diff options
Diffstat (limited to '35219-8.txt')
| -rw-r--r-- | 35219-8.txt | 2643 |
1 files changed, 2643 insertions, 0 deletions
diff --git a/35219-8.txt b/35219-8.txt new file mode 100644 index 0000000..c3c2351 --- /dev/null +++ b/35219-8.txt @@ -0,0 +1,2643 @@ +The Project Gutenberg EBook of Korte beschrijving van Leiden, by +Jacobus Marinus Everhardus Dercksen + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Korte beschrijving van Leiden + wegwijzer voor vreemdeling en stadgenoot + +Author: Jacobus Marinus Everhardus Dercksen + +Release Date: February 8, 2011 [EBook #35219] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK KORTE BESCHRIJVING VAN LEIDEN *** + + + + +Produced by The Online Distributed Proofreading Team at +http://www.pgdp.net + + + + + + +----------------------------------------------------------------+ + | | + | OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER: | + | | + | De tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele, | + | verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te | + | moderniseren. | + | | + | Bladzijde-nummering is verwijderd. Afgebroken woorden aan het | + | einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. | + | | + | Overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn | + | gecorrigeerd. Variaties in spelling zijn behouden. | + | | + | In het origineel cursieve tekst is weergegeven als _cursief_. | + | Vette tekst is weergegeven als #vet#. In het origineel | + | uitgespatiëerde tekst is weergeven als ~uitgespatiëerd~. | + | | + | Aan het eind van het boek volgt een overzicht van de | + | aangebrachte correcties. | + | | + +----------------------------------------------------------------+ + + +KORTE BESCHRIJVING VAN LEIDEN. + + +BOEK- EN STEEN-DRUKKERIJ VAN DE BREUK & SMITS. + + + + + KORTE BESCHRIJVING VAN LEIDEN. + + + WEGWIJZER VOOR VREEMDELING EN STADGENOOT. + + DOOR + + J. M. E. DERCKSEN. + + + MET EEN NIEUWEN PLATTEGROND DER STAD + en eene aanwijzing harer openbare gebouwen en inrichtingen. + + [Decoratieve illustratie] + + + LEIDEN, + DE BREUK & SMITS. + 1874. + + + + +_Leiden._ Wat is _Leiden_? Vraag het aan verschillende personen +van onderscheidene geaardheid en vorming en het antwoord zal even +verschillend wezen als die geaardheid en vorming zijn. Richt gij die +vraag tot den statisticus, hij zal u antwoorden: het is eene stad +in het koninkrijk der _Nederlanden_, provincie _Zuid-Holland_, welker +oppervlakte ongeveer tweehonderd bunders beslaat, gelegen aan den Rijn, +op drie uren gaans afstand van _'s-Gravenhage_, vijf uren van _Haarlem_, +evenzooveel van _Rotterdam_ en acht uren van _Amsterdam_; zij bezit +bijna veertig duizend inwoners, waarvan er zooveel tot het vrouwelijk +en zooveel tot het mannelijk geslacht behooren; terwijl u met +nauwkeurigheid wordt opgegeven welke godsdienstige meeningen die +ingezetenen, door doop, belijdenis, of andere middelen van introductie +in eenig kerkgenootschap, geacht worden te belijden, waarbij slechts +een twintigtal worden uitgezonderd die er rond voor zijn uitgekomen, +dat zij er te dien aanzien geene voorkeur op nahouden. Als bronnen van +bestaan en welvaart zullen worden genoemd: de laken-, grein-, saai-, +deken- en wollengarenfabrieken, de boter- en kaashandel, de ijzer- en +katoen-industrie en--'t laatst maar niet het minst--het voortdurend +bestaan eener hoogeschool, welke niet slechts een aantal jongelieden uit +de aanzienlijkste en rijkste familiën des lands daarheen lokt, maar ook +de voor het onderwijs noodzakelijke hoogleeraren, op éene uitzondering +na, daar hunne woonplaats doet vestigen. En vraagt gij nu aan de zooeven +genoemde jongelieden: wat is _Leiden_? Het antwoord zal vol geestdrift +klinken: het is de woonstede der Alma Mater, die niet slechts haren +kinderen de volle moederborst der wetenschap aanbiedt, maar er +nevens--wij zeggen niet bovendien--hun genoegzame gelegenheid laat om +zich van de bedoelde borst te spenen en den beker der vreugde aan de +jeugdige lippen te brengen. Voor hen is die stad het tooneel, waarop +het schoonst bedrijf huns levens, in schier onbeperkte vrijheid, wordt +afgespeeld, en wanneer ook zij in de statistieke bijzonderheden der +grootte van schier tweehonderd bunders en de drie uren afstands van +_Den Haag_ belang stellen, dan dient de eerste om, eens voorgoed, uit +te maken dat dit bundertal te weinig ruimte heeft voor een Leidsch +student, en de laatste om daaraan de gevolgtrekking te kunnen +vastknoopen dat »de vrijster van de buren"--gelijk HUYGENS de residentie +noemt--eigenlijk voor hen niets dan de _succursaal_ der bloeiende +academiestad is. Hebben de beide eerstondervraagden slechts weinige +oogenblikken met het geven van hun antwoord gewacht, niet zoo spoedig +is dat van den oudheidkundige gereed. Hij, gewoon nauwkeurig te wikken +en te wegen, verklaart het voor waarschijnlijk dat _Leiden_ is het +_Lugdunum Batavorum_, waarvan reeds PTOLEMÆUS, in de tweede eeuw na +CHRISTUS' geboorte, gewag maakt, en nu moge hij er bescheiden bijvoegen +niet te weten wanneer en door wien dit _Lugdunum_ werd aangelegd, het is +hem genoeg uit het reisboek van Keizer ANTONINUS en het oude kaartboek, +door Keizer THEODOSIUS gebruikt, het feit bevestigd te zien dat dit +_Lugdunum_ lag waar thans _Leiden_ gelegen is, dat men »vandaar op- of +omtrent de uitwatering van den Rijn in de Noordzee gereisd" en zich +verplaatst heeft op het Praetorium Agrippinae (later _Roomburg_), +het wapenhuis der Romeinen; vandaar op Matilone (het tegenwoordige +_Koudekerk_), op Albiniana (_Alphen_) en verder over Nigropullo +(_Oudewater_) naar _Utrecht_ en _Gelderland_. Reken hier echter niet +op de eenstemmigheid welke gij bij de statistici en studenten hebt +aangetroffen. Reeds hoort gij toch een ander broeder uit hetzelfde gild +uitroepen, dat de stichting van den wachttoren der Romeinen al even +onbewezen is als die van het Forum Hadriani (_Voorburg_) door Koning +ELINUS, en zoo ge, een beroep doende op de hoogte van _Leidens_ burg en +het ringvormige gebouw daarop, nog waagt van den Romeinschen oorsprong +der stad te reppen, men zal u eenvoudig naar soortgelijke hoogten in +_Nederland_ verwijzen en uw krijgshaftigen wachttoren tot eenen +eenvoudigen Germaanschen vluchtheuvel doen afdalen. + +Maar reeds acht gij, waarde lezer of lieve lezeres, de vraag waarmede +ik dit boekske aanving, zooal niet te uwen genoege, dan toch voor +zooverre beantwoord, als met het bijzondere doel waarmede dit werkje +geschreven is wenschelijk kan geacht worden; want--de titel heeft +het u reeds gezegd--het is mij noch om dorre statistieke cijfers, +noch om de schildering van het academieleven, noch om het leveren eener +oudheidkundige verhandeling te doen, wanneer ik de pen opneem, om u het +een en ander mede te deelen over de stad mijner inwoning. Wat ik wil? +Het is niet anders dan u, gelijk men dat een vriend doet, afhalen aan +het station van den Hollandschen spoorweg, u daar verwelkomen en met u, +in den geest, het _Leiden_ der negentiende eeuw doorwandelen, om u op +het vele goede en schoone, dat daarin gevonden wordt, opmerkzaam te +maken, nu en dan den indruk van het heden afwisselende door herdenken +aan het verleden, waartoe zoo menig gedeelte der stad ons +onwederstaanbaar uitlokt. + +Ik neem dus aan dat een »felle salamander" u langs de »tweelingslijn" +van den zooeven genoemden spoorweg naar of liever bij _Leiden_ heeft +overgebracht en ik haast mij, na mijn beleefdste buiging voor u gemaakt +te hebben, met u een blik te slaan op het niet weelderige maar toch nog +voldoende stationsgebouw, waarna wij _sain et sauf_ heentreden door een +_cordon_ van pakjesdragers wier »wegwijzen, wegwijzen, Mijnheer!" u, +naar ik mij vlei, koel laat, overtuigd als gij zijt, dat gij hunne hulp +niet behoeft, waar ik mij de eere heb voorbehouden u de oude sleutelstad +binnen te leiden. Het eerste wat echter reeds vooraf aanspraak maakt op +onze opmerkzaamheid is het ter linkerzijde gelegene »Zomerzorg", het +vriendelijk plekje gronds, waar de ruime zaal en de warme kachel u te +midden van sneeuw, wind en regen, des winters--waar het weelderige groen +en verkwikkende lommer u des zomers zachtkens henen trekken. Toch zullen +wij er thans niet binnengaan, maar vervolgen wij onzen weg en slaan ter +linkerzijde den blik op eenige kleinere gelegenheden tot verversching +en gebruik van geestrijke vochten, waaronder Zomerlust en Eigenzorg +verdienen genoemd te worden. Ter rechter vraagt het opschrift »de +Haverzaklaan" onze aandacht en voert ons al aanstonds in de verbeelding +naar den tijd van _Leidens_ beleg, toen het daarnevens gelegen erf voor +een zak haver verkocht werd, terwijl onlangs eenige zakken guldens +noodig bleken om dezelfde eigendomsoverdracht te verkrijgen. Treedt gij +nu verder met mij voort naar de plek, waar eene breede ijzeren brug een +viertal onooglijke en onmogelijke leeuwtjes draagt, dan ziet gij rechts +het standbeeld van den grooten BOERHAVE, den wereldberoemden Hoogleeraar +aan _Leidens_ schitterende Hoogeschool: eene waardige, krachtige, +ernstige figuur, geplaatst op een voetstuk, waarin met zijn naam, de +dagteekening en plaats zijner geboorte en die van zijn overlijden staan +gegrift. Geen enkel woord van lof, geene vleiende benaming vergezelt +die eenvoudige woorden. Zij waren dan ook overbodig waar sprake was van +vereering eens mans, omtrent wien de overlevering verhaalt dat, in een +tijd toen het postwezen nog in een primitieven staat van ontwikkeling +verkeerde, een brief geadresseerd »Aan BOERHAVE, in _Europa_" behoorlijk +aan 's mans woning bezorgd werd, en zij waren onwenschelijk waar de +gedenksteen moest getuigen van hem, die het _Simplex sigillum veri_ tot +devies en randschrift van zijn geslachtswapen gekozen had. Daar was dan +ook eene schoonere hulde aan 's mans nagedachtenis te brengen dan die +van brallende opschriften of hoogdravende redevoeringen. En die werd +gebracht. Zij staat, niet in steen gebeiteld, maar uit steen en hout +opgetrokken, achter zijn standbeeld, in dat academisch ziekenhuis, dat, +bestemd tot heul en troost der lijdende menschheid, toch ook--ja niet +het minst--bestemd is om het clinisch onderwijs te bevorderen, waarvan +BOERHAVE hier te lande de schepper mag genoemd worden. Het is een +grootsch en statig gebouw, wel niet zoo fraai als hetgeen in vroegere +eeuwen werd tot stand gebracht, maar toch minder smakeloos, dan wij +sedert jaren gewoon zijn te zien verrijzen. Wilt gij het bezichtigen, de +welwillende en ijverige directeur zal het u wellicht vergunnen; hoewel +uit den aard der zaak die vergunningen uitzonderingen moeten blijven +op den algemeenen regel dat een gebouw aan krankenverpleging gewijd +geen museum, nog minder eene publieke vermakelijkheid is. Wordt u het +binnentreden veroorloofd, gij zult dan verbaasd staan over die ruime +gangen, luchtige ziekenkamers en welingerichte leerzalen, en tevens +het fraaie uitzicht bewonderen dat u uit menig vertrek verleend wordt. +Zijt gij een man van 't vak gij zult met waardeering opmerken hoe alles +wat de wetenschap, niet het minst die der chirurgie, behoeft, daar op +onbekrompen wijze is aangebracht; hoe het gedeelte voor besmettelijke +ziekten bestemd op doelmatige wijze van het andere voor gewone lijders +ingericht is afgescheiden; hoe het snel en voortreffelijk bereiden der +geneesmiddelen verzekerd wordt door eene goedgeordende apotheek, +verbonden aan een ruw en een chemisch laboratorium welker reusachtige +toestellen door stoomkracht in beweging gebracht aan de eischen der +_pharmacie_ in haren ruimsten omvang beantwoorden; en wanneer gij tot de +groote keuken, met hare insgelijks door stoom verwarmde kooktoestellen +afdaalt en daar een oogenblik verblijft, om er de talrijke bevelen aan +te hooren, welke daar onmiddellijk worden ten uitvoer gebracht, dan +begrijpt gij dat ook voor de reconvalescenten en voor hen wier ziekte +eene goede voeding noodzakelijk maakt in behoorlijke mate wordt gezorgd; +ja gij zult er wellicht langer willen verblijven dan wij, die, hoewel +met waardeering van al hetgeen daar ten behoeve der lijders gedaan +wordt, weder naar de frissche lucht verlangen, en, na deze schoone +inrichting te hebben verlaten, onze blikken wenden naar het gebouw +uit hout opgetrokken, tegenover BOERHAVE'S standbeeld. Het ziet er +vriendelijk uit met zijn ijzeren hek en ruime veranda, omgeven door hoog +opgaand geboomte, welig gazoen en keurige bloemperken, doorsneden met +breede wandeldreven. Menig genoeglijk oogenblik wordt daar gesmaakt, +niet het minst wanneer de tent, welke gij daar ziet, gevuld wordt met +het orchest, waarvoor zij bestemd is, en een heir van tonen uitzendt +naar de boschjes en in den omtrek, teruggekaatst door het singelwater +aan welks breede kom het gebouw gelegen is. Wij zijn hier in de +zomersociëteit Amicitia, de plek waar _Leidens_ ~beau monde~ zich bij +feestelijke gelegenheden in vrij grooten getale vergadert; een getal dat +zeker heelwat grooter zou wezen als eene betrekkelijk hooge contributie +daartegen geen overwegend bezwaar in den weg leide. + +En nu voorwaarts, de Steenstraat op, waar ter linkerzijde de +Sint-Aagtenstraat u aan het vroeger hier gestaan hebbende +Sint-Agathaklooster en ter rechterzijde het Sint-Salvatorshofje u +aan den weldadigheidszin onzer voorvaderen herinnert. Wij zullen de +laatste soort van stichtingen dikwijls op onzen weg kunnen aanwijzen, +hoewel ik niet durf beloven dit steeds te zullen doen, daar allen, hoe +belangrijk om den goeden geest der menschenliefde te kunnen bewonderen, +welke onze natie onderscheidt, het toch niet genoegzaam zijn om eene +aanduiding--veelmin eene beschrijving--te rechtvaardigen, in een werkje +dat geene uitvoerige stedebeschrijving--slechts een wegwijzer heeten +mag. + +Wij houden ons dus ook bij dit hofje niet langer op en zien al +spoedig de ruime Beestenmarkt, welke _Leiden_, als in het hart van het +beemdrijke Rijnland gelegen, behoeft, om plaats te verleenen aan het +groot getal runderen, schapen en ander vee, dat daar ter plaatse tot een +druk marktverkeer aanleiding geeft. Iets verder gaande vinden wij ter +rechterzijde de Klei- of Galgstraat aan welker einde wij het eenvoudig, +maar toch behaaglijk koepeldak en torentje der Morschpoort ontwaren. +Gaarne zouden wij die straat willen binnentreden indien de kazerne der +infanterie aan het eind daarvan gelegen of de zich daarnevens bevindende +stadstimmerwerf de moeite der bezichtiging beloonden. Dit echter niet +het geval zijnde slaan wij liever links af, en gaan, ter plaatse waar +vroeger de Haarlemmer, duitjes- of blauwe poort stond, de breede brug +over, ons voerende naar de Paardensteeg, welke wij doorgaan, om daarna +op de aan het eind daarvan gelegene Borstelbrug een oogenblik stil te +staan en het schoone uitzicht te genieten dat zich hier aan ons oog +vertoont. De Rijn--want waarlijk wij hebben hier met + + "den grootvorst van _Europa's_ stroomen"[1] + +te doen, dien de Leidenaars hier ter plaatse echter + + "den schurkennaam van Galgewater geven"[2]-- + +de Rijn dan, stroomt onder deze brug door, ter rechterzijde langs de +pasgenoemde timmerwerf en kazerne, het vriendelijke Oranjelust, de zwem- +en badinrichting Rijnzicht, de Vink en het Haagsche Schouw, om bij +Katwijks sluizen kalm en waardig een leven te eindigen niet verre van +_Schafhausens_ waterval krachtig, schitterend en bruischend begonnen; +ter linkerzijde zich bij Boommarkt en Apothekersdijk uitstrekkende langs +die boomrijke oevers welke zoo jammerlijk ontsierd worden door het aan +het water gelegen schoolgebouw, dat, ten blijke van gemeenteraadlijke +willekeur, een groot gedeelte eener vriendelijke gracht in eene nauwe +straat herschiep en ons voor het oogenblik belet een klein huis te +beschouwen, welks inhoud even schitterend is als het uitwendige +eenvoudig, schier onooglijk, kan geheeten worden. Daar toch bevindt zich +het munt- en penningkabinet der Hoogeschool en vindt de geschiedvorscher +het spoor van vergane geslachten, de _numismaticus_ bevrediging eener +zucht tot genot en aanleiding tot eene studie, welker voorstanders hoe +langer hoe meer tot de zeldzaamheden gaan behooren. 