e11725src">10</a> Wij zijn verbaasd, als reizigers ons vertellen +van de reusachtige afmetingen der pyramiden en andere groote +gedenkteekenen der menschelijke kunst; maar hoe onbeduidend zijn de +grootsten hunner, vergeleken met deze steenen bergen, welke door geen +andere arbeiders zijn opgehoopt, dan verschillende kleine en tengere +dieren! Dit is een wonder, dat op het eerste gezicht niet het +lichamelijk oog, maar, na rijpe overdenking, het oog der rede +treft.</p> +<hr class="tb"> +<p><span class="pagenum">[<a id="pb626" href="#pb626" name= +"pb626">626</a>]</span></p> +<p>Ik zal nu eene zeer korte beschrijving geven van de drie groote +klassen van koraalriffen, namelijk:</p> +<ul> +<li>1<sup>o</sup>. <span class="ex">Atollen</span> of <span class= +"ex">Lagunenriffen</span>.</li> +<li>2<sup>o</sup>. <span class="ex">Wal-</span> of <span class= +"ex">Damriffen</span> (door Darwin genoemd <span class="ex" lang= +"en">Barrier-reefs</span>).</li> +<li>3<sup>o</sup>. <span class="ex">Rand-</span> of <span class= +"ex">Kustriffen</span> (door Darwin genoemd <span class="ex" lang= +"en">Fringing-reefs</span>)<span class="corr" id="xd20e11773" title= +"Niet in bron">.</span></li> +</ul> +<p>en mijne inzichten omtrent hunne vorming mededeelen.<a class= +"noteref" id="xd20e11779src" href="#xd20e11779" name= +"xd20e11779src">11</a> Bijna elk reiziger, die den Stillen Oceaan is +overgestoken, heeft zijne groote verwondering betuigd over de +laguneneilanden of <span class="ex">Atollen</span>, zooals ik hen later +bij hun Indischen (Maleischen) naam zal noemen, en getracht er eene +verklaring van te geven. Reeds in het jaar 1605 zeide Pyrard de Laval +terecht:</p> +<p lang="fr">“C’est une merveille de voir chacun de ces +atollons environné d’un grand banc de pierre, tout autour +n’y ayant point d’artifice humain.”</p> +<p>(Het is verwonderlijk elk dezer atollen omringd te zien door eene +groote steenen bank, zonder eenig spoor van menschelijke kunst in den +omtrek).</p> +<p>Nevensstaande schets van het eiland Whitsunday in den Stillen +Oceaan, welke ontleend is aan de uitnemende reisbeschrijving van +kapitein Beechey, geeft slechts een flauw begrip van het zonderlinge +voorkomen van zulk eene <span class="ex">atolle</span>. Het is er een +van de kleinste grootte, en bestaat uit smalle eilanden, die onderling +tot een ring zijn vereenigd. De tegenstelling tusschen den onmetelijken +oceaan met zijne woedende stortzeeën, en het lage eiland met het +kalme heldergroene water binnen de lagune, kan men zich moeilijk +voorstellen zonder het gezien te hebben.</p> +<div class="figure xd20e11797width"><img src="images/p627.jpg" alt= +"Het eiland Whitsunday (Lage of Tuamotu-Eilanden)." width="510" height= +"221"> +<p class="figureHead">Het eiland Whitsunday (Lage of +Tuamotu-Eilanden).</p> +</div> +<p>De vroegere reizigers stelden zich voor, dat de koraalvormende +dieren hunne groote ringen instinctmatig bouwden, om zich aan de +binnenzijde eene veilige schuilplaats <span class="pagenum">[<a id= +"pb627" href="#pb627" name="pb627">627</a>]</span>te verschaffen; maar +als bewijs hoe ver dit van de waarheid is, wil ik alleen zeggen, dat +die in massa vereenigde soorten, van wier groei op de open buitenkusten +het bestaan van het rif zelf afhangt, niet binnen de lagune kunnen +leven, waar andere fijn vertakte soorten bloeien. Volgens die meening +wordt bovendien ondersteld, dat vele soorten van verschillende +geslachten en families zich tot één doel vereenigen; en +van zulk eene vereeniging is in de geheele natuur geen enkel voorbeeld +te vinden. De theorie, welke het meest ingang heeft gevonden is, dat +atollen op onderzeesche kraters rusten; beschouwen wij echter den vorm +en grootte van sommige, het aantal, de nabuurschap en betrekkelijke +ligging van andere, dan verliest dit denkbeeld zijn aannemelijk +karakter. Zoo meet de atolle Suadiva<a class="noteref" id= +"xd20e11806src" href="#xd20e11806" name="xd20e11806src">12</a> 44 +<span class="ex">geographical</span> mijlen in de eene richting en 34 +in eene andere; Rimsky meet 54 bij 20 mijlen, en heeft een zonderling +gebogen rand; de atolle Bow<a class="noteref" id="xd20e11812src" href= +"#xd20e11812" name="xd20e11812src">13</a> is 30 mijlen lang, bij eene +gemiddelde breedte van slechts zes, terwijl Menchikov (een der +Marshall-Eilanden) uit drie onderling vereenigde of verbonden atollen +bestaat. Bovendien is deze theorie geheel ontoepasselijk op +<span class="pagenum">[<a id="pb628" href="#pb628" name= +"pb628">628</a>]</span>de noordelijke Maldivische atollen in den +Indischen Oceaan (waarvan ééne 88 mijlen lang en tusschen +de 10 en 20 m. breed is); want deze worden niet begrensd door smalle +riffen evenals gewone atollen, maar door een groot aantal afzonderlijke +kleine atollen, terwijl andere kleine atollen uit de groote +lagunenvormige binnenruimten verrijzen. Eene derde en betere theorie +werd door Chamisso voorgesteld, die meende, dat, ten gevolge van den +sterkeren groei der koralen op plaatsen waar zij aan de volle zee zijn +blootgesteld—zooals ongetwijfeld het geval is, de buitenranden +vroeger dan andere gedeelten uit het gemeenschappelijke grondvlak +zouden opgroeien, en dat dit de ring- of schotelvormige structuur zou +verklaren. Maar aanstonds zullen wij zien, dat in deze, zoowel als in +de krater-theorie, een allerbelangrijkst punt over het hoofd is gezien, +namelijk de vraag: waarop hebben de rifvormende koralen, die op geene +groote diepte kunnen leven, hunne hechte bouwwerken gegrondvest?</p> +<p>Aan den steilen buitenkant der Keeling-atolle werden door kapitein +Fitz-Roy een aantal zorgvuldige peilingen gedaan, en werd bevonden, dat +de bereide talk op den bodem van het lood, uit punten binnen tien +vademen diepte, altijd bovenkwam met duidelijke indruksels van levende +koralen, doch zonder aanklevende bestanddeelen, en even schoon alsof +men het op een grasveld had laten vallen. Nam de diepte toe, dan werden +de indruksels minder talrijk, maar de aanklevende zanddeeltjes, +daarentegen, steeds talrijker, totdat de bodem eindelijk uit eene +zachte zandlaag bleek te bestaan. Wil men de vergelijking met het +grasveld voortzetten, dan kunnen wij zeggen, dat de grashalmen al +schaarscher en schaarscher werden, tot de grond eindelijk zoo dor was, +dat er niets meer uit opschoot. Uit deze, door vele andere bevestigde +waarnemingen mogen wij veilig afleiden, dat de uiterste diepte waarop +koralen hunne riffen kunnen bouwen, 20 tot 30 vademen bedraagt. Nu zijn +er ontzaglijke oppervlakten in de Stille en Indische Oceanen, waar elk +eiland op zichzelf eene koraalvorming is, en slechts die <span class= +"pagenum">[<a id="pb629" href="#pb629" name= +"pb629">629</a>]</span>hoogte bereikt, tot welke de golven nog +brokstukken kunnen opwerpen, en de winden zand kunnen ophoopen. Zoo is +de groep der Radack-atollen (Marshall-Eilanden) een onregelmatig +vierkant, 520 mijlen lang, bij 240 breed; de ellipsvormige Lage of +Tuamotu-Archipel meet 840 mijlen in zijne langste en 420 in de kortste +as; tusschen deze twee archipels liggen andere kleine groepen en +afzonderlijke lage eilanden, welke met de eersten eene ruimte in den +oceaan bedekken van 4000 mijlen lengte, waarbinnen geen enkel eiland +boven de bepaalde hoogte reikt. Ook in den Indischen Oceaan is eene +ruimte van 1500 mijlen in doorsnede, welke drie archipels omvat, alle +uit lage eilanden bestaande, die door koralen zijn gevormd. Wegens het +feit, dat de rifbouwende koralen niet op groote diepte leven, kan met +volstrekte zekerheid worden gezegd, dat overal in die uitgestrekte +ruimten, waar thans eene atolle is, oorspronkelijk een bodem bestaan +moet hebben binnen eene diepte van 20 tot 30 vademen (ongeveer 37 tot +55 Met.) van het zeeoppervlak. Het is ten hoogste onwaarschijnlijk, dat +breede, hooge, vrij staande en steil oploopende banken van bezonken +stoffen, verspreid in groepen en reeksen van vele honderden mijlen +lengte, gevormd konden zijn in de midden- en diepste gedeelten der +Stille en Indische Oceanen, op een reusachtigen afstand van het +vasteland, en waar het water volkomen doorschijnend is. Even +onwaarschijnlijk is het, dat de opstuwende krachten onder onze +aardkorst over de genoemde uitgestrekte ruimten tallooze groote +rotsbanken zouden hebben opgeheven tot eene hoogte van 20 tot 30 +vademen (120 tot 180 voet) onder de oppervlakte der zee, en geen enkele +harer <i>boven</i> dat peil. Immers, wáár op de geheele +aardoppervlakte kunnen wij eene bergketen vinden, zelfs van maar +weinige honderden mijlen lengte, welker talrijke toppen zich niet +hooger verheffen dan enkele voeten <i>onder</i> een bepaald peil, en +waar geen enkele top <i>daarboven</i> verrijst? Bijgevolg, indien de +grondvlakken waaruit de atollen-bouwende koralen groeiden, niet uit +bezonken stoffen gevormd, en ook niet tot de vereischte hoogten werden +opgestuwd, <span class="ex">moeten zij noodzakelijk <span class= +"pagenum">[<a id="pb630" href="#pb630" name="pb630">630</a>]</span>tot +dat peil zijn ondergezonken</span>; en dit lost terstond de +moeilijkheid op. Want terwijl de eene berg na den anderen, het eene +eiland na het andere langzaam onder water zonken, ontstonden +achtereenvolgens versche bodems voor den groei der koralen. Wij kunnen +hier onmogelijk in alle vereischte bijzonderheden treden; maar ik tart +elk, om op andere wijze te verklaren, hoe het mogelijk is, dat over +zulke uitgestrekte ruimten talrijke eilanden verspreid liggen, allen +<span class="ex">dit</span> gemeen hebbende, dat zij laag en opgebouwd +zijn uit koralen, die als levensvoorwaarde een bodem behoeven, welke op +<i>beperkte</i> diepte onder het zeeoppervlak is gelegen.<a class= +"noteref" id="xd20e11848src" href="#xd20e11848" name= +"xd20e11848src">14</a></p> +<p>Alvorens te verklaren hoe de atollen of lagunenriffen hunne +eigenaardige structuur verkrijgen, moeten wij ons wenden tot de tweede +groote klasse, namelijk de <span class="ex">wal-</span> of <span class= +"ex">damriffen</span>. Deze strekken zich uit, hetzij in rechte lijnen +voor de kusten van een vastland of groot eiland, of zij omringen kleine +eilanden; in beide gevallen zijn zij van het land gescheiden door een +breed en vrij diep waterkanaal, evenals de lagune binnen eene atolle. +Het is opmerkelijk hoe weinig aandacht aan de ringvormige walriffen is +geschonken, ofschoon zij toch zoo wondervol zijn samengesteld. De +volgende schets stelt een gedeelte van het walrif voor, dat het eiland +Bolabola<a class="noteref" id="xd20e11859src" href="#xd20e11859" name= +"xd20e11859src">15</a> in den Stillen Oceaan omringt, gezien van een +der rotstoppen in het midden. In dit geval is de geheele rifrand in +land veranderd; maar gewoonlijk <span class="pagenum">[<a id="pb631" +href="#pb631" name="pb631">631</a>]</span>scheidt eene sneeuwwitte lijn +van hooge brekers, waartusschen hier en daar een enkel laag, met +kokosboomen begroeid eilandje zichtbaar is, de donkere golven in den +oceaan van de lichtgroene ruimte in het lagunenkanaal. En het kalme +water in dit kanaal bespoelt in de meeste gevallen een lagen rand van +alluvialen grond, beladen met de schoonste voortbrengselen uit de +keerkringen en gelegen aan den voet der ruwe, steile bergen in het +midden.</p> +<div class="figure xd20e11867width"><img src="images/p631.jpg" alt= +"Het eiland Bolabola (Gezelschaps-Eilanden.)" width="506" height="242"> +<p class="figureHead">Het eiland Bolabola (Gezelschaps-Eilanden.)</p> +</div> +<p>Er zijn ringvormige walriffen in alle grootten, van af 3 tot niet +minder dan 44 mijlen in doorsnede; het rif, dat tegenover een der +zijden van Nieuw-Caledonië ligt en de beide uiteinden omvat, is +zelfs 400 mijlen lang. Elk rif sluit één, twee of meer +rotsachtige eilanden in van verschillende hoogten (in één +geval zelfs 12 afzonderlijke eilanden), en loopt op ongelijke afstanden +om het ingesloten land—bij de Gezelschaps-Eilanden meestal op een +afstand van een tot drie of vier mijlen, maar bij Hogoleu<a class= +"noteref" id="xd20e11873src" href="#xd20e11873" name= +"xd20e11873src">16</a> op 20 mijlen van den zuidkant, en 14 mijlen van +den tegenovergestelden of noordkant der ingesloten eilanden. Ook is de +<span class="pagenum">[<a id="pb632" href="#pb632" name= +"pb632">632</a>]</span>diepte binnen het lagunenkanaal aan veel +verandering onderhevig, en kan gemiddeld op 10 tot 30 vademen worden +gesteld; maar op Wanikoro zijn ruimten van niet minder dan 56 vademen +of 336 voeten diepte. Aan de binnenzijde loopt het rif zacht glooiend +af naar het lagunenkanaal, of eindigt in een loodrechten wal, die onder +water somtijds 200 tot 300 voeten hoog is; aan de buitenzijde verrijst +het rif, evenals eene atolle, zeer steil uit de groote diepten van den +oceaan. Kan men zich iets zonderlingers voorstellen dan dergelijke +natuurgewrochten? Wij zien een eiland, dat te vergelijken is met een +kasteel op den top van een hoogen onderzeeschen berg, tegen het geweld +der zee beschermd door een grooten muur van koraalgesteente, die altijd +steil is aan den buiten- en soms ook aan den binnenkant: van boven +begrensd door een breed horizontaal vlak, en hier en daar afgebroken +door smalle toegangen of invaarten, waardoor de grootste schepen de +wijde en diepe singel- of vestinggracht kunnen binnenzeilen.</p> +<p>Voor zoover het eigenlijke koraalrif betreft, is er niet het +geringste verschil zoowel in algemeene grootte, begrenzing en +groepeering als zelfs in zeer onbeduidende structuur-bijzonderheden, +tusschen een walrif en eene atolle. De aardrijkskundige Balbi heeft +terecht aangemerkt, dat een omwald eiland eene atolle is, waarin zich +hoogland uit de lagune verheft; neem het land er binnen weg, en er +blijft eene volledige atolle over.</p> +<p>Maar wat is nu de oorzaak, dat deze riffen op zulke groote afstanden +van de kusten der ingesloten eilanden uit zee verrijzen? De reden kan +niet zijn, dat koralen niet in de nabijheid van het land groeien: want +dikwijls zijn de kusten van het lagunenkanaal, wanneer zij niet door +alluvialen grond zijn omgeven, door een rand van levende riffen +begrensd; en aanstonds zullen wij zien, dat er eene geheele klasse van +riffen bestaat, welke ik juist om hun nauw verband met de kusten zoowel +van vastelanden als van eilanden, met den naam van <span class= +"ex">Randriffen</span> heb bestempeld. Eene tweede vraag is: waarop +hebben de rifvormende <span class="pagenum">[<a id="pb633" href= +"#pb633" name="pb633">633</a>]</span>koralen, die niet op groote +diepten kunnen leven, hunne ringvormige wallen gegrondvest? Blijkbaar +is de oplossing daarvan even moeilijk als in het gelijksoortige geval +der atollen, en die meestal over het hoofd is gezien. De zaak zal +duidelijker worden begrepen na een blik op de volgende ware doorsneden, +die genomen zijn in de richtingen noord en zuid door de eilanden +Wanikoro, Gambier (of Mangarewa) en Maurua met hunne walriffen. Zoowel +in horizontale als in verticale richting, zijn deze doorsneden herleid +tot denzelfden maatstaf van een kwart inch op elke +mijl.——</p> +<div class="figure xd20e11890width"><img src="images/p633.png" alt="" +width="609" height="278"> +<p class="firstpar">1. Het eiland Wanikoro. (Santa-Cruz-Eilanden).</p> +<p>2. De Gambier-Eilanden. CD = 200 vademen.</p> +<p>3. Het eiland Maurua. (Gezelschaps-Eilanden).</p> +<p>De horizontale, donkere schaduw geeft een doorsnede te zien van de +walriffen en lagunenkanalen. De schuine, lichtere schaduw boven den +zeespiegel AA vertoont eene doorsnede van het land in vorm en hoogte; +hare voortzetting onder deze lijn den waarschijnlijken vorm van het +land onder zee.</p> +</div> +<p>Wij moeten hier opmerken, dat in welke richting de doorsneden ook +genomen waren hetzij bij deze of vele andere omwalde eilanden, in +’t algemeen dezelfde vormen zouden zijn weergevonden. Zoo men nu +bedenkt, dat rifvormend koraal op geen grootere diepte kan leven dan +van 20 tot 30 vademen en dat de schaal der teekening zoo klein is, dat +<span class="pagenum">[<a id="pb634" href="#pb634" name= +"pb634">634</a>]</span>de peilstreepjes CD aan de rechterhand eene +diepte aanduiden van 200 vademen (366 Met.), dan mag men terecht +vragen: waarop zijn deze walriffen gegrondvest? Moeten wij aannemen, +dat elk eiland omringd is door eene halssnoervormige onderzeesche +rotsklip, of door eene groote bank van bezonken stoffen, die plotseling +eindigt waar ook het rif eindigt? Indien de zee vroeger diep in de +eilanden had geknaagd, voordat deze door de riffen werden beschermd, en +aldus eene ondiepe klip rondom hen onder water had gezet, zouden de +tegenwoordige kusten steeds door diepe, steile afgronden omringd zijn; +maar dit is hoogst zelden het geval. Ook kan men, volgens dit begrip, +onmogelijk verklaren, waarom de koralen, evenals een muur, van den +uitersten buitenrand der klip zijn opgegroeid, en aan den binnenkant +dikwijls eene breede <span class="corr" id="xd20e11904" title= +"Bron: watervlake">watervlakte</span> hebben vrijgelaten, te diep voor +den groei der koralen zelven. Dat rondom deze eilanden eene +uitgestrekte bank van bezonken stoffen opgehoopt zou zijn, welke +meestal het breedst was daar waar de ingesloten eilanden het kleinst +zijn, is hoogst onwaarschijnlijk, zoo men in aanmerking neemt hoezeer +die banken in de centrale en diepste gedeelten van den oceaan aan de +werking der golven zijn blootgesteld. In het bijzondere geval van het +walrif van Nieuw-Caledonië, dat zich 150 mijlen ver voorbij de +noordelijkste punt van het eiland uitstrekt in dezelfde rechte lijn, +waarin het langs de westkust loopt, is het haast niet mogelijk aan te +nemen, dat aldus eene bank van bezonken stoffen kon worden afgezet +lijnrecht tegenover een hoog eiland en zoo ver voorbij zijn eindpunt in +volle zee. En ten slotte, zoo wij acht slaan op andere eilanden in den +oceaan van ongeveer dezelfde hoogte en gelijke geologische +samenstelling, maar niet door koraalriffen omgeven, dan zullen wij +vruchteloos zoeken naar zulk eene onbeduidende, zich rondom +uitstrekkende diepte van 30 vademen, behalve in de onmiddellijke +nabijheid der kusten; want land dat steil uit het water verrijst, +gelijk de meeste omwalde en niet omwalde eilanden in den oceaan, duikt +er gewoonlijk steil onder. En daarom herhaal ik mijne <span class= +"pagenum">[<a id="pb635" href="#pb635" name= +"pb635">635</a>]</span>vraag: waarop zijn deze walriffen gegrondvest? +Waarom liggen zij met hunne wijde en diepe grachtvormige kanalen zoo +ver van het ingesloten land? Spoedig zullen wij zien hoe gemakkelijk +deze moeilijkheden verdwijnen.</p> +<p>Thans komen wij aan onze derde klasse van riffen, de zoogenaamde +<span class="ex">Rand-</span> of <span class="ex">Kustriffen</span>, +die eene zeer korte beschrijving behoeven. Waar het land steil onder +water duikt, zijn deze riffen slechts enkele yards breed, en vormen zij +eenvoudig eene strook of rand rondom de kusten; waar het land zacht +glooiend onder het water verdwijnt, strekt het rif zich verder uit, +soms zelfs eene mijl ver van het land, maar in zulke gevallen bewijzen +steeds de peilingen buiten het rif, dat het land zich met eene geringe +helling onder water voortzet. Inderdaad strekt het rif zich slechts tot +dien afstand van de kust uit, binnen welken de vereischte diepte van 20 +tot 30 vademen grond gevonden wordt. Wat nu het eigenlijke rif betreft, +is er geen wezenlijk onderscheid tusschen dit en die, welke een walrif +of eene atolle vormen; in de meeste gevallen heeft het echter eene +mindere breedte, zoodat er zich weinig eilandjes op gevormd hebben. +Omdat de koralen sterker aan de buitenzijde groeien, en het bezinksel, +dat naar binnen wordt gespoeld, nadeelige werking heeft, is de +buitenrand van het rif het hoogste gedeelte; tusschen dit en het land +ligt meestal een ondiep zandig kanaal van enkele voeten diepte. Daar, +waar zich banken van bezonken stoffen tot dicht bij de oppervlakte +hebben opgehoopt (zooals in sommige gedeelten van West-Indië), +worden die soms met een rand van koralen omzoomd, en gelijken dus in +zekeren zin op laguneneilanden of atollen, op dezelfde manier als +randriffen die zacht glooiende eilanden omringen, in zekeren zin op +walriffen gelijken.</p> +<div class="figure xd20e11917width"><img src="images/p636.png" alt="" +width="586" height="153"> +<p class="firstpar">AA. Buitenranden van het kustrif bij den +zeespiegel.</p> +<p>BB. De kusten van het omzoomde land.</p> +<p>A′A′. Buitenranden van het rif, na zijn opwaartschen +groei gedurende een tijdperk van daling, thans veranderd in een +<span class="ex">walrif</span> met eilandjes er op.</p> +<p>B′B′. De kusten van het nu door rif en lagunenkanaal CC +ingesloten eiland.</p> +<p><span class="ex">Opmerking.</span> In deze en de volgende teekening +kon de onderzinking van het land alléen worden voorgesteld door +eene schijnbare rijzing van den zeespiegel ABBA.</p> +</div> +<p>Geene enkele theorie over de vorming der koraalriffen kan als +voldoende worden beschouwd, welke niet de drie groote klassen omvat. +Wij hebben gezien, dat de hypothese der inzinking van den zeebodem de +eenig mogelijke is, ter verklaring van die uitgestrekte ruimten met +hier en daar <span class="pagenum">[<a id="pb636" href="#pb636" name= +"pb636">636</a>]</span>verspreide lage eilanden, waarvan geen enkel +hooger verrijst, dan tot waar wind en golven stof kunnen opwerpen, +ofschoon die eilanden opgebouwd zijn door dieren, welke een bodem +behoeven, die op geen groote diepte kan liggen. Laat ons nu, als +voorbeeld, een eiland nemen, dat door randriffen is omgeven, welke +geene moeilijkheid in hunne samenstelling opleveren, en zien wij wat er +gebeurt, als dit eiland met zijn rif (in de teekening door de gebogen +lijn ABB′B′BA voorgesteld) langzaam onderzinkt. Uit hetgeen +van de voorwaarden, gunstig voor den groei van koraaldieren bekend is, +mogen wij veilig besluiten, dat, als het eiland op een tijdstip enkele +voeten of geheel onmerkbaar daalt, de levende koraaldieren, die door de +branding op den rand van het rif bespoeld worden, spoedig weer de +oppervlakte zullen bereiken. Maar langzaam en gestadig zal de zee op de +kust winnen; het eiland wordt steeds lager en kleiner, en de ruimte +tusschen den binnenrand van het rif en het strand naar evenredigheid +breeder. Eene doorsnede van het rif in dezen toestand, na eene +onderzinking van <span class="pagenum">[<a id="pb637" href="#pb637" +name="pb637">637</a>]</span>verscheidene honderden voeten, geeft ons de +stippellijn AA′A′A te zien; de boompjes bij A′ wijzen +aan, dat zich koraaleilanden op het rif gevormd hebben, en het schip +bij C de plaats van het lagunenkanaal. Dit kanaal zal meer of minder +diep zijn al naar de mate van onderzinking, van de hoeveelheid daarin +opgehoopt bezinksel, en den groei der fijn vertakte koralen die er +kunnen leven. In dezen toestand gelijkt de doorsnede in alle opzichten +op die van een omwald eiland; en inderdaad is zij eene getrouwe +doorsnede (naar den maatstaf van 517/1000 van een inch op elke mijl) +van het eiland Bolabola (of Borabora) in den Stillen Oceaan. Nu kunnen +wij onmiddellijk zien, waarom walriffen zoo ver van de kusten liggen, +die zij als met een ring omgeven. Ook kunnen wij zien, dat de lijn die +van den buitenrand van het nieuwe rif loodrecht op het vaste steenen +grondvlak onder het oude rand- of kustrif wordt neergelaten, evenveel +voeten langer is dan de geringe grensdiepte waarop werkelijke +koraaldieren kunnen leven, als de maat der inzinking van dat grondvlak +zelf: m.a.w., de kleine bouwmeesters hebben, gedurende de inzinking van +den zeebodem, hun groot muurvormig bouwwerk opgetrokken op een +grondvlak, samengesteld uit andere koralen en hunne vastgeworden +brokstukken. De schijnbaar groote moeilijkheid omtrent dit punt +verdwijnt derhalve.</p> +<p>Hadden wij, in plaats van een eiland, de kust genomen van een met +riffen omzoomd vasteland, en dit in gedachten laten zinken, dan zou het +resultaat blijkbaar geweest zijn een groote rechte dam of wal, evenals +die van Australië of Nieuw-Caledonië, welke door een wijd en +diep kanaal van het land gescheiden was.</p> +<div class="figure xd20e11942width"><img src="images/p638.png" alt="" +width="581" height="205"> +<p class="firstpar">A′A′. Buitenranden van het walrif bij +den zeespiegel, met eilanden er op.</p> +<p>B′B′. De kusten van het ingesloten land.</p> +<p>CC. Het lagunenkanaal.</p> +<p>A″A″. Buitenranden van het rif, nu in eene atolle +veranderd.—C′. De lagune van de nieuwe atolle.</p> +<p><span class="ex">Opmerking.</span> Volgens de ware schaal zijn hier +de diepten van het lagunenkanaal en de lagune zeer overdreven.</p> +</div> +<p>Laat ons nu deze beschouwing uitbreiden op ons nieuw ringvormig +walrif, welks doorsnede (zooals gezegd eene ware doorsnede van het +eiland Bolabola) in de teekening voorgesteld is door den omtrek +DA′A′D der donkergeschaduwde figuren, en onderstellen dat +dit rif de dalende beweging van den zeebodem volgt. Terwijl deze +langzaam zinkt, zullen de koraaldieren krachtig omhoog groeien, maar +<span class="pagenum">[<a id="pb638" href="#pb638" name= +"pb638">638</a>]</span>tegelijk zal het water duim voor duim op de kust +van het eiland winnen; de gescheiden bergtoppen, die in ’t eerst +afzonderlijke eilanden binnen het groote rif vormen, zinken de een na +den anderen weg, en eindelijk verdwijnt ook de laatste en hoogste top. +Op het oogenblik dat dit gebeurt, is eene volledige atolle ontstaan. In +overeenstemming met hetgeen ik boven zeide, zien wij dus, dat wanneer +al het hooge land binnen een ringvormig walrif verwijderd wordt, +eindelijk eene atolle overblijft. Ook wordt het nu duidelijk hoe het +komt dat atollen, die uit ringvormige walriffen zijn ontstaan, meestal +op hen gelijken zoowel in grootte en vorm, als in hare wijze van +groepeering en de samenstelling uit enkele of dubbele dammen; want +feitelijk kan men ze ruwe schetskaarten noemen van de gezonken eilanden +waarop zij staan. Verder kunnen wij zien wat de oorzaak is, dat de +atollen in de Stille en Indische Oceanen zich uitstrekken in lijnen, +evenwijdig met de meestal scherp uitkomende <span class= +"pagenum">[<a id="pb639" href="#pb639" name= +"pb639">639</a>]</span>asrichting der hooge eilanden en groote +kustlijnen van deze oceanen. Daarom waag ik het de bewering te +handhaven, dat alle hoofdkenmerken dezer belangrijke +vormingen—zoowel van de laguneneilanden of atollen, die zoolang +de aandacht der reizigers hebben getrokken, als van de niet minder +gewichtige walriffen, hetzij deze kleine eilanden omringen of zich +honderde mijlen ver langs de kusten van een vasteland +uitstrekken—door de theorie van den opwaartschen groei der +koraaldieren gedurende het onderzinken van het land op eenvoudige wijze +worden verklaard.<a class="noteref" id="xd20e11962src" href= +"#xd20e11962" name="xd20e11962src">17</a></p> +<p>Men zou mij kunnen vragen of ik een <i>rechtstreeksch</i> bewijs van +het zinken van walriffen of atollen kan geven; doch men moet hierbij in +’t oog houden, hoe moeilijk het steeds is eene beweging te +ontdekken, welke er toe leidt het bewogen land onder water te +verbergen. Op Keeling-atolle zag ik echter aan alle zijden van de +lagune oude kokosboomen, die ondermijnd en op het punt waren te vallen; +en op ééne plaats stond eene hut, waarvan de bewoners +verklaarden dat de fundamenten zeven jaren geleden even boven +hoogwaterpeil hadden gestaan, terwijl zij nu dagelijks door elken vloed +bespoeld werden. Bij onderzoek vernam ik, dat hier gedurende de laatste +tien jaren drie aardbevingen waren gevoeld, waaronder +ééne hevige. Op Wanikoro is het lagunenkanaal bijzonder +diep; aan den voet der hooge ingesloten bergen heeft zich bijna geen +alluviale grond opgehoopt, en op het muurvormig walrif zijn door het +opwerpen <span class="pagenum">[<a id="pb640" href="#pb640" name= +"pb640">640</a>]</span>van brokken en zand zeer weinig eilandjes +gevormd. Deze en eenige dergelijke feiten meer, leidden mij tot de +meening, dat dit eiland kort geleden moet gezonken en het rif omhoog +zijn gegroeid. Hier zijn ook aardbevingen talrijk en zeer ernstig. Op +de Gezelschaps-Eilanden, daarentegen, waar de lagunenkanalen bijna zijn +verstopt; waar veel lage alluviale grond is opgehoopt, en waar in +sommige gevallen lange eilandjes op de walriffen zijn +gevormd—feiten, die alle er op wijzen, dat de eilanden niet zeer +kort geleden gezonken zijn—worden slechts uiterst zelden zwakke +schokken gevoeld. Bij deze koraalvormingen, waar land en water om de +oppermacht schijnen te strijden, moet het altijd moeilijk zijn te +beslissen of de gevolgen zijn toe te schrijven aan eene verandering in +den loop der getijden, of aan eene geringe onderzinking. Dat vele van +deze riffen en atollen aan veranderingen van eenigerlei aard onderhevig +zijn, staat vast; in sommige atollen schijnen de eilandjes in een niet +lang verleden zeer gegroeid, in andere, daarentegen, geheel of +gedeeltelijk weggespoeld te zijn. De bewoners van sommige gedeelten der +Maldivische Eilanden kennen den datum, waarop sommige eilandjes zich +het eerst begonnen te vormen; elders in dien archipel bloeien thans de +koralen op riffen, waarover het water spoelt, en waar holten, die voor +graven moesten dienen, getuigen van het vroeger bestaan van bewoond +land. Dat in de getij-stroomingen eener open zee menigvuldige +veranderingen zouden plaats hebben, is moeilijk te gelooven; +daarentegen zien wij in de aardbevingen waarvan de bewoners van sommige +atollen de overlevering bewaard hebben, en in de groote op andere +atollen waargenomen spleten, een klaar bewijs van de veranderingen en +storingen welke in de onderaardsche streken in gang zijn.</p> +<p>Volgens onze theorie is het duidelijk, dat kusten die +alléén door <span class="ex">randriffen</span> worden +omgeven, niet merkbaar diep gezonken kunnen zijn, en dus sedert den +groei harer koralen òf op hetzelfde peil gebleven, òf +opgeheven moeten zijn. Nu is het opmerkelijk, hoe in ’t algemeen +door de aanwezigheid <span class="pagenum">[<a id="pb641" href="#pb641" +name="pb641">641</a>]</span>van uit zee geheven organische +overblijfsels kan worden aangetoond, dat de eilanden met randriffen +<span class="ex">gerezen</span> zijn. In zoover is dit een indirect +bewijs voor de juistheid onzer theorie. Dit feit trof mij vooral, toen +ik tot mijne verwondering ontdekte, dat de door Quoy en Gaimard gegeven +beschrijvingen niet toepasselijk waren op riffen <span class="ex">in +’t algemeen</span> (gelijk stilzwijgend door hen werd +aangenomen), maar alleen op die van de klasse der <span class= +"ex">kust-</span> of <span class="ex">randriffen</span>. Mijne +verwondering week echter, toen ik later bevond, dat volgens de eigen +verklaringen dezer bekwame natuuronderzoekers bewezen kon worden, dat, +door een spel van het toeval, al de verschillende door hen bezochte +eilanden in een jong geologisch tijdperk omhoog waren geheven.<a class= +"noteref" id="xd20e12000src" href="#xd20e12000" name= +"xd20e12000src">18</a></p> +<p>Door de theorie der inzinking van den zeebodem (welke theorie wij, +onafhankelijk, voor het gebied in quaestie genoopt zijn aan te nemen, +wegens de noodzakelijkheid om voor den groei der koralen bodems op de +vereischte diepte te vinden) worden niet alleen verklaard de +<span class="ex">hoofdtrekken</span> in den bouw van walriffen en +atollen, en van hunne onderlinge gelijkenis in vorm, grootte en andere +kenmerken: maar ook vele <span class="ex">bijzonderheden</span> in bouw +en zelfs <span class="ex">uitzonderingsgevallen</span> vinden door haar +eene eenvoudige verklaring. Ik zal slechts enkele voorbeelden noemen. +Sedert lang is bij walriffen met verwondering waargenomen, dat de +doorgangen in het rif nauwkeurig liggen in de asrichting der valleien +op het ingesloten land—zelfs dan, als het rif van het land +gescheiden is door een lagunenkanaal, zoo wijd en zooveel dieper dan de +eigenlijke doorgang zelf, dat het haast niet mogelijk schijnt, dat de +zeer geringe <span class="pagenum">[<a id="pb642" href="#pb642" name= +"pb642">642</a>]</span>hoeveelheid van land afgevoerd water of +bezinksel de koralen op het rif kon schaden. Om dit te verklaren, +wenden wij ons tot de klasse der kustriffen. Hier wordt elk rif +doorsneden van eene smalle geul of invaart, recht tegenover het +kleinste riviertje van het ingesloten land, zelfs indien dat riviertje +het grootste deel van het jaar droog ligt; en wel om deze reden, dat +alle weggespoelde modder, zand en kiezel de <span class="ex">rifkoralen +doodt</span>, waarop die stoffen worden afgezet. Bij gevolg, wanneer +zulk een eiland met kustrif onderzinkt, zullen, ofschoon waarschijnlijk +de meeste smalle invaarten door den buiten- en opwaartschen groei der +koralen verstopt zullen worden, enkele niet verstopte (en door het +bezinksel of onzuivere water dat uit het lagunenkanaal wegvloeit, +moeten er altijd <span class="ex">eenige</span> open blijven) +voortdurend juist tegenover de hoogere gedeelten van die valleien +liggen, aan welker vroegere mondingen de bodem van het oorspronkelijke +kustrif van geulen werd doorsneden.