initial commit of ebook 36117HEADmain

1 files changed, 2157 insertions, 0 deletions

diff --git a/36117-8.txt b/36117-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..071cd11
--- /dev/null
+++ b/36117-8.txt
@@ -0,0 +1,2157 @@
+The Project Gutenberg EBook of Konstantinopel en het Serail, by Anonymous
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Konstantinopel en het Serail
+
+Author: Anonymous
+
+Release Date: May 15, 2011 [EBook #36117]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK KONSTANTINOPEL EN HET SERAIL ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project
+Gutenberg.
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+KONSTANTINOPEL EN HET SERAIL.
+
+
+I.
+
+Blik op Konstantinopel.
+
+
+Wanneer men van de zee van Marmara komende den Bosporus nadert,
+wordt het oog getroffen door een schouwspel, zooals er waarschijnlijk
+geen tweede op de aarde gevonden wordt. Konstantinopel, met recht de
+koningin der steden en de parel van het Oosten genoemd, vertoont zich
+dan voor onzen blik. De natuur en de kunst hebben hier elkander de
+hand geboden om een geheel te scheppen, zoo tooverachtig schoon, dat
+geen woorden den indruk kunnen weergeven, dien de aanschouwing op den
+vreemdeling maakt. Allen, die immer dit wondervolle panorama, in zijn
+rijkdom en pracht, in zijne eindelooze afwisseling en verscheidenheid,
+in zijne heerlijke harmonie aanschouwden, brengen om strijd hulde
+aan deze bijna volmaakte schoonheid. Sommigen hebben Rio-Janeiro,
+Lissabon en Napels in de rij der mededingsters van Konstantinopel
+geplaatst, maar toch moeten zij het allen toestemmen, dat, hoe heerlijk
+en treffend het eerste gezicht op de genoemde steden ook zijn moge,
+de aanblik van de hoofdstad des turkschen rijks alles overtreft wat
+den roem van deze mededingsters uitmaakt.
+
+Terwijl het schip langzaam voortzeilt, vertoont zich allereerst voor
+het oog des reizigers eene bekoorlijke groep van eilanden, bedekt met
+boschjes van cypressen, arbukas en altijd groene eiken, in wier schaduw
+men hier en daar de muren van een grieksch klooster ontwaart. Deze
+eilanden, de Prinseneilanden genoemd, prijken met de buitenverblijven
+en lusthuizen der aanzienlijke Grieken, die des zomers de hoofdstad
+verlaten om hier rust en aangename koelte te genieten. Rechts van
+deze eilanden rijst de kust van Klein-Azië statig omhoog, overwelfd
+door den donkerblauwen hemel van het Oosten, en op den achtergrond de
+bithynische Olympus, welks hellingen met dichte bosschen beplant zijn,
+terwijl zijn spits met bijna altijddurende sneeuw is gekroond. Na een
+half uur voortgezeild te hebben, tusschen eene menigte schepen die
+voor anker liggen, nadert men het keizerlijke paleis, het uitgestrekte
+serail, met zijn steenen muurgordel, de uiterste punt innemende van den
+driehoek, door de zee van Marmara, den Bosporus en den Gouden Hoorn,
+Konstantinopels prachtige haven, gevormd.
+
+Zoodra de reiziger in de haven aangeland is, behoeft hij niet te
+vragen hoe hij stadwaarts zal komen. Honderde bootjes liggen tot zijne
+beschikking gereed. Deze bootjes worden kaiks genaamd en zijn zeer
+sierlijk van vorm, bijna als een in de lengte doorgesneden ei. Zij
+zijn uit noteboomhout vervaardigd en zoo dun als de berkenschors
+van een indiaanschen kano, doch veel fijner bewerkt en met allerlei
+beeldhouwwerk versiert. De roeiriemen zijn van wit beukenhout, en
+de roeier of kaiktsji behoeft voor geen engelschen of hollandschen
+roeier onder te doen. Ieder kaiktsji hanteert zijn kleinen kaik met
+twee roeiriemen, en zoo glijdt het lichte vaartuig snel en behendig
+over de wateren heen, even als eene zwaluw door de lucht. In de
+grootere en breedere kaiks zitten ook wel eens twee roeiers naast
+elkander op ééne bank; zelfs zijn de grootste booten bemand met acht,
+ja somwijlen wel met twintig kaiktsjis. Dit is onder anderen het
+geval met den staatskaik des sultans, die allerprachtigst gedecoreerd
+is. De beheerscher van het turksche rijk zit in zijn boot onder een
+rooden en met goud omzoomden troonhemel, wanneer zijne roeiers hem
+iederen vrijdag uit zijn paleis aan den Bosporus naar een der moskeeën
+van Konstantinopel voeren, waar hij zijn gebed moet doen. Bij deze
+gelegenheid verschijnt de beheerscher der geloovigen, anders meest
+in zijn serail opgesloten, in het openbaar om zich aan het volk
+te vertoonen. Men kan zich niets prachtigers voorstellen dan deze
+keizerlijke kaik, welke tachtig voet lang is, en op wier voorste
+spits eene vergulde meeuw hare vleugelen uitbreidt. De keur van
+Konstantinopels kaiktsjis, uit de krachtigste en schoonste mannen
+uitgelezen, heeft de eer de boot des sultans voort te stuwen. Deze
+roeiers zijn zeer sierlijk gekleed: zij dragen een korten sneeuwwitten
+broek, die aan de heupen door een gordel van roode zijde bevestigd
+is. Op het hoofd rust de roode fez met een langen kwast van
+donkerblauwe zijde; de hals en de borst zijn bloot, terwijl slechts
+hunne schouders en armen door een soort van kamizool van ruwe witte
+zijde bedekt zijn. Bij iederen riemslag verheffen zij zich, om aan den
+roeiriem de volle kracht te kunnen bijzetten, en hunne gelijkmatige
+bewegingen, welke als door eene machine bestuurd schijnen, drijven het
+schoone vaartuig met de snelheid eener stoomboot door de golven. De
+boot des sultans wordt gevolgd door eene menigte van kaiks, in welke
+de hooge staatsdienaars hebben plaats genomen, en die naar gelang
+van den rang dier heeren, door tien of twintig roeiers voortgedreven
+worden. Achter dit gevolg komt de bijzondere kaik van den sultan,
+waarin hij plaats neemt als hij naar zijn paleis teruggekeert, wijl
+de wet voorschrijft dat hij zijn terugtocht niet in dezelfde boot
+mag houden. Bij die gelegenheid is de Groote Heer zeer gemakkelijk
+van alle andere personen te onderscheiden, en wel aan eenen soort
+van rooden parasol, welk teeken van waardigheid hij alleen mag dragen.
+
+De kaiks zijn bijna de eenige bootjes, die men op den Bosporus
+aantreft, en overal ziet men langs het strand kleine steigers,
+iskellis genaamd, waar zij aanleggen. Bij iedere aanlegplaats staat
+een oude Turk, met een langen baard en dikwijls ook met een amulet
+om zijn hals, waardoor hij zich aankondigt als een pelgrim, die de
+lange en gevaarlijke reis naar het graf van den profeet gemaakt en
+ter belooning hiervan dit station als post ontvangen heeft. Hij
+draagt een staf in zijne hand, als bewijs zijner aanstelling, en
+zorgt voor de handhaving der orde. Zoodra eenige menschen in het
+bootje plaats genomen hebben en op het punt zijn van weg te roeien,
+spreekt hij zijne pelgrimsgroete uit: "Allah slamadak!" God behoede u,
+waarbij hij tevens zijne hand uitstrekt om een aalmoes te ontvangen;
+die men hem gewoonlijk geeft, en die uit een tien parastuk (drie cents)
+bestaat. Men kan zich een denkbeeld maken van de groote menigte kaiks,
+die onophoudelijk over de wateren glijden, als men nagaat dat er meer
+dan een millioen menschen aan beide zijden van de zeeëngte wonen. Nog
+onlangs werd het aantal dier kaiks op meer dan tien duizend geschat.
+
+Behalve deze sierlijke vaartuigjes treft men hier ook verscheidene
+breede en lomp gebouwde barken aan, die door lange en zware roeiriemen
+voortgestuwd worden. Deze barken zijn gemeenlijk bezet met menschen
+van verschillende kleur, natie en taal, die naar de voorsteden, of
+wel naar de aziatische kust moeten overgebracht wordt. In een land
+waar de wegen, ook in de onmiddelijke nabijheid der hoofdstad, in
+zulk een slechten toestand zijn als in Turkije, zijn deze barken het
+geliefkoosde vervoermiddel voor de lieden uit het volk, die er dan
+ook ijverig gebruik van maken, daar zij voor weinige penningen uren
+ver worden getransporteerd. Men ziet deze barken den ganschen dag
+door de haven in- en uitroeien, bezet met Turken, Joden, Armeniërs,
+Grieken en Franken, allen in hun eigenaardig kostuum, en omgeven
+door een wolk van tabaksrook, die zij aan hunne tsjiboeks of hunne
+papiersigaren ontlokken.
+
+Wanneer men van dit punt der haven (Gouden-Hoorn) een blik werpt over
+de stad, dan vertoont zich Konstantinopel in onbeschrijfelijke pracht
+en schoonheid; eene bonte menigte van huizen ligt voor ons, zoover
+het oog slechts kan reiken. De zeven heuvels, op welke de stad, als
+Rome, gebouwd is, vormen eene golvende lijn aan den horizon, gekroond
+met de keizerlijke moskeeën, die door hare buitengewone grootte
+en gedaante aan de stad een merkwaardig karakter verleenen. Deze
+gebouwen zijn over het algemeen vierkant, met een of meer koepels
+gedekt, en aan de vier hoeken mot hooge en slanke torens of minarets
+versierd. De koepels zijn met metaal belegd, de spitsen der minarets
+verguld en uitloopend in een halve maan: deze metalen daken, verlicht
+door de stralen der zon, verspreiden een tooverachtigen glans. De
+moskeeën nemen zulk eene groote plaatsruimte in, dat zij niet het
+minst in verhouding staan tot de andere gebouwen in hare nabijheid,
+en vergeleken met de gewone huizen op donkere heuvels gelijken. Er is
+slechts één voorwerp, dat boven al die moskeeën en huizen uitsteekt:
+de Seraskiër-toren, die zich, als een reusachtige kolom, hoog boven
+alles verheft. Deze toren behoort tot het seraskeriaat (ministerie
+van oorlog), welk gebouw tevens ingericht is als kazerne, waarin
+tien duizend soldaten hun verblijf houden. Een evengroot gebouw is
+het ministerie van buitenlandsche zaken, dat geheel in westerschen
+stijl opgetrokken en het eenige gebouw van dien bouwtrant is, dat
+zich in het eigenlijke Konstantinopel bevindt.
+
+De dalen rondom de stad worden door eene waterleiding doorsneden,
+welke het water, dat van de bergen langs de Zwarte-zee afstroomt,
+naar de verschillende pompen en fonteinen der stad leidt. De muren,
+welke zoowel geheel Konstantinopel als ook sommige wijken en zelfs vele
+afzonderlijke gebouwen omringen, zijn meestentijds als in een groen
+feestgewaad gehuld, dank zij de bestendige vochtigheid dier muren,
+waardoor de wortelen van verschillende planten voedsel krijgen en
+op deze wijze onafgebrokene priëelen, slingers en festoenen vormen,
+die aan de door den tijd verbrokkelde muren een bekoorlijk en frisch
+aanzien geven.
+
+Voordat wij nu het oog vestigen op het inwendige gedeelte der stad
+zelve, willen wij eerst een bezoek brengen aan het serail.
+
+
+
+
+
+II.
+
+Beschrijving van het serail.
+
+
+Eenigszins westwaarts tegenover Scutari, strekt zich eene strook lands
+in zee uit, welke onder den naam van Spits des serails (zie blz. 72)
+bekend staat. Hier, te midden van al de vereenigde schoonheden der
+natuur, bevindt zich het paleis van den Sultan, dat, wat zijne ligging
+betreft, door geen andere Vorstenwoning wordt overtroffen. Gelijk
+Konstantinopel geene eigenlijke stad, maar eene bijna eindelooze en
+verwarde verzameling van burchten, dorpen en uitgestrekte gebouwen
+is, zoo ook biedt de residentie des Sultans niets regelmatigs aan,
+hoewel de eerste blik op het serail of het keizerlijk verblijf den
+beschouwer verrast en verbaast. Het serail is het bekoorlijkste punt
+van Konstantinopel; het is het Kapitool der voormalige Keizersstad,
+het middelpunt van dit tweede Rome, dat voor een poos den glans van
+het eerste scheen te zullen verduisteren. Inderdaad is het, vooral
+van verre gezien, niet slechts een paleis of een uitgestrekt gebouw,
+maar men kan het veeleer noemen eene met muren omringde vorstelijke
+stad, te midden van eene verzameling van vlekken en steden.
+
+Reeds in 1786 schreef eene aanzienlijke engelsche dame, die een
+gedeelte van het fransche gezantschapspaleis te Pera bewoonde, het
+volgende: "De namen, welke men aan sommige voorwerpen geeft, ondergaan
+eene geheele verandering en verkrijgen eene gansch andere beteekenis,
+als men die voorwerpen in de vreemde landen zelve gadeslaat. Gewoonlijk
+toch verstaan wij door serail de woning of liever de bewaarplaats
+der mohammedaansche vrouwen; doch hier is het serail de residentie
+des beheerschers van het Oosten. Evenwel kan men het niet zijn paleis
+noemen: want het bestaat uit zulk eene wanordelijke groep van kiosken,
+tuinen, hoven en stallen, dat men even zoogoed zou kunnen zeggen dat
+het eene verzameling van huizen is met hun toebehooren, die zonder
+regelmaat of symmetrie gebouwd zijn binnen een park, omringd van
+hooge muren."
+
+Dit oordeel is volkomen waar, en nog heden ten dage ten volle
+nauwkeurig. De muren van het serail vormen een ongelijkmatigen
+driehoek, waarvan twee zijden door de zee bespoeld worden. Het
+terrein, waarop het serail is gebouwd, daalt in eene zachte
+glooiing strandwaarts, en wordt daar door een zwaren muur
+begrensd. Waarschijnlijk is deze muur opgetrokken uit de oude
+overblijfsels van Byzantium, zooals men meent te moeten opmaken uit
+onderscheidene grieksche opschriften, kapiteelen en kroonlijsten,
+in het metselwerk opgenomen. Deze muren hebben gewis belangrijke
+geschiedenissen doorleefd. Hier bemerkt men onder een gordijn van
+klimop, een gewelfden zuilenboog, die weleer toegang verleende
+tot de uitgestrekte onderaardsche gewelven, welke, naar men zegt,
+zich onder de geheele stad uitstrekken; ginds is eene geheime deur
+verborgen tusschen vooruitspringende bolwerken; verder een soort van
+zwevende brug, over de zee hangende, en van waar, naar men zegt, de
+vrouwen werden afgeworpen, die verdacht waren van ontrouw. Van hoeveel
+misdaden, intriges, geheimzinnigheden en bloedige tooneelen waren deze
+sombere muren, in den loop der eeuwen, getuigen. Van buiten kan men
+verscheidene gebouwen ontdekken, ordeloos tusschen het groen en het
+dichte lommer verstrooid. De vooruitspringende daken der kiosken en
+de vergulde of metalen koepels, welke de daken vervangen, geven aan
+die gebouwen een eigenaardig voorkomen, te verrassender naarmate hunne
+ligging tusschen het weelderig geboomte, hen half aan het oog onttrekt,
+en aan het geheel een zeer eigenaardig rustiek karakter geeft.