't Is dan ook +eigenlijk maar het achtergebouw van 't Museum van oudheden, dat wij +wanneer we het Kort Rapenburg over en de Breedestraat zijn opgegaan, ter +linkerzijde tegenover de Papengracht aantreffen. Daar vindt gij een +schat van overblijfselen uit den grijzen voortijd, met moeite verkregen, +met onvermoeide wetenschappelijke werkzaamheid beschouwd, met zorg +bewaard en gerangschikt. Als gij er binnentreedt gaat u eene huivering +van eerbied en ontzag door de leden. Datgene wat voorgeslachten van +onderscheiden aanleg en ontwikkeling heeft gediend in huis en veld, +vrede en krijg, grootheid en armoede, vrijheid en slavernij, leven en +dood, als voorwerpen der vreeze of der vereering, dat alles vindt gij +hier bij elkander, onder één dak, geschift, geordend, geboekt door de +hand dier machtige wetenschap, dier ontzagwekkende critiek, welke als +het ware de dooden oproept, om in metaal, hout of steen te verhalen, wat +zij verricht, gedacht, geloofd, gevreesd, misdaan hebben. Daar sluimert +in ruste het offermes des priesters naast de spade des landmans, het +gevreesde afgodsbeeld bij de aarden waterkruik, de werpspiets des +Germaans nevens den Romeinschen mijlsteen van de legioenen der Caesaren. +_Pompeji_ en _Herculanum_ zijn er vertegenwoordigd en spreken van den +vuurbrakenden Vesuvius, die zijne vlammen hoog doet opstijgen in +_Napels'_ blauwe lucht en zijn lava rommelend, kokend en ziedend over +steden en dorpen, straten en velden, hutten en paleizen uitstort. +_Egypte_, het land van Isis en Osiris, moest er zijne doodkisten met +hiëroglyphen bedekt aan afstaan en wat meer zegt de gebalsemde lijken +van de machtige dienaars zijner schier almachtige Pharaonen. Zij, +toevertrouwd met bijna vorstelijke praal aan de steenen wanden der +pyramide, welke zij zich als hunne laatste rustplaats hadden gedacht, +hebben niet kunnen beletten dat hun gebeente is overgevoerd naar verre +gewesten en dat zij, bij name genoemd, worden overgeleverd aan de +blikken eener onverschillige, niet altijd bescheidene en eerbiedige +menigte. Daartoe behoort gij voorzeker niet, mijn lezer of lezeres. Het +»sic transit gloria mundi" ruischt u hier te welsprekend tegen, dan dat +gij het wagen zoudt met oneerbiedige luchthartigheid of onbetamelijken +spot hen te naderen, die daar, verre van hun geboortegrond, den langen +slaap des doods slapen; want ook uit die gesloten mond klinkt een woord +en uit die ledige lijkkist een stemme, die u toeroept: »het is den +mensch gezet eenmaal te sterven." + +[1] Borger, Aan den Rijn. + +[2] Beets, De maskerade. + +»Maar," hoor ik mij toeroepen, »mijnheer de auteur? Is dat nu eene +manier om ons te _Leiden_ een aangenamen dag te bezorgen? Wie praat +er toch van den dood, wanneer hij voor zijn pleizier uit is?" + +Vergeef mij, lezer of lezeres, zoo ik u onaangenaam aandeed; maar wijt +dit in de eerste plaats niet aan mij. Mij dunkt dat er weinig kans +is, om hetzij hier, hetzij elders, in eenige plaats van ons vaderland, +ja in de geheele wereld, waar wij weten dat menschengeslachten geleefd +hebben, den voet te zetten, zonder de kans te hebben dat een ernstig +»~memento mori~" ons op de eene of andere wijze voor den geest komt. +Wij moeten ons dus aan dat denkbeeld maar zoogoed mogelijk zien te +gewennen. Wat de mummies der Egyptenaren betreft zij behoeven u +echter niet langer ernstig of somber te stemmen; want reeds verlaten +wij het eerbiedwekkende gebouw, en vervolgen onzen weg langs de +Breedestraat--des Leidenaars rechtmatige trots--en doen nu de prachtige +huizen, welke wij hier aantreffen, de revue passeeren. + +Ter linkerzijde wordt onze aandacht getrokken door het nieuwgebouwde +Postkantoor, de Studentensociëteit Minerva, aan den hoek der +Vrouwensteeg staande, het sierlijke geveltje van het huis vroeger door +de aanzienlijke familie WARMONT bewoond, de Stadsgehoorzaal--eene +wezenlijke behoefte voor _Leiden_ zoodra het tien duizend gegoede +inwoners meer tellen en zijne grenzen uitbreiden zal,--de Walsche +kerk--vroeger die van Sint-Catharyne's gasthuis, gelijk het +huiveringwekkende rad met de scherpe vilmessen omkranst, waarmede die +Heilige gemarteld werd, boven de kerkdeur, aanwijst, de openbare +teekenschool en daar tegenover door het zoo schilderachtige +Gemeenlandshuis van _Rijnland_, in 1597 voltooid, met zijne drie +trapgevels en boogvormige poort. Het laatste vooral heeft recht op onze +aandacht, als de zetel van een waterschap dat een der belangrijkste +van _Nederland_ mag genoemd worden, als de herinnering, uit steen +opgetrokken, aan dat machtige Hoogheemraadschap, waarvan de grijze +staatsman Jhr. Mr. D. T. GEVERS VAN ENDEGEEST ons de geschiedenis op +zoo getrouwe en boeiende wijze geschreven heeft. Hoe dikwijls is die +eikenhouten poort ontsloten geworden voor de zoodanigen die er recht +kwamen vragen, er steun kwamen eischen tegen de aanvallen van den +waterwolf, die ook in _Holland_ steeds rondwaart, zoekende wat hij +zal kunnen verslinden; maar hoe dikwijls ook werd de ruime vestibule +betreden met een angstig hart, door hen die de poort niet weder +uitgingen dan na eene arbitraire correctie binnenskamers beloopen +te hebben, die wèl het smadelijke, maar niet het pijnlijke eener +openbare vernedering miste. Ja, ook daar zijn, gelijk niet zelden in +de oude rechtspleging, daden van willekeur geschied, die de Schouten en +Baljuwen meer als verpersoonlijking van criminaliteit en penaliteit, +meer als rechtsschenders, dan als steunpilaren der rechtvaardigheid +deden beschouwen. + +Dan genoeg hiervan, want nauwelijks eenige schreden verder vraagt ter +linkerzijde de (binnen)sociëteit Amicitia onze aandacht; niet omdat +het uit twee gedeelten bestaande gebouw, boven welks ingang vroeger +het stoïcijnsche »'t is niet anders!" geschreven stond, zooveel +bezichtigingswaardigs aanbiedt, als wel omdat zij als verzamelingsplaats +van den aanzienlijken stand eene zekere reputatie geniet, welke reeds +van het jaar 1794 af dagteekent, toen de Heeren SPOORS, LA PIERRE en +VAN LELYVELD, als commissarissen, haar doopten met den naam, welken zij +thans draagt. Dat dit: »'t is niet anders" het gevolg zou geweest zijn +van een gebrek in de bouworde, waarbij de deur vergeten was, is even +onzeker, als het onbewezen is dat, gelijk weleens beweerd is, JAN VAN +HOUT hier ter plaatse of daarnevens zijne woonplaats zoude gehad hebben; +maar zeker is het dat dit opschrift van toepassing kan geacht worden +op veel wat in de jaren, welke die van de vestiging der sociëteit +voorafgingen en onmiddellijk volgden, plaatsgreep. Het moet vooral +menigeen die zoo luid om vrijheid had geschreeuwd, als een bittere +ironie in het oog zijn gevallen, wanneer hij die woorden las in een +tijdvak toen hij wel vrij van Oranje was, maar slaven moest in het juk +eens dwingelands, wiens verschijning men toch schier als eene uitredding +moest beschouwen na de verschrikkingen eener koningsmoordende revolutie +en een burgervernielend _terrorisme_. Dan waartoe hier te politiseeren? +Het is er reeds genoeg gedaan in 1795 en later. Er met u binnengaan +willen wij evenmin, daar de zaal er uitziet als alle andere lokalen, +waar couranten gelezen en gezelschapsspelen gespeeld worden. Liever +slaan wij eerst een blik op de plek waar vroeger de blauwe steen--plaats +van stedelijke rechtsoefening--werd gevonden, gelijk dit nog door eene +ringvormige bestrating bij de Maarsmansteeg wordt aangeduid, en steken +dan schuins over naar het Leesmuseum, hetzelfde lokaal dat van 1768 tot +1794 voor sociëteit van dezelfde klasse van ingezetenen als waarvoor +thans Amicitia bestemd is, gediend heeft en toen in eigendom behoorde +aan HENDRIK HOOGENSTRATEN; zoodat dit huis, na gedurende eenige jaren +voor schoollokaal en bijzonder woonhuis gediend te hebben thans weder +aan een soortgelijk gebruik hergeven is als waartoe het vroeger geëigend +was. Wij zeggen een soortgelijk gebruik--niet hetzelfde; want als +gij met mij de blauwe trappen van dat huis bestegen, den toegang +verkregen hebt, dan ziet gij geen biljart of speeltafels, maar eene +eerbiedwaardige hoeveelheid tijdschriften, _feuilletons_, dag- en +weekbladen, brochures en andere werken, die à l'~ordre du jour~ zijn, op +boekenrekken en tafels uitgespreid. Bevreemdt het u, met mij, wellicht +dat de leeskamer zoo klein, de conversatiekamer zooveel grooter is, het +belet u niet, met mij u in het laatstgemelde vertrek neder te zetten +op een der met bruin leder overtrokken canapés, voor die reusachtige +vensterruit, waardoor gij een onbelemmerd uitzicht geniet op het +daartegenover gelegene Raadhuis in _renaissance_ stijl opgetrokken en +in het laatst der zestiende eeuw gebracht tot dien staat waarin wij +het thans aantreffen. Ik vooronderstel dat gij, afstand doende van uw +goed recht om den hier aanwezigen letterschat te doorzoeken, liever +de gelegenheid aangrijpt om dat Raadhuis van buiten op uw gemak te +bezichtigen. Nietwaar? Het ziet er goed uit met zijn dubbele schuinsche +trap, ieder versierd met een leeuwenpaar dat _Leidens_ wapen, twee +kruiselings liggende roode sleutels op een wit veld, krachtig schijnt te +willen beschermen--met zijn slanken toren die zijn spits fier ten hemel +heft--iets wat zijn voorganger eenmaal duur te staan kwam, toen hij, +bij het rondwaren van het bliksemvuur, in het begin van 1573 door dat +element werd verteerd. Gij richt ook voorzeker met belangstelling den +blik op den hoofdingang aan het boveneind der beide trappen en op de +poorten daarnevens; aan de eene zijde die toegang verleenende tot de +hoofdwacht, woning van den concierge, het bureau van den burgerlijken +stand en de thesaurie; aan de andere zijde die leidende tot het +commissariaat van politie en de schuttersraadkamer. Gij vraagt mij den +naam van het ongezellig verblijf, welks ingang onder de bedoelde trappen +is en ik antwoord u dat gij hier de vroegere vleeschhal vindt, thans tot +lokaal voor de nachtwacht ingericht; maar vooral trekken de opschriften +boven enkele dier toegangen uwe aandacht en wellicht deed u dit +besluiten eerder dan anders uw plan was het Leesmuseum te verlaten, om +daardoor in de gelegenheid te geraken die te lezen, indien ik u die niet +kon mededeelen. Thans vertoeft gij naar ik hoop, nog eenige oogenblikken +en verneemt uit mijnen mond den inhoud. + +Boven den hoofdingang vindt gij op verschillende plaatsen _deze_ regels: + + "Bewaert Heer Hollandt + En salicht Leyden." + + U Hand mij had geraeckt "Heer + Mijn mond U gunst nu smaeckt" weer. + + Anno MDLXXIIII Anno MDXCVIIII + geraeckt. gemaeckt. + +De ingang naar de thesaurie--ook tot de Vischpoort--draagt tot opschrift +het volgende rijmpje: + + Thrijc van Spaengien, hem verbliden, + In tbeleggen, als si sagen, + Met gedult, mi dragen t'liden, + Zo veel letters, zo veel dagen. + nae zVVarte hVnger-noot, + gebraCht had tot de doot, + binaest zes-dVIzent MensChen: + aLst god den heer Verdroot, + gaf hI Vns VVeder broot, + zo Veel VVI CVnsten VVensChen. + Zuuct en vint 'tjaer, van liden zwaer, + Dat niet en was te herden: + De Here, maer, vrid' uns daer naer, + Der tiender maent, den derden. + +Gij hebt natuurlijk reeds ontdekt dat in het middenvers, zoowel de 131 +dagen van het beleg, door het getal letters, als het jaar 1574, door +de daarin voorkomende kapitalen zijn aangeduid, en naar ik vertrouw, +genoegzame aandacht overgehouden voor het vers uitgehouwen boven de +poort die naar het politiebureau voert en dus luidende: + + Indien Gods goetheyt u brengt voort + Gheluc en spoet, niet trots t' gemoet + Maer neer wil dragen. + En zend hij (siet) weeromme aen t' boort + Angstich verdriet, weest daerom niet, + Te zeer verslaghen: + U heyl, zulc hil, en toebehoort: + Danct God, swycht stil, zoo was zijn wil + Begeer behaghen. + +Naar men zegt zijn deze rijmen samengesteld door den Notaris en +Stadssecretaris JAN VAN HOUT, die uit eigen ondervinding spreken kon +van het lijden »dat niet en was te herden," maar aan wien _Leiden_ het +te danken heeft dat er volhard is, ondanks honger en pest, tegen den +vijand, wiens twee en zestig schansen iederen toegang tot de benauwde +stad versperden. + +Hebt gij nu lust, waarde lezer, met mij de trappen tegenover ons te +bestijgen? Zoo ja! dan bevinden wij ons al spoedig op de zoogenaamde +Groote Pers van het Raadhuis, eene soort van _vestibule_, waarop +onderscheidene vertrekken uitkomen. Ter rechterzijde valt uw oog op +een getimmerte met vele glasruiten, eigenlijk een glazen huis, dat +aan een buffet doet denken en bodenkamer genoemd wordt. Gaan wij daar +voorbij en een gangetje in, dan vinden wij rechts de kamer van den +Burgemeester--vroeger die van Curatoren der Leidsche hoogeschool, +en de oude Wees- en boedelkamer. Keeren wij terug op onze schreden, +dan ontwaren wij een deur, welker opschrift »Artillerykamer" ons +doet denken aan den tijd toen de stad haar eigen geschut en twee +artilleriemeesters bezat, waarvan in 1672 de schrijver van het »Roomsch +Hollands Recht"--Mr. SIMON VAN LEEWEN--er een was; maar reeds ziet gij +in de nabijheid der zoogenaamde »Kleine Pers"--een tweede voorportaal +dat zich aan de zijde van de trap bevindt die naar het bureau van den +burgerlijken stand voert--eene andere kamer, die van Burgemeester en +Wethouders, naar veler meening, ook door ons gedeeld, het oudste vertrek +van dit merkwaardig gebouw, welks koepelvormige zolder de wapenschilden +en namen draagt van het viertal burgemeesteren, welke tijdens de +restauratie der zaal op het kussen waren, met een antieken schoorsteen +en daarboven een stuk van FERDINAND BOL voorstellende hoe de Vrede en de +Liefde elkander omhelzen, welke voorstelling ook daar ter plaatse zijn +nut kan hebben. Ook het fraaie behangsel, dat ALEXANDERS intocht binnen +_Babylon_ vereeuwigt, is zeer bezienswaardig, en zeker veel fraaier dan +dat in de zaal die wij door de deur over ons binnentreden, welk vertrek, +vroeger de Vroedschapskamer geheeten, thans de vergaderzaal is van +den Leidschen gemeenteraad. Toch zal het u aangenaam zijn dat het +laatstbedoelde _gobelin_--een bosch met vogels en andere dieren te +aanschouwen gevende--hier behouden bleef, en niet vervangen werd door +een modern »deftig behangsel", waardoor de eigenaardige schoorsteen met +de schilderij van JAN LIEVENSZ: »Scipio de Africaner en de bruid van +Carthago" tevens »opgeruimd" zou geworden zijn. De meerderheid van +den raad deed echter die nieuwe poging tot »wandalisme" falen; het +behangsel werd in 1873 gerestaureerd en de leeuwen boven den gevernisten +schoorsteen zien nog steeds bloedrood van verontwaardiging over de +voorgenomen schennis. Verlaten wij thans de plaats waar de belangen der +gemeente behandeld worden, dan treden wij door eene zijdeur de oude +Schepenkamer