</p> +<p>Wij kunnen nu gemakkelijk inzien, hoe een eiland dat slechts aan +ééne zijde, met of zonder insluiting van een of beide +uiteinden, door walriffen is omgeven, na langdurige onderzinking +veranderd kan worden hetzij in een enkel muurvormig rif, hetzij in eene +atolle met een groote recht daaruit stekende klip, of eindelijk in twee +of drie door rechte riffen verbonden atollen. Werkelijk komen al deze +bijzondere gevallen voor. Daar de rifvormende koralen voedsel noodig +hebben, en op hunne beurt weer door andere dieren worden gegeten; daar +zij door bezinksel worden gedood, zich niet aan een lossen bodem kunnen +hechten, en gemakkelijk op eene diepte kunnen geraken, waaruit zij niet +weer kunnen omhoog groeien—behoeven wij ons niet te verwonderen, +dat zoowel atollen als walriffen op sommige punten onvolledig worden. +Zoo is het groote walrif van Nieuw-Caledonië op vele plaatsen +onvolledig en gebroken; en na langdurige onderzinking zou dat rif niet +voortbrengen eene enkele groote atolle van 400 mijlen lengte, maar eene +reeks of archipel van atollen, van ongeveer dezelfde afmetingen als die +der Maldivische Eilanden. Bovendien, zoodra <span class= +"pagenum">[<a id="pb643" href="#pb643" name="pb643">643</a>]</span>eene +atolle eenmaal aan overstaande zijden is doorgebroken, is het, op grond +dat de zee- en getijstroomingen vermoedelijk recht door de breuken +zullen gaan, hoogst onwaarschijnlijk dat de koralen ooit in staat +zullen zijn weer den rand te bereiken, vooral wanneer de inzinking +voortduurt. Is dit het geval, dan zal, terwijl de geheele oppervlakte +zinkt, ééne atolle in twee of meer kleinere worden +verdeeld. In den Maldivischen Archipel is de betrekkelijke ligging van +verschillende atollen, die òf door onpeilbare òf zeer +diepe kanalen van elkander gescheiden zijn,<a class="noteref" id= +"xd20e12036src" href="#xd20e12036" name="xd20e12036src">19</a> +zoodanig, dat men bij een blik op de kaart niet anders kan denken, dan +dat zij eenmaal tot elkaar in nauwer verband stonden. En in dezen +zelfden archipel is de atolle Mahlos-Mahdoo door een tweearmig kanaal +van 100 tot 132 vademen zoodanig verdeeld, dat het haast niet mogelijk +is te zeggen of hier, strikt genomen, sprake is van drie afzonderlijke +atollen, of van ééne groote die nog niet geheel verdeeld +is. Ik zal hier niet in veel meer bijzonderheden treden, doch moet +opmerken, dat, zoo men let op het feit dat de zee vrijen toegang heeft +door de gebroken randen der noordelijke Maldivische atollen, haar +eigenaardige bouw eene eenvoudige verklaring vindt in den op- en +buitenwaartschen groei der koralen, die oorspronkelijk gegrondvest +waren op kleine vrijstaande riffen in hare lagunen (zooals in gewone +atollen voorkomen), en op gebroken deelen van het lineaire zoomrif, als +waardoor elke atolle van den gewonen vorm begrensd wordt. Ik kan niet +nalaten telkens weêr op den zonderlingen bouw dezer samengestelde +gewrochten te wijzen, nl. eene groote, zandige en meestal holle schijf, +die zich steil uit den onpeilbaren oceaan verheft: die in haar midden +bezaaid en aan den rand symmetrisch is omkranst met ovale koraalsteenen +holten, welke juist het oppervlak der zee raken, die somtijds met +planten zijn bedekt, en alle een meer van helder water bevatten! +<span class="pagenum">[<a id="pb644" href="#pb644" name= +"pb644">644</a>]</span></p> +<p>Ziehier nog eene bijzonderheid: zoo men bedenkt, dat in twee +naburige eilanden-groepen koralen bloeien in de eene en niet in de +andere groep, en dat zoo vele van de bovengenoemde omstandigheden van +invloed moeten zijn op hun bestaan—zou het een onverklaarbaar +feit wezen, indien koralen gedurende de veranderingen waaraan lucht, +aarde en water onderhevig zijn, eeuwigdurend op een plek of een gebied +in ’t leven bleven. En daar volgens onze theorie de oppervlakken, +die atollen en walriffen bevatten, in zee zinken, moeten wij nu en dan +zoowel doode als verdronken koralen vinden. In alle riffen is de zijde +onder den wind voor een krachtigen, langdurigen groei der koralen het +minst gunstig, omdat naar dien kant het bezinksel uit het lagunenkanaal +wordt weggespoeld. Bij gevolg komen aan lijwaarts niet zelden doode +rifstukken voor, die, ofschoon nog hunne eigen muurvormige gedaante +behoudende, nu in vele gevallen verscheidene vademen onder de +oppervlakte zijn gezonken. De Chagos-Archipel schijnt om de eene of +andere reden—misschien omdat de onderzinking te snel is +geschied—op ’t oogenblik minder gunstig te zijn voor den +groei van riffen dan vroeger: bij ééne atolle is een deel +van het zoomrif, negen mijlen lang, dood en verdronken; bij eene tweede +verrijzen slechts enkele zeer kleine levende toppen boven de +oppervlakte; eene derde en vierde zijn geheel dood en verdronken, +terwijl eene vijfde niet meer is dan een wrak, waarvan de +oorspronkelijke structuur bijna geheel is uitgewischt. Het verdient +opmerking, dat in al deze gevallen de doode riffen en deelen van riffen +op bijna dezelfde diepte liggen, nl. van zes tot acht vademen onder de +oppervlakte, alsof zij door eene eenparige beweging omlaag waren +gevoerd. Een dezer “halfverdronken atollen” (zoo genoemd +door kapitein Moresby, aan wien ik vele kostbare inlichtingen te danken +heb) is zeer uitgestrekt, nl. 90 zeemijlen (166.9 km.) in de eene +richting en 70 mijlen (129.8 km.) in eene andere, en ook in vele +opzichten hoogst belangrijk. Aangezien uit onze theorie volgt, dat op +elk nieuw zinkingsgebied meestal nieuwe atollen gevormd zullen +<span class="pagenum">[<a id="pb645" href="#pb645" name= +"pb645">645</a>]</span>worden, zou men twee gewichtige bedenkingen +kunnen aanvoeren, nl., dat atollen dan in onbeperkt aantal moesten +vermeerderen: en ten tweede, dat op oude zinkende terreinen elke atolle +in ’t bijzonder onbepaald in dikte moest toenemen, indien geen +bewijzen konden worden aangevoerd, dat zij toevallig werden verwoest. +Zoo hebben wij dan de geschiedenis dezer groote ringen van +koraalgesteente geschetst, van af hun eersten oorsprong, door hunne +opvolgende normale veranderingen, en door de toevallige gebeurtenissen +in hun leven tot aan hun dood en algeheele vernietiging.</p> +<p class="tb"></p> +<p>In mijn werk over “Koraalvormingen” heb ik eene kaart in +’t licht gegeven, waarop alle atollen donkerblauw, de walriffen +lichtblauw en de rand- of kustriffen rood gekleurd zijn. Deze laatste +riffen zijn gevormd toen het land in rust, of, zooals uit de +menigvuldige aanwezigheid van opgeheven organische overblijfsels +blijkt, langzaam rijzend was. Atollen en walriffen, daarentegen, zijn +opgegroeid gedurende de lijnrecht tegenovergestelde dalende beweging, +die zeer gestadig en, wat de atollen betreft, vertikaal zoo groot +geweest moet zijn, dat over uitgestrekte ruimten in zee elke hooge +bergtop geheel is ondergezonken. Op deze kaart kunnen wij zien, dat de +licht- en donkerblauw getinte riffen, die door dezelfde +bewegingsrichting zijn ontstaan, <span class="ex">als algemeene +regel</span> opvallend dicht bij elkander staan.<a class="noteref" id= +"xd20e12054src" href="#xd20e12054" name="xd20e12054src">20</a> Ook zien +wij, dat de oppervlakten met de twee blauwe tinten zeer uitgestrekt +zijn, en dat zij gescheiden liggen van uitgestrekte roodgekleurde +reeksen kustriffen. Deze beide omstandigheden had men terstond kunnen +afleiden uit de theorie, dat de aard der riffen bepaald wordt door den +zin <span class="pagenum">[<a id="pb646" href="#pb646" name= +"pb646">646</a>]</span>der beweging van onze aardkorst. Het verdient +opmerking, dat ik in meer dan één geval waar enkele roode +en blauwe cirkels elkander dicht naderen, kan aantoonen, dat er +hoogte-schommelingen geweest zijn; want in zulke gevallen zijn de roode +cirkels of randriffen eigenlijk atollen, die volgens onze theorie +oorspronkelijk tijdens eene daling gevormd, maar later opgeheven zijn; +en omgekeerd bestaan sommige lichtblauwe cirkels of omwalde eilanden +uit koraalsteen, die tot zijne tegenwoordige hoogte moet zijn +opgeheven, voordat de daling intrad, gedurende welke de bestaande +walriffen opgroeiden.</p> +<p>Schrijvers hebben met verwondering opgemerkt, dat, hoewel atollen de +meest voorkomende koraalvormingen zijn over eenige uitgestrekte ruimten +in de groote oceanen, zij in andere zeeën (zooals bij +West-Indië) ontbreken. De oorzaak daarvan kunnen wij nu terstond +zien: want waar geen daling geweest is, kunnen geen atollen zijn +gevormd; en wat West-Indië en sommige gedeelten van +Oost-Indië betreft, weet men dat deze streken in het jongste +tijdperk gerezen zijn. De grootere, rood en blauw gekleurde +oppervlakten zijn alle langwerpig; en tusschen de twee kleuren is eene +zekere mate van afwisseling, alsof de rijzing van het eene gebied had +opgewogen tegen de daling van het andere. Zoo wij letten op de bewijzen +van jongste rijzing zoowel aan de kusten met randriffen, als aan eenige +andere waar geen riffen zijn (bijv. in Zuid-Amerika), worden wij tot de +gevolgtrekking geleid, dat de groote vastelanden meerendeels +rijzende—en uit den aard der koraalriffen, dat de centrale +gedeelten der groote oceanen dalende gebieden zijn. De Oostindische +Archipel, het meest gebroken land ter wereld, is op de meeste punten +een rijzend gebied, doch wordt omringd en waarschijnlijk in meer dan +eene richting gesneden door smalle perken van daling.</p> +<p>Ik heb door vuurroode punten de plaatsen aangestipt van de talrijke +werkzame vulkanen, die binnen de grenzen van dezelfde kaart gelegen +zijn. Hoogst verrassend is het feit, dat zij geheel ontbreken in elk +van de groote zinkende <span class="pagenum">[<a id="pb647" href= +"#pb647" name="pb647">647</a>]</span>oppervlakten, hetzij licht- of +donkerblauw gekleurd; en niet minder verrassend is het samenvallen van +de hoofdketens der vulkanen met de roodgekleurde gedeelten, welke de +feiten ons leeren beschouwen als sedert lang in rust, of meer algemeen, +als in jongeren tijd omhoog geheven te zijn. Ofschoon enkele van de +vuurroode plekken op geen grooten afstand liggen van alleenstaande +blauwgetinte cirkels, is toch geen enkele werkzame vulkaan dichter dan +vele honderden mijlen van een archipel of zelfs van eene kleine groep +atollen gelegen. Het is daarom een opmerkelijk feit, dat op de +Vriendschaps-Eilanden, die uit eene groep opgeheven en sedert +gedeeltelijk vervallen atollen bestaan, voor zoover men weet twee, en +vermoedelijk meer vulkanen sinds historische tijden in werking zijn +geweest.<a class="noteref" id="xd20e12068src" href="#xd20e12068" name= +"xd20e12068src">21</a> Daarentegen is op de door walriffen omgeven +eilanden in den Stillen Oceaan, voor zoover men weet, <span class= +"ex">geen enkele</span> vulkaan ooit in uitbarsting geweest, ofschoon +de meeste dezer eilanden van vulkanischen oorsprong en de overblijfsels +van kraters dikwijls nog duidelijk te onderkennen zijn. Uit deze +gevallen zou dus blijken, dat vulkanen op dezelfde plaatsen in werking +komen en uitgedoofd worden, naar gelang er rijzende of dalende +bewegingen heerschen. Tallooze feiten kon men aanvoeren om te bewijzen, +dat overal daar waar werkzame vulkanen zijn, opgeheven organische +overblijfsels voorkomen; maar niet voordat men kon bewijzen, dat +vulkanen op zinkende bodems òf ontbraken òf werkeloos +waren, zou het zeer gewaagd geweest zijn de gevolgtrekking af te +leiden—hoe waarschijnlijk ook op zich zelve—dat hunne +verdeeling van het rijzen of dalen der aardkorst afhing. Maar ik denk, +dat wij nu deze belangrijke gevolgtrekking vrijelijk mogen +aannemen.</p> +<p>Werpen wij een laatsten blik op de kaart, en denken wij aan hetgeen +gezegd is omtrent de opgeheven organische <span class="pagenum">[<a id= +"pb648" href="#pb648" name="pb648">648</a>]</span>overblijfsels, dan +moeten wij verwonderd zijn over de uitgebreidheid der streken, die in +een geologisch niet ver verleden aan op- en nederwaartsche +niveau-veranderingen onderhevig zijn geweest. Ook zou het ons +toeschijnen, dat de rijzende en dalende bewegingen nagenoeg dezelfde +wetten volgen. Over het gansche gebied dat met atollen is bedekt, waar +geen enkele rotspunt of stuk hoogland boven den zeespiegel is gebleven, +moet de zinking ontzaglijk diep geweest zijn. Bovendien moet zij +uiterst langzaam zijn geschied, hetzij die beweging onafgebroken +voortduurde, of zich herhaalde na tusschentijden, lang genoeg om den +koralen gelegenheid te geven hunne levende gebouwen tot den zeespiegel +op te trekken. Waarschijnlijk is deze gevolgtrekking de belangrijkste, +die uit de studie der koraalvormingen kan worden afgeleid; en het laat +zich moeilijk voorstellen, of men er ooit langs een anderen weg toe +gekomen zou zijn. Eindelijk kan ik niet nalaten er op te wijzen, dat de +voorheen bestaande groote archipels van hooge eilanden, daar waar nu +slechts ringen van koraalgesteente eene zwakke breking vormen in het +uitgestrekte zeegebied, waarschijnlijk eenig licht zullen werpen op de +verspreiding der bewoners van de andere hooge eilanden, die nu te +midden van de groote oceanen op zulke onmetelijke afstanden van elkaar +gescheiden liggen. Inderdaad hebben de rifvormende koralen wondervolle +gedenkteekenen opgericht en bewaard van de onderaardsche +niveau-veranderingen en hare reactie op de korst; in elk walrif zien +wij het bewijs dat daar het land is ondergezonken, en in elke atolle +een gedenkteeken boven een eiland, dat nu verdwenen is. Zoo zullen wij +dan, evenals een geoloog die tienduizend jaren heeft geleefd en +aanteekening hield van de opvolgende veranderingen, eenig inzicht +kunnen krijgen in het groote stelsel van kern-contractie en +korstplooiing, waardoor het oppervlak der aarde werd gebroken, en land +en zee van plaats verwisselden.<a class="noteref" id="xd20e12081src" +href="#xd20e12081" name="xd20e12081src">22</a> <span class= +"pagenum">[<a id="pb650" href="#pb650" name="pb650">650</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11406" href="#xd20e11406src" name="xd20e11406">1</a></span> Deze +planten zijn beschreven in de <span class="ex">Annals of Nat. +History</span>, 1838, deel I, blz. 337.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11414" href="#xd20e11414src" name="xd20e11414">2</a></span> +Holman’s <span class="ex" lang="en">Travels</span>, deel +IV<span class="corr" id="xd20e11419" title="Niet in bron">,</span> blz. +378.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11459" href="#xd20e11459src" name="xd20e11459">3</a></span> +Kotzebue “<span lang="en">First Voyage</span><span class="corr" +id="xd20e11464" title="Niet in bron">”</span>, deel III, blz. +155.</p> +<p class="footnote">(De Radack- of Ratack-Archipel maakt deel uit van +de Marshall-Eilanden, waarvan hij de oostelijke groep vormt; de +westelijke groep heet de Ralick-Archipel.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11488" href="#xd20e11488src" name="xd20e11488">4</a></span> +Waarschijnlijk is deze vogel eene soort van vijverhoen (<span class= +"ex">Gallinula</span>). Zie Marshall “Zoölogie”.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11499" href="#xd20e11499src" name="xd20e11499">5</a></span> De +dertien species behooren tot de volgende Orden: <span class= +"ex">Coleoptera</span> met <span class="corr" id="xd20e11504" title= +"Bron: éen">één</span> kleinen springkever +(<span class="ex">Elater</span>); <span class="ex">Orthoptera</span> +met een <span class="ex">Gryllus</span> en een <span class= +"ex">Blatta</span>; <span class="ex">Hemiptera</span> met +ééne species; <span class="ex">Homoptera</span> met twee; +<span class="ex">Neuroptera</span> met een <span class= +"ex">Chrysopa</span>; <span class="ex">Hymenoptera</span> met twee +mieren; <span class="ex">Lepidoptera nocturna</span> met een +<span class="ex">Diopaea</span> en een <span class= +"ex">Pterophorus</span> (?); en eindelijk van de <span class= +"ex">Diptera</span> twee species.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11600" href="#xd20e11600src" name="xd20e11600">6</a></span> +<span class="ex">Tridacnidae</span> geheeten. Zij behooren tot de Orde +der <span class="ex">Chamacea</span>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11614" href="#xd20e11614src" name="xd20e11614">7</a></span> +Eenige inboorlingen, die door Kotzebue naar Kamtsjatka werden gebracht, +verzamelden steenen om mede naar hun land te nemen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11627" href="#xd20e11627src" name="xd20e11627">8</a></span> Deze +species, ook <span class="ex">Birgus</span> geheeten, behoort tot de +<span class="ex">Decapoda</span>, eene Onderorde van de Pantserkreeften +(<span class="ex">Thoracostraca</span>)—eene Orde van de Hoogere +Kreeften (<span class="ex">Malacostraca</span>).</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11701" href="#xd20e11701src" name="xd20e11701">9</a></span> Door +de zoölogen ook <span class="ex">Thuroidea</span> en <span class= +"ex">Holothuriae</span> genoemd.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11725" href="#xd20e11725src" name="xd20e11725">10</a></span> +Daaronder reken ik natuurlijk niet eenigen grond, die uit Malakka en +Java op schepen hierheen is gevoerd, evenmin als eenige kleine, door de +golven aangespoelde stukken puimsteen. Ook moet het eene blok +groensteen op het noordelijke eiland worden uitgezonderd.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11779" href="#xd20e11779src" name="xd20e11779">11</a></span> Deze +werden het eerst voorgedragen in de “Geological Society” in +Mei 1837, en zijn later breedvoerig beschreven in een afzonderlijk +deel, getiteld: <span class="ex" lang="en">The Structure and +Distribution of Coral Reefs</span>, 1842.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11806" href="#xd20e11806src" name="xd20e11806">12</a></span> +Behoort tot de Maldivische Eilanden.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11812" href="#xd20e11812src" name="xd20e11812">13</a></span> Of +Heyou genaamd. Zij ligt in den Lagen of <span class="corr" id= +"xd20e11815" title= +"Bron: Tuamoto-Archipel">Tuamotu-Archipel</span>.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11848" href="#xd20e11848src" name="xd20e11848">14</a></span> Het +verdient opmerking, dat Lyell reeds in de eerste uitgaaf van zijne +“Principles of Geology” tot de slotsom kwam, dat de maat +van inzinking in den Stillen Oceaan, die der rijzing moet hebben +overtroffen, omreden de landoppervlakte zeer klein is in verhouding tot +de organische en physische krachten, die daar land helpen vormen, n.l., +de groei der koralen en de vulkanische werking.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11859" href="#xd20e11859src" name="xd20e11859">15</a></span> Ook +Borabora geheeten en met 24 □ kilom. oppervlakte, behoort tot de +voorheen “onafhankelijke” eilanden onder den wind. Deze +vormen de westelijke groep der Gezelschaps-Eilanden en zijn door een +breed kanaal gescheiden van de oostelijke groep, waartoe o.a. Tahiti +behoort.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11873" href="#xd20e11873src" name="xd20e11873">16</a></span> +Hogoleu (een der Karolinen Eilanden) met eene oppervlakte van 132 +□ kilom., draagt ook den naam van Roug.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11962" href="#xd20e11962src" name="xd20e11962">17</a></span> Tot +mijne groote tevredenheid vind ik in een vlugschrift van den heer +Couthouy, een der natuuronderzoekers bij de groote zuidpool-expeditie +der Vereenigde Staten, de volgende zinsnede:</p> +<p class="footnote">“Na persoonlijk onderzoek van een groot +aantal koraaleilanden, en een verblijf van acht maanden op de +vulkanische eilanden met strand- en gedeeltelijk met walriffen, +veroorloof ik mij de verklaring, dat mijne eigen waarnemingen mij +hebben overtuigd van de juistheid van Darwin’s +theorie.”</p> +<p class="footnote">De natuuronderzoekers van deze expeditie +verschillen echter met mij in enkele punten, de koraalvormingen +betreffende<span class="corr" id="xd20e11969" title= +"Niet in bron">.</span></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12000" href="#xd20e12000src" name="xd20e12000">18</a></span> Op +blz. 175 van zijn werk <span class="ex" lang="en">The structure and +Distribution of Coral Reefs</span>, 3e uitgaaf 1889, noemt Darwin de +eilanden welke Quoy en Gaimard bezocht en in de <span class="ex" lang= +"fr">Annales des Sciences Naturelles</span>, deel VI, blz. 279 +beschreven hadden. Zij waren Mauritius, Timor, Nieuw-Guinea, de +Mariannen of Dieven-Eilanden, en de Sandwich-Eilanden.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12036" href="#xd20e12036src" name="xd20e12036">19</a></span> Het +kanaal tusschen de atollen Ross en Ari (ook in dezen archipel) is 150 +vademen diep, en dat tusschen de noordelijke en zuidelijke atollen +Nillandoo 200 vademen.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12054" href="#xd20e12054src" name="xd20e12054">20</a></span> Op +deze fraaie kaart ziet men, dat dit vooral het geval is met de +Karolinen-, de Marshall- en Gilbert-Eilanden; met de Gezelschaps- en +Tuamotu-Eilanden, het groote walrif op Australië’s oostkust +en de naburige atollen. De dicht bij elkander liggende Laccadiven, +Malediven, Chagos- en Saya de Malha-Eilanden zijn allen donkerblauw +gekleurd.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12068" href="#xd20e12068src" name="xd20e12068">21</a></span> Van +de vulkanen dezer eilanden is de Tofua de belangrijkste. Deze wierp in +1792 groote lavastroomen uit. Een andere vulkaan, de Amargura, had eene +uitbarsting op 9 Juli 1847.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12081" href="#xd20e12081src" name="xd20e12081">22</a></span> De +dieptegrenzen van ongeveer 37–55 Met., door Darwin als +levensvoorwaarde van de <span class="ex">rif-</span> of <span class= +"ex">kolonievormende</span> koralen genoemd, zijn door later onderzoek +eenigszins gewijzigd. De meeste koraalgeslachten gedijen tusschen 30 en +40 Met. diepte, maar men heeft een rif gevonden, waarop zeer enkele +geslachten leefden op eene diepte van 50–90 Met. Ook hunne +geographische verspreiding volgt een bepaalden regel, en de +uitzonderingen daarop bevestigen dien slechts. Men vindt koraalriffen +alleen in warme zeeën, ongeveer tusschen 25° N. en +Z.Br.—daar waar de gemiddelde jaartemperatuur van het water +minstens 20° C. is. In de Roode Zee en in den Stillen Oceaan liggen +de noordelijke riffen respect. op 30° en 28°30′ breedte, +terwijl de koraalriffen der Bermuda-Eilanden in den Atlant. Oceaan, +onder invloed van den warmen Golfstroom nog op 32° 15′ N.B. +gedijen.</p> +<p class="footnote">Verder heeft de wetenschap geleerd, dat het +verschijnsel, of liever, het <span class="ex">proces</span> der +rifvorming veel ingewikkelder is, dan Darwin en na hem de Amerikaansche +geoloog Dana (in 1849) onderstelden. Men heeft nl. in den Westindischen +Archipel, op de Philippijnsche, de Salomons-, Palau- en +Andamans-Eilanden koraalvormingen ontdekt, welke onder andere +omstandigheden moeten ontstaan zijn, dan die in het midden van den +Stillen Oceaan. Darwin’s theorie, ofschoon langen tijd een +onbeperkt gezag uitoefenende, en nog in de jaren 1880–1890 der +geologen als Suesz, Neumaijr en Bonney verdedigd, wordt dan ook door +verscheidene geologen en zoölogen (Geikie, Murray, Guppy, Semper, +Rein, Poutalès, Studer, Agassiz e.a.) niet aangenomen. Toch +geeft zij nog de natuurlijkste verklaring van alle koraaleilanden in de +Stille en Indische Oceanen, die onder een helling van 60°, of zelfs +loodrecht honderden meters hoog boven den zeebodem +verrijzen<span class="corr" id="xd20e12097" title= +"Niet in bron">.</span> Zij vond een wezenlijken steun in het +geologisch onderzoek van de riffen uit vroegere perioden der +aardgeschiedenis. Men heeft nl. zulke riffen ontdekt in alle +formaties—van af de Cambrische periode—behalve tot nu toe +in die van het Tertiaire Tijdvak. De dikte dier voorwereldlijke riffen +is menigmaal ontzaglijk; in het Devoon bedraagt die soms 700, in het +Trias zelfs 1500 Met. Doch eerst in 1897/98 werd Darwin’s theorie +proefondervindelijk ook voor de tegenwoordige riffen bevestigd. Bij +boringen op het eiland Funafuti (een der Ellice-Eilanden in den Stillen +Oceaan) stiet men tot op eene diepte van 390 Met. door koraalkalk.</p> +<p class="footnote">De verschillende theorieën over het ontstaan +der koraaleilanden en koraalriffen vindt men zeer goed omschreven in R. +Langenbeck “<span lang="de">Koralleninseln</span>”, Leipzig +1890; en in W. May “<span lang="de">Korallen und andere +gesteinsbildende Tiere</span>”, Leipzig 1909.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Noot v. d. Vert.)</p> +</div> +</div> +<div id="ch21" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="label">Hoofdstuk XXI.</h2> +<h2 class="main">Mauritius—Terugkeer naar Engeland.</h2> +<p class="firstpar"><span class="marginnote">29 April 1836.</span> Des +morgens zeilden wij om de noordpunt van Mauritius of <span class="ex" +lang="fr">Isle de France</span>. Van dit punt uit beantwoordde de +aanblik van het eiland aan de verwachtingen, die de vele welbekende +beschrijvingen over zijne schilderachtige natuur hadden opgewekt. Op +den voorgrond lag de glooiende Pampelmoezenvlakte met hare hier en daar +verspreide huizen en groote suikerrietvelden, die aan het geheel eene +heldergroene kleur gaven. De glans van dit groen was des te +merkwaardiger, omdat deze kleur meestal eerst op zeer korten afstand in +’t oog valt. Naar het midden van het eiland verrezen groepen +bergen uit de rijk bebouwde vlakte, die met bosschen waren bedekt en +waarvan de toppen, gelijk zoo dikwijls met oude vulkanische rotsen +gebeurt, van de scherpste punten waren voorzien. Zware, witte +wolkbanken waren rondom deze toppen saamgepakt, als met het doel om het +oog van den vreemdeling te boeien. Het geheele eiland met zijn +glooienden rand en bergen in het midden, was op de smaakvolste wijze +met natuurschoon versierd, en vormde een landschap, waar, indien ik het +zoo zeggen mag, voor het oog alles in harmonie was.</p> +<p>Den volgenden dag besteedde ik grootendeels aan het doen van +wandelingen om de stad en aan het bezoeken van verschillende +<span class="pagenum">[<a id="pb651" href="#pb651" name= +"pb651">651</a>]</span>personen. De stad bezit eene aanzienlijke +grootte, heeft zeer nette en regelmatige straten, en telt, naar men +zegt, 20.000 inwoners.<a class="noteref" id="xd20e12129src" href= +"#xd20e12129" name="xd20e12129src">1</a> Ofschoon het eiland reeds +zoovele jaren onder Engelsch bestuur staat, is het algemeen karakter +der stad Fransch gebleven: de Engelschen spreken Fransch tot hunne +bedienden, en de winkels zijn allen Fransche. Inderdaad zou ik denken, +dat Calais of Boulogne nog meer Engelsch waren. Er is een kleine, maar +zeer aardige schouwburg, waarin uitmuntende opera-voorstellingen worden +gegeven. Ook waren wij verrast bij het zien van groote boekwinkels met +<span class="corr" id="xd20e12135" title= +"Bron: wel gevulde">welgevulde</span> kasten. Muziek en lectuur +verkondigen, dat wij de oude beschaafde wereld naderen; want waarlijk, +zoowel Amerika als Australië zijn nieuwe werelden.</p> +<p>Het meest belangwekkende schouwspel in Port-Louis zijn de +verschillende menschenrassen, die langs de straten wandelen. Indische +misdadigers worden hier voor levenslang verbannen; op het oogenblik +zijn er ongeveer 800, die voor allerlei openbare werken gebruikt +worden. Voordat ik deze menschen zag, had ik geen idee, dat de bewoners +van Indië zulke fraaie typen van menschen waren. Hunne huid is +zeer donker, en vele oudere mannen hadden groote knevels en baarden van +eene sneeuwwitte kleur, hetgeen, gevoegd bij hunne vurige gebaren, hun +een indrukwekkend voorkomen gaf. De meesten waren wegens moord en de +ergste misdaden verbannen; anderen om redenen, die moeilijk als +zedelijke vergrijpen beschouwd kunnen worden: zooals ongehoorzaamheid +aan de Engelsche wetten wegens bijgeloovige drijfveeren. In ’t +algemeen zijn deze menschen kalm en gedragen zij zich goed; zoowel om +hun persoonlijk gedrag, hunne zedelijkheid en de getrouwe vervulling +van hunne godsdienstplichten, kan men hen onmogelijk gelijkstellen met +onze ongelukkige verbannenen in Nieuw Zuid-Wallis. <span class= +"pagenum">[<a id="pb652" href="#pb652" name="pb652">652</a>]</span></p> +<p><span class="marginnote">Zondag 1 Mei.</span> Ik deed eene lange +wandeling langs de zeekust naar het noorden der stad. Op dit gedeelte +is de vlakte geheel onbebouwd en bestaat uit een zwart lavaveld, dat +geëffend is door een laagje grof gras en struiken, waarvan de +laatsten voornamelijk uit Mimosae bestaan. Men kan het landschap +beschrijven als het midden houdend tusschen die op de +Galápagos-Eilanden en op Tahiti—wat intusschen slechts aan +zeer weinige personen een juist denkbeeld er van zal geven. Het is een +zeer aangenaam oord, maar bezit noch de bekoorlijkheid van Tahiti, noch +het grootsche karakter van Brazilië.</p> +<p>Den volgenden dag beklom ik den berg <span class="ex">La +Pouce</span>, zoo genoemd naar zijne duimvormige gedaante, die zich +dicht achter de stad tot eene hoogte van 2600 voet verheft. Het midden +van het eiland bestaat uit eene groote bergvlakte, omgeven door oude +gebroken basaltbergen, die met hunne lagen naar de zeekust hellen. De +centrale, uit betrekkelijk jonge lavastroomen gevormde hoogvlakte heeft +eene lang-ronde gedaante, waarvan de korte as 13 <span class="ex" lang= +"en">geographical miles</span> (24,1 kilom.) lang is. De randbergen, +die haar omgeven, behooren tot die klasse van vormingen, waaraan de +naam van “Opheffingkraters” is gegeven, en die ondersteld +worden niet evenals gewone kraters, maar door eene groote en +plotselinge rijzing ontstaan te zijn.<a class="noteref" id= +"xd20e12153src" href="#xd20e12153" name="xd20e12153src">2</a> Het +schijnt mij toe, dat er onoverkomelijke bezwaren tegen deze meening +bestaan; anderzijds kan ik in dit en eenige andere gevallen moeilijk +gelooven, dat deze kratervormige randgebergten slechts de overblijfsels +zijn der ondereinden van <span class="pagenum">[<a id="pb653" href= +"#pb653" name="pb653">653</a>]</span>reusachtige vulkanen, waarvan de +toppen afgeslagen of in onderaardsche diepten verzwolgen zijn.</p> +<p>Van ons hoog standpunt hadden wij een prachtig uitzicht over het +eiland. Het land aan dezen kant schijnt zeer goed bebouwd; want het was +in velden verdeeld, waarop talrijke pachthoeven stonden. Men verzekerde +mij echter, dat tot heden niet meer dan de helft van het geheele land +voortbrengselen oplevert. Is die bewering juist, dan zal Mauritius, zoo +men let op den tegenwoordigen grooten uitvoer van suiker, in de +toekomst van veel belang worden, wanneer het dicht bevolkt is. Sedert +Engeland het in bezit nam (eene periode van slechts 25 jaren), zegt men +dat de uitvoer van suiker tot het 75-voud gestegen is. Eene groote +oorzaak van zijn voorspoed is de uitmuntende staat der wegen. Op het +naburige <span class="ex">Isle de Bourbon</span>, dat onder Fransch +bestuur blijft, zijn de wegen nog in denzelfden ellendigen staat, als +zij enkele jaren geleden <span class="ex">hier</span> waren. Ofschoon +de Fransche bewoners uit de meerdere welvaart van hun eiland stellig +zeer veel voordeel hebben getrokken, is het Engelsche bestuur verre van +populair.</p> +<p><span class="marginnote">3 Mei.</span> Des avonds noodigde de +Inspecteur-generaal, kapitein Lloyd—zoo wel bekend door zijn +onderzoek van het Panama-kanaal—den heer Stokes en mij op zijn +landgoed, dat omstreeks zes mijlen van de haven aan den rand der +Wilheim-vlakte gelegen is. Wij bleven twee dagen op deze aangename +plek; door hare ligging, 800 voet boven de zee, was de lucht er koel en +frisch, en naar alle zijden openden zich heerlijke wandelingen. Dicht +bij lag een groot ravijn, dat tot eene diepte van omstreeks 500 voet in +den zwak hellenden lavastroom was uitgehold, die van de centrale +bergvlakte was gevloeid.</p> +<p><span class="marginnote">5 Mei.</span> Kapitein Lloyd bracht ons +naar de verscheidene mijlen zuidwaarts gelegen <span class="ex" lang= +"fr">Rivière Noire</span> of Zwarte Rivier, waar ik eenige +gerezen koraalbanken onderzoeken wilde. Wij trokken door vriendelijke +tuinen en fraaie velden met suikerriet, dat tusschen reusachtige +brokken lava groeide. Hagen van mimosa-struiken omzoomden de +<span class="pagenum">[<a id="pb654" href="#pb654" name= +"pb654">654</a>]</span>wegen, en bij vele huizen waren lanen met +mango-boomen (<span class="ex">Mangifera indica</span>). Sommige +kijkjes, daar waar de bouwhoeven zich afteekenden op een achtergrond +van spitse bergen, waren uiterst schilderachtig; en telkens kwamen wij +in verzoeking om uit te roepen: “Hoe heerlijk zou het zijn om +levenslang op zulke rustige plekjes te wonen!” Kapitein Lloyd +bezat een olifant, dien hij halfweg met ons liet meegaan, om ons het +genot van een echt Indischen rit te verschaffen. Wat mij hierbij het +meest verraste, was zijn volkomen gedruischlooze stap. Deze olifant is +op ’t oogenblik de eenige op het eiland; doch, naar men zegt, +zullen er meer worden gezonden.</p> +<p><span class="marginnote">9 Mei.</span> Wij zeilden uit Port-Louis, +en kwamen, na een kort oponthoud aan de Kaap de Goede Hoop, den +achtsten Juli in het gezicht van St.-Helena. Dit eiland, welks +terugstootende aanblik zoo menigmaal beschreven is, verrijst als een +reusachtig zwart kasteel loodrecht uit den oceaan. Als om de +natuurlijke verdediging te voltooien, zijn alle holten tusschen de ruwe +rotsen in de nabijheid der stad met kleine forten en kanonnen gevuld. +De stad ligt op de helling eener vlakke en smalle vallei, en heeft +tamelijk goede huizen waartusschen zeer weinige groene boomen staan. +Toen wij de ankerplaats naderden, hadden wij een indrukwekkend gezicht +op een onregelmatig gebouwd kasteel, dat boven op een hoogen berg +stond, en met de enkele er om heen staande denneboomen zich scherp +tegen den hemel afteekende.</p> +<p>Den volgenden dag kreeg ik kamers op een steenworps afstand van +Napoleon’s graf;<a class="noteref" id="xd20e12195src" href= +"#xd20e12195" name="xd20e12195src">3</a> het was een uitmuntend gelegen +plek, van waar men tochten kon doen in elke richting. Gedurende de vier +dagen dat ik hier bleef, doolde ik van den ochtend tot den avond over +het eiland, en onderzocht zijne geologische gesteldheid. Mijne kamers +lagen op <span class="pagenum">[<a id="pb655" href="#pb655" name= +"pb655">655</a>]</span>eene hoogte van omstreeks 2000 voet; hier was +het weder koud en onstuimig, met aanhoudende regenbuien; en telkens was +het geheele landschap in dichte wolken gehuld.</p> +<p>Bij de kust ligt de ruwe lava geheel bloot; in de centrale en +hoogere gedeelten van het eiland is door verweering van de +veldspaat-rotsen een kleiachtige bodem ontstaan, die, waar hij niet met +planten is bedekt, breede strooken te zien geeft, welke vele heldere +kleuren bezitten. In dit jaargetijde wordt het land door voortdurende +regens bevochtigd, en brengt een eigenaardig groen gekleurd gras voort, +dat meer en meer verwelkt naarmate men lager komt, en eindelijk +verdwijnt. Het is verrassend op eene breedte van 16° en de geringe +hoogte van 1500 voet een plantengroei te zien, die een bepaald Britsch +karakter bezit. De bergen zijn met ongeregelde groepen Schotsche dennen +beplant, en de glooiende heuvels dicht begroeid met bremstruiken, +kenbaar aan hunne heldergele bloemen. Treurwilgen komen voor aan de +oevers der riviertjes, en de hagen zijn gemaakt van braamstruiken, die +de welbekende vruchten leveren. Zoo wij bedenken, dat het aantal tot +heden op het eiland gevonden planten 746 bedraagt: dat daaronder +slechts 52 inheemsche soorten voorkomen, terwijl de overige ingevoerd +zijn, en wel meerendeels uit Engeland, dan zien wij de oorzaak van het +Britsch karakter der flora. Vele van deze Engelsche planten schijnen +hier beter te bloeien dan in haar vaderland; en evenzoo gedijen eenigen +uit het tegenover liggende <span class="corr" id="xd20e12205" title= +"Bron: werelddeel">deel van</span> Australië bijzonder goed. De +vele ingevoerde soorten moeten sommige inheemsche hebben verdrongen; en +werkelijk is het alleen op de hoogste en steilste bergruggen, dat de +inlandsche flora de overhand heeft.</p> +<p>Het Engelsche karakter van het landschap—of liever dat van +Wallis—vindt men ook terug in de talrijke hoeven en kleine witte +huizen, waarvan sommige verscholen liggen op den bodem der diepste +valleien, andere op de toppen der hooge bergen verrijzen. Sommige +landschapsgezichten zijn verrassend: bijv. dat in den omtrek van het +huis van Sir Doveton, waar men den steilen berg, Lot genaamd, boven +<span class="pagenum">[<a id="pb656" href="#pb656" name= +"pb656">656</a>]</span>een donker bosch van dennen ziet +verrijzen—alles te midden van de roode verweerde bergen op de +zuidkust. Als men het eiland van eene verhevenheid ziet, treft ons in +de eerste plaats het aantal wegen en forten; en zoo men dan zijne +bestemming als gevangenis vergeet, schijnt de arbeid, welke hier aan +openbare werken is besteed, buiten alle verhouding tot zijne grootte of +waarde. Er is zoo weinig vlak of bruikbaar land, dat het verwonderlijk +schijnt hoe zooveel menschen (omstreeks 5000) hier kunnen leven. De +lagere klassen of de geëmancipeerde slaven, die over gebrek aan +werk klagen, zijn, geloof ik, uitermate arm. Waarschijnlijk zal deze +armoede nog toenemen, nu wegens de overgave van het eiland door de +Oostindische Compagnie, het aantal openbare beambten is afgenomen, en +dientengevolge vele rijkere personen zijn vertrokken. Het hoofdvoedsel +der arbeidende klasse is rijst met wat pekelvleesch; en aangezien geen +dezer artikelen door het eiland wordt voortgebracht, maar met geld moet +worden betaald, drukken de lage loonen zwaar op het arme volk. Nu de +menschen met vrijheid zijn gezegend—een recht, dat zij ten volle +op prijs stellen, naar ik geloof—zal hun aantal waarschijnlijk +snel toenemen; en indien dit het geval is, mag men vragen: wat zal er +van het kleine St.-Helena worden?