+
+Men treedt het serail binnen door eene groote poort, wier bouwstijl
+volstrekt geen karakter draagt en tot geen bijzonder tijdperk
+behoort. Dit is de keizerlijke poort, of, gelijk zij meer bepaald
+genoemd wordt, de Verheven poort, die haar naam geschonken heeft aan
+de regeering van Turkije zelve, in diplomatieken stijl de Verhevene
+Porte of kortweg de Porte genoemd. Aan beide zijden van deze poort
+ziet men twee groote nissen, in welke weleer de afgeslagen hoofden
+der pasjas werden tentoongesteld, die op bevel van den sultan ter
+dood gebracht waren. Wanneer het doodvonnis in eene der provinciën
+voltrokken was, vulde de scherprechter het hoofd met hooi op, sloot dit
+in een lederen zak, en bracht het aldus, hangende aan den zadelknop,
+te paard herwaarts. Op deze wijze werd ook het hoofd van Ali, den
+woesten pasja van Janina, naar Konstantinopel gevoerd, en daar op
+een zilveren schotel gedurende negen dagen tentoongesteld.
+
+Wanneer men den drempel van de hoofdpoort overschreden heeft,
+bevindt men zich op eene groote, onregelmatige en zeer lommerrijke
+binnenplaats, omringd van gebouwen, die zich echter door niets
+bijzonders onderscheiden. Ter linkerhand is de bewaarplaats der
+oude wapens, weleer eene kerk, gewijd aan de H. Irene; daarnevens
+bevindt zich de munt, welke door Armeniërs bestuurd wordt; rechts
+ziet men de bakkerij der keizerlijke residentie, in welke dagelijks
+het brood gebakken wordt voor de bewoners van het serail, wier getal
+op bijna tien duizend geschat wordt. Een weinig verder komt men
+aan eene deur, die den toegang geeft tot eene tweede poort. Menig
+vizier heeft gesidderd, als hij onder haar somber gewelf doorging,
+want op die plaats stonden de djellad of scherprechters, en wachtten
+op de staatsdienaars, die door den souverein ter dood veroordeeld
+waren. Overigens levert deze hof of liever deze binnenplaats niets
+merkwaardigs op. Het plaveisel laat veel te wenschen over, en zoo er
+geen geboomte was, dat eenige frischheid of verkoeling gaf, zou niets
+u aan deze plaats boeien, die niets anders aanbiedt dan herinneringen
+aan een bloedig verleden.
+
+Schuin tegenover de Verhevene poort bemerkt men eene tweede poort,
+aan beide zijden voorzien van twee kleine torens, die aan een van
+schietgaten voorzienen muur verbonden zijn. Dit is de Bab-us-Selam,
+de Poort des heils (zie blz. 56). Niemand had voorheen het recht om
+haren drempel te overschrijden, dan alleen de viziers, die zich naar
+den divan begaven, [1] en de ambassadeurs der groote mogendheden,
+indien hun door den sultan eene audiëntie wordt toegestaan. De
+Bab-us-Selam wordt, even als de hoofdpoort, bewaakt door een dertigtal
+turksche soldaten, die tamelijk slordig gekleed zijn, en belachelijke,
+granaatkleurige mutsen dragen, welke in niets op den rijk versierden
+fez der Janitsaren gelijken. Behalve eenige gebouwen van weinig
+beteekenis, treft men op deze binnenplaats de deur aan, welke naar
+de zaal van den divan geleidt.
+
+Aan gene zijde van den Bab-us-Selam bevindt zich nog eene andere
+binnenplaats, binnen welke eenige oude platanen een weinig schaduw
+afwerpen. Het uitzicht is hier somber en treurig; zelfs hoort
+men geen geluid. Als men nogtans een weinig verder gaat, bemerkt
+men tusschen dicht geboomte van cypressen en indische vijgen, het
+sierlijk dakwerk en de getraliede vensters van gebouwen, die bewoond
+zijn. Hier is de eigenlijke woonplaats des sultans, of, gelijk hij
+genoemd wordt, de Schaduw Gods. Het is geen vreemdeling veroorloofd
+dit gedeelte van het serail te betreden, waar, behalve de vertrekken
+van den souverein, ook die zijn, waar eenige oude favoriten van sultan
+Mahmoed, en wellicht ook eenige jonge weduwen van sultan Abdul-Mejid
+haar verblijf houden. Hier bevindt zich ook het zomer-salon, dat ons
+op blz. 65 wordt voorgesteld.
+
+Na een vluchtig bezoek gebracht te hebben aan eene verzameling van oude
+wapenrustingen en de bibliotheek, die tevens eenige weinig beduidende
+portretten der vroegere sultans bevat, nadert men de tuinen van het
+serail. Begeerig wendt men overal den blik heen, in de verwachting
+iets te zien van al die wonderen waarvan de oude reizigers ons zooveel
+merkwaardigs verhaalden, en die, naar deze verhalen te oordeelen,
+inderdaad aan het fabelachtige grensden. Maar helaas, men wordt zeer
+teleurgesteld. Men verwacht de wonderen der Duizend en een nacht,--en
+men vindt niets dan eenige onregelmatige en het schoonheidsgevoel
+kwetsende bloemperken; een paar oranjerieën en eenige planten in
+half verrotte houten bakken of gebroken potten. Maar waar zijn dan
+de fonteinen, van welke Sheherezade ons zooveel schoons verhaalde, en
+die hare waterstralen, nu eens rood gekleurd als parelenden wijn, of
+met schuim vermengd als zilveren regenbogen, hoog opwierpen? Waar zijn
+zij? Men wijst u eenige springbronnen, wier buizen half verteerd zijn,
+en die slechts hier en daar een straal opwerpen van nauwelijks zes voet
+hoogte; voorts verscheidene waterbekkens vol troebel water, omgeven van
+eenige vruchtboomen, en in de verte een haag van geschoren palmboomen,
+die eenigszins de gedaante en de bladeren van den cypres hebben,
+maar aan het geheel eene nog grootere treurigheid bijzetten. Alle
+poëzie is van hier verdwenen, sedert de toegang tot deze plaats
+ontsloten, en daarmede de weldadige sluier van het geheimzinnige
+opgeheven is. Men wandelt langs eenige perken vol van--althans voor
+ons westerlingen--zeldzame bloemen, en verwijlt eenige oogenblikken
+bij de kafés, welke als in een doolhof van sombere boschjes verborgen
+liggen. Deze kafés, letterlijk kooien, zijn kleine steenen gebouwen,
+zeer stevig gemetseld, welke weleer den prinsen der keizerlijke familie
+tot verblijf waren aangewezen: namelijk hun, aan wie de regeerende
+sultan bij zijne komst tot den troon genadiglijk het leven liet.
+
+Eene uitzondering, wat ten minste fraaiheid betreft, maakt hierop
+de fontein van het serail, welke op blz. 53 is afgebeeld. Zij is
+nog tamelijk goed onderhouden, en hoofdzakelijk samengesteld uit
+perzisch porcelein en marmer van verschillende soorten. Zij dagteekent
+van de regeering van Achmed III. Op een van hare fronten staat het
+navolgende in schitterende letters geschreven: "Drinkt met eerbiedige
+aandacht het water van Khan Ahmedie en bidt voor hem." Deze fontein,
+van vierhoekigen vorm en gekroond met sierlijke koepels, is overal
+bedekt met arabesken en schitterend glazuursel, terwijl vergulde
+tralievensters van bevallige teekening en met geschulpte bogen den
+blik bekoren. Aan de vier hoeken van het gebouw bevinden zich, in
+getraliede vensters of liever nissen, de springbronnen, welke evenwel
+van binnen bedekt zijn, om de frischheid van het water te bewaren.
+
+De fonteinwachters hebben den last ontvangen om aan ieder die het
+verlangt een tinnen kroes, gevuld met dit ijskoude water, toe te
+reiken, dat vooral bij de hitte des daags eene aangename verfrissching
+aanbiedt. In het Oosten toch is koud water een genot, veel grooter
+dan onze heerlijkste wijnen ons immer geven kunnen. Gewoonlijk danken
+deze fonteinen hare stichting aan eene of andere vrome gelofte,
+en zijn zij tot publieken dienst bestemd.
+
+Nogtans bevatten de tuinen, hoezeer zij ook de hoog gespannen
+verwachting mogen teleurstellen, een en ander dat der bezichtiging
+wel waard is; zooals in het huis der rozen (Ghulané), dat vroeger
+inderdaad dien liefelijken naam moet verdiend hebben, doch thans
+omringd is van perken, waarin groenten geteeld worden, hier en daar
+afgewisseld door reusachtige zonnebloemen, en verdeeld in heggen,
+doorweven met kleine witte leliën.
+
+Eéne poort echter blijft ook nu voor den vreemdeling gesloten
+en wordt alleen voor den sultan en zijn gevolg geopend. Dit is
+de poort welke naar den (ouden) Harem geleidt. De nieuwe harem
+of het serail Beshiktash, is door den laatsten sultan naar eene
+andere plaats verlegd, en onderscheidt zich door eene bevallige
+groepeering van gebouwen, koepeldaken en minarets. Het woord "harem"
+beteekent eigenlijk een verboden en geheiligd oord: harémi nebevi,
+d. i. heiligdom des profeten, welken naam ook de heilige stad Medina
+draagt. In het gewone taalgebruik geeft men dien naam niet alleen
+aan de afgezonderde woning der vrouwen, maar ook aan hare bewoonsters
+zelven. Het is het gynaeceum der oudheid, gewijzigd in verband met de
+denkbeelden en zeden van het tegenwoordige mohammedaansche Oosten. De
+sultan is de eenige man in Turkije, die het recht niet bezit om
+een wettig huwelijk aan te gaan. De turksche godsdienst, die vier
+wettige vrouwen vergunt aan eenen man, wiens vermogen toelaat haar
+te onderhouden, verloorlooft den Grooten Heer geene echte vrouwen,
+maar slechts gunstelingen, en wanneer het volk van zijnen heerscher
+spreekt, noemt het hem "den zoon der slavin."
+
+Hoe schilderachtig de ligging van het serail Beshiktash moge zijn,
+toch heeft het, van meer nabij gezien, niets van die deftige en
+grootsche gebouwen, waaraan wij in onze steden gewoon zijn. De meeste
+gebouwen bestaan uit hout, hoewel zij van binnen zeer prachtig moeten
+zijn ingericht, en genietingen aanbieden die de gewone westersche
+verbeelding te boven gaan.
+
+
+
+
+
+III.
+
+Wat vroeger het serail was.
+
+
+Van de vroegere heerlijkheid van het turksche hof, en de aziatische
+weelde waarmede zich de sultans en hunne gunstelingen weleer omringden,
+is, evenals van de macht van het rijk zelf, nog slechts een schaduw
+over. De turksche geschiedschrijvers deelen ons weinig mede omtrent
+het intieme leven van het serail; wat wij daarvan weten is ontleend
+aan de berichten der oude reizigers en der diplomatieke agenten, die
+de voornaamste europeesche mogendheden bij het hof van den Grooten
+Heer vertegenwoordigden.
+
+De reizigers, die Konstantinopel bezocht hebben tijdens de grootheid
+der sultans, erkennen dat zij het serail niet van binnen hebben bezien;
+geen hunner heeft den drempel van de derde binnenplaats overschreden,
+noch een blik geworpen aan gene zijde van de troonzaal, in welke de
+Groote Heer--of zoo als hij meer genoemd wordt de Padishah, de Verheven
+Keizer, de Beheerscher der geloovigen, de Opvolger van den Profeet,
+de Schaduw Gods,--audiëntie gaf aan de afgezanten der christelijke
+mogendheden; maar allen hebben merkwaardige bijdragen geleverd, en
+velen hunner hebben hunne geschriften opgesteld als onder het oog
+van lieden, die in het serail geleefd hebben.
+
+Tot omstreeks het midden der zestiende eeuw bewoonden de ottomanische
+keizers het oude serail van Mohammed II: eene soort van vesting,
+gelegen bijna in het middenpunt van Konstantinopel, en wel ter plaatse
+waar het hedendaagsche gouvernement het ministerie van oorlog heeft
+doen bouwen.
+
+Soliman II, een achterkleinzoon van Mohammed II, verliet dit paleis,
+wijl hij het niet naar zijn wensch kon verfraaien, en bracht zijne
+vrouwen en zijne schatten over naar het andere einde der hoofdstad,
+naar de bekoorlijke plekken, weleer bewoond door de grieksche monniken,
+die vroeger den dienst waarnamen in de basiliek van Aya-Sophia. Dat
+oord was toenmaals reeds beplant met schoon geboomte, en byzantijnsche
+waterleidingen voerden er het water in overvloed heen. Soliman liet
+op die hoogten zijne keizerlijke woning bouwen en die beroemde tuinen
+aanleggen, waar duizend bastandsjis (hoveniers) de schoonste groenten
+en de zeldzaamste bloemen aankweekten. De zee bespoelde den voet harer
+muren, en eene kleine vloot, welke den sultan op zijne tochtjes diende,
+lag geankerd bij die strook lands, welke men reeds toen de spits van
+het serail noemde.
+
+Soliman bracht in het nieuwe serail de weelde zijner voorgangers
+over, alsmede eenige verfijningen van de beschaving der westersche
+landen. De kamer, waarin hij sliep, was door het helderste licht
+beschenen: er brandden lampen in van zuiver goud. Zijn bed echter was
+niets dan eene plank, bedekt met geborduurd goudlaken. Ook bezat hij
+chineesch porcelein, venetiaansche spiegels en bekers van boheemsch
+glas. Even als Frans I, zijn tijdgenoot, hield hij veel van pracht en
+van al wat schoon was; als er kunstenaars in zijn rijk geweest waren,
+zou hij ze gewis beschermd hebben, maar hij regeerde over een volk,
+dat allen zin voor kunst miste en dat hoogstens slechts een paar zeer
+middelmatige dichters voortbracht.
+
+De etiquette van het ottomanische hof dagteekent van zijne regeering;
+hij regelde de bevoegdheden der hooge staatsambtenaren, dat wil
+zeggen van de slaven, welke hij tot de hoogste posten verhief,
+door hen aan zijn persoon te verbinden en allerlei diensten te doen
+bewijzen. Hij vermeerderde aanmerkelijk het aantal vrouwen, die in den
+harem opgesloten waren, en maakte haar verblijf aldaar verlokkelijk
+en aangenaam; tevens verdubbelde hij de wacht der zwarte eunuchen,
+die de sultanen bewaakten.