binnen, welker schoon beschilderd _plafond_ minder onze +aandacht trekt dan het schoorsteenstuk van KAREL DE MOOR, Brutus' +strafoefening over zijne schuldige zonen in herinnering brengende. + +Ware mij de eer beschoren geweest u een paar jaren vroeger door dit +Raadhuis rond te leiden, ik had u op menig treffelijk schilderstuk +kunnen wijzen, dat den wand der vertrekken versierde; maar sedert +wij onze uitstekende Lakenhal tot een minder geschikt museum hebben +ingericht, zijn die stukken daarhenen verhuisd. Zelfs VAN DER WERFF, +ORLERS en VAN DER DOES hebben het lot niet kunnen ontgaan, dat hunne +verbanning uit eene plaats waar zij geleefd, gewerkt, geheerscht hadden +voorschreef. + +Dan .... reeds lang genoeg hebben wij hier verwijld. Toch niet te lang. +Wellicht zou dit het geval zijn geweest indien ik u had rondgeleid in +de verschillende vertrekken ingenomen door de bureaux der gemeentelijke +administratie of u een opstijgen naar het archief had aanbevolen, naar +dat rijke archief in zoo jammerlijk lokaal opgetast. Maar ook dan zelfs +zou ik geene verschooning gevraagd hebben voor mijne handelwijze. Een +Raadhuis toch is altijd een belangrijk deel eener gemeente; vooral +wanneer die gemeente eene historie--een rijk, schoon en schitterend +verleden heeft. + +Nauwelijks zijn wij naar buiten getreden of wij ontwaren een anderen +cirkel van wittere steenen, vlak voor het Raadhuis, tusschen de +grijsblauwe keien, waarmede de Breedestraat ten deele geplaveid is, en +lezen daarin de woorden »Al niet sonder God. 1586",--een dier spreuken +welke ons weder den godsdienstigen geest onzer vaderen in herinnering +brengen--en wij gaan de schoone straat ten einde, om, rechts, het +Steenschuur op te slaan, waar ons oog getroffen wordt links door het aan +de overzijde gelegen gebouw der vrijmetselaarsloge »_La vertu_", rechts +door de Heilige Lodewijkskerk, vroeger als saaihal- en nog vroeger als +gasthuis gebezigd, doch onder het bestuur--wij zeggen: het bestuur, +niet de regeering--van Koning LODEWIJK NAPOLEON den Roomsch-Catholieken +afgestaan. Zij is de bezichtiging overwaardig, al ware het slechts +om het beeld van den Heiligen LODEWIJK, en het marmeren altaarstuk +de afneming van het kruis voorstellende, daar aanwezig. Het gebouw +uit roode en gele steen opgetrokken ziet er met zijn slanken toren +allervriendelijkst uit en schijnt bestemd om al de negentiende-eeuwsche +naaktheid van het daarnevens gelegen rechtlijnige huis, waarboven de +woorden »Tot nut van 't algemeen" geschreven staan, te doen uitkomen. +Toch is dit laatste voor _Leiden_ eene belangrijke stichting geweest, +niet zoozeer omdat daar de vergaderingen der maatschappij, wier naam +boven den ingang staat, plaats hebben, als wel omdat hier gelegenheid +geschonken wordt tot het houden van verschillende soorten van +bijeenkomsten en de rijke bibliotheek der maatschappij van Nederlandsche +letterkunde hier bewaard wordt, al deden ook de met zaagsel en turf +opgevulde afscheidingen der vertrekken en het brandgevaar aan +vergaderings- en uitspanningslokalen onafscheidelijk verbonden, +bestuurders dier inrichting besluiten hare kostelijke handschriften op +veiliger plaats in bewaring te stellen en de hoop voeden ook den anderen +boeken een beter verblijf te bezorgen. + +Het grootsche gebouw eenige schreden verder staande links latende +liggen, slaan wij den hoek om en zien ter rechterzijde een tweeden +ingang tot het nutsgebouw, welke naar de bewaarschool voert door het +Leidsche departement in het leven geroepen en door geene instelling +van dien aard tot dusverre overtroffen. Daarnevens verheft zich het +vriendelijke--en in vergelijking met »het nut" artistieke huis, waarin +de Nieuwe Sociëteit geherbergd is, welke als een hooggewaardeerde plaats +van ontspanning door de Leidsche burgerij van den deftigen stand wordt +aangemerkt. Nog eenige schreden verder en de Sint-Petruskerk--hoofdkerk +der Roomsch-Catholieken te _Leiden_--vertoont zich met zijne vier +pilaren en frontespies, zijn Petrus-beeld en zijn koepelvormigen toren +aan ons oog. Wie haar binnentreedt zal er eene keurige schilderij +van NICAISE DE KEYZER vinden, boven het altaar geplaatst en den +Apostel--patroon van deze kerk--voorstellende in gesprek met den Heer +der Gemeente. Wij doen dit dan ook en slaan daarna een blik op het +grootsche gebouw, waarvan wij reeds straks gewaagden, dat met zijn +tuin en bijgebouwen het ruime plein beslaat vroeger als Kleine Ruïne +bekend. Gij vindt daar het chemisch en het physiologisch laboratorium, +het anatomisch kabinet, dat van den landbouw en van natuurkundige +werktuigen, en bij dat alles ruime zalen voor het academisch onderwijs +in eenige dier vakken. Het dient tevens tot het geven van een +industriecollege dat steeds--vooral onder wijlen Professor VAN DER +BOON MESCH--oprechte waardeering vond. Wilt gij die lokalen bezoeken, +houd dan in het oog dat de Nieuwsteeg toegang tot kabinet van landbouw +en scheikundig laboratorium; de Zonneveldsteeg (straatnummer 18) +tot physiologisch laboratorium, het Steenschuur (straatnummer 124) +tot anatomisch kabinet en de zijde waar wij ons thans bevinden, de +Langebrug, dien tot het kabinet van natuurkundige werktuigen verleent; +terwijl gij u voor de bezichtiging van het anatomisch kabinet zult +hebben aan te melden bij den custos, die in de Zonneveldsteeg zelve +(straatnummer 9) woonachtig is. Wij gaan daar juist voorbij, wanneer +wij, links afslaande, ons naar de Nieuwsteeg begeven, daar gekomen +rechts gaan, en zoo door die steeg--alwaar slechts de Bank-van-leening, +in 1675 opgericht, onze aandacht trekt--het Pieterskerkhof bereiken, een +blik slaan op het Walsche weeshuis en het zich daarachter verschuilende +»Speckhofje" om dan, weder links wendende, aan de kosterij der +Sint-Pieterskerk aan te schellen, welke kerk een bezoek overwaardig is. + +De Pieterskerk--vroeger de Sint-Pieter- en Pauluskerk--is een +schoon gebouw in den Gothischen stijl opgetrokken, den 11 September +1121 gewijd, in het jaar 1339 vergroot, ten dienste van den +Roomsch-Catholieken eeredienst, welke er ruim een dertigtal altaren +bezat, boven een waarvan de schilderij van LUCAS VAN LEYDEN »het +laatste oordeel"--later in Burgemeesters kamer opgehangen--gevonden +werd. Zij had toen een hoogen toren, welke in Maart 1512, na een schier +driehonderdjarig bestaan, instortte en--volgens JAN VAN HOUT--een +deel van het stedelijk archief dat daarin bewaard werd deed verloren +gaan, welk gezegde later is gebleken onjuist te wezen, daar dit +archiefsgedeelte in de nabijheid der tegenwoordige thesaurie schijnt +te zijn teruggevonden. Treden wij dezen tempel binnen dan gevoelen wij +ons ernstig en plechtig gestemd. Als een woud van steen, verheffen de +reusachtige pijlers zich tot aan het looverdak der kruisbogen in zachte +en toch krachtige golvingen en lijnen verzinlijken zij de gedachte welke +aan den tempelbouw ten grondslag ligt. Gelijk de toren op het dak met +zijne spitse naar boven wijst, zoo is het geheele plan des bouwheers +er op ingericht uit zijne schepping van hout en steen een eeuwendurend +»Excelsior" te doen hooren. En dan dat in de zonnestralen schitterend +koperen hek dat het majestueuze koor van het schip der kerk afscheidt, +hoe getuigt het van de onbekrompen wijze waarop die werken vroeger +werden in het leven geroepen. Een viertal der zuilen--van het vier en +twintigtal dat het gewelf schraagt--schijnt door zijne dikte aan te +duiden dat het vroeger heelwat meer te dragen had dan tegenwoordig, en +zoo is het, want zij dienden mede tot steunsel voor den toren waarvan +wij daar straks gewaagden en de daarin zijnde zware klok, welke na +den torenval in een afzonderlijk klokhuis werd opgehangen, waarnaar de +steeg, welke wij straks zullen betreden, nog de Kloksteeg heet. Het +orgel dat gij hier ziet is een der fraaiste van Nederland; terwijl een +tal van monumenten hier worden aangetroffen, welke het bewijs schijnen +te leveren dat de beeldstormerij--helaas, ook hier vertoond--geen +noodzakelijk gevolg was van het Protestantisme, maar de geïsoleerde daad +van datzelfde opgewonden, kwaadaardig gestemde grauw, dat, zijne woede +koelend aan alles wat geestelijk en wereldlijk boven hem staat, ook +in 1795 hier op schandelijke wijze huishield en de wapenschilden der +patriciërs vernielde. Toch hebben deze beeld- en wapenstormers nog +het recht als _cause atténuante_ aan te voeren dat zij in den roes +der godsdienstige dweepzucht en onder den prikkel der revolutionaire +ijlkoorts gehandeld hebben; maar wat zal men zeggen van hen die de +beschilderde pilaren daarginds met een laag kalk overdekten, gelijk dat +witgedasten en wittenden schoonmakers betaamt. Dan zwijgen wij hierover. +Wijzen wij liever op den kunstzin van een onzer stadgenooten, Mr. +KNEPPELHOUT VAN STERKENBURG, die de teekening dezer muurschilderingen +voor het nageslacht bewaarde, al werden zijzelven ook achter hout +verborgen. Beschouwen wij veeleer de monumenten--waaronder wij ook +de grafsteenen begrijpen--welke hier in groote mate aanwezig zijn +en welker opschriften ons aan de laatste abdissen van _Leeuwenhorst_ +en _Rijnsburg_, aan den kruidkundige DODONAEUS, aan de godgeleerden +HOLMANUS, VAN KERKHOVEN en COCCEJUS, den mathematicus SNELLIUS VAN +ROYEN, den wereldberoemden SCALIGER en aan zoovele andere edele mannen +en vrouwen herinneren; slaan wij een blik op de gedenkteekenen gewijd +aan GERARD en JOHAN MEERMAN, leden van een burgemeesterlijk geslacht in +_Delft_ en _Leiden_ op het kussen gezeten, van de Hoogleeraren CAMPER, +VAN DER PALM, BRUGMANS en KEMPER, van Mr. JOHAN LUZAC, »den schrik der +verdrukkers, den troost der verdrukten," en op den steen onder het +orgel die van Dr. E. LAURILLARDS verblijf hier ter stede en de daarmede +in verband staande vernieuwing van het inwendige dezer kerk spreekt. +Misschien hebt gij ook nog lust aan de zuiderdeur een marmeren +gedenkplaat te bewonderen, waarmede eene eerbewijzing bedoeld wordt aan +zekeren Student BEECKMAN, die--als zoovele anderen--in den strijd met +_België_ gebleven is; maar die dat deed als student-jager en daarom aan +het nageslacht ter herinnering moest worden aanbevolen. Een der pilaren +draagt het wapen der VAN DUIVENBODES, wier naam denken doet aan de +diensten door hen en hunne vogels in _Leidens_ tweede beleg bewezen, en +die herinnering brengt ons den derden October van het jaar 1574 voor den +geest, toen de psalm der verlossing in dit bedehuis weerklonk en eene +blijde schare hing aan de lippen des predikers, die de gemeente in den +gebede voorging en God, met haar, voor de verkregen uitredding dankte. +Geen wonder dan ook dat deze kerk steeds eene hoofdrol speelde, waar er +sprake was van godsdienstige plechtigheden, welke met _Leidens_ ontzet +in verband stonden, en dat de Leidenaar daarvoor eene zekere vereering +gevoelt, welke, op de geschiedenis zijner stad steunend, van geslachte +tot geslachte hen bezielt die een voet zetten op de blauwe zerken, +waaronder hunne dooden eenmaal zijn ter ruste gelegd. + +Onder die dooden is er een, die noch in zijn leven noch bij zijn sterven +tot de machtigen der aarde werd gerekend, en wiens naam toch aan gene +zijde des oceaans een weerklank heeft, welke onze MEERMANNEN en andere +mannen daar vruchteloos zouden zoeken. Zijn naam is ROBINSON. Hij was +een dier Engelsche puriteinen, die, even gehaat door de Roomsche als +door de Episcopale kerk, na de hitte der vervolging in hun vaderland +verduurd en ontweken te hebben, hier eene schuilplaats vonden en later +stichters werden van de Amerikaansche kolonie _Plymouth_. Op hem is +echter wel het eerste niet het laatste toepasselijk; want toen de +broederen te _Delfshaven_ scheep gingen, toen vergezelde hij hen tot +aan de »_Speedwell_", welke hen naar het beloofde land zou overvoeren; +maar hijzelf bleef als herder der kudde die te _Leiden_ verbleef aan +deze verbonden en het schip kliefde de golven der Maze zonder hem. +Waar men hem ten grafkuil heeft nedergelaten is ons onbekend; maar dat +het in deze kerk geschiedde, op den 4 Maart 1625, is bewezen door het +begrafenisboek, waaruit tevens schijnt te blijken dat het er met zijn +boedel povertjes moet hebben uitgezien, daar er zeer weinig voor zijne +teraardebestelling betaald werd. + +Toch zien wij, wanneer wij het kerkgebouw verlaten hebben, uit een steen +in den voorgevel van het Walsche Jan Pesijnshof, dat zijne nagedachtenis +dierbaar is aan zijn volk want, al mocht de steller van het vers boven +den ingang gewagen van »het puin van een bouwvallig nest" waaruit dit +»fraai gebouw" oprees, dat bouwvallig nest wekte de belangstelling van +tijdgenoot en nageslacht, en wanneer de zonen van het vrije _Amerika +Leiden_ bezoeken, dan laten zij zich gaarne naar de plek geleiden, waar +een hunner in grauwen steen deze woorden deed griffelen: + + ON THIS SPOT + LIVED, TAUGHT AND DIED + JOHN ROBINSON + 1611-1625. + +en zij werpen een blik van eerbied op de plek waar de »Predikant der +Engelsche gemeente bij het klokhuis" den laatsten adem uitblies. Wij +hopen dat zij in dat geval nog eenige opmerkzaamheid zullen overhouden +voor de nevens dat hofje gevestigde instelling voor de Indische taal-, +land- en volkenkunde, welke ons aan Nederlands koloniën in _Azië_ +herinnert, door ons verkregen, toen _Engeland_ zijne macht in _Amerika_ +vestigde of uitbreidde. Indien wij thans over het Pieterskerkplein het +Godsgebouw nog eens rondwandelen, om den aanblik daarvan, waar die niet +door kleine huisjes bedorven is, te genieten, dan valt ons oog in de +eerste plaats op het aloude 's-Gravenstein, thans huis van arrest, +welks beeld van Themis ons aan den tijd doet denken toen hier voor +het laatst een schavot werd opgeslagen. Verder vertoont zich aan deze +zijde niets wat onze belangstelling waardig is. Wij slaan dus rechtsaf +en vragen eene wijle uwe aandacht voor dat blok huizen tegenover de +noorderkerkdeur, waar niets meer doet vermoeden dat daar vroeger een +vorstelijk verblijf stond, dat met den grond van des Graven steen +(de oude naam voor gevangenis) een eiland vormde door breede grachten +omringd en slechts door bruggen met het vasteland verbonden. Dat +blok huizen begrensd door de Muscadelsteeg, de Lokhorststraat, het +Pieterskerkhof en de Pieterskerkstraat, in welke laatste de kerk der +Doopsgezinden zich bevindt, droeg in vervlogen eeuwen den naam van het +huis Te Lockhorst en vernam de eerste levenskreten van den Hollandschen +Graaf en Roomsch Koning WILLEM II. Zoo dit u belangstelling inboezemt, +hoezeer zal die niet worden verhoogd door te weten dat ook een andere +Hollandsche Graaf hier het eerste levenslicht aanschouwde, wiens naam +met liefde door het nageslacht wordt genoemd; en wel FLORIS V, der +Keerlen God, zooals hij knarsetandend geheeten werd door de ontevredene +edelen des lands, wier macht hij fnuikte, waar die misbruikt werd tot +knevelarij der onderzaten, en wier haat de hand van _Velzens_ Heer +wapende met het vorstenmoordend staal. Waarlijk, onze fantasie mocht +dat slot weder opbouwen, het zou fantasie wezen en niets meer; want +geen enkele steen is er welke aan dat glansrijke verleden herinnert. +Wij houden ons dan ook niet langer op om hier te mijmeren; maar, altijd +rechts houdende, staan wij al spoedig aan de Heerensteeg, wier naam ons +aan de oude Predikheeren van Sint-Jan herinnert, en die in 1592 ten +gebruike der inwoners begaanbaar gemaakt werd, waartoe echter eene +overeenkomst