<a class="noteref" id="xd20e12212src" +href="#xd20e12212" name="xd20e12212src">4</a></p> +<p>Mijn gids was een man van gevorderden leeftijd, die als knaap +geitenhoeder geweest was, en elken voetstap tusschen de rotsen kende. +Hij behoorde tot een vele malen gekruist ras, maar had, ondanks zijne +donkere huid, niet het onaangename voorkomen van een mulat. Deze oude +man was zeer welwillend en kalm van aard—eigenschappen, welke het +meerendeel der lagere klasse bezit. Het klonk mij vreemd in de ooren +een man, die bijna blank en fatsoenlijk gekleed was, met +onverschilligheid over de tijden te hooren spreken toen hij nog slaaf +was. Met dezen metgezel, die het middageten en een horen met water +droeg (hetgeen volstrekt noodig <span class="pagenum">[<a id="pb657" +href="#pb657" name="pb657">657</a>]</span>is, daar al het water in de +lagere valleien zout bevat), deed ik dagelijks lange wandelingen.</p> +<p>De wild romantische valleien, onder den bovensten en centralen +plantengordel gelegen, zijn geheel verlaten en onbewoond. Voor den +geoloog waren hier hoogst belangrijke tafereelen, die van opvolgende +veranderingen en samengestelde storingen getuigden. Naar mijne idee +heeft St.-Helena sedert een lang vervlogen tijdperk als eiland bestaan; +toch zijn er nog eenige vage bewijzen van landrijzing voorhanden. Ik +geloof, dat de centrale en hoogste bergtoppen deel uitmaken van een +grooten kraterrand, welks zuidelijke helft geheel door de golven der +zee is weggespoeld; bovendien is er een buitendam van zwarte +basaltrotsen, evenals de kustbergen van Mauritius, die ouder zijn dan +de vulkanische stroomen in het midden. Op de hoogere gedeelten van het +eiland liggen talrijke schelpen in den grond begraven, die men langen +tijd voor eene zee-soort heeft gehouden, doch een <span class= +"ex">Cochlogena</span> of landschelp blijkt te zijn van een zeer +eigenaardigen vorm.<a class="noteref" id="xd20e12227src" href= +"#xd20e12227" name="xd20e12227src">5</a> Bij laatstgenoemde vond ik zes +andere soorten, en op eene andere plek eene achtste soort. Het is +opmerkelijk, dat geen van deze soorten nu nog levend wordt gevonden. +Waarschijnlijk is hare uitsterving veroorzaakt door de algeheele +verwoesting der bosschen en het daaruit gevolgde verlies van voedsel en +schuilplaatsen, welke in de eerste helft der achttiende eeuw plaats +vonden.</p> +<p>De geschiedenis der veranderingen, die de hoogvlakten van Longwood +en Deadwood volgens het door generaal Beatson gegeven verhaal ondergaan +hebben, is uiterst merkwaardig. Daarin heet het, dat beide vlakten in +vroegeren tijd met bosschen waren bedekt, en daarom <span class="ex" +lang="en">the Great Wood</span> of het Groote Bosch genoemd werden. Nog +in het jaar 1716 stonden er vele boomen, maar in 1724 waren de oude +<span class="pagenum">[<a id="pb658" href="#pb658" name= +"pb658">658</a>]</span>boomen meerendeels gevallen; en daar men geiten +en varkens had laten rondloopen, waren alle jonge boomen +gedood.<a class="noteref" id="xd20e12237src" href="#xd20e12237" name= +"xd20e12237src">6</a> Ook blijkt uit de officiëele berichten, dat +de boomen eenige jaren later onverwacht werden opgevolgd door een +dradig gras, dat zich over de geheele oppervlakte verspreidde. Beatson +voegt er bij, dat deze vlakte “thans met een fraai grasveld +bedekt en het mooiste stuk weiland op St.-Helena geworden is.” De +uitgestrektheid van het gebied, dat in vroegeren tijd met bosch bedekt +was, wordt op niet minder dan 2000 <span class= +"ex">acres</span><a class="noteref" id="xd20e12244src" href= +"#xd20e12244" name="xd20e12244src">7</a> geschat; maar tegenwoordig is +er bijna geen enkele boom meer over. Ook zegt men, dat er in 1709 in +Sandy-Bay groote menigten doode boomen waren; en nu is die plek eene +zoo volslagen woestenij, dat geen ander dan zulk een geloofwaardig +bericht mij ooit had kunnen doen gelooven, dat daar eenmaal boomen +konden groeien. Het feit, dat de geiten en varkens alle jonge boomen +bij hunne ontkieming verwoestten, en dat de oude die van hunne +aanvallen verschoond bleven na verloop van tijd door ouderdom stierven, +schijnt klaar bewezen te zijn. Geiten werden ingevoerd in het jaar +1502; acht en zestig jaren later, ten tijde van den Britschen +zeevaarder Thomas Cavendish,<a class="noteref" id="xd20e12247src" href= +"#xd20e12247" name="xd20e12247src">8</a> weet men dat zij er verbazend +talrijk waren. Meer dan een eeuw later, in 1731, toen de ramp volkomen +en onherstelbaar was, werd een bevel uitgevaardigd, dat <span class= +"corr" id="xd20e12251" title="Bron: alles">alle</span> losloopende +dieren gedood moesten worden. Hier zien wij dus een feit van groot +belang, nl., dat de komst van dieren op St.-Helena in 1502 het geheele +aanzien van het eiland niet eer veranderde, voordat er eene tijdruimte +van 222 jaren verstreken was; want de geiten werden ingevoerd in 1502, +en in 1724 wordt gezegd dat de boomen meerendeels gevallen waren. Er +kan weinig twijfel bestaan, of deze groote verandering in den +plantengroei had niet alleen gevolgen op de landschelpdieren, waarvan +zij <span class="pagenum">[<a id="pb659" href="#pb659" name= +"pb659">659</a>]</span>acht soorten deed uitsterven, maar ook op eene +menigte insecten.</p> +<p>Door zijne ligging, zoo ver van eenig vasteland, te midden van een +grooten oceaan, en door het bezit van eene flora welke eenig is in hare +soort, wekt St.-Helena onze belangstelling. De acht landschelpdieren, +ofschoon nu uitgestorven, zijn, evenals de nog levende <span class= +"ex">Succinea</span>, bijzondere soorten die nergens anders worden +gevonden. Cuming meldt mij echter, dat hier een Engelsche <span class= +"ex">Helix</span> (schelp- of huisjesslak) voorkomt, waarvan de eieren +ongetwijfeld in eene van de vele ingevoerde planten herwaarts zijn +gebracht. Vogels en insecten zijn, zooals te verwachten was, zeer +gering in aantal; en wat de eersten betreft, geloof ik, dat die allen +in de laatste jaren zijn ingevoerd.<a class="noteref" id= +"xd20e12264src" href="#xd20e12264" name="xd20e12264src">9</a> Patrijzen +en <span class="pagenum">[<a id="pb660" href="#pb660" name= +"pb660">660</a>]</span>fazanten zijn vrij talrijk: het eiland is te +zeer Engelsch, om niet aan strenge jachtwetten onderworpen te zijn. Men +vertelde mij een geval van opoffering aan zulke bepalingen, zoo +onrechtvaardig als ik zelfs in Engeland nooit gehoord heb. Vroeger +plachten arme lieden eene plant te verzamelen, die op de kustrotsen +groeit, en na hare verbranding de soda uit de asch naar elders te +verzenden. Maar plotseling kwam een streng bevel om deze handelwijze te +verbieden, onder voorwendsel, dat de patrijzen anders nergens konden +nestelen!</p> +<p>Op mijne wandelingen stak ik meer dan eens de door diepe valleien +begrensde grasvlakte over, waarop Longwood staat. Van nabij gezien, +doet dit zich voor als een landgoed van aanzienlijke grootte. Daar +tegenover liggen enkele bebouwde velden, en achter dezen de berg +Flagstaff met zijne gladde oppervlakte en gekleurd gesteente, alsmede +het ruwe, plompe, zwarte berggevaarte, de Barn genaamd. Over het geheel +was de aanblik eenigszins koud en onaantrekkelijk. De eenige last, dien +ik op mijne wandelingen ondervond, waren de hevige winden. Eens was ik +getuige van het volgende vreemde natuurverschijnsel. Op den rand eener +hoogvlakte staande, die door eene groote klip van omstreeks 1000 voet +diepte begrensd werd, zag ik enkele yards ver, vlak <span class= +"pagenum">[<a id="pb661" href="#pb661" name= +"pb661">661</a>]</span>bovenwinds, eene zeezwaluw tegen eene zeer +sterke bries worstelen, terwijl op de plek waar ik stond de lucht +geheel kalm was. Toen ik het strand dicht genaderd was, waar de stroom +opwaarts van den klipwand scheen te worden afgedreven, stak ik mijn arm +uit en voelde terstond de volle kracht van den wind. Hier scheidde een +onzichtbare, twee yards breede dam eene volkomen kalme lucht van een +krachtigen storm.</p> +<p>Ik had zooveel genot van mijne zwerftochten tusschen de rotsen en +bergen, dat ik op den morgen van den 14den Juli bijna met spijt naar de +stad afdaalde. Vóór den middag was ik aan boord en ging +de <span class="ex">Beagle</span> onder zeil.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Op den 19den Juli bereikten wij Ascension. Personen, die een +vulkanisch eiland hebben gezien, dat in een droog klimaat gelegen is, +zullen zich den aanblik van Ascension terstond kunnen voorstellen. In +hunne verbeelding zullen zij dan gladde kegelvormige bergen zien van +een lichtroode kleur, met meestal afgeknotte toppen, die, onderling +gescheiden, zich uit een horizontaal oppervlak van ruwe zwarte lava +verheffen. Een hoofdberg in het midden van het eiland schijnt de vader +der kleinere kegels, en draagt den naam van <span class="ex" lang= +"en">Green Hill</span> of Groene berg, ontleend aan de zeer zwakke tint +van die kleur, welke in dezen tijd van het jaar nauwelijks van de +ankerplaats is waar te nemen. Eene woeste en onstuimige zee, die op de +zwarte rotsen aan de kust beukt, voltooit dit sombere tafereel.</p> +<p>De nederzetting ligt in de nabijheid van het strand en bestaat uit +verscheidene witte hardsteenen huizen en loodsen, die ongeregeld +geplaatst, maar goed gebouwd zijn. De bewoners zijn uitsluitend +zeesoldaten, behalve eenige uit slavenschepen bevrijde negers, die door +het gouvernement betaald en van levensmiddelen worden voorzien. Op het +geheele eiland woont geen enkel particulier.<a class="noteref" id= +"xd20e12317src" href="#xd20e12317" name="xd20e12317src">10</a> Onder de +zeesoldaten <span class="pagenum">[<a id="pb662" href="#pb662" name= +"pb662">662</a>]</span>schenen vele met hun toestand wel tevreden; zij +achtten het beter hunne 21 jaren aan land te dienen—hoe dit land +ook zijn mocht—dan op een schip; en indien ik zeesoldaat was, zou +ik van harte met deze keus instemmen.</p> +<p>Den volgenden morgen beklom ik den 2840 voet hoogen <span class="ex" +lang="en">Green Hill</span>,<a class="noteref" id="xd20e12334src" href= +"#xd20e12334" name="xd20e12334src">11</a> en wandelde van daar over het +eiland naar de windzijde. Een goede wagenweg voert van de nederzetting +op de kust naar de huizen met tuinen en velden, die zich nabij den top +van den centralen berg bevinden. Ter zijden van den weg staan +mijlsteenen en vindt men waterputten, waaruit elk dorstig voorbijganger +een teug goed water kan drinken. Eene dergelijke zorg wordt in elk deel +der kolonie in acht genomen, en vooral wat het onderhoud der bronnen +betreft, opdat geen enkele druppel water verloren zal gaan; inderdaad +kan het geheele eiland vergeleken worden met een groot schip, dat op de +voortreffelijkste wijze onderhouden wordt. Toen ik de groote nijverheid +bewonderde, die met zulke geringe middelen dergelijke resultaten had +voortgebracht, kon ik tevens de spijt niet onderdrukken, dat al die +nijverheid verspild werd voor zulk een armzalig en beuzelachtig doel. +Lesson heeft terecht opgemerkt, dat alléén de Engelsche +natie op het denkbeeld zou komen om van het eiland Ascension eene +vruchtbare plek te maken, waar elk ander volk het slechts als fort in +den oceaan zou gebruiken.</p> +<p>Bij de kust groeit niets; verder landwaarts in kan men soms eene +groene castorolie-plant<a class="noteref" id="xd20e12348src" href= +"#xd20e12348" name="xd20e12348src">12</a> en enkele sprinkhanen +ontmoeten, bekend als ware vrienden van de wildernis. Over de +oppervlakte der centrale hoogvlakte is eenig gras verspreid, en het +geheel heeft veel weg van de slechtere gedeelten in het gebergte van +Wallis. Maar al lijkt de weide ook schraal, toch vinden ongeveer 600 +schapen, vele geiten, <span class="pagenum">[<a id="pb663" href= +"#pb663" name="pb663">663</a>]</span>benevens enkele koeien en paarden +er ruim hun voedsel. Onder de inlandsche dieren wemelt het van +landkrabben en ratten. Of de rat werkelijk inheemsch is, mag men +terecht betwijfelen; volgens de beschrijving van Waterhouse zijn er +twee variëteiten of speelsoorten: de eene heeft eene zwarte kleur, +een fraai glad vel, en leeft op het met gras bedekte hoogland; de +andere is bruinachtig van kleur, minder glad, heeft langer haar, en +leeft bij de nederzetting op de kust. Deze beide speelsoorten zijn een +derde kleiner dan de gewone zwarte rat (<span class="ex">Mus +rattus</span>), en verschillen van deze zoowel in kleur als in den aard +van haar vel; maar verder in geen ander opzicht van belang. Ik kan +moeilijk betwijfelen of deze ratten zijn ingevoerd (evenals de gewone +muis, die óók verwilderd is), en hebben, evenals op de +Galápagos-Eilanden, de veranderingen ondergaan, die voortsproten +uit de nieuwe levensvoorwaarden waaraan zij werden onderworpen; daarom +verschilt ook de speelsoort op de hoogvlakte van het eiland van die op +de kust. Inheemsche vogels ontbreken geheel; maar de paarlhoen +(<span class="ex">Numida</span>), die van de Kaap-Verdische Eilanden +werd ingevoerd, is er talrijk, en de gewone kip loopt ook in ’t +wild. Eenige katten, die oorspronkelijk op het verdelgen van ratten en +muizen uittrokken, zijn zoozeer in aantal toegenomen, dat zij eene +groote plaag zijn geworden. Het eiland bezit geen enkelen boom, en is, +zoowel in dit als in elk ander opzicht, veel minder dan St.-Helena.</p> +<p>Een mijner uitstapjes voerde mij naar de zuidwestpunt van het +eiland. Het was een heldere en warme dag; maar in plaats dat ik nu het +eiland op zijn schoonst zag, stralend in het zonlicht, grijnsde het mij +tegen in al zijne naakte leelijkheid. De lavastroomen zijn met +heuveltjes bedekt en zoo ruw, dat het niet gemakkelijk is dit +geologisch te verklaren. De tusschenruimten liggen verborgen onder +lagen puimsteen, asch en vulkanischen tufsteen. Toen ik over zee langs +dit deel van het eiland ging, kon ik niet begrijpen wat de witte +vlekken waren, waarmee de gansche vlakte gestippeld was; nu vond ik, +dat het zeevogels waren, die zoo vol <span class="pagenum">[<a id= +"pb664" href="#pb664" name="pb664">664</a>]</span>vertrouwen lagen te +slapen, dat men zelfs midden op den dag naar hen toe kon wandelen en +hen grijpen. Deze vogels waren de eenige levende wezens, die ik +gedurende den ganschen dag zag. Ofschoon er eene zwakke bries op de +kust stond, rolde eene sterke branding over de gebroken lavarotsen.</p> +<p>De geologie van dit eiland is in vele opzichten belangrijk. Op +verscheidene plaatsen ontdekte ik vulkanische bommen, d.w.z. klompen +lava, die eenmaal in vloeibaren staat in de lucht werden geslingerd en +dientengevolge eene bol- of peervormige gedaante hebben aangenomen. +Zoowel hare uitwendige, als in vele gevallen ook hare inwendige +structuur verraadt op zeer treffende wijze, dat zij in hare luchtbaan +om eene as hebben gewenteld. In nevenstaande figuur is de inwendige +structuur van eene dezer gebroken bommen zeer nauwkeurig +voorgesteld.</p> +<div class="figure xd20e12368width"><img src="images/p664.png" alt="" +width="346" height="372"></div> +<p>Het middengedeelte bestaat uit grove cellen, die naar buiten toe in +grootte afnemen, tot waar zij omsloten zijn door een schaalvormig +kapsel, ongeveer een derde inch dik, van <span class="pagenum">[<a id= +"pb665" href="#pb665" name="pb665">665</a>]</span>vast gesteente, dat +weder aan de buitenzijde met eene korst van fijncellige lava bedekt is. +Naar mijn idee kan er weinig twijfel bestaan, ten eerste, dat de +buitenkorst snel afkoelde in den toestand waarin wij haar nu zien; ten +tweede, dat de nog vloeibare kernlava door de middelpuntvliedende +kracht, die de aswenteling der bom in ’t leven riep, tegen de +afgekoelde buitenkorst werd gedreven en zoo de vaste steenen schaal +vormde; en eindelijk, dat de middelpuntvliedende kracht, welke de +drukking in de meer centrale gedeelten der bom verminderde, aan de +ingesloten verhitte gassen gelegenheid gaf de kerncellen uit te zetten, +en aldus de grofcellige binnenmassa deed ontstaan.</p> +<p>Een uit de oudere reeks van vulkanische gesteenten gevormde heuvel, +dien men ten onrechte voor een vulkaankrater heeft gehouden, is +belangrijk doordat zijn breede, eenigszins holle, cirkelvormige top +gevuld is met een aantal opvolgende lagen van asch en fijne slakken. De +schotelvormige lagen puilen over den rand, waar zij zuivere, +verschillend gekleurde ringen vormen, en zoodoende aan den top een +hoogst phantastisch aanzien geven; een dezer ringen is wit en breed, en +gelijkt op eene renbaan waar paarden worden geoefend: vandaar dat deze +heuvel den naam van <span class="ex" lang="en">Devil’s Riding +School</span> (Duivels-Rijschool) ontving. Uit een der tufhoudende +lagen die eene bleekroode kleur had, nam ik eenige specimens stof mee +naar Engeland. Na opzending daarvan aan Prof. Ehrenberg, meldde deze +mij het hoogst belangrijke feit, dat die stof bijna geheel uit +bewerktuigde wezens<a class="noteref" id="xd20e12379src" href= +"#xd20e12379" name="xd20e12379src">13</a> bestond. Hij ontdekte daarin +eenige kiezelschalige zoetwater-infusoria, en daarenboven niet minder +dan 25 verschillende soorten kiezelskeletten van planten, voornamelijk +grassen. Wegens het ontbreken van alle koolstofhoudende verbindingen, +houdt Ehrenberg het er voor, dat deze organische lichamen den +vulkanischen vuurdoop hebben ondergaan, en uitgeworpen zijn in den +toestand, <span class="pagenum">[<a id="pb666" href="#pb666" name= +"pb666">666</a>]</span>waarin wij hen nu zien. Het voorkomen der lagen +deed mij denken, dat zij onder water waren afgezet, ofschoon het +buitengewoon droge klimaat mij tot de onderstelling leidde, dat er +gedurende eene groote uitbarsting waarschijnlijk stroomen regen waren +gevallen, en zoo een tijdelijk meer was gevormd, waarin de asch viel. +Thans mag men echter aannemen, dat het geen <span class= +"ex">tijdelijk</span> meer was. Hoe dit ook zij, wij kunnen ons +verzekerd houden, dat het klimaat en de voortbrengselen van Ascension +in een vroeger tijdperk zeer verschilden van wat zij nu zijn. Bij het +zien van dit eiland vragen we ons weder af: waar kunnen wij op aarde +een plek vinden, die niet bij aandachtig onderzoek <span class= +"ex">teekenen openbaart van die eindelooze reeks van veranderingen, +waaraan onze planeet onderhevig was, is, en zijn zal</span>?</p> +<hr class="tb"> +<p>Na Ascension te hebben verlaten, zeilden wij naar Bahia op de kust +van Brazilië, ten einde de chronometrische opmeting van de wereld +te voltooien. Op 1 Augustus 1836 kwamen wij hier aan, en bleven er vier +dagen, in welken tijd ik verscheidene lange wandelingen deed. Met +genoegen ontdekte ik, dat mijne belangstelling in het tropische +landschap door het ontbreken van nieuwe gegevens er volstrekt niet op +verminderd was. De onderdeelen van het landschap zijn hier zoo +eenvoudig, dat zij verdienen genoemd te worden als een bewijs van welke +nietige omstandigheden een uitgezocht natuurschoon afhangt.</p> +<p>Het oord kan worden beschreven als eene effene vlakte van omstreeks +300 voet hoogte, welke overal doorsneden is van valleien met +horizontale bodems. In een land waar de bodem uit graniet bestaat, is +zulk een structuur merkwaardig; doch in al die zachtere formaties +waaruit vlakten gewoonlijk bestaan, is zij nagenoeg algemeen. De +geheele oppervlakte is bedekt met verschillende soorten van rijzig +geboomte, afwisselend met strooken ontgonnen grond, waarop huizen, +kloosters en kapellen verrijzen. Hier zij herinnerd, <span class= +"pagenum">[<a id="pb667" href="#pb667" name="pb667">667</a>]</span>dat +in de keerkringen de rijkdom van wild natuurschoon zelfs in de +nabijheid van groote steden niet verloren gaat, want de natuurlijke +plantenwereld der hagen en heuvelhellingen beheerscht op +schilderachtige wijze het kunstwerk van den mensch. Dientengevolge zijn +er slechts enkele plekken, waar de lichtroode grond eene scherpe +tegenstelling vormt met het algemeen bekleedsel van groen. Van de +zoomen der vlakten heeft men vergezichten hetzij op den oceaan, hetzij +op de groote Baai met hare laag begroeide stranden, en waarop talrijke +booten en kano’s hare witte zeilen vertoonen. Behalve van deze +punten is het landschap uiterst begrensd; want volgt men de effen paden +rechts en links, dan kan men de met bosch bedekte dalen slechts +vluchtig te zien krijgen. Ik kan er bijvoegen, dat de huizen, en vooral +de kerkelijke gebouwen in een eigenaardigen en eenigszins +phantastischen stijl zijn opgetrokken. Daar al die huizen gewit zijn, +teekenen zij zich in ’t licht der stralende middagzon op den +matblauwen hemel aan de kim eerder af als schimmen, dan als +gebouwen.</p> +<p>Zoo zijn de onderdeelen van het landschap; maar het zou een hopeloos +werk zijn den algemeenen indruk er van te schilderen. Geleerde +natuuronderzoekers beschrijven deze tropische landschappen door eene +menigte voorwerpen te noemen, en eenige bijzonderheden te vermelden die +elk hunner kenmerken. Een geleerd reiziger kan daaruit mogelijk eenige +duidelijke begrippen putten; maar wie kan anders, door eene plant in +een herbarium te zien, zich voorstellen hoe zij er uitziet als zij in +haar geboortegrond groeit? Wie kan, bij het zien van keurplanten in +eene broeikas, eenige er van vergroot denken tot de afmetingen van +woudboomen, andere als dicht dooreengevlochten tot een ontoegankelijk +struikgewas? Wie zal, als hij de bonte, uitheemsche kapellen en +eigenaardige cicadae gadeslaat in het kabinet van den entomoloog, zich +bij die levenslooze vormen ook voorstellen de onafgebroken schorre +muziek der laatsten, de trage vlucht der eersten—twee kenmerken, +die op een stillen, gloeienden middag in de tropen nooit ontbreken? Het +is wanneer <span class="pagenum">[<a id="pb668" href="#pb668" name= +"pb668">668</a>]</span>de zon hare grootste hoogte heeft bereikt, dat +men zulke landschappen zien moet: dan hult het dichte, prachtige +gebladerte van den mango-boom den grond in zijn diepste schaduw, +terwijl de bovenste takken door den overvloed van licht prijken in het +schitterendste groen. In de gematigde streken is dit anders: daar is de +plantengroei niet zoo donker of weelderig, en zijn het de purper-, +rood-, of lichtgeel gekleurde stralen der namiddagzon, welke het meest +tot de schoonheid dier streken bijdragen.</p> +<p>Wanneer ik kalm over de belommerde paden wandelde en de opvolgende +tafereelen bewonderde, wenschte ik woorden te vinden om mijne gedachten +uit te drukken. Doch vruchteloos: bijnaam op bijnaam bleken te zwak om +het genot dat de geest smaakt, te beschrijven aan hen, die de +tusschenkeerkringslanden niet bezocht hebben. Boven zeide ik, dat de +planten in eene broeikas onmachtig zijn om een juist denkbeeld van de +flora te geven; toch moet ik tot dien zwakken maatstaf terugkeeren. Het +land is ééne groote, woeste, ongerepte en rijk gevulde +broeikas, door de Natuur voor zich zelve gemaakt, maar door den mensch +in bezit genomen, die haar met vriendelijke huizen en regelmatige +tuinen heeft gestoffeerd. Hoe gaarne zou niet elk bewonderaar der +natuur, indien zulks mogelijk was, het landschap op eene andere planeet +willen zien? Welnu, men kan in waarheid zeggen, dat zich voor elken +Europeaan op een afstand van slechts weinige lengtegraden de pracht +eener andere wereld ontsluit! Op mijne laatste wandeling bleef ik bij +herhaling staan om deze schoonheden te bewonderen, en poogde zoo een +onuitwischbaren indruk daarvan in mijne ziel te griffen, schoon wetende +dat die vroeg of laat toch zou vervloeien. De vormen van den oranje- en +kokosboom, den palm- en mangoboom, de boomvaren en den banaan zullen +duidelijk en scherp bewaard blijven; maar de duizende tinten en vormen +die met deze boomen een volledig landschap samenstellen, moeten +onherroepelijk vervloeien—mij niets nalatende dan eene schilderij +vol onbestemde doch overschoone figuren, evenals een sprookje uit onze +kinderjaren! <span class="pagenum">[<a id="pb669" href="#pb669" name= +"pb669">669</a>]</span></p> +<p><span class="marginnote">6 Augustus.</span> In den namiddag +stevenden wij in zee, met het doel om rechtstreeks naar de +Kaap-Verdische Eilanden te gaan. Maar ongunstige winden hielden ons +terug, en zoo liepen wij den 12den Pernambuco binnen—eene groote +stad op 8° Z.B. aan de kust van Brazilië. Wij ankerden buiten +het rif; doch spoedig kwam een loods aan boord en bracht ons naar de +binnenhaven, waar wij dicht bij de stad lagen.</p> +<p>Pernambuco is gebouwd op eenige smalle en lage zandbanken, die door +ondiepe zoutwater-kanalen van elkander gescheiden zijn. De drie deelen, +waaruit de stad bestaat, zijn onderling door twee lange, op houten +palen gebouwde bruggen verbonden. De stad is op alle punten +afschuwelijk: de straten zijn smal, slecht geplaveid en morsig, en de +huizen zijn hoog en somber. Het seizoen der hevige regens was +nauwelijks geëindigd, en dientengevolge stond het omliggende land, +dat amper boven den zeespiegel ligt, geheel onder water. Dit was +oorzaak, dat al mijne pogingen om lange wandelingen te doen, +mislukten.<a class="noteref" id="xd20e12413src" href="#xd20e12413" +name="xd20e12413src">14</a></p> +<p>Het vlakke moerasland, waarop Pernambuco ligt, is op enkele mijlen +afstands omringd door een halven cirkel van lage heuvels, of liever +door den rand van een gebied, dat ongeveer 200 voet boven de zee ligt. +De oude stad Olinda ligt aan het eene einde dezer heuvelreeks. Op +zekeren dag nam ik een kano, en voer een der kanalen op om deze stad te +bezoeken, die met hare groote kloosters en kerken een treffenden indruk +maakt. Zij is zindelijker en aangenamer gelegen dan Pernambuco, doch +innerlijk vervallen. Hier moet ik vertellen wat ons voor de eerste maal +op onze vijfjarige <span class="pagenum">[<a id="pb670" href="#pb670" +name="pb670">670</a>]</span>reis overkwam, nl. dat wij gebrek aan +voorkomendheid ontmoetten; ik werd aan twee verschillende huizen op +knorrigen toon afgewezen, en kreeg aan een derde met moeite verlof om +door den tuin naar een onbebouwden heuvel te gaan, ten einde de streek +te overzien. Het doet mij genoegen, dat dit in het land der Brazilianen +gebeurde, want ik draag hun geen goed hart toe; ook is het een land van +slavernij en dus van zedelijk verval. Een Spanjaard zou zich schamen +over het denkbeeld alléén, dat hij zulk een verzoek +weigerde of zich ruw tegen een vreemdeling gedroeg. Het kanaal, +waardoor wij naar Olinda gingen en van daar terugkeerden, was aan beide +zijden met <span class="ex">mangleboomen</span> (<span class= +"ex">Rhizophora mangle</span>) begroeid,<a class="noteref" id= +"xd20e12435src" href="#xd20e12435" name="xd20e12435src">15</a> die als +een woud in ’t klein uit de vettige modderbanken verrezen. De +lichtgroene kleur dezer bosschages herinnerde mij aan het welige gras +op een kerkhof; beiden worden gevoed door bedorven uitwasemingen: het +een spreekt van dood in het verleden, het ander zeer vaak van dood in +de toekomst.</p> +<p>Het eigenaardigste gewrocht, dat ik in dezen omtrek <span class= +"corr" id="xd20e12440" title="Niet in bron">zag</span>, was het rif dat +de haven vormt.<a class="noteref" id="xd20e12443src" href="#xd20e12443" +name="xd20e12443src">16</a> Ik twijfel of er op de geheele wereld een +tweede natuurgewrocht bestaat met zulk een kunstig voorkomen. Het loopt +over een lengte van verscheidene mijlen in eene volkomen rechte lijn +evenwijdig met en niet ver<a class="noteref" id="xd20e12449src" href= +"#xd20e12449" name="xd20e12449src">17</a> van het strand. Zijne breedte +wisselt af van 30 tot 60 yards; de oppervlakte is vlak en effen, en het +is saamgesteld uit onduidelijk <span class="corr" id="xd20e12455" +title="Bron: geslaagden">gelaagden</span>, harden zandsteen. Bij hoog +water spoelen <span class="corr" id="xd20e12458" title= +"Bron: der">de</span> golven er over heen; bij laag water blijft het +bovengedeelte droog, en zou men het licht voor een pier of golfbreker +houden, die door cyklopische arbeiders gebouwd is. Tegenover het land +op deze kust werpen de zeestroomen lange smalle tongen en dammen op van +los <span class="pagenum">[<a id="pb671" href="#pb671" name= +"pb671">671</a>]</span>zand, en het is op een van die dammen, dat een +deel der stad Pernambuco staat. In vroeger tijd schijnt een dergelijke +lange dam onder de doorzijgende werking van kalkhoudende stof vast te +zijn geworden, en daarna langzamerhand gerezen. Terwijl dit geschiedde +werden de buitenste en losse gedeelten door den golfslag der zee +weggespoeld, en bleef de vaste kern over in den vorm waarin wij haar nu +zien. Hoewel de golven van den vollen Atlantischen Oceaan, troebel van +het slib, dag en nacht tegen de steile buitenkanten van dezen steendam +worden gedreven, hebben de oudste loodsen nooit van eene verandering in +zijn voorkomen gehoord. Deze duurzaamheid is verreweg het belangrijkste +feit in zijne geschiedenis, en is toe te schrijven aan eene taaie, +kalkhoudende laag van enkele inches dikte, die geheel gevormd is door +het opvolgend groeien en sterven der kleine schelpdieren, <span class= +"ex">Serpulae</span> geheeten, benevens enkele eendenmosselen +(<span class="ex">Lepas anatifera</span>) en <span class= +"ex">Nulliporae</span>.<a class="noteref" id="xd20e12473src" href= +"#xd20e12473" name="xd20e12473src">18</a> Deze <span class= +"ex">Nulliporae</span> (harde, zeer eenvoudig georganiseerde +kalkafscheidende zeealgen, die in vorm en hardheid dikwijls op koralen +gelijken, doch van de echte koralen hierin verschillen dat zij geene +<span class="ex">poriën</span> of <span class="ex">cellen</span> +hebben, zooals ook haar naam aanduidt) spelen eene dergelijke en +gewichtige rol, doordien zij de bovenoppervlakken der koraalriffen +<span class="ex">achter</span> en <span class="ex">tusschen</span> de +brandingen beschermen, waar de echte koralen gedurende den uitwendigen +groei der massa door blootstelling aan zon en licht gedood zijn. Deze +onbeduidende organische wezens, in ’t bijzonder de <span class= +"ex">Serpulae</span>, hebben den inwoners van Pernambuco grooten dienst +bewezen, want zonder hare beschermende hulp zou de zandsteenbank +stellig reeds lang zijn vergaan; en zonder de bank zou er geen haven +zijn geweest.</p> +<p>Op den 19den Augustus verlieten wij voorgoed de Braziliaansche +kusten. Gode zij dank—nooit zal ik weer een slavenland bezoeken! +Nog heden herinnert elke gil, dien ik <span class="pagenum">[<a id= +"pb672" href="#pb672" name="pb672">672</a>]</span>in de verte hoor, mij +pijnlijk en levendig aan de gevoelens die mij bestormden, toen ik +voorbij een huis bij Pernambuco gaande, het hartverscheurendste +gejammer hoorde, en niet anders kon denken dan dat hier een arme slaaf +gemarteld werd, terwijl ik wist dat ik even machteloos was als een +kind, om er zelfs iets van te zeggen! Ik vermoedde dat dit het gejammer +was van een gemartelden slaaf, want men vertelde mij andere gevallen +van dien aard. Bij Rio de Janeiro woonde ik tegenover eene oude dame, +die er schroeven op nahield om de vingers van hare slavinnen te +vermorzelen. Ik heb in een huis vertoefd, waar een jonge mulatbediende +dag aan dag, uur aan uur beschimpt, geslagen en gekweld werd op eene +manier, die zelfs den geest van het laagste dier zou dooden. Ik heb een +knaap van zes of zeven jaren tweemaal met eene paardenzweep op het +bloote hoofd zien striemen, voordat ik tusschenbeide kon komen, alleen +omdat het kind mij een glas water had gegeven dat niet geheel schoon +was. Ik zag zijn vader beven zoodra zijn meester maar de oogen opsloeg. +Deze laatste gruwelen woonde ik bij in eene Spaansche kolonie, waar de +slaven altijd beter behandeld heetten te worden, dan door de +Portugeezen, Engelschen of andere Europeanen. Te Rio de Janeiro heb ik +een krachtigen neger gezien, die bang was om een slag af te weren, dien +hij dacht dat op zijn gelaat gemunt was. Ik was er bij, toen een +goedhartig man op het punt stond de mannen, vrouwen en kinderen van een +groot aantal gezinnen, die lang te zamen hadden gewoond, voor altijd te +scheiden! Nu zal ik nog niet eens spreken van de vele hartroerende +wreedheden, die ik uit geloofwaardige bron gehoord heb: en ook de +bovenstaande schokkende bijzonderheden zou ik niet hebben vermeld, +indien ik niet een aantal lieden ontmoet had, die zoo verblind waren +door de natuurlijke vroolijkheid van den neger, dat zij over de +slavernij spraken als over een dragelijk kwaad. Zulke lieden hebben +meestal de huizen der hoogere standen bezocht, waar het slavenpersoneel +doorgaans goed behandeld wordt, en hebben niet, zooals ik, onder de +lagere standen verkeerd. Dergelijke <span class="pagenum">[<a id= +"pb673" href="#pb673" name="pb673">673</a>]</span>onderzoekers zullen +slaven uithooren omtrent hun toestand, en daarbij vergeten, dat het +inderdaad een domme slaaf moet zijn, die niet rekent op de kans, dat +zijn antwoord ter oore kan komen van zijn meester.</p> +<p>Men beweert, dat eigenbelang buitensporige wreedheid zal voorkomen, +alsof eigenbelang onze huisdieren beschermde, die toch veel minder dan +verworpen slaven in staat zijn den toorn hunner woeste meesters op te +wekken! Het is een argument, waartegen de groote von Humboldt lang +geleden met ridderlijk gevoel te velde is getrokken, en dat hij door +treffende voorbeelden heeft toegelicht. Dikwijls poogt men slavernij te +verschoonen door den slavenstand te vergelijken met onze armere +landgenooten. Zoo de ellende onzer armen veroorzaakt wordt—niet +door de wetten der natuur, <span class="ex">maar door onze +instellingen</span>, dan zondigen wij zwaar; doch hoe dit in verband +staat met slavernij, kan ik niet inzien: even goed zou men in ons land +het gebruik van de duimschroef kunnen verdedigen, door te bewijzen dat +menschen in een ander land veel aan eene gevreesde ziekte leden. Zij, +die goedgunstig over slavenhouders denken, en met een koud hart over +den slaaf, schijnen zich nooit in den toestand van den laatsten te +stellen. Welk een vreugdeloos en troosteloos vooruitzicht—zelfs +geen hoop op verandering! Denk eens, lezer, dat u zelven steeds de kans +boven het hoofd hing, dat uwe vrouw en kinderen—de wezens, die de +<span class="ex">natuur ook aan den slaaf vergunt de zijnen te +noemen</span>—aan u ontrukt en aan den eersten den besten bieder +<span class="ex">als beesten</span> wierden verkocht! En zulke daden +worden bedreven en verschoond door lieden, die belijden dat zij hunne +naasten liefhebben als zich zelven, die in God gelooven en bidden dat +Zijn wil zal geschieden op aarde! Ons bloed kookt, maar ook ons hart +krimpt bij de gedachte, dat wij, Engelschen en onze Amerikaansche +afstammelingen, met onze trotsche vrijheidsleus zoo schuldig zijn +geweest en nòg zijn; maar het is een troost te denken, dat wij +ten minste een grooter offer hebben gebracht om voor onze zonden te +boeten, dan ooit een ander volk deed! <span class="pagenum">[<a id= +"pb674" href="#pb674" name="pb674">674</a>]</span></p> +<p>Op den laatsten dag in Augustus 1836 ankerden wij voor de tweede +maal te Porto Praya op de Kaap-Verdische Eilanden, en zeilden van daar +naar de Azoren, waar wij zes dagen bleven. Op den 2den October +bereikten wij de Engelsche kust, en te Falmouth verliet ik eindelijk de +<span class="ex">Beagle</span>, na omtrent vijf jaren aan boord van dit +kleine, maar degelijke schip te hebben doorgebracht.</p> +<hr class="tb"> +<p>Aan het einde onzer Reis gekomen, zal ik een kort overzicht geven +van de voor- en nadeelen, alsmede de bezwaren en genoegens, welke onze +omvaring van de wereld heeft opgeleverd. Zoo iemand, voordat hij eene +groote reis ondernam, mij om raad vroeg, zou mijn antwoord afhangen van +de voorwaarde, of hij eene besliste neiging voor de eene of andere +wetenschap bezat, die langs dezen weg bevorderd kon worden. +Verschillende landen en de vele menschenrassen te zien, is ongetwijfeld +een groot genot; maar het genoegen dat men daarbij smaakt, weegt niet +op tegen de lasten. Zal eene vrucht worden geplukt, of iets goeds +worden bereikt, dan moet men een oogsttijd afwachten, ook al is deze +nog zoo ver.