+
+Het serail bevatte toen ongeveer vijfduizend zielen, als men er
+de soldaten bij rekent, die in den eersten hof gelegerd waren. De
+zwarte en blanke eunuchen, de dwergen, de stommen, de vrouwen en
+de jonge dienaars van den sultan woonden in de binnenvertrekken;
+hun aantal bedroeg ongeveer drieduizend. Zij behoorden niet tot het
+turksche ras. De meesten, als christenen geboren en onderdanen van
+den Grooten Heer, waren kinderen der schatting.
+
+Met dien naam noemde men de jongelingen en jonge dochters, die door
+de pasjas ieder jaar van de overwonnen volken als tienden opgeëischt
+werden. Griekenland en de aziatische kusten leverden den ruimsten
+voorraad. Deze kinderen hadden nog nauwelijks den jongelingstijd
+bereikt, of zij werden reeds aan hunne ouders ontrukt en naar
+Konstantinopel vervoerd. De kapou-agasi (opperhoofd der blanke
+eunuchen) koos de schoonsten, de verstandigsten en de sterksten onder
+hen uit, en bracht hen in het serail, waar zij weldra hunne godsdienst,
+hun land, en zelfs hunne familie vergaten. De knapen, opgevoed onder
+de ruwe behandeling der eunuchen, leerden al de verrichtingen der
+dienstbaarheid. De vlugsten werden onderwezen in het arabisch, het
+perzisch en in de fraaie letteren. Uit hunne rijen werden de zestig
+pages van den sultan gekozen, alsmede zijne muzikanten, zijne barbiers,
+zijne schrijvers, zijne badmeesters, zijn wapendrager en zelfs zijne
+ministers: de keur van deze jongelingschap was eene kweekschool van
+ambtenaren; de minst begunstigden werden met geringere bedieningen
+en posten belast, als kapyis (portiers), bastandsjis (tuiniers) enz.
+
+De meisjes, uit deze kinderen der schatting gekozen, werden in den
+harem (verblijf der vrouwen) overgebracht. Zij waren onderworpen aan
+eene strenge tucht en werden bewaakt door de kadines. De kadines,
+over welke hierna zal gesproken worden, waren weleer ook slavinnen,
+die in den bloei haars levens in het serail gekomen waren, er oud
+werden en stierven. Zij maakten het gevolg uit van de favoriten en
+van de prinsessen van het keizerlijk gezin. De jonge meisjes, in het
+serail opgenomen, waren uit bijna al de streken der wereld afkomstig:
+de Tartaren brachten er hunne gevangenen, de Cirkassiërs verkochten
+hunne schoonste meisjes aan het serail, en de barbarijsche zeeroovers
+leverden een aanmerkelijk contingent van spaansche, italiaansche en
+zelfs fransche slavinnen. De zwarte eunuchen waren bepaald belast
+met het opzicht en de bediening van al die vrouwen. Hun chef,
+de kislar-agasi, was de belangrijkste persoon van het hof, met
+uitzondering van den kapou-agasi (chef der blanke eunuchen). Deze
+verliet nooit den sultan, bij wien hij de diensten van groot kamerheer,
+opper-intendant en opper-ceremoniemeester vervulde.
+
+De stommen, die eene geheel ondergeschikte betrekking vervulden, werden
+gebruikt om de noodlottige zijden koord toe te halen. Als de Sultan
+een doodvonnis had uitgesproken, voerden zij het zonder toestel en
+het minste gerucht terstond uit. Deze ongelukkigen hadden eene taal,
+welke zij slechts door teekens konden overbrengen, en die iedereen
+in het serail verstond, waar het overigens gebruik was om zooveel
+mogelijk in teekens te spreken, uit achting voor de tegenwoordigheid
+van den Grooten Heer. De stommen waren, even als de pages, ten getalle
+van zestig.
+
+De dwergen hadden ook het voorrecht de binnenvertrekken te bewonen;
+gewoonlijk vervulden zij de rol van narren; de mismaaktsten en de
+afzichtelijksten waren het meest gezocht.
+
+
+
+
+
+IV.
+
+Een blik in den harem.
+
+
+Uit den aard der zaak is het licht begrijpelijk, dat men weinig van
+het inwendige van den harem kan weten; nogtans is nu en dan iets
+uitgelekt, waardoor men met eenige bijzonderheden is bekend geworden.
+
+De vrouwen van den harem zijn, naar haren rang en hare bestemming,
+in vijf klassen verdeeld.
+
+De hoogstgeplaatsten heeten "Kadinen." Deze naam is afgeleid van
+Khatun, zooals alle aanzienlijke turksche vrouwen genoemd worden. De
+Kadinen dragen dien titel van "beminden" des sultans, en genieten
+dezelfde voorrechten als weleer de sultanen of sultaninnen. Haar
+aantal is door de wet bepaald op zeven.
+
+Als zij zich eenmaal binnen den harem bevinden, verliezen deze vrouwen,
+gelijk de andere vrouwen van den sultan, haren eigen naam, en worden
+dan, even als in sommige gevangenissen, door een nummer aangeduid. Zij
+heeten alsdan, volgens hare aankomst, Khatun birindski, Khatun
+inkindski enz., of in het nederduitsch: Mevrouw Een, Mevrouw Twee
+enz. Volgens gerucht en gedeeltelijk uit de mededeeling van ontvluchte
+wachters, is de tegenwoordige Mevrouw Een achttien jaar oud, slank van
+gestalte, maar heeft zij nietsbeteekenende gelaatstrekken. Mevrouw
+Twee is blond, lieftallig, levendig, vroolijk en wel in staat om
+te bekoren. Mevrouw Drie is eene schoone Tsjerkessische, die aan
+eene prinses het leven schonk. Mevrouw Vier is eene onberispelijke
+schoonheid, maar kinderloos. Mevrouw Vijf is donkerbruin met blauwe
+oogen; Mevrouw Zes eene betooverende blonde van Salonika; Mevrouw
+Zeven ziet er wel een weinig onnoozel uit, maar haar gelaat straalt
+als de maan en hare oogen schitteren als die der houris.
+
+Naast dezen kring van vrouwelijke gestarnten van de eerste grootte, de
+zonnen van den harem, vertoont zich eene groep van vijftig tot zestig
+planeten, aan welke men den naam geeft van Odalyq (odalisken). Zij
+zijn in den bijzonderen dienst des sultans, en dragen verschillende
+titels en namen, naar gelang van het ambt dat zij bekleeden. Daar
+de sultan, in de bijzondere vertrekken van zijn paleis als ook in
+den harem, alleen door vrouwen bediend wordt, zoo spreekt het van
+zelf dat deze ook verschillende waardigheden en posten bekleeden. De
+eene is intendant der tafel, eene andere intendant der garderobe,
+enz. De overigen bedienen den monarch bij het middagmaal, baden hem,
+kleeden hem, trekken hem de laarzen aan, verdrijven de muskieten
+gedurende zijnen slaap, en ondersteunen zijn hoofdpeluw als hij zijn
+siesta houdt.
+
+Andere vrouwen hebben--in haar oog--meer benijdbare verrichtingen,
+en deelen met de kadinen de betuigingen van gunst en liefde des
+sultans. In weerwil hiervan, wordt zulk eene begunstigde slavin toch
+niet van hare gezelinnen gescheiden. De eenige onderscheiding welke
+zij heeft, bestaat uit haren titel Ikbal, gunstelinge, en eerst als
+zij zwanger is stijgt zij tot den rang eener kadine.
+
+De dochters of zusters van den Grooten Heer dragen alleen den titel van
+sultane; zijne moeder voert den titel van valide-sultan, of sultan's
+moeder, en bekleedt na hem den hoogsten rang in het rijk.
+
+Het aantal odalisken wordt noch door de wet, noch door het gebruik
+bepaald; hierin geldt alleen de smaak des sultans als regel. Sultan
+Moerad IV onderhield onder anderen meer dan driehonderd odalisken,
+bij welke hij honderd-en-dertig kinderen had. Sedert Mahmoed II zijn
+echter de sultans in dit opzicht bedachtzamer geworden, niet alleen
+uit spaarzaamheid, maar vooral uit achting voor de publieke opinie,
+die in Turkije grooter en invloedrijker is dan men wel denkt.
+
+Op de odalisken volgen de ustas, die aan de persoonlijken dienst
+der valide-sultan, der kadinen en van hare kinderen zijn verbonden;
+vervolgens komen de novicen (nieuwelingen), en daarna de gewone
+slavinnen, die het dagelijksche huiswerk moeten verrichten.
+
+Deze verschillende klassen vormen een personeel van drie- tot
+vierhonderd vrouwen, [2] die meest allen uit Tsjerkessië of andere
+deelen van Kaukasië afkomstig zijn. Vele van deze voor den harem
+bestemde meisjes kennen noch hare familie, noch haar vaderland; zij
+die geen titel dragen overeenkomstig hare diensten, verkrijgen een
+naam naar gelang harer bekoorlijkheden of bijzondere eigenschappen,
+bijvoorbeeld: Hayata (de levengevende), Safayi (de vreugdebereidster),
+Dilbaste (de hartensnoerster), Nurisabah (het morgenrood), Gulbahar
+(de lenteroos). Deze allen, met uitzondering van de kadinen, staan
+onder het toezicht eener opperhofmeesteres, die door den sultan
+gemeenlijk uit eene der oudste favoriten gekozen wordt, en als teeken
+harer waardigheid een bevelhebbersstaf, met zilver ingelegd, voert.
+
+Dat er nu en dan in den harem wel eens een klein oproer onder
+de aanwezige dames losbreekt, zal gewis niemand verwonderen. Wij
+willen slechts een enkel staaltje hiervan aanhalen, dat onder de
+regeering van een der laatste sultans plaats greep. Die sultan
+had in zijn harem eene jonge slavin, voor welke hij een vurigen
+hartstocht had opgevat. Zij heette Zeïnib. Om harentwille bemoeide
+hij zich weinig met de kadinen, hoewel hij er voor zorgde dat hij
+haar slechts in het geheim zag, misschien ook uit vrees van haar
+in gevaar te brengen, of wel om zich zelf onaangenaamheid en last
+te besparen. Zeïnib zelve, die over dit voorrecht dat zij genoot,
+ten toppunt van geluk was, deelde hiervan niemand iets mede. Ten
+laatste kwam toch eene der kadinen, die zich langen tijd voor de
+meest bijzondere gunstelinge des sultans gehouden had, achter het
+geheim. Niet minder in hare trotschheid dan in hare liefde gekwetst,
+overlaadde zij de arme slavin met allerlei beleedigingen en gaf,
+in 't eind haar drift geen meester, aan de eunuchen bevel haar te
+grijpen en te geeselen. Zeïnib echter week eene schrede achteruit,
+verhief met fierheid haar hoofd en zeide tot hen: "raakt mij niet
+aan, want ik draag een sultan in mijn schoot." Nauwelijks had zij
+deze woorden gesproken, of alle aanwezigen wierpen zich voor haar ter
+aarde en kusten den zoom haars kleeds. De kadine echter, wier woede
+nu geene grenzen kende, greep eene kan met kokend water en goot die
+over het hoofd der arme Zeïnib uit. In dit oogenblik trad de sultan,
+die het oproer vernomen had, het vertrek binnen. Zeïnib, die aan al
+hare leden sidderde en van pijn niet wist wat zij deed, wierp zich
+aan zijne voeten. De sultan richtte haar op, maar de gevolgen van
+dit voorval bleven niet achterwege. Eenige weken later stierf zij,
+terwijl zij het leven schonk aan eene dochter, voor welke de vader
+eene bijna afgodische liefde koesterde, doch ook dit kind verloor,
+op haar elfde jaar, bij een brand ongelukkiglijk het leven.
+
+Elke kadine heeft hare eigene kamer en haar eigen bed. De odalisken
+bewonen kleinere, gelijkvormige cellen, welke allen uitkomen in een
+groot rond salon, waarvan de wanden geheel met spiegels behangen
+zijn. Deze rotonde is de plaats der vereeniging, het forum van dit
+vrouwelijk personeel.
+
+Waarmede houden zich al die jonge vrouwen den ganschen dag
+bezig? Ziedaar eene vraag, die gewis reeds bij dezen en genen is
+opgekomen. Zij hebben immers bijna niets te doen, verlaten het serail
+nooit, en genieten ongeveer dezelfde mate van vrijheid als de dieren
+van een zoölogischen tuin, met dit onderscheid nog, dat zij nimmer
+bezoek ontvangen en nooit andere mannen zien dan de eunuken. Liggende
+op hare divans, en behagelijk hare narghilés rookende, gebruiken
+zij al de zoetigheden en lekkernijen, welke het Oosten haar kan
+aanbieden en wijden voorts hare uren aan het gebed--en de zorg voor
+het toilet. Zij wisselen verscheidene malen daags van kleeding, en de
+eene is hierin nog ijdeler dan de andere. Reeds vroeg in den morgen
+komen de eunuken en de slavinnen binnen en brengen met de pijpen
+ook het onontbeerlijke blanketsel, waarmede zich kadinen, odalisken
+en ustas de wangen beschilderen. Daarna neemt ieder een penseel,
+verft hare wenkbrauwen, kleurt hare nagels, doet de overtollige
+haartjes verdwijnen, en op deze wijze gaat de dag voorbij. Dit kleuren
+geschiedt door middel van hennabladeren, welke plant in Egypte, Nubië
+en in andere streken in menigte groeit. Het fijne groene poeder dezer
+bladeren wordt met kokend water aangemengd, en dit des nachts op de
+vingers gelegd; de kleur is zeer duurzaam en verdwijnt eerst als een
+nieuwe nagel te voorschijn komt; gewoonlijk wordt ook de huid aan de
+toppen der vingers hierdoor donkerzwart gekleurd, met oranjekleurige
+randen. Wijl echter de opperhuid zich telkens hernieuwt, hebben
+de jonge vrouwen den geheelen dag genoeg te doen om hare nagels en
+wenkbrauwen in orde te brengen. Als het avond wordt en de sultan in
+den harem wil overnachten, wijst hij de kadinen of gunstelingen aan,
+die hom gezelschap moeten houden.
+
+
+
+
+
+V.
+
+Andere harems.