noodig was van de Stad met den Commandeur der Duitsche +orde, wiens betrekking tot deze plek nog in de benaming der niet verre +van hier gelegene Commandurysteeg voortleeft. De Heerensteeg doorgaande +komen wij uit op het Rapenburg, slaan rechtsom en bevinden ons al +spoedig voor een pleintje, gedeeltelijk als parkje aangelegd, door een +ijzeren hek van den openbaren weg afgesloten, welks openstaande deur +tot binnentreden uitlokt, hetgeen evenzeer het geval is met die van +het daarachter gelegen gebouw, met glazen dak, waarin de Academische +Bibliotheek thans op waardige wijze is gehuisvest. Wij moeten hier even +toeven en zijn binnen weinige oogenblikken in de ruime kamer, waar het +dienstdoend personeel zich bezig houdt met het afgeven en verzenden of +het terug ontvangen van boeken, en waar de talrijke doozen en boekjes +gevonden worden, welke een completen catalogus vervangen, voor welke +een minister wien men een standbeeld wil oprichten geene gelden op de +begrooting wilde brengen omdat hij »het nut er niet van inzag". Had +die catalogus nu betrekking gehad op het gebied der kunst men zou zulk +eene handelwijze begrepen hebben, want »kunst is geen regeeringszaak" +was zijne leuze; maar hier gold het »wetenschap." Vanwaar dan die +zonderlinge meening? Ook de daarnevens gelegene leeskamer eischt onze +aandacht, al ware het slechts om het portret van WILLEM I, dat den +schoorsteen versiert en de beeltenissen van beroemde hoogleeraren hier +en in de voorzaal opgehangen. Gaat gij nu verder met mij de keurige +wenteltrappen op, welke u tot de verschillende verdiepingen van het +gebouw brengen, dan trekt nog eene beeltenis van Prins MAURITS uw oog, +en vraagt gij met verbazing hoe dat marmeren gedenkteeken ter eere van +zekeren Graaf LAUDON hier terecht gekomen is. Die verbazing zal echter +ophouden wanneer gij weet dat dit tehuis behoorde in de Engelsche +Presbyteriaansche kerk, dat deze in het bedehuis der Gefaliede Begijnen +gehouden werd, en dat dit later tot Academische Bibliotheek werd +ingericht. Gij slaat dan tevens, en wel in de eerste plaats, een blik op +dat boekental--eenige duizenden deelen--en begrijpt niet hoe hier nog +over »betrekkelijke armoede" kan geklaagd worden, gelijk onlangs in een +werkje van den geleerden Dr. SCHOTEL geschiedde. Wij verlaten dus het +keurige gebouw, na ons herinnerd te hebben dat het WILLEM I, de Vader +des Vaderlands, was aan wien de Bibliotheek hare twee eerste boeken +dankte en dat die boeken bestonden uit de »Biblia Regia" en den +»Joodschen Talmud". Daarna steken wij het pleintje weder over, slaan +rechtsom, en vervolgen zoo onzen weg langs het boomrijke Rapenburg, +tot aan de Houtstraat, welke wij echter eerst binnengaan nadat wij een +bezoek gebracht hebben aan het Museum van natuurlijke historie dat zich +in dat groote gebouw, op den hoek daarvan, bevindt. In een tal van zalen +vindt gij hier schier alles bijeen, wat op zoötomisch en delfstoffelijk +gebied uwe aandacht kan eischen. Bij het eerste gedeelte zal die +wellicht het meest geboeid worden door de rijke afdeeling »vogels", bij +de laatste door de kast met edelgesteenten. Gij zult de verscheurende +dieren bewonderen en u verbazen over de grootte der nachtvogels, die u, +met uitgespreide vlerken, schijnen aan te grijnzen; maar wat gij ook +langdurig beschouwt of met vluggen tred voorbijgaat altijd zult gij +bij het heengaan de overtuiging medenemen, dat gij eene verzameling +aanschouwd hebt, welke als eene der rijkste van Europa moet aangemerkt +worden, eene die den trots des Leidenaars uitmaakt, maar daarom +niet minder door hem als eene belasting op zijn beschikbaren tijd +wordt aangemerkt, wanneer hij, ter wille van vrienden of verwanten, +genoodzaakt wordt meer dan eenmaal 's jaars er heen te gaan. Gij duidt +het mij dan ook zeker niet ten kwade, als ik thans weder met u naar +buiten treed en, de Houtstraat doorgaande, op het daaraan grenzende +»Gerecht", uwe aandacht vestig op hetzelfde 's-Gravenstein dat wij +straks van de andere zijde zagen en blijkbaar uit twee gedeelten bestaat +in verschillende eeuwen gesticht. Dat aan de zijde der Houtstraat, in +1672 voltooid, draagt behalve eenige burgemeesterlijke geslachtswapens +in de gevelspits een tweetal beelden, de gerechtigheid en de +voorzichtigheid voorstellende, welke, als bewaaksters van het tusschen +hen instaande wapen, geene verwerpelijke attributen mogen genoemd +worden. Het andere deel, meer naar de zijde waar vroeger het huis Te +Lockhorst stond, ziet er daarentegen vrij middeleeuwsch uit en verkrijgt +iets schilderachtigs door het torentje, dat zich ongeveer ter helfte +van de getraliede galerij verheft. Bij die galerij, in het midden der +gracht, welke, gelijk wij reeds zeiden, ook dezen »steen" omspoelde, +verhief zich in vroegere jaren een zoogenaamd »groen zootje", rondom +bewald, en op de hoeken met vier leeuwen versierd, die _Leidens_ +wapenschild vasthielden. Dit was de gerechtsplaats, welke zonderling +genoeg, in de oude sententiën »Schoonverdriet" geheeten wordt, die tot +1671 in stand bleef, en toen, bij de verbouwing van het huis, verdween; +waarna men zich behielp met een houten schavot, dat, zoodra er executie +moest gedaan worden, werd opgericht voor het gebouw, tegenover de +Papengracht, alwaar het getal toeschouwers zooveel grooter kon wezen +dan op het Gerecht, »ten einde eenen ijgelijck, des begeerig zijnde, +te bekwamer de voorsz. executie zoude konnen aanschouwen". Hoe dit +ook zij het groene zootje verdween in 1671 en Mr. JOHAN MEERMAN, wiens +wapenschild mede den gevel van dat gebouw versiert, had dus geen kans +daarop zoo gruwzaam behandeld te worden, als zijn vriend JOHAN DE WITT +dat op het Haagsche groene zootje gedaan werd. + +Slaan wij thans de tegenover ons liggende Lockhorststraat in, dan wordt +ter linkerzijde onze aandacht getrokken door een gebouw, dat blijkens +zijn opschrift: »Pietati, Linguis et Artib. Liberal S.SPQ, Lugdunensis +Restav", met een vroom en geleerd doel door _Leidens_ raad werd +gesticht, en wel in 1600, zooals het daaronder gestelde jaartal +aanduidt. Het is de »Latijnsche schole", thans het Gymnasium, gesteld +op de plek waar vroeger de vierschaar van _Rijnland_ gehouden werd. +De cijfers welke het jaar aanwijzen, een jaar waarin de slag bij +_Nieuwpoort_ gewonnen werd, doen ons zien hoe de gevoerde oorlog niet +in staat was de harten van _Leidens_ regeerders af te trekken van de +zorge voor kunsten en wetenschappen, welke zij, ook onder den klank +der wapenen, in hooge eere hielden. + +Heet de steeg op welker hoek het Gymnasium staat de Schoolsteeg, de +gracht welke wij, insgelijks aan de linkerzijde der Lockhorststraat, +doch aan het eind daarvan, voor ons zien, mocht wel de Schoolstraat +heeten. Nauwelijks toch zijn wij haar opgegaan of wij zien ter +linkerzijde een grootsch gebouw, met hooge blauwe steenen stoep, +waarboven wij de woorden: »Hoogere Burgerschool" lezen, welks lokalen, +zeer geschikt voor de lessen daar in verschillende vakken gegeven, +tevens dienen voor de avondschool van het gunstig bekende genootschap +»Mathesis scientiarum genitrix" in 1785 gesticht en sedert eene bron van +kennis geworden voor menigeen wiens naam onder de deftige burgers van +_Leiden_ schitterend heeft uitgeblonken. Niet verre van daar, in dat +oude gebouw, met zijn fraaien gevel en het vriendelijke »Pax Huic Domui" +boven de rondbogige poort, is de Leidsche schilder- en teeken-academie +»Ars aemula naturae" gevestigd en bevindt zich eene bijzondere school +door den Heer J. KNEPPELHOUT uit eigene fondsen gesticht en onderhouden, +gelijk ook de daarnevens staande Gymnastiekschool--waarvan de bouwtrant +eenigszins gunstig afsteekt bij al hetgeen in de laatste jaren binnen +_Leiden_ verrees--door hem werd in het leven geroepen. + +Indien wij nu linksafslaan dan komen wij op de zoogenaamde Langebrug, +gaan even de Papengracht op, om het keurige Brouckshovenshofje +te bezichtigen, in de hoop dat het ons vergund zal worden op de +regentenkamer eenige niet onverdienstelijke schilderijen te beschouwen, +en vervolgen dan onzen weg naar het Rapenburg, u ter rechterzijde een +huis en tuin aanwijzende dat zich van daar tot de Papengracht uitstrekt, +vroeger een deel van het Sint-Barbaraklooster,--of wilt gij liever +van het Prinsenhof--later het eerste academiegebouw van _Leidens_ +hoogeschool. Nu rechtsomslaande bewonderen wij de prachtige rij huizen +welke zich aan beide zijden dezer gracht--die naar men meent aan de +Heeren VAN RAAPHORST haren naam dankt--verheffen, werpen een blik op +het aan de overzijde gelegen rechtsgebouw en bereiken al spoedig de +Sint-Anthoniesbrug, alwaar wij weder een dier schoone stadsgezichten +genieten, waarin _Leiden_ zoo rijk is. Wij houden ons echter daarbij +niet op, maar betreden het Noordeinde, waar wij rechts de zaal »voor +christelijke belangen" zien, gesticht in een tijd toen de kerkeraad +der Nederduitsche Hervormde Gemeente steeds voortging met moderne +predikanten te beroepen, zoodat hun die gaarne leeraren van eene andere +richting hoorden niets overbleef dan buiten de kerkgebouwen eene plaatse +des gebeds te openen. Als wij nu rechtuitgaan bereiken wij de plaats, +waar vroeger de Witte poort zulk een eigenaardig gezicht opleverde, en +de Kweekschool voor zeevaart is gesticht op de plek waar de moutmolen +stond bewoond door den vader van REMBRANDT, welke vorst der schilders +dan ook daar het levenslicht aanschouwde. Wij vervolgen dus onzen weg, +slaan tevens een blik op de oude Kazerne, thans door artilleristen +betrokken, en keeren dan op onze schreden terug om de oude Varkenmarkt +op te gaan, waar wij rechts het Loridanshofje, vlak voor ons de +poort van den Doelen--thans Cavaleriekazerne--beschouwen, welker +fraaie voorstelling van St.-Joris en den draak, in steen opgericht, +ons aangenaam aandoet, bij al het platte en povere wat onze +negentiende-eeuwsche bouwmeesters ons niet zelden te aanschouwen geven. +Die doelen--beter gezegd die doelens, want op dit terrein lagen er +twee nevens elkander--welke ons aan het glansrijkste tijdperk onzer +schutterijen herinneren, hebben thans al hun vroegeren luister verloren. +De door THIBAUT beschilderde glasruiten, waarop _Hollands_ graven staan +afgebeeld, de keurige portretten van hoplieden der XVIIe eeuw, welke +vroeger die ruime zalen versierden, zullen wij straks in het stedelijk +museum terugvinden; maar van het aardige hoektorentje, dat zich, eene +eeuw geleden, nog boven het dak verhief, en waarin »eene eetplaats +getimmert was, welke tot vermaeckelijkheid met tafel en gasten te +gelijk rond gedraaid kon worden" is geen spoor meer te ontdekken, en +het voorplein »met schoone boomen beplant" is een dorre plek gronds +geworden, bestemd voor de oefeningen in de edele rij- en drilkunst +van eerstbeginnende ruiters. Wanneer wij nu over de Groenhazengracht +weder het Rapenburg willen bereiken zullen wij u maar niet op de +Garnizoens-infirmerie wijzen, welke daar gevonden wordt, te minder omdat +die spoedig zal worden overgebracht naar een ruim gebouw dat buiten +de Morschpoort wordt opgericht. Liever slaan wij den blik op het oude +huis aan den hoek der beide grachten, met het opschrift »Bibliotheca +Thysiana", eene boekerij door den Hoogleeraar THYSIUS, historiograaf van +_Holland_, achtergelaten en voor het publiek toegankelijk gesteld. Het +groote hardsteenen gebouw dat niet verre van daar gezien wordt is 's +Rijks Herbarium; een weinig verder voorbij de Doelensteeg--waarin het +Eva Van Hoogeveens hofje zich bevindt--aanschouwen wij het Kabinet van +pleisterbeelden, gravures en teekeningen en daarnevens het ijzeren hek, +dat eene binnenplaats of beter gezegd een voorplein van den openbaren +weg afsluit, waarbij gij links eene deur vindt, welke naar het +Academiegebouw voert, vroeger de verblijfplaats der Witte Nonnen, die +er natuurlijk al uit waren toen de »blonde jeugd van Leiden" hier zijn +intocht deed. Als wij ons bij den concierge aanmelden zal hij er niets +tegen hebben, ons de verschillende auditoria en de senaatskamer te laten +bezichtigen, welke laatste vooral merkwaardig is door de portretten +der hoogleeraren, die hier in lange rijen statig op u nederzien, +als een vendel soudenieren in den dienst der wetenschap. Er is iets +indrukwekkends in het zien van de gelaatstrekken dier mannen op de +plaats waar zij geleefd en gewerkt hebben, iets dat ons tot langdurige +bespiegelingen zoude opwekken, wanneer het bestek onzer wandeling geene +kortheid gebood; en, dit in aanmerking genomen, treden wij weder naar +buiten waar de Hortus Academicus, welks ingang nevens het Academiegebouw +gelegen is, onze aandacht vraagt en ons bezoek eischt. + +Al wat het plantenrijk merkwaardigs aanbiedt vindt gij hier bijeen, even +smaakvol als wetenschappelijk gerangschikt. Ruime kasten, waaronder die +der »Victoria Regia" het meest uwe aandacht trekt, brengen de tropische +gewassen in den waan dat zij hun geboorteland--geboortewater zou ik van +sommigen moeten zeggen--niet verlaten hebben, dat zij geene + + "Tristes exilés sur la terre étrangère" + +zijn. Zij groeien en bloeien er dan ook dapper op los en wekken de +verbazing op van vreemdeling en stadgenoot, die deze schoone inrichting +komen bezoeken. Hebt gij het voorrecht den waardigen hortulanus te +ontmoeten, dan zal hij u gaarne nog eenige inlichtingen geven, altijd +belangrijk uit den mond van een man, wiens dichterlijk geschreven proza +aantoont, dat hij de taal der bloemen beluisterd en den harteklop der +planten gevoeld heeft, als hij de pen opneemt om ze te beschrijven. Gij +zult dan gaarne met hem uitrusten op eene der tuinbanken, welke zulke +schoone gezichten opleveren; maar dan zal het na luttel poozens weder +aan mij zijn om te herinneren dat wij verder moeten, dat de daarnevens +gelegen Sterrenwacht nog onze aandacht vraagt en dat wij, naar +buitentredende, nog wel eens een blik mogen slaan op het uitwendige der +Academie, haar eigenaardig torentje en hooge kruisramen. En gij gaat, al +onttrekt gij u noode aan die met ambergeur doorwademde bloemwarande, en +gij wandelt met mij de Cellebroersgracht op, waarbij gij natuurlijk aan +de Celliten of Alexianen denkt, die, ziekentroosters en bedienaars der +begrafenissen tevens--en dat beiden kosteloos--hier hunne woonplaats en +kapel hadden, vanwaar zij eenmaal 's jaars--op kermis--uittogen, om met +een ezel door de stad te rijden, teneinde den intocht van JEZUS binnen +_Jeruzalem_ den volke in herinnering te brengen. Toen ook deze broeders +met de bewoners van andere conventen verdreven waren, werd hier het +zoogenaamde Staten-College gesticht, waarin kosteloos jongelieden werden +gehuisvest, die voor den predikdienst in de Nederlandsche Hervormde kerk +werden opgeleid. Thans is het eene manége, gelijk de paardenkop boven +de poort moet te kennen geven. Het gehinnik van STEGERHOEKS rossen en +telgangers vervangt er den zang van vroegmet en vesper der monniken, en +de plaats waar VAN DER PALM studeerde aanschouwt de pogingen van hen, +die voor de eerste maal een paard beklimmen, op het gevaar af spoedig +zandruiter te worden. Het is zeker dan ook om die reden dat men de +antieke poort, welke daar twee eeuwen lang gestaan heeft, deed wegbreken +en dit meesterstukje van portland-cement daarvoor in de plaats stelde. +Zoo'n paardenkop is dan ook heel interessant en veel eigenaardiger dan +die twee leeuwen op het andere poortje. + +Het viertal hofjes dat zich op deze