</p> +<p>Het is duidelijk, dat men zich vele verliezen moet getroosten: zoo, +bij voorbeeld, het gezelschap van alle oude vrienden, en het gezicht +van die plaatsen, waaraan de dierbaarste herinneringen ten nauwste zijn +verbonden. Die verliezen worden echter voor een deel verzacht door het +onuitsprekelijk voorgenot van den lang gewenschten dag van wederkomst. +Indien, zooals de dichters zeggen, het leven een droom is, dan ben ik +zeker, dat dergelijke droombeelden op reis het best geschikt zijn om +den langen nacht door te komen. Andere verliezen zijn er, die, hoewel +in ’t eerst niet gevoeld, na verloop van tijd zwaar beginnen te +wegen; deze zijn het gemis van eene kamer, van afzondering, van rust; +het afmattende gevoel van voortdurende haast; het derven <span class= +"pagenum">[<a id="pb675" href="#pb675" name="pb675">675</a>]</span>van +kleine weeldezaken; het gemis van huiselijke gezelligheid, en zelfs van +muziek of andere aesthetische genoegens. Wanneer wij zulke beuzelingen +vermelden, is het duidelijk dat de werkelijke bezwaren van het leven op +zee—rampen of onheilen uitgezonderd—voorbij zijn. De korte +spanne van 60 jaren heeft eene verbazende verandering teweeg gebracht +in het gerief van verre zeereizen. Nog in den tijd van Cook +(1728–1779) stond elk, die den huiselijken haard verliet om zulke +tochten te ondernemen, aan ernstige ontberingen bloot. Thans kan een +yacht of snelzeiler met alle levensgemakken den aardbol omvaren. +Behalve de groote verbeteringen in de schepen en de hulpmiddelen van +het zeewezen, staat thans de geheele westkust van Amerika open, terwijl +Sydney de hoofdstad is geworden van een opkomend werelddeel. Hoe geheel +anders zijn de omstandigheden voor iemand, die nu in den Stillen Oceaan +schipbreuk lijdt, vergeleken met die in de dagen van Cook! Sedert zijne +reis is aan de beschaafde wereld een halfrond toegevoegd.</p> +<p>Indien iemand veel aan zeeziekte lijdt, laat hij dan hiermede +ernstig rekening houden. Ik spreek uit ondervinding; het is een kwaad, +dat niet gering en niet binnen eene week genezen is. Heeft hij +daarentegen pleizier om op zee te dobberen, dan zal hij voor dat +genoegen zeker ruimschoots gelegenheid vinden. Men diene intusschen wel +in ’t oog te houden, dat gedurende eene lange reis een zeer groot +deel van den tijd op het water wordt doorgebracht, vergeleken met het +oponthoud binnen de havens. En wat zijn nu de zoo geprezen schoonheden +van den grenzenloozen oceaan? Eene vervelende eenzaamheid, een +waterwoestijn, gelijk de Arabier hem noemt. Niettemin geeft hij ons +somtijds verrukkelijke tafereelen te zien. Schoon is een nacht met +maneschijn, bij helderen hemel en donker-glinsterende zee: de witte +zeilen gezwollen onder den zachten adem van een kalmen passaat, of bij +bladstille lucht, als het bolle zeevlak gepolijst en spiegelend voor u +ligt, en alleen het klapperend zeildoek nu en dan de stilte verbreekt. +Ook is het goed eens <span class="pagenum">[<a id="pb676" href="#pb676" +name="pb676">676</a>]</span>een donderbui te zien opkomen, die u nadert +in al hare woede, of een geweldigen orkaan die de golven tot bergen +verheft. Toch beken ik, dat mijne verbeelding zich iets grootschers, +iets vreeselijkers gemaald had van een woedenden storm. Een +onvergelijkelijk schooner schouwspel biedt hij op ’t strand +gezien, waar de zwiepende boomen, de wilde vlucht der vogels, de +jagende stroomen, de donkere schaduwen en heldere tinten allen den +strijd der losgebroken elementen verkondigen. Op zee vliegen albatros +en kleine stormvogel met evenveel gemak, als ware de storm hun +eigenlijk element, en rijst en daalt het water, alsof het zijn gewone +taak volbrengt; alleen het schip en zijne bewoners schijnen het +voorwerp der algemeene woede. Op een eenzaam, door wind en zee +geteisterd strand is het tafereel weer anders, doch krijgen wij hier +meer een gevoel van afschrik, dan van wilde verrukking.</p> +<p>Laat ons nu de lichtere zijde van den afgeloopen tijd beschouwen. +Het genoegen, dat voortsproot uit het gezicht van de natuurtooneelen en +den algemeenen aanblik der verschillende door ons bezochte landen, is +beslist een bron geweest van duurzaamst en hoogst genot. Waarschijnlijk +wordt al wat wij zagen door het schilderachtig schoon in vele gedeelten +van Europa overtroffen; maar een toenemend genot levert het onderling +vergelijken van den aard der natuurtooneelen in verschillende landen, +hetgeen in zekeren zin iets anders is dan een louter bewonderen van +hunne schoonheid. Dit genot hangt voornamelijk af van onze bekendheid +met de onderdeelen van elk landschap; en ik ben zeer geneigd te +gelooven, dat—evenals iemand, die elken toon in de muziek +begrijpt en daarenboven een gepasten smaak bezit, een meer volkomen +genot van het ensemble zal hebben—ook hij die elk deel van een +fraai landschap onderzoekt, den vollen en samengestelden indruk er van +zal begrijpen. Zoo zou een reiziger plantkundige moeten zijn, want in +elk landschap vormen planten de hoofdversiering. Groepen naakte rotsen +kunnen somtijds, zelfs in hare ruwste gedaanten, een verheven +schouwspel opleveren; doch spoedig <span class="pagenum">[<a id="pb677" +href="#pb677" name="pb677">677</a>]</span>worden zij eentonig. Maal +haar af in heldere en afwisselende kleuren, zooals de Andes in het +noorden van Chili—en zij zullen phantastisch worden; maar bekleed +ze met planten—en zij moeten een aangenaam, zoo niet een schoon +tafereel vormen.</p> +<p>Als ik zeg, dat het landschap in sommige gedeelten van Europa +vermoedelijk schooner was dan die wij zagen, zonder ik daarvan, als +eene klasse op zich zelve, dat der tusschenkeerkringsstreken uit. Die +twee klassen kunnen niet samen vergeleken worden; doch, over het +grootsche dezer gewesten heb ik al dikwijls uitgeweid. Daar de kracht +der indrukken meestal afhangt van vooraf gevormde denkbeelden, mag ik +er bijvoegen, dat de mijne ontleend waren aan de levendige beschrijving +in von Humboldt’s <span class="ex" lang="fr">Relation +Historique</span>, die in verdienste elke andere door mij gelezene +overtreft. Maar zelfs met deze hoog opgevatte ideeën ondervonden +mijne gevoelens op verre na geen zweem van teleurstelling bij mijne +eerste en laatste landing op de kusten van Brazilië.</p> +<p>Van de landschappen, welke een diepen indruk op mijn geest maakten, +overtrof er geen in grootschheid de maagdelijke wouden, die de hand des +menschen ongerept had gelaten: hetzij die prachtvolle in Brazilië, +zoo overrijk aan vormen, waar het Leven heerscht in al zijne kracht: +hetzij die sombere in Vuurland, waar Dood en Verval den scepter +zwaaien. Beiden zijn tempels, gevuld met de velerlei voortbrengselen +uit Gods schoone Natuur! Niemand kan deze eenzaamheden betreden zonder +ontroering, er dolen zonder een gevoel, dat in den mensch iets meer is +dan alleen zijn ademtocht... Bij het oproepen van beelden uit het +verleden, zie ik telkens weer de vlakten van Patagonië voorbij +mijne oogen gaan—vlakten, die door ieder als nutteloos en +ellendig worden uitgekreten. Men kan ze slechts beschrijven met +negatieve eigenschappen: zonder woningen, zonder water, zonder boomen +of bergen, bevatten zij niets dan enkele dwergplanten. Maar +waarom—en het geval betreft niet alleen mij zelven—hebben +die dorre wildernissen dan zoo onwrikbaar in mij post gevat? Waarom +hebben de nog <span class="pagenum">[<a id="pb678" href="#pb678" name= +"pb678">678</a>]</span>vlakkere, meer groene en vruchtbare Pampas, nog +dienstig daarenboven voor het menschdom, niet een even sterken indruk +nagelaten? Ik kan deze gevoelens moeilijk uitdrukken; maar deels zijn +zij hieraan toe te schrijven, dat de verbeelding er den vrijen teugel +viert. En kan het anders? De vlakten van Patagonië zijn +grenzenloos; want zij zijn bijna ontoegankelijk en dientengevolge +onbekend. Zij dragen het stempel van eeuwenlang geduurd te hebben +zooals zij nu zijn, en onbeperkt schijnt haar duur in de toekomst. +Denkt men tevens aan de onderstelling der Ouden, dat de platte aarde +omringd was door eene onmetelijke watervlakte of door ondraaglijk heete +woestijnen—wie zou dan niet met indrukken van diep en onbestemd +gevoel die uiterste grenzen van menschelijke kennis beschouwen?</p> +<p>Tot de natuurtafereelen behooren eindelijk de vergezichten van hooge +bergen, die, hoewel in zekeren zin niet bepaald mooi, toch zeer +gedenkwaardig zijn. Toen ik, door geen nietige bijzonderheden in het +berglandschap gestoord, van de hoogste kruin der Cordilleras naar +omlaag zag, werd mijn geest overstelpt door de ontzagwekkende +afmetingen der omringende bergen!</p> +<p>Wat menschenrassen betreft, wekt niets zoozeer onze verbazing als +het eerste gezicht van een <span class="ex">wilde</span>: van een +mensch in den laagsten en wildsten natuurstaat in de schuilhoeken van +zijn geboorteland. Onze geest snelt eeuwen, eeuwen ver terug en vraagt +zich af: is ’t mogelijk, dat onze stamvaderen in de geschiedenis +der menschheid geweest zijn zooals deze wilden? Menschen, wier gebaren +en uitdrukkingen nog minder verstaanbaar voor ons zijn dan die der +huisdieren? Menschen, die niet het instinct dezer dieren bezitten, maar +ook niets dat bogen kan op menschelijk verstand—althans op +kunsten, die de vruchten zijn van dat verstand? Ik geloof niet, dat het +mogelijk is het verschil te beschrijven, of te malen, tusschen een +wilden en een beschaafden mensch. Het is als het verschil tusschen een +wild en een tam dier; en onze belangstelling bij het zien van een wilde +is voor een deel dezelfde, als die ons zou doen wenschen <span class= +"pagenum">[<a id="pb679" href="#pb679" name="pb679">679</a>]</span>den +leeuw te zien in zijn woestijn, den tijger als hij zijn prooi in den +dsjungel verscheurt, of den rhinoceros, zwervend over de woeste vlakten +van Afrika.</p> +<p>Tot de merkwaardigste natuur- en hemelverschijnsels, die wij gezien +hebben, mogen gerekend worden: de Magelhaensche Wolken,<a class= +"noteref" id="xd20e12558src" href="#xd20e12558" name= +"xd20e12558src">19</a> het Zuiderkruis en de andere sterrenbeelden van +den zuidelijken hemel; eene waterhoos; een gletscher met zijn blauwen +ijsstroom, die als een steile rotswand boven de zee hing; een +laguneneiland, dat door de rifvormende koralen tot aan de zee was +opgebouwd; eene vulkanische uitbarsting, en eene hevige aardbeving met +al hare verpletterende gevolgen. Ik stel in deze laatste verschijnselen +bijzonder veel belang, misschien wegens hun nauw verband met den +geologischen bouw van onze planeet; maar in ’t algemeen moet de +aardbeving voor ieder een gebeurtenis zijn, die de sterkste indrukken +achterlaat. De aarde, die wij van onze vroegste kindsheid af als het +zinnebeeld van vastheid hebben beschouwd, heeft als eene dunne korst +onder onze voeten gebeefd; en ziende, hoe de hechtste werken van den +mensch in een oogwenk worden omvergeworpen, beseffen wij hoe nietig de +macht is, waarop hij zich verheft!—</p> +<p>Men zegt, dat de liefhebberij in de jacht een genot is, dat den +menschen aankleeft—een overblijfsel van een instinctmatigen +hartstocht. Zoo ja, dan ben ik zeker, dat het genoegen om in de open +lucht te leven met den hemel als dak en de aarde als tafel, een deel is +van die zelfde zucht: het is <span class="pagenum">[<a id="pb680" href= +"#pb680" name="pb680">680</a>]</span><span class="ex">de wilde mensch, +die tot zijne wilde en aangeboren leefwijze terugkeert</span>. Altijd +zie ik op onze boottochten en mijne uitstappen te land—wanneer +deze geschiedden door onbewoonde streken—met een bijzonder genot +terug, hetwelk geen land der beschaafde wereld had kunnen verschaffen. +Ik twijfel niet, of elk reiziger zal zich het zegepralende gevoel van +blijdschap herinneren, dat in hem opwelde toen hij voor ’t eerst +in een onbekend land ademde, waar de beschaafde mensch zelden of nooit +een voet gezet had.</p> +<p>Op eene lange reis ontmoet men vele andere bronnen van genot, die +van meer bescheiden aard zijn. De wereldkaart is nu niet langer een +blad papier, maar wordt een schilderij vol van de afwisselendste en +levendigste figuren. Elk deel verkrijgt zijne juiste afmetingen; +vastelanden gelden niet langer als eilanden, en eilanden, die menigmaal +grooter zijn dan vele koninkrijken in Europa, niet langer als stippen. +Afrika, of Noord- en Zuid-Amerika zijn welklinkende namen en laten zich +gemakkelijk uitspreken; doch eerst nadat men weken achtereen langs +hunne kusten heeft gevaren, krijgt men de volle overtuiging welke +uitgestrekte ruimten op onze groote aarde met deze eenvoudige namen +bedoeld worden.</p> +<p>De tegenwoordige toestand, waarin wij een bijna geheel halfrond +hebben leeren kennen, kan niet anders dan hooge verwachtingen schenken +omtrent zijn toekomstigen voorspoed. Waarschijnlijk is de verbetering, +die, dank zij de invoering van het Christendom, over de geheele Zuidzee +in gang is, éénig in de jaarboeken der geschiedenis. Dit +is des te merkwaardiger, zoo wij bedenken, dat Cook, wiens uitnemend +oordeel wel door niemand zal worden betwist, pas 60 jaren geleden geen +uitzicht op verandering kon geven. Toch zijn die veranderingen door den +menschlievenden geest der Britsche natie thans tot stand gebracht.</p> +<p>In denzelfden hoek van den aardbol is Australië op weg zich te +verheffen, of, kan men zeggen, heeft het zich verheven tot een groot +beschavingsmiddelpunt, dat in eene niet zeer verre toekomst als +Keizerin zal heerschen over het <span class="pagenum">[<a id="pb681" +href="#pb681" name="pb681">681</a>]</span>zuidelijk halfrond. Het is +niet mogelijk, dat een Engelschman deze verre kolonies anders dan met +rechtmatigen hoogmoed en voldoening beschouwt. Rijkdom, voorspoed en +beschaving schijnen de wisse gevolgen te zijn, welke het hijschen van +de Britsche vlag na zich voert.</p> +<p>Tot besluit schijnt het mij toe, dat er voor een jongen +natuuronderzoeker niets bevorderlijkers zijn kan, dan eene reis naar +verre landen. Zulk eene reis—merkt Sir John Herschel +op—versterkt en stilt gedeeltelijk de behoeften en wenschen, die +in den mensch opwellen ook dan, wanneer aan alle stoffelijke begeerten +voldaan is. Het opwekkende gevoel, dat de studie van nieuwe voorwerpen +of verschijnselen en de kans op welslagen doen ontstaan, prikkelen hem +tot meerdere werkzaamheid, terwijl daarenboven de gewoonte om los +staande feiten met elkaar te vergelijken, die anders spoedig +onbelangrijk worden, hem tot algemeene beschouwingen leiden. Hier staat +tegenover, dat de beschrijvingen van den reiziger, die uitteraard +slechts kort op elke plaats vertoeft, meestal uit louter schetsen +moeten bestaan, in stede van uitvoerige waarnemingen. En daaruit +ontspruit, gelijk ik tot mijne schade ondervonden heb, eene +voortdurende zucht om de wijde leemten in onze kennis aan te vullen met +onnauwkeurige en oppervlakkige hypothesen.—</p> +<p>Maar, ik heb mijne reis te volop genoten, om niet elken +natuuronderzoeker aan te bevelen alle kansen te wagen, en zoo mogelijk +landreizen, of anders eene verre zeereis te doen, hoewel hij er niet op +moet rekenen zoo gelukkig in zijne reisgenooten te zijn, als ik het +was. Hij kan er van verzekerd zijn, dat hij, behalve in zeldzame +gevallen, geen moeilijkheden of gevaren zal ontmoeten, die niet +geringer zullen blijken dan hij te voren verwacht heeft. Uit een +zedelijk oogpunt behoort het gevolg te zijn, dat hij leere +opgeruimdheid te paren aan geduld, zijne eigenliefde te overwinnen, +zich te gewennen aan zelfstandig handelen, en zich zoo goed mogelijk in +alle omstandigheden te schikken. In ’t kort, hij behoort de +eigenschappen te leeren, welke de meeste zeelieden bezitten. Ook moet +de reis hem leeren anderen te <span class="pagenum">[<a id="pb682" +href="#pb682" name="pb682">682</a>]</span>wantrouwen; maar tevens zal +hij dan ontdekken, hoevele oprecht welwillende menschen er zijn, die, +schoon hij vroeger nooit met hen in aanraking kwam noch later ooit weer +komen zal, toch bereid zijn hem op de onbaatzuchtigste wijze te +helpen.</p> +<p class="trailer xd20e12590">Einde.</p> +<p><span class="pagenum">[<a id="pb683" href="#pb683" name= +"pb683">683</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12129" href="#xd20e12129src" name="xd20e12129">1</a></span> +Volgens eene telling in 1901 had Port-Louis 53,897 inwoners met hare +voorsteden. Het geheele eiland, dat eene oppervlakte bezit van 1826 +□ kilom., telde er toen 371,023.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12153" href="#xd20e12153src" name="xd20e12153">2</a></span> +Volgens de vermaarde theorie der <span class="ex" lang= +"de">Erhebungskratere</span> van Leopold von Buch, E. de Beaumont, +Dufrénoy e.a., ontstond de conische gedaante van een +vulkaankegel voornamelijk door eene opheffing of zwelling van den grond +rondom de spleet, waaruit de eruptie-stoffen naar buiten werden +gedreven. Dit zou o.a. het geval zijn geweest met den Vesuvius (wegens +de groote helling der lavalagen) en de Etna. Scrope, Prévost en +Lyell hebben de onhoudbaarheid dezer theorie bewezen.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12195" href="#xd20e12195src" name="xd20e12195">3</a></span> Naar +men weet, zat Napoleon hier van 1815 tot 1821 gevangen, in welk jaar +hij aan maagkanker stierf. Eerst in 1840—dus vier jaren, nadat +Darwin het eiland bezocht—werd zijn lijk naar Frankrijk +overgebracht.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12212" href="#xd20e12212src" name="xd20e12212">4</a></span> De +bevolking van St. Helena, dat eene oppervlakte heeft van 122 □ +kilom., telt thans ongeveer 3600 zielen.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12227" href="#xd20e12227src" name="xd20e12227">5</a></span> Het +verdient opmerking, dat al de talrijke exemplaren van deze schelp, die +door mij op éene plek gevonden zijn, als eene duidelijke +variëteit verschillen van een ander stel exemplaren, op eene +tweede plek bijeengebracht.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12237" href="#xd20e12237src" name="xd20e12237">6</a></span> +<span class="corr" id="xd20e12238" title= +"Bron: Beaton’s">Beatson’s</span> St.-Helena. Inleiding, +blz. 4.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12244" href="#xd20e12244src" name="xd20e12244">7</a></span> +Ongeveer 809 hectaren.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12247" href="#xd20e12247src" name="xd20e12247">8</a></span> +Gestorven in 1592.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12264" href="#xd20e12264src" name="xd20e12264">9</a></span> Van +deze weinige insecten vond ik tot mijne verwondering een kleinen +<span class="ex">Aphodius</span> (Nieuwe soort) en een <span class= +"ex">Oryctes</span>; die met buitengewoon veel individuën onder +mest voorkwamen. Daar het eiland bij zijne ontdekking stellig geen +enkelen viervoeter bezat, behalve <span class="ex">misschien</span> +eene muis, is het eene zeer moeilijke quaestie om uit te maken, of deze +mestetende insecten later toevallig zijn ingevoerd, of zoo zij +inheemsch zijn, van welk voedsel zij vroeger leefden. Aan de oevers van +de Rio de la Plata, waar, in gevolge het groot aantal paarden en vee, +de fraaiste grasvlakten rijkelijk bemest zijn, zoekt men te vergeefs +naar de vele soorten mestkevers, die in Europa zoo overvloedig +voorkomen. Alleen ontdekte ik een <span class="ex">Oryctes</span> (de +insecten van dat geslacht leven in Europa meestal van rottende +plantaardige stof), en twee soorten van <span class= +"ex">Phanaeus</span>, welke op zulke plaatsen algemeen zijn. Aan de +overzijde der Cordilleras, op Chiloë, komen zeer talrijke +individuën voor van eene andere soort van <span class= +"ex">Phanaeus</span>, die den mest van het vee in groote aarden +balletjes onder den grond begraaft. Er is reden om te gelooven, dat het +geslacht <span class="ex">Phanaeus</span>, vóór den +invoer van vee, als straatvegers werkte van den mensch. In Europa is +het getal kevers, die hun voedsel vinden in de stof welke reeds dienst +heeft gedaan in het leven van andere en grootere dieren, zoo talrijk, +dat er stellig veel meer dan honderd verschillende soorten van bestaan. +Dit in aanmerking nemende, en opmerkend welk eene hoeveelheid voedsel +van dien aard op de vlakten van La Plata verloren gaat, meende ik hier +een voorbeeld te zien van een geval, dat de mensch het verband heeft +gestoord, waardoor zoo vele dieren in hun vaderland onderling vereenigd +zijn. Op Van-Diemensland vond ik echter vier soorten van <span class= +"ex">Onthopagus</span>, twee van <span class="ex">Aphodius</span> en +ééne van een derde geslacht met zeer talrijke +individuën onder koemest, ofschoon koeien toen slechts 33 jaren +geleden waren ingevoerd. Vóór dien tijd waren de +Kangoeroe en eenige andere kleine dieren de eenige viervoeters; en hun +mest is van een geheel ander gehalte dan die hunner opvolgers, welke de +mensch heeft ingevoerd. In Engeland hebben de meeste mestetende kevers +een beperkten eetlust: d.w.z., zij zijn, wat hunne voedingsmiddelen +betreft, in de keus van viervoeters niet onverschillig. De verandering +in leefwijze, die op Van-Diemensland moet hebben plaats gehad, is +daarom hoogst merkwaardig. Het is aan den Eerwaarden F. W. Hope, dat ik +de namen der bovenstaande insecten te danken heb, en die mij daarom wel +zal toestaan hem mijn leermeester in de Insectenkunde te noemen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12317" href="#xd20e12317src" name="xd20e12317">10</a></span> +Ascension heeft eene oppervlakte van 88 □ kilom., met een +bevolking van 120 zielen<span class="corr" id="xd20e12320" title= +"Niet in bron">.</span></p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12334" href="#xd20e12334src" name="xd20e12334">11</a></span> Karl +Fuchs in zijn werk “<span lang="de">Vulkane und +Erdbeben</span>,” Blz. 334, noemt den berg <span class="ex" lang= +"en">Green Mountains</span> en stelt zijne hoogte op 2870 voet. De berg +bestaat uit zwarte basaltlava.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12348" href="#xd20e12348src" name="xd20e12348">12</a></span> of +wonderboom (<span class="ex">Ricinus communis</span>).</p> +<p class="footnote" lang="de"><span class="label"><a class="noteref" +id="xd20e12379" href="#xd20e12379src" name="xd20e12379">13</a></span> +Monatschr. der Königl. Akad. d. Wiss. zu Berlin, April 1845.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12413" href="#xd20e12413src" name="xd20e12413">14</a></span> +Volgens A. W. Sellin “<span lang="de">Das Kaiserreich +Brasilien</span>” (1885) is Pernambuco door de Hollanders +gesticht. Enkele huizen alsmede de forten Brum, Cinco-Pontas en Buraco +dateeren nog uit dien tijd. De stad schijnt na Darwin’s tijd zeer +verbeterd te zijn, want Sellin zegt: “<span lang="de">P. ist eine +der schönsten Städte Brasiliens, mit 130.000 +Einwohnern</span>.” In 1890 telde zij slechts 111,556, maar +volgens eene latere opgaaf van Hübner circa 150,000 inwoners.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12435" href="#xd20e12435src" name="xd20e12435">15</a></span> Ook +wortel- of steltboomen genoemd. Deze zeldzame boomen met luchtwortels +bezitten een 10 tot 18 meter hoogen stam.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12443" href="#xd20e12443src" name="xd20e12443">16</a></span> Naar +dit 5 tot 6 kilom. lange rif is de stad oorspronkelijk <span class= +"ex">Cidade do Recife</span> (Rifstad) genoemd.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12449" href="#xd20e12449src" name="xd20e12449">17</a></span> 200 +M.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12473" href="#xd20e12473src" name="xd20e12473">18</a></span> Ik +heb dezen dam uitvoerig beschreven in de <span lang="en">Lond. and +Edinb. Phil. Mag.</span> deel 19 (1841), blz. 257.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12558" href="#xd20e12558src" name="xd20e12558">19</a></span> Of +Kaapsche Wolken. Deze voor den sterrenkundige zoo hoogst belangrijke +objecten zijn twee lichte vlekken niet ver van de Zuidpool des hemels; +de grootste met 42 □ graden oppervlakte ligt in het Sterrenbeeld +<span class="ex">Dorado</span> of den Zwaardvisch, de kleinste met 10 +□ graden in de Mannelijke Waterslang. Oogenschijnlijk zijn zij +losgeraakte stukken van den Melkweg, doch inderdaad is er geen verband +met deze sterrenzone, evenmin als tusschen de Wolken onderling. In +beiden, en vooral in de groote, liggen tallooze kleine sterren van de +7de tot de 13de grootten, vele sterrenhoopen en in ’t bijzonder +<span class="ex">nevelvlekken</span> in alle stadiën van +ontwikkeling. Rondom de Wolken zijn zeer weinig sterren.</p> +<p class="footnote xd20e323">(Vert.)</p> +</div> +</div> +</div> +<div class="back"> +<div id="maten" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="main">Herleiding van eenige in dit werk voorkomende +Engelsche maten en gewichten.</h2> +<p class="firstpar"></p> +<div class="table"> +<table> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="2">1 Foot (12 inches)</td> +<td valign="top">30.48 cm.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="2">1 Square foot (144 □ inches)</td> +<td valign="top">929.014 qcm.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="2">1 Inch (10 lines, vroeger 12 lines)</td> +<td valign="top">2.54 cm.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="2">1 Square inch</td> +<td valign="top">6.451 qcm.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="2">1 Land yard (in Hertford) = 3 feet</td> +<td valign="top">91.44 cm.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="2">1 Yard (als winkelmaat) = 4 quarters</td> +<td valign="top">91.44 cm.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="2">1 Square yard</td> +<td valign="top">0.836 qm.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="2">1 English ell = 5 quarters</td> +<td valign="top">114.30 cm.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="2">1 Fathom = 6 feet</td> +<td valign="top">182.88 cm.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="2">1 Statute mile of British mile (algemeen +“Engelsche mijl” genoemd) = 5280 feet</td> +<td valign="top">1609.330 m.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="2">1 English mile = 5000 feet</td> +<td valign="top">1523.986 m.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="2">1 Nautical mile of Geographical mile = +1/60 Equatorgraad (1/60 van 111.2979 kilom.)</td> +<td valign="top">1854.965 m.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" rowspan="3">1 League = 3 Miles</td> +<td valign="top">3 British miles</td> +<td valign="top">4827.989 m.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">3 London miles</td> +<td valign="top">4571.959 m.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">3 Nautical miles</td> +<td valign="top">5564.895 m.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="2">1 Mile of land of Square Statute Mile = +640 acres</td> +<td valign="top">258.994 ha.<br> +2.58994 qkm.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="2">1 Square Geographical Mile =</td> +<td valign="top">3.44090 qkm.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="2">1 Acre (of land) = 4 roods</td> +<td valign="top">40.468 aren.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="2">1 Admiralty knot = 6080 feet</td> +<td valign="top">1853.167 <span class="corr" id="xd20e12700" title= +"Bron: m.">m. per uur.</span></td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="2">1 Pound (Avoirdupois—Handelsgewicht) += 16 ounces</td> +<td valign="top">453.593 g.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="2">1 Ounce</td> +<td valign="top">28.350 g.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="2">1 Ton = 2240 pounds</td> +<td valign="top">1016.048 kg.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="2">1 Imperial gallon</td> +<td valign="top">4.544 lit.</td> +</tr> +</table> +</div> +<p><span class="pagenum">[<a id="pb684" href="#pb684" name= +"pb684">684</a>]</span></p> +</div> +<div id="index" class="div1 index"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="main">Alphabetisch Register.</h2> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">A</h3> +<p class="firstpar"><b>Aardappel</b>, wilde, <a href="#pb385" class= +"pageref">385</a>.</p> +<p><b>Aardbevingen</b>: Callao, <a href="#pb496" class= +"pageref">496</a>; Chili, <a href="#pb406" class= +"pageref">406</a>–423; Concepcion, <a href="#pb408" class= +"pageref">408</a> e.v.; Coquimbo, <a href="#pb462" class= +"pageref">462</a>; Lissabon, <a href="#pb418" class="pageref">418</a>; +Valdivia, <a href="#pb406" class="pageref">406</a>; werking op minerale +bronnen, <a href="#pb356" class="pageref">356</a>.</p> +<p><b>Aardkorst</b>, hoogteschommelingen der, <a href="#pb646" class= +"pageref">646</a>–648.</p> +<p><b>Aasgieren</b>, zie Polyborus.</p> +<p><b>Acalypha</b>, <a href="#pb535" class="pageref">535</a>.</p> +<p><b>Aconcagua</b>, pas, <a href="#pb425" class="pageref">425</a>.</p> +<p><b>Aconcagua</b>, vulk., <a href="#pb332" class="pageref">332</a>, +<a href="#pb341" class="pageref">341</a>, <a href="#pb393" class= +"pageref">393</a>.</p> +<p><b>Acrydium</b> (sprinkhaan), <a href="#pb216" class= +"pageref">216</a>.</p> +<p><b>Actinia</b>, <a href="#pb624" class="pageref">624</a>.</p> +<p><b>Adamsnaald</b> (plant), <a href="#pb456" class= +"pageref">456</a>.</p> +<p><b>Agathis australis</b>, zie Kauri-boom.</p> +<p><b>Agave Americana</b>, <a href="#pb166" class= +"pageref">166</a>.</p> +<p><b>Aguti</b> (varkenkonijn), <a href="#pb99" class="pageref">99</a>, +<a href="#pb161" class="pageref">161</a>, <a href="#pb443" class= +"pageref">443</a>.</p> +<p><b>Albatros</b>, <a href="#pb219" class="pageref">219</a>, <a href= +"#pb291" class="pageref">291</a>, <a href="#pb391" class= +"pageref">391</a>.</p> +<p><b>Albicoro</b> of albikoor, <a href="#pb220" class= +"pageref">220</a>.</p> +<p><b>Algarroba-boom</b>, <a href="#pb484" class="pageref">484</a>.</p> +<p><b>Amargura</b> (vulk.), <a href="#pb647" class= +"pageref">647</a>.</p> +<p><b>Amblyrhynchus</b>, <a href="#pb2" class="pageref">2</a> soorten, +<a href="#pb515" class="pageref">515</a>; A. cristatus, <a href= +"#pb520" class="pageref">520</a>–523, <a href="#pb532" class= +"pageref">532</a>; A. Demarlii, <a href="#pb523" class= +"pageref">523</a>–527.</p> +<p><b>Amerika</b>, voorhistorische dieren in, <a href="#pb234" class= +"pageref">234</a> e. v.</p> +<p><b>Anas antarctica</b>, A. brachyptera, A. Magellanica, <a href= +"#pb268" class="pageref">268</a>.</p> +<p><b>Ancud</b>, zie San Carlos.</p> +<p><b>Andes</b>, zie Cordilleras.</p> +<p><b>Anson</b>, Lord, <a href="#pb347" class="pageref">347</a>.</p> +<p><b>Anthus correndera</b> (vog.), <a href="#pb336" class= +"pageref">336</a>.</p> +<p><b>Antuco</b> (vulk.), <a href="#pb414" class="pageref">414</a>, +<a href="#pb420" class="pageref">420</a>.</p> +<p><b>Apár</b> (armadil), <a href="#pb133" class= +"pageref">133</a>, <a href="#pb134" class="pageref">134</a>.</p> +<p><b>Aphodius</b> (insect), <a href="#pb659" class="pageref">659</a>, +<a href="#pb660" class="pageref">660</a>.</p> +<p><b>Apiri</b> (Chil. mijnwerkers), <a href="#pb459" class= +"pageref">459</a>, <a href="#pb460" class="pageref">460</a>.</p> +<p><b>Aplysia</b> (weekdier), <a href="#pb19" class="pageref">19</a>, +<a href="#pb624" class="pageref">624</a>.</p> +<p><b>Appelboomen</b>, bij Valdivia, <a href="#pb401" class= +"pageref">401</a>–402.</p> +<p><b>Aptenodytes demersa</b> (vog.), <a href="#pb267" class= +"pageref">267</a>.</p> +<p><b>Apteryx</b> (vog.), <a href="#pb269" class="pageref">269</a>.</p> +<p><b>Aquina</b> (wilde aardappel), <a href="#pb385" class= +"pageref">385</a>.</p> +<p><b>Arbutus</b> (plant), <a href="#pb320" class= +"pageref">320</a>.</p> +<p><b>Areca</b>, zie Koolpalm.</p> +<p><b>Areco</b>, <a href="#pb169" class="pageref">169</a>.</p> +<p><b>Armadillen</b>, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>, +<a href="#pb134" class="pageref">134</a>, <a href="#pb443" class= +"pageref">443</a>.</p> +<p><b>Armado</b> (visch), <a href="#pb186" class="pageref">186</a>.</p> +<p><b>Arriero</b>, <a href="#pb426" class="pageref">426</a>.</p> +<p><b>Artisjok</b>, Spaansche, zie Cardón.</p> +<p><b>Arum</b> (wilde kalfsvoet), <a href="#pb552" class= +"pageref">552</a>.</p> +<p><b>Ascension</b>, <a href="#pb661" class= +"pageref">661</a>–666.</p> +<p><b>Ascidiae compositae</b>, <a href="#pb325" class= +"pageref">325</a>.</p> +<p><b>Aspalax</b> (knaagdier), <a href="#pb77" class= +"pageref">77</a>.</p> +<p><b>Astelia pumila</b> (plant), <a href="#pb387" class= +"pageref">387</a>.</p> +<p><b>Athene cunicularia</b> (vog.), <a href="#pb100" class= +"pageref">100</a>, <a href="#pb171" class="pageref">171</a>.</p> +<p><b>Atollen</b> en hoe zij ontstaan, <a href="#pb626" class= +"pageref">626</a> e. v.</p> +<p><b>Attagis</b> (vog.), <a href="#pb132" class="pageref">132</a>. +<span class="pagenum">[<a id="pb685" href="#pb685" name= +"pb685">685</a>]</span></p> +<p><b>Aucklands-Eilanden</b>, <a href="#pb331" class= +"pageref">331</a>.</p> +<p><b>Australië</b>, <a href="#pb580" class= +"pageref">580</a>–607; bewoners, <a href="#pb583" class= +"pageref">583</a> e. v.; flora, <a href="#pb582" class= +"pageref">582</a>; maatschappelijke toestanden, <a href="#pb596" class= +"pageref">596</a>–600; merkwaardige valleien in, <a href="#pb588" +class="pageref">588</a> e. v.</p> +<p><b>Ava</b> of kawa-struik, <a href="#pb552" class= +"pageref">552</a>.</p> +<p><b>Avestruz Petise</b> (vog.), <a href="#pb129" class= +"pageref">129</a>–131.</p> +<p><b>Azara</b>, Felix, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>, +<a href="#pb60" class="pageref">60</a>, <a href="#pb74" class= +"pageref">74</a>, <a href="#pb84" class="pageref">84</a>, <a href= +"#pb86" class="pageref">86</a>, <a href="#pb113" class= +"pageref">113</a>, <a href="#pb127" class="pageref">127</a>, <a href= +"#pb128" class="pageref">128</a>, <a href="#pb146" class= +"pageref">146</a>, <a href="#pb163" class="pageref">163</a>, <a href= +"#pb183" class="pageref">183</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">B</h3> +<p class="firstpar"><b>Bahia</b> of San Salvador, <a href="#pb26" +class="pageref">26</a>, <a href="#pb666" class= +"pageref">666</a>–668.</p> +<p><b>Bahia Blanca</b>, <a href="#pb108" class= +"pageref">108</a>–146.</p> +<p><b>Balandra</b> (vaartuig), <a href="#pb183" class= +"pageref">183</a>.</p> +<p><b>Ballena</b>, Chili, <a href="#pb470" class="pageref">470</a>.</p> +<p><b>Bamboesachtige klimplanten</b>, <a href="#pb379" class= +"pageref">379</a>.</p> +<p><b>Basaltterrassen</b> in de Santa Cruz-vallei, <a href="#pb241" +class="pageref">241</a>–243.</p> +<p><b>Bathurst</b>, Australië, <a href="#pb581" class= +"pageref">581</a>, <a href="#pb595" class="pageref">595</a>.</p> +<p><b>Beagle-kanaal</b>, <a href="#pb291" class="pageref">291</a> e. +v., <a href="#pb300" class="pageref">300</a>.</p> +<p><b>Benchuca</b> (weegluis), <a href="#pb446" class= +"pageref">446</a>.</p> +<p><b>Bergen</b>, Blauwe, <a href="#pb582" class="pageref">582</a>, +<a href="#pb587" class="pageref">587</a>.</p> +<p><b>Bergen en bergketens</b>, ontstaan van, <a href="#pb422" class= +"pageref">422</a>–423.</p> +<p><b>Beroë</b> (kwal), <a href="#pb219" class= +"pageref">219</a>.</p> +<p><b>Besmetting</b>, <a href="#pb584" class= +"pageref">584</a>–587.</p> +<p><b>Bevroren lijken van dieren</b>, <a href="#pb124" class= +"pageref">124</a>, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>, <a href= +"#pb337" class="pageref">337</a>.