+
+
+Niet alle harems zijn echter zoo onverbiddelijk voor het oog
+der vreemdelingen gesloten als die des sultans. Heden ten dage is
+het niet ongewoon, dat eene westersche vrouw, mits zij van goede
+introductie voorzien is, den harem van een rijken effendi of hoogen
+staatsdienaar binnentreedt. De beroemde schrijfster Frederika Bremer
+deelt, in hare reis naar het Heilige Land, daaromtrent de volgende
+merkwaardige bijzonderheden mede uit haar verblijf te Jeruzalem. [3]
+
+"Nadat wij met de medegenomen spijzen en vruchten ons middagmaal
+hadden gedaan, maakte ik met de beide meisjes een bezoek in den
+harem van den sheikh. Wij werden daar vriendelijk ontvangen door
+een krachtige vrouw van omstreeks vijftig jaren, die met onze goede
+burgervrouwen in Zweden zeer veel overeenkomst had, en aan ieder van
+ons een versch geplukten ruiker van welriekende tazetten bood, waarbij
+zij, als welkomstgeschenk voor mij, nog eene roos voegde. Vervolgens
+bracht zij ons in hare kamer, waarin rondom langs de wanden divans
+stonden; en daar begonnen wij, dat wil zeggen de beide dochters van
+den bisschop, die het arabisch ten volle machtig zijn, een gesprek met
+haar, waaraan ik alleen door middel van een tolk deel kon nemen. Toen
+de goede vrouw hoorde, dat de dames nog ongehuwd waren, toonde zij
+zich zeer verwonderd, en noemde het "groote schande, dat zulke groote
+meisjes nog geen man hadden." En toen de meisjes daarop lachende op
+mij wezen en zeiden dat ik ook nog altijd buiten den echt leefde,
+sloeg zij de handen ineen, liep verschrikt naar de deur, als wilde
+zij het vertrek verlaten, en zeide daar op hartstochtelijken toon,
+dat zij zich, zonder man en kinderen, geen geluk denken kon. Voorts
+verlangde zij van mij te weten, waarom ik niet was gehuwd, en toen
+ik haar dat had uitgelegd, hernam zij wel, dat ik gelijk had, maar
+verklaarde tevens, dat zij hiervan niets meer wilde hooren, en geleidde
+ons op het dak der woning, om er het uitzicht te bewonderen. Er was
+in het spreken en doen van die goede vrouw iets levendigs, geestigs
+en degelijks. En daar zij van den dag van haar huwelijk af de éénige
+vrouw van den sheikh gebleven is, zoo vermoed ik dat deze, die een
+goed en vroom man schijnt te zijn, bij zijne wederhelft wel wat onder
+den pantoffel staat, en dat die mohammedaansche pantoffel juist niet
+altijd van fluweel zal wezen.
+
+"De sheikh, zijn zoon, zijne dochter en de kinderen van deze
+onderscheiden zich, even als hunne woning, door schoonheid en
+welvaart zeer gunstig van de overige bewoners en huizen van het
+dorp. De eerste heeft ook het opzicht over de moskee. En nadat wij
+dat heiligdom bezocht, de koffie, welke de echtgenoote van den sheikh
+ons aanbood, gedronken en haar voor de genoten gastvrijheid door een
+klein geschenk in geld onze dankbaarheid betoond hadden, keerden wij
+door de dalen Kedron en Hinnom, door de Sionspoort naar huis terug,
+waar wij, na dien langen en vermoeienden, maar tevens interessanten
+tocht, met een dankbaar gevoel aan de rust ons overgaven.
+
+"Op de mededeeling van dat uitstapje, laat ik het verhaal volgen van
+mijn bezoek in den harem van Effendi Musa, waar ik door de jeugdige en
+beminnelijke echtgenoote van den consul Rosen, eene dochter van den
+bekenden componist en pianist Moscheles, werd ingeleid. De Effendi
+Musa, een vermogend man, was jaren lang, zonder kinderen te krijgen,
+met zijne eerste vrouw gehuwd geweest. Hij nam daarop eene tweede
+vrouw, die hem na verloop van een jaar door de geboorte van een zoon
+verblijdde. Schier gelijktijdig beviel nu echter ook de eerste vrouw
+van eenen zoon.
+
+Maar toen dat kind binnen ettelijke maanden weder overleed, werd de
+tweede vrouw zoo bevreesd dat de andere haren zoon vergiftigen zou, dat
+zij 't in den harem niet langer kon uithouden en naar het ouderlijke
+huis wederkeerde, waar zij sedert door haren echtgenoot wordt bezocht.
+
+"Van dien tijd af kon de eerste dus weder ongestoord in den harem
+heerschen; doch onze intrede in dezen beloofde niet veel goeds. De
+gewelfde poort en de trap, die erheen voerden, waren vuil en vol met
+allerlei dingen, die er niet behoorden; maar daarna werd het beter,
+en de trap opgegaan zijnde, traden wij een ruime, zindelijke plaats
+binnen, die met steenen platen was bevloerd. Hier kwamen twee jonge,
+sierlijk getooide dames, in vuurroode jakjes en met bloemen in de
+haren, ons te gemoet, en brachten ons, na ons vriendelijk welkom
+geheeten te hebben, in hare gezelschapskamer. Het waren de eerste vrouw
+van Effendi Musa en een ongehuwde bloedverwante van haar. De eerste,
+Sitti Selma, gaf mij den indruk van een volwassen kind. Zij telde
+vier-en-twintig jaren, had een teeder, rank figuur en een zeer lief
+gelaat met fijne, mooi gevormde trekken en schoone donkere oogen. Een
+halve krans van levende dubbele jonquilles, die door een agraffe van
+amethyst boven het voorhoofd bevestigd was, omgaf een klein fluweelen
+mutsje, waarvan twee kwasten van donkerblauwe zijde tot laag over
+den nek naar beneden hingen. Het krippen kleed, dat met opgeplakte
+geborduurde bloemen met gloeiende kleuren was bezaaid, werd beneden het
+jakje samengehouden door eenen gordel, die een gouden horloge en andere
+versierselen droeg. Hare nagels waren zwartblauw geverfd, en hare
+handen overdekt met figuren van dezelfde kleur. Zij scheen kinderlijk
+vroolijk en ongegeneerd te zijn, maar was ook zeer vrijpostig in het
+opnemen van mijne kleeding en die van mevrouw Rosen. Ieder stuk er
+van werd afzonderlijk bekeken en betast, ja zelfs onderzocht zij of
+wij korsetten droegen, en gaf daarover hare verwondering te kennen.
+
+"De ongehuwde dame, Sitti Nephisa, was een zeer mooie blondine van
+zeven-en-twintig jaren met volle en ronde vormen, en veel minder
+nieuwsgierig dan hare gehuwde nicht. Hare handen en nagels waren
+niet beschilderd, maar veel mooier dan die der jonge vrouw, en op
+haar hoofd droeg zij een krans van heel kleine bloempjes.
+
+"Zwarte slaven en slavinnen gingen de openstaande deur, waarmede men
+op de plaats kwam, uit en in, en zetten eenige ververschingen voor ons
+klaar. Daarop werd een jeugdige slavin uit Abyssinië, die eerst voor
+korten tijd gekocht was, voor ons gebracht en haar bevolen, den zoom
+van onze kleederen te kussen en de linkerhand op de borst te leggen,
+terwijl zij ons met de rechter in kleine echt porceleinen kopjes
+thee presenteerde. Op dezelfde wijze werd ons vervolgens, mede in
+zeer kleine kopjes, koffie aangeboden, die, even als de thee, sterk
+gesuikerd was. En daarna werden twee kleine negerkinderen--slaven des
+huizes--binnen geroepen, die weder onze kleederen moesten kussen,
+en door de beide dames geliefkoosd en zeer vriendelijk behandeld
+werden. Intusschen verlangde ik naar een meer degelijk onderhoud,
+en greep daartoe de gelegenheid aan, toen zij ons de boeken van
+Effendi Musa lieten zien, die zij echter zelf niet gelezen hadden,
+omdat--geen van beiden lezen kon: want een mohammedaansche vrouw,
+die lezen kan, is een groote zeldzaamheid. Door mevrouw Rosen, die het
+arabisch volkomen goed verstaat en spreekt, en die de goedheid had mij
+tot tolk te dienen, vroeg ik haar, of zij bidden konden en dagelijks
+tot "Allah" baden, 't geen aanstonds door beiden met "Ja!" bevestigd
+werd. Zij baden, zeiden zij, vijfmaal daags en telkens een ander
+gebed, hoewel dagelijks dezelfde gebeden. Vervolgens vroeg ik, of zij
+geloofden, dat zij, even goed als de mannen, in het paradijs zouden
+komen? Waarop weder haar antwoord luidde:
+
+"Ongetwijfeld. Alle Moslemim komen in het paradijs. Sommige
+onmiddellijk na den dood, andere nadat zij eerst een straf- of
+louteringstijd hebben doorgestaan, die korter of langer duurt, naar
+gelang zij op aarde beter of slechter hebben geleefd."
+
+"Waarmede," ging ik voort, "zullen de gezaligden in het paradijs zich
+bezig houden?"
+
+"Met niets," hernamen zij, "dan met het afleggen van bezoeken bij
+hunne vrienden."
+
+"Zullen zij daar ook muziek maken?"
+
+"Neen; want dat zou zondig zijn."
+
+"Zullen zij er ook eten en drinken?"
+
+"Neen; want in het paradijs hebben de zaligen geene tanden en nog
+minder honger of dorst. Willen zij echter iets gebruiken, zoo behoeven
+zij 't maar te wenschen, en dadelijk zien zij een gedekte tafel voor
+zich staan, gelijk men over 't geheel in het paradijs maar een wensch
+heeft uit te spreken, om dien aanstonds vervuld te zien."
+
+"Zullen zij daar God zien?"
+
+"Voorzeker neen! Daarvan kan nimmer sprake zijn. Niet eens kan zulk
+een wensch in hen opkomen, daar de profeet Mohammed en zijn paradijs
+voor allen genoeg zullen zijn."
+
+"Waar komen zij, voor wie de toegang tot het paradijs gesloten is,
+de zondaren en goddeloozen?"
+
+"In het brandende vuur. Maar nadat zij in het vuur gelouterd zijn,
+zullen ook zij in het paradijs opgenomen worden."
+
+Deze en meer andere vragen van dien aard werden allen vlug en helder
+beantwoord, met name door de ongehuwde dame, die blijkbaar in verstand
+en nadenken de andere overtrof. Zij scheen ernstig belang te stellen
+in godsdienstige zaken, waarin zij van hare tante mondeling onderwijs
+ontvangen had. En op de vraag, welke ik ten slotte tot haar richtte,
+of zij geen lust gevoelde om te reizen en andere landen te zien, zoo
+als mijn vaderland, dat ik haar als zeer schoon beschreef, hernam
+zij: "Neen. Als ik reizen kon, zou ik het liefst naar Stamboul
+(Konstantinopel), waar mijn vader heeft geleefd, of naar Mekka
+gaan. Maar daar dit niet mogelijk is, houd ik 't voor best, in de stad
+te blijven, waarin Abraham, David en Christus hebben verkeerd. In
+andere steden is misschien meer "fantasia"--vermaak--maar hier vind
+ik meer, dat tot stichting dient." En daarop kon ik niets dan "Taib,
+taib!"--"goed! goed!" laten volgen.
+
+"Maar waarover het gesprek ook loopen mocht, over den hemel of de
+hel, over Stamboul of Mekka, altijd kwam het weder op de kleeding en
+het toilet terug, waarin de vrouw des huizes meer dan in iets anders
+scheen belang te stellen.
+
+"Mevrouw Rosen verzocht haar, ons haar mooie kleederen te laten
+zien, en daartoe was zij aanstonds bereid; maar ongelukkig was de
+sleutel tot de kamer, waarin deze schatten verborgen lagen, nergens te
+vinden. Vergeefs werd hij onder de matrassen en kussens van de sofa's
+gezocht, die, zooals ik bij deze gelegenheid zag, tot bewaarplaats van
+allerlei voorwerpen moesten dienen. Wij moesten ons dus vergenoegen
+met het bewonderen van een paar kussens en kleedingstukken, die even
+smaakvol als kunstig met gouddraad geborduurd waren, maar ons door
+de eigenares wat heel ongegeneerd werden toegeworpen. Wat zij ons
+echter niet liet zien, niettegenstaande ik weet, dat het in dit,
+zoowel als in elk mohammedaansch huis gevonden wordt, was de zweep,
+waarmede onordelijke en ongehoorzame slaven worden gestraft; en
+de heer des huizes ook zijne echtgenooten tuchtigt, als deze met
+elkander oneenigheid hebben of zich tegen hem niet lief gedragen:
+want met gestrengheid handhaaft de man in het Oosten steeds zijn
+gezag in huis, en, zonder zijn verlof, mag zijne vrouw in zijne
+tegenwoordigheid zelfs niet eens gaan zitten.
+
+"Enkele gedeelten van de kleeding, welke zij aan had, liet zij ons
+meer nauwkeurig zien, en van nabij beschouwd, bleken ook deze vrij
+kostbaar te zijn, hoewel zij weinig smaak verrieden.
+
+"De abyssinische slavin zette ons vervolgens twee met wasdoek overdekte
+bankjes of kleine tafeltjes, het eene boven op het andere, voor,
+en plaatste daarop een presenteerblaadje met een half dozijn kleine
+schoteltjes, die oostersch manna, pistaches, suikerboonen, schijfjes
+van sinaasappelen, alsmede een soort van amandelpers bevatten, dat
+tot dunne, zachte stengels uitgerold was en sterk naar rozenwater
+smaakte. Onze gastvrouwen noodigden ons op de meest vriendelijke, vaak
+zelfs--daar zij ons verscheidene lekkernijen in den mond staken--meest
+handtastelijke wijze uit, van de aangeboden versnaperingen gebruik te
+maken, en de pogingen, welke wij deden om ons tegen die gewelddadige
+gulheid te verweren, maakten van beide zijden den lachlust gaande. Over
+'t geheel gaven die kinderen der gevangenis mij recht aangename
+indrukken, en schepte ik, in weerwil van het wel wat ruwe gedrag der
+jeugdige vrouw, in haren omgang vrij wat meer behagen dan soms in
+het onderhoud der dames in onze europeesche salons. Maar "één zwaluw
+maakt nog geen zomer", zegt het spreekwoord, en ik moet erkennen,
+dat een gesprek van een enkel uur nog niet bewijst, dat iemand op
+den duur aangenaam in de conversatie is.
+
+"Op mijne vraag aan Sitti Nephisa, of zij de gedachte aan het huwelijk
+voor altijd had opgegeven, antwoordde zij lachende: "Zeer zeker!" want
+zij was immers reeds oud--zeven-en-twintig jaren--en onder hare
+maagschap werd er voor haar geen man meer gevonden, nadat de voor
+haar bestemde echtgenoot reeds op jeugdigen leeftijd gestorven was.
+
+"De Arabieren zijn gewoon, hunne kinderen zeer vroeg, dikwijls reeds
+bij de geboorte, te verloven, en laten die verloofde paren, als ze
+nog zeer jong--de meisjes vaak nog kinderen--zijn, met elkander
+in het huwelijk treden. Meermalen geschiedt dat, zonder dat de
+jongelieden elkander te voren hebben leeren kennen. En indien één
+van de verloofden vóór het huwelijk sterft, zoo wordt er, maar altijd
+binnen den kring der bloedverwanten, een andere wederhelft voor den
+overblijvende gezocht.