gracht en in de daaraangrenzende +Zegersteeg bevindt, vluchtig beschouwende, kunnen wij ons terstond naar +de Sterrenwacht begeven, welker ingang hier gevonden wordt. Vergun mij +echter bij dat bezoek uw geleider slechts te zijn in dien zin dat ik +u onmiddellijk na onze aankomst overlaat aan de zorg van den custos, +die u wel zal aanbevelen bij de autoriteiten wier rechtsgebied wij +binnentreden; want hoewel ik niets ter wereld tegen de sterrenkunde +heb, en er zelfs een tijd was toen ik NIEUWLANDS »Orion" uit het hoofd +kende; ofschoon ik met gepasten eerbied Jupiter, Mars, Venus en andere +grootmachten aan den hemel beschouw, en den Grooten Beer--den beste der +beren omdat hij steeds op een behoorlijken afstand blijft--een goed hart +toedraag, zoo ben ik toch een zeer ongeschikt persoon om u hier ter +plaatse van eenig nut te zijn. Ik houd mij echter aanbevolen, zoodra wij +dit gebouw en het erf waarop het gesticht is verlaten hebben, mijne taak +weder op te vatten, en, na u de plek gewezen te hebben, waar het nieuwe +Zoötomisch Kabinet verrijzen zal, met u de Cellebroersgracht overgaande, +door de Bakkerssteeg--men heeft er verschillende in deze stad--naar +den Vliet te wandelen, waar het eerste voedsel binnen _Leiden_ werd +aangebracht toen de derde van Wijnmaand 1574 was aangebroken, om dan, +door de Molensteeg, de Koepoortsgracht en de Raamsteeg te bereiken, waar +wij een blik slaan op het ruime plein dat de ramp van 1807 ontstaan deed +en waarop de academische gebouwen zullen verrijzen, tot welker stichting +de regeering besloten heeft, en ons eenige oogenblikken ophouden bij +het Roomsch-Catholieke Wees- en Oudeliedenhuis, dat zich op den hoek van +Raamsteeg en Sint-Jacobsgracht verheft. + +Aangezien het plein er echter meer als een wildernis uitziet dan als +eene wandelplaats of exercitieveld gelijk het vroeger was, haasten +wij ons eerst rechts- dan linksomslaande, over de laatstgemelde gracht +den Vestwal te betreden, die er zoo schilderachtig uitzag toen de +koepelvormige toren der nu afgebroken Koepoort, evenals de torens van +_Bourgondië_ en _Oostenrijk_, door welig en hoogopgaand geboomte werd +overschaduwd. Thans zien wij er de laatste nog slechts, waarbij een +krijgsknecht de wacht houdt die er op moet toezien dat gij voorbijgaande +uwe sigaar--wanneer gij die rookt--dooft, opdat geen vonk daarvan de +kracht ontboeie, welke in dien toren sluimert, eene kracht door BARTHOLD +SCHWARTZ der menschheid geschonken, waarvan het Ruïneplein nog de +vreeselijke sporen vertoont. Ik weet niet of hij er nog lang zal +staan, dat eerwaardig overblijfsel uit vervlogene eeuwen, die zijn +tweelingbroeder, niet lang geleden, zag vallen onder den moker, welke +reeds zooveel eerwaardigs hier ter stede vernielde; maar lang of kort, +het doet mij goed aan het hart dat hij voortgaat met eerbied in te +boezemen, zij het bij allen niet door zijn vorm dan toch door zijn +inhoud, en ik wensch hem liever dus te zien vallen dan als eene +bewaarplaats van producten door het stelsel van LIERNUR verkregen een +smadelijk bestaan te zien voortsleepen. + +Wanneer gij nu met mij voortwandelt zult gij eene liefelijke plek gronds +aanschouwen, welke de Leidenaar met vooringenomenheid zijn Plantsoen +heet, eene wandelplaats waarvan het bergje--met het rustiek koepeltje op +zijn top en de breede Singelgracht, waarin witte zwanen dartelen, aan +zijn voeten--zeker niet het minst pittoreske gedeelte uitmaakt. Wellicht +verneemt gij van hier reeds de tonen eener militaire muziek en verhaast +gij daarom den tred naar de zijde vanwaar het geluid tot u komt. Zoo gij +dat doet dan staat gij weldra voor »Musis Sacrum", de zomersociëteit +voor _Leidens_ burgerij in alle schakeeringen. Wilt gij er eenige +oogenblikken met mij uitrusten, plaats u dan onder de ruime veranda. Of +wilt gij liever verder gaan, sla dan een blik op de Hoogewoerdspoort +die haar toren zoo slank ten hemel heft, op den doodenakker aan de +overzijde van den Rijn, wiens hooggetopte populieren--bewogen door +het zuidenwindje--wuiven, trillen en groeten, als waren het palmen +des vredes, tuigende van de ruste des doods. Richt wanneer gij de +poort,--reeds ten doode veroordeeld--zijt binnengetreden even het oog +op de Binnenvestgracht en het Tevelshofje, en breng dan met mij een +bezoek aan het keurige Ethnographisch museum--waarvan SIEBOLDS rijke +verzameling, _China_ en _Japan_ betreffende, recht heeft op de eerste +vermelding. Een eind verder vinden wij ter linkerzijde het »Gesticht +der Voorzienigheid", eene instelling tot opvoeding van jeugdige +Roomsch-Catholieke meisjes; en nog eenige schreden dan gaan wij de +Sint-Jorissteeg in, en het ruime Levendaal op, teneinde een blik te +slaan op het kerkgebouw waar Israël den God van »Abraham, Isaac en +Jacob" aanroept. Daarna gaan wij door de Barbarasteeg weder naar de +Hoogewoerd en zien wij ter rechterzijde de sociëteit ~Concordia~, de +eenige hier ter stede waar het mannenpassende kegelspel nog in eere +wordt gehouden. + +Aan het einde der Hoogewoerd gekomen, gaan wij, rechtsomslaande, +het Gangetje door en dan, links, de Botermarkt op, waar eene reeks +keurige winkels verrezen is, wier gaslicht des avonds, door het water +weerkaatst, een zeer eigenaardig schouwspel oplevert. Het huis op den +hoek van Botermarkt en Gangetje is ook in zooverre van beteekenis dat +het vóór de derde vergrooting der stad in 1389 den naam »Roodentoren" +droeg, gelijk ons het volgende opschrift leert, dat in den gevel te +lezen staat: + + Anno dertien hondert tachtig negen + Is Leyden vergroot door Godes segen + Steenschuyr was doen vest: + Myn naem Rooden toren, + Stae schier int best: + Danckt Godt daervooren. + +Dat »schier in 't best" staan is evenzeer het geval met de dan volgende +Vischmarkt, waar onze aandacht weldra getrokken wordt door de met +keurig beeldhouwwerk versierde fontein, die daar in het jaar 1692 +werd geplaatst en welker stralen des Woensdags en Zaterdags van 's +voormiddags tien tot elf uren ten hemel stijgen of boogvormig den al +te nabijkomenden toeschouwer bedreigen. Dit heeft evenzoo plaats op +den laatsten werkdag in April van ieder jaar, des namiddags van zes tot +zeven uren, wanneer het schoone klokkenspel van den stadhuistoren, welke +ook van deze zijde door de Vischpoort te naderen is, zich doet hooren, +terwijl eene vroolijke schare + + "met juublende onrust in het bloed, + "den eersten Mei begroet." + +Gaan wij thans langs de Vischbrug, waar een cirkel van lichter gekleurde +steenen wellicht aan een vroeger rechtsgebied herinnert, naar de +Aalmarkt, dan wordt ons oog aangenaam geboeid door de Waag, uit arduin +opgetrokken, maar met marmeren gevelsteen »uitbeeldende 't werk, 't +welk in de waage werd gedaan". Ook het daarachter gelegen en daaraan +verheelde Boterhuis, welks deur in de Mandenmakerssteeg uitkomt, bezit +zoodanigen marmersteen welke de boterhandel aanschouwelijk voorstelt, +en die beide kunstgewrochten (helaas met eene dikke verflaag besmeerd) +danken wij aan de hand van den kunstenaar ROMBOUT VERHULST, die door +dat werk zichzelven, maar ook den kunstzin der regeering vereeuwigd +heeft; iets wat men zeker niet getuigen zal van het Schoolgebouw en het +Telegraafkantoor, die insgelijks op de Aalmarkt gevonden worden. Wij +zullen ons daarbij dan ook niet ophouden; maar, aan de Vrouwensteegsbrug +gekomen, daarop even stilstaan om het schoone stadsgezicht te genieten +dat zich hier aan beide zijden voordoet. Vervolgens willen wij den +Apothekersdijk opgaan, waar ik er op reken dat gij in mijne woning, +tegenover het nieuwe schoolgebouw, eenige oogenblikken uitrust. Ik zal +u dan menig boekwerk kunnen in handen geven, waardoor gij een juister +en ruimer inzicht zult krijgen in zaken, welke ik slechts even kan +aanstippen, maar die ORLERS, SIMON VAN LEEWEN, VAN MIERIS, VAN ALPHEN, +KIST, SCHOTEL, ELZEVIER, MONTAGNE en anderen u meer uitgebreid willen +mededeelen. In elk geval kunnen wij hier een oogenblik uitrusten; gelijk +ik voornemens ben het ook te doen. + + * * * * * + +Zie zoo. Wij zijn bereid onze wandeling voort te zetten. Wilt gij +nu, om het ~varietas delectat~ toe te passen, in plaats van door de +Paardensteeg, met mij, door de Schapensteeg, over de Haarlemmerstraat, +naar de Turfmarkt gaan, dan ziet gij aan beide zijden der eerstgenoemde +steeg eene herinnering aan het Turfdragersgild--een dier vereenigingen, +welke ondanks hare niet te loochenen gebreken, zooveel tot de +krachtsontwikkeling en welvaart der burgerij hebben bijgedragen. Aan +de zijde der Haarlemmerstraat ontwaart gij het ruime gildehuis, vroeger +door den commissaris der corporatie bewoond, aan den kant van het +Galgewater de zoogenaamde Turfbel, welke, in den tijd toen het recht +tot vervoer van brandstoffen uitsluitend aan het gild behoorde, telkens +klepte om de dragers, die gewoonlijk in de buurt der »bel" woonden, uit +te noodigen zich voor de loting aan te melden, waarbij het werk verdeeld +werd. Ook deze vereeniging heeft haren tijd gehad. De stralenkrans +om haar ietwat groezelig hoofd is getaand en verdwenen. Iedereen die +turfdragen en turftonnen wil mag het doen naar hartelust. Ieder is vrij +in deze eeuw .... maar het is als fluistert de geest van den laatsten +der commissarissen uit de bovenvensters van het oude gebouw ons woorden +toe, die onze geestdrift zouden temperen .... Daarom luisteren wij +er maar niet naar; wij mochten anders eens bekeerd worden van ons +liberalisme. Wat baat het toch »de verzenen tegen de prikkelen te +slaan". Wij hebben die »verzenen" veel te veel noodig om verder te +wandelen en wel naar den Ouden Cingel--in de volkstaal de Oude Vest +geheeten--eene benaming waarop de, parallel met deze loopende, gracht +aan de andere zijde van het water slechts aanspraak heeft, om daar stil +te houden voor een met portland-cement »volgegooiden" muur, en een poort +waarop een volmolen geplaatst is in steen uitgehouwen. »Binnentredende +op eene ruime voorplaats ziet men twee uitspringende vleugels, rustende +ieder op vier steenen pilaren en twee pilasters, welke eene galerij of +wandelplaats maken" zegt VAN MIERIS en nog is dit zoo. Ook het gebouw +zelf--van de Jonische bouworde--heeft geene verandering ondergaan. Nog +altijd vindt gij bovenaan den muur de verschillende attributen der +lakenbereiding voorgesteld. Gij ziet hier dan ook de oude Lakenhalle, +gesticht in een tijd toen de regeering zich nog gerechtigd achtte te +waken voor den goeden naam der industrie, welke binnen hare muren +gedreven werd, gelijk blijkt uit de verordeningen en interpretatiën, +welke de laken-, saai-, baai- en greinhallen beheerschten. + +Sedert lang is echter deze belemmering der vrije »handteeringe" +opgeheven, en werd het gebouw tot verschillende doeleinden gebezigd, +waarvan het magazijn der Maatschappij van weldadigheid het meest +dagelijksche en de inrichting tot cholera-hospitaal de schrikwekkendste +en aandoenlijkste was. Thans is het ons »Museum van schilderijen en +oudheden" dat voor tien cents de persoon dagelijks te bezichtigen is. +Het glazen gedeelte van het overigens leien dak moge geschikter zijn +voor een photographisch atelier dan voor eene tentoonstelling van +schilderijen; toch is het gebouw de moeite der bezichtiging overwaardig; +en al blijven wij van oordeel dat menig schilderstuk hier gevonden zijne +plaats op het Raadhuis had moeten blijven behouden, wij verheugen ons +aan de andere zijde dat menig kunstgewrocht, 'twelk anders door gebrek +aan genoegzame zorg zoude zijn teloor gegaan, hier eene schuilplaats +heeft gevonden tegen den vernielenden invloed van tijd, vocht en ... +~wandalisme~. Als zoodanig begroeten wij dan ook hier met genoegen de +glasschilderijen uit Sint-Joris-doelen en die kloeke hoplieden waarvan +wij reeds vroeger gewaagden. Ook »het laatste oordeel" van LUCAS VAN +LEYDEN--vroeger in Burgemeesterskamer opgehangen--vindt gij hier met tal +van andere kunstgewrochten blijkbaar evenzeer van kerkelijken oorsprong. +Ook de Staalmeesters van J. DE BAANE, ~welke in dit gebouw zoozeer op +hunne plaats zijn~, en zoovele andere stukken hebben recht op onze +aandacht. Wel het laatste, niet het eerste, kan getuigd worden van +de schilderij, welke wij aan het penseel van VAN BREE danken, waarin +VAN DER WERFFS zelfopofferend aanbod gehuldigd wordt; van de portretten +van den beroemden JANUS DOUZA, _Noordwijks_ fieren Heer, van den +Burgemeester ORLERS, van den Stadsbode PIETER CORNELISZ VAN DER MORSCH, +en van de kast met verschillende voorwerpen, betreffende _Leidens_ beleg +en andere voor onze stad belangrijke gebeurtenissen. Dezen behoorden +mijns inziens op het Raadhuis te zijn gebleven, tot welks geschiedenis +zij, als het ware, behooren. De portretten die VAN DER WERFF en VAN HOUT +moeten voorstellen had men echter gerust hier kunnen plaatsen of in »het +huis met de hoofden" aan den man brengen, daar deze noch VAN DER WERFFS +noch VAN HOUTS gelaatstrekken te aanschouwen geven, en blijkbaar andere +minbekende personen moesten vereeuwigen, zooals ook duidelijk blijkt +uit het laatstbedoelde portret dat den persoon in quaestie op zijn +zeventigste jaar voorstelt, welken leeftijd JAN VAN HOUT nimmer heeft +bereikt. Ook de beeltenis van stichters der hofjes hadden wij liever +voortdurend op de regentenkamers gewenscht, waar zij eigenlijk tehuis +behooren en iets ~zeggen~; terwijl zij hier slechts eene ~ruimte +innemen~. Het zal voorzeker uwe aandacht niet ontgaan zijn dat de +meeste stukken gerestaureerd en met eene niet geringe hoeveelheid +vernis bedekt zijn, welke ons, vooral als de zon zoo schel door de +photographische-atelier-bovenramen schiet, zeer doen verlangen naar de +~peinture mate~ in het kabinet WIERTZ te _Brussel_. Toch mogen wij dit +gebouw niet verlaten, zonder ons te herinneren wat al ijver, geduld en +talent er is noodig geweest om velen dier stukken te herstellen en wij +brengen dan ook hulde toe aan de pogingen hier aangewend, om voor de +nakomelingschap te bewaren wat anders voor altijd zoude verloren gaan. + +Kom, steek nu den catalogus in den zak, en wandel met mij den Ouden +Cingel weder op tot aan de Mare, sla linksom en verwijl eenige +oogenblikken met mij op de plek waar vroeger de standplaats was der + + "Marepoort, + "Die oud en slecht genoemd werd, + "Toen hij door 't edelachtbaar woord + "Ten ondergang gedoemd werd." + +Zoo gij den blik ter rechterzijde wendt, ziet gij de begraafplaats, +welke nog altijd het Papegaaisbolwerk geheeten wordt, omdat daar vroeger +de Papegaaistoren stond, een van die talrijke wachttorens, welke op +bijna evenredige afstanden tusschen de wallen waren opgericht, waarvan +wij ons door dien van _Oostenrijk_ nog eene voorstelling kunnen maken. +Daarachter verheffen zich ronde ijzeren gevaarten, de vertegenwoordigers +van den nieuwen tijd, de stolpen en retorten der Gasfabriek, welker +inkomsten, door een feitelijk monopolie verkregen, gedurende geruimen +tijd de stedelijke financiën hebben gebracht in eenen staat welke het +mogelijk maakt de drukkende kosten van het onderwijs te bestrijden, +welke, door verschillende wetten en verordeningen, van deze stad worden +gevorderd. Ter linkerzijde ziet gij een gebouw dat niet minder van den +nieuweren tijd en zijne sociale begrippen gewaagt: de broodfabriek door +eenige aanzienlijke ingezetenen opgericht om de nijvere burgerklasse +goed en goedkoop brood te verschaffen--al werd een deel dier klasse +hierdoor het onafhankelijk burgerbestaan