</p> +<p><b>Birgos latro</b> (kreeft), <a href="#pb622" class= +"pageref">622</a>, <a href="#pb623" class="pageref">623</a>.</p> +<p><b>Bizcacha</b> (Peruaansch konijntje), <a href="#pb100" class= +"pageref">100</a>, <a href="#pb169" class="pageref">169</a> e. v., +<a href="#pb443" class="pageref">443</a>.</p> +<p><b>Bladen</b>, het afvallen van, <a href="#pb582" class= +"pageref">582</a>.</p> +<p><b>Blaffende vogel</b>, <a href="#pb389" class= +"pageref">389</a>.</p> +<p><b>Blindheid van den Aspalax en Proteus</b>, <a href="#pb77" class= +"pageref">77</a>.</p> +<p><b>Bóbo</b> (vog.), <a href="#pb24" class= +"pageref">24</a>.</p> +<p><b>Boekaniers</b>, <a href="#pb461" class="pageref">461</a>.</p> +<p><b>Bolas</b>, <a href="#pb68" class="pageref">68</a>.</p> +<p><b>Bonito</b> of bonetvisch, <a href="#pb220" class= +"pageref">220</a>.</p> +<p><b>Boomgroei</b> en klimaat, <a href="#pb70" class= +"pageref">70</a>–72.</p> +<p><b>Borabora of Bolabola</b> (eil.), <a href="#pb630" class= +"pageref">630</a>.</p> +<p><b>Borreria</b>, <a href="#pb535" class="pageref">535</a>.</p> +<p><b>Bougainville</b>, <a href="#pb258" class="pageref">258</a>, +<a href="#pb305" class="pageref">305</a>.</p> +<p><b>Bow</b> (atolle), <a href="#pb627" class="pageref">627</a>.</p> +<p><b>Bramador</b>, El, <a href="#pb486" class="pageref">486</a>.</p> +<p><b>Brazilië</b>, bevolking, <a href="#pb42" class= +"pageref">42</a>; fossielen, <a href="#pb178" class="pageref">178</a>, +<a href="#pb233" class="pageref">233</a>, <a href="#pb482" class= +"pageref">482</a>; graniet in, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>; +insecten, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>–60; oppervlakte, +<a href="#pb42" class="pageref">42</a>; wouden, <a href="#pb26" class= +"pageref">26</a>, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>, <a href= +"#pb44" class="pageref">44</a>, <a href="#pb51" class= +"pageref">51</a>–53, <a href="#pb677" class= +"pageref">677</a>.</p> +<p><b>Braziliaansche gier</b>, zie Gallinazo.</p> +<p><b>Bruinvisschen</b>, <a href="#pb61" class="pageref">61</a>.</p> +<p><b>Bryozoa</b>, zie Mosdiertjes.</p> +<p><b>Buenos Aires</b>, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>, +<a href="#pb175" class="pageref">175</a>, <a href="#pb190" class= +"pageref">190</a>–192.</p> +<p><b>Buizerd</b>, Kalkoensche, <a href="#pb86" class="pageref">86</a>, +<a href="#pb248" class="pageref">248</a>.</p> +<p><b>Bulinus</b> (schelpdier), <a href="#pb468" class= +"pageref">468</a>.</p> +<p><b>Burchell</b> over Brazilië en Z.-Afrika, <a href="#pb122" +class="pageref">122</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">C</h3> +<p class="firstpar"><b>Cactornis</b> (cactusvogel), <a href="#pb512" +class="pageref">512</a>, <a href="#pb513" class="pageref">513</a>.</p> +<p><b>Cactus</b>, <a href="#pb223" class="pageref">223</a>, <a href= +"#pb352" class="pageref">352</a>, <a href="#pb504" class= +"pageref">504</a>.</p> +<p><b>Calandria</b> (vog), <a href="#pb81" class="pageref">81</a>.</p> +<p><b>Callao</b>, <a href="#pb491" class="pageref">491</a>.</p> +<p><b>Calodera maculata</b> (vog.), <a href="#pb171" class= +"pageref">171</a>.</p> +<p><b>Calosoma</b> (kever), <a href="#pb214" class= +"pageref">214</a>.</p> +<p><b>Camarhynchus</b> (vog.), <a href="#pb513" class= +"pageref">513</a>, <a href="#pb533" class="pageref">533</a>.</p> +<p><b>Campana</b> (berg), <a href="#pb345" class= +"pageref">345</a>–350, <a href="#pb455" class= +"pageref">455</a>.</p> +<p><b>Cancer salinus</b>, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>.</p> +<p><b>Canis antarcticus</b>, <a href="#pb258" class="pageref">258</a>, +<a href="#pb259" class="pageref">259</a>; C. Azarae, <a href="#pb320" +class="pageref">320</a>; C. dingo, <a href="#pb592" class= +"pageref">592</a>; C. fulvipes, <a href="#pb378" class= +"pageref">378</a>; C. Magellanicus, <a href="#pb259" class= +"pageref">259</a>, <a href="#pb320" class="pageref">320</a>.</p> +<p><b>Caprimulgus europaeus</b> (vog.), <a href="#pb347" class= +"pageref">347</a>.</p> +<p><b>Capybara</b>, <a href="#pb74" class="pageref">74</a>, <a href= +"#pb75" class="pageref">75</a>, <a href="#pb116" class= +"pageref">116</a>, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>.</p> +<p><b>Carbo cormoranus</b> (vog.), <a href="#pb267" class= +"pageref">267</a>.</p> +<p><b>Cardón</b> (plant), <a href="#pb164" class= +"pageref">164</a>, <a href="#pb201" class="pageref">201</a>.</p> +<p><b>Carrancha</b> (vog.), <a href="#pb82" class="pageref">82</a>.</p> +<p><b>Casara en casarita</b> (vog.), <a href="#pb132" class= +"pageref">132</a>, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>.</p> +<p><b>Castro</b>, Chiloë, <a href="#pb375" class= +"pageref">375</a>, <a href="#pb394" class="pageref">394</a>, <a href= +"#pb396" class="pageref">396</a>.</p> +<p><b>Casuarina</b> (boom), <a href="#pb3" class="pageref">3</a> +soorten, <a href="#pb605" class="pageref">605</a>. <span class= +"pagenum">[<a id="pb686" href="#pb686" name="pb686">686</a>]</span></p> +<p><b>Casuchas</b> (vluchthuizen), in de Andes, <a href="#pb438" class= +"pageref">438</a>, <a href="#pb453" class="pageref">453</a>.</p> +<p><b>Cathartes</b>, zie Gallinazo.</p> +<p><b>Caucahue</b> (eil.), <a href="#pb374" class= +"pageref">374</a>.</p> +<p><b>Cauquenes</b>, heete bronnen van, <a href="#pb356" class= +"pageref">356</a>.</p> +<p><b>Cavia Patagonica</b>, zie Aguti.</p> +<p><b>Cawa-cawa</b>, <a href="#pb577" class="pageref">577</a>.</p> +<p><b>Caylen</b> (eil.), <a href="#pb377" class="pageref">377</a>, +<a href="#pb378" class="pageref">378</a>.</p> +<p><b>Ceratonia siliqua</b>, <a href="#pb484" class= +"pageref">484</a>.</p> +<p><b>Cercoleptes caudivolvolus</b>, <a href="#pb179" class= +"pageref">179</a>.</p> +<p><b>Cereus atacamensis</b> (plant), <a href="#pb454" class= +"pageref">454</a>, <a href="#pb469" class="pageref">469</a>.</p> +<p><b>Certhidea</b> (vog.), <a href="#pb512" class="pageref">512</a>, +<a href="#pb513" class="pageref">513</a>.</p> +<p><b>Certhiidae</b>, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>.</p> +<p><b>Cervus campestris</b>, <a href="#pb73" class= +"pageref">73</a>.</p> +<p><b>Ceryle Americana</b> (vog.), <a href="#pb188" class= +"pageref">188</a>.</p> +<p><b>Chacao</b>, Chiloë, <a href="#pb371" class= +"pageref">371</a>.</p> +<p><b>Chagnarcillo</b>, zilvermijnen van, <a href="#pb430" class= +"pageref">430</a>, <a href="#pb472" class="pageref">472</a>.</p> +<p><b>Chagos-Eilanden</b>, <a href="#pb617" class="pageref">617</a>, +<a href="#pb623" class="pageref">623</a>, <a href="#pb644" class= +"pageref">644</a>.</p> +<p><b>Chamisso</b>, A. von, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>, +<a href="#pb612" class="pageref">612</a>, <a href="#pb620" class= +"pageref">620</a>, <a href="#pb628" class="pageref">628</a>.</p> +<p><b>Charqui</b>, <a href="#pb347" class="pageref">347</a>, <a href= +"#pb460" class="pageref">460</a>.</p> +<p><b>Chelléen-bijl</b>, 501.</p> +<p><b>Chepones</b> (plant), <a href="#pb399" class= +"pageref">399</a>.</p> +<p><b>Chesterfield</b>, Lord, <a href="#pb144" class= +"pageref">144</a>.</p> +<p><b>Cheucau</b> (vog.), <a href="#pb389" class="pageref">389</a>, +<a href="#pb390" class="pageref">390</a>.</p> +<p><b>Chichi</b> (appeldrank), <a href="#pb399" class= +"pageref">399</a>.</p> +<p><b>Chileensche leeuw</b>, zie Puma.</p> +<p><b>Chili</b>, aardbevingen, <a href="#pb406" class= +"pageref">406</a>–423; fauna, <a href="#pb363" class= +"pageref">363</a>–368; goudmijnen, <a href="#pb358" class= +"pageref">358</a>; kopermijnen en hare productie, <a href="#pb350" +class="pageref">350</a>–352, <a href="#pb457" class= +"pageref">457</a>–459, <a href="#pb466" class="pageref">466</a>; +landrijzing, <a href="#pb356" class="pageref">356</a>, <a href="#pb357" +class="pageref">357</a>, <a href="#pb418" class="pageref">418</a>, +<a href="#pb419" class="pageref">419</a>, <a href="#pb479" class= +"pageref">479</a>, <a href="#pb481" class="pageref">481</a>, <a href= +"#pb482" class="pageref">482</a>; salpetermijnen, <a href="#pb488" +class="pageref">488</a>–491; zilvermijnen, <a href="#pb430" +class="pageref">430</a>, <a href="#pb466" class="pageref">466</a>, +<a href="#pb472" class="pageref">472</a>, <a href="#pb473" class= +"pageref">473</a>.</p> +<p><b>Chiloë</b> en Chonos-Archipel, <a href="#pb369" class= +"pageref">369</a>–400, <a href="#pb420" class="pageref">420</a>; +fauna, <a href="#pb386" class="pageref">386</a>, <a href="#pb388" +class="pageref">388</a>–392; flora, <a href="#pb385" class= +"pageref">385</a> e. v.; wouden, <a href="#pb370" class= +"pageref">370</a>, <a href="#pb379" class="pageref">379</a>, <a href= +"#pb395" class="pageref">395</a>, <a href="#pb396" class= +"pageref">396</a>.</p> +<p><b>Chimango</b> (vog.), <a href="#pb82" class="pageref">82</a>, +<a href="#pb84" class="pageref">84</a>.</p> +<p><b>Chimborazo</b>, <a href="#pb342" class="pageref">342</a>.</p> +<p><b>Chinas</b> (Ind. jonge vrouwen), <a href="#pb102" class= +"pageref">102</a>.</p> +<p><b>Chionis alba</b> (vog.), <a href="#pb132" class= +"pageref">132</a>.</p> +<p><b>Cholechel</b> (eil.), <a href="#pb141" class="pageref">141</a>, +<a href="#pb145" class="pageref">145</a>, <a href="#pb146" class= +"pageref">146</a>.</p> +<p><b>Chuzo</b> (Ind. speer), <a href="#pb92" class="pageref">92</a>, +<a href="#pb402" class="pageref">402</a>.</p> +<p><b>Cicadae</b> of Cicaden, <a href="#pb49" class= +"pageref">49</a>.</p> +<p><b>Cladonia</b> (plant), <a href="#pb490" class= +"pageref">490</a>.</p> +<p><b>Clytia</b> (koraalgewas), <a href="#pb49" class= +"pageref">49</a>.</p> +<p><b>Cochlogena</b> (schelpdier), <a href="#pb657" class= +"pageref">657</a>.</p> +<p><b>Cochrane</b>, Thomas, <a href="#pb343" class= +"pageref">343</a>.</p> +<p><b>Coleu</b> (klimplant op Chiloë), <a href="#pb379" class= +"pageref">379</a>.</p> +<p><b>Colias edusa</b>, <a href="#pb214" class="pageref">214</a>.</p> +<p><b>Colonia del Sacramiento</b>, <a href="#pb195" class= +"pageref">195</a>.</p> +<p><b>Colossochelys Atlas</b> (fossiele reuzenschildpad), <a href= +"#pb198" class="pageref">198</a>.</p> +<p><b>Colymbus</b> (vog.), <a href="#pb391" class= +"pageref">391</a>.</p> +<p><b>Concepcion</b>, <a href="#pb408" class="pageref">408</a> e. v., +<a href="#pb424" class="pageref">424</a>.</p> +<p><b>Conchalee</b>, <a href="#pb456" class="pageref">456</a>, <a href= +"#pb457" class="pageref">457</a>.</p> +<p><b>Condor</b>, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>, <a href= +"#pb87" class="pageref">87</a>, <a href="#pb220" class= +"pageref">220</a>, <a href="#pb244" class= +"pageref">244</a>–250.</p> +<p><b>Conurus murinus</b> (vog.), <a href="#pb188" class= +"pageref">188</a>.</p> +<p><b>Cook</b>, <a href="#pb324" class="pageref">324</a>, <a href= +"#pb675" class="pageref">675</a>.</p> +<p><b>Cophias</b> (slang), <a href="#pb134" class= +"pageref">134</a>.</p> +<p><b>Copiapó</b>, stad en vallei, <a href="#pb471" class= +"pageref">471</a>–474.</p> +<p><b>Coquimbo</b>, stad, <a href="#pb461" class="pageref">461</a>; +grintterrassen bij, <a href="#pb463" class="pageref">463</a>–466; +vallei, <a href="#pb466" class="pageref">466</a>, <a href="#pb467" +class="pageref">467</a>.</p> +<p><b>Corcovado</b> (berg), <a href="#pb47" class="pageref">47</a>; +(vulk.), <a href="#pb372" class="pageref">372</a>.</p> +<p><b>Cordilleras</b>, fauna en flora ten W. en O. van de, <a href= +"#pb442" class="pageref">442</a>, <a href="#pb443" class= +"pageref">443</a>; geologie, <a href="#pb432" class= +"pageref">432</a>–435, <a href="#pb449" class="pageref">449</a>, +<a href="#pb450" class="pageref">450</a>; hoofdvalleien en hare +terrassen, <a href="#pb427" class="pageref">427</a>–429; +overtocht van de, <a href="#pb424" class="pageref">424</a>–454; +verzwolgen kam der, <a href="#pb420" class="pageref">420</a>.</p> +<p><b>Corrobori</b> (Austral. dans), <a href="#pb606" class= +"pageref">606</a>.</p> +<p><b>Corunda</b>, <a href="#pb174" class="pageref">174</a>.</p> +<p><b>Coseguina</b> (vulk.), <a href="#pb394" class= +"pageref">394</a>.</p> +<p><b>Couthouy</b>, over Darwin’s theorie der koraaleilanden, +<a href="#pb639" class="pageref">639</a>.</p> +<p><b>Crisia</b>, <a href="#pb270" class="pageref">270</a>.</p> +<p><b>Ctenomys</b> Brasiliensis, zie Tucutuco; fossiele C., <a href= +"#pb116" class="pageref">116</a>; Vuurlandsche C., <a href="#pb320" +class="pageref">320</a>.</p> +<p><b>Cucao</b>, Chiloë, <a href="#pb398" class= +"pageref">398</a>.</p> +<p><b>Culpeu</b> of Culpo (wilde hond), <a href="#pb259" class= +"pageref">259</a>.</p> +<p><b>Cumbre</b>, top in de Andes, <a href="#pb453" class= +"pageref">453</a>.</p> +<p><b>Cuvier</b>, <a href="#pb45" class="pageref">45</a>, <a href= +"#pb135" class="pageref">135</a>, <a href="#pb178" class= +"pageref">178</a>, <a href="#pb180" class="pageref">180</a>, <a href= +"#pb204" class="pageref">204</a>, <a href="#pb259" class= +"pageref">259</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb687" href="#pb687" +name="pb687">687</a>]</span></p> +<p><b>Cynara</b>, zie Cardón.</p> +<p><b>Cyttaria</b> Berteroii en C. Darwinii (paddenstoelen), <a href= +"#pb320" class="pageref">320</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">D</h3> +<p class="firstpar"><b>Dacelo Jagoensis</b> (vog.), <a href="#pb14" +class="pageref">14</a>.</p> +<p><b>Dadap</b> (plant), <a href="#pb611" class="pageref">611</a>.</p> +<p><b>Dammara australis</b>, <a href="#pb571" class= +"pageref">571</a>.</p> +<p><b>Dampkringsstof</b>, infusoria in, <a href="#pb18" class= +"pageref">18</a>.</p> +<p><b>Dana</b>, <a href="#pb115" class="pageref">115</a>, 649.</p> +<p><b>Darwin’s theorie der koraalriffen</b>, <a href="#pb626" +class="pageref">626</a>–649.</p> +<p><b>Dasypus</b> (armadil), met <a href="#pb4" class="pageref">4</a> +soorten, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>, <a href="#pb134" +class="pageref">134</a>.</p> +<p><b>Derwent</b> (riv.), <a href="#pb600" class="pageref">600</a>.</p> +<p><b>Desmodus</b> (vleermuis), <a href="#pb39" class= +"pageref">39</a>.</p> +<p><b>Despoblado-vallei</b>, <a href="#pb478" class="pageref">478</a> +e. v.</p> +<p><b>Devoon</b> in Tasmanië, <a href="#pb603" class= +"pageref">603</a>.</p> +<p><b>Dianaea</b> (zeekwal), <a href="#pb221" class= +"pageref">221</a>.</p> +<p><b>Didus</b>, zie Dodo.</p> +<p><b>Dieptegrens</b> voor levende koralen, <a href="#pb628" class= +"pageref">628</a>, <a href="#pb629" class="pageref">629</a>, <a href= +"#pb648" class="pageref">648</a>.</p> +<p><b>Dieren</b>, lichtgevende, <a href="#pb49" class= +"pageref">49</a>–51.</p> +<p><b>Dingey</b> (soort van boot), <a href="#pb228" class= +"pageref">228</a>.</p> +<p><b>Dinornis</b> (uitgestorven vog.), <a href="#pb269" class= +"pageref">269</a>.</p> +<p><b>Diodon antennatus</b> (visch), <a href="#pb28" class= +"pageref">28</a>.</p> +<p><b>Diomedea</b> (vog.), <a href="#pb219" class= +"pageref">219</a>.</p> +<p><b>Dioscorea</b> (plant), <a href="#pb544" class= +"pageref">544</a>.</p> +<p><b>Direction</b> (eil.), <a href="#pb609" class= +"pageref">609</a>.</p> +<p><b>Dislocatie</b>, <a href="#pb356" class="pageref">356</a>.</p> +<p><b>Dobrizhoffer</b>, <a href="#pb130" class="pageref">130</a>, +<a href="#pb159" class="pageref">159</a>.</p> +<p><b>Dodo</b> (uitgestorven vog.), <a href="#pb260" class= +"pageref">260</a>.</p> +<p><b>Doegong</b> (zeekoe), <a href="#pb115" class= +"pageref">115</a>.</p> +<p><b>Dolichonyx oryzivorus</b> (vog.), <a href="#pb511" class= +"pageref">511</a>.</p> +<p><b>Domadór</b> (paardentemmer), <a href="#pb205" class= +"pageref">205</a>.</p> +<p><b>Donatia magellanica</b> (plant), <a href="#pb387" class= +"pageref">387</a>.</p> +<p><b>Doris</b> (zeeslak), <a href="#pb269" class= +"pageref">269</a>.</p> +<p><b>Dromaius Nov. Hollandiae</b>, <a href="#pb593" class= +"pageref">593</a>.</p> +<p><b>Drymis Winteri</b> (boom), <a href="#pb282" class= +"pageref">282</a>, <a href="#pb319" class="pageref">319</a>, <a href= +"#pb379" class="pageref">379</a>.</p> +<p><b>Drijvende eilanden</b>, <a href="#pb358" class="pageref">358</a>, +<a href="#pb359" class="pageref">359</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">E</h3> +<p class="firstpar"><b>Ehrenberg</b>, Prof., <a href="#pb18" class= +"pageref">18</a>, <a href="#pb116" class="pageref">116</a>, <a href= +"#pb177" class="pageref">177</a>, <a href="#pb220" class= +"pageref">220</a>, <a href="#pb230" class="pageref">230</a>, <a href= +"#pb296" class="pageref">296</a>, <a href="#pb486" class= +"pageref">486</a>, <a href="#pb625" class="pageref">625</a>, <a href= +"#pb665" class="pageref">665</a>.</p> +<p><b>Eilanden-Baai</b>, <a href="#pb561" class="pageref">561</a>, +<a href="#pb576" class="pageref">576</a>, <a href="#pb579" class= +"pageref">579</a>.</p> +<p><b>Eimeo</b>, <a href="#pb547" class="pageref">547</a>.</p> +<p><b>Elater</b> (kever), <a href="#pb49" class="pageref">49</a>, +<a href="#pb50" class="pageref">50</a>.</p> +<p><b>El Carmen</b> of Patagones, <a href="#pb93" class= +"pageref">93</a>.</p> +<p><b>Ellice-Eilanden</b>, 649.</p> +<p><b>Emu</b>, <a href="#pb593" class="pageref">593</a>.</p> +<p><b>Emuferry</b>, <a href="#pb582" class="pageref">582</a>.</p> +<p><b>Entomostraca</b> (lagere kreeften), <a href="#pb219" class= +"pageref">219</a>.</p> +<p><b>Entre Rios</b> (prov.), <a href="#pb170" class="pageref">170</a>, +<a href="#pb176" class="pageref">176</a>.</p> +<p><b>Epeïra</b> (kruisspin), <a href="#pb57" class= +"pageref">57</a>–60.</p> +<p><b>Eschara</b> (mosdiertje), <a href="#pb270" class= +"pageref">270</a>.</p> +<p><b>Eucalyptus globulus</b>, <a href="#pb583" class= +"pageref">583</a>, <a href="#pb604" class="pageref">604</a>; E. +marginatus, <a href="#pb605" class="pageref">605</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">F</h3> +<p class="firstpar"><b>Fagus betuloides</b> of antarctica, <a href= +"#pb282" class="pageref">282</a>.</p> +<p><b>Falklands-Eilanden</b>, <a href="#pb252" class= +"pageref">252</a>–273, <a href="#pb328" class="pageref">328</a>, +<a href="#pb387" class="pageref">387</a>, <a href="#pb539" class= +"pageref">539</a>; fauna, <a href="#pb258" class="pageref">258</a>, +<a href="#pb259" class="pageref">259</a>, <a href="#pb266" class= +"pageref">266</a>–273; gemis van boomen, <a href="#pb72" class= +"pageref">72</a>, <a href="#pb261" class="pageref">261</a>; geologie, +<a href="#pb262" class="pageref">262</a>; paarden en vee, <a href= +"#pb253" class="pageref">253</a>–258; planten, <a href="#pb261" +class="pageref">261</a>; steenstroomen, <a href="#pb263" class= +"pageref">263</a>–266.</p> +<p><b>Fernando Noronha</b> (eil.), <a href="#pb25" class= +"pageref">25</a>, <a href="#pb222" class="pageref">222</a>, <a href= +"#pb504" class="pageref">504</a>.</p> +<p><b>Flamingo’s in zoutmeren</b>, <a href="#pb95" class= +"pageref">95</a>.</p> +<p><b>Flustra avicularia</b>, <a href="#pb270" class= +"pageref">270</a>.</p> +<p><b>Flustraceae</b>, <a href="#pb325" class="pageref">325</a>.</p> +<p><b>Fossiele dieren</b>, bij Bahia Blanca, <a href="#pb114" class= +"pageref">114</a>–119; in Brazilië, <a href="#pb178" class= +"pageref">178</a>, <a href="#pb233" class="pageref">233</a>, <a href= +"#pb482" class="pageref">482</a>; Pampas, <a href="#pb173" class= +"pageref">173</a> e. v.; Siberië, <a href="#pb181" class= +"pageref">181</a>.</p> +<p><b>Fregatvogel</b>, <a href="#pb614" class="pageref">614</a>.</p> +<p><b>Fruitcultuur</b>, bij Mendoza, <a href="#pb447" class= +"pageref">447</a>.</p> +<p><b>Fuentes</b>, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>.</p> +<p><b>Fulgurites</b> of bliksembuizen, <a href="#pb87" class= +"pageref">87</a>–90.</p> +<p><b>Fulica</b> (vog.), <a href="#pb613" class="pageref">613</a>.</p> +<p><b>Funafuti</b> (eil.), 649.</p> +<p><b>Furnarius</b> (vog.), <a href="#pb132" class="pageref">132</a>, +<a href="#pb133" class="pageref">133</a>. <span class="pagenum">[<a id= +"pb688" href="#pb688" name="pb688">688</a>]</span></p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">G</h3> +<p class="firstpar"><b>Galápagos-Archipel</b>, <a href="#pb502" +class="pageref">502</a>–541; geologie, <a href="#pb502" class= +"pageref">502</a>–507; insecten, <a href="#pb529" class= +"pageref">529</a>; natuurl. historie, <a href="#pb503" class= +"pageref">503</a> e. v., <a href="#pb509" class= +"pageref">509</a>–541; reptielen, <a href="#pb515" class= +"pageref">515</a>–527; schelpdieren, <a href="#pb527" class= +"pageref">527</a>, <a href="#pb528" class="pageref">528</a>; +verschillende dier- en plantgroepen, <a href="#pb531" class= +"pageref">531</a>–537.</p> +<p><b>Gallinazo</b> (vog.), <a href="#pb82" class="pageref">82</a>, +<a href="#pb86" class="pageref">86</a>, <a href="#pb495" class= +"pageref">495</a>.</p> +<p><b>Gallinula</b> (vog.), <a href="#pb613" class= +"pageref">613</a>.</p> +<p><b>Ganzen</b> op de Falklands-Eilanden, <a href="#pb253" class= +"pageref">253</a>, <a href="#pb268" class="pageref">268</a>.</p> +<p><b>Gauchos</b>, <a href="#pb65" class="pageref">65</a>, <a href= +"#pb205" class="pageref">205</a> e. v., <a href="#pb253" class= +"pageref">253</a>, <a href="#pb261" class="pageref">261</a>, <a href= +"#pb349" class="pageref">349</a>, <a href="#pb364" class= +"pageref">364</a>.</p> +<p><b>Gebaren- en klanknabootsing bij wilden</b>, <a href="#pb276" +class="pageref">276</a>, <a href="#pb277" class="pageref">277</a>.</p> +<p><b>Geitenmelker</b> (vog.), <a href="#pb347" class= +"pageref">347</a>.</p> +<p><b>Geologie</b> van: Ascension, <a href="#pb664" class= +"pageref">664</a>–666; Bahia Blanca, <a href="#pb114" class= +"pageref">114</a>–119; Brazilië, <a href="#pb27" class= +"pageref">27</a>; Cordilleras, <a href="#pb432" class= +"pageref">432</a>–435, <a href="#pb449" class="pageref">449</a>, +<a href="#pb450" class="pageref">450</a>; Falklands-Eil., <a href= +"#pb262" class="pageref">262</a>–266; Galápagos-Eil., +<a href="#pb502" class="pageref">502</a>–507, <a href="#pb508" +class="pageref">508</a>; Mauritius, <a href="#pb652" class= +"pageref">652</a>; Pampas, <a href="#pb176" class="pageref">176</a> e. +v.; Patagonië, <a href="#pb230" class="pageref">230</a>–234; +St.-Helena, <a href="#pb657" class="pageref">657</a>; St.-Jago, +<a href="#pb19" class="pageref">19</a>; St.-Paulus-Rotsen, <a href= +"#pb22" class="pageref">22</a>; Tasmanië, <a href="#pb603" class= +"pageref">603</a>.</p> +<p><b>Geospiza</b> (vog.), <a href="#pb512" class="pageref">512</a>, +<a href="#pb533" class="pageref">533</a>.</p> +<p><b>Gewichten van eenige grootere dieren</b>, <a href="#pb122" class= +"pageref">122</a>.</p> +<p><b>Gezelschaps-Eilanden</b>, <a href="#pb630" class= +"pageref">630</a>, <a href="#pb640" class="pageref">640</a>.</p> +<p><b>Gilbert-Eilanden</b>, <a href="#pb645" class= +"pageref">645</a>.</p> +<p><b>Gipslagen in de Andes</b>, <a href="#pb432" class= +"pageref">432</a>, <a href="#pb433" class="pageref">433</a>.</p> +<p><b>Gletschers</b>, <a href="#pb332" class= +"pageref">332</a>–335; in de Andes, <a href="#pb440" class= +"pageref">440</a>; in Vuurland, <a href="#pb301" class= +"pageref">301</a>, <a href="#pb333" class="pageref">333</a>.</p> +<p><b>Glimwormen</b>, <a href="#pb49" class="pageref">49</a>, <a href= +"#pb50" class="pageref">50</a>.</p> +<p><b>Gomboom</b>, blauwe, <a href="#pb583" class= +"pageref">583</a>.</p> +<p><b>Goudmijnen</b>, <a href="#pb358" class="pageref">358</a> e. +v.</p> +<p><b>Goudwasschen</b>, <a href="#pb360" class="pageref">360</a>.</p> +<p><b>Gran Seco</b> (groote droogte), <a href="#pb181" class= +"pageref">181</a>–183.</p> +<p><b>Graspus</b> (krab), <a href="#pb24" class="pageref">24</a>.</p> +<p><b>Groensteen in Vuurland</b>, <a href="#pb284" class= +"pageref">284</a>.</p> +<p><b>Gryllus migratorius</b> (sprinkhaan), <a href="#pb446" class= +"pageref">446</a>.</p> +<p><b>Guachos</b>, <a href="#pb127" class="pageref">127</a>, <a href= +"#pb128" class="pageref">128</a>.</p> +<p><b>Guajava-boom</b>, <a href="#pb544" class="pageref">544</a>.</p> +<p><b>Guanaco</b>, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>, <a href= +"#pb224" class="pageref">224</a>–227, <a href="#pb233" class= +"pageref">233</a>, <a href="#pb241" class="pageref">241</a>, <a href= +"#pb245" class="pageref">245</a>, <a href="#pb283" class= +"pageref">283</a>, <a href="#pb320" class="pageref">320</a>.</p> +<p><b>Guantajaya</b>, mijnen van, <a href="#pb489" class= +"pageref">489</a>.</p> +<p><b>Guasos</b>, <a href="#pb349" class="pageref">349</a>, <a href= +"#pb364" class="pageref">364</a>.</p> +<p><b>Guid-guid</b> (vog.), <a href="#pb389" class= +"pageref">389</a>.</p> +<p><b>Guilandina</b> (plant), <a href="#pb610" class= +"pageref">610</a>.</p> +<p><b>Gunnera scabra</b> (plant), <a href="#pb377" class= +"pageref">377</a>, <a href="#pb378" class="pageref">378</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">H</h3> +<p class="firstpar"><b>Hagelstormen</b>, <a href="#pb159" class= +"pageref">159</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>.</p> +<p><b>Halicore</b>, zie Doegong.</p> +<p><b>Harmáttan</b>, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>.</p> +<p><b>Helix</b>, <a href="#pb527" class="pageref">527</a>, <a href= +"#pb659" class="pageref">659</a>.</p> +<p><b>Herfstdraadspin</b>, <a href="#pb216" class= +"pageref">216</a>–218.</p> +<p><b>Hibiscus tiliaceus</b>, <a href="#pb551" class= +"pageref">551</a>.</p> +<p><b>Himantopus nigricollis</b> (vog.), <a href="#pb158" class= +"pageref">158</a>.</p> +<p><b>Hippobosca</b>, <a href="#pb230" class="pageref">230</a>.</p> +<p><b>Hobart Town</b>, <a href="#pb600" class="pageref">600</a>.</p> +<p><b>Hogoleu</b> (koraal-eil.), <a href="#pb631" class= +"pageref">631</a>.</p> +<p><b>Holothuriae</b>, <a href="#pb325" class="pageref">325</a>, +<a href="#pb624" class="pageref">624</a>.</p> +<p><b>Hond</b>, wilde, <a href="#pb592" class="pageref">592</a>.</p> +<p><b>Hongerhaven</b>, zie Port Famine.</p> +<p><b>Hooggebergte</b>, atmospherische droogte in het, <a href="#pb441" +class="pageref">441</a>.</p> +<p><b>Huacas</b> (Ind. grafheuvels), <a href="#pb496" class= +"pageref">496</a>, <a href="#pb498" class="pageref">498</a>.</p> +<p><b>Huasco-vallei</b>, <a href="#pb469" class="pageref">469</a>, +<a href="#pb473" class="pageref">473</a>.</p> +<p><b>Huizenmaker</b> (vog.), zie Casara.</p> +<p><b>Humboldt</b>, A. von, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>, +<a href="#pb52" class="pageref">52</a>, <a href="#pb124" class= +"pageref">124</a>, <a href="#pb130" class="pageref">130</a>, <a href= +"#pb473" class="pageref">473</a>, <a href="#pb493" class= +"pageref">493</a>, <a href="#pb526" class="pageref">526</a>, <a href= +"#pb673" class="pageref">673</a>, <a href="#pb677" class= +"pageref">677</a>.</p> +<p><b>Hydrochoerus</b>, zie Capybara.</p> +<p><b>Hyla</b> (kikvorsch), <a href="#pb49" class="pageref">49</a>.</p> +<p><b>Hymenophallus</b> (plant), <a href="#pb53" class= +"pageref">53</a>.</p> +<p><b>Hypsiprimnus</b>, <a href="#pb593" class="pageref">593</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">I</h3> +<p class="firstpar"><b>Icterus</b> (vog.), <a href="#pb322" class= +"pageref">322</a>.</p> +<p><b>Illapel</b>, kopermijnen van, <a href="#pb457" class= +"pageref">457</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb689" href="#pb689" +name="pb689">689</a>]</span></p> +<p><b>Inboorlingen van Australië</b>, getalafname der, <a href= +"#pb584" class="pageref">584</a> e. v.</p> +<p><b>Inca-brug</b>, zie Puente del Inca.</p> +<p><b>Indiaansch graf</b>, <a href="#pb228" class= +"pageref">228</a>.</p> +<p><b>Indiaansche bouwvallen</b>, <a href="#pb361" class= +"pageref">361</a>, <a href="#pb480" class="pageref">480</a>–482, +<a href="#pb496" class="pageref">496</a>.</p> +<p><b>—</b>, waterleidingen, <a href="#pb483" class= +"pageref">483</a>.</p> +<p><b>Indianen</b>, <a href="#pb92" class="pageref">92</a>, <a href= +"#pb102" class="pageref">102</a>, <a href="#pb140" class= +"pageref">140</a>–146, <a href="#pb152" class="pageref">152</a>, +<a href="#pb153" class="pageref">153</a>, <a href="#pb223" class= +"pageref">223</a>, <a href="#pb373" class="pageref">373</a>, <a href= +"#pb395" class="pageref">395</a>, <a href="#pb403" class= +"pageref">403</a>.</p> +<p><b>Infusiediertjes</b>, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>, +<a href="#pb116" class="pageref">116</a>, <a href="#pb177" class= +"pageref">177</a>, <a href="#pb220" class="pageref">220</a>, <a href= +"#pb230" class="pageref">230</a>, <a href="#pb296" class= +"pageref">296</a>, <a href="#pb625" class="pageref">625</a>, <a href= +"#pb665" class="pageref">665</a>.</p> +<p><b>Iquique</b>, Chili, <a href="#pb487" class= +"pageref">487</a>–489.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">J</h3> +<p class="firstpar"><b>Jaghaansche taal</b>, <a href="#pb309" class= +"pageref">309</a>.</p> +<p><b>Jaguar</b>, <a href="#pb184" class= +"pageref">184</a>–186.</p> +<p><b>Jajuel</b>, kopermijnen van, <a href="#pb350" class= +"pageref">350</a> e. v.</p> +<p><b>Jan-van-Gent</b> (vog.), <a href="#pb24" class= +"pageref">24</a>.</p> +<p><b>Juan Fernandez</b> (eil.), <a href="#pb418" class= +"pageref">418</a>, <a href="#pb419" class="pageref">419</a>, <a href= +"#pb530" class="pageref">530</a>.</p> +<p><b>Jura-formatie</b>, in Chili, <a href="#pb473" class= +"pageref">473</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">K</h3> +<p class="firstpar"><b>Kaap Hoorn</b>, <a href="#pb283" class= +"pageref">283</a>, <a href="#pb577" class="pageref">577</a>; Valsche, +<a href="#pb291" class="pageref">291</a>.</p> +<p><b>Kaap Verdische Eilanden</b>, <a href="#pb13" class= +"pageref">13</a> e. v.</p> +<p><b>Kangoeroe</b>, <a href="#pb592" class="pageref">592</a>.</p> +<p><b>Kangoeroe-rat</b>, <a href="#pb593" class="pageref">593</a>.</p> +<p><b>Kannibalisme bij de Vuurlanders</b>, <a href="#pb287" class= +"pageref">287</a>; op N.-Zeeland, <a href="#pb577" class= +"pageref">577</a>.</p> +<p><b>Karolinen-Eilanden</b>, <a href="#pb631" class="pageref">631</a>, +<a href="#pb645" class="pageref">645</a>.</p> +<p><b>Kater’s Piek</b> (berg), <a href="#pb284" class= +"pageref">284</a>.</p> +<p><b>Kauri-boom</b>, <a href="#pb571" class="pageref">571</a>, +<a href="#pb575" class="pageref">575</a>.</p> +<p><b>Kawa-struik</b>, <a href="#pb552" class="pageref">552</a>.</p> +<p><b>Keeling-Eiland</b>, <a href="#pb608" class="pageref">608</a> e. +v., <a href="#pb639" class="pageref">639</a>; fauna en flora, <a href= +"#pb610" class="pageref">610</a>–615.</p> +<p><b>Keisteenbeddingen in Patagonië</b>, <a href="#pb231" class= +"pageref">231</a> e. v.</p> +<p><b>Kelp en hare fauna</b>, <a href="#pb323" class= +"pageref">323</a>–326.</p> +<p><b>Kerguélen-Eilanden</b>, <a href="#pb324" class= +"pageref">324</a>.</p> +<p><b>Kevers</b> (Coleoptera), <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, +<a href="#pb49" class="pageref">49</a>–51, <a href="#pb53" class= +"pageref">53</a>–55, <a href="#pb215" class="pageref">215</a>, +<a href="#pb230" class="pageref">230</a>.</p> +<p><b>Kimiri</b> (plant), <a href="#pb611" class="pageref">611</a>.</p> +<p><b>King George</b>, zeeëngte van, <a href="#pb604" class= +"pageref">604</a>.</p> +<p><b>Kingia</b> (grasboom), <a href="#pb605" class= +"pageref">605</a>.</p> +<p><b>Kinkaju</b>, <a href="#pb179" class="pageref">179</a>, <a href= +"#pb180" class="pageref">180</a>.</p> +<p><b>Klimaat</b>, Falklands-Eil., <a href="#pb252" class= +"pageref">252</a>, <a href="#pb258" class="pageref">258</a>, <a href= +"#pb328" class="pageref">328</a>; Vuurland, <a href="#pb283" class= +"pageref">283</a>, <a href="#pb285" class="pageref">285</a>, <a href= +"#pb286" class="pageref">286</a>, <a href="#pb328" class= +"pageref">328</a>, <a href="#pb329" class="pageref">329</a>.</p> +<p><b>Klimaat en voortbrengselen</b>: Eilanden om de Zuidpool, <a href= +"#pb335" class="pageref">335</a>–338; Zuidwestkust Amerika, +<a href="#pb328" class="pageref">328</a>–331.</p> +<p><b>Klipgans</b>, <a href="#pb268" class="pageref">268</a>.</p> +<p><b>Klokberg</b>, <a href="#pb345" class="pageref">345</a>–350, +<a href="#pb455" class="pageref">455</a>.</p> +<p><b>Kokos-Eilanden</b>, <a href="#pb608" class="pageref">608</a>.</p> +<p><b>Kolibries</b>, <a href="#pb367" class="pageref">367</a>, <a href= +"#pb390" class="pageref">390</a>.</p> +<p><b>Konijnen op de Falklands-Eil.</b>, <a href="#pb258" class= +"pageref">258</a>.</p> +<p><b>Koolpalm</b>, Westindische, <a href="#pb43" class= +"pageref">43</a>.</p> +<p><b>Koortsen op de kust van Peru</b>, <a href="#pb492" class= +"pageref">492</a>, <a href="#pb493" class="pageref">493</a>.</p> +<p><b>Kopermijnen</b>, <a href="#pb350" class= +"pageref">350</a>–352, <a href="#pb457" class= +"pageref">457</a>–459.</p> +<p><b>Koraalriffen</b>: dood en verval, <a href="#pb642" class= +"pageref">642</a>–645; klassen van, <a href="#pb626" class= +"pageref">626</a>; veranderingen <a href="#pb640" class= +"pageref">640</a>; wijzen van ontstaan, <a href="#pb626" class= +"pageref">626</a>–649.</p> +<p><b>Koraalvormingen</b>, <a href="#pb608" class= +"pageref">608</a>–649.</p> +<p><b>Kororadika</b>, N.-Zeeland, <a href="#pb566" class= +"pageref">566</a>.</p> +<p><b>Korstvorming op rotsen</b>, <a href="#pb22" class= +"pageref">22</a>, <a href="#pb23" class="pageref">23</a>.</p> +<p><b>Koypu</b> of moerasbever, <a href="#pb388" class= +"pageref">388</a>.</p> +<p><b>Krater-theorie der atollen</b>, <a href="#pb627" class= +"pageref">627</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">L</h3> +<p class="firstpar"><b>Lage of Gevaarlijke Eilanden</b>, <a href= +"#pb542" class="pageref">542</a>.</p> +<p><b>Lagostomus trichodactylus</b>, zie Bizcacha.</p> +<p><b>La Guardia del Monte</b>, <a href="#pb163" class= +"pageref">163</a>.</p> +<p><b>Lagunen-eilanden</b>, <a href="#pb543" class="pageref">543</a>, +<a href="#pb608" class="pageref">608</a> e. v.; fauna, <a href="#pb613" +class="pageref">613</a>; flora, <a href="#pb610" class= +"pageref">610</a>–612.</p> +<p><b>Lagunenriffen</b>, zie Atollen.</p> +<p><b>Lalla Rookh</b>, de laatste Tasmaniër, <a href="#pb601" +class="pageref">601</a>.</p> +<p><b>Lamarck</b>, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>.</p> +<p><b>Lampyridae</b>, <a href="#pb49" class="pageref">49</a>. +<span class="pagenum">[<a id="pb690" href="#pb690" name= +"pb690">690</a>]</span></p> +<p><b>Lampyris occidentalis</b>, <a href="#pb49" class= +"pageref">49</a>, <a href="#pb50" class="pageref">50</a>.</p> +<p><b>Land</b>, verdronken, <a href="#pb180" class="pageref">180</a>, +<a href="#pb181" class="pageref">181</a>.</p> +<p><b>Lazo</b>, <a href="#pb67" class="pageref">67</a>–68.</p> +<p><b>Leeuwenmier</b>, <a href="#pb594" class="pageref">594</a>.</p> +<p><b>Lepus Magellanicus</b>, <a href="#pb258" class= +"pageref">258</a>.</p> +<p><b>Lemuy</b> (eil.), <a href="#pb376" class="pageref">376</a>.</p> +<p><b>Lichten der zee</b>, het, <a href="#pb220" class= +"pageref">220</a>–222.</p> +<p><b>Lichtenstein</b>, <a href="#pb128" class="pageref">128</a>.</p> +<p><b>Lima</b>, <a href="#pb491" class="pageref">491</a> e. v.</p> +<p><b>Llanos</b>, in Chili, <a href="#pb403" class= +"pageref">403</a>.</p> +<p><b>Los Hornos</b>, mijndistrict in Chili, <a href="#pb457" class= +"pageref">457</a>.</p> +<p><b>Low’s Haven</b>, <a href="#pb385" class="pageref">385</a>, +<a href="#pb393" class="pageref">393</a>.</p> +<p><b>Luxan</b>, <a href="#pb169" class="pageref">169</a>, <a href= +"#pb445" class="pageref">445</a>.</p> +<p><b>Lycosa</b> (spin), <a href="#pb57" class="pageref">57</a>.