+
+"Uit dit huis begaven wij ons naar een ander. Daar vonden wij de
+dames echter niet te huis. Zij maakten juist eene visite bij de
+vrouw van den pasja; maar men verwachtte ze ieder oogenblik terug,
+en de slavinnen verzochten ons daarom dringend, de voorkamer, een
+groot, licht en zeer mooi vertrek met hooge ronde vensterbogen in
+byzantijnschen stijl en scharlaken rooden gordijnen, binnen te gaan
+en daar ons gemak te nemen. De heer des huizes was een rijke Effendi,
+die drie vrouwen had en met zijnen zoon en diens jeugdige echtgenoote
+dit huis bewoonde. Toen wij in de kamer waren, kwamen als gewoonlijk,
+ook de slavinnen met hare kinderen daarbinnen en stonden ons aan te
+gapen. Enkele van dezen waren geheel zwart, en hadden in de uitdrukking
+van haar gelaat iets wilds. Andere daarentegen waren brons van kleur
+en bezaten fijne trekken en het levendige gebarenspel, waardoor de
+bevolking van Abyssinië zich onderscheidt. Één van de laatsten, die,
+naar men ons zeide, eene vertrouwde slavin en zeer bemind hier in den
+harem was, had een bijzonder goedhartig en schrander gezicht. Over
+'t geheel worden de abyssinische slaven en slavinnen voor de besten
+gehouden, en roemt men hen als schrander, goedhartig en trouw. Maar des
+te meer is het te bejammeren, dat zoovelen uit dit kleine afrikaansche
+volk, 't welk te midden der Mohammedanen zijn christelijk geloof heeft
+bewaard, door den nood gedwongen worden, om hun vaderland te verlaten
+en zich als slaven te verkoopen. Men heeft hunne schoone gelaatstrekken
+maar aan te zien, om te erkennen, dat zij van arabische afkomst zijn
+en zelfs tot een edelen stam van dat volk behooren.
+
+"Van de dames, die thuis gebleven waren, trad er ééne, die een vrouw
+van den tweeden rang scheen te zijn, en profond négligé bij ons
+binnen, en zette zich naast ons neder. Weldra was zij in gesprek met
+Mrs. Johnson en bewonderde daarbij het bouquet, dat deze op haren hoed
+had; maar toen Mrs. Johnson het wilde los maken en haar ten geschenke
+geven, zwoer zij bij Allah, dat zij het nimmer zou aannemen. Een
+oogenblik later scheen zij daarover echter berouw te hebben. Zij gaf
+toen althans te kennen, dat zij de bloemen toch gaarne zou bezitten,
+en nu verhuisde het bouquet van het schoone hoofd van Mrs. Johnson
+naar het niet schoone hoofd van Sitti Ayesha, zonder dat de laatste
+zich daarbij door den zooeven uitgesproken eed ook maar in het
+minst bezwaard gevoelde. Zulke gedachtelooze eeden worden trouwens,
+naar mij gezegd is, door de mohammedaansche dames ieder oogenblik
+uitgesproken. Het uitzicht van deze jonge vrouw teekende ruwe en
+hevige hartstochten.
+
+"Alsnu ontstond er een levendige beweging onder de slavinnen in het
+vertrek. Men zeide ons, dat de voornaamste dames des huizes waren
+teruggekomen; en kort daarna traden twee vrij aanzienlijke gestalten
+de kamer binnen. De ééne, een vrouw van ruim dertig jaren, droeg
+een goudgeel gewaad met eenigszins groote bloemen; de andere, veel
+jonger en zeer bekoorlijk, had een zwartzijden jakje en pantalons
+met gouden franjes en rijke borduursels aan. De laatste, die vóór
+weinig tijd met den zoon des huizes was gehuwd, betoonde zich in hare
+uitdrukkingen en gedragingen uiterst bedeesd, en was als zoodanig het
+tegenbeeld van de andere dame, die met hoogst ongegeneerde en weinig
+aangename manieren, naar de wijze der ganzen op de sofa plaats nam
+en nu het eene, dan het andere been in de hoogte hief. Haar kleed,
+dat naar voren open was, liet een gouden keten zien om eenen hals,
+blank als sneeuw; maar hare houding was achteloos en, naar onze
+begrippen, niet eens welvoegelijk. Onder de drie vrouwen van haren
+echtgenoot scheen zij de voornaamste te zijn, en zij verhaalde ons,
+dat zij eene "Hadji" of bedevaartgangster stond te worden, en in het
+aanstaande voorjaar met haren gemaal en één van zijne andere vrouwen
+eene bedevaart naar Mekka zou ondernemen. Zij kon een weinig lezen,
+maar geen letter schrijven; en toen Mrs. Johnson haar zei, dat ik eene
+dame was, die boeken schreef, scheen dat haar begrip ten eenenmale
+te boven te gaan. Een knaapje, dat er ziekelijk uitzag, werd onder
+dat gesprek van de borst eener jeugdige slavin genomen en haar op den
+schoot gelegd, maar daar begon het zoo onrustig te worden en zoo te
+schreeuwen, dat het hoe eer hoe beter aan het zwarte meisje, bij wie
+het blijkbaar veel liever dan bij zijne moeder was, moest teruggegeven
+worden. De jeugdige dame, even aangenaam als de oudere het niet was,
+bood ons op een presenteerblad uitstekenden sorbet van essence de rose
+en daarna een fijn geborduurden zakdoek aan, om er den mond mede af
+te vegen. Hebe of Ganymedes hadden niet met meer zedigheid en edele
+bevalligheid voor de goden den nektar kunnen inschenken, dan zij hier
+te werk ging. In haar voorkomen en hare kleeding was iets antiek edels,
+en haar fijn besneden gelaat bezat een kinderlijke, waarlijk roerende
+schoonheid. Hoe bedroevend, dat ook deze in het riool van een harem
+verlaagd zal worden! Ik kan er geen zachter woord voor vinden, als ik
+aan den aard en den gewonen toestand van die vrouwenverblijven en de
+aangeboren schoonheid van dit jeugdige schepsel denk. Maar misschien
+valt haar 't geluk ten deel, hier eene uitzondering te maken, en tot
+die weinige bevoorrechte vrouwen te behooren, die uitsluitend en voor
+altijd de liefde van haren echtgenoot boeien. Voor het minst scheen
+zij dat te verdienen. Doch wat de toekomst haar ook eens zal brengen,
+thans was zij blijkbaar gelukkig, als een jeugdige liefhebbende en
+beminde bruid, die, in het volle genot van het tegenwoordige, aan
+den dag van morgen niet denken kan.
+
+"Met de meeste vriendelijkheid werden wij hier ontvangen en met
+de onbekrompenste gulheid onthaald; want gastvrijheid behoort tot
+de plichten en de deugden der Mohammedanen. Miss Moon rookte een
+"narghilé" of een soort van turksche pijp, die ik later wel eens
+beschrijven zal. Bij ons vertrek zagen wij in een kleine kamer,
+nabij den divan, in een met zilver gemonteerde wieg, een kleinen
+dikken jongen, nog in luiers gewikkeld, liggen slapen. Toen had hij
+reeds een tulband op 't hoofd--een pasja in miniatuur!
+
+"In het derde huis, dat wij dezen dag bezochten, werd Mrs. Johnson met
+een uitroep van vreugde ontvangen door een jeugdige, prachtig gekleede
+dame en een even jongen heer met een tulband op 't hoofd. Beiden, met
+wie zij van hare kindsheid af bekend was, schenen zeer veel van haar te
+houden, en hadden zich heden reeds op haar bezoek verheugd. Tot mijne
+verwondering trad de jonge heer met ons de ontvangkamer binnen, en
+zette zich daar sans gêne op een divan neder, om aan ons gesprek deel
+te nemen. Hij was de zwager van de jonge vrouw, en herstellende van
+een langdurige ziekte. Even als zijne schoonzuster, zag hij er lief,
+goedhartig en schrander uit. Op zijn veertiende jaar gehuwd, was hij
+thans zelf reeds huisvader, hoewel hij nog niet meer dan achttien jaren
+telde. De jonge vrouw bezat in uitdrukking en voorkomen een waarlijk
+europeesche bevalligheid, ofschoon hare kleeding niet vrij was van
+dezelfde smakeloosheid, waardoor hier in 't algemeen het toilet der
+dames gekenmerkt wordt. In plaats van een jakje, droeg zij een blouse
+van blauwe zijde, en om haar middel en over haar éénen schouder had
+zij een band van gouden munten, enkele en dubbele gouden "mejids"
+en oostenrijksche dukaten, terwijl aan dien kostbaren gordel nog
+bovendien een groot gouden horloge en andere prachtige versierselen
+hingen. De wimpers van hare oogen en hare wenkbrauwen waren zwart
+gekleurd, waardoor evenwel aan de goedhartige uitdrukking van haar
+gelaat in geenen deele afbreuk werd gedaan.
+
+"Volgens gewoonte, werden ons koffie en zoetigheden aangeboden,
+terwijl miss Moon weder een sigaartje rookte. De jonge vrouw wilde
+niets gebruiken, omdat zij, ter betooning van dankbaarheid voor
+hare voorspoedige herstelling uit haar derde kraambed, de gelofte
+had gedaan, dezen dag te zullen vasten. Zij verliet ons voor eenige
+oogenblikken, om haar jongste kind de borst te geven. Blijkbaar was
+zij een gelukkige echtgenoote en moeder, en levenslust straalde uit
+hare oogen. Ook haar zwager scheen tevreden en gelukkig, hoewel hij
+te kennen gaf, dat hij gaarne zou gaan reizen, ten einde wat meer
+van de wereld te zien. Daarmede--voegde hij er lachend bij--wilde
+hij echter wachten, totdat hij om zijn kin wat ruwer zou geworden
+zijn. En inderdaad, was daaraan van een baard nog niets te zien. Maar
+toch was hij al vast begonnen met engelsch te leeren.
+
+"Ik voor mij kan niet anders dan de welwillendheid en hartelijkheid
+roemen, welke ik bij mijne bezoeken van deze vrouwen ondervonden heb,
+en hetzelfde geldt van het verstand, dat zij voor het grootste gedeelte
+in hare vragen en antwoorden lieten blijken. Ik houd mij overtuigd,
+dat zij, tot vrijheid en christendom opgevoed, weldra onze meest
+beschaafde europeesche vrouwen zouden op zijde streven. Maar des te
+grooter is ook de zonde, waaraan men zich jegens haar schuldig maakt,
+door ze in die geblankette vernedering, die geestelijke gevangenschap
+te houden, en des te rechtvaardiger de straf, die een volk treft,
+dat in de vrouw niet de moeder des menschelijken geslachts weet te
+achten. Zulk een volk moet zelf--'t is zijne natuurlijke straf--der
+vernedering en ontbinding onderworpen worden; want hoe kunnen deze
+vrouwen, die niet minder dan de mannen menschen zijn, de opvoedsters
+worden van een vrij, zelfstandig volk, dat zijne verhevene bestemming
+kent en op de baan der ontwikkeling voorwaarts gaat? Waar het gezin
+het eigendom is van een huiselijken despoot; waar de huisvader voor
+onbeperkten gebieder, de vrouw daarentegen voor niet meer dan een
+stuk huisraad of eene slavin geldt, alleen voor de dienst of het
+vermaak van haren heer bestemd,--daar wordt ook het volk onderworpen
+aan een onbeperkten heerscher en daarmede aan slavernij en dood,
+tenzij het nog kracht genoeg bezit, om zijne boeien te verbreken. De
+eerste stap tot dit laatste zou de bevrijding van de vrouw en de
+verheffing van het huiselijke leven zijn, en dat is daarom eene
+levensvraag voor alle volken van het Oosten. Een tijd lang hebben
+de Moslemim--geloovigen--aan 't hoofd van die volken gestaan. Maar,
+sterk als veroveraars, bezaten zij niet de kracht, maatschappelijke
+orde en vrijheid te stichten; niet de kracht, de zegeningen der
+beschaving en des hoogeren vredes aan de volken te schenken. En waar
+is nu hunne grootheid en staatkundige zelfstandigheid? De Hooge Porte
+heeft voor de rossen en wagens van vreemde natiën hare deuren moeten
+ontsluiten. Haar halve maan daalt ter kim, haar ster gaat onder. En
+zoo moet het elk volk gaan, dat de woorden der scheppingsgeschiedenis
+niet ter harte neemt: "God schiep den mensch naar zijn beeld, man
+en vrouw schiep Hij ze, en God zegende hen en zeide tot hen: Weest
+vruchtbaar en vermenigvuldigt, en vervult de aarde en onderwerpt u
+haar!" Alleen daar, waar deze wederkeerigheid en gelijkheid zuiver
+en ongestoord bestaan, kan een volk dien goddelijken zegen deelachtig
+worden en de aarde in een paradijs herscheppen."
+
+
+
+
+
+VI.
+
+Konstantinopel en omgeving.
+
+
+Konstantinopel, door de Turken Stamboul en Istanboul of Islambol
+genaamd, ligt op 41° N. B. en 28° 59' O. L. en werd door keizer
+Constantinus gebouwd ter plaatse waar vroeger Byzantium lag. De
+stad werd door hem verheven tot hoofdstad van het romeinsche rijk,
+van welks oostelijke helft zij na de scheuring des rijks de hoofdstad
+bleef tot in het jaar 1453, toen zij door Mohammed II werd ingenomen;
+sedert dien tijd is zij de zetel der turksche regeering.
+
+Dat Konstantinopel vele veranderingen heeft ondergaan en er menig
+bloedig drama binnen en buiten hare muren werd opgevoerd, zal wel
+zonder tegenspraak blijven, daar dit het lot van alle steden der
+oudheid geweest is. Nogtans is zij, hoevele stormen ook over haar
+gewoed mogen hebben, niet te gronde gegaan; en hoewel zij ook niet
+in inwendige verbetering of verfraaiing veel moge toegenomen hebben,
+toch heeft de geest van beschaving, die krachtiger werkt dan ooit de
+profeet Mohammed verwachten kon, het maatschappelijke leven en de
+zedelijkheid althans in die mate verbeterd, en de oorspronkelijke
+ruwheid verzacht, zoodat men tegenwoordig deze stad veilig kan
+doorwandelen, en niet behoeft te duchten door den een of anderen
+moslem als een ongeloovige mishandeld of kwalijk bejegend te worden.
+
+Vele huizen van Konstantinopel zijn omringd van hoven, beplant met
+jujubeboomen, Judasstruiken en meer anderen, overeenkomstig het
+klimaat en den grond van europeesch Turkije. Soms zijn die hoven zoo
+vol van bloemen en vruchtboomen, dat de groote menigte van huizen,
+die langs de helling der heuvelen staan en gewoonlijk rood van
+kleur zijn, als achter een gordijn van bladeren, vruchten en bloemen
+wegschuilen. Vooral in het voorjaar hebben de huizen van Konstantinopel
+een vroolijk aanzien. Alsdan zijn de bloemen open en tooien met hare
+duizendvoudige kleuren de stad, terwijl de donkere cypressen, welke
+in breede groepen hier en daar op de kerkhoven bij elkander staan,
+hun sombere tinten aan al die kleurenpracht huwen.