ontnomen;--dat desalniettemin +de oprichters eene goede zaak voorstonden, zal ieder in het oog vallen, +die het ~succes~ voor een ~beginsel~ aanziet, en geen overwegend +bezwaar heeft in het verdwijnen of verzwakken van een eerbiedwaardigen +middelstand, welke steeds de kracht van ons vaderland uitmaakte. Dat +wij hier tevens de aanlegplaats der Haarlemsche trekschuit voor ons +hebben, die ons aan vroegere toestanden herinnert, blijkt u, daar juist +een zoodanig vaartuig zich gereed maakt van wal te steken. Natuurlijk +stappen wij er niet in, hoewel anders de vaart op een warmen zomerdag +niet onaangenaam is, maar gaan wij de brug bij de broodfabriek over en +de Korte Langegracht--eene ~contradictio in terminis~--op, slaan een +blik op de Armenkerk--de Hoogduitsche geheeten, toen _Leiden_ bij zijne +thans nog bestaande Walsche, er ook eene Engelsche en eene Hoogduitsche +Gemeente op nahield--en komen al spoedig aan de Westdwers- of +zoogenaamde IJzerengracht, welke thans in een ruim plein veranderd is. +Haar overgaande komen wij weder op dezelfde brug, welke ons straks tot +den Ouden Cingel toegang verleende en slaan linksaf, om zoodoende op de +Oude Vest te komen, waar in de eerste plaats onze aandacht getrokken +wordt door het Coninckshofje, dat in 1873 zijn honderdjarig bestaan +vierde, zoodat het nog in zijne prille (hofjes-) jeugd is, vergeleken +bij andere stichtingen van dien aard, en in ancienniteit verre +achterstaat bij het Elizabeth-Gasthuis dat niet verre vandaar gevonden +wordt. Beter zou het zich in dat opzicht kunnen meten met het nu als +schoolgebouw gebezigde Nosocomium Academicum, vroeger het Walsche +Weeshuis, en als zoodanig in 1768 ingewijd met een vroolijken maaltijd, +die echter zeer onvroolijk verstoord werd door een brand in het Heilige +Geest- of Armen-, Wees- en Kinderhuis, welke gelukkig bijtijds ook door +de pogingen der Walsche weesjongens werd gestuit. Weinige schreden +verder verrijst voor onze oogen de onlangs vernieuwde Schouwburg, +thans onzer academiestad waardig, waar, behalve onze binnenlandsche +tooneelgezelschappen, zich ook de Vlamingers, en de Fransche en +Hoogduitsche operisten doen hooren. Wij zullen er maar niet +binnentreden, omdat het er bij dag vrij duister is; maar kunnen u +bij een langer verblijf wel aanraden met het keurig nette gebouw en +betrekkelijk groot tooneel kennis te maken. Wij gaan dus verder, slaan +links den hoek om en bevinden ons vrij spoedig voor de Marekerk, +welke in 1649 gebouwd en dadelijk voor den Protestantschen eeredienst +ingericht werd. Daar deze kerk als zoodanig noch uit een architectonisch +noch uit een historisch oogpunt belangrijk kan geheeten worden, +geven wij ons de moeite niet om ons naar de overzijde der gracht te +verplaatsen en er toegang te verzoeken. Wij slaan liever dadelijk +de een eindweegs verder, ter rechterzijde gelegene, Brandewijnsteeg +in, vanwaar wij aan een soort van pleintje komen dat ~officieel~ het +Vrouwenkerkhof maar in de volkstaal »het klooster" heet, hoewel die naam +slechts aan een verder gelegen gedeelte van dit doolhof van straten +toekomt. De oude muur welke zich voor ons oog vertoont schijnt voor +de juistheid dier benaming te pleiten; hetgeen niet belet dat andere +gedeelten dezer buurt daarop een gelijk recht zouden kunnen doen gelden; +want inderdaad _Leiden_ was aan deze zijde der stad klooster en weder +klooster. Toch hebben wij hier geen kloostermuur, maar wel die der +Lieve-Vrouwekerk voor ons, die in de XIVe eeuw gebouwd, en in deze +afgebroken werd, nadat zij van 1584 af voor de godsdienstoefeningen der +Walsche gemeente gebezigd was. SCALIGERS gebeente werd daar eens ter +ruste gelegd en zijn gedenkteeken daar gevonden. Had de zooeven genoemde +kerkgemeente de macht niet om die eerbiedwaardige plek, waar zoovele +edele _refugiés_ begraven waren, voor den moker des afbrekers te +veiligen? Wij weten het niet; maar dit weten we dat zij, indien ze het +gedaan had, aanspraak zou verkregen hebben op de erkentelijkheid van +hen, die een eerbiedwaardig overblijfsel uit vroegere eeuwen gaarne voor +het nageslacht willen behouden zien. + +Niet verre vandaar vindt gij het Sionshofje, het Cecilia-Gasthuis, +thans buiten gebruik, en het goed ingerichte Werkhuis; doch ondanks de +belangrijkheid dezer gebouwen zal het u wellicht niet onaangenaam zijn +dit »dedaal" van straten te verlaten en de Haarlemmerstraat te betreden, +welke wij naar de zijde van de Hartebrug verder opwandelen, waarna wij +eenige oogenblikken wijden aan de Roomsch-Catholieke kerk, welke aan +den hoek der Mare staat en gewijd is aan »Onze lieve Vrouwe onbevlekte +ontvangenis", boven welker hoofdaltaar eene kopie naar RUBENS, »de +stervende heilige FRANCISCUS", onze aandacht trekt. Voordat wij nu de +Donkersteeg ingaan, slaan wij weder den blik op een kring van in het +oogvallende keien, waar, naar onze meening, de plek moet wezen waar zich +het rechtsgebied van _Leiderdorp_ en van _Oegstgeest_ vroeger scheidde +en de roode steen te vinden was. + +Indien wij aan het eind der steeg op de Hoogstraat gekomen zijn dan +verrijzen rechts het oude huis Ter Lugt, en links eenige huizen voor ons +oog, welke, deels op deze straat, deels op den Nieuwen Rijn gelegen, +ten opschrift dragen »de trouw der burgerij heeft hier 't geen door +'t geweld der vlammen werd vernield in beet'ren staat hersteld" en +wij herinneren ons dat in het jaar 1766 hier een brand woedde, welks +treurige uitwerkselen door vrijwillige giften zoozeer werden gelenigd, +dat niet slechts de verbrande perceelen door nieuwe vervangen werden, +maar zelfs ongeveer twee duizend gulden overschoot, die tusschen de +eigenaars, tevens bewoners, der gebouwen werden verdeeld. De beschrijver +van dit »blij-eindend treurspel" voegt bij zijn verhaal deze opmerking, +welke zeker niet zonder bijgedachte geschreven werd: »onzes bedunkens +verdient het wel opmerking, dat men sedert den brand alhier zoo +menigmalen van zwaren brand hoorde gewagen". Waarlijk ook die woorden +zouden ons tot nadenken nopen, indien wij niet wat anders te doen +hadden; want reeds zijn wij linksaf den Nieuwen Rijn opgeslagen en gaan +wij, na een blik op de twee Korenbeurzen geworpen te hebben, weder, +linksom, de Burgsteeg binnen, om, na eenige schreden gedaan te hebben, +stil te staan voor een steenen poort met ijzeren hek, waarboven een +klimmende leeuw staat met den eenen voorpoot het Leidsche wapen +vasthoudende en met den anderen een zwaard voerende, om daardoor het +»~Pugno pro Patria~", onder dat wapen geschreven, tot waarheid te maken. +Een gedicht in de Latijnsche taal, waarin de Burg sprekende wordt +voorgesteld, verhaalt ons verschillende topographische en historische +bijzonderheden, welke ik bij u als bekend vooronderstel. Gij vindt daar +tevens de namen der Burgemeesteren onder wier bestuur deze poort is +gebouwd en daaronder die van den eersten stedelijken Burggraaf JAN +PIETERSZ. VAN DER MAERSCHE. Die poort in- en het voorplein, door +reusachtige kastanjeboomen overschaduwd betredende, ziet gij ter +linkerzijde eene groote koffiehuiszaal, waar vooral op de marktdagen +eene groote levendigheid heerscht; ter rechterzijde eene stalling en--u +omkeerende--het eigenlijk gezegde »Heeren Logement aan den Burg" alwaar +ook de openbare verkoopingen van onroerende goederen gehouden worden. +Wilt gij hier nu eenige oogenblikken uitrusten, dan zullen wij niet +in de koffiehuiszaal, niet in den zoogenaamden »gemeenen haard"--eene +fiksche zaal die niets gemeens heeft met het gemeene in den slechten zin +des woords--en evenmin in eenig ander vertrek van het ruime gebouw, maar +onder de prachtige kastanjes, waarvan ik zoo straks gewaagde, plaats +nemen; vooral omdat wij hier een goed gezicht hebben op de tweede +burchtpoort, eigenlijk een ijzeren hek dat men bereikt langs een trap +van blauwen steen, aan welker voet twee kolommen gevonden worden, welke +volgens de overlevering op de Vischbrug stonden in het midden der XIIIe +eeuw en, als door WILLEM II (den Hollandschen Graaf en Roomsch Koning) +gesticht, het Keizerlijk en het Stedelijk wapen vertoonden. Ook hier +stond voorheen een Latijnsch vers, evenals dat boven de buitenpoort van +PETRUS SCRIVERIUS, dat, eigenlijk meer een oudheidkundig betoog, op den +leeftijd van den burg een duizendtal jaren afdong, zoodat de »Wachttoren +der Romeinen"--als eene inschrijving der publieke schuld onder +NAPOLEON,--door den dichter nagenoeg getierceerd werd, iets wat den +bezitters natuurlijk geen genoegen deed. Maar nog meer dan door dezen +toegang wordt onze blik geboeid door die groenende, met vruchtboomen, +bloemen en boschjes beplante, met beelden versierde hoogte, waarboven +het ronde gebouw zich verheft, welks kanteelen niet onaardig te midden +dier bloeiende natuur uitkomen. Dat dit gebouw echter slechts een romp +is en geene woning, zult gij straks wanneer gij er met mij binnengaat +ontwaren; dat daarbinnen vroeger een doolhof was, kan uwe belangstelling +te beter wekken, wanneer gij uit LE FRANCQ VAN BERKHEY ziet hoe prettig +keuvelen en koozen het daar moet geweest zijn in den + + "Tijd der Werthers en Charlotten, + "Tijd der moesjes en der pruiken," + +toen er nog Arcadische priëeltjes waren, waarin »dartele minnegoodjes" +zweefden en »schoone harderinnen" harten braken en ontstaken, om, gelijk +van zelf spreekt, met roosjes op de kaken, zelven in 't labyrinth te +raken. Nu vinden wij er geene priëeltjes, tenzij gij er de kazematten +voor houden wilt welke op evenredige afstanden onder de borstwering +worden aangetroffen. Of deze priëeltjes ooit voor den dienst van Mars +zijn bestemd geweest is moeilijk te beslissen. Zeker is het dat de +rampspoedige ADA van _Holland_ in _Leidens_ Burg vluchtte, toen zij + + "door Kennemers besprongen", + +gelijk zeker dichter het uitdrukt, hier eene belegering doorstond, +waarbij het heet toeging en die met overgave der sterkte en +gevangenneming der rampspoedige vorstin eindigde. Welke rol daarbij +deze steenen omgeving, welke wij hier zien, kan gespeeld hebben is ons +onbekend; maar zooveel schijnt zeker dat het eigenlijk gezegde kasteel +daar ter plaatse niet stond, terwijl het gemis van schietgaten in +de borstwering ook aan een ander gebruik dan dat des krijgs denken +doet. Hoe dit ook zij, de plek waar wij ons thans bevinden is eene +historische, en wanneer wij straks den omgang zullen rondwandelen, zult +gij moeten erkennen dat het gebouw, althans als wachttoren, uitstekende +diensten kan bewijzen. Willen wij nu eens tot die wandeling naar boven +besluiten, dan voer ik u langs bloem- en grasrijke paden tot voor +den hoofdingang der ruimte binnen den muur, boven welken vroeger een +opschrift stond in Latijnsch proza, waarbij het »Aere civitatis publico" +ten bewijze strekte dat burgemeesters te dien tijde wel hunne namen +boven de poorten zetteden, maar toch het geld waarmede die betaald +werden door de burgerij lieten opbrengen. Het tegendeel was dan ook +trouwens niet te vergen of te verwachten, en dat zij hunne namen op die +wijze gaarne vereeuwigd zagen is te begrijpelijker, naarmate dit voor de +meesten hunner wel het eenige middel was om bij de nakomelingschap in +herinnering te blijven. Maar reeds zijn wij de hier en daar met boomen +beplante ruimte binnengetreden, en daar hier, na het verdwijnen van den +put, waaraan zich een volksgeloof vastknoopte--namelijk dat men er mee +naar _Katwijk_ kon komen--, niets te zien valt, haasten wij ons de trap +te beklimmen, welke naar den omgang geleidt. Zie zoo! Wij zijn er. Kijk +nu eens door die muuropeningen naar buiten, waar schoone stads- en +landgezichten--natuurlijk eenigszins à ~vol d'oiseau~--u wachten. De +torenspitsen van _Noordwijk_, _Oegstgeest_ en _Valkenburg_ duiken uit +een zee van groene weilanden en bosschen aan den gezichteinder op, +de Hooglandsche kerk, dat prachtige overblijfsel van middeleeuwschen +kunstzin ligt voor u; het Raadhuis en de Marekerk, de »Saaihal" en de +Sint-Petruskerk verheffen hunne torentjes van hier gezien minder fier +ten hemel, omdat wij zooveel dichter bij dien hemel zelven staan. +Het westenwindje stoeit met de bladeren der boomen en zendt ons +bloemengeuren toe uit de wandelpaden rondom ons. Dat groote gebouw +ginds is, gij herinnert het u reeds, het Academisch ziekenhuis, dat +er met zijne rechte lijnen van hier gezien uitziet als eene kolossale +~sarcophaag~. Dat tal van hooge schoorsteenen, waaruit de rookwalm +dik en dompig opstijgt, getuigt van _Leidens_ bloeiende industrie, +de talrijke zwarte en witte stippen op de groenende landouwen +zijn de waarborg voor zijn druk bezochte veemarkt en betoogen de +noodzakelijkheid der voortdurende instandhouding van zijn Boterhuis, +terwijl de spoortrein welke daar ginds zijn vlag van stoom zegevierend +doet voortijlen getuigt van eene aansluiting bij het Europeesch +spoorwegnet, die niet anders dan gunstig op de welvaart dezer gemeente +kan werken.--Niet waar? Gij kunt u bijna niet losscheuren van dat +schoone gezicht, en toch het moet, want wij hebben nog veel te zien +eer onze wandeling ten einde is. Volg mij dus weder naar beneden, sla +een blik op dat ronde bekken in verband staande met de fontein op de +Vischmarkt, welke daaruit, met een paard en molen, wordt voorzien van +het genoegzame water, dat door kunstmatige persing naar boven moet +gedreven worden, en verlaat dan met mij eene stichting die zoo zij +al geene Romeinsche is--toch de taal der Romeinen menigmaal moet +gehoord hebben wanneer de professoren er hunne maaltijden hielden en de +studenten hunne promotiepartijen vierden. Wij gaan dus de Nieuwstraat +op--die, gelijk dit ook in vele andere steden het geval is--tot de +oudste gedeelten der bebouwde stad behoort, en bereiken door de +Wintersteeg de Hooglandsche Kerkgracht, waar wij ons haasten een blik +te slaan eerst op het Heilige Geest- of Armen-, Wees- en Kinderhuis, +met zijn zestiende-eeuwsch voorkomen, zijne beelden en eigenaardige +voorstelling van het nederdalen des Heiligen Geestes boven de voorpoort, +dan op de daartegenover gelegene Luthersche kerk; maar keeren +onmiddellijk op onze schreden terug, om het grijze gebouw, welks schoone +Gothische vormen ons reeds getroffen hebben, toen wij op de burgtinne +wandelden, de Sint-Pancraskerk, in 1315 gewijd, eerst van buiten dan +van binnen te beschouwen. Heeft zij, wat haar leeftijd betreft, het +hoofd te buigen voor de stichting ter eere van St.