</p> +<p><b>Lyell</b>, Charles, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>, +<a href="#pb165" class="pageref">165</a>, <a href="#pb178" class= +"pageref">178</a>, <a href="#pb215" class="pageref">215</a>, <a href= +"#pb236" class="pageref">236</a>, <a href="#pb416" class= +"pageref">416</a>, <a href="#pb417" class="pageref">417</a>, <a href= +"#pb443" class="pageref">443</a>, <a href="#pb463" class= +"pageref">463</a>, <a href="#pb497" class="pageref">497</a>, <a href= +"#pb630" class="pageref">630</a>, <a href="#pb652" class= +"pageref">652</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">M</h3> +<p class="firstpar"><b>Macropus</b> of Kangoeroe, <a href="#pb592" +class="pageref">592</a>.</p> +<p><b>Macquarie</b> (riv.), <a href="#pb595" class= +"pageref">595</a>.</p> +<p><b>Macrauchenia</b>, <a href="#pb115" class="pageref">115</a>, +<a href="#pb232" class="pageref">232</a>, <a href="#pb235" class= +"pageref">235</a>.</p> +<p><b>Macrocystis pyrifera</b>, of kelp, <a href="#pb323" class= +"pageref">323</a>–326.</p> +<p><b>Mactra</b> (trogschelp), <a href="#pb188" class= +"pageref">188</a>.</p> +<p><b>Madeira</b>, <a href="#pb418" class="pageref">418</a>.</p> +<p><b>Madrina</b> (petemoeder van een troep muildieren), <a href= +"#pb426" class="pageref">426</a>.</p> +<p><b>Magdalena-kanaal</b>, <a href="#pb326" class= +"pageref">326</a>.</p> +<p><b>Magelhaensche Wolken</b>, <a href="#pb679" class= +"pageref">679</a>.</p> +<p><b>Mahlos-Mahdoo</b> (atolle), <a href="#pb643" class= +"pageref">643</a>.</p> +<p><b>Maldivische Eil.</b>, <a href="#pb623" class="pageref">623</a>, +<a href="#pb627" class="pageref">627</a>, <a href="#pb640" class= +"pageref">640</a> e. v.</p> +<p><b>Maldonado</b>, Uruguay, <a href="#pb61" class= +"pageref">61</a>–90, <a href="#pb187" class= +"pageref">187</a>.</p> +<p><b>Mammoeth</b>, <a href="#pb338" class="pageref">338</a>, 501.</p> +<p><b>Manatus</b> of manati (zeekoe), <a href="#pb115" class= +"pageref">115</a>.</p> +<p><b>Mandioca</b> of Cassave (plant), <a href="#pb40" class= +"pageref">40</a>.</p> +<p><b>Mangarewa</b> (koraaleil.), <a href="#pb633" class= +"pageref">633</a>.</p> +<p><b>Mangifera indic</b>a, <a href="#pb654" class= +"pageref">654</a>.</p> +<p><b>Mangleboomen</b>, <a href="#pb670" class="pageref">670</a>.</p> +<p><b>Maoris</b>, <a href="#pb269" class="pageref">269</a>, <a href= +"#pb569" class="pageref">569</a>, <a href="#pb585" class= +"pageref">585</a>.</p> +<p><b>Marshall-Eilanden</b>, <a href="#pb612" class="pageref">612</a>, +<a href="#pb645" class="pageref">645</a>.</p> +<p><b>Mastodonten</b>, <a href="#pb174" class="pageref">174</a>, +<a href="#pb178" class="pageref">178</a>, <a href="#pb181" class= +"pageref">181</a>.</p> +<p><b>Mataco</b> (armadil), zie Apár.</p> +<p><b>Matadór</b>, <a href="#pb167" class="pageref">167</a>.</p> +<p><b>Matavai</b>, Tahiti, <a href="#pb543" class="pageref">543</a>, +<a href="#pb556" class="pageref">556</a>.</p> +<p><b>Mauritius</b>, <a href="#pb650" class= +"pageref">650</a>–654; geologie, <a href="#pb652" class= +"pageref">652</a>.</p> +<p><b>Maurua</b> (koraaleil.), <a href="#pb633" class= +"pageref">633</a>.</p> +<p><b>Megalonyx</b> (uitgestorven dier), <a href="#pb115" class= +"pageref">115</a>, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>, <a href= +"#pb180" class="pageref">180</a>.</p> +<p><b>Megatherium</b> (uitgest. dier), <a href="#pb115" class= +"pageref">115</a>, <a href="#pb180" class="pageref">180</a>, <a href= +"#pb235" class="pageref">235</a>.</p> +<p><b>Megatheroida</b>, leefwijze der, <a href="#pb117" class= +"pageref">117</a>.</p> +<p><b>Meiornis</b> (uitgest. vog.), <a href="#pb269" class= +"pageref">269</a>.</p> +<p><b>Menchikov</b> (atolle), <a href="#pb627" class= +"pageref">627</a>.</p> +<p><b>Mendoza</b>, <a href="#pb168" class="pageref">168</a>, <a href= +"#pb170" class="pageref">170</a>, <a href="#pb438" class= +"pageref">438</a>, <a href="#pb447" class="pageref">447</a>, <a href= +"#pb448" class="pageref">448</a>.</p> +<p><b>Menschdom</b>, ouderdom van het, <a href="#pb500" class= +"pageref">500</a>, 501.</p> +<p><b>Menschengeraamten</b> in de holen van Brazilië, <a href= +"#pb482" class="pageref">482</a>.</p> +<p><b>Menschenrassen</b>, heillooze gevolgen van het verkeer tusschen, +<a href="#pb584" class="pageref">584</a> e. v.</p> +<p><b>Micryphantus</b> (herfstdraadspin), <a href="#pb218" class= +"pageref">218</a>.</p> +<p><b>Midden-Chili</b>, <a href="#pb341" class= +"pageref">341</a>–368.</p> +<p><b>Mieren</b>, in Brazilië, <a href="#pb55" class= +"pageref">55</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>.</p> +<p><b>Millepora</b> (koraalgewas), met <a href="#pb2" class= +"pageref">2</a> soorten, <a href="#pb623" class="pageref">623</a>.</p> +<p><b>Mimus orpheus</b> (vog.), <a href="#pb81" class="pageref">81</a>; +M. parvulus, M. melanotis en M. trifasciatus, <a href="#pb533" class= +"pageref">533</a>.</p> +<p><b>Minchimavida</b> (vulk.), <a href="#pb400" class= +"pageref">400</a>.</p> +<p><b>Moa</b> (uitgest. vog.), <a href="#pb269" class= +"pageref">269</a>.</p> +<p><b>Molothrus</b> (vog.), M. niger (Z.-Amer.) en M. pecoris +(N.-Amer.), <a href="#pb78" class="pageref">78</a>.</p> +<p><b>Montevideo</b>, <a href="#pb62" class="pageref">62</a>, <a href= +"#pb166" class="pageref">166</a>, <a href="#pb193" class= +"pageref">193</a> e. v., <a href="#pb211" class="pageref">211</a>.</p> +<p><b>Mosdiertjes</b> (Crisia, Eschara e. a.), <a href="#pb270" class= +"pageref">270</a>.</p> +<p><b>Mount Victoria</b>, <a href="#pb596" class="pageref">596</a>.</p> +<p><b>Mount Wellington</b>, <a href="#pb600" class="pageref">600</a>, +<a href="#pb603" class="pageref">603</a>, <a href="#pb604" class= +"pageref">604</a>.</p> +<p><b>Muildieren</b>, <a href="#pb426" class="pageref">426</a>, +<a href="#pb427" class="pageref">427</a>, <a href="#pb452" class= +"pageref">452</a>.</p> +<p><b>Muizen</b>, in Patagonië, <a href="#pb484" class= +"pageref">484</a>; <span class="pagenum">[<a id="pb691" href="#pb691" +name="pb691">691</a>]</span>soorten in Z.-Amer., <a href="#pb74" class= +"pageref">74</a>, <a href="#pb442" class="pageref">442</a>.</p> +<p><b>Mulita</b> (armadil), <a href="#pb134" class= +"pageref">134</a>.</p> +<p><b>Mus brachiotis</b>, <a href="#pb388" class="pageref">388</a>; M. +decumanus en M. Galapagoensis, <a href="#pb510" class= +"pageref">510</a>.</p> +<p><b>Myiobius</b> (vog.), <a href="#pb321" class="pageref">321</a>, +<a href="#pb390" class="pageref">390</a>.</p> +<p><b>Mylodon</b>, <a href="#pb115" class="pageref">115</a>, <a href= +"#pb117" class="pageref">117</a>, <a href="#pb180" class= +"pageref">180</a>.</p> +<p><b>Mijnontginning in Chili</b>, <a href="#pb351" class= +"pageref">351</a>.</p> +<p><b>Mijnwerkers in Chili</b>, <a href="#pb352" class= +"pageref">352</a>, <a href="#pb359" class="pageref">359</a>–361, +<a href="#pb458" class="pageref">458</a>–460.</p> +<p><b>Myopotamus Coypus</b>, <a href="#pb388" class= +"pageref">388</a>.</p> +<p><b>Myrmeleon formicarius</b> (mier), <a href="#pb594" class= +"pageref">594</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">N</h3> +<p class="firstpar"><b>Napoleon</b>, <a href="#pb654" class= +"pageref">654</a>.</p> +<p><b>Nata-vee</b>, <a href="#pb197" class= +"pageref">197</a>–199.</p> +<p><b>Nelly</b> (groote stormvog.), <a href="#pb391" class= +"pageref">391</a>.</p> +<p><b>Nepean</b> (riv.), <a href="#pb587" class="pageref">587</a>.</p> +<p><b>Nereïdae</b> (borstelwormen), <a href="#pb325" class= +"pageref">325</a>, <a href="#pb624" class="pageref">624</a>.</p> +<p><b>Neuzendrukken</b>, het, (ceremonie op N.-Zeeland), <a href= +"#pb570" class="pageref">570</a>.</p> +<p><b>Nieuw-Caledonië</b>, walrif van, <a href="#pb637" class= +"pageref">637</a>, <a href="#pb642" class="pageref">642</a>.</p> +<p><b>Nieuw-Zeeland</b>, <a href="#pb561" class= +"pageref">561</a>–579; varens op, <a href="#pb562" class= +"pageref">562</a> e. v.</p> +<p><b>Niveau-veranderingen</b> van het land: <b>rijzing</b>, +Australië, <a href="#pb591" class="pageref">591</a>; Bahia Blanca, +<a href="#pb114" class="pageref">114</a>; Himalayageb., <a href= +"#pb198" class="pageref">198</a>; O.- en W.-Indië, <a href= +"#pb646" class="pageref">646</a>; Pampas, <a href="#pb177" class= +"pageref">177</a>; San Lorenzo, <a href="#pb497" class= +"pageref">497</a>; Santa Maria, <a href="#pb419" class= +"pageref">419</a>, <a href="#pb421" class="pageref">421</a>; +Siberië, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>; St.-Helena, +<a href="#pb657" class="pageref">657</a>; Tasmanië, <a href= +"#pb603" class="pageref">603</a>; <b>rijzing afgewisseld door +daling</b>, Chili, <a href="#pb343" class="pageref">343</a>, <a href= +"#pb356" class="pageref">356</a>, <a href="#pb357" class= +"pageref">357</a>, <a href="#pb418" class="pageref">418</a>, <a href= +"#pb419" class="pageref">419</a>, <a href="#pb435" class= +"pageref">435</a>, <a href="#pb463" class="pageref">463</a>–466, +<a href="#pb479" class="pageref">479</a>, <a href="#pb481" class= +"pageref">481</a>; Cordilleras, <a href="#pb433" class= +"pageref">433</a>–435; La Plata, <a href="#pb466" class= +"pageref">466</a>; Patagonië, <a href="#pb231" class= +"pageref">231</a>, <a href="#pb232" class="pageref">232</a>, <a href= +"#pb464" class="pageref">464</a>–466; Peru, <a href="#pb465" +class="pageref">465</a>, <a href="#pb497" class= +"pageref">497</a>–500; Vuurland, <a href="#pb465" class= +"pageref">465</a>; zuidel. deel van Z.-Amerika, <a href="#pb464" class= +"pageref">464</a>.</p> +<p><b>Nodi</b> (vog.), <a href="#pb24" class="pageref">24</a>.</p> +<p><b>Noord- en Zuid-Amerika</b>, uitgest. diersoorten in, <a href= +"#pb232" class="pageref">232</a>–235.</p> +<p><b>Noord-Chili</b> en Peru, <a href="#pb455" class= +"pageref">455</a>–501.</p> +<p><b>Noord-Patagonië</b>: fauna, <a href="#pb125" class= +"pageref">125</a>–140.</p> +<p><b>Nothura major</b> (patrijs), <a href="#pb69" class= +"pageref">69</a>.</p> +<p><b>Numenius</b> (vog.), <a href="#pb614" class= +"pageref">614</a>.</p> +<p><b>Numida</b> (paarlhoen), <a href="#pb16" class= +"pageref">16</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">O</h3> +<p class="firstpar"><b>Octopus</b> (soort van inktvisch), <a href= +"#pb20" class="pageref">20</a>–21.</p> +<p><b>Olfersia</b> (vlieg), <a href="#pb24" class="pageref">24</a>.</p> +<p><b>Ona</b> (volksstam in Vuurland), <a href="#pb295" class= +"pageref">295</a>.</p> +<p><b>Onderaardsch lavameer</b>, in Z.-Amerika, <a href="#pb421" class= +"pageref">421</a>.</p> +<p><b>Ondergrond</b>, bevroren; N.-Amerika en Siberië, <a href= +"#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb336" class= +"pageref">336</a>; zuidel. halfrond, <a href="#pb336" class= +"pageref">336</a>.</p> +<p><b>Onthophagus</b>, <a href="#pb660" class="pageref">660</a>.</p> +<p><b>Oorspronkelijke dier- en plantsoorten op de +Galápagos-Eil.</b>, <a href="#pb509" class="pageref">509</a> e. +v.</p> +<p><b>Oost-Banda</b> (thans Uruguay), <a href="#pb193" class= +"pageref">193</a>–214; boomgroei, <a href="#pb70" class= +"pageref">70</a>; overblijfselen van uitgest. dieren, <a href="#pb210" +class="pageref">210</a>–211.</p> +<p><b>Oost- en West-Indië</b>, landrijzing in, <a href="#pb646" +class="pageref">646</a>.</p> +<p><b>Opetiorhynchus</b> (vog.), <a href="#pb2" class="pageref">2</a> +soorten in Vuurland, <a href="#pb322" class="pageref">322</a>; +O.-Patagonicus, <a href="#pb390" class="pageref">390</a>.</p> +<p><b>Opheffingkraters</b>, theorie der, <a href="#pb652" class= +"pageref">652</a>.</p> +<p><b>Opossum</b> (Amer. buideldier), <a href="#pb179" class= +"pageref">179</a>.</p> +<p><b>Opuntia</b> (cactus), <a href="#pb352" class="pageref">352</a>, +<a href="#pb504" class="pageref">504</a>; O. Darwinii, <a href="#pb223" +class="pageref">223</a>.</p> +<p><b>Orbigny</b>, A. d’, <a href="#pb130" class= +"pageref">130</a>, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>, <a href= +"#pb177" class="pageref">177</a>, <a href="#pb203" class= +"pageref">203</a>, <a href="#pb226" class="pageref">226</a>.</p> +<p><b>Ornithorhynchus paradoxus</b>, (snavel- of vogelbekdier), +<a href="#pb594" class="pageref">594</a>.</p> +<p><b>Orpheus Patagonica</b> (vog.), <a href="#pb81" class= +"pageref">81</a>.</p> +<p><b>Oryctes</b>, <a href="#pb659" class="pageref">659</a>.</p> +<p><b>Osorno</b> (vulk.), <a href="#pb357" class="pageref">357</a>, +<a href="#pb372" class="pageref">372</a>, <a href="#pb393" class= +"pageref">393</a>.</p> +<p><b>Overwintering van dieren</b>, <a href="#pb136" class= +"pageref">136</a>–138. <span class="pagenum">[<a id="pb692" href= +"#pb692" name="pb692">692</a>]</span></p> +<p><b>Owen</b>, Prof., <a href="#pb117" class="pageref">117</a>, +<a href="#pb178" class="pageref">178</a>, <a href="#pb248" class= +"pageref">248</a>.</p> +<p><b>Oxyurus</b> (vog.), <a href="#pb390" class="pageref">390</a>; O. +tupinieri, <a href="#pb321" class="pageref">321</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">P</h3> +<p class="firstpar"><b>Paarden</b>, africhten van, <a href="#pb205" +class="pageref">205</a> e. v.; eerste invoer in Z.-Amerika, <a href= +"#pb315" class="pageref">315</a>; fossiele, <a href="#pb115" class= +"pageref">115</a>, <a href="#pb178" class="pageref">178</a>; wilde, +<a href="#pb256" class="pageref">256</a>.</p> +<p><b>Paarlen-Eilanden</b>, <a href="#pb542" class= +"pageref">542</a>.</p> +<p><b>Paddenstoelen</b>, een voedingsmiddel der Vuurlanders, <a href= +"#pb319" class="pageref">319</a>, <a href="#pb320" class= +"pageref">320</a>.</p> +<p><b>Pah’s</b> (sterkten op N.-Zeeland), <a href="#pb563" class= +"pageref">563</a>.</p> +<p><b>Pakeha-rat</b>, <a href="#pb585" class="pageref">585</a>.</p> +<p><b>Palaeotheriun</b>, <a href="#pb233" class="pageref">233</a>.</p> +<p><b>Pampas</b>, <a href="#pb106" class="pageref">106</a>, <a href= +"#pb141" class="pageref">141</a>, <a href="#pb170" class= +"pageref">170</a>, <a href="#pb177" class="pageref">177</a>, <a href= +"#pb210" class="pageref">210</a>, <a href="#pb211" class= +"pageref">211</a>; weegluis van de, <a href="#pb446" class= +"pageref">446</a>.</p> +<p><b>Pampas-</b> of reuzendistel, <a href="#pb165" class= +"pageref">165</a>, <a href="#pb169" class="pageref">169</a>, <a href= +"#pb170" class="pageref">170</a>, <a href="#pb201" class= +"pageref">201</a>.</p> +<p><b>Pampas-formatie</b>, <a href="#pb106" class="pageref">106</a>, +<a href="#pb114" class="pageref">114</a>, <a href="#pb178" class= +"pageref">178</a>.</p> +<p><b>Panque</b> (plant), <a href="#pb377" class="pageref">377</a>, +<a href="#pb378" class="pageref">378</a>.</p> +<p><b>Papeete</b>, Tahiti, <a href="#pb558" class= +"pageref">558</a>.</p> +<p><b>Papegaaivisch</b>, <a href="#pb624" class="pageref">624</a>.</p> +<p><b>Papilio feronia</b>, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>, +<a href="#pb54" class="pageref">54</a>.</p> +<p><b>Papin</b>, Denis, <a href="#pb439" class="pageref">439</a>.</p> +<p><b>Paramatta</b>, Australië, <a href="#pb581" class= +"pageref">581</a>.</p> +<p><b>Passen over de Andes</b>, <a href="#pb425" class= +"pageref">425</a>.</p> +<p><b>Patagonië</b>, basaltterrassen, <a href="#pb241" class= +"pageref">241</a>, <a href="#pb242" class="pageref">242</a>; fauna en +flora, <a href="#pb223" class="pageref">223</a>–227, <a href= +"#pb240" class="pageref">240</a>, <a href="#pb241" class= +"pageref">241</a>; geologie, <a href="#pb230" class="pageref">230</a> +e. v.; keisteenvlakten, <a href="#pb231" class="pageref">231</a>, +<a href="#pb232" class="pageref">232</a>.</p> +<p><b>Patagoniërs</b>, <a href="#pb314" class= +"pageref">314</a>.</p> +<p><b>Patellidae</b> (slakken), <a href="#pb325" class= +"pageref">325</a>.</p> +<p><b>Paypote</b>, ravijn van, <a href="#pb484" class= +"pageref">484</a>.</p> +<p><b>Pecari</b> (muskuszwijn), <a href="#pb123" class= +"pageref">123</a>, <a href="#pb179" class="pageref">179</a>.</p> +<p><b>Pelacanoides Berardi</b> (vog.), <a href="#pb392" class= +"pageref">392</a>.</p> +<p><b>Peludo</b> (armadil), <a href="#pb133" class="pageref">133</a>, +<a href="#pb134" class="pageref">134</a>.</p> +<p><b>Pennatula</b> (zeeveder), <a href="#pb138" class= +"pageref">138</a>.</p> +<p><b>Pepsis</b> (wesp), <a href="#pb57" class="pageref">57</a>.</p> +<p><b>Periagua</b> (boot), <a href="#pb397" class= +"pageref">397</a>.</p> +<p><b>Pernambuco</b>, <a href="#pb669" class= +"pageref">669</a>–671; rif bij, <a href="#pb670" class= +"pageref">670</a>.</p> +<p><b>Peru</b>, <a href="#pb491" class="pageref">491</a>–501; +klimaat, <a href="#pb492" class="pageref">492</a>, <a href="#pb493" +class="pageref">493</a>; regenval <a href="#pb491" class= +"pageref">491</a>; rijzing en daling der kust, <a href="#pb497" class= +"pageref">497</a>–500.</p> +<p><b>Peuquenes-keten</b>, <a href="#pb432" class="pageref">432</a> e. +v.</p> +<p><b>Phanaeus</b>, <a href="#pb659" class="pageref">659</a>.</p> +<p><b>Phosphorescentie</b>, zie Lichten.</p> +<p><b>Phryniscus nigricans</b> (padde), <a href="#pb135" class= +"pageref">135</a>.</p> +<p><b>Physalia</b>, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>, <a href= +"#pb624" class="pageref">624</a>.</p> +<p><b>Physeter macrocephalus</b>, <a href="#pb300" class= +"pageref">300</a>.</p> +<p><b>Pichy</b> (armadil), <a href="#pb133" class="pageref">133</a>, +<a href="#pb134" class="pageref">134</a>.</p> +<p><b>Pincheira</b>, Ind. cacique, <a href="#pb92" class= +"pageref">92</a>, <a href="#pb358" class="pageref">358</a>.</p> +<p><b>Planariae</b>, <a href="#pb45" class="pageref">45</a>, <a href= +"#pb46" class="pageref">46</a>, <a href="#pb325" class= +"pageref">325</a>.</p> +<p><b>Polyborus</b> (vog.), <a href="#pb3" class="pageref">3</a> +soorten, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>–85; P. +Brasiliensis, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>; P. Chimango, +<a href="#pb84" class="pageref">84</a>; P. Novae Zelandiae, <a href= +"#pb84" class="pageref">84</a>.</p> +<p><b>Porphyrio simplex</b> (vog.), <a href="#pb613" class= +"pageref">613</a>.</p> +<p><b>Port Desiré</b>, <a href="#pb222" class="pageref">222</a>, +<a href="#pb229" class="pageref">229</a>, <a href="#pb577" class= +"pageref">577</a>.</p> +<p><b>Port Famine</b>, <a href="#pb223" class="pageref">223</a>, +<a href="#pb283" class="pageref">283</a>, <a href="#pb316" class= +"pageref">316</a>, <a href="#pb317" class="pageref">317</a>, <a href= +"#pb319" class="pageref">319</a>.</p> +<p><b>Portillo-keten</b>, <a href="#pb432" class= +"pageref">432</a>–435, <a href="#pb449" class="pageref">449</a>; +P.-pas, <a href="#pb425" class="pageref">425</a>.</p> +<p><b>Port Louis</b>, Mauritius, <a href="#pb651" class= +"pageref">651</a>.</p> +<p><b>Porto Praya</b>, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>, <a href= +"#pb674" class="pageref">674</a>.</p> +<p><b>Port St.-Julian</b>, <a href="#pb229" class= +"pageref">229</a>.</p> +<p><b>Potvisch</b> of cachelot, <a href="#pb300" class= +"pageref">300</a>.</p> +<p><b>Praia Grande</b>, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>.</p> +<p><b>Prévost</b>, over den koekoek, <a href="#pb79" class= +"pageref">79</a>.</p> +<p><b>Prionotus</b> (visch), <a href="#pb527" class= +"pageref">527</a>.</p> +<p><b>Procellaria</b> (stormvog.), <a href="#pb219" class= +"pageref">219</a>, <a href="#pb291" class="pageref">291</a>, <a href= +"#pb391" class="pageref">391</a>, <a href="#pb392" class= +"pageref">392</a>; P. gigantea of nelly, <a href="#pb391" class= +"pageref">391</a>.</p> +<p><b>Procopis</b> siliquastrum, <a href="#pb484" class= +"pageref">484</a>.</p> +<p><b>Proctotretus</b> (hagedis), <a href="#pb136" class= +"pageref">136</a>.</p> +<p><b>Proteus</b> (reptiel), <a href="#pb77" class= +"pageref">77</a>.</p> +<p><b>Protococcus nivalis</b> (roode sneeuw), <a href="#pb437" class= +"pageref">437</a>.</p> +<p><b>Psammophis</b> (slang), <a href="#pb515" class= +"pageref">515</a>.</p> +<p><b>Pteris esculenta</b> (varenkruid), <a href="#pb571" class= +"pageref">571</a>.</p> +<p><b>Pteropoda</b> (weekdieren), <a href="#pb220" class= +"pageref">220</a>.</p> +<p><b>Pteroptochos</b> (vog.), P. albicollis en P. megapodius (in +Chili), <a href="#pb365" class="pageref">365</a>, <a href="#pb366" +class="pageref">366</a>; P. rubecula en P. Tarnii (op Chiloë), +<a href="#pb389" class="pageref">389</a>, <a href="#pb390" class= +"pageref">390</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb693" href="#pb693" +name="pb693">693</a>]</span></p> +<p><b>Puente del Inca</b>, <a href="#pb452" class= +"pageref">452</a>.</p> +<p><b>Puffinus cinereus</b> (vog.), <a href="#pb391" class= +"pageref">391</a>.</p> +<p><b>Puma</b> (Chil. leeuw), <a href="#pb152" class="pageref">152</a>, +<a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb179" class= +"pageref">179</a>, <a href="#pb186" class="pageref">186</a>, <a href= +"#pb225" class="pageref">225</a>, <a href="#pb241" class= +"pageref">241</a>, <a href="#pb363" class= +"pageref">363</a>–365.</p> +<p><b>Puna</b> (korte ademhaling), <a href="#pb436" class= +"pageref">436</a>.</p> +<p><b>Punta Alta</b>, <a href="#pb112" class="pageref">112</a> e. v.; +fossielen op, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>–119.</p> +<p><b>Punta Huantamó</b>, <a href="#pb399" class= +"pageref">399</a>.</p> +<p><b>Purpura patula</b> (schelpd.), <a href="#pb528" class= +"pageref">528</a>.</p> +<p><b>Pyrard de Laval</b>, <a href="#pb626" class= +"pageref">626</a>.</p> +<p><b>Pyrocephalus nanus</b> (vog.), <a href="#pb515" class= +"pageref">515</a>.</p> +<p><b>Pyrophorus</b> (lichtende springkever), <a href="#pb50" class= +"pageref">50</a>.</p> +<p><b>Pyrosoma</b> (lichtende zeescheede), <a href="#pb49" class= +"pageref">49</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">Q</h3> +<p class="firstpar"><b>Quebrantahuesos</b> (stormvog.), <a href= +"#pb391" class="pageref">391</a>.</p> +<p><b>Quedius</b> (kever), <a href="#pb25" class="pageref">25</a>.</p> +<p><b>Quila</b> (klimplant op Chiloë), <a href="#pb379" class= +"pageref">379</a>.</p> +<p><b>Quilimari</b>, <a href="#pb456" class="pageref">456</a>.</p> +<p><b>Quillay-boom</b>, <a href="#pb454" class="pageref">454</a>.</p> +<p><b>Quillota-dal</b>, <a href="#pb344" class="pageref">344</a>; +(stad), <a href="#pb350" class="pageref">350</a>.</p> +<p><b>Quillota</b>, Klok van, (berg), <a href="#pb455" class= +"pageref">455</a>.</p> +<p><b>Quinchao</b> (eil.), <a href="#pb374" class= +"pageref">374</a>.</p> +<p><b>Quiriquina</b> (eil.), <a href="#pb408" class= +"pageref">408</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">R</h3> +<p class="firstpar"><b>Radack-Archipel</b>, <a href="#pb612" class= +"pageref">612</a>, <a href="#pb620" class="pageref">620</a>.</p> +<p><b>Radiata</b> (straaldieren), <a href="#pb220" class= +"pageref">220</a>.</p> +<p><b>Rallus Phillippensis</b> (vog.), <a href="#pb613" class= +"pageref">613</a>.</p> +<p><b>Rana Mascariensis</b>, <a href="#pb516" class= +"pageref">516</a>.</p> +<p><b>Rancagua</b>, Chili, <a href="#pb355" class= +"pageref">355</a>.</p> +<p><b>Rand- of Kustriffen</b>, <a href="#pb626" class= +"pageref">626</a>, <a href="#pb635" class="pageref">635</a>, <a href= +"#pb640" class="pageref">640</a>, <a href="#pb641" class= +"pageref">641</a>.</p> +<p><b>Rat van Nieuw-Zeeland</b>, <a href="#pb576" class= +"pageref">576</a>, <a href="#pb585" class="pageref">585</a>.</p> +<p><b>Regenschaarschte in Chili en Peru</b>, <a href="#pb456" class= +"pageref">456</a>, <a href="#pb461" class="pageref">461</a>, <a href= +"#pb470" class="pageref">470</a>, <a href="#pb474" class= +"pageref">474</a>, <a href="#pb487" class="pageref">487</a>, <a href= +"#pb491" class="pageref">491</a>.</p> +<p><b>Reithrodon</b> (soort muis), <a href="#pb320" class= +"pageref">320</a>.</p> +<p><b>Reptielen</b> ontbreken in Vuurland en op de Falklands-Eil., +<a href="#pb322" class="pageref">322</a>.</p> +<p><b>Reukvermogen der Aasgieren</b>, <a href="#pb247" class= +"pageref">247</a>, <a href="#pb248" class="pageref">248</a>.</p> +<p><b>Reuzendistel</b>, zie Pampasdistel.</p> +<p><b>Reuzenschelpen</b>, <a href="#pb619" class="pageref">619</a>.</p> +<p><b>Reuzenschildpad</b>, <a href="#pb198" class= +"pageref">198</a>.</p> +<p><b>Rhinoceros tichorhinus</b>, <a href="#pb337" class= +"pageref">337</a>.</p> +<p><b>Rhizophora mangle</b> (boom), <a href="#pb670" class= +"pageref">670</a>.</p> +<p><b>Rhynchops nigra</b> (vog.), <a href="#pb186" class= +"pageref">186</a>.</p> +<p><b>Ribeira Grande</b>, <a href="#pb15" class="pageref">15</a>.</p> +<p><b>Rio de Janeiro</b>, <a href="#pb35" class= +"pageref">35</a>–60.</p> +<p><b>Rio Arrecife</b>, <a href="#pb172" class="pageref">172</a>; R. +Cachapual, <a href="#pb355" class="pageref">355</a>; R. Canelones, +<a href="#pb194" class="pageref">194</a>; R. Claro, <a href="#pb358" +class="pageref">358</a>; R. Colorado, <a href="#pb96" class= +"pageref">96</a>, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>; R. de la +Plata, <a href="#pb61" class="pageref">61</a>, <a href="#pb193" class= +"pageref">193</a> e.v., <a href="#pb231" class="pageref">231</a>; R. de +las Vacas, <a href="#pb451" class="pageref">451</a>; R. Gallegos, +<a href="#pb227" class="pageref">227</a>, <a href="#pb232" class= +"pageref">232</a>; R. Luxan, <a href="#pb446" class="pageref">446</a>; +R. Maypu, <a href="#pb355" class="pageref">355</a>, <a href="#pb425" +class="pageref">425</a>, <a href="#pb428" class="pageref">428</a>; R. +Monge, <a href="#pb174" class="pageref">174</a>; R. Negro, <a href= +"#pb91" class="pageref">91</a>, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>, +<a href="#pb202" class="pageref">202</a>, <a href="#pb210" class= +"pageref">210</a>, <a href="#pb358" class="pageref">358</a>; R. +Paraná, <a href="#pb165" class="pageref">165</a> e. v., <a href= +"#pb184" class="pageref">184</a> e. v., <a href="#pb200" class= +"pageref">200</a>; R. Rosario, <a href="#pb195" class= +"pageref">195</a>; R. Salado, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>; +R. Saladillo, <a href="#pb172" class="pageref">172</a>–173; R. +San José, <a href="#pb194" class="pageref">194</a>; R. Santa +Cruz, <a href="#pb226" class="pageref">226</a>, <a href="#pb231" class= +"pageref">231</a>, <a href="#pb238" class="pageref">238</a> e. v.; R. +Sauce, <a href="#pb147" class="pageref">147</a>; R. Tapalguen, <a href= +"#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb161" class= +"pageref">161</a>; R. Tercero, <a href="#pb173" class= +"pageref">173</a>, <a href="#pb210" class="pageref">210</a>; R. +Tinderica, <a href="#pb362" class="pageref">362</a>; R. Uruguay, +<a href="#pb170" class="pageref">170</a>, <a href="#pb176" class= +"pageref">176</a> e. v., <a href="#pb185" class="pageref">185</a>, +<a href="#pb199" class="pageref">199</a>, <a href="#pb200" class= +"pageref">200</a>.</p> +<p><b>Rimsky</b> (atolle), <a href="#pb627" class= +"pageref">627</a>.</p> +<p><b>Robben</b>, <a href="#pb384" class="pageref">384</a>.</p> +<p><b>Rosario</b> (stad), <a href="#pb172" class="pageref">172</a>, +<a href="#pb173" class="pageref">173</a>.</p> +<p><b>Rosas</b>, generaal, <a href="#pb96" class="pageref">96</a> e. +v., <a href="#pb191" class="pageref">191</a>, <a href="#pb192" class= +"pageref">192</a>, <a href="#pb213" class="pageref">213</a>, <a href= +"#pb358" class="pageref">358</a>.</p> +<p><b>Rotsen</b>, korstvorming op, <a href="#pb22" class= +"pageref">22</a>; metaaloxyden op <a href="#pb27" class= +"pageref">27</a>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>.</p> +<p><b>Rotspelikaan</b>, <a href="#pb24" class="pageref">24</a>, +<a href="#pb614" class="pageref">614</a>.</p> +<p><b>Ruinas de Tambillos</b>, <a href="#pb480" class= +"pageref">480</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">S</h3> +<p class="firstpar"><b>Salina</b> (zoutmeer), <a href="#pb94" class= +"pageref">94</a>–96.</p> +<p><b>Salitráles</b> (zoutkorsten), <a href="#pb110" class= +"pageref">110</a>, <a href="#pb111" class="pageref">111</a>. +<span class="pagenum">[<a id="pb694" href="#pb694" name= +"pb694">694</a>]</span></p> +<p><b>Salpetermijnen</b>, <a href="#pb488" class= +"pageref">488</a>–491.</p> +<p><b>San Carlos</b>, Chiloë, <a href="#pb369" class= +"pageref">369</a>, <a href="#pb393" class="pageref">393</a>, <a href= +"#pb400" class="pageref">400</a>.</p> +<p><b>Sandwich-Land</b>, <a href="#pb335" class="pageref">335</a>.</p> +<p><b>San Felipe</b>, <a href="#pb344" class="pageref">344</a>, +<a href="#pb350" class="pageref">350</a>.</p> +<p><b>San Fernando</b>, <a href="#pb344" class="pageref">344</a>, +<a href="#pb358" class="pageref">358</a>.</p> +<p><b>San Lorenzo</b> (eil.), <a href="#pb494" class="pageref">494</a>; +landrijzing op, <a href="#pb497" class="pageref">497</a>.</p> +<p><b>San Nicolás</b> <a href="#pb172" class="pageref">172</a>, +<a href="#pb173" class="pageref">173</a>.</p> +<p><b>San Pedro</b>, (eil.), <a href="#pb378" class= +"pageref">378</a>–380.</p> +<p><b>San-Pedro-de-Nolasko-mijnen</b>, <a href="#pb430" class= +"pageref">430</a>.</p> +<p><b>Santa Cruz-vallei</b>, basalt in de, <a href="#pb241" class= +"pageref">241</a>–243.</p> +<p><b>Santa Fé</b>, <a href="#pb168" class="pageref">168</a>, +<a href="#pb175" class="pageref">175</a>.</p> +<p><b>Santa Maria</b> (eil.), landrijzing, <a href="#pb415" class= +"pageref">415</a>, <a href="#pb416" class="pageref">416</a>, <a href= +"#pb419" class="pageref">419</a>, <a href="#pb421" class= +"pageref">421</a>.</p> +<p><b>Santiago</b>, <a href="#pb354" class="pageref">354</a>, <a href= +"#pb355" class="pageref">355</a>, <a href="#pb454" class= +"pageref">454</a>.</p> +<p><b>Sarmiento</b>, (berg), <a href="#pb316" class="pageref">316</a>, +<a href="#pb327" class="pageref">327</a>.</p> +<p><b>Saurophagus</b> (vog.), <a href="#pb80" class= +"pageref">80</a>.</p> +<p><b>Scalesia</b> (plant), <a href="#pb535" class= +"pageref">535</a>.</p> +<p><b>Scarus</b> (visch), <a href="#pb624" class="pageref">624</a>.</p> +<p><b>Scelidotherium</b> (uitgest. dier), <a href="#pb115" class= +"pageref">115</a>, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>.</p> +<p><b>Schaapherdershonden</b>, <a href="#pb203" class= +"pageref">203</a>, <a href="#pb204" class="pageref">204</a>.</p> +<p><b>Schaapkameel</b> of wilde lama, zie Guanaco.</p> +<p><b>Schaarbek</b> (vog.), <a href="#pb186" class= +"pageref">186</a>–188.</p> +<p><b>Schaarstaart</b> (vog.), <a href="#pb189" class= +"pageref">189</a>.</p> +<p><b>Schildpad</b>, op de Galápagos-Eil., <a href="#pb516" +class="pageref">516</a>–520.</p> +<p><b>Scopolax</b> (vog.), <a href="#pb614" class= +"pageref">614</a>.</p> +<p><b>Scrope</b> (geoloog), <a href="#pb475" class="pageref">475</a>, +<a href="#pb652" class="pageref">652</a>.</p> +<p><b>Scytalopus</b> (vog.), <a href="#pb321" class="pageref">321</a>, +<a href="#pb391" class="pageref">391</a>.</p> +<p><b>Seychellen</b>, De, (eil.), <a href="#pb22" class= +"pageref">22</a>, <a href="#pb516" class="pageref">516</a>, <a href= +"#pb623" class="pageref">623</a>.</p> +<p><b>Siberië</b>, landrijzing, <a href="#pb96" class= +"pageref">96</a>; lijken van neushorens en olifanten, <a href="#pb337" +class="pageref">337</a>; zoutmeren, <a href="#pb96" class= +"pageref">96</a>.</p> +<p><b>Sierra de las Cuentas</b>, <a href="#pb202" class= +"pageref">202</a>; S. Tapalguen, <a href="#pb160" class= +"pageref">160</a>; S. Ventana, <a href="#pb141" class= +"pageref">141</a>, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>, <a href= +"#pb152" class="pageref">152</a>.</p> +<p><b>St. Domingo</b>, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>. St. +Helena, <a href="#pb654" class="pageref">654</a>–661; natuurl. +gesch. <a href="#pb657" class="pageref">657</a>–661; St. Jago +(eil.), <a href="#pb13" class="pageref">13</a>–21; geologie, +<a href="#pb19" class="pageref">19</a>; St. Paulus-Rotsen. <a href= +"#pb21" class="pageref">21</a>–25.</p> +<p><b>Sirocco</b> in Australië, <a href="#pb594" class= +"pageref">594</a>.</p> +<p><b>Sivatherium</b> (uitgest. hert), <a href="#pb198" class= +"pageref">198</a>.</p> +<p><b>Siwalik-heuvels</b>, <a href="#pb198" class= +"pageref">198</a>.</p> +<p><b>Slavernij</b>, <a href="#pb671" class= +"pageref">671</a>–673.</p> +<p><b>Smith</b>, A., over Z.-Afrika, <a href="#pb120" class= +"pageref">120</a>–122.</p> +<p><b>Snaveldier</b>, <a href="#pb594" class="pageref">594</a>.</p> +<p><b>Sneeuwgrens in Z.-Amerika</b>, hoogte der, <a href="#pb331" +class="pageref">331</a> e.v.</p> +<p><b>Solitaire</b> (uitgest. vog.), <a href="#pb260" class= +"pageref">260</a>.</p> +<p><b>South Desolation</b>, <a href="#pb327" class= +"pageref">327</a>.</p> +<p><b>Spaansch Fregat</b>, zie Physalia.</p> +<p><b>Spotlijsters</b>, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>, +<a href="#pb511" class="pageref">511</a>, <a href="#pb514" class= +"pageref">514</a>, <a href="#pb533" class="pageref">533</a>, <a href= +"#pb535" class="pageref">535</a>–538.</p> +<p><b>Sprinkhanen</b>, <a href="#pb445" class= +"pageref">445</a>–446.</p> +<p><b>Steenstroomen op de Falklands-Eil.</b>, <a href="#pb263" class= +"pageref">263</a>–266.</p> +<p><b>Steltloopers</b>, hun trek over zee, <a href="#pb613" class= +"pageref">613</a>.</p> +<p><b>Sterna</b> (vog.), <a href="#pb24" class="pageref">24</a>, +<a href="#pb614" class="pageref">614</a>.</p> +<p><b>Stieren</b>, wilde, <a href="#pb255" class="pageref">255</a>.</p> +<p><b>Stoomer</b> (Falklandsche eend), <a href="#pb268" class= +"pageref">268</a>.</p> +<p><b>Stormen</b>, hevige, <a href="#pb290" class="pageref">290</a>, +<a href="#pb291" class="pageref">291</a>, <a href="#pb380" class= +"pageref">380</a>.</p> +<p><b>Straat van Magelhaen</b>, <a href="#pb313" class= +"pageref">313</a> e.v.</p> +<p><b>Straat van Ponsonby</b>, <a href="#pb292" class= +"pageref">292</a>, <a href="#pb296" class="pageref">296</a>, <a href= +"#pb297" class="pageref">297</a>.</p> +<p><b>Strix punctatissima</b> (vog.), <a href="#pb514" class= +"pageref">514</a>.</p> +<p><b>Struisvogeleieren</b>, <a href="#pb127" class="pageref">127</a>, +<a href="#pb156" class="pageref">156</a>.</p> +<p><b>Struthio rhea</b> (struisvog.), <a href="#pb66" class= +"pageref">66</a>, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>–131, +<a href="#pb443" class="pageref">443</a>; S. Darwinii of Avestruz +Petise, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>–131.</p> +<p><b>Strzelicki</b>, Graaf, over de Tasmaniërs, <a href="#pb602" +class="pageref">602</a>.</p> +<p><b>Suadiva</b> (atolle), <a href="#pb627" class= +"pageref">627</a>.</p> +<p><b>Succinea</b> (schelpd.), <a href="#pb323" class= +"pageref">323</a>, <a href="#pb659" class="pageref">659</a>.</p> +<p><b>Sydney</b>, <a href="#pb580" class="pageref">580</a>, <a href= +"#pb581" class="pageref">581</a>.</p> +<p><b>Syrië</b>, woestijnen van, <a href="#pb240" class= +"pageref">240</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">T</h3> +<p class="firstpar"><b>Tabanus</b> (vlieg), <a href="#pb230" class= +"pageref">230</a>.</p> +<p><b>Tagua-meer</b>, Chili, <a href="#pb358" class= +"pageref">358</a>.</p> +<p><b>Tahiti</b>, <a href="#pb542" class="pageref">542</a>–561; +bewoners, <a href="#pb544" class="pageref">544</a>, <a href="#pb553" +class="pageref">553</a>–560; flora, <a href="#pb544" class= +"pageref">544</a>, <a href="#pb547" class="pageref">547</a>–548, +<a href="#pb552" class="pageref">552</a>–553; gebergte, +<span class="pagenum">[<a id="pb695" href="#pb695" name= +"pb695">695</a>]</span>548 e. v.; zendelingen op, <a href="#pb554" +class="pageref">554</a>, <a href="#pb556" class= +"pageref">556</a>–558.</p> +<p><b>Talcahuano</b>, <a href="#pb408" class="pageref">408</a>, +<a href="#pb409" class="pageref">409</a>, <a href="#pb413" class= +"pageref">413</a>.</p> +<p><b>Talen der Vuurlanders</b>, <a href="#pb309" class= +"pageref">309</a>.</p> +<p><b>Tamheid van vogels</b>, <a href="#pb537" class= +"pageref">537</a>–541.</p> +<p><b>Tanqui</b> (eil.), <a href="#pb377" class="pageref">377</a>.</p> +<p><b>Tapacolo</b> (vog.), <a href="#pb366" class= +"pageref">366</a>.</p> +<p><b>Tarn</b> (berg in Vuurland), <a href="#pb317" class= +"pageref">317</a>, <a href="#pb318" class="pageref">318</a>.</p> +<p><b>Tasmanië</b>, zie Van Diemensland.</p> +<p><b>Tatoueeren</b>, het, <a href="#pb545" class="pageref">545</a>, +<a href="#pb566" class="pageref">566</a>, <a href="#pb574" class= +"pageref">574</a>.</p> +<p><b>Tehuelchen</b> (Ind. stam), <a href="#pb144" class= +"pageref">144</a>.</p> +<p><b>Tekenika</b> (stam in Vuurland), <a href="#pb296" class= +"pageref">296</a>.</p> +<p><b>Tenerife</b>, Piek van, <a href="#pb437" class= +"pageref">437</a>.</p> +<p><b>Terebra</b> (schelpd.), <a href="#pb329" class="pageref">329</a>, +<a href="#pb334" class="pageref">334</a>.</p> +<p><b>Teredo navalis</b> (paalworm), <a href="#pb511" class= +"pageref">511</a>.</p> +<p><b>Terrassen, van basalt</b>, in Patagonië, <a href="#pb241" +class="pageref">241</a> e. v.; op Van Diemensland, <a href="#pb600" +class="pageref">600</a>; <b>grint of kiezel</b>, te Coquimbo en Huasco, +<a href="#pb463" class="pageref">463</a>; in Patagonië, <a href= +"#pb231" class="pageref">231</a>, <a href="#pb232" class= +"pageref">232</a>; in de valleien der Andes, <a href="#pb427" class= +"pageref">427</a> e. v.</p> +<p><b>Tertiaire formaties</b>, in de Pampas, <a href="#pb116" class= +"pageref">116</a>; in Patagonië, <a href="#pb230" class= +"pageref">230</a> e. v., <a href="#pb251" class="pageref">251</a>.</p> +<p><b>Teru-tero</b> (vog.), <a href="#pb158" class= +"pageref">158</a>.</p> +<p><b>Testudo nigra</b> (schildpad), <a href="#pb516" class= +"pageref">516</a>–520.</p> +<p><b>Thalassidroma pelagica</b> (vog.), <a href="#pb219" class= +"pageref">219</a>.</p> +<p><b>Theorie, der bergvorming</b>, <a href="#pb422" class= +"pageref">422</a>, <a href="#pb423" class="pageref">423</a>; <b>der +koraalriffen</b> volgens Darwin e. a., <a href="#pb626" class= +"pageref">626</a>–649.</p> +<p><b>Theristicus melanops</b> (vog.), <a href="#pb224" class= +"pageref">224</a>.</p> +<p><b>Thynnus</b> of Scomber (visch), <a href="#pb220" class= +"pageref">220</a>.</p> +<p><b>Ti</b> (plant), <a href="#pb553" class="pageref">553</a>.</p> +<p><b>Tinamus</b> (patrijs), <a href="#pb156" class= +"pageref">156</a>.</p> +<p><b>Tinochorus rumicivorus</b> (vog.), <a href="#pb131" class= +"pageref">131</a>.</p> +<p><b>Tofua</b> (vulk.), <a href="#pb647" class="pageref">647</a>.</p> +<p><b>Toxodon</b> (fossiel uit de Pampas), <a href="#pb173" class= +"pageref">173</a>, <a href="#pb178" class="pageref">178</a>, <a href= +"#pb210" class="pageref">210</a>; T. (bij Punta Alta), <a href="#pb115" +class="pageref">115</a>, <a href="#pb116" class="pageref">116</a>.</p> +<p><b>Trek der diersoorten</b>, tafelland en gebergten belemmeren den, +<a href="#pb179" class="pageref">179</a>, <a href="#pb442" class= +"pageref">442</a>.</p> +<p><b>Tres Montes</b>, <a href="#pb381" class="pageref">381</a>, +<a href="#pb383" class="pageref">383</a>, <a href="#pb577" class= +"pageref">577</a>.</p> +<p><b>Trichodesmium</b> (watermos), <a href="#pb30" class= +"pageref">30</a>.</p> +<p><b>Tridacnidae</b> (weekdieren), <a href="#pb619" class= +"pageref">619</a>.</p> +<p><b>Trigonocephalus</b> of Cophias (gift. slang), <a href="#pb134" +class="pageref">134</a>.</p> +<p><b>Tristan da Cunha</b>, vogels op, <a href="#pb540" class= +"pageref">540</a>, <a href="#pb613" class="pageref">613</a>.</p> +<p><b>Trochidae</b> (slakken), <a href="#pb325" class= +"pageref">325</a>.</p> +<p><b>Trochilus</b> (kolibrie); T. forficatus en T. gigas, in Chili, +<a href="#pb367" class="pageref">367</a>.</p> +<p><b>Troglodytes</b> (vog.), <a href="#pb390" class= +"pageref">390</a>.</p> +<p><b>Tropillas</b> (troepjes van <a href="#pb40" class= +"pageref">40</a>–100 stuks vee), <a href="#pb197" class= +"pageref">197</a>.</p> +<p><b>Truganini</b>, zie Lalla Rookh.</p> +<p><b>Tuamotu-</b> of Lage Eilanden, <a href="#pb542" class= +"pageref">542</a>, <a href="#pb627" class="pageref">627</a>, <a href= +"#pb629" class="pageref">629</a>, <a href="#pb645" class= +"pageref">645</a>.</p> +<p><b>Tucano</b> of pepervogel, <a href="#pb47" class= +"pageref">47</a>.</p> +<p><b>Tucutuco</b> (Ctenomys Brasiliensis), <a href="#pb75" class= +"pageref">75</a>–78; verwante soorten, <a href="#pb116" class= +"pageref">116</a>, <a href="#pb320" class="pageref">320</a>.</p> +<p><b>Tufsteen- en lavakraters</b> op de Galápagos-Eil., +<a href="#pb502" class="pageref">502</a>.</p> +<p><b>Tupungato</b> (vulk.), <a href="#pb439" class= +"pageref">439</a>.</p> +<p><b>Turco</b>, el, (Chil. vog.), <a href="#pb365" class= +"pageref">365</a>, <a href="#pb366" class="pageref">366</a>.</p> +<p><b>Turdus pilaris</b> (vog.), <a href="#pb365" class= +"pageref">365</a>.</p> +<p><b>Turonien</b> (formatie in het Boven-Krijt), <a href="#pb433" +class="pageref">433</a>.</p> +<p><b>Tyrannus savana</b> (vog.), <a href="#pb189" class= +"pageref">189</a>.</p> +<p><b>Tyran-vliegenvanger</b> (Muscicapa of Myiobius), <a href="#pb80" +class="pageref">80</a>, <a href="#pb321" class="pageref">321</a>, +<a href="#pb390" class="pageref">390</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">U</h3> +<p class="firstpar"><b>Uien</b> als middel tegen <b>puna</b> (Chili), +<a href="#pb436" class="pageref">436</a>.</p> +<p><b>Uitsterven van diersoorten</b>, <a href="#pb234" class= +"pageref">234</a>–237.</p> +<p><b>Uji</b> (Indiaansche naam voor reuzenslang), <a href="#pb138" +class="pageref">138</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb696" href= +"#pb696" name="pb696">696</a>]</span></p> +<p><b>Ulvae</b>, voedsel van de zeehagedis, <a href="#pb522" class= +"pageref">522</a>.</p> +<p><b>Urubu</b>, zwartkoppige, (vog.), <a href="#pb489" class= +"pageref">489</a>.</p> +<p><b>Usnera plicata</b> (mos), <a href="#pb517" class= +"pageref">517</a>.</p> +<p><b>Uspallata-keten</b> (Andes-geb.), <a href="#pb449" class= +"pageref">449</a>, <a href="#pb450" class="pageref">450</a>.</p> +<p><b>Uspallata-pas</b>, <a href="#pb425" class="pageref">425</a>, +<a href="#pb439" class="pageref">439</a>, <a href="#pb448" class= +"pageref">448</a>, <a href="#pb480" class="pageref">480</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">V</h3> +<p class="firstpar"><b>Vaccinium uliginosum</b> (plant), <a href= +"#pb387" class="pageref">387</a>.</p> +<p><b>Valdivia</b>, <a href="#pb330" class="pageref">330</a>, <a href= +"#pb401" class="pageref">401</a>–406, <a href="#pb420" class= +"pageref">420</a>.</p> +<p><b>Valle del Yeso</b>, of Gips-Vallei (Andes), <a href="#pb432" +class="pageref">432</a>.</p> +<p><b>Valparaiso</b>, <a href="#pb341" class="pageref">341</a>, +<a href="#pb363" class="pageref">363</a>, <a href="#pb424" class= +"pageref">424</a>, <a href="#pb454" class="pageref">454</a>.</p> +<p><b>Van Diemensland</b>, <a href="#pb320" class="pageref">320</a>, +<a href="#pb600" class="pageref">600</a>–604; geologie, <a href= +"#pb603" class="pageref">603</a>.</p> +<p><b>Vanellus cayanus</b> (vog.), <a href="#pb158" class= +"pageref">158</a>.</p> +<p><b>Vanessa cardui</b> (kapel), <a href="#pb215" class= +"pageref">215</a>.</p> +<p><b>Varenboomen</b>, <a href="#pb571" class="pageref">571</a>, +<a href="#pb604" class="pageref">604</a>.</p> +<p><b>Varenkruid</b>, <a href="#pb562" class="pageref">562</a> e. +v.</p> +<p><b>Varkenkonijn</b>, zie Aguti.</p> +<p><b>Vastelanden</b>, over de rijzing van groote, <a href="#pb646" +class="pageref">646</a>.</p> +<p><b>Veenvorming in Vuurland</b>, enz., <a href="#pb387" class= +"pageref">387</a>, <a href="#pb388" class="pageref">388</a>.</p> +<p><b>Venda</b> (herberg), <a href="#pb37" class="pageref">37</a>, +<a href="#pb38" class="pageref">38</a>.</p> +<p><b>Venkel</b>, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>.</p> +<p><b>Verband tusschen</b>: aardbevingen en uitbarstingen, <a href= +"#pb420" class="pageref">420</a>, <a href="#pb421" class= +"pageref">421</a>; aardbevingen en weersgesteldheid, <a href="#pb473" +class="pageref">473</a>–475; de werking en geographische +verspreiding van vulkanen en de niveauveranderingen der aardkorst, +<a href="#pb647" class="pageref">647</a>.</p> +<p><b>Verbena melindres</b> (plant), <a href="#pb63" class= +"pageref">63</a>.</p> +<p><b>Verdronken land bij de Behringstraat en in West-Indië</b>, +<a href="#pb180" class="pageref">180</a>, <a href="#pb181" class= +"pageref">181</a>.</p> +<p><b>Verkleuring der zee</b>, <a href="#pb31" class= +"pageref">31</a>–34.</p> +<p><b>Versteende boomen</b>, <a href="#pb449" class="pageref">449</a>, +<a href="#pb450" class="pageref">450</a>, <a href="#pb475" class= +"pageref">475</a>, <a href="#pb476" class="pageref">476</a>.</p> +<p><b>Vetgans</b>, <a href="#pb267" class="pageref">267</a>.</p> +<p><b>Vicugna</b> of Vicogna, <a href="#pb484" class= +"pageref">484</a>.</p> +<p><b>Viervoetige dieren</b>, fossielen van groote, <a href="#pb114" +class="pageref">114</a>–119, <a href="#pb178" class= +"pageref">178</a> e. v., <a href="#pb210" class="pageref">210</a>, +<a href="#pb211" class="pageref">211</a>.</p> +<p><b>Vilinco en Vilipilli</b>, <a href="#pb397" class= +"pageref">397</a>.</p> +<p><b>Villarica</b> (vulk.), <a href="#pb420" class= +"pageref">420</a>.</p> +<p><b>Virgularia Patagonica</b> (zeeveder), <a href="#pb138" class= +"pageref">138</a>, <a href="#pb139" class="pageref">139</a>.</p> +<p><b>Visch</b>, vliegende, <a href="#pb220" class= +"pageref">220</a>.</p> +<p><b>Vleermuis</b> (Desmodus), <a href="#pb39" class="pageref">39</a>, +<a href="#pb40" class="pageref">40</a>.</p> +<p><b>Vleeschdiëet der Gauchos</b>, <a href="#pb161" class= +"pageref">161</a>, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>.</p> +<p><b>Vlieghoogte en vluchtwijdte der Condors</b>, <a href="#pb245" +class="pageref">245</a>, <a href="#pb246" class="pageref">246</a>.</p> +<p><b>Vogels</b>, Parasiteerende, <a href="#pb78" class= +"pageref">78</a>–80.</p> +<p><b>Voorhistorische uitbarstingen in Groot-Brittannië</b>, +<a href="#pb411" class="pageref">411</a>, <a href="#pb412" class= +"pageref">412</a>.</p> +<p><b>Vriendschaps-Eilanden</b>, <a href="#pb647" class= +"pageref">647</a>.</p> +<p><b>Vulkanen</b>, in dit register genoemd: (<span class= +"ex">Chili</span>), Aconcagua, Antuco, Corcovado, Minchimavida, Osorno, +Tupungato, Villarica, Yanteles. (<span class="ex">Nicaragua</span>), +Coseguina. (<span class="ex">Vriendschaps-Eil.</span>), Amargura en +Tofua.</p> +<p><b>Vulkanische bommen</b>, <a href="#pb664" class= +"pageref">664</a>.</p> +<p><b>Vultur aura</b> (vog.), <a href="#pb86" class="pageref">86</a>, +<a href="#pb489" class="pageref">489</a>.</p> +<p><b>Vuurland en bewoners</b>, <a href="#pb274" class= +"pageref">274</a>–309; bijgeloof en godsdienst, <a href="#pb288" +class="pageref">288</a>, <a href="#pb289" class="pageref">289</a>, +<a href="#pb309" class="pageref">309</a>; kannibalisme, <a href= +"#pb287" class="pageref">287</a>; klimaat en voortbrengselen, <a href= +"#pb328" class="pageref">328</a>–331; land-fauna <a href="#pb320" +class="pageref">320</a>–323; natuurschoon, <a href="#pb281" +class="pageref">281</a>–283, <a href="#pb295" class= +"pageref">295</a>, <a href="#pb300" class="pageref">300</a>–301; +oppervlakte, <a href="#pb322" class="pageref">322</a>; talen, <a href= +"#pb309" class="pageref">309</a>; woud-flora, <a href="#pb281" class= +"pageref">281</a>–283, <a href="#pb317" class= +"pageref">317</a>–320.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">W</h3> +<p class="firstpar"><b>Waimate</b>, N.-Zeeland, <a href="#pb567" class= +"pageref">567</a>, <a href="#pb572" class="pageref">572</a>.</p> +<p><b>Waiomio</b>, <a href="#pb577" class="pageref">577</a>, <a href= +"#pb578" class="pageref">578</a>.</p> +<p><b>Wal- of damriffen</b>, <a href="#pb626" class="pageref">626</a>, +<a href="#pb630" class="pageref">630</a>–635, <a href="#pb637" +class="pageref">637</a> e. v. <span class="pagenum">[<a id="pb697" +href="#pb697" name="pb697">697</a>]</span></p> +<p><b>Walleechu-boom der Indianen</b>, <a href="#pb97" class= +"pageref">97</a>, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>.</p> +<p><b>Walvisch</b>, rottende, voedsel der Vuurlanders, <a href="#pb286" +class="pageref">286</a>, <a href="#pb287" class="pageref">287</a>.</p> +<p><b>Walvischvoedsel</b> (bijnaam voor zwemmende krabben), <a href= +"#pb32" class="pageref">32</a>.</p> +<p><b>Wanikoro</b> (koraaleil.), <a href="#pb632" class= +"pageref">632</a>, <a href="#pb633" class="pageref">633</a>, <a href= +"#pb639" class="pageref">639</a>.</p> +<p><b>Watervrees of hondswoede</b>, <a href="#pb476" class= +"pageref">476</a>, <a href="#pb477" class="pageref">477</a>.</p> +<p><b>Waterzwijn</b>, zie Capybara.</p> +<p><b>Wentelaar</b> (Silurus), <a href="#pb186" class= +"pageref">186</a>.</p> +<p><b>West-Eilandje</b>, <a href="#pb621" class="pageref">621</a>.</p> +<p><b>Whitsunday of Pinkstereiland</b>, <a href="#pb626" class= +"pageref">626</a>, <a href="#pb627" class="pageref">627</a>.</p> +<p><b>Wigwam</b>, Vuurlandsche, <a href="#pb285" class= +"pageref">285</a>.</p> +<p><b>Wigwam-Kreek</b>, <a href="#pb284" class="pageref">284</a>.</p> +<p><b>Wild-veedrijvers</b>, zie Gauchos en Guasos.</p> +<p><b>Wilde bananen</b>, <a href="#pb551" class="pageref">551</a> e. +v.</p> +<p><b>Wilde broodwortel</b>, <a href="#pb553" class= +"pageref">553</a>.</p> +<p><b>Wilde kalfsvoet</b>, zie Arum.</p> +<p><b>Williams</b> e. a., over het verkeer van Europeanen met andere +rassen, <a href="#pb585" class="pageref">585</a>–587.</p> +<p><b>Winterkoninkje</b>, <a href="#pb321" class="pageref">321</a>, +<a href="#pb390" class="pageref">390</a>, <a href="#pb511" class= +"pageref">511</a>.</p> +<p><b>Witte Kaketoe</b>, stam van den, <a href="#pb606" class= +"pageref">606</a>.</p> +<p><b>Woestijncactus</b>, <a href="#pb454" class="pageref">454</a>, +<a href="#pb469" class="pageref">469</a>.</p> +<p><b>Wol in Nieuw-Z.-Wallis</b>, uitvoer van, <a href="#pb598" class= +"pageref">598</a>.</p> +<p><b>Wollaston</b> (eil. bij Vuurland), <a href="#pb285" class= +"pageref">285</a>.</p> +<p><b>Worger</b> of Lanius (vog.), <a href="#pb80" class= +"pageref">80</a>.</p> +<p><b>Wortel- of steltboomen</b>, <a href="#pb670" class= +"pageref">670</a>.</p> +<p><b>Wouden</b>, in Australië, <a href="#pb588" class= +"pageref">588</a>; Brazilië, <a href="#pb26" class= +"pageref">26</a>, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>, <a href= +"#pb42" class="pageref">42</a>–44, <a href="#pb51" class= +"pageref">51</a>–53, <a href="#pb547" class="pageref">547</a>, +<a href="#pb677" class="pageref">677</a>; Chili, <a href="#pb402" +class="pageref">402</a>, <a href="#pb403" class="pageref">403</a>, +<a href="#pb406" class="pageref">406</a>; op Chiloë, <a href= +"#pb330" class="pageref">330</a>, <a href="#pb370" class= +"pageref">370</a>, <a href="#pb371" class="pageref">371</a>, <a href= +"#pb395" class="pageref">395</a>, <a href="#pb396" class= +"pageref">396</a>; Nieuw-Zeeland, <a href="#pb575" class= +"pageref">575</a>; in Noord-Amerika, <a href="#pb124" class= +"pageref">124</a>; op San Pedro, <a href="#pb379" class= +"pageref">379</a>; in Siberië, <a href="#pb124" class= +"pageref">124</a>; Vuurland, <a href="#pb281" class="pageref">281</a>, +<a href="#pb318" class="pageref">318</a>, <a href="#pb319" class= +"pageref">319</a>.</p> +<p><b>Wratmeloenen</b> (kanteloepen), <a href="#pb330" class= +"pageref">330</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">X</h3> +<p class="firstpar"><b>Xanthorrhoea</b> (grasboom), <a href="#pb605" +class="pageref">605</a>.</p> +<p><b>Xysticus</b> (herfstdraadspin), <a href="#pb218" class= +"pageref">218</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">Y</h3> +<p class="firstpar"><b>Yam- of broodwortel</b>, <a href="#pb544" class= +"pageref">544</a>.</p> +<p><b>Yanteles</b> (vulk.), <a href="#pb357" class= +"pageref">357</a>.</p> +<p><b>Yaquil</b>, goudmijnen van, <a href="#pb358" class= +"pageref">358</a>.</p> +<p><b>Ysbergen</b>, <a href="#pb250" class="pageref">250</a>, <a href= +"#pb301" class="pageref">301</a>, <a href="#pb333" class= +"pageref">333</a>–335, <a href="#pb339" class="pageref">339</a>, +<a href="#pb340" class="pageref">340</a>.</p> +<p><b>Ysland</b>, landvogels op, <a href="#pb336" class= +"pageref">336</a>.</p> +<p><b>Yucca</b> (Amerik. sierplant), <a href="#pb456" class= +"pageref">456</a>.</p> +<p><b>Yzeren benden</b> (geketende misdadigers in Australië), +<a href="#pb581" class="pageref">581</a>.</p> +<p><b>Yzerkruid</b>, <a href="#pb63" class="pageref">63</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">Z</h3> +<p class="firstpar"><b>Zaden</b>, door de zee vervoerd, <a href= +"#pb611" class="pageref">611</a>, <a href="#pb612" class= +"pageref">612</a>.</p> +<p><b>Zee</b>, insecten op, <a href="#pb214" class="pageref">214</a>; +levende kevers in, <a href="#pb215" class="pageref">215</a>; het +lichten der, <a href="#pb220" class="pageref">220</a>–222.</p> +<p><b>Zee-anemoon</b>, <a href="#pb624" class="pageref">624</a>.</p> +<p><b>Zeeblazen</b>, <a href="#pb624" class="pageref">624</a>.</p> +<p><b>Zeeën</b>, daling van de centrale gedeelten der bodems van +groote, <a href="#pb646" class="pageref">646</a>.</p> +<p><b>Zeehaas</b>, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>, <a href= +"#pb624" class="pageref">624</a>.</p> +<p><b>Zeehorizon</b>, afstand van den <a href="#pb173" class= +"pageref">173</a>.</p> +<p><b>Zeekraai</b>, <a href="#pb614" class="pageref">614</a>.</p> +<p><b>Zeemossen</b>, <a href="#pb30" class="pageref">30</a>, <a href= +"#pb31" class="pageref">31</a>.</p> +<p><b>Zeepboom</b>, <a href="#pb611" class="pageref">611</a>.</p> +<p><b>Zeeraaf</b>, <a href="#pb267" class="pageref">267</a>.</p> +<p><b>Zeeschelpdieren op de Galápagos-Eil.</b>, aantal +oorspronkelijke soorten, <a href="#pb527" class="pageref">527</a>, +<a href="#pb528" class="pageref">528</a>.</p> +<p><b>Zeeschildpadden</b>, <a href="#pb515" class="pageref">515</a>, +<a href="#pb527" class="pageref">527</a>, <a href="#pb617" class= +"pageref">617</a>.</p> +<p><b>Zeeslakken</b>, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>, <a href= +"#pb20" class="pageref">20</a>, <a href="#pb269" class= +"pageref">269</a>, <a href="#pb270" class="pageref">270</a>.</p> +<p><b>Zeewiervelden en hunne fauna</b>, bij Vuurland, <a href="#pb323" +class="pageref">323</a>–326.</p> +<p><b>Zeezaagsel</b> (bijnaam voor zekere watermossen), <a href="#pb30" +class="pageref">30</a>.</p> +<p><b>Zeezwaluw</b>, <a href="#pb24" class="pageref">24</a>, <a href= +"#pb614" class="pageref">614</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb698" +href="#pb698" name="pb698">698</a>]</span></p> +<p><b>Zeezwijntje</b>, zie Cabiai.</p> +<p><b>Zilvermijnen</b>, <a href="#pb430" class="pageref">430</a>, +<a href="#pb466" class="pageref">466</a>, <a href="#pb472" class= +"pageref">472</a>.</p> +<p><b>Zonotrichia matutina</b> (vog.), <a href="#pb78" class= +"pageref">78</a>.</p> +<p><b>Zoölogische gebieden van N.- en Z.-Amerika</b>, <a href= +"#pb178" class="pageref">178</a>–181.</p> +<p><b>Zoöphieten</b>, merkwaardige, <a href="#pb270" class= +"pageref">270</a>–273.</p> +<p><b>Zorillo</b> (Peruaansch stinkdier), <a href="#pb113" class= +"pageref">113</a>.</p> +<p><b>Zoutmeer bij El Carmen</b>, <a href="#pb94" class= +"pageref">94</a>–96.</p> +<p><b>Zoutmeren in Patagonië en Siberië</b>, <a href="#pb96" +class="pageref">96</a>.</p> +<p><b>Zuid-Afrika</b>, groote viervoeters in, <a href="#pb123" class= +"pageref">123</a>, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>.</p> +<p><b>Zuid-Amerika</b>, klimaat enz. van het zuidel. deel van, <a href= +"#pb328" class="pageref">328</a> e. v.; landrijzing, <a href="#pb231" +class="pageref">231</a>.</p> +<p><b>Zuid-Georgië en de Zuid-Shetlands-Eilanden</b>, klimaat enz. +van, <a href="#pb335" class="pageref">335</a>–337.</p> +<p><b>Zuidpool-stroom</b>, invloed der temperatuur van den grooten, +<a href="#pb503" class="pageref">503</a>.</p> +<p><b>Zwaluw-stormvogel</b>, <a href="#pb219" class="pageref">219</a>, +<a href="#pb391" class="pageref">391</a>.</p> +<p><b>Zwanen-Eiland</b>, <a href="#pb602" class="pageref">602</a>.</p> +<p><b>Zwerfblokken</b>, <a href="#pb232" class="pageref">232</a>, +<a href="#pb235" class="pageref">235</a>, <a href="#pb250" class= +"pageref">250</a>, <a href="#pb266" class="pageref">266</a>, <a href= +"#pb334" class="pageref">334</a>, <a href="#pb340" class= +"pageref">340</a>; vervoer door gletschers en ijsbergen, <a href= +"#pb335" class="pageref">335</a>; geograph. breedte en verspreiding, +<a href="#pb335" class="pageref">335</a>. <span class="pagenum">[<a id= +"pb699" href="#pb699" name="pb699">699</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="errata" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="main">Verbeteringen.</h2> +<p class="firstpar transcribernote">De hier aangegeven verbeteringen +zijn in de tekst van deze digitale editie verwerkt.</p> +<div class="table"> +<table> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Blz.</td> +<td valign="top">22 Reg. 8 v.o.</td> +<td valign="top">staat:</td> +<td valign="top">of vogelmest</td> +<td valign="top">lees:</td> +<td valign="top">op vogelmest</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">39 ” 12 v.b.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">wij</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">mij</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">62 ” 15 v.b.</td> +<td valign="top">lees:</td> +<td valign="top">zal ik die gedeelten van mijn dagboek +samenvatten,</td> +<td> </td> +<td> </td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">113 ” 2 v.b.</td> +<td valign="top">staat:</td> +<td valign="top">kimduiking</td> +<td valign="top">lees:</td> +<td valign="top">kimrijzing</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">116 ” 15 v.b.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">die</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">dat</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">118 ” 13 v.o.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">bereikte</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">bereikt</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">121 ” 3 v.b.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">waren</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">zijn</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">183 ” 6 v.o.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">terugkeerden</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">terugkeeren</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">217 ” 4 v.o.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">vlaszijde</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">vloszijde</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">224 ” 16 v.o.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">vertelde hij</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">vertelde mij</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">257 ” 11 v.o.</td> +<td valign="top">lees:</td> +<td valign="top">in de heerschende kleuren zoo in ’t oog sprong, +dat, als</td> +<td> </td> +<td> </td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">266 ” 22 v.o.</td> +<td valign="top">lees:</td> +<td valign="top" lang="en">In some countries where the ground is +covered with a</td> +<td> </td> +<td> </td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">272 ” 9 v.o.</td> +<td valign="top">staat:</td> +<td valign="top">te vinden</td> +<td valign="top">lees:</td> +<td valign="top">vinden</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">296 ” 4 v.o.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">geen</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">een</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">335 ” 19 v.o.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">in het zuiden</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">ten zuiden</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">340 ” 9 v.b.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">den Atlantischen Oceaan</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">de Zuidelijke IJszee</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">348 ” 2 v.b.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">aan</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">aan de</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">350 ” 5 v.o.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">mijn</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">mijnen van</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">377 ” 15 v.b.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">twee</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">eenige</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">386 ” 9 v.b.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">60</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">600</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">409 ” 2 v.o.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">te</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">op</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">410 ” 6 v.b.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">het lage</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">een laag</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">439 ” 16 v.b.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">ontdekte ik</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">ontdekte dit</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">528 ” 18 v.b.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">zijne</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">hier</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">528 ” 19 v.b.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">hier vertegenwoordigd</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">vertegenwoordigd<a id="xd20e20801" name= +"xd20e20801"></a></td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">548 ” 9 v.b.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">golvende</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">golven de</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">605 ” 13 v.o.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">grondslagen</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">grondlagen</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">655 ” 11 v.o.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">werelddeel</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">deel van</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">670 ” 19 v.o.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">omtrek</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">omtrek zag</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">670 ” 12 v.o.</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">geslaagden</td> +<td valign="top">”</td> +<td valign="top">gelaagden</td> +</tr> +</table> +</div> +<p><span class="pagenum">[<a id="pb700" href="#pb700" name= +"pb700">700</a>]</span></p> +</div> +<div id="toc" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="main">Inhoud.</h2> +<p class="firstpar tocChapter"><a href="#darwin">Charles Darwin</a> +5</p> +<p class="tocChapter"><a href="#inleiding">Inleiding</a> 7</p> +<p class="tocChapter"><a href="#voorwoord">Voorwoord van den +Schrijver</a> 9</p> +<p class="tocChapter"><a href="#ch1">Hoofdstuk I.</a></p> +<p class="tocArgument">St.-Jago. De Kaap-Verdische Eilanden 13</p> +<p class="tocChapter"><a href="#ch2">Hoofdstuk II.</a></p> +<p class="tocArgument">Rio de Janeiro 35</p> +<p class="tocChapter"><a href="#ch3">Hoofdstuk III.</a></p> +<p class="tocArgument">Maldonado 61</p> +<p class="tocChapter"><a href="#ch4">Hoofdstuk IV.</a></p> +<p class="tocArgument">Van de Rio Negro naar Bahia Blanca 91</p> +<p class="tocChapter"><a href="#ch5">Hoofdstuk V.</a></p> +<p class="tocArgument">Bahia Blanca 114</p> +<p class="tocChapter"><a href="#ch6">Hoofdstuk VI.</a></p> +<p class="tocArgument">Van Bahia Blanca naar Buenos Aires 147</p> +<p class="tocChapter"><a href="#ch7">Hoofdstuk VII.</a></p> +<p class="tocArgument">Van Buenos Aires naar Santa Fé 168</p> +<p class="tocChapter"><a href="#ch8">Hoofdstuk VIII.</a></p> +<p class="tocArgument">Oost-Banda en Patagonië 193</p> +<p class="tocChapter"><a href="#ch9">Hoofdstuk IX.</a></p> +<p class="tocArgument">De Santa Cruz, Patagonië en de +Falklands-Eilanden 238</p> +<p class="tocChapter"><a href="#ch10">Hoofdstuk X.</a></p> +<p class="tocArgument">Tierra del Fuego of Vuurland 274 <span class= +"pagenum">[<a id="pb701" href="#pb701" name="pb701">701</a>]</span></p> +<p class="tocChapter"><a href="#ch11">Hoofdstuk XI.</a></p> +<p class="tocArgument">De Straat van Magelhaen. Het klimaat der +zuidelijke kusten 313</p> +<p class="tocChapter"><a href="#ch12">Hoofdstuk XII.</a></p> +<p class="tocArgument">Midden-Chili 341</p> +<p class="tocChapter"><a href="#ch13">Hoofdstuk XIII.</a></p> +<p class="tocArgument">Chiloë en de Chonos-Eilanden 369</p> +<p class="tocChapter"><a href="#ch14">Hoofdstuk XIV.</a></p> +<p class="tocArgument">Chiloë en Concepcion.—Eene hevige +aardbeving 393</p> +<p class="tocChapter"><a href="#ch15">Hoofdstuk XV.</a></p> +<p class="tocArgument">Overtocht van de Cordilleras 424</p> +<p class="tocChapter"><a href="#ch16">Hoofdstuk XVI.</a></p> +<p class="tocArgument">Noord-Chili en Peru 455</p> +<p class="tocChapter"><a href="#ch17">Hoofdstuk XVII.</a></p> +<p class="tocArgument">De Galápagos-Archipel 502</p> +<p class="tocChapter"><a href="#ch18">Hoofdstuk XVIII.</a></p> +<p class="tocArgument">Tahiti (of Taïti) en Nieuw-Zeeland 542</p> +<p class="tocChapter"><a href="#ch19">Hoofdstuk XIX.</a></p> +<p class="tocArgument">Australië 580</p> +<p class="tocChapter"><a href="#ch20">Hoofdstuk XX.</a></p> +<p class="tocArgument">Keeling-Eiland.—Koraalvormingen 608</p> +<p class="tocChapter"><a href="#ch21">Hoofdstuk XXI.</a></p> +<p class="tocArgument">Mauritius. Terugkeer naar Engeland 650</p> +<p class="tocChapter"><a href="#maten">Herleiding van eenige in dit +werk voorkomende Engelsche maten en gewichten</a> 683</p> +<p class="tocChapter"><a href="#index">Alphabetisch Register</a> +684</p> +<p class="tocChapter"><a href="#errata">Verbeteringen</a> 699 +<span class="pagenum">[<a id="pb702" href="#pb702" name= +"pb702">702</a>]</span></p> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<p class="firstpar">In de WERELD-BIBLIOTHEEK, NEDERLANDSCHE BIBLIOTHEEK +en daarbuiten zijn voorts verschenen:</p> +<div class="table"> +<table> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="6">VII. GODSDIENST, WIJSBEGEERTE EN +ZEDELEER.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="2"></td> +<td valign="top" class="xd20e21040">Ingen.</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">Cart.</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">Linn.</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">Krb.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">O. U. Ds. H. BAKELS: <span class="ex">Het Nieuwe +Testament voor leeken leesbaar gemaakt</span>, met illustraties naar +Jan Luyken</td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">1.25</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 45/46*. THOMAS CARLYLE: <span class="ex">Over +Helden en Heldenvereering in de Geschiedenis</span> (2e druk)</td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.50</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.65</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.80</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="6">R. CASIMIR: <span class="ex">Beknopte Geschiedenis der +Wijsbegeerte</span></td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 78/80*. I. <span class="ex">Van Thales tot +Kant</span> (geheel omgewerkte 2de druk)</td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.70</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.85</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">1.–</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 86/87*. II. <span class="ex">De Negentiende +Eeuw</span> (in herdruk)</td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.80</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 144/145*. R. W. EMERSON. <span class= +"ex">Vertegenwoordigers der Menschheid</span> (Representatieve Mannen) +met afbeeldingen, vertaling <i>Jb. Mees P. Rzn.</i></td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.50</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.65</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.80</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. W. Prof. G. HEYMANS: <span class="ex">De +Psychologie der Vrouw</span>, onder toezicht van den schrijver uit het +Duitsch overgebracht door <i>J. F. van Hees</i></td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">2.50</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 75/76. THOMAS à KEMPIS: <span class= +"ex">De Navolging van Christus</span>, vert. en Inl. <i>Willem +Kloos</i> (2e druk)</td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.40</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.55</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.70</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 52/53. KERN-MANNOURY: <span class="ex">Het +Boedhisme</span>, 2e vermeerderde druk</td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.40</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.55</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.70</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">N. B. CXI/CXII. C. MEYER: <span class="ex">Het Nieuwe +Leven</span></td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.40</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.55</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.70</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">— <span class= +"pagenum">[<a id="pb703" href="#pb703" name= +"pb703">703</a>]</span></td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="6">VIII. NATUURKUNDE, LAND- EN +VOLKENKUNDE.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. W. PROF. R. K. DUNCAN: <span class="ex">Techniek en +Wetenschap</span>, vertaald en bewerkt naar “<span lang="en">The +Chemistry of Commerce</span>,” door <i>W. C. de Leeuw</i></td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">2.50</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">IDEM, <span class="ex">De Nieuwe Wetenschap</span>, +2de geheel door Dr. <i>C. H. Büchner</i> herziene druk</td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">2.50</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 153/154. S. LEEFMANS: <span class="ex">Kijkjes +in het Natuurleven</span>. Geïllustreerd</td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.40</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.55</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.70</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 99/101. MICHELET: <span class="ex">De +Vogel</span>, <i>Mevr. v. Vloten</i>, met de oorspr. 135 illustr.</td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.60</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.75</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.90</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 54. Dr. H. NABER: <span class="ex">De Ster +van</span> 1572 (Drebbel) met vele ill.</td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.20</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.30</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.40</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 14. Prof. OKAKURA-YOSHISABURO: <span class= +"ex">De Geest van Japan</span></td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.30</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.40</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 13. Prof. HUGO DE VRIES: <span class="ex">Het +Yellowstone Park</span>. <span class="ex">Experimenteele <span class= +"corr" id="xd20e21365" title="Bron: Evolulutie">Evolutie</span></span> +(2e druk)</td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.20</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.40</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="6">XI. +GESCHIEDENIS—OPVOEDING—MAATSCHAPPIJLEER.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">N. B. VIII/X. GERARD BRANDT: <span class="ex">Leven en +bedrijf van Michiel de Ruyter</span>. Bloeml. Prof. <i>Dr. G. +Kalff</i></td> +<td valign="top" colspan="5" class="xd20e21039">(uitverkocht)</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 113/116*. MEVR. CAMPAN: <span class="ex">Marie +Antoinette, herinneringen uit haar leven</span> (geïll.)</td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.90</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">1.05</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">1.20</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Dr. RUDOLPH EISLER: <span class= +"ex">Sociologie</span>. Vertaling <i>Dr. Nico van Suchtelen</i></td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.50</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.65</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.80</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 122/123*. HELEN KELLER: <span class="ex">Mijn +Levensgeschiedenis</span>, met 12 afb.</td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.50</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.65</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.80</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">— <span class= +"pagenum">[<a id="pb704" href="#pb704" name= +"pb704">704</a>]</span></td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">N. B. CXI. NELLIE VAN KOL: <span class= +"ex">Aphorismen</span>, verzameld uit hare geschriften door <i>Johanna +Dorré</i></td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.20</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.30</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.40</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.80</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 141/143. KARL MARX: <span class="ex">Het +Kapitaal</span> deel I (1–3), vertaald door <i>F. van der +Goes</i></td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.60</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.75</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.90</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 3. Michelet, <span class="ex"><a class="pglink" +title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/etext/33719">Martelaren van +Rusland</a></span>, vert. <i>S. J. Bouberg Wilson</i></td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.30</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.40</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 149/150* JEAN JACQUES ROUSSEAU, <span class= +"ex">Emile</span>, 1e deel bewerkt door <i>Is. Querido</i></td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.50</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.65</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.80</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 94/95. JOHN RUSKIN, <span class="ex">Tijd en +Getij</span>, Brieven aan een werkman</td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.40</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.55</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.70</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 23. SALZMANN, <span class="ex">Mierenboekje of +de Opvoeding van Opvoeders</span>. Inleiding <i>Dr. J. H. Gunning</i> +(2e druk)</td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.20</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.30</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.40</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 26/27. SIGHELE, <span class="ex">De Menigte als +Misdadigster</span></td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.40</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.55</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.70</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 34/35. DE TOCQUEVILLE, <span class="ex">Mijn +herinneringen aan den opstand in 1848</span>, <i>S. J. Bouberg +Wilson</i></td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.40</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.55</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.70</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 59/60. H. G. WELLS: <span class="ex">De +Twintigste Eeuw en haar waarschijnlijke ontwikkeling</span></td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.40</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.55</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.70</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">W. B. 104. Dr. C. J. WIJNAENDTS FRANCKEN: <span class= +"ex">Benjamin Franklin</span>, monografie, met portret</td> +<td valign="top" class="xd20e21039">ƒ</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.20</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.30</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">0.40</td> +<td valign="top" class="xd20e21040">—</td> +</tr> +</table> +</div> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<p class="firstpar"></p> +<div class="figure xd20e21653width"><img src="images/back.jpg" alt= +"Oorspronkelijke achterkant." width="470" height="720"></div> +</div> +<div class="transcribernote"> +<h2 class="main">Colofon</h2> +<h3 class="main">Verbeteringen</h3> +<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p> +<table width="75%" summary= +"Overzicht van verbeteringen aangebracht in de tekst."> +<tr> +<th>Bladzijde</th> +<th>Bron</th> +<th>Verbetering</th> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e193">6</a></td> +<td class="width40">bij</td> +<td class="width40">by</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e382">16</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">dat</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e385">16</a></td> +<td class="width40">poney’s</td> +<td class="width40">ponies</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e413">17</a></td> +<td class="width40">bilksemflitsen</td> +<td class="width40">bliksemflitsen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e419">18</a></td> +<td class="width40">honderde</td> +<td class="width40">honderden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e496">22</a></td> +<td class="width40">of</td> +<td class="width40">op</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e526">24</a></td> +<td class="width40">Nodi</td> +<td class="width40">Nodí</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e604">27</a></td> +<td class="width40">duizende</td> +<td class="width40">duizenden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e671">32</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e825">39</a></td> +<td class="width40">wij</td> +<td class="width40">mij</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e836">39</a></td> +<td class="width40">bivouakkeerden</td> +<td class="width40">bivouakeerden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1074">50</a></td> +<td class="width40">I.</td> +<td class="width40">J.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1147">54</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">)</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1211">55</a></td> +<td class="width40">individuen</td> +<td class="width40">individuën</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1235">56</a></td> +<td class="width40">the</td> +<td class="width40">The</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1324">59</a></td> +<td class="width40">sprooi</td> +<td class="width40">prooi</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1386">62</a></td> +<td class="width40">zal ik alleen die gedeelten uit mijn dagboek +beschrijven</td> +<td class="width40">zal ik die gedeelten van mijn dagboek +samenvatten</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1432">66</a></td> +<td class="width40">den</td> +<td class="width40">dan</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1557">71</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1571">72</a></td> +<td class="width40">La-Plata</td> +<td class="width40">La Plata</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1742">79</a></td> +<td class="width40">alléen</td> +<td class="width40">alléén</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1788">80</a></td> +<td class="width40">Ik zie je wel</td> +<td class="width40">Ik-zie-je-wel</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1847">82</a></td> +<td class="width40">savanas</td> +<td class="width40">savana’s</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2097">96</a></td> +<td class="width40">philos.</td> +<td class="width40">Philos.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2140">98</a></td> +<td class="width40">ponchos</td> +<td class="width40">poncho’s</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2192">100</a></td> +<td class="width40">zichzefl</td> +<td class="width40">zichzelf</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2210">101</a></td> +<td class="width40">honderde</td> +<td class="width40">honderden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2213">101</a></td> +<td class="width40">honderde</td> +<td class="width40">honderden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2297">107</a></td> +<td class="width40">corral</td> +<td class="width40">corrál</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2339">111</a></td> +<td class="width40">Na2SO4</td> +<td class="width40">Na<sub>2</sub>SO<sub>4</sub></td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2399">113</a></td> +<td class="width40">kimduiking</td> +<td class="width40">kimrijzing</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2565">116</a></td> +<td class="width40">die</td> +<td class="width40">dat</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2659">118</a></td> +<td class="width40">bereikte</td> +<td class="width40">bereikt</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2696">121</a></td> +<td class="width40">waren</td> +<td class="width40">zijn</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2727">123</a></td> +<td class="width40">bos</td> +<td class="width40">Bos</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2735">123</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">)</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2986">133</a></td> +<td class="width40">streken</td> +<td class="width40">strekken</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3048">134</a></td> +<td class="width40">geliefdkoosd</td> +<td class="width40">geliefkoosd</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3092">135</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">(</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3175">140</a></td> +<td class="width40">bevondt</td> +<td class="width40">bevond</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3230">143</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">”</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3234">143</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">”</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3252">145</a></td> +<td class="width40">was 1537</td> +<td class="width40">1537 was</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3285">148</a></td> +<td class="width40">circa</td> +<td class="width40">Circa</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3471">160</a></td> +<td class="width40">net</td> +<td class="width40">het</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3474">160</a></td> +<td class="width40">ounches</td> +<td class="width40">ounces</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3514">161</a></td> +<td class="width40">éen</td> +<td class="width40">één</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3564">163</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3716">171</a></td> +<td class="width40">Wáarom</td> +<td class="width40">Wáárom</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3759">173</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3837">174</a></td> +<td class="width40">Saten</td> +<td class="width40">Staten</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3859">175</a></td> +<td class="width40">bemérkte</td> +<td class="width40">bemerkte</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3895">177</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3915">178</a></td> +<td class="width40">Ossesmens</td> +<td class="width40">Ossemens</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href= +"#xd20e3939">n.v.t.</a></td> +<td class="width40">N.-America</td> +<td class="width40">N. America</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4032">181</a></td> +<td class="width40">verhuisten</td> +<td class="width40">verhuisden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4060">183</a></td> +<td class="width40">individuen</td> +<td class="width40">individuën</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4086">183</a></td> +<td class="width40">terugkeerden</td> +<td class="width40">terugkeeren</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4091">184</a></td> +<td class="width40">Voor zoover</td> +<td class="width40">Voorzoover</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4096">184</a></td> +<td class="width40">capybaras</td> +<td class="width40">capybara’s</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4118">184</a></td> +<td class="width40">capybaras</td> +<td class="width40">capybara’s</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4125">185</a></td> +<td class="width40">yards</td> +<td class="width40">yard</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4203">190</a></td> +<td class="width40">haddend</td> +<td class="width40">hadden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4252">194</a></td> +<td class="width40">Aiers</td> +<td class="width40">Aires</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4273">196</a></td> +<td class="width40">gast</td> +<td class="width40">gastheer</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4315">198</a></td> +<td class="width40">Munitz</td> +<td class="width40">Muniz</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4377">199</a></td> +<td class="width40">natas</td> +<td class="width40">nata’s</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4414">201</a></td> +<td class="width40">valleiën</td> +<td class="width40">valleien</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4455">205</a></td> +<td class="width40">uiteind</td> +<td class="width40">uiteinde</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4552">213</a></td> +<td class="width40">schijven</td> +<td class="width40">schrijven</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4623">215</a></td> +<td class="width40">;</td> +<td class="width40">)</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4692">216</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">alle.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4727">217</a></td> +<td class="width40">vlaszijde</td> +<td class="width40">vloszijde</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4755">218</a></td> +<td class="width40">.</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4837">220</a></td> +<td class="width40">)</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4852">220</a></td> +<td class="width40">phosporesceerend</td> +<td class="width40">phosphoresceerend</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4926">224</a></td> +<td class="width40">hij</td> +<td class="width40">mij</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4937">225</a></td> +<td class="width40">guanacos</td> +<td class="width40">guanaco’s</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4944">226</a></td> +<td class="width40">guanacos</td> +<td class="width40">guanaco’s</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4947">226</a></td> +<td class="width40">guanacos</td> +<td class="width40">guanaco’s</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4952">226</a></td> +<td class="width40">guanacos</td> +<td class="width40">guanaco’s</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4957">227</a></td> +<td class="width40">guanacos</td> +<td class="width40">guanaco’s</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4966">228</a></td> +<td class="width40">zij zij</td> +<td class="width40">zij</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5031">230</a></td> +<td class="width40">honderde</td> +<td class="width40">honderden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5057">232</a></td> +<td class="width40">voervoeter</td> +<td class="width40">viervoeter</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5080">233</a></td> +<td class="width40">Machrauchenia</td> +<td class="width40">Macrauchenia</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5092">233</a></td> +<td class="width40">guanacos</td> +<td class="width40">guanaco’s</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5118">235</a></td> +<td class="width40">Bering-Straat</td> +<td class="width40">Behring-Straat</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5195">241</a></td> +<td class="width40">guanacos</td> +<td class="width40">guanaco’s</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5235">245</a></td> +<td class="width40">guanacos</td> +<td class="width40">guanaco’s</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5302">250</a></td> +<td class="width40">guanacos</td> +<td class="width40">guanaco’s</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5324">252</a></td> +<td class="width40">Sond</td> +<td class="width40">Sound</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5339">252</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5365">254</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5389">257</a></td> +<td class="width40">heuvelhellingen weidden, zij zich op verren afstand +als</td> +<td class="width40">in de heerschende kleuren zoo in ’t oog +sprong, dat, als</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5425">259</a></td> +<td class="width40">als</td> +<td class="width40">dan</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5556">266</a></td> +<td class="width40">In sommige streken, waar de grond bedekt is met +eene</td> +<td class="width40">In some countries where the ground is covered with +a</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5569">266</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">”</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5675">269</a></td> +<td class="width40">Brevipenes</td> +<td class="width40">Brevipennes</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href= +"#xd20e5695">n.v.t.</a></td> +<td class="width40">individuen</td> +<td class="width40">individuën</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5702">270</a></td> +<td class="width40">Zöophieten</td> +<td class="width40">Zoöphieten</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5732">271</a></td> +<td class="width40">enkelvoedig</td> +<td class="width40">enkelvoudig</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5742">272</a></td> +<td class="width40">individuen</td> +<td class="width40">individuën</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5745">272</a></td> +<td class="width40">te vinden</td> +<td class="width40">vinden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5748">272</a></td> +<td class="width40">individuen</td> +<td class="width40">individuën</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5753">273</a></td> +<td class="width40">ouder-individuen</td> +<td class="width40">ouder-individuën</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5770">274</a></td> +<td class="width40">Succes</td> +<td class="width40">Success</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5782">275</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5866">282</a></td> +<td class="width40">Winter’sbast</td> +<td class="width40">Winter’s-bast</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5886">283</a></td> +<td class="width40">guanacos</td> +<td class="width40">guanaco’s</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5989">288</a></td> +<td class="width40">”—</td> +<td class="width40">,”</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5992">288</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6109">296</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6112">296</a></td> +<td class="width40">geen</td> +<td class="width40">een</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6213">306</a></td> +<td class="width40">ge-gegaan</td> +<td class="width40">gegaan</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6232">307</a></td> +<td class="width40">individuen</td> +<td class="width40">individuën</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6576">325</a></td> +<td class="width40">.</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6804">331</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6855">333</a></td> +<td class="width40">and</td> +<td class="width40">en</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6858">333</a></td> +<td class="width40">Cummin</td> +<td class="width40">Cummins</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6871">333</a></td> +<td class="width40">éen</td> +<td class="width40">één</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6883">334</a></td> +<td class="width40">Génève</td> +<td class="width40">Genève</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6913">335</a></td> +<td class="width40">in het</td> +<td class="width40">ten</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6938">336</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6966">338</a></td> +<td class="width40">ontdooiïng</td> +<td class="width40">ontdooiing</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6979">338</a></td> +<td class="width40">Ossements</td> +<td class="width40">Ossemens</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7002">339</a></td> +<td class="width40">Pyreneën</td> +<td class="width40">Pyreneeën</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7014">340</a></td> +<td class="width40">Génève</td> +<td class="width40">Genève</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7019">340</a></td> +<td class="width40">den Atlantischen Oceaan</td> +<td class="width40">de Zuidelijke IJszee</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7075">343</a></td> +<td class="width40">op</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7143">347</a></td> +<td class="width40">sous</td> +<td class="width40">saus</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7172">348</a></td> +<td class="width40">aan</td> +<td class="width40">aan de</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7175">348</a></td> +<td class="width40">duizende</td> +<td class="width40">duizenden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7184">349</a></td> +<td class="width40">volmaakste</td> +<td class="width40">volmaaktste</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7214">350</a></td> +<td class="width40">mijn</td> +<td class="width40">mijnen van</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7240">351</a></td> +<td class="width40">VI</td> +<td class="width40">IV</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7275">353</a></td> +<td class="width40">bereiken</td> +<td class="width40">bereikten</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7350">357</a></td> +<td class="width40">wanneer</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7523">368</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">dat</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7565">371</a></td> +<td class="width40">oorlogschip</td> +<td class="width40">oorlogsschip</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7615">376</a></td> +<td class="width40">tertiar</td> +<td class="width40">tertiair</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7638">377</a></td> +<td class="width40">twee</td> +<td class="width40">eenige</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7769">386</a></td> +<td class="width40">60</td> +<td class="width40">600</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7783">386</a></td> +<td class="width40">individuen</td> +<td class="width40">individuën</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8126">405</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8131">405</a></td> +<td class="width40">trachten</td> +<td class="width40">trachtten</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8149">407</a></td> +<td class="width40">mij</td> +<td class="width40">bij</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8168">409</a></td> +<td class="width40">te</td> +<td class="width40">op</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8173">410</a></td> +<td class="width40">het lage</td> +<td class="width40">een laag</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8178">410</a></td> +<td class="width40">puinroopen</td> +<td class="width40">puinhoopen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8188">411</a></td> +<td class="width40">losbarstten</td> +<td class="width40">losbarsten</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8203">411</a></td> +<td class="width40">duizende</td> +<td class="width40">duizenden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href= +"#xd20e8211">n.v.t.</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">”</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8671">439</a></td> +<td class="width40">ik</td> +<td class="width40">dit</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8678">439</a></td> +<td class="width40">guanacos</td> +<td class="width40">guanaco’s</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8813">452</a></td> +<td class="width40">.</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8991">464</a></td> +<td class="width40">duizende</td> +<td class="width40">duizenden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9082">469</a></td> +<td class="width40">guanacos</td> +<td class="width40">guanaco’s</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9095">470</a></td> +<td class="width40">wanneer</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9189">478</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9198">478</a></td> +<td class="width40">duitsche</td> +<td class="width40">Duitsche</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9214">478</a></td> +<td class="width40">onspringt</td> +<td class="width40">ontspringt</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9285">484</a></td> +<td class="width40">)</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9290">484</a></td> +<td class="width40">guanacos</td> +<td class="width40">guanaco’s</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9297">484</a></td> +<td class="width40">guanacos</td> +<td class="width40">guanaco’s</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9434">493</a></td> +<td class="width40">oorlogschip</td> +<td class="width40">oorlogsschip</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9444">493</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9464">494</a></td> +<td class="width40">heeten</td> +<td class="width40">geheeten</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9476">495</a></td> +<td class="width40">minden</td> +<td class="width40">midden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9486">496</a></td> +<td class="width40">:</td> +<td class="width40">;</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9530">500</a></td> +<td class="width40">Duluvium</td> +<td class="width40">Diluvium</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9631">507</a></td> +<td class="width40">zou</td> +<td class="width40">zoo</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9645">508</a></td> +<td class="width40">er van</td> +<td class="width40">ervan</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9675">510</a></td> +<td class="width40">natuurphilosopische</td> +<td class="width40">natuurphilosophische</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9776">513</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9830">514</a></td> +<td class="width40">ornithloog</td> +<td class="width40">ornitholoog</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9855">515</a></td> +<td class="width40">individuen</td> +<td class="width40">individuën</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9861">515</a></td> +<td class="width40">individuen</td> +<td class="width40">individuën</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9925">516</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9972">519</a></td> +<td class="width40">koste</td> +<td class="width40">kostte</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9978">520</a></td> +<td class="width40">vermelden</td> +<td class="width40">vermeldden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e10055">523</a></td> +<td class="width40">individuen</td> +<td class="width40">individuën</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e10076">525</a></td> +<td class="width40">individuen</td> +<td class="width40">individuën</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e10128">527</a></td> +<td class="width40">individuen</td> +<td class="width40">individuën</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e10172">528</a></td> +<td class="width40">zijne</td> +<td class="width40">hier</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e10176">528</a></td> +<td class="width40">hier</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e10246">530</a></td> +<td class="width40">omiskenbaar</td> +<td class="width40">onmiskenbaar</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e10280">533</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">)</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e10431">537</a></td> +<td class="width40">individuen</td> +<td class="width40">individuën</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e10482">541</a></td> +<td class="width40">individuen</td> +<td class="width40">individuën</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e10561">548</a></td> +<td class="width40">golvende</td> +<td class="width40">golven de</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e10564">548</a></td> +<td class="width40">stelle</td> +<td class="width40">stille</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e10648">557</a></td> +<td class="width40">hen</td> +<td class="width40">hem</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e10661">559</a></td> +<td class="width40">platte land</td> +<td class="width40">platteland</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e10683">560</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">dat</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e10700">561</a></td> +<td class="width40">over zeilen</td> +<td class="width40">overzeilen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e10814">570</a></td> +<td class="width40">overeekwam</td> +<td class="width40">overeenkwam</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e11007">585</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">dat</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e11031">585</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">”</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e11090">592</a></td> +<td class="width40">Wals</td> +<td class="width40">Walls</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e11140">594</a></td> +<td class="width40">individuen</td> +<td class="width40">individuën</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e11152">594</a></td> +<td class="width40">individuen</td> +<td class="width40">individuën</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e11166">594</a></td> +<td class="width40">waterraten</td> +<td class="width40">waterratten</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e11233">600</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">van</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e11352">605</a></td> +<td class="width40">grondslagen</td> +<td class="width40">grondlagen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e11419">611</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e11464">612</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">”</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e11504">613</a></td> +<td class="width40">éen</td> +<td class="width40">één</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e11650">623</a></td> +<td class="width40">individuen</td> +<td class="width40">individuën</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e11773">626</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e11815">627</a></td> +<td class="width40">Tuamoto-Archipel</td> +<td class="width40">Tuamotu-Archipel</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e11904">634</a></td> +<td class="width40">watervlake</td> +<td class="width40">watervlakte</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e11969">639</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href= +"#xd20e12097">n.v.t.</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e12135">651</a></td> +<td class="width40">wel gevulde</td> +<td class="width40">welgevulde</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e12205">655</a></td> +<td class="width40">werelddeel</td> +<td class="width40">deel van</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e12238">658</a></td> +<td class="width40">Beaton’s</td> +<td class="width40">Beatson’s</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e12251">658</a></td> +<td class="width40">alles</td> +<td class="width40">alle</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e12320">661</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e12440">670</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">zag</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e12455">670</a></td> +<td class="width40">geslaagden</td> +<td class="width40">gelaagden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e12458">670</a></td> +<td class="width40">der</td> +<td class="width40">de</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e12700">683</a></td> +<td class="width40">m.</td> +<td class="width40">m. per uur.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e20801">699</a></td> +<td class="width40">.</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e21365">703</a></td> +<td class="width40">Evolulutie</td> +<td class="width40">Evolutie</td> +</tr> +</table> +</div> +</div> + +<div>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 33764 ***</div> +</body> +</html> + |