+
+Wanneer men van uit de haven, den Gouden Hoorn, den blik wendt naar het
+schiereiland Pera, dan rust de blik op de oude stad Galata, op welke
+plaats tijdens de grieksche keizers de ondernemende Genueezen eene
+handelskolonie vestigden, wier bewoners nog altijd kenbaar zijn aan
+hunne oude taal. Hare oude muren, wallen en torens bestaan nog, en de
+poorten worden elken nacht door de Turken met dezelfde zorgvuldigheid
+gesloten als weleer door de oude Genueezen. Galata is eigenlijk een
+handelsdepot, waar de kooplieden van alle natiën hunne magazijnen
+en kantoren hebben, en waar nog de werkzame geest der ouden ieder
+schijnt te bezielen. Op den rug van het hooge gebergte, tusschen
+de haven en den Bosporus, ligt de stad Pera. Hier is de eigenlijke
+woonplaats der Franken; de kooplieden, wier goederen in de gewelven
+van het benedendeel der stad geborgen liggen, hebben op de zonnige
+hoogten hunne woningen gebouwd, waar de lucht gezond en het uitzicht
+vrij is, en werwaarts zij zich na afloop der beroepsbezigheden
+begeven. De woningen der Franken vormen eene groote tegenstelling
+met die der Turken. De huizen der laatsten zijn gewoonlijk laag
+van verdieping, van hout opgetrokken en weinig van licht voorzien,
+terwijl de frankische huizen hoog, helder en ruim zijn; het uitzicht
+van daar over de zee met haar bochten en eilanden is inderdaad
+betooverend. Hier bevinden zich de hotels en de paleizen van de
+gezanten der verschillende mogendheden van Europa. Bijzonder prachtig
+zijn de russische en engelsche gezantschapshotels. De beide voorsteden
+der Franken zijn met Konstantinopel door een groote brug verbonden,
+welke door de Turken Bujuk Tsjikmadsji genoemd wordt. Deze brug rust
+op pontons en werd door Mohammed II over de haven gelegd. Geen uur
+van den dag waarop deze brug niet met honderde menschen bedekt is,
+en het is waarlijk wel de moeite waard, een poos het gedrang en het
+gewoel gade te slaan van deze bonte menigte, onder welke zich bijna
+alle nationaliteiten van Europa, Azië en Afrika bevinden. Men kan zich
+een denkbeeld maken van de menschenmassa's, welke onophoudelijk langs
+deze brug van de eene zijde naar de andere gaan, wanneer men weet,
+dat de regeering de inning van het bruggeld voor 800,000 piasters
+aan Armeniërs verpacht heeft, die er nog groote winst bij hebben,
+in weerwil van het geringe tolgeld dat ieder voorbijganger betalen
+moet, en dat slechts uit 5 paras, het achtste deel van een piaster,
+ruim een cent, bestaat.
+
+Wij willen Konstantinopel ook nog van een ander gedeelte der omgeving
+uit bezichtigen, namelijk van de hoogte boven Eyub. Dit is eene
+kleine plaats, of eigenlijk slechts eene straat, welke niet alleen
+eene romantische omstreek heeft, maar ook wegens andere omstandigheden
+merkwaardig is. Eyub of Job is de naam van een turkschen heilige, wiens
+graf, over hetwelk eene moskee gebouwd is, zich hier bevindt. De Turken
+kennen drie personen van denzelfden naam, die zij zeer dikwijls zonder
+aanmerking van tijd of plaats met elkander verwarren. De eerste is de
+ook bij ons door den Bijbel bekende patriarch Job, die in het land
+Uz woonde. De Koran en zijne uitleggers weten van Job te vertellen,
+dat zijne vrouw zijn geduld zoo uitputte, dat hij haar eindelijk,
+in drift, met een palmtak sloeg. Toen God hem later zijne gezondheid
+teruggaf, verkreeg ook de vrouw hare jeugd en schoonheid weder, terwijl
+Allah de schuur van Job vulde met goud en zilver, dat uit eene wolk
+afstroomde. De tweede Job was een der veldheeren en staatsdienaars
+van Salomo. De derde, voor wien eigenlijk de moskee is gesticht, heet
+Abu Eyub, die zich vooral bij de verovering van Konstantinopel in het
+jaar 1453 zeer onderscheidde. Mohammed II bouwde de moskee over diens
+graf, en in deze moskee moet zich iedere sultan, bij zijne komst tot
+den troon, laten wijden. In Europa worden gewoonlijk de koningen bij
+de aanvaarding van de regeering gekroond, doch in Turkije wordt den
+sultan bij die gelegenheid een gordel met een zwaard om het midden
+gebonden. Bij deze plechtigheid komen de Sheikh-ul-Islam, de vizier
+en de overige hooge staatsdienaren te paard in het serail, vanwaar zij
+den sultan naar de moskee van Eyub vergezellen. Bij de aankomst aldaar
+houdt de opperste iman eene rede, in welke hij den sultan vermaant
+alle krachten in te spannen tot handhaving en verbreiding van den
+Islam, waarna dit door den sultan op den Koran bezworen wordt. Hierop
+bestijgt de sultan eene marmeren tribune en wordt door den sheikh Ul
+Islam met het zwaard omgord. De moskee is geheel van marmer en omgeven
+van boomen. Men kan door de vergulde tralies den katafalk van den hier
+begraven liggenden Eyub zien. De moskee zelve is vol reliquiën, onder
+anderen een stuk marmer met den afdruk van een voet van den Profeet,
+welken afdruk de steen opnam en bewaarde.
+
+De voorstad Eyub is nog merkwaardig door eene groote fabriek. Hier
+wordt het laken geweven voor de roode mutsen (fez), de nationale
+hoofdbedekking van alle Turken. Vroeger maakte men deze mutsen in
+Tunis, totdat een Armeniër het geheim ontdekte van die bijzondere
+roode kleur. Dag en nacht zijn de machines in beweging, die het
+laken bereiden en aan de mutsen haar fatsoen geven. Als de fez de
+laatste machine verlaat, dan is zij zoo dicht geperst, dat men niets
+van het breiwerk zien kan en zij op één stuk laken gelijkt. Daarna
+verkrijgen alle mutsen eene schoone karmozijnkleur en worden naar
+het depôt gebracht. Het geheele leger draagt zulke mutsen, die met
+het naamcijfer van den Sultan gemerkt zijn. Schoon is het gezicht
+dat men van hier uit over de omstreek heeft. Tegenover Eyub ligt het
+Jillan-serail of slangenpaleis, dat zijnen naam verkregen heeft van
+de menigte slangen, welke zich hier vroeger ophielden. Deze dieren
+waren zoo menigvuldig, dat zij zelfs in de vertrekken op de divans
+opgerold lagen, even alsof zij de eigenlijke bewoners waren. Die
+streek is zeer ongezond en onder de bewoners woedt maar al te vaak
+de moordende pestziekte. Niet ver van het slangenpaleis ligt de
+kazerne der konstapels, en daar naast ziet men de zilvergieterij,
+waar de platen gemaakt worden voor de munt, die men in het serail
+aantreft. Het turksche geld is niet versierd met het borstbeeld van
+den sultan, daar de koran de afbeelding van de menschelijke gedaante
+verbiedt, maar draagt het naamcijfer en den titel van den Grooten Heer.
+
+In de nabijheid der kazerne bevindt zich het dorp Hazkol, dat bijna
+alleen door Joden bewoond wordt. Hunne kerkhoven zijn frisscher dan
+hunne huizen, welke in een jammerlijken toestand verkeeren. Even
+voorbij dit dorp ziet men het paleis van den Tershane Emini of
+opzichter van het arsenaal. Thans wordt het bewoond door den minister
+van marine. Aan dit paleis is de geheele inrichting der marine
+verbonden. De magazijnen, werven en andere gebouwen strekken zich
+bijna een uur ver langs de haven uit. Bij dit paleis bevindt zich ook
+de kazerne der mariniers, een zeer geoefend slag van volk. Gewoonlijk
+zijn in deze kazerne 15,000 man ingekwartierd. Achter dit gebouw rijst
+de toren van Galata omhoog; de schildwachten, die bij den omloop van
+dezen toren geposteerd zijn, kunnen de stad en hare omgeving tot op
+vijf uren afstands overzien. Deze schildwachten, alsmede die van den
+Seraskiër-toren, zijn belast met het uitsteken van een brandsignaal,
+waarbij zij tevens op groote trommen moeten slaan ten einde de
+manschappen der verschillende kazernes bijeen te roepen. Zoodra
+er ergens in de stad brand ontstaat en de schildwachten het teeken
+geven, worden er in de stad zeven kanonschoten gelost: maatregelen
+in Konstantinopel zeer noodzakelijk, omdat de brandbluschmiddelen
+jammerlijk, de straten nauw en de huizen meest van hout zijn. De
+brandspuiten kunnen nooit in de stegen komen, en gewoonlijk is er zulk
+een gebrek aan water, dat men om de woede der vlammen te keer te gaan,
+geheele straten moet platschieten. Het is geene zeldzaamheid dat er
+in éénen nacht 200 huizen afbranden.
+
+Konstantinopel bezit vele en zeer schoone moskeeën, onder anderen
+de Aya Sophia, de Achmed-moskee met zes minarets, en verschillende
+andere. Ter westzijde van het douanenkantoor, waar ook de Emirs wonen,
+bevindt zich het grieksche kwartier. Hier is de woonplaats van den
+griekschen patriarch, alsmede de hoofdkerk, welke door den veroveraar
+van Konstantinopel, Mohammed II, aan de Christenen werd afgestaan,
+toen de Turken de Aya Sophia in bezit namen. Ook wonen hier de zeven
+zoogenoemde vorsten der grieksche natie, die vroeger het ambt der
+Hospodaren in Moldavië en Wallachije vervulden.
+
+De straten van dit district zijn vuil en zeer nauw, en de huizen
+bijna het aanzien niet waard. Niets is er wat hier den vreemdeling
+kan boeien dan alleen de vele schoone aangezichten der grieksche
+vrouwen en meisjes, die nog geheel de type der oude klassieke
+grieksche schoonheid dragen. Achter het grieksche kwartier komt
+het district van Blacherne, waar de muur, welke de beide zeeën aan
+elkander verbindt, aan de haven grenst, zijne hooge tinnen over
+haar verheft en zich dan tot Eyub uitstrekt. Tegenover Blacherne is
+de groote turksche begraafplaats, en niet ver vandaar bevindt zich
+het meest bekoorlijk gedeelte van Konstantinopel, de zoogenaamde
+paradeplaats. Hier wandelen des avonds de aanzienlijkste bewoners
+der stad, de Franken en de rijke Turken. Gezanten, attachés, hekims
+(geneesheeren) en kooplieden van allerlei natiën zijn hier te zamen
+vereenigd, en vormen door hunne verschillende kleederdrachten een
+merkwaardig tafereel, dat bijna iederen avond wordt afgewisseld. Wij
+willen dit gedeelte van ons artikel besluiten met eene vluchtige
+beschrijving van de Aya Sophia moskee.
+
+Toen Konstantijn zijne groote hoofdstad den Verlosser der wereld
+toewijdde, achtte hij het zijn plicht een gebouw op te richten, bestemd
+voor de uitoefening der christelijke godsdienst, en dat overeenkomstig
+de grootheid der stad zou zijn. Dientengevolge bouwde hij den eersten
+tempel der christelijke eeredienst, welke sedert de laatste vervolging
+der Christenen onder Diocletianus, die alle kerken liet verwoesten, in
+het romeinsche rijk werd geduld, en wijdde dien toe "aan de heilige
+en eeuwige wijsheid Gods." Na den dood van Konstantijn, werd dit
+prachtige gebouw vernietigd, maar door Justinianus herbouwd. Om het
+noodige kapitaal tot dit belangrijke werk bijeen te krijgen, liet
+hij onder anderen het zilveren standbeeld van Theodosius den Groote,
+dat 7400 pond woog, versmelten. Meer dan tienduizend menschen waren
+aan den bouw werkzaam, en toen na bijna zes jaar de kerk eindelijk
+gereed was, riep de keizer in de vervoering zijner vreugde uit:
+"O Salomo! ik heb u overtroffen!" Nauwelijks was echter het binnenste
+gedeelte des tempels voltooid, of het gebouw werd door eene aardbeving
+geheel in een puinhoop herschapen: doch de onvermoeide Keizer liet
+alle gebroken stukken weder te zamen voegen, en op nieuw rees de
+kerk even prachtig als voorheen omhoog. De kerk der Heilige Sophia
+staat nog, zooals ze door Justinianus herbouwd is. Toen de Turken
+Konstantinopel innamen, drongen hunne woeste benden in den tempel
+door en wilden dien vernielen, maar gelukkig trad de Sultan tusschen
+beiden en nam oogenblikkelijk het besluit deze christelijke kerk
+in eene turksche moskee te herscheppen. Standbeelden, schilderijen,
+altaren enz. werden weggenomen, en de versierde muren overkalkt. De
+koran verving de plaats van den bijbel, en het voorhangsel dat,
+gelijk men zegt, den toegang tot den tempel in Mekka verborg, werd
+hier opgehangen. Overigens bleef het gebouw juist zooals het door
+Justinianus werd opgericht. De platte grond bestaat in een vierhoek,
+een grieksch kruis, welks zijden 243 voet lang zijn, terwijl de lengte
+van het geheele gebouw, met inbegrip van den zuilengang, 269 voet
+bedraagt. Boven het middenpunt van het kruis verheft zich de koepel,
+welks hoogte slechts een zesde gedeelte van zijn diameter beslaat,
+en welks gewelf zoo vlak is alsof de bouwmeester de gedaante des
+uitspansels heeft willen nabootsen. Opdat deze koepel het gebouw
+niet al te zeer drukken zou, is hij zamengesteld uit puimsteen, die
+specifiek lichter is dan water, alsmede uit tichelsteenen van Rhodus,
+die bekend zijn wegens hunne geringe zwaarte. De koepel wordt door
+zuilen gedragen, welke op eene vernuftige wijze ingericht zijn om
+aan niet al te sterke aardbevingen wederstand te kunnen bieden. Een
+zuilengang van zes-en-dertig voet breed, die door negen poorten met
+marmeren bogen en vleugeldeuren met andere zuilenrijen in verbinding
+staat, geeft den toegang tot de moskee. Als men binnenkomt, wordt
+het oog allereerst getroffen door den breeden koepel, welke eene
+hoogte heeft van 180 voet en op vier groote marmeren bogen rust,
+Zes en twintig groote en eenige kleinere vensters vermeerderen nog
+den lichtstroom binnen het gebouw. In het geheel staan er binnen het
+gebouw 104 zuilen, van welke er acht zijn van porfier, die Konstantijn
+uit den zonnetempel van Rome derwaarts deed overbrengen, en zes van
+groene jaspis, welke oorspronkelijk den tempel van Diana te Efeze
+versierden. Aan de zuilen hangen groote schilden met gouden arabische
+opschriften, die de verschillende attributen Gods (de Turken tellen er
+104) opnoemen, welke door de geloovigen elken dag in het gebed moeten
+vermeld worden. De grond is met matten belegd, Banken, altaren of
+kansels zijn er niet. De tempelbezoekers knielen op den vloer neder,
+en de Imans houden hunne prediking voor een kleinen lessenaar, die
+met paarlemoer ingelegd is en iets of wat heeft van een schaakbord. De
+priesters zitten op groote kussens van rooskleurige zijde. Geheel aan
+het einde der moskee bevindt zich eene soort van verhevenheid, die
+door den Iman beklommen wordt, als de Sultan den tempel bezoekt. In
+weerwil van al de pracht der bouwkunst aan dezen tempel besteed, laat
+deze moskee, ten minste wat haar voorkomen betreft, den bezoeker toch
+onbevredigd. Er is te veel onregelmatigs in, of liever de koepels,
+daken, torentjes en minarets, welke laatsten de Turken er zonder
+den minsten kunstzin bijgevoegd hebben, zijn te veel verspreid en te
+wanordelijk, dan dat het oog er met welbehagen op rusten kan. Hier en
+daar ziet men groote scheuren, en aan de onvergeeflijke traagheid en
+nalatigheid harer inwoners zal eenmaal Konstantinopel het te wijten
+hebben, dat deze merkwaardige tempel plotseling in elkaar zinken,
+en tegelijk de stad een der merkwaardigste gebouwen der oudheid
+verliezen zal.
+
+
+
+
+
+VII.
+
+De bazar te Konstantinopel.
+
+
+De heer Bartlett, die Konstantinopel bezocht tijdens er de pest
+uitgebroken was, woonde bij een vriend te Pera. Op zekeren morgen
+lieten beiden hunne blikken uit het venster over de stad weiden. "Het
+is daarbeneden nog niet geheel pluis," zeide de vriend, en noemde te
+gelijk verscheidene van zijne konstantinopolitaansche kennissen op,
+die aan de pest gestorven waren. De Heer Bartlett echter had geen
+lust om zich te Pera te doen opsluiten, en daar hij volstrekt niet
+bevreesd was voor die ziekte, haalde hij zijnen vriend over om naar
+de overzijde te varen, en de golf te doorklieven welke Europa van
+Azië scheidt. "De zon," verhaalt hij, "spiegelde zich zoo schoon in
+de gerimpelde golven, welke van kaiks en vaartuigen van allerlei
+soort wemelden, de moskeeën en de minarets staken zoo prachtig
+af tegen den donker blauwen hemel, en de duizenderlei voorwerpen,
+welke zich aan ons oog vertoonden, traden voor onzen blik in zulk
+een gunstig licht, dat wij, toen wij de honderden menschen de brug
+op en neder zagen wandelen bijna geneigd waren al de geruchten van
+"de pest die in de donkerheid wandelt" als overdreven te beschouwen,
+en wij het er voor hielden dat die ziekte slechts in de achterbuurten
+der stad woedde. Onze moed nam toe naarmate wij het gevaar naderden,
+en wij behoefden onze stokken niet meer te gebruiken om de noodige
+ruimte voor onze voeten te bewaren. Weldra echter bevonden wij ons
+te midden van het gedrang der bonte volksmenigte.
+
+"De stroom voerde ons mede, en dreef ons door eene rij van nauwe
+straten, waar wij nu eens eene moskee en dan weder eene prachtige
+fontein bewonderden, totdat wij ten laatste den bazar bereikten. Deze
+bazar is, gelijk die van Damaskus, de verzamelplaats der geheele
+bevolking, de zetel van den handel, de stapelplaats van den rijkdom,
+het middenpunt van allerlei vliegende geruchten en de plaats waar
+allerlei intriguen en samenzweringen worden op touw gezet. Als men zich
+een denkbeeld van dezen bazar wil maken, dan moet men zich voorstellen
+eene groote stadswijk, die van een muur omgeven en als het ware met
+een dak overspannen is; het is een doolhof van smalle gangen, die door
+open winkels gevormd worden, en in welke slechts door zekere openingen
+in de gewelfde daken een zonnestraal dringen kan. Voor wagens is hier
+geene plaatsruimte; alleen door de grootere doorgangen ziet men nu en
+dan een paard of kameel die een last draagt. Alle overige gedeelten
+zijn slechts ingericht voor voetgangers, die hier in gansche scharen
+te zamen komen en een onophoudelijk gemurmel veroorzaken. Waar men
+zich echter het meest over verwondert, is de menigte vrouwen, die den
+bazar bezoeken, terwijl men in Europa in het denkbeeld verkeert, dat
+de vrouwen in het Oosten nooit de muren harer huizen verlaten. Gehuld
+in hare witte yakmaks (sluiers) en zeer dun gekleed, trippelen zij
+in hare geel lederen pantoffels u voorbij, terwijl zij u met hare
+zwarte fonkelende oogen aanzien. Gewoonlijk worden zij gevolgd door
+een knecht of eene zwarte slavin. Vooral is de vrouwenschaar te vinden
+in die winkels waar shawls en allerlei opschik verkocht worden. Deze
+voorwerpen lachen de konstantinopolitaansche dames even zoo sterk toe,
+als hare mannen daarvoor met vrees en schrik zijn vervuld. Hier is het
+nog slimmer dan in een bijenkorf; wel wordt er niet geschreeuwd als
+bij sommige gelegenheden op de beurs, maar toch is het gedruisch hier
+zoo oorverdoovend, dat geen man het er vijf minuten uithouden kan. In
+dien schoonen bazar ziet men groote rijen van hoogroode schoenen,
+gele laarzen en geborduurde pantoffels van alle kleur, van laken en
+fluweel, sommigen met goud bedekt, anderen zeer prachtig versierd;
+uit de bazars der suikerbakkers stroomen de geuren van duizenderlei
+gebak en confituren u te gemoet, en dikwijls treft men voor zulke
+winkels de dienaars der aanzienlijke Turken aan, welke manden vol
+naar de huizen hunner heeren dragen.
+
+"Dit gedeelte van den bazar is steeds het drukst bezocht; minder dat
+van den bazar der juweliers, die niets doen om de toeschouwers door
+het ten toon spreiden der rijke versierselen te lokken. Zoodra een
+kooper binnentreedt, wordt hij in een afzonderlijk vertrek gebracht,
+waar hij te kust en te keur koopen kan. Men verhaalde ons dat hier
+groote schatten opgestapeld liggen. Het allerminst bezocht is de boek-
+en papierbazar, wijl de Turk weinig smaak heeft voor literatuur en
+te traag is tot schrijven. Daar naast bevinden zich de tabak- en
+specerij-bazars, welke altijd in een nevel van geuren en parfumerien
+gehuld zijn. De Tsjarsji of wapen-bazar overtreft echter alle
+andere bazars in smaakvolle uitrusting. Deze bazar heeft een duister
+voorkomen; het is er zoo donker als in de schemering. Rembrandt zou
+er zeker gaarne eenigen tijd doorgebracht hebben. De zware deuren,
+welke des nachts zorgvuldig gesloten worden, laten gedurende den dag
+juist zooveel licht binnen, dat men de gewelven en zuilen, alsmede de
+onafgebrokene menigte van bezoekers, met moeite kan onderscheiden. Men
+ziet hier alle soorten van wapens, waaronder van zulk een hoogen
+ouderdom en van zulke grillige vormen, dat men meent verplaatst te
+zijn in de eeuw der fabelhelden, in de tijden der kruistochten en
+in de roemrijke dagen der Muzelmannen, toen hunne onwederstaanbare
+legers het Westen met schrik vervulden. Hier hangt de kromme sabel en
+het schild versierd met de halve maan, dat Saladin misschien eenmaal
+gebruikte; het pantsier en het slagzwaard van den christelijken ridder;
+de lichte speer, welke wellicht aan de oevers van den Donau te midden
+van de rijen der vijanden werd geworpen, en de wapens, die eenmaal
+de gevreesde Janitsaren gezwaaid hebben. Hier liggen rijk met zilver
+versierde pistolen in prachtige holsters; daar lange karabijnen
+bezet met paarlen en arabesken, welke veeleer schijnen bestemd te
+zijn om in eene wapenzaal te schitteren dan om daarmede een vijand te
+dooden. Naast deze wapens, welke tot den verleden tijd behooren, ziet
+men ook zulke, die uit de nieuwere fabrieken te voorschijn zijn gekomen
+en zoowel voor de jacht als voor den oorlog dienstig zijn. Buitendien
+vindt de jager en de krijgsman hier alles wat hij slechts begeeren
+kan: geborduurde gordels en sjerpen, huiden van luipaarden, panters en
+tijgers, zadels van allerlei vorm en ouderdom; alle muren hangen vol,
+en alles ligt in eene schilderachtige wanorde op de banken.
+
+"In den donkersten hoek en geheel achter deze goederen verborgen,
+zitten de verkoopers, wier hoofden met tulbanden bedekt zijn; ernstig
+is hun gelaat; zij zitten met de pijp in de hand en schijnen altijd te
+droomen; maar nauwelijks zien zij een reiziger uit Europa, vergezeld
+van zijn sluwen gids, of die droomers worden levend: zij lokken hem
+uit binnen te treden en doen al hun best om van dit bezoek voordeel te
+trekken.--De oudekleeren-bazar, geheel opgevuld met versleten kaftans,
+oude slaaprokken, wijde broeken, misschien nog een paar dagen geleden
+in het bezit van een eigenaar die aan de pest gestorven was, zag
+er niet zeer vroolijk uit en boezemde ons zelfs afkeer in. Maar wij
+konden ook niet langer blijven en wij hadden onze schouders en armen
+reeds met die van de halve bevolking van Konstantinopel in aanraking
+gebracht. Niemand zou binnen den bazar vermoed hebben, dat de pest
+zulke groote verwoestingen aanrichtte. Maar het gaat hiermede als
+met Konstantinopel zelve. Men kan de stad beschouwen als het hart van
+het zinkende turksche rijk, dat steeds versch levensbloed verkrijgt,
+terwijl de bevolking der provinciën van jaar tot jaar afneemt. De
+bazar blijft onveranderlijk; jaarlijks stroomen nog meer koopers,
+verkoopers en nieuwsgierigen toe, terwijl pest en brand, hongersnood
+en ellende de andere wijken der stad ontvolken."
+
+
+
+
+
+VIII.
+
+Het huiselijk leven der Turken.
+
+
+De Europeaan is er niet zeer op gesteld om groote zalen tot
+woonvertrekken te hebben. Hij houdt over het algemeen meer van kleine
+kamers, welke hij bovendien met zulk eene menigte van stoelen, sofa's
+en andere meubelen bezet, dat hij zich binnen die ruimte nauwelijks
+met zijne kinderen bewegen kan. De Turken zijn in dit opzicht wijzer
+dan wij; de vertrekken in hun huis zijn gewoonlijk--en ik spreek hier
+van den fatsoenlijken stand--ruim en helder. De muren zijn behangen
+met wit mousselienen gordijnen en de grond is met veelkleurig hout
+ingelegd. Rondom de wanden staan zeer rijk versierde divans, en heel
+dikwijls vindt men midden in de kamer eene fontein, die door hare
+frissche stralen eene aangename koelte onderhoudt.
+
+In Pera, waar de meeste Franken en Europeanen wonen, zijn de vertrekken
+geheel naar de turksche mode ingericht, doch hier en daar vindt men
+ook nog wel een Franschman of Duitscher, die zijne woning op westersche
+wijze heeft gemeubeld.
+
+Een Europeaan, die bij een aanzienlijken Turk gelogeerd was, deelt
+ons de volgende bijzonderheden daarvan mede. "Ik bewoon hier een
+vertrek, dat op de wijze der Franken is ingericht, namelijk met een
+half dozijn stoelen, een waschtafeltje, twee spiegeltafeltjes en
+eene pendule. Des nachts brengt een slaaf eenige kussens in de kamer,
+stapelt die midden in het vertrek, en overdekt ze met een zeer dunne
+zijden deken. Ik verzeker u, dat men er aangenamer onder rust, dan
+onder de zoo zeer geroemde duitsche dekbedden. Voor de deur blijft de
+slaaf de wacht houden. Met de pijp in den mond en het kromme zwaard
+in de hand, blijft hij den geheelen nacht wakker, en eerst des morgens
+veroorlooft hij zich een weinig rust te nemen.
+
+"Wat het voedsel en de voeding betreft, zijn de Turken in het geheel
+niet te verachten. Zij houden van vele en velerlei spijzen. De
+eerste maaltijd wordt gebruikt terstond na het morgengebed, en wel
+na de gewone reinigingen der Mohammedanen, waartoe zij door den
+muezzin (omroeper der moskee) worden aangemaand. Zoodra de muezzin
+des morgens te negen uur het geroep laat hooren; "Allah il Allah,
+Mohammed resul Illaby," [4] komt er overal leven en beweging in
+huis, waarna het ontbijt gereed gemaakt wordt. Dit bestaat uit een
+glas regenwater, wijl het bronwater voor ongezond gehouden wordt;
+vervolgens allerlei suikerwerk met frisch, gezuurd brood, honing, zure
+melk en rijstpodding, waarna pijpen en koffie gediend worden. Rooken
+en drinken doet men den ganschen dag; als het zeer warm is, eet men
+af en toe zure kersen, druiven, kweeperen, gesuikerd ijs, enz. om
+zich te verfrisschen.
+
+"Het middagmaal is eigenlijk de belangrijkste maaltijd, en wordt
+eerst na het derde gebed, te vijf uur, gebruikt. Daar de stoelen
+niet in gebruik zijn, is de tafelbediening in het Oosten geheel
+anders ingericht. Er wordt in het midden der kamer een zeer lange,
+lage bank geplaatst en daar rondom kussens gelegd waarop de gasten
+kunnen zitten. In plaats van een servet wordt deze bank belegd met
+eene koperen plaat, die spiegelglad is, en elke gast vindt op den
+rand van die plaat een stukje brood, dat met een cachet gestempeld
+is. Tusschen deze stukjes brood staan kleine bordjes en napjes met
+olijven, welke laatsten met eene soort van stroop bedekt zijn; op een
+ander napje liggen allerlei specerijen en gekleurde suikererwten. Als
+men in aanzienlijke huizen eet, dan ligt er naast een klein hoopje
+zout, bezijden het brood, eene smalle gepolijste staalplaat van de
+grootte onzer vorken, waarmede men de stroop en de olijven naar
+den mond brengt; rechts van het stukje brood liggen drie lepels,
+een van ebbenhout, de tweede van ivoor en de derde gewoonlijk
+van schildpad. Nooit ziet men, behalve bij de liberale Turken,
+eenig zilverwerk op tafel, aangezien de Profeet ergens in den koran
+uitgesproken heeft, dat hij die op aarde met zilver eet, in den hemel
+niets hebben zal. Dit is zijne verklaring van de woorden: "Wie zich
+verhoogt, die zal vernederd worden;" en "zalig zijn de armen, want
+hunner is het koninkrijk Gods".
+
+"Zoodra de tafel nu geheel bedekt is, naderen er twee slaven, die
+achter de gasten blijven staan. De een houdt op de vlakke hand een
+bekken van metaal, dat van een deksel voorzien is. Dit deksel heeft
+veel van eene fijne zeef, door welker openingen eene wolk van geuren
+opstijgt; de andere slaaf heeft eene schoon gevormde metalen kruik
+in zijne hand; deze kruik is met water gevuld, en dient om de gasten
+behulpzaam te zijn in het afwasschen hunner handen, waartoe de slaaf
+over den linker schouder een paar handdoeken heeft geslagen. Voor dat
+men op de kussens plaats neemt, reinigt men zich in tegenwoordigheid
+van allen de handen, waarna men gaat zitten of liggen, al naar mate
+men dit het gemakkelijkst vindt.
+
+"De gastheer neemt nu tusschen den duim en wijsvinger een stukje van
+het brood, doopt dit in het zout, en reikt het aan een der gasten toe,
+waardoor deze tot heer van de tafel verheven wordt: dat wil zeggen,
+dat hem het recht wordt gegeven elken schotel zoo lang op de tafel
+te houden als hij wil, waardoor hij echter tevens verplicht is van
+alle spijzen te moeten proeven. Een andere slaaf zet nu eene terrine
+met soep voor den gastheer, die er met den schildpadden lepel eenige
+scheppen uitneemt, waarna ieder gast zijn voorbeeld volgt. Onder dit
+soep eten giet de slaaf over de handen der gasten gedurig water uit,
+opdat deze vooral rein zouden blijven.
+
+"Men eet in Turkije, en vooral bij de rijken, veel en velerlei,
+somtijds vier-en-twintig verschillende gerechten. Na de soep volgt
+een schotel met hawa, de lievelingsspijs van alle Oosterlingen. Dit
+is een zeer zoete brij, bestaande uit tarwemeel, honig en geklutste
+boter, waarbij room, specerijen en allerlei vruchtensappen gevoegd
+zijn. Vervolgens worden de vleeschspijzen rondgediend; deze bestaan
+meestal in gevogelte, en zijn zoo toebereid, dat men niet behoeft
+te kluiven. Onder de groenten bekleedt de bamia eene aanzienlijke
+plaats. De bamia is eene koolsoort, welke zeer aangenaam smaakt; de
+Turken zeggen dat het eten daarvan de zinnelijkheid zeer prikkelt. Dat
+het niet aan rijst ontbreekt, spreekt wel van zelf, en gewoonlijk eet
+men die op drie- of vierderlei wijzen toebereid. Visch wordt weinig
+gegeten, maar in plaats daarvan eene dikke soep van kippenvleesch,
+rijst, okkernoten en vischgelei. Aan het gebruik om bij elken
+hoofdschotel een stuk knoflook te kauwen, en de zoetigheden met
+rozenwater te verdunnen, gewent men zich zeer spoedig. Voor dat men na
+het eindigen van den maaltijd koffie gaat drinken, deelen de slaven
+nog een schotel soep rond, waarop rozen liggen, die gekookt en met
+suiker gestoofd zijn. Ik kan een ieder aanraden, zulk een schotel
+nooit te laten voorbijgaan.
+
+"De Turk is bij het eten zeer op etiquette gesteld. Men kan niet met
+den lepel eten dien men verkiest: de soep vereischt een langen lepel,
+de gesuikerde spijzen behooren bij den ebbenhouten, en al wat brij
+is moet met den ivoren lepel gegeten worden. Nooit mag men eenige
+spijs met de linkerhand aanraken, en men maakt een zeer belachelijk
+figuur als men van het metalen staafje iets op de tafel of op zijne
+kleederen laat vallen. Daarentegen mag men zijne handen zoo dikwijls
+reinigen als men wil, en het behoort tot het gebruik om minstens alle
+vijf minuten zijne vingers af te likken."
+
+
+
+
+
+IX.
+
+De godsdienst der huilende derwischen.
+
+
+Niets verrast den reiziger in het Oosten meer dan de verschijning
+der derwischen, die meestal in armoedige kleeding, met hooge vilten
+mutsen op en met den staf in de hand, als teeken hunner afgelegde
+pelgrimsreis naar Mekka, overal en in alle straten te vinden zijn,
+waar zij het den vreemdeling door hunne onophoudelijke bedelarij
+zeer lastig maken. Gelijk bekend is zijn de derwischen monniken van
+eene zekere bedelorde, gewoonlijk lieden zonder beschaving, maar die
+voorgeven visioenen te hebben, welke zij door het overmatig gebruik
+van opium te voorschijn roepen, en waardoor zij bij het geringe
+volk in groote achting staan. Dikwijls ziet men allerlei lieden,
+ja zelfs soldaten, de vuile handen der derwischen kussen als bewijs
+van godsdienstige vereering.
+
+Men moet echter niet alle derwischen op ééne lijn plaatsen. Sommigen
+van deze lieden zijn zeer gastvrij, anderen munten uit door bijzondere
+godsdienstige verrichtingen. Onder deze laatsten zijn de dansende
+derwischen het meest bekend. Zij hebben eene afzonderlijke moskee,
+tot welke ieder vrijen toegang heeft, al ware hij ook een ongeloovige.
+
+Minder bekend is de secte der huilende derwischen, en slechts door
+den invloed van hooggeplaatste personen kan men toegang verkrijgen tot
+hunne gebedsoefeningen. Deze secte is niet uitgebreid, omdat men hare
+voorschriften en lichaamskastijdingen te streng vindt, doch het volk
+acht hare belijders hoog om hunne vroomheid. De stichter der orde,
+Chadri Hadzi Baba, ligt in een klooster bij Rustschuk begraven,
+welk klooster voor zeer heilig gehouden wordt.
+
+"Op zekeren Woensdag, den bepaalden dag hunner godsdienstoefeningen,"
+verhaalt een reiziger, "begaven wij ons naar het klooster, en
+toen wij de straten van Rustschuk achter ons hadden, bereikten wij
+spoedig het gebouw, dat te midden van prachtige boomgaarden gelegen
+is. Een eerwaardig grijsaard opende de groote poort, en noodigde
+ons uit plaats te nemen onder een schaduwrijken noteboom, welks
+voet hij belegd had met schapenvachten. Aanstonds bracht men ons
+koffie en de noodige pijpen, waarna hij bij ons plaats nam en een
+gesprek begon. Daarna maakten wij eene wandeling door de tuinen,
+die inderdaad goed onderhouden waren en ons een denkbeeld konden
+geven van den weelderigen plantengroei dezer streek. De monniken
+bearbeiden in hunnen vrijen tijd zelf het land, en men moet hunne
+vlijt bewonderen, daar zij slechts over weinige vrije uren beschikken
+kunnen en het grootste gedeelte van den dag en den nacht in gebed en
+boetedoeningen doorbrengen.
+
+"Toen wij van onze wandeling terugkeerden, had zich in dien
+tusschentijd, in de nabijheid eener fontein van het klooster, eene
+menigte menschen verzameld, die tot de orde behooren. Onder dezen waren
+eenige soldaten, kooplieden en partikulieren. Dit baart hier geene
+verwondering, want ieder muzelman kan lid worden van deze orde en aan
+de gebedsoefeningen deelnemen, zonder daarom derwisch te zijn of in het
+klooster te wonen, in 't welk toen slechts drie derwischen huisvestten.
+
+"Weldra zou de plechtigheid aanvangen; de monniken traden de moskee
+binnen, terwijl wij ongeloovigen in eene kleine voorzaal werden
+gebracht, van waar wij echter alles konden gadeslaan.
+
+"De geloovigen plaatsten zich in eenen halven kring en vouwden
+de beenen onder hun lichaam. In het midden zat hun chef, en
+deze begon langzaam en welluidend de woorden te zingen: "le
+Allah il Allah", die het begin uitmaken van de mohammedaansche
+geloofsbelijdenis. Deze woorden werden gedurig herhaald, maar telkens
+sneller, terwijl de personen eene beweging maakten met het hoofd voor-
+en achterwaarts. Toen de snelheid van het zingen haar toppunt bereikt
+had, hielden allen plotseling stil als om adem te halen, 't geen ook
+wel noodig was. Maar terstond daarop begon de voorganger met een ander
+vers. Dit bestond slechts uit het woord Allah, dat evenzoo eerst zeer
+zacht werd aangeheven, doch vervolgens steeds luider en sneller ging,
+totdat men eindelijk niets anders vernam dan een huilenden toon. De
+bidders schenen zeer vermoeid, en werden afgelost door het gezang
+van eenige Imans, die de plechtigheid bijwoonden. Daarna verhieven
+zij zich allen, en nu begon het gezang rachmani rachin. Zij plaatsten
+zich hierbij zóó, dat zij met schouder en knie elkander aanraakten,
+en brachten daarbij hun lichaam links en rechts in beweging, eerst
+langzaam en dan met de uiterste snelheid. Dit gedeelte hunner
+godsdienstoefening kostte hun ongetwijfeld de meeste inspanning,
+want allen brak het zweet uit; sommigen werden bleek, terwijl zelfs
+een paar van de vroomsten stuiptrekkend op den grond vielen. Dit
+hinderde echter de anderen niet het minst om voort te gaan, wijl men
+deze stuiptrekkingen als uitwerking hunner bijzondere geloofskracht
+aanzag. De uitspraken van de zoodanigen worden dan ook als ingevingen
+des Heiligen Geestes beschouwd. Het gezang ging nu over in een gebrul
+en had zijn toppunt bereikt, waarna de chef een teeken gaf, allen
+zich ophieven en naar een tafeltje snelden waar koffie en pijpen
+gereed lagen, ten einde zich hieraan te laven en op deze wijze de
+verloren krachten te herwinnen.
+
+"De plechtigheid was echter nog geenszins afgeloopen, daar de
+werkelijke derwischen stil op hunne plaats bleven. Hun voorganger
+sprak nu de turksche formule uit: "le Allah il Allah, Mohammed resul
+Allah"! waarbij de monniken, die zich met het voorhoofd ter aarde
+gebogen hadden, roerloos bleven liggen. Vervolgens sprak hij een gebed
+uit, dat in den vorm veel overeenkomst had met dat der westersche
+kerken. Hij bad voor den Sultan en zijn gezin, voor alle hooge
+staatsdienaren en voor alle moslems, ja zelfs voor de christelijke
+bewoners van Turkije. Ook werd de Keizer van Oostenrijk in de genade
+van Allah aanbevolen, en werden wij aldus overtuigd dat men verkeerd
+doet indien men alle Turken op dezelfde lijn van dweepzucht plaatst.
+
+"Toen het gebed en hiermede de godsdienstoefening geëindigd
+was, verlieten wij allen de moskee, en onderhielden ons met den
+vriendelijken grijsaard, die verscheidene talen sprak. Hij bracht
+ons naar het graf van den stichter des kloosters, en liet ons de
+kist zien waarin het lijk lag. Zij was met een zwart laken bedekt,
+en van talrijke spreuken uit den koran voorzien. Aan het boveneinde
+van de kist waren twee oude verbleekte vaandels geplant, welke in den
+heiligen oorlog gediend hadden. Aan de muren der grafkamer hingen
+glazen kogels, struiseieren en andere voorwerpen, door de vrome
+pelgrims uit Mekka medegebracht. Onder aan den voet van de kist stond
+een klein kastje, welks inhoud wij echter niet mochten zien, wijl het
+eenige haren van den baard des Profeets bevatte:--eene reliek, welke
+zij kostbaarder hielden dan goud. Nog hingen langs de wanden eenige
+zeer lange rozenkransen, uit groote paarlen bestaande. Men zeide ons
+dat dit bijzondere werktuigen der kastijding waren, wijl de derwischen
+van tijd tot tijd knielende op deze paarlen voortloopen, en zoo hun
+gebed verrichten: eene operatie die waarlijk niet te benijden is.
+
+"Het moet verwondering baren dat deze menschen hunne godsdienstoefening
+met zooveel zelfverloochening en geduld uitoefenen, daar toch de
+onophoudelijke sterke beweging en vooral het aanhoudend huilend en
+brullend zingen niet dan nadeelig voor hunne gezondheid zijn kan,
+zoodat het ook dikwerf gebeurt dat de jongere leden der orde de tering
+krijgen en de meesten hunner er kwijnend uitzien."
+
+
+
+
+
+
+
+AANTEEKENINGEN
+
+
+[1] Men noemt Divan de hoogste staatsvergadering bij de Turken, die
+wekelijks op een bepaalden dag bijeenkomt, uit twaalf leden bestaat,
+en den sultan, den grootvizier of den mufti tot voorzitter heeft. De
+groote of rijksdivan wordt elken Dinsdag door den sultan gehouden;
+bovendien heeft elke pasja (stadhouder over een landschap) een
+afzonderlijken divan of raad voor zijne provincie. Divan is eigenlijk
+eene verhevenheid van een voet boven den grond, welke, vooral in
+Turkije, in alle zalen van paleizen en kamers van partikuliere personen
+gevonden wordt. Zulk een divan is met een kostbaar tapijt bedekt,
+en van verscheidene geborduurde kussens, tegen den muur opstaande,
+voorzien. Op den divan zit de heer van het huis, wanneer hij bezoeken
+ontvangt.
+
+[2] De tegenwoordige sultan Abdul-Aziz, is thans (1874) 44 jaar oud
+en besteeg den 25sten Juni 1861 den troon. Hij is een man, die tegen
+den invloed der westersche beschaving niet bestand is, en ook zijnen
+harem gedeeltelijk verwaarloost. Toen de valide-sultan hem bij de komst
+tot den troon met eene circassische schoone wilde verrassen, wees hij
+haar af, zeggende dat hij aan de monogamie de voorkeur gaf. Voorwaar
+een groote vooruitgang en een goed voorbeeld! Doch naar het oordeel
+van anderen, is er op het karakter des sultans weinig te vertrouwen,
+daar hij soms aan ijlhoofdigheid lijdt. Wie weet of zijne opvolgers
+niet inhalen wat deze verzuimd heeft.
+
+[3] Zie: Frederika Bremer's Bedevaart. Omwandelingen in het Heilige
+Land. Vertaald door W. C. Mauve. Eerste Deel. Haarlem, A. C. Kruseman.
+
+[4] God is God en Mohammed is zijn profeet.
+
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Konstantinopel en het Serail, by Anonymous
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK KONSTANTINOPEL EN HET SERAIL ***
+
+***** This file should be named 36117-8.txt or 36117-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/3/6/1/1/36117/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project
+Gutenberg.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.