-Pieter en Paulus, in +kunstwaarde is hare victorie over hare oudere zuster onbetwistbaar. Hoe +stout en harmonisch zijn die lijnen aan de beide hoofdingangen, vooral +die van den noorder transept-gevel, hoe fijn is dat boven-muurwerk, hoe +indrukwekkend dat geheel, waar het niet door kleingeestige winzucht en +huisjesmelkerij tot omsluiering veroordeeld werd. Waarlijk ORLERS had +wel gelijk door te verklaren dat er geen »constrycker kercke in gantsch +_Holland_" zou geweest zijn indien zij afgebouwd ware en in plaats van +het klokhuis, waarin de zware klok hangt, welke vroeger »de Cruysmarckt" +(kermis) placht in te luiden, een toren het gebouw waardig daaraan ware +toegevoegd. Toch is het uiterlijke van dat gebouw indrukwekkend en +vooral is het prachtig en schoon den Godgewijden tempel te zien zooals +hij zich vertoont aan de zijde der Hartesteeg, wanneer het blauwachtig +zilveren maanlicht zijn steenen kantwerk omstraalt en zich spiegelt in +zijn hooge kruisramen. En behalve die schoonheid van bouw bezat zij ook +nog andere voorrechten, welke haar boven hare oudere zuster verhieven. +Zij werd namelijk vijftig jaren na hare inwijding eene canonicale kerk, +de zetel van het kapittel »Ten hoogen lande," welks rijke prebenden en +vicary-goederen eene bron van inkomsten waren voor de geestelijkheid, +doch later aan de stad _Leiden_ en nog later aan den staat gekomen zijn. + +Zoo gij wilt, zullen wij ons thans door de kosterij in de kerk begeven +welke op zes en dertig zuilen rust en, met bruin-eikenhouten banken +bezet, er zeer eerwaardig uitziet. Ook hier betreden wij heiligen grond, +want onder de kille zerken rusten mannen van groote verdiensten. Niet de +minste onder hen is hij wiens naam en afbeeldsel aan een der hoofdzuilen +gevonden wordt, PIETER ADRIAANSZ. VAN DER WERFF, twaalf malen--en ook in +1574--Burgemeester van _Leiden_, twee malen lid van _Hollands_ staten, +de man voor wien Leiden een standbeeld wil oprichten op een der openbare +pleinen, als wilde men daardoor aanduiden dat hij zich niet jegens een +kerkgenootschap, maar omtrent het geheele vaderland had verdienstelijk +gemaakt. Maar ook andere regeeringsfamiliën der stad hebben hier eene +rustplaats gevonden. Dat getuigen de grafschriften der VAN DER MEERS en +VAN BANCHEMS, en van die EVA VAN HOOGEVEEN, wier naam zich hecht aan +eene weldadige stichting--het Hoogeveenshofje in de Doelensteeg, welke +wij straks voorbijgingen. Vergeet vooral niet die zerk in het koor +te bezichtigen, waarop een man en eene vrouw, de eerste in ijzeren +krijgsgewaad, staan afgebeeld, en waarop vroeger een ijzeren hoofdhelm +was geplaatst, die thans aan zijne bestemming schijnt onttrokken te +zijn; want daaronder rust, in een looden kist, het gebeente van JUSTINUS +VAN NASSAU, natuurlijken zoon van den »Vader des Vaderlands" en Admiraal +van _Zeeland_, met dat zijner gemalin ANNA VAN MERODE. + +Het samentreffen dier twee namen is vooral opmerkelijk in het oog van +hem, die zich herinnert dat in de ~St.-Gudule~ te _Brussel_ een monument +gevonden wordt voor een Graaf DE MERODE, wiens voorname aanspraak op die +onderscheiding juist daarin bestond dat hij met de zijnen er in geslaagd +is de regeering van een anderen WILLEM DEN EERSTE, Grave van Nassau, +omver te werpen. Ook CULBIUS VAN ZOLM, de getrouwe dienaar, eerst van + + "Ce héros qui régna sur la France + "Et par droit de conquête et par droit de naissance", + +later van den rampspoedigen FREDERIK V, Koning van _Boheme_, rust daar +van zijnen edelmoedigen arbeid. Maar reeds valt uw oog met welgevallen +op een gedenkteeken ter eere van den dichter JOANNES LE FRANCQ VAN +BERKHEY, wiens zoetvloeiende poëzie zoo dikwijls _Leidens_ roem +verheerlijkte en nog heden meer moest gekend en gewaardeerd worden, en +dan weder maakt die geest der poëzie zich van u meester, dat is uwe +verbeeldingskracht ontwaakt en voert u terug naar de dagen van weleer. +Die ledige ruimte wordt gevuld met eene knielende schare, waarop de +Heiligenbeelden, getint door de veelkleurige kerkglazen, goedkeurend +schijnen neder te zien. Het hoogaltaar straalt in den glans van het +aangebrachte waslicht en eene rij kanunniken mengt zijne stemmen in het +koor dat het »~Gloria in excelsis~" of het »~Dies irae, dies illa~" doet +klinken door de hooge gewelven; het laatste zeker niet het minst nu +van verre reeds de noodstorm brult--die den beeldstorm voorafgaat. De +beeldstorm. Zie, hij is gekomen met moker en houweel. De biddende schare +is uiteengestoven, de priesters zijn verdwenen, de lichten des altaars +gedoofd en in plaats van dat alles eene woeste schare die in luttel +uren vernielt, vergruizelt, neerhaalt, vertrapt, vernietigt wat jaren +kunstvlijts hebben in het leven geroepen. Dan ook dit tooneel gaat +voorbij. De orde is hersteld, het hoogaltaar verdwenen en de ledige +draagsteenen duiden nog slechts de plaats aan waar de Heiligenbeelden +gestaan hebben. En weder klinkt daar een kerkgezang; maar 't is niet +meer het plechtige lied in de Latijnsche taal door weinigen ~voor~ de +gemeente aangeheven--neen, het dankt aan de Dietsche sprake eene ruwe +kracht en klinkt tegelijk uit duizend monden, want het wordt gezongen +door al de vergaderden, zonder onderscheid van leeftijd of kunne. Zie +hen daar neergezeten, die kloeke poorters met den ernst des levens op +het gelaat, en wees er zeker van dat die handen, welke zich zoo gewillig +vouwen ten gebede, zich straks--mocht het noodig zijn--even krachtig +zullen klemmen om den greep van het zijdgeweer of de kolf van den +snaphaan. En weder .... maar reeds lang genoeg verwijlden wij te dezer +plaatse. Wij moeten verder en gaan door de Hooglandsche Kerkkoorsteeg +naar de Hooigracht, slaan linksaf, laten het kerkje der Bisschoppelijke +Klerezij, welks toegang wij hier zien, onbezocht, en bereiken spoedig +een hofje, »het Sint-Anna Aalmoezeniershuis", waar de portierster ons +gaarne in de gelegenheid stelt de kleine kapel, in 1492 gebouwd, met +het zich daarin bevindende altaar »ghewijt in die eer der heylighe +vrouwe sinte anna", het eenige dat in den beeldstorm gespaard bleef, te +bezichtigen. Zij vertoont u dan ook het kamertje en eenige voorwerpen +bij den laatsten pastoor in gebruik, die nu reeds ongeveer driehonderd +jaren tot zijne vaderen verzameld is, zoodat die zaken een zeer +eerbiedwaardigen ouderdom moeten hebben. Ik raad u echter, voor zooveel +deze niet in schilderijen, altaarsieraden en koperen kandelaars bestaan, +omzichtig te wezen bij uwe bewondering, aangezien het glas- en aardewerk +niets anders met den pastoor gemeens heeft dan dat het dienen moest om +het gebrokene te vervangen. Wij treden dus maar weer naar buiten waar +wij de Hooigracht ten einde, links, den nieuwen Rijn op-, het kerkgebouw +eener vrije gemeente voorbijgaan, en Middelste en Uiterste gracht +onbezocht latende op de Heerengrachtsbrug gekomen een blik slaan op het +rechts gelegen Utrechtsche veer, waar de stoomboot naar _Woerden_ juist +haar schril gefluit doet hooren en de Utrechtsche trekschuit spreekt van +een rustiger geslacht, dat dit middel van vervoer voor zijne behoeften +voldoende vond. Zoo een schuitenmijmering zou, onder de hand van een +DICKENS, iets belangwekkends kunnen verkrijgen, iets elegisch, dat als +maatgezang zou ruischen wanneer het water zachtkens kabbelt tegen het +kalm voortschrijdende vaartuig; maar voor zoo iets ontbreekt ons alweer +de tijd. Wij slaan dus linksom, de oostzijde der Heerengracht op en zijn +dus in het nieuwste gedeelte der stad, door de zesde vergrooting, in +1659, verkregen. De vijfde toch bracht het niet verder dan het aan de +westzijde gelegen huis, waar een gedenksteen in den gevel ons te lezen +geeft: + + "Door gunst van God + "Staat hier het slot + "Van 't laatst vergrooten". + +Aan onze zijde zien wij het »Oude mannen- en vrouwenhuis" in het jaar +1783 gesticht en zouden u ook het Minnehuis, eene dergelijke inrichting, +kunnen aanwijzen, indien wij de aan onze rechterhand gelegene vierde +Groenesteeg binnentraden, welker bewoners met »de Predikantsdochter" van +HEINE getuigen kunnen: + + "Wir bekommen nur etwas zu sehen, + "Wenn sie jemanden begraben." + +Daar ik u echter niet op eene begraafplaats rondleiden wil, gaan +wij die steeg voorbij, bereiken het Waardkerksplein en zien daar +de groote fabriek der Heeren DE HEYDER EN Co. die ook al »door 't +geweld der vlammen vernield" doch evenzeer »in beetren staat hersteld" +werd; echter niet door de »trouw der burgerij" maar door eenige +brandwaarborgmaatschappijen, die zulk eene trouw tegenwoordig overbodig +maken. Op datzelfde plein staat ook de nieuwe kerk van de Waard, in +de wandeling »de Loodskerk" genoemd, een hoogst eenvoudig Godsgebouw, +voor het meerendeel uit hout samengesteld, en in niets gelijkende +op de verwezenlijking van het plan, om daar ter plaatse eene groote +kerk met een »driehonderd Rijnlandsche voeten hoogen toren" te bouwen; +welk voornemen een begin van uitvoering ontving, toen het vierjarig +zoontje van Burgemeester JOHAN MEERMAN, op den 5en November 1663 +er de eerste steen van leide. Er werd zelfs nog meer gedaan: de +Thesaurier-extra-ordinaris maakte een reisje naar Amsterdam om Noordsche +masten voor het heiwerk aan te koopen; doch hierbij bleef het dan ook. +De staatkundige verwikkelingen der volgende jaren gedoogden niet het +plan uit te voeren en de houten loods die wij voor ons zien was het vrij +mager surrogaat voor het schoone Godsgebouw, dat men zich gedroomd had. +Wanneer wij den blik naar de overzijde wenden, ontdekt gij het nederig +bedehuis eener Christelijk-Gereformeerde gemeente, die er, zonder +inmenging van staats- of stadsbestuur, vrij spoedig in slaagde zich eene +vergaderplaats tot godsdienstig doeleinde te verzekeren, welke hoewel +niet weelderig ingericht, althans uit steen is opgetrokken en aan de +eenvoudige eischen van den daarin uitgeoefend wordenden eeredienst +voldoet. + +Vervolgen wij onzen weg, dan bereiken wij al spoedig de ter linkerzijde +gelegene Haven, waar een zeker getal stoombooten met verschillende +nummers ons de graden van »Volharding" tebinnenbrengen, welke de +Maatschappij van dien naam noodig had om _Gouda_, _Leiden_ en +tusschenliggende gemeenten eene geregelde stoom-communicatie te +verzekeren. Aan het einde dezer gracht verrijst, de in Dorischen stijl +gebouwde Zijlpoort, waarvan in 1667 de eerste steen gelegd werd, op +welks bovenlokaal een tijdt lang de Leidsche Rederijkers vergaderden, +waarna het in 1736 tot Armenschool werd ingericht. Nevens die poort zien +wij den toegang tot de begraafplaats der Catholieken, maar bezoeken +deze evenmin als wij dit de overige Godsakkers gedaan hebben. Wij gaan +dus eenige voetstappen terug en bereiken door de Korte Looierstraat, +de Verwersstraat, een tamelijk ruim plein, waar eenige nette +arbeiderswoningen staan door de Diaconie der Nederduitsche Hervormde +Gemeente voor minvermogenden gebouwd en tegen zeer matige huurprijzen +beschikbaar gesteld. Vervolgens komen wij weder op de Heerengracht, maar +op dat gedeelte 't welk den bijnaam van »Oude" draagt, omdat het geacht +wordt niet tot de vijfde of zesde--maar tot de vierde vergrooting der +stad te behooren, welke reeds in 1610 plaats had. Slaan wij vanhier een +blik op de tegenover ons gelegene Oude Vest en Ouden Cingel, dan zien +wij op den hoek der laatstgenoemde gracht en der Koolstraat een groot +gebouw, »de Zoutkeet" van de firma »WEYLAND en DE FREMERIJ", welke +aldaar korten tijd na de zooeven genoemden vierde vergrooting der +stad gesticht werd en zeker onder de meest belangrijke industrieele +ondernemingen mag gerekend worden. Achter haar ligt alweder eene +begraafplaats, die der minste klasse, wanneer men in het doodenrijk nog +van klassen mag gewagen. Wij laten beiden--evenals de daartegenover +gelegene bad- en zwemplaats--onbezocht, slaan eerst links- dan rechtsom +en komen op die wijze naar de Haarlemmerstraat, welke wij aan de +Donkersteeg hebben verlaten, om haar aan de Havenbrug weder te betreden. +Het Sint-Janshofje den 26en Juni 1504 opgericht en gesticht »ter Eere +Gods, van MARIA zijn gebenedijde moeder en van de twaalf apostelen" +onbezien latende, wijden wij onze aandacht aan eene andere stichting +bij welke insgelijks van dezelfde »gebenedijde" sprake is, namelijk de +Roomsch-Catholieke kerk aan »onze Lieve Vrouwe Hemelvaart" toegewijd, +in quasi-Gothischen stijl opgetrokken, en inwendig der bezichtiging +waardig, al ware het slechts om het beeldhouwwerk van VENEMAN, dat +daarin wordt aangetroffen en de fraaie beschildering (polychromie) +van het priesterkoor met het kostbare hoofdaltaar. Zij heet in den +mond des volks, nog steeds »de Monpeer", afgeleid van het Fransche +»Mon Père" en verkregen door het oude gebouw »de zon" genaamd, dat op +dezelfde plaats stond, waarin--gelijk VAN MIERIS ons mededeelt--een +Fransche ongeschoende Karmeliet den dienst als pastoor waarnam. Een +weinig verder staat weder een kerk, thans schoolgebouw voor eene +Roomsch-Catholieke onderwijs-inrichting. Gaan wij nu de daarnevens +gelegene Bakkerssteeg--ook Pelikaanstraat genoemd--in, dan wordt onze +aandacht ter linkerzijde getrokken door een groot gebouw dat zich +bijna van de Marendorps Achtergracht tot aan de Oude Vest uitstrekt: +eene bewaarschool voor kinderen derzelfde godsdienstgezindte, door +geestelijke zusters bestuurd. Op die (gedempte) achtergracht vindt gij +eene poort, thans mede tot dit gesticht behoorende en een bijzonder, +eenigszins vervallen woonhuis, beiden duidelijke sporen vertoonende van +een bouwtrant, welke aan vroegere eeuwen herinnert. Door wien en wanneer +het gesticht werd, boezemt ons voor het oogenblik minder belangstelling +in. Het is ons genoeg te weten dat het huis, waartoe ook de poort +behoorde, in 1574 bewoond werd door PIETER ADRIAANSZ. VERMEER, of +zooals hij meer bekend is VAN DER WERFF, _Leidens_ fieren burgemeester, +een van die krachtige heldengestalten onzer historie, welke het +begrijpelijk maken hoe het kleine handelsvolk zich, met goed gevolg, +tegen het machtig _Spanje_ kon verzetten, eene figuur die met JOHAN VAN +DER DOES en JAN VAN HOUT een drietal uitmaakt, dat bij het nageslacht +zal leven, zoolang _Nederland_ zich zijne groote mannen herinnert. + +Zijn wij de kleine straat ten einde en, linksaf, de Oude Vest opgegaan, +dan trekt al spoedig »Meermansburg", een zeer deftig en aanzienlijk +hofje, onze aandacht. Gesticht door den Heer MAERTEN MEERMAN, +bewindhebber van de _Oost-Indische_ compagnie »ter kamere van _Delft_" +en zijne echtgenoote HELENA VERBURCH, op den grond van het vroegere +klooster Nazareth, dient het, volgens de bepalingen van den stichtbrief, +behalve voor den portier die gehuwd mag wezen, voor »eerbaere, nugtere +weduwen ofte vrouwspersonen, ten minste boven de veertigh jaeren oudt +sijnde, geen kinderen hebbende, ofte, dezelve hebbende, te moeten houden +t' eenemaal buyten laste van 't voorz. hofken" en is eene hoogstgezochte +verblijfplaats voor burgerjuffrouwen, wier middelen niet te ruim zijn +of althans geacht worden dat niet te wezen en die gaarne in eene +hoogstkalme omgeving hare laatste levensdagen slijten willen. + +Men vergunne ons thans door de Bouwelouwesteeg weder de Haarlemmerstraat +te bereiken en aangezien wij dit niet kunnen doen zonder de +Marendorpsachtergracht over te steken, wijs ik u op het nieuwe +schoollokaal daar verrezen, dat alweder doet zien hoe onbekrompen alles +wat het openbaar onderwijs betreft hier geregeld wordt; terwijl ik op +die straat gekomen, linksaf gaande, mij haast weder de Bakkerssteeg +te bereiken, thans echter dat gedeelte 't welk naar de Hooigracht +voert, waar ik u verzoek een blik te slaan op de tweede kerk der +Christelijk-Gereformeerden, hun Diaconiehuis en het hofje van +FRANÇOIS HOUTTIJN, om dan door de rechts gelegene Heerensteeg op +den Middelweg te komen, waar wij eerst de Remonstrantsche kerk, dan +het Evangelisch-Luthersch Wees- en Oudeliedenhuis, eindelijk het +Invalidenhuis aanschouwen. Van het laatste zullen wij ons echter een +beter denkbeeld kunnen maken, indien wij--gelijk we dan ook doen--ons +door de Koppenhinksteeg naar den Ouden Rijn begeven, rechtsafgaan en den +blik vestigen op het ruime met hoog geboomte beplante plein, waar wij +op de daar geplaatste banken eenige grijze verdedigers des vaderlands +zien neergezeten. Zij zijn, gelijk we aan hunne bewegingen meenen te +bemerken, in een levendig gesprek gewikkeld. Spreken zij over de dagen +vanouds, toen zij onder de vanen van den algemeen beminden WILLEM II ten +strijde togen op de velden van Waterloo of lauwren gaarden bij _Hasselt_ +en _Leuven_ of geldt wellicht hunne conversatie de gewichtige vraag of +de kok genoegzame zorgen heeft gewijd aan den reusachtigen soepketel? +Wij weten het niet; maar zooveel is zeker dat zij veel gezien, veel +gedaan, veel ondervonden hebben, dat zij het vaderland trouw dienden en +een onweersproken recht bezitten op de eervolle rust, welke hun hier +verleend wordt; zoodat wij, hen ziende, instemmen met het woord van +onzen JACOB VAN LENNEP: + + "Het vaderland vergeet die braven niet!" + +Weder een eindweegs verder zien wij een gebouw, dat, bekend onder +den naam van »Huiszittenhuis" de zetel is der Diaconie van het +Nederduitsch-Hervormd kerkgenootschap en tevens als armbakkerij gebruikt +wordt. Ruim het vierde eener eeuw geleden was het een twistappel +tusschen de Stedelijke regeering en den Kerkeraad. Thans is de veete +daardoor ontstaan, en door eenige eerzuchtigen op treurige wijze gevoed, +naar het gebied der historie verwezen, en is er, welke quaestiën ook aan +de orde gesteld worden, althans van de befaamde »huiszittenhuisquaestie" +geene sprake meer. + +Zoo pratende zijn wij de Vischbrug weder genaderd en voeren wij u langs +Aal-, Bloem- en Boommarkt, over de Borstelbrug, door de Paardensteeg, +over de Blauwpoortsbrug en Steenstraat, weder naar den Heerenweg, welke +eigenlijk de Stationsweg heeten moest; natuurlijk met het doel om u +naar de plek te geleiden, vanwaar wij het genoegen hadden u te komen +afhalen. Daar de trein nog lang niet in het gezicht en het aan zoo'n +station gewoonlijk vrij saai en vervelend is, noodig ik u uit eenige +oogenblikken met mij dat Zomerzorg binnen te treden, waar wij zoo straks +voorbijgingen. + +Gij zult u voorzeker dat bezoek niet beklagen, hetzij ge u nederzet +onder het geboomte en den blik slaat op die inderdaad keurige +bloemperken en op dien vijver door den zonneglans verzilverd en met +goudschubbige visschen als bezaaid; hetzij gij de zaal beschouwt, waarin +_Leidens_ ~beau monde~ de vlucht neemt, wanneer het zomerweder maar niet +wil toegeven dat DUNKLER of VÖLLMAR juist in de open lucht de gaven van +hun muziekcorps moeten tentoonstellen, hetzij gij u begeeft naar de +achterzijde en, neergezeten op de eenvoudige houten bank het oog laat +weiden over een echt Hollandsch landschap,--steeds zult gij moeten +toegeven, dat Zomerzorg met zijne vriendelijke wandeldreven ook in +uw oog den goeden dunk rechtvaardigt, dien stadgenoot en vreemdeling +daarvan koesteren; dat het, welke plaatsen van vereeniging en genot +er ook in en om _Leiden_ verrijzen mogen, eene geheel eigenaardige +aantrekkelijkheid bezit, die het in den strijd met deze de overwinning +verzekeren--althans geene nederlaag berokkenen zal. + +Maar reeds klinkt de schel ten teeken dat de trein in het gezicht is. + +Ik bid u, schrik niet op en haast u maar niet! + +Men waarschuwt hier bijtijds, dat wil zeggen vroeg genoeg voor lieden +die aan langdurig afscheidnemen gewoon zijn. + +En daar wij niet tot die soort behooren kunnen wij doodbedaard +opwandelen naar het Station. + +Zie zoo, we zijn er. De locomotief vertraagt hare vaart, het geratel +houdt stil. + +»_Leiden_, Heeren!" klinkt het vele malen uit den mond der conducteurs +en de reizigers komen een voor een uit de deurtjes der rijtuigen. + +Het is tijd in te stappen. Een handdruk nog door het portier en gij +verlaat mij. + +Hebt gij u nog al geamuseerd, mijn waarde tochtgenoot; hebt gij u +althans niet verveeld? + +Het antwoord gaat verloren in het krijschend schel gefluit van het +snuivende en kokende monster, dat zich in beweging stelt; en voordat ik +mijne vraag kan herhalen glijdt de wagen voort. + +Hoe het ook zij, God zegene u! Vaarwel! + + + + +AANWIJZING DER OPENBARE GEBOUWEN EN INRICHTINGEN. + + + No. op den Blz. van +plattegrond. dit werkje. + + 1 Stadhuis.--_Breêstraat 98._ 13 + + 1 Bureau van Politie.--_Breêstraat 98._ 13 + + 2 Burcht.--_Burgsteeg 14._ 34 + + 3 Stads-gehoorzaal.--_Breêstraat 62._ 11 + + 4 Schouwburg.--_Oude vest 43._ 32 + + 5 Huis van arrest, genaamd + 's-Gravenstein.--_Pieterskerkplein 6._ 20 en 22 + + Huis van Militaire Detentie en Militaire + strafgevangenis.--_Singel tusschen de Morsch- en + Rijnsburgschepoortsbruggen._ -- + + 5_a_ Arrondissements-rechtbank.--_Rapenburg 19._ 24 + + 5_a_ Kantongerecht.--_Rapenburg 19._ 24 + + 6 Stedelijke werk-inrichting.--_Vrouwenkamp 12._ 1 + + 7 Postkantoor.--_Breêstraat 44._ 11 + + 7_a_ Kantoor van de rijks-telegraaf.--_Aalmarkt 7._ 29 + + 8 Gemeenlands-huis van Rijnland.--_Breêstraat 59._ 11 + + 9 Stads-bank-van-leening.--_Nieuwsteeg 6._ 17 + +10 Korenbeurs.--_Nieuwen rijn._ 34 + +11 Waag en boterhuis.--_Aalmarkt 21._ 28 + +12 Stads-timmerwerf.--_Galgewater 22._ 9 + + Stedelijke gasfabriek.--_Vestwal bij de Marepoortsbrug._ 31 + +13 Stedelijk museum van schilderijen en oudheden.--_Ouden + Singel 32._ 30 + +14 Fontein.--_Vischmarkt._ 28 + +15 Kruittoren.--_Vestwal bij de Koepoortsbrug._ 27 + +16 Hervormden weeshuis.--_Hooglandsche kerkgracht 17._ 36 + +17 Roomschen wees- en oudeliedenhuis.--_St.-Jacobsgracht 1._ 27 + + Gesticht der Voorzienigheid.--_Hoogewoerd 57._ 27 + +18 Lutherschen wees- en oudeliedenhuis.--_Middelweg 38._ 42 + +19 Walschen wees- en oudeliedenhuis.--_Pieterskerkhof 40._ 17 + +20 Christelijk Gereformeerden diaconiehuis.--_Hooigracht 97._ 42 + +21 Oude mannen- en vrouwenhuis.--_Heerengracht 35._ 39 + +22 Minnehuis.--_Kaarsenmakersstraat 7._ 39 + +23 Huiszittenhuis.--_Ouden rijn 44._ 43 + +23 Armbakkerij.--_Ouden rijn 44._ 43 + +24 Gymnasium.--_Lokhorststraat 16._ 43 + +24_a_ Hoogere Burgerschool met vijfjarigen + cursus.--_Pieterskerkgracht 13._ 23 + +24_a_ Genootschap Mathesis Scientiarum + Genitrix.--_Pieterskerkgracht 13._ 23 + + Schilder- en teekenacademie.--_Pieterskerkgracht 9._ 23 + +25 Gemeenteschool.--_Boommarkt 1._ 9 + +26 Gemeenteschool.--_Aalmarkt 9._ 29 + +27 » » _Breêstraat 66._ -- + +27 Openbare teekenschool.--_Breêstraat 66._ 11 + +28 Gemeenteschool.--_Pieterskerkstraat 5._ -- + +28_a_ » » _Oude vest 35._ -- + +29 » » _Haverstraat 49._ -- + +30 » » _Binnenvestgracht aan het plantsoen 48._ -- + +31 » » _Brandewijnsteeg 2._ -- + +31_a_ » » _Marendorps-achtergracht 72._ 42 + +32 Openbare bewaarschool.--_Groenesteeg 97._ -- + +32_a_ » » _Marendorps-achtergracht 100._ -- + +33 Bijzondere school.--_Haarlemmerstraat 240._ -- + +33_a_ » » _Bakkersteeg 1._ -- + +33_a_ Inrichting van liefdadigheid voor de + Roomsch-Cathol.--_Marendorps-achtergracht 96._ 41 + +34 Bijzondere school.--_Haarlemmerstraat 93._ -- + +35 » » _Hoogewoerd 41._ -- + +36 » » _Uiterste gracht 132._ -- + + » » _Pieterskerkgracht 9._ 23 + +36_a_ Gymnastiekschool.--_Pieterskerkgracht 7._ 23 + +37 Pieterskerk.--_Pieterskerkplein 23._ 17-19 + +38 Hooglandsche of St.-Pancras-kerk.--_Hooglandschekerkgracht + 52._ 37 + +39 Mare-kerk.--_Mare 14._ 32 + +40 Waard- of Ooster-kerk.--_Langestraat 73._ 40 + +41 Armen-kerk.--_Korte Langegracht 57._ 32 + +42 St.-Petrus-kerk.--_Langebrug 56._ 17 + +43 St.-Ludovicus-kerk.--_Steenschuur 19._ 16 + +44 St.-Maria-kerk.--_Haarlemmerstraat 262._ 41 + +45 L. Vrouwe-kerk.--_Haarlemmerstraat 110._ 33 + +46 Christ. Gereformeerden kerk.--_Hooigracht 99._ 42 + +47 Christ. Gereformeerden kerk.--_Heerengracht 70._ 40 + +47_a_ Kerk der Geref. gemeente.--_Nieuwen Rijn 76._ 39 + +48 Evangelisch-Lutherschen kerk.--_Hooglandschekerkgracht 26._ 37 + +49 Israëlitische synagoge.--_Levendaal 16._ 28 + + Vereeniging voor christelijke belangen.--_Noordeinde 38._ 24 + +50 Walschen kerk.--_Breêstraat 64._ 11 + +51 Remonstrantschen kerk.--_Middelweg 26._ 42 + +52 Doopsgezinden kerk.--_Pieterskerkstraat 1._ 28 + +53 Oud-Catholieken kerk.--_Hooigracht 27._ 39 + +53_a_ Gebouw der Vrijmetselaars-loge La Vertu.--_Steenschuur 4_ + en _6_. 16 + +54 Academie.--_Rapenburg 73._ 25 + +54_a_ Rijks-instelling voor de Ind. taal-, land- en + volkenkunde.--_Kloksteeg 23_ en _25_. 20 + +55 Hortus of plantentuin.--_Rapenburg 73._ 25 + +56 Kabinet van landbouw.--_Ruïne._ Ingang in de + _Nieuwsteeg 124._ 17 + +56 Scheikundig laboratorium.--_Ruïne._ Ingang in de + _Nieuwsteeg 124._ 17 + +56 Industrie-college.--_Ruïne._ Ingang in de _Nieuwsteeg 124._ 17 + +56 Anatomisch kabinet.--_Ruïne._ Ingang op het _Rapenburg 124._ 17 + +56 Kabinet van natuurkundige werktuigen.--_Ruïne._ Ingang op de + _Langebrug 124._ 17 + +57 Physiologisch laboratorium.--_Ruïne._ Ingang in de + _Zonneveldsteeg 18._ 17 + +57_a_ Zoötomisch laboratorium.--_Cellebroêrsgracht._ 26 + +58 Academisch ziekenhuis.--_Vestwal bij de Morschpoort 32a._ 8 + +59 Academische bibliotheek.--_Rapenburg 72._ 21 + +60 Rijks museum van natuurlijke historie.--_Rapenburg 28._ 22 + +61 » » » oudheden.--_Breêstraat 18._ 10 + +61 Kabinet van munten en penningen.--_Boommarkt._ 10 + +62 's Rijks herbarium.--_Rapenburg 33._ 25 + +63 Kabinet van pleisterbeelden, gravures en + teekeningen.--_Rapenburg 71._ 25 + +64 Rijks Ethnographisch museum.--_Hoogewoerd 108._ 27 + +64 Japansche verzameling.--_In het Ethnographisch museum._ 27 + +65 Bibliotheek van Thysius.--_Rapenburg 25._ 24 + +66 Observatorium.--_Cellebroêrsgracht 57._ 26 + +67 Manége.--_Cellebroêrsgracht 13._ 26 + +68 Gebouw Tot nut van 't algemeen.--_Steenschuur 21._ 16 + + Sociëteit Amicitia.--_Breêstraat 86._ 12 + + Zomersociëteit Amicitia.--_Steenstraat bij de + Rijnsburgschepoortsbrug 2._ 8 + + Studenten-sociëteit Minerva.--_Breêstraat 50._ 11 + +68_a_ Nieuwe Sociëteit.--_Langebrug 58._ 16 + + Sociëteit Concordia.--_Hoogewoerd 6._ 28 + + Musis Sacrum.--_Plantsoen._ 27 + + Leesmuseum.--_Breêstraat, tegenover het Stadhuis 113._ 12 + + Bad- en zwemplaats.--_Vestwal bij de Heerepoortsbrug 1._ 41 + + Bad- en zweminrichting Rijnzicht.--_Morschweg._ 9 + +69 Cavalerie-kazerne (huzaren).--_Groenhazengracht 12._ 24 + +70 Artillerie-kazerne (veld-artillerie).--_Noordeinde 2._ 24 + +70_a_ Kweekschool voor zeevaart.--_Weddesteeg 4._ 24 + +71 Infanterie-kazerne (4e regiment).--_Galgstraat 64._ 9 + +72 Invalidenhuis.--_Middelweg 40._ 42 + +73 Infirmerie.--_Groenhazengracht 6._ 24 + +73_a_ Nieuwe Infirmerie.--_Hooge Morsch._ -- + +74 Meermans-burg.--_Oude Vest 159._ 42 + +75 Coninck's-hofje.--_Oude Vest 15._ 32 + +76 P. Gz. Speck's-hof.--_Pieterskerkhof 42._ 17 + +77 Jan Pesijn's-hof.--_Kloksteeg 21._ 19 + +78 Jan Michielsz.'s-hof.--_Pieterskerkstraat 10._ -- + +79 Gesticht voor weduwen uit het Zions-hof.--_Schoolsteeg 3._ -- + +80 Brouckhoven's-hof.--_Papenstraat 16._ 23 + +81 Eva van Hoogeveen's-hof.--_Doelensteeg 7._ 25 + +82 Pieter Loridan's-hof.--_Oude Varkenmarkt 1._ 24 + +83 St.-Salvator's-hof.--_Steenstraat 17._ 9 + +84 Jan De Later's-hof.--_Binnenvestgracht, bij de + Rijnsburgschepoortsbrug 13._ -- + +85 B. Wz. van Assendelft's-hof.--_Langegracht 49._ -- + +86 St.-Jan's-hof.--_Haarlemmerstraat 264._ 41 + +87 J. Wz. van Woudendorp's-hof.--_Brandewijnsteeg 17._ -- + +88 St.-Elisabeth's gasthuis-hof.--_Oude Vest 25._ 32 + +89 Convent van Tethrode of St.-Steven's-hof.--_Haarlemmerstraat + 50._ -- + +90 Zions-hof.--_St. Joseph-steeg 4._ 33 + +91 St.-Anna-aalmoeshuis.--_Hooigracht 9._ 39 + +92 St.-Anna-hofje of Joost H. van + Duiveland's-poort.--_Zegersteeg 10._ 26 + +92 Catharina Jacobs Dr.-hof.--_Zegersteeg 17._ 26 + +93 Hofje genaamd François Houttijn.--_Hooigracht 81._ 42 + +94 Schachtenhof.--_Middelste gracht 27._ -- + +95 Charles Tevel's-hof, genaamd: + Thevelinck-hofken.--_Binnenvestgracht bij de + Hoogewoerds-poort 7._ 27 + +96 Bethlehem's-hof.--_Levendaal 111._ -- + +97 St.-Barbara's-hof.--_Levendaal 23._ -- + +98 Catharina Maartens Dr.-hof.--_Zijdgracht 26._ -- + +99 Barend van Namen's-hof.--_Kijfhoekstraat 12._ -- + +100 Samuel de Zee's-hof.--_Koepoortsgracht 16._ -- + +101 St.-Jacobs- of G. van Crayenbos'-hof.--_Koepoortsgracht 25._ -- + +102 Hofje van Jeruzalem.--_Cellebroêrsgracht 49._ 26 + +103 Bethaniën of Emaus-hof.--_Cellebroêrsgracht 43._ -- + +104 J. Frans van der Linden's-poort.--_Marendorps-achtergracht + 50._ -- + +105 Hofje van den H. Geest of Cornelis Sprong's-hof.--_Rapenburg + 135._ -- + + + + +[Illustratie: {plattegrond}; LEIDEN._DE BREUK & SMITS._1874.] + + + + + #Bij de uitgevers dezes zijn mede verschenen:# + + + #~LEIDENS OMSTREKEN~# + WANDELEND GESCHETST, + + #met eene zeer nauwkeurige kaart#. + + Prijs: één gulden. + + * * * * * + + DE KAART AFZONDERLIJK, + #op groot papier#. + + Prijs: zestig cents. + + * * * * * + + De Breuk & Smits' + + #~ALGEMEEN ADRESBOEK~ + VAN DE GEMEENTE LEIDEN.# + + Prijs: één gulden en vijftig cents. + + * * * * * + + #~HUISNOMMER-BOEK~# + VAN DE GEMEENTE + ~LEIDEN~. + + #Naar de officiëele bescheiden gedrukt#. + + Prijs: één gulden en vijftig cents. + + * * * * * + + #~DE POORT DER MANEGE~# + VAN DE GEMEENTE LEIDEN, + + #voorheen het "Collegium Theologicum"#. + + Prijs: vijftig cents. + + * * * * * + + #~MAGDALENA MOONS,~ + het behoud van Leiden in 1574.# + + Met aanteekeningen en bijlagen + DOOR + J. H. EICHMAN. + + Prijs: negentig cents. + + * * * * * + + ~EENE BLADZIJDE~ + UIT HET VERHAAL + VAN + #LEIDENS BELEG EN ONTZET + in 1574# + + toegelicht en verdedigd door + J. H. EICHMAN. + + Prijs: vijfendertig cents. + + * * * * * + + #~HET BELEG EN ONTZET~# + DER STAD + #LEIDEN IN 1574.# + + DOOR + ~J. H. EICHMAN~. + + #Met portret en fac-similé van + P. Az. Van der Werff.# + + Prijs: vijfentwintig cents. + + * * * * * + + ~HET LEVEN~ + VAN + #~P. Az. VAN DE WERFF.~# + + DOOR + Dr. G. D. J. SCHOTEL. + + Prijs: zeventig cents. + + * * * * * + + #Het uitmuntend gelijkend en keurig uitgevoerd# + + PORTRET + VAN + #~P. Az. VAN DER WERFF~# + + #met fac-similé#. + + Proefdruk op groot papier + met Chineesch-tint. + + Prijs: vijftig cents. + + + BOEK- EN STEEN-DRUKKERIJ VAN DE BREUK & SMITS. + + + + + +---------------------------------------------------+ + | | + | OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER: | + | | + | De volgende correcties zijn in de tekst | + | aangebracht: | + | | + | Bron (B:) -- Correctie (C:) | + | | + | B: het volgende rijmpje | + | C: het volgende rijmpje: | + | B: en bijge-gebouwen het ruime plein beslaat | + | C: en bijgebouwen het ruime plein beslaat | + | B: PALM, BRUGMANS en KEMPER van Mr. JOHAN | + | C: PALM, BRUGMANS en KEMPER, van Mr. JOHAN | + | B: benaming waarop de, paralel met deze | + | C: benaming waarop de, parallel met deze | + | B: Geest- of Armen- Wees- en Kinderhuis, | + | C: Geest- of Armen-, Wees- en Kinderhuis, | + | B: ater van den rampspoedigen | + | C: later van den rampspoedigen | + | B: verzekeren. Aan he- einde dezer gracht | + | C: verzekeren. Aan het einde dezer gracht | + | B: daarin wordt aantroffen en de | + | C: daarin wordt aangetroffen en de | + | B: die krachtige heldengestallen onzer | + | C: die krachtige heldengestalten onzer | + | B: FRANCOIS HOUTTIJN, om dan door de rechts | + | C: FRANÇOIS HOUTTIJN, om dan door de rechts | + | B: _Cellebroêrsgracht 43._ | + | C: _Cellebroêrsgracht 43._ -- | + | | + +---------------------------------------------------+ + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Korte beschrijving van Leiden, by +Jacobus Marinus Everhardus Dercksen + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK KORTE BESCHRIJVING VAN LEIDEN *** + +***** This file should be named 35219-8.txt or 35219-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/3/5/2/1/35219/ + +Produced by The Online Distributed Proofreading Team at +http://www.pgdp.net + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |