initial commit of ebook 37869HEAD main

author: Roger Frank <rfrank@pglaf.org> 2025-10-14 20:08:58 -0700
committer: Roger Frank <rfrank@pglaf.org> 2025-10-14 20:08:58 -0700
commit: f8214f07da5f261b8d2b2e17ef7d4c0831407399 (patch)
tree: fb91cea12fe552e055f45534d477b840e2348ff9 /37869-h
5 files changed, 15886 insertions, 0 deletions
diff --git a/37869-h/37869-h.htm b/37869-h/37869-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..7d113c9
--- /dev/null
+++ b/37869-h/37869-h.htm
@@ -0,0 +1,15886 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN"
+"http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd">
+<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source on 2011-10-29T23:00:25.392+02:00. -->
+<html lang="nl-1900">
+<head>
+<meta name="generator" content=
+"HTML Tidy for Windows (vers 25 March 2009), see www.w3.org">
+<title>De Ellendigen: Vierde deel</title>
+<meta http-equiv="content-type" content="text/html; charset=us-ascii">
+<meta name="generator" content=
+"tei2html.xsl, see http://code.google.com/p/tei2html/">
+<meta name="author" content="Victor Hugo (1802&ndash;1885)">
+<link rel="schema.DC" href=
+"http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/">
+<meta name="DC.Creator" content="Victor Hugo (1802&ndash;1885)">
+<meta name="DC.Title" content="De Ellendigen: Vierde deel">
+<meta name="DC.Date" content="2011-10-28">
+<meta name="DC.Language" content="nl-1900">
+<meta name="DC.Format" content="text/html">
+<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg">
+<meta name="DC.Rights" content=
+"Dit boek is vrij van auteursrechten in de Verenigde Staten. Als u elders woont, controleer dan de wetgeving in uw land voordat u dit boek download.">
+<meta name="DC.Identifier" content=
+"https://www.gutenberg.org/etext/37869">
+<meta name="DC:Subject" content="Historical fiction">
+<meta name="DC:Subject" content="Orphans -- Fiction">
+<meta name="DC:Subject" content="Paris (France) -- Fiction">
+<meta name="DC:Subject" content="Ex-convicts -- Fiction">
+<style type="text/css">
+body
+{
+font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif;
+margin: 1.58em 16%;
+text-align: left;
+}
+/* Titlepage */
+.titlePage
+{
+border: #DDDDDD 2px solid;
+margin: 3em 0% 7em 0%;
+padding: 5em 10% 6em 10%;
+text-align: center;
+}
+.titlePage .docTitle
+{
+line-height: 3.5em;
+margin: 2em 0% 2em 0%;
+font-weight: bold;
+}
+.titlePage .docTitle .mainTitle
+{
+font-size: 1.8em;
+}
+.titlePage .docTitle .subTitle, .titlePage .docTitle .seriesTitle, .titlePage .docTitle .volumeTitle
+{
+font-size: 1.44em;
+}
+.titlePage .byline
+{
+margin: 2em 0% 2em 0%;
+font-size:1.2em;
+line-height:1.72em;
+}
+.titlePage .byline .docAuthor
+{
+font-size: 1.2em;
+font-weight: bold;
+}
+.titlePage .figure
+{
+margin: 2em 0% 2em 0%;
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+}
+.titlePage .docImprint
+{
+margin: 4em 0% 0em 0%;
+font-size: 1.2em;
+line-height: 1.72em;
+}
+.titlePage .docImprint .docDate
+{
+font-size: 1.2em;
+font-weight: bold;
+}
+/* End Titlepage */
+.transcribernote
+{
+background-color:#DDE;
+border:black 1px dotted;
+color:#000;
+font-family:sans-serif;
+font-size:80%;
+margin:2em 5%;
+padding:1em;
+}
+.advertisment
+{
+background-color:#FFFEE0;
+border:black 1px dotted;
+color:#000;
+margin:2em 5%;
+padding:1em;
+}
+.correctiontable
+{
+width: 75%;
+}
+.width20
+{
+width: 20%;
+}
+.width40
+{
+width: 40%;
+}
+.indextoc
+{
+text-align: center;
+}
+.div0
+{
+padding-top: 5.6em;
+}
+.div1
+{
+padding-top: 4.8em;
+}
+.index
+{
+font-size: 80%;
+}
+.div2
+{
+padding-top: 3.6em;
+}
+.div3, .div4, .div5
+{
+padding-top: 2.4em;
+}
+.footnotes .body,
+.footnotes .div1
+{
+padding: 0;
+}
+.apparatusnote
+{
+text-decoration: none;
+}
+table.alignedtext
+{
+border-collapse: collapse;
+}
+table.alignedtext td
+{
+vertical-align: top;
+width: 50%;
+}
+table.alignedtext td.first
+{
+border-width: 0 0.2px 0 0;
+border-color: gray;
+border-style: solid;
+padding-right: 10px;
+}
+table.alignedtext td.second
+{
+padding-left: 10px;
+}
+h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4
+{
+clear: both;
+font-style: normal;
+text-transform: none;
+}
+h3, .h3
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+}
+h3.label
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+h4, .h4
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+}
+.alignleft
+{
+text-align:left;
+}
+.alignright
+{
+text-align:right;
+}
+.alignblock
+{
+text-align:justify;
+}
+p.tb, hr.tb
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-bottom: 1.6em;
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+text-align: center;
+}
+p.argument, p.note, p.tocArgument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+text-indent:0;
+}
+p.argument, p.tocArgument
+{
+margin:1.58em 10%;
+}
+p.tocPart
+{
+margin:1.58em 0%;
+font-variant: small-caps;
+}
+p.tocChapter
+{
+margin:1.58em 0%;
+}
+p.tocSection
+{
+margin:0.7em 5%;
+}
+.opener, .address
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-bottom: 1.6em;
+}
+.addrline
+{
+margin-top: 0;
+margin-bottom: 0;
+}
+.dateline
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-bottom: 1.6em;
+text-align: right;
+}
+.salute
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-left: 3.58em;
+text-indent: -2em;
+}
+.signed
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-left: 3.58em;
+text-indent: -2em;
+}
+.epigraph
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+width: 60%;
+margin-left: auto;
+}
+.epigraph span.bibl
+{
+display: block;
+text-align: right;
+}
+.trailer
+{
+clear: both;
+padding-top: 2.4em;
+padding-bottom: 1.6em;
+}
+.figure
+{
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+}
+.floatLeft
+{
+float:left;
+margin:10px 10px 10px 0;
+}
+.floatRight
+{
+float:right;
+margin:10px 0 10px 10px;
+}
+p.figureHead
+{
+font-size:100%;
+text-align:center;
+}
+.figAnnotation
+{
+font-size:80%;
+position:relative;
+margin: 0 auto; /* center this */
+}
+.figTopLeft, .figBottomLeft
+{
+float: left;
+}
+.figTop, .figBottom
+{
+}
+.figTopRight, .figBottomRight
+{
+float: right;
+}
+.hangq
+{
+text-indent: -0.35em;
+}
+.hangqq
+{
+text-indent: -0.44em;
+}
+.hangqqq
+{
+text-indent: -0.78em;
+}
+.figure p
+{
+font-size:80%;
+margin-top:0;
+text-align:center;
+}
+img
+{
+border-width:0;
+}
+p.smallprint,li.smallprint
+{
+color:#666666;
+font-size:80%;
+}
+span.parnum
+{
+font-weight: bold;
+}
+.marginnote
+{
+font-size:0.8em;
+height:0;
+left:1%;
+line-height:1.2em;
+position:absolute;
+text-indent:0;
+width:14%;
+}
+.pagenum
+{
+display:inline;
+font-size:70%;
+font-style:normal;
+margin:0;
+padding:0;
+position:absolute;
+right:1%;
+text-align:right;
+}
+a.noteref, a.pseudonoteref
+{
+font-size: 80%;
+text-decoration: none;
+vertical-align: 0.25em;
+}
+.displayfootnote
+{
+display: none;
+}
+div.footnotes
+{
+font-size: 80%;
+margin-top: 1em;
+padding: 0;
+}
+hr.fnsep
+{
+margin-left: 0;
+margin-right: 0;
+text-align: left;
+width: 25%;
+}
+p.footnote
+{
+margin-bottom: 0.5em;
+margin-top: 0.5em;
+}
+p.footnote .label
+{
+float:left;
+width:2em;
+height:12pt;
+display:block;
+}
+/* Tables */
+tr, td, th
+{
+vertical-align: top;
+}
+td.bottom
+{
+vertical-align: bottom;
+}
+td.label, tr.label td
+{
+font-weight: bold;
+}
+td.unit, tr.unit td
+{
+font-style: italic;
+}
+td.sum
+{
+padding-top: 2px; border-top: solid black 1px;
+}
+/* Poetry */
+.lgouter
+{
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+display:table; /* used to make the block shrink to the actual size */
+}
+.lg
+{
+text-align: left;
+}
+.lg h4, .lgouter h4
+{
+font-weight: normal;
+}
+.lg .linenum, .sp .linenum, .lgouter .linenum
+{
+color:#777;
+font-size:90%;
+left: 16%;
+margin:0;
+position:absolute;
+text-align:center;
+text-indent:0;
+top:auto;
+width:1.75em;
+}
+p.line
+{
+margin: 0 0% 0 0%;
+}
+span.hemistich /* invisible text to achieve visual effect of hemistich indentation. */
+{
+color: white;
+}
+.versenum
+{
+font-weight:bold;
+}
+/* Drama */
+.speaker
+{
+font-weight: bold;
+margin-bottom: 0.4em;
+}
+.sp .line
+{
+margin: 0 10%;
+text-align: left;
+}
+/* End Drama */
+/* right aligned page number in table of contents */
+.tocPagenum, .flushright
+{
+position: absolute;
+right: 16%;
+top: auto;
+}
+table.tocList
+{
+width: 100%;
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+border-width: 0;
+border-collapse: collapse;
+}
+td.tocPageNum, td.tocDivNum
+{
+text-align: right;
+width: 10%;
+border-width: 0;
+}
+td.tocDivNum
+{
+padding-left: 0;
+padding-right: 0.5em;
+}
+td.tocPageNum
+{
+padding-left: 0.5em;
+padding-right: 0;
+}
+td.tocDivTitle
+{
+width: auto;
+}
+span.corr, span.gap
+{
+border-bottom:1px dotted red;
+}
+span.abbr
+{
+border-bottom:1px dotted gray;
+}
+span.measure
+{
+border-bottom:1px dotted green;
+}
+/* Font Styles and Colors */
+.ex
+{
+letter-spacing: 0.2em;
+}
+.sc
+{
+font-variant: small-caps;
+}
+.uc
+{
+text-transform: uppercase;
+}
+/* overline is actually a bit too high; overtilde is approximated with overline */
+.overline, .overtilde
+{
+text-decoration: overline;
+}
+.rm
+{
+font-style: normal;
+}
+.red
+{
+color: red;
+}
+/* End Font Styles and Colors */
+hr
+{
+clear:both;
+height:1px;
+margin-left:auto;
+margin-right:auto;
+margin-top:1em;
+text-align:center;
+width:45%;
+}
+.aligncenter, div.figure
+{
+text-align:center;
+}
+h1, h2
+{
+font-size:1.44em;
+line-height:1.5em;
+}
+h1.label, h2.label
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+h5, h6
+{
+font-size:1em;
+font-style:italic;
+line-height:1em;
+}
+p
+{
+text-indent:0;
+}
+p.firstlinecaps:first-line
+{
+text-transform: uppercase;
+}
+p.dropcap:first-letter
+{
+float: left;
+clear: left;
+margin: 0em 0.05em 0 0;
+padding: 0px;
+line-height: 0.8em;
+font-size: 420%;
+vertical-align:super;
+}
+.lg
+{
+padding: .5em 0% .5em 0%;
+}
+p.quote,div.blockquote, div.argument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+margin:1.58em 5%;
+}
+.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden
+{
+text-decoration:none;
+}
+ul { list-style-type: none; }
+.castlist, .castitem { list-style-type: none; }
+/* External Links */
+.pglink, .catlink, .exlink
+{
+background-repeat: no-repeat;
+background-position: right center;
+}
+.pglink
+{
+background-image: url(images/book.png);
+padding-right: 18px;
+}
+.catlink
+{
+background-image: url(images/card.png);
+padding-right: 17px;
+}
+.exlink
+{
+background-image: url(images/external.png);
+padding-right: 13px;
+}
+.pglink:hover
+{
+background-color: #DCFFDC;
+}
+.catlink:hover
+{
+background-color: #FFFFDC;
+}
+.exlink:hover
+{
+background-color: #FFDCDC;
+}
+body
+{
+background: #FFFFFF;
+font-family: "Times New Roman", Times, serif;
+}
+body, a.hidden
+{
+color: black;
+}
+.titlePage
+{
+color: #001FA4;
+font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif;
+}
+h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4
+{
+color: #001FA4;
+font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif;
+}
+p.byline
+{
+font-style: italic;
+margin-bottom: 2em;
+}
+.figureHead, .noteref, .pseudonoteref, .marginnote, p.legend, .versenum, .stage
+{
+color: #001FA4;
+}
+.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a
+{
+color: #AAAAAA;
+}
+a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+color: red;
+}
+p.dropcap:first-letter
+{
+color: #001FA4;
+font-weight: bold;
+}
+sub, sup
+{
+line-height: 0;
+}
+.pagenum, .linenum
+{
+speak: none;
+}
+</style>
+
+<style type="text/css">
+.xd20e697
+{
+width:8%; border:1px solid black; padding:5px;
+}
+.xd20e701
+{
+border:1px solid black; padding:5px;
+}
+.xd20e133width
+{
+width:451px;
+}
+.xd20e139
+{
+text-align:center;
+}
+.xd20e696
+{
+border-collapse:collapse;
+}
+.xd20e5912
+{
+text-indent:6em;
+}
+.xd20e5921
+{
+text-indent:10em;
+}
+.xd20e8177
+{
+text-indent:2em;
+}
+.xd20e8476
+{
+text-align:center;
+}
+</style>
+</head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of De Ellendigen, by Victor Hugo
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: De Ellendigen
+
+Author: Victor Hugo
+
+Release Date: October 29, 2011 [EBook #37869]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ASCII
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE ELLENDIGEN ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ for Project
+Gutenberg.
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+<div class="front">
+<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divBody">
+<p class="first"></p>
+<div class="figure xd20e133width"><img src="images/cover.jpg" alt=
+"Oorspronkelijke voorkant." width="451" height="720"></div>
+</div>
+</div>
+<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divBody">
+<p class="first xd20e139">De Ellendigen.</p>
+</div>
+</div>
+<div class="titlePage">
+<div class="docTitle">
+<div class="mainTitle">De Ellendigen</div>
+</div>
+<div class="byline">Naar het Fransch<br>
+Van<br>
+<span class="docAuthor">Victor Hugo.</span><br>
+Opnieuw bewerkt.</div>
+<div class="docTitle">
+<div class="subTitle">Vierde deel.</div>
+</div>
+<div class="docImprint">Arnhem en Nijmegen,<br>
+Gebrs. E. &amp; M. Cohen.</div>
+</div>
+<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divBody">
+<p class="first xd20e139">Snelpersdruk van H. C. A. Thieme te Nijmegen.
+<span class="pagenum">[<a id="pb5" href="#pb5" name=
+"pb5">5</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="body">
+<div class="div0">
+<h2 class="label">Boek I.</h2>
+<h2 class="main">Eenige bladzijden geschiedenis.</h2>
+<span class="pagenum">[<a id="pb7" href="#pb7" name="pb7">7</a>]</span>
+<div id="ch1.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Goed gesneden.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De jaren 1831 en 1832, welke onmiddellijk op de Juli
+omwenteling volgen, zijn een der eigenaardigste en treffendste
+tijdperken uit de geschiedenis. Deze beide jaren zijn als twee bergen
+te midden der jaren, die hen voorafgaan en volgen. Zij hebben de
+revolutionnaire grootheid. Men onderscheidt er afgronden. De
+maatschappelijke massa&rsquo;s, de grondslagen zelve der beschaving, de
+hechte groep der opeengestapelde en samenhangende belangen, de
+eeuwenoude omtrekken der voormalige Fransche vorming verschijnen en
+verdwijnen er ieder oogenblik te midden der onstuimige wolken van
+stelsels, hartstochten en theorie&euml;n. Deze verschijningen en
+verdwijningen heeft men den wederstand en de beweging genoemd. Bij
+tusschenpoozen ziet men er de waarheid, dat licht der menschelijke
+ziel, in stralen.</p>
+<p>Dit merkwaardig tijdvak is tamelijk eng begrensd en begint zich
+reeds allengs genoeg van ons te verwijderen, om thans de hoofdlijnen
+ervan te kunnen erkennen.</p>
+<p>Wij willen beproeven ze aan te toonen.</p>
+<p>De restauratie was een tusschentijdvak, dat moeielijk te beschrijven
+is, een tijdvak van afmatting, dof gerucht, gemor, slaap, rumoer, welke
+niets anders beteekenen dan de komst eener groote natie aan een
+rustpunt. Deze tijdvakken zijn buiten allen regel en bedriegen de
+staatkundigen, die ze willen bewerken. Bij den aanvang vraagt de natie
+slechts rust; men haakt slechts naar vrede; men heeft geen andere
+eerzucht dan klein te zijn; &rsquo;t geen wil zeggen rustig te blijven.
+Men heeft, God dank, tot verzadigens toe, genoeg groote gebeurtenissen,
+groote afwisselingen, groote avonturen, groote mannen gezien. Men zou
+gaarne Cesar voor Prusias, en Napoleon voor den koning van Yvetot
+geven: <i lang="fr">Quel bon petit roi c&rsquo;&eacute;tait
+l&agrave;!</i> (welk een goed koninkje was dat!) Men heeft sinds het
+aanbreken van den dag gegaan en is aan den avond van een langen
+vermoeienden dag; den eersten tocht heeft men met Mirabeau,
+<span class="pagenum">[<a id="pb8" href="#pb8" name=
+"pb8">8</a>]</span>den tweeden met Robespierre, den derden met
+Bonaparte afgelegd; men is van vermoeidheid uitgeput. Ieder verlangt
+naar bed.</p>
+<p>De vermoeide opoffering, de oud geworden heldenmoed, de verzadigde
+eerzucht, de bereikte fortuin&mdash;dat alles zoekt, eischt, smeekt,
+verzoekt, wat?&mdash;een nachtverblijf. Zij hebben het. Zij nemen bezit
+van den vrede, van de rust, van het gemak&mdash;zij zijn tevreden. Maar
+tezelfdertijd doen zich feiten voor, maken zich bekend en kloppen
+hunnerzijds aan de deur. Deze feiten zijn uit de revoluti&euml;n en de
+oorlogen voortgekomen; zij bestaan, zij leven, zij hebben het recht
+zich in de maatschappij te vestigen en vestigen er zich; <span class=
+"corr" id="xd20e196" title="Bron: meestijds">meesttijds</span> zijn de
+feiten kwartiermakers en fouriers, die niets doen dan voor de
+beginselen kwartieren gereed te maken.</p>
+<p>Nu verschijnt voor de politieke wijsgeeren het volgende:</p>
+<p>Terwijl de vermoeide menschen naar rust verlangen, eischen de
+volbrachte feiten waarborgen. Voor de feiten zijn waarborgen hetzelfde
+als rust voor de menschen.</p>
+<p>Die vroeg Engeland na den protector aan de Stuarts; die vroeg
+Frankrijk den Bourbons na het Keizerrijk.</p>
+<p>Deze waarborgen zijn een noodzakelijkheid van den tijd; men moet ze
+verleenen. De vorsten &bdquo;oktrooieeren&rdquo; ze, maar &rsquo;t is
+werkelijk de drang der omstandigheden die ze geeft<span class="corr"
+id="xd20e207" title="Niet in bron">.</span> &rsquo;t Is een diepe,
+nuttige waarheid, waaraan de Stuarts in 1662 niet dachten, welke de
+Bourbons zelfs in 1814 niet opmerkten. De voorbeschikte familie, die in
+Frankrijk terugkwam, toen Napoleon viel, had de noodlottige
+onnoozelheid te gelooven, dat zij gaf, en dat zij terug kon nemen wat
+zij gegeven had, dat het huis van Bourbon het goddelijk recht bezat,
+dat Frankrijk niets bezat, en dat het politieke recht, in de charte van
+Lodewijk XVIII toegestaan, niets anders was dan een tak van het
+goddelijk recht, door het huis Bourbon afgebroken en genadiglijk aan
+het volk gegeven, tot den dag dat het den koning behagen mocht het
+terug te nemen. Het huis van Bourbon had evenwel, al ware het alleen
+door den tegenzin, waarmede het die gift deed, moeten gevoelen, dat ze
+niet van hen kwam.</p>
+<p>Het was nijdig op de negentiende eeuw. Bij iedere ontwikkeling der
+natie betoonde het zich wrevelig; het &bdquo;mokte,&rdquo; om een plat,
+maar waar woord te gebruiken. Dit zag het volk.</p>
+<p>Het waande zich sterk, wijl het keizerrijk als een tooneelscherm bij
+zijn komst was weggeschoven. Het merkte niet op, dat het op dezelfde
+wijze aangebracht was. Het zag niet, dat het zelf ook in de hand was,
+die Napoleon had weggenomen. <span class="pagenum">[<a id="pb9" href=
+"#pb9" name="pb9">9</a>]</span></p>
+<p>Het meende wortelen te hebben, wijl het &rsquo;t verledene was. Het
+bedroog zich; het vormde een gedeelte van het verledene, maar geheel
+het verledene was Frankrijk. De wortelen der Fransche maatschappij
+lagen niet in de Bourbons, maar in de natie. Deze onzichtbare en
+krachtig levende wortelen vormden niet het recht eener familie, maar de
+geschiedenis van een volk. Zij lagen overal, behalve onder den
+troon.</p>
+<p>Het huis van Bourbon was voor Frankrijk de roemrijke en bloedige
+knoop zijner geschiedenis, maar niet meer het hoofdelement van zijn lot
+en de noodzakelijke grondslag zijner politiek. Men kon de Bourbons
+missen; men had ze twee-en-twintig jaren gemist; de voortduring was
+afgebroken geweest, maar zij begrepen het niet. Hoe hadden zij het
+kunnen begrijpen, zij die zich verbeeldden, dat Lodewijk XVII op den 9
+Thermidor, en Lodewijk XVIII op den dag van Marengo regeerde? Nooit
+waren, sedert het begin der geschiedenis, de vorsten zoo blind geweest
+tegenover de feiten en ten opzichte van dat gedeelte van het goddelijk
+gezag, &rsquo;t welk de feiten bevatten en verkondigen. Nooit had deze
+aanmatiging van beneden, welke men het recht der koningen noemt, op
+zulk een wijze het recht van boven verloochend.</p>
+<p>Deze groote dwaling bracht deze familie er toe de hand aan de in
+1814 &bdquo;geoktrooieerde&rdquo; waarborgen, aan de concessi&euml;n
+zooals zij die noemde, te slaan. &rsquo;t Was treurig! Wat zij onze
+overweldigingen noemde, waren onze rechten.</p>
+<p>Toen de restauratie meende, Bonaparte overwonnen te hebben en in het
+land geworteld te zijn, dat wil zeggen: zich sterk en vast genoeg
+achtte, nam zij, toen het oogenblik haar gunstig scheen, ijlings een
+besluit en waagde een slag. Op zekeren ochtend richtte zij zich op voor
+Frankrijks aangezicht, en haar stem verheffende, betwistte zij den
+algemeenen en den persoonlijken rechtstitel, namelijk zij betwistte der
+natie de souvereiniteit, den burger de vrijheid. Met andere woorden:
+zij loochende datgene wat de natie tot natie en den burger tot burger
+maakte.</p>
+<p>Dit is de grond dier beruchte staatsstukken, welke men de
+ordonnanti&euml;n van Juli noemt.</p>
+<p>De restauratie viel.</p>
+<p>Zij viel met recht. Wij moeten echter zeggen, dat zij niet volstrekt
+aan al de vormen van den vooruitgang vijandig was. Grootsche dingen
+waren uitgevoerd aan haar zijde.</p>
+<p>Gedurende de restauratie had de natie zich gewoon gemaakt aan de
+discussie in de rust, &rsquo;t geen aan de republiek had ontbroken, en
+aan de grootheid in den vrede, &rsquo;t geen aan het Keizerrijk had
+ontbroken. Het vrije, sterke Frankrijk was een bemoedigend <span class=
+"pagenum">[<a id="pb10" href="#pb10" name=
+"pb10">10</a>]</span>schouwspel voor de andere volken van Europa
+geweest. De revolutie had, onder Robespierre, het kanon, onder
+Bonaparte, het woord gevoerd; onder Lodewijk XVIII en Karel X kwam de
+beurt om het woord te hebben aan het verstand. De wind hield op, de
+toorts gaf weder licht. Men zag op de heldere kruinen het zuiver licht
+der geesten flikkeren. Een heerlijk, nuttig en bekoorlijk schouwspel.
+Men zag gedurende vijftien jaren, in vollen vrede, in volkomen
+openbaarheid deze groote beginselen werkzaam, die zoo oud voor den
+denker, zoo nieuw voor den staatsman zijn: de gelijkheid voor de wet,
+de vrijheid van geweten, de vrijheid van spreken, de vrijheid der
+drukpers, de toegankelijkheid van alle bedieningen voor alle
+bekwaamheden. Dit duurde tot in 1830. De Bourbons waren een werktuig
+van beschaving, dat in de handen der voorzienigheid brak.</p>
+<p>De val der Bourbons was vol grootheid, niet van hun zijde, maar van
+de zijde der natie. Zij verlieten den troon met ernst, maar zonder
+waardigheid; hun nederdaling in den nacht was geen dier plechtige
+verdwijningen, welke in de geschiedenis een sombere aandoening
+achterlaten; &rsquo;t was <span class="corr" id="xd20e236" title=
+"Bron: nog">noch</span> de spookachtige kalmte van Karel I, noch de
+adelaarskreet van Napoleon. Zij gingen heen&mdash;dit was alles. Zij
+legden de kroon neder, maar behielden geen glans er van. Zij waren niet
+laag, maar evenmin verheven. Zij schoten eenigermate te kort aan de
+majesteit van hun ongeluk. Op zijn weg naar <span class="corr" id=
+"xd20e239" title="Bron: Cherburg">Cherbourg</span> liet Karel X van een
+ronde tafel een vierkante zagen, en bekommerde zich meer om de
+bedreigde etiquette dan om de instortende monarchie. Deze kleinheid
+bedroefde de getrouwe lieden, die het persoonlijke der koninklijke
+familie beminden, en de ernstige lieden, welke hun geslacht vereerden.
+Het volk zelf was bewonderenswaardig. De natie, op een ochtend door een
+soort van koninklijken opstand gewapenderhand aangevallen, gevoelde
+zich zoo sterk, dat zij niet toornig was. Zij verdedigde, bedwong zich,
+bracht de dingen weder op hun plaats; het gouvernement in de wet, de
+Bourbons in ballingschap, en liet het daarbij. Zij nam den ouden koning
+Karel X van onder den troonhemel, die Lodewijk XIV had overschaduwd, en
+zette hem zacht op den grond neder. Zij raakte slechts met droefheid en
+voorzichtig aan de koninklijke personen. &rsquo;t Was niet een man,
+&rsquo;t waren niet eenige mannen, &rsquo;t was Frankrijk, geheel
+Frankrijk, het zegevierende en door zijn overwinning dronken Frankrijk,
+dat zich scheen te herinneren en dat voor de oogen der gansche wereld
+deze ernstige woorden van Guillaume du Vair na den dag der barricades
+in practijk bracht: &bdquo;&rsquo;t Is gemakkelijk voor hen, die gewoon
+zijn de gunst der grooten te genieten <span class="pagenum">[<a id=
+"pb11" href="#pb11" name="pb11">11</a>]</span>en als een vogel van den
+eenen tak op den anderen te springen, van een bekrompen tot een
+schitterend fortuin, zich hardvochtig tegen hun vorst en zijn
+tegenspoed te toonen; maar voor mij zal het lot mijner koningen
+eerwaardig zijn, en voornamelijk dat der bedroefden.&rdquo;</p>
+<p>De Bourbons namen eerbied, maar geen leedwezen mede. Zooals wij
+gezegd hebben, was hun ongeluk grooter dan zij. Zij verdwenen aan den
+horizon.</p>
+<p>Dadelijk had de Juli-revolutie vrienden en vijanden in de geheele
+wereld. De eenen ijlden met geestdrift en vreugd haar tegen, de anderen
+wendden zich van haar, ieder naar zijn geaardheid. De vorsten van
+Europa, de uilen bij dien dageraad, sloten aanvankelijk getroffen en
+ontsteld de oogen, en openden ze niet weder dan om te dreigen. Een
+ontzetting die begrijpelijk, een toorn die verschoonbaar is. Deze
+zonderlinge revolutie was nauwelijks een schok geweest, zij had zelfs
+het verwonnen koningschap de eer niet bewezen het als vijand te
+behandelen en zijn bloed te storten. Voor de oogen der despotieke
+gouvernementen, die er steeds belang bij hebben dat de vrijheid zich
+zelve onteert, had de Juli-revolutie het ongelijk, vreeselijk te zijn
+en toch zacht te blijven. Er werd overigens niets tegen haar beproefd
+noch heimelijk bewerkt. Zij, die het meest ontevreden, vergramd en
+beangst waren, begroetten haar. Hoe groot onze zelfzucht en onze wrok
+zijn mogen, een geheimzinnige eerbied ontstaat uit de gebeurtenissen,
+waarin men de medewerking van eene hoogere dan menschelijke macht
+gevoelt.</p>
+<p>De Juli-revolutie is de triumf van het recht, dat het feit
+nedervelt. Zij is iets schitterends!</p>
+<p>Het recht het feit nedervellende. Vandaar de glans der revolutie van
+1830, vandaar ook haar zachtmoedigheid. Het triumfeerende recht heeft
+geen behoefte om geweldig te zijn.</p>
+<p>Het recht is het juiste en ware.</p>
+<p>Het eigenaardige van het recht is, dat het eeuwig schoon en rein
+blijft. Het feit, zelfs het schijnbaar noodzakelijkst, het door den
+tijdgenoot volkomenst aangenomen feit is, zoo het slechts als feit
+bestaat en te weinig of in &rsquo;t geheel geen recht bevat,
+onvermijdelijk bestemd om na verloop van tijd, leelijk, onrein,
+misschien monsterachtig te worden. Zoo men met een oogopslag weten wil,
+welken graad van leelijkheid het feit kan bereiken, wanneer men het na
+verloop van eeuwen ziet, aanschouwe men Machiavelli. Machiavelli is
+geen booze geest, geen demon, geen lage, ellendige schrijver; hij is
+niets dan het feit. Niet alleen het Italiaansche feit, maar het
+Europeesche; het feit der zestiende eeuw. Het schijnt leelijk, en het
+is leelijk tegenover de zedelijke id&eacute;e der negentiende eeuw.
+<span class="pagenum">[<a id="pb12" href="#pb12" name=
+"pb12">12</a>]</span></p>
+<p>Deze strijd van het recht en het feit duurt sedert het ontstaan der
+maatschappijen. Het werk der wijzen is aan den tweestrijd een einde te
+maken, de zuivere id&eacute;e met de menschelijke wezenlijkheid te
+verbinden, op vreedzame wijze het recht in het feit en het feit in het
+recht op te nemen.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch1.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Slecht genaaid.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Maar het werk der wijzen is anders dan het werk der
+behendigen.</p>
+<p>De revolutie van 1830 was spoedig tot staan gekomen.</p>
+<p>Zoodra een revolutie gestrand is, bemachtigen zich de behendigen
+<a id="xd20e271" name="xd20e271"></a>het wrak.</p>
+<p>De behendigen hebben zich zelven, in onze eeuw, den naam van
+staatslieden toegekend, zoodat de naam staatsman <span class="corr" id=
+"xd20e275" title="Bron: eindelijk">uiteindelijk</span> eenigermate een
+woord uit de dieventaal is geworden. Men vergete het toch niet, dat,
+waar behendigheid is, ook noodzakelijk kleinheid moet zijn. Behendigen
+wil dus zooveel zeggen als: middelmatigen.</p>
+<p>Even zoo is &bdquo;staatsman&rdquo; vaak gelijkbeteekenend met
+&bdquo;verrader.&rdquo;</p>
+<p>Zoo men nu de behendigen gelooft, zijn de revoluti&euml;n, gelijk de
+<span class="corr" id="xd20e282" title=
+"Bron: Julirevolutie">Juli-revolutie</span>, doorgesneden slagaderen,
+die spoedig verbonden moeten worden. Het te luid verkondigd recht
+schokt. Zoodra derhalve het recht is erkend, moet de staat opnieuw
+gevestigd worden. Is de vrijheid verzekerd, dan moet men aan het gezag
+denken.</p>
+<p>Hier scheiden de wijzen nog niet van de behendigen, maar beginnen te
+wantrouwen. Het gezag, goed. Maar, vooreerst, wat is het gezag? ten
+tweede, van waar komt het?</p>
+<p>De behendigen schijnen de gefluisterde tegenwerping niet te hooren
+en gaan voort met hun arbeid.</p>
+<p>Volgens deze staatslieden, die zoo schrander zijn, aan voordeelige
+hersenschimmen een masker van noodzakelijkheid te geven, is de eerste
+behoefte van een volk na een revolutie, wanneer dit volk tot een
+monarchaal werelddeel behoort, zich een dynastie te bezorgen. Op deze
+wijze, zeggen zij, kan het rust na zijn omwenteling hebben; dat wil
+zeggen, den tijd om zijn wonden te verbinden en zijn huis te
+herstellen. De dynastie verbergt den steiger en bedekt het
+hospitaal.</p>
+<p>Maar het is niet altijd gemakkelijk, zich een dynastie te bezorgen.
+<span class="pagenum">[<a id="pb13" href="#pb13" name=
+"pb13">13</a>]</span></p>
+<p>Ten strengste genomen is een geniaal man, ja zelfs de eerste de
+beste gelukkige man voldoende om er een koning van te maken. In
+&rsquo;t eerste geval heeft men Bonaparte, in het tweede Iturbide.</p>
+<p>Maar de eerste de beste familie is niet voldoende om een dynastie te
+zijn. Een geslacht moet noodzakelijk zekeren ouderdom hebben en de
+rimpels der eeuwen kan men niet plotseling voortbrengen.</p>
+<p>Welke eigenschappen, altijd, wel te verstaan, uit het gezichtspunt
+der &bdquo;staatsmannen&rdquo; gezien, en onder zeker voorbehoud, moet
+na een revolutie een koning hebben, die er uit ontstaan is? Hij kan
+revolutionnair zijn en &rsquo;t is nuttig, dat hij het zij, namelijk
+dat hij persoonlijk in de revolutie betrokken zij geweest, er de hand
+in gehad hebbe, dat hij er zich door benadeeld of er roem mede behaald,
+dat hij er de bijl van geraakt of den degen er voor gevoerd hebbe.</p>
+<p>Welke zijn de eigenschappen eener dynastie? Zij moet nationaal, dat
+is uit de verte revolutionnair zijn, niet door volbrachte handelingen,
+maar door aangenomen beginselen. Zij moet uit het verleden zijn
+samengesteld, en historisch zijn, een toekomst hebben en sympathie
+inboezemen.</p>
+<p>Dit alles verklaart, waarom de eerste revoluti&euml;n zich tevreden
+stellen met een man te vinden, Cromwell of Napoleon; en waarom de
+tweede volstrekt een familie willen vinden, het huis van Brunswijk of
+het huis van Orleans. De koninklijke huizen gelijken naar die Indische
+vijgeboomen, van welke iedere tak zich naar de aarde buigt, er wortelt
+en een vijgeboom wordt. Iedere tak kan een dynastie worden. Alleen op
+voorwaarde, dat hij zich tot het volk buigt.</p>
+<p>Dit is de theorie der behendigen.</p>
+<p>De groote kunst is alzoo: aan eenigen voorspoed den klank eener
+gewichtige gebeurtenis te geven, opdat zij, die ervan genieten, er ook
+voor beven; een gedanen stap met vrees te kruiden; de buiging van den
+overgang te vernauwen om den vooruitgang te vertragen; dit werk te
+verzwakken, de ruwheden der geestdrift aan te wijzen en weg te nemen;
+de hoeken en nagels weg te snijden; den triumf in watten te leggen; het
+recht in te bakeren; den reus, het volk, in flanel te wikkelen en het
+schielijk te bed te brengen; aan deze overmatige gezondheid een
+di&euml;et voor te schrijven; Hercules als een herstelden zieke te
+behandelen; de gebeurtenis in het hulpmiddel op te lossen; aan de, naar
+het ideaal dorstende geesten een verkoelenden drank te reiken;
+voorzorgen tegen al te grooten voortgang te nemen, de revolutie van een
+lichtscherm te voorzien. <span class="pagenum">[<a id="pb14" href=
+"#pb14" name="pb14">14</a>]</span></p>
+<p>1830 bracht deze theorie in practijk, welke door 1688 reeds op
+Engeland was toegepast.</p>
+<p>1830 is een te halverwege tot staan gebrachte revolutie; half
+vooruitgang, bijna recht. Maar de logica wil van &bdquo;bijna&rdquo;
+niets weten, evenmin als de zon iets van de kaars weet.</p>
+<p>Wie houdt de revoluti&euml;n te halverwege staande? De
+burgerstand.</p>
+<p>Waarom?</p>
+<p>Wijl de burgerstand is: het eigenbelang, dat tot bevrediging is
+gekomen. Gisteren was het de honger, heden is het de voldoening, morgen
+zal het de verzadiging zijn.</p>
+<p>Het verschijnsel van 1814 na Napoleon herhaalde zich in 1830 na
+Karel X.</p>
+<p>Men heeft ten onrechte van den burgerstand eene klasse willen maken.
+De burgerstand is eenvoudig het bevredigde gedeelte des volks. De
+burger is de man, die op &rsquo;t oogenblik den tijd heeft te gaan
+zitten. Een stoel is geen kaste. Maar door te spoedig te gaan zitten,
+kan men zelfs den gang van het menschelijk <span class="corr" id=
+"xd20e325" title="Bron: gelacht">geslacht</span> tegenhouden. Dit is
+dikwerf de misslag van den burgerstand geweest.</p>
+<p>Men is geen klasse, wijl men een misslag begaat. De zelfzucht is
+geen afdeeling der menschelijke orde.</p>
+<p>Men moet overigens, zelfs jegens de zelfzucht, rechtvaardig zijn; de
+toestand, waarnaar dit gedeelte der natie, &rsquo;t welk men den
+burgerstand noemt, na den schok van 1830 trachtte, was geen
+werkeloosheid, die zich aan onverschilligheid en luiheid paart, en een
+weinig schande bevat; &rsquo;t was niet de slaap, die een vluchtige
+vergetelheid onderstelt, vatbaar voor droomen; &rsquo;t was een
+halt.</p>
+<p>Dit &bdquo;halt&rdquo; is een woord van een dubbele, schier
+tegenstrijdige beteekenis: voor marcheerende troepen behoort het tot de
+beweging; bij stilstand is het rust.</p>
+<p>Halt houden is de herstelling der krachten, &rsquo;t is de gewapende
+en waakzame rust, &rsquo;t is het volbrachte feit, dat schildwachten
+uitzet en op zijn hoede is. Halt houden veronderstelt het gevecht van
+gisteren en het gevecht voor morgen.</p>
+<p>&rsquo;t Is de tusschentijd van 1830 en van 1848.</p>
+<p>Wat wij hier gevecht noemen, kan ook vooruitgang worden genoemd.</p>
+<p>De burgerstand had dus evenzeer als de staatslieden een man noodig,
+die dit woord &bdquo;halt&rdquo; uitdrukte. Een &bdquo;Hoewel
+omdat.&rdquo; Een samengestelde individualiteit, die revolutie en
+duurzaamheid beteekent, met andere woorden: die het tegenwoordige, door
+de blijkbare overeenstemming van het verledene en de toekomst,
+bevestigde. <span class="pagenum">[<a id="pb15" href="#pb15" name=
+"pb15">15</a>]</span></p>
+<p>Die man was &bdquo;gevonden.&rdquo; Hij heette Lodewijk Filips van
+Orleans.</p>
+<p>De 221 maakten Lodewijk Filips koning. Lafayette belastte zich met
+de zalving. Hij noemde hem &bdquo;de beste der republieken.&rdquo; Het
+stadhuis van Parijs verving de Cathedraal van Reims.</p>
+<p>Deze vervanging door een halven troon, in de plaats van een
+geheelen, was &bdquo;het werk van 1830.&rdquo;</p>
+<p>Toen de behendigen gedaan hadden, kwam de groote feil hunner
+schepping voor den dag. Dit alles was verricht buiten het volstrekte
+recht. Het volstrekte recht riep: Ik protesteer! en toen trad het,
+&rsquo;t geen nog geduchter was, weder in de schaduw.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch1.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Lodewijk Filips.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Revoluti&euml;n hebben een vreeselijken arm en een
+gelukkige hand; zij slaan duchtig en kiezen goed. Zelfs wanneer zij
+onvolledig, verbasterd, te vroegtijdig en een jeugdige revolutie zijn,
+gelijk die van 1830, blijft haar schier altijd nog genoeg
+providentieele helderziendheid over om niet verkeerd te vallen. Haar
+verduistering is nooit een afstand.</p>
+<p>Beroemen wij ons echter niet te luid; ook de revoluti&euml;n
+bedriegen zich en men heeft ernstige misvattingen gezien.</p>
+<p>Keeren wij tot 1830 terug. 1830 had in zijn afwijking geluk. Bij de
+instelling, die, na de plotseling staande gehouden revolutie, orde
+heette, was de koning beter dan het koningschap. Lodewijk Filips was
+een zeldzaam man.</p>
+<p>Zoon van een vader, nopens wien de geschiedenis zekerlijk
+verzachtende omstandigheden in aanmerking zal nemen, even
+achtenswaardig als zijn vader laakbaar was geweest; in het bezit van
+alle persoonlijke, en vele openbare deugden; zorgvuldig voor zijn
+gezondheid, zijn fortuin, zijn persoon en zijn zaken; de waarde van een
+minuut, niet altijd die van een jaar kennende; matig, opgeruimd,
+vreedzaam, geduldig; een goed man en een goed vorst; die bij zijn vrouw
+sliep en in zijn paleis lakeien had om zijn echtelijk bed aan de
+burgers te laten zien; de praalvertooning van een geregeld
+huwelijksleven, te noodzakelijker geworden na de zedelooze
+praalvertooningen van den ouderen tak; bekend met al de talen van
+Europa, en wat zeldzamer is, met alle talen van alle belangen, en die
+talen sprekende; een merkwaardig vertegenwoordiger van den
+&bdquo;middelstand&rdquo;, <span class="pagenum">[<a id="pb16" href=
+"#pb16" name="pb16">16</a>]</span>maar dien overtreffende en in alle
+opzichten er boven verheven; in &rsquo;t bezit van een uitstekenden
+geest, echter het bloed waardeerende waarvan hij afstamde, en vooral
+zich zelven wegens eigen geestkracht; bij de vraag nopens zijn
+geslacht, zich uitsluitend Orleans en niet Bourbon noemende;
+<i>zeer</i> prins van den bloede, zoolang hij slechts koninklijke
+hoogheid was, maar een wezenlijk burger, zoodra hij majesteit was; in
+&rsquo;t openbaar wijdloopig, maar kort en bondig in vertrouwde
+kringen; gierig genoemd, maar nooit bewezen; in den grond een dier
+spaarzamen, die uit lust of plicht gemakkelijk verspillend worden; een
+geletterde, maar echter weinig voor de letteren over hebbende; een
+edelman maar geen ridder; eenvoudig, kalm en sterk; door zijn familie
+en zijn huis bemind; een verleidelijk verhaler; een van hersenschimmen
+bevrijd staatsman; inwendig koel; beheerscht door het onmiddellijk
+belang; immer zich naar het naaste richtend; noch tot wraak noch tot
+dankbaarheid bekwaam; onmeedoogend de uitstekenden tegen de
+middelmatigen bezigende; behendig om door de parlementaire meerderheden
+die <span class="corr" id="xd20e370" title=
+"Bron: geheimzinige">geheimzinnige</span> eenstemmigheden in &rsquo;t
+ongelijk te stellen, welke onder de tronen grollen; openhartig, soms
+onvoorzichtig in zijn openhartigheid, maar bij deze onvoorzichtigheid
+wonderbaar behendig; vruchtbaar in uitvluchten, gedaantewisselingen en
+maskers; Frankrijk voor Europa en Europa voor Frankrijk bevreesd
+makende; onbetwistbaar zijn vaderland beminnende, maar aan zijn familie
+de voorkeur gevende; meer waarde hechtende aan heerschappij dan aan het
+gezag, en aan het gezag meer dan de waardigheid; een neiging die
+noodlottig is, wanneer zij in alles willende slagen, list te baat neemt
+en niet volstrekt afkeerig van laagheid is, maar het voordeel heeft dat
+zij de politiek voor geweldige schokken, den staat voor breuken en de
+maatschappij voor noodlottige gebeurtenissen behoedt; stipt in
+<span class="corr" id="xd20e373" title=
+"Bron: kleinigheheden">kleinigheden</span>, nauwkeurig, waakzaam,
+oplettend, scherpzinnig, onvermoeibaar, die zich soms tegensprak en
+logenstrafte, die stoutmoedig tegen Oostenrijk te Ancona, hardnekkig
+tegen Engeland in Spanje was, die Antwerpen bombardeerde en den
+missionaris Pritchard vergoeding gaf; die met overtuiging de
+Marseillaise zong; onvatbaar voor neerslachtigheid, vermoeienissen,
+voor den smaak voor het goede en het ideale, voor edelmoedige
+vermetelheid, voor <span class="corr" id="xd20e376" title=
+"Bron: utopi&euml;n">utopie&euml;n</span>, hersenschimmen, toorn,
+ijdelheid en vrees; die al de vormen van persoonlijke onversaagdheid
+had; als generaal te Valmy, als soldaat te Jemmapes, achtmaal door
+koningsmoord aangerand, en die telkens glimlachte; dapper als een
+grenadier, moedig als een denker; geen andere bekommering hebbende dan
+voor de gevaren eener <span class="pagenum">[<a id="pb17" href="#pb17"
+name="pb17">17</a>]</span>Europeesche opschudding, en ongeschikt voor
+groote politieke avonturen; immer gereed zijn leven te wagen, nooit
+zijn werk; zijn wil onder den schijn van invloed vermommende, ten einde
+eerder als een schrander man dan als koning gehoorzaamd te worden;
+begaafd met opmerkzaamheid, maar niet met vooruitzicht; weinig lettende
+op de geesten, maar van groote menschenkennis, dat wil zeggen: hij
+moest zien, om te kunnen oordeelen; vlug van verstand en scherpzinnig,
+met practische wijsheid, welbespraakt, en met een wonderbaar geheugen;
+immer uit dat geheugen puttende, het eenige wat hij met Cesar,
+Alexander en Napoleon gemeen had; hij kende de feiten, de
+bijzonderheden, de datums, de eigennamen, maar was onbekend met de
+neigingen, de hartstochten, de verschillende uitingen der menigte, de
+inwendige strevingen, de geheime en verborgen opstanden der zielen, met
+&eacute;&eacute;n woord: alles wat men de onzichtbare stroomingen der
+geesten zou kunnen noemen; een man door de oppervlakte aangenomen, maar
+weinig in overeenstemming met het onderste van Frankrijk; die zich door
+slimheid uit de verlegenheid redde; die te veel regeerde en niet genoeg
+heerschte; die zelf zijn eerste minister was; uitmuntend om van de
+kleinheid der wezenlijkheden hindernissen voor het oneindige der
+idee&euml;n te vormen; die aan een wezenlijk scheppende bekwaamheid van
+beschaving, orde en organisatie een zekeren geest van kibbelarij en
+chicane paarde; stichter en procureur eener dynastie, die iets van
+Karel den groote en iets van een advocaat had; in &rsquo;t geheel een
+verhevene, origineele gestalte, een vorst die zich gezag wist te
+verschaffen in weerwil der kitteloorigheid van Frankrijk, en macht,
+trots Europa&rsquo;s ijverzucht&mdash;Lodewijk Filips zal onder de
+uitstekende mannen zijner eeuw worden gesteld en zou gerangschikt zijn
+onder de doorluchtige heerschers der geschiedenis, zoo hij een weinig
+zin voor den roem had gehad en evenzeer gevoel voor het grootsche als
+voor het nuttige. Lodewijk Filips was schoon geweest, en was, oud
+geworden, nog bevallig gebleven; hoewel niet altijd aangenaam bij de
+natie, was hij het altijd bij de menigte; hij behaagde. Hij had de gaaf
+te bekoren. Hem ontbrak majesteit; hij droeg geen kroon, hoewel hij
+koning, geen wit haar, hoewel hij een grijsaard was. Zijn manieren
+behoorden den ouden, zijn gewoonten den nieuwen tijd, een mengsel van
+het adellijke en burgerlijke, dat aan 1830 paste; Lodewijk Filips was
+de regeerende overgang; hij had de oude uitspraak en de oude spelling
+behouden, welke hij ten dienste der nieuwe gedachten stelde; hij
+beminde Polen en Hongarije, maar schreef als eertijds <i>Polonois</i>,
+en <span class="corr" id="xd20e385" title="Bron: zelde">zeide</span>
+<i>Hongrais</i>. Hij droeg de uniform der nationale garde <span class=
+"pagenum">[<a id="pb18" href="#pb18" name="pb18">18</a>]</span>gelijk
+Karel X, en het lint van het Legioen van Eer gelijk Napoleon.</p>
+<p>Hij ging weinig ter kerk, niet ter jacht, nooit naar de opera. Hij
+was onomkoopbaar voor de kosters, jachtknechten en danseressen; dit gaf
+hem populariteit bij den burgerstand. Hij had geen hofhouding. Hij ging
+uit met zijn parapluie onder den arm, en deze parapluie heeft lang tot
+zijn gloriekrans behoord. Hij was een weinig metselaar, een weinig
+tuinier en een weinig arts; hij deed een aderlating aan een postillon,
+die van het paard was gestort; hij ging evenmin uit zonder zijn lancet
+als Hendrik III zonder zijn dolk. De koningsgezinden bespotten dezen
+belachelijken koning, den eerste die bloed vergoot om te genezen.</p>
+<p>In de grieven der geschiedenis tegen Lodewijk Filips moet
+onderscheid gemaakt worden; er is in beschuldiging van het koningschap,
+beschuldiging van de regeering en beschuldiging van den koning; drie
+kolommen, welke ieder een verschillende som geven. Op het democratische
+recht beslag gelegd, de vooruitgang een tweede belang geworden, de
+geweldige onderdrukking der straatprotesten, de militaire
+terechtstelling der opstanden, het oproer door de wapens bedwongen, de
+straat Transnonain, de zittingen van den krijgsraad, de overvleugeling
+van het wezenlijke land door het wettige land, het gouvernement in
+halve winst met driehonderd duizend bevoorrechten zijn de feiten van
+het koningschap; Belgi&euml; geweigerd, Algeri&euml; te streng
+veroverd, en, evenals Indi&euml; door de Engelschen, met meer
+barbaarschheid dan beschaving; de trouwbreuk jegens Abdel-Kader, Blaye,
+de koop van het verraad tegen de hertogin van Berry; de aan Pritchard
+betaalde vergoeding zijn de feiten der regeering; een politiek, die
+meer de belangen der familie dan die der natie op &rsquo;t oog had, is
+een feit des konings.</p>
+<p>Zooals men ziet, wordt na deze afscheiding de schuld des konings
+minder.</p>
+<p>Zijn grootste misslag is deze: Hij was te bescheiden in naam van
+Frankrijk.</p>
+<p>Vanwaar komt deze misslag?</p>
+<p>Lodewijk Filips was als koning te veel vader; de opkweeking eener
+familie, waarvan men een dynastie wil maken, is voor alle
+omstandigheden beducht, moet door niets gehinderd worden. Vandaar die
+buitensporige beschroomdheid, welke voor het volk onaangenaam was, dat
+den 14 Juli in zijn burgerlijke overleveringen, en Austerlitz in zijn
+militaire overleveringen heeft.</p>
+<p>Afgescheiden overigens van de openbare plichten, die het
+<span class="pagenum">[<a id="pb19" href="#pb19" name=
+"pb19">19</a>]</span>eerst moeten vervuld worden, was deze innige
+liefde van Lodewijk Filips voor zijn familie eene alleszins gewettigde.
+Deze huiselijke groep was bewonderenswaardig. De deugden gingen er aan
+talenten gepaard. Eene der dochters van Lodewijk Filips, Maria van
+Orleans, plaatste den naam van haar geslacht onder de kunstenaars,
+zooals Karel van Orleans dien onder de dichters had geplaatst. Zij had
+haar ziel in marmer gevormd, &rsquo;t geen zij Jeanne d&rsquo;Arc
+noemde. Twee zonen van Lodewijk Filips hadden Metternich dezen
+demagogischen lof ontrukt: &bdquo;&rsquo;t Zijn jongelieden, zooals men
+ze zelden ziet, en prinsen, zooals men ze in &rsquo;t geheel niet
+ziet.&rdquo;</p>
+<p>Dit is, zonder iets te bewimpelen, maar ook zonder iets te
+verergeren, de waarheid nopens Lodewijk Filips.</p>
+<p>&rsquo;t Was in 1830 voor Lodewijk Filips het geluk dat hij prins
+<i lang="fr">Egalit&eacute;</i> was, dat hij in zich de tegenspraak der
+restauratie en der revolutie droeg, dat hij die verontrustende zijde
+van den revolutionnair had, die bij den regeerder geruststellend wordt.
+Nooit paste een mensch beter bij een gebeurtenis; de een ging in de
+andere over, en een nieuwe menschwording ontstond. Lodewijk Filips is
+de menschwording van 1830. Bovendien had hij in zijn voordeel deze
+groote aanbeveling voor den troon; de verbanning. Hij was balling,
+zwervend en arm geweest. Hij had van zijn arbeid geleefd. In
+Zwitserland had deze deelgenoot aan de rijkste vorstelijke domeinen van
+Frankrijk een oud paard verkocht, om in zijn onderhoud te voorzien. Te
+Reichenau had hij lessen in de wiskunde gegeven, terwijl zijn zuster
+Adela&iuml;de borduurde en naaide. Deze herinneringen van een koning
+brachten den burgerstand in verrukking. Met eigen handen had hij het
+laatste ijzeren cachot van Mont-Saint-Michel afgebroken, dat door
+Lodewijk XI gebouwd, door Lodewijk XV gebezigd werd. Hij was de
+krijgsmakker van Dumouriez, de vriend van Lafayette; hij had tot de
+club der Jacobijnen behoord; Mirabeau had hem op den schouder geklopt;
+Danton had tot hem gezegd: jongeling! In 93, op vier-en-twintigjarigen
+leeftijd, had hij, als mijnheer de Chartres, in een donkere loge der
+conventie, het proces bijgewoond van Lodewijk XVI, zoo terecht
+&bdquo;die arme tyran&rdquo; genoemd. De blinde helderziendheid der
+revolutie, het koningschap in den koning en den koning met het
+koningschap verbrekende, zonder bijna in de woeste verplettering der
+id&eacute;e den mensch op te merken; de ontzaggelijke storm der
+vergadering als gerechtshof, de openbare toorn die ondervraagt, Capet
+die niet weet te antwoorden; de schrikbarende verstomde waggeling van
+dit koninklijke hoofd onder dien noodlottigen storm; de betrekkelijke
+onschuld van allen in dit schriktooneel, zoowel van hen die
+veroordeelden als van hem die veroordeeld <span class="pagenum">[<a id=
+"pb20" href="#pb20" name="pb20">20</a>]</span>werd&mdash;dit alles had
+hij gezien, hij had aller verbijstering aanschouwd; hij had de eeuwen
+voor de balie der conventie zien verschijnen; achter Lodewijk XVI,
+dezen ongelukkigen verantwoordelijken voorbijganger, had hij in de
+duisternis de vreeselijke beschuldigde, de monarchie, zien verrijzen;
+en in zijn ziel was de eerbiedige ontzetting voor de ontzaggelijke
+gerechtigheid des volks, schier even onpersoonlijk als die van God
+achtergebleven.</p>
+<p>Het spoor dat de revolutie in hem had achtergelaten was wonderbaar.
+Zijn herinnering was als een levend indruksel van deze groote jaren,
+minuut voor minuut. Op zekeren dag verbeterde hij, in tegenwoordigheid
+van een getuige, aan wien wij onmogelijk kunnen twijfelen, uit zijn
+geheugen de geheele letter A der alphabetische lijst van de
+Constitueerende Vergadering.</p>
+<p>Lodewijk Filips was een koning in den vollen dag. Toen hij regeerde
+was de pers vrij, het spreekgestoelte vrij, waren het geweten en het
+woord vrij. De September-wetten spreken luide. Hoewel hij de nadeelige
+kracht van het licht op de privilegi&euml;n kende, liet hij toch zijn
+troon aan het licht blootgesteld. De geschiedenis zal hem deze
+grootmoedigheid toerekenen.</p>
+<p>Thans is Lodewijk Filips, zooals alle historische mannen, die van
+het tooneel zijn getreden, voor de balie van het menschelijk geweten
+gevoerd. Zijn proces is nog slechts ter eerste instantie.</p>
+<p>Het uur, dat de geschiedenis met haar eerwaardige en vrije stem
+spreekt, heeft voor hem nog niet geslagen, het oogenblik is nog niet
+gekomen om over dien koning het eindvonnis uit te spreken: zelfs de
+strenge en beroemde geschiedschrijver Louis Blanc heeft onlangs zijn
+eerste vonnis verzacht; Lodewijk Filips werd gekozen door deze twee,
+die men 221 en 1830 noemt, namelijk door een half parlement en een
+halve revolutie; in allen geval, en uit het verheven gezichtspunt,
+waarop de wijsbegeerte zich moet plaatsen, zouden wij hem hier niet
+kunnen beoordeelen, zooals men hierboven heeft kunnen opmerken, dan met
+zekere voorbehoudingen, in naam van het volstrekt democratisch
+beginsel; voor het oog van het volstrekte, buiten deze twee rechten:
+vooreerst de rechten van den mensch, en ten tweede het recht des volks,
+is alles overweldiging; wat wij evenwel reeds nu, behoudens deze
+voorbehoudingen, kunnen zeggen, is, dat over &rsquo;t geheel en op
+welke wijze men hem beschouwe, Lodewijk Filips, op zich zelven genomen
+en uit het oogpunt van menschelijke goedheid, om ons van de uitdrukking
+der oude geschiedenis te <span class="pagenum">[<a id="pb21" href=
+"#pb21" name="pb21">21</a>]</span>bedienen, een der beste vorsten zal
+blijven, die op eenigen troon gezeteld hebben.</p>
+<p>Wat heeft hij tegen zich? Die troon. Neem het koningschap van
+Lodewijk Filips af. De mensch blijft. De mensch is goed; dikwijls goed
+tot bewonderens toe. Menigmaal kwam hij des avonds, te midden der
+drukkendste zorgen, na een dag van strijd tegen de diplomatie van
+geheel Europa, in zijn kamer, en wat deed hij daar, uitgeput van
+vermoeidheid, en worstelend tegen den slaap? Hij nam een bundel
+processtukken, en bracht den nacht door met de nalezing van een
+crimineel rechtsgeding, meenende dat het iets beteekende Europa het
+hoofd te bieden, maar dat het een gewichtiger zaak was, den beul een
+mensch te ontrukken. Volhardend bestreed hij zijn zegelbewaarders; voet
+voor voet betwistte hij den procureurs-generaal, deze &bdquo;babbelaars
+der wet&rdquo; zooals hij ze noemde, het terrein der guillotine. Soms
+bedekten stapels processtukken zijn tafel; hij onderzocht ze alle;
+&rsquo;t was hem onmogelijk deze rampzalige veroordeelde hoofden op te
+geven. Op zekeren dag zeide hij tot denzelfden getuige, van wien wij
+aanstonds spraken: &bdquo;Dezen nacht heb ik er zeven gewonnen.&rdquo;
+In de eerste jaren zijner regeering werd de doodstraf zoogoed als
+afgeschaft, en het weder opgerichte schavot was een dwang den koning
+gedaan. De gerechtsplaats <i>La Gr&eacute;ve</i> was met den ouderen
+tak der Bourbons verdwenen; er werd een burgerlijke gerechtsplaats
+ingesteld onder den naam van <i>barri&egrave;re St. Jacgues</i>; de
+&bdquo;practische mannen&rdquo; gevoelden behoefte aan een zoogenaamde
+wettige guillotine; dit was een der overwinningen van Casimir
+P&eacute;rier,&mdash;die de bekrompen zijden van den burgerstand
+vertegenwoordigde&mdash;op Lodewijk Filips, die er de liberale zijden
+van vertegenwoordigde. Lodewijk Filips had eigenhandig noten op
+Beccaria&rsquo;s werk geschreven. Na het helsche werktuig van Fieschi,
+riep hij uit: &bdquo;Hoe jammer dat ik niet gekwetst ben! Ik had dan
+gratie kunnen verleenen!&rdquo; Toen hij een andermaal op den
+tegenstand zijner ministers zinspeelde, schreef hij bij gelegenheid van
+een staatkundig veroordeelde&mdash;een der edelste figuren van onzen
+tijd: &bdquo;zijn genade is verleend; er blijft mij slechts over ze te
+verwerven.&rdquo; Lodewijk Filips was zachtmoedig als Lodewijk IX, en
+goed als Hendrik IV.</p>
+<p>En voor ons heeft in de geschiedenis, waar goedheid een zoo zeldzame
+parel is, de goedheid schier den voorrang boven de grootheid.</p>
+<p>Daar Lodewijk Filips streng door de eenen, misschien hard door de
+anderen is beoordeeld, is het zeer natuurlijk, dat een man, thans zelf
+een schim, die dezen koning gekend heeft, <span class="pagenum">[<a id=
+"pb22" href="#pb22" name="pb22">22</a>]</span>voor hem tegenover de
+geschiedenis kome getuigen; deze getuigenis, hoe zij zijn moge, is
+blijkbaar en bovenal onbaatzuchtig; een grafschrift door een doode
+geschreven is oprecht; een schim mag een andere schim troosten; het
+deelgenootschap aan dezelfde duisternis geeft het recht tot lofspraak;
+en &rsquo;t is weinig te vreezen, dat men ooit van twee graftomben in
+ballingschap zal zeggen: Deze heeft den ander gevleid.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch1.4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Scheuren in de fundamenten.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Op het oogenblik dat het drama, &rsquo;t welk wij
+verhalen, in de diepte van een der treurige wolken zal dringen, welke
+het begin der regeering van Lodewijk Filips bedekken, mocht er geen
+dubbelzinnigheid bestaan, en &rsquo;t was noodzakelijk, dat dit boek
+zich nopens dien koning uitsprak.</p>
+<p>Lodewijk Filips was zonder gewelddadigheid tot het koninklijk gezag
+gekomen, zonder rechtstreeksche handeling zijnerzijds, door het feit
+eener revolutionnaire omkeering, waaraan de hertog van Orleans geen
+persoonlijk deel had genomen. Hij was prins geboren en meende een
+gekozen koning te zijn. Hij had zich zelf dit mandaat niet gegeven, het
+ook niet genomen; men had het hem aangeboden, en hij had het aanvaard;
+overtuigd, onzes inziens ten onrechte, dat deze aanbieding rechtmatig,
+en hij tot de aanneming verplicht was. Vandaar een bezit te goeder
+trouw. Nu, wij zeggen met volle overtuiging, dat Lodewijk Filips in het
+bezit te goeder trouw was, en dat de democratie, in zijn aanval te
+goeder trouw zijnde, de verschrikking, die uit de maatschappelijke
+worstelingen ontstaat, noch den koning noch de democratie beschuldigt.
+De schok der beginselen gelijkt den schok der elementen. De oceaan
+verdedigt het water, de orkaan verdedigt de lucht; de koning verdedigt
+het koningschap, de democratie verdedigt het volk; het betrekkelijke,
+namelijk de monarchie, biedt wederstand aan het absolute, namelijk de
+republiek; de maatschappij bloedt onder dit conflict, maar wat thans
+haar lijden is, zal later haar heil zijn; in allen gevalle zijn zij die
+strijden niet te laken; een van beide partijen bedriegt zich
+ontwijfelbaar; het recht staat niet als de colossus van Rhodes tegelijk
+op twee oevers, met den eenen voet in de republiek, met den anderen in
+het koningschap; het is ondeelbaar en geheel aan &eacute;&eacute;n
+zijde; maar zij die zich bedriegen, bedriegen zich te goeder trouw; een
+blinde is evenmin een <span class="pagenum">[<a id="pb23" href="#pb23"
+name="pb23">23</a>]</span>misdadiger als een Vende&euml;r een bandiet.
+Schrijven wij alzoo slechts aan het noodlot deze vreeselijke botsingen
+toe. Wat deze stormen zijn mogen, de menschelijke verantwoordelijkheid
+heeft er geen deel aan.</p>
+<p>Voltooien wij dit overzicht.</p>
+<p>De regeering van 1830 had reeds dadelijk een moeielijk bestaan.
+Gisteren geboren, moest zij reeds heden strijden.</p>
+<p>Nauwelijks ingesteld, voelde zij reeds overal flauwe rukken aan het
+Juli-getimmerte, dat zoo versch gebouwd, nog zoo weinig hecht was.</p>
+<p>De tegenstand ontstond den volgenden dag; misschien was hij reeds
+den vorigen dag ontstaan.</p>
+<p>Van maand tot maand breidde zich de vijandigheid uit en werd meer en
+meer openlijk.</p>
+<p>De Juli-revolutie, die, zooals wij gezegd hebben, buiten Frankrijk
+noode door de koningen ontvangen werd, was in Frankrijk op
+verschillende wijze opgevat geworden.</p>
+<p>God geeft aan de menschen Zijn zichtbaren wil in de gebeurtenissen
+te kennen; een duistere tekst in een geheimzinnige taal. Dadelijk maken
+de menschen daarvan vertalingen, overijlde, onjuiste vertalingen, vol
+fouten, leemten en tegenstrijdigheden. Zeer weinig geesten verstaan de
+goddelijke taal. De schranderste, de bedaardste, de diepzinnigste
+ontcijferen langzaam, en wanneer zij met hun tekst komen, is het werk
+sinds lang verricht; er zijn dan reeds meer dan twintig vertalingen aan
+de markt. Uit iedere vertaling ontstaat een partij en uit iedere
+tegenstrijdigheid een factie; iedere partij meent uitsluitend den waren
+tekst te hebben; iedere factie meent het licht te bezitten.</p>
+<p>Soms is het gezag zelf een factie.</p>
+<p>In revoluti&euml;n zijn zwemmers tegen den stroom, &rsquo;t zijn de
+oude partijen.</p>
+<p>Aangezien de revoluti&euml;n uit het recht van den opstand ontstaan,
+zoo meenen de oude partijen, die zich aan de erfelijkheid door de
+gratie Gods houden, dat men tegen haar het recht van den opstand heeft.
+&rsquo;t Is een dwaling. Want in revoluti&euml;n is de opstandeling
+niet het volk, maar de koning. Revolutie is juist het tegenovergestelde
+van opstand. Iedere revolutie, een normale vervulling zijnde, bevat in
+zich haar wettigheid, die soms door valsche revolutionnairen onteerd
+wordt, doch die, hoewel bezoedeld, bestaan blijft, en hoewel zelfs
+bloedend blijft leven. Revoluti&euml;n ontstaan niet uit een toeval,
+maar uit de noodzakelijkheid. Een revolutie is een terugkeer uit het
+schijnbare tot het wezenlijke. Zij is, wijl zij zijn moet.</p>
+<p>Desniettemin vielen de oude legitimistische partijen de revolutie
+<span class="pagenum">[<a id="pb24" href="#pb24" name=
+"pb24">24</a>]</span>van 1830 aan met al het geweld, dat uit valsche
+redeneering kan voortkomen. Dwalingen zijn uitmuntende kogels. Zij
+troffen haar behendig, waar zij kwetsbaar was, bij gemis van kuras,
+daar haar logica ontbrak; zij vielen deze revolutie in haar koningschap
+aan. Zij riepen haar toe: Revolutie, waarom deze koning? De
+facti&euml;n zijn blinden, die juist mikken.</p>
+<p>Ook de republikeinen slaakten dezen kreet. Maar deze kreet, van hen
+komende, was logisch. Wat blindheid was bij de legitimisten, was
+helderziendheid bij de democraten. 1830 had bij het volk bankroet
+gemaakt. De verontwaardigde democratie verweet het haar.</p>
+<p>De instelling van Juli worstelde tusschen den aanval van het
+verledene en den aanval der toekomst. Zij vertegenwoordigde het
+oogenblik, eenerzijds in strijd met de monarchale eeuwen, anderzijds
+met het eeuwige recht.</p>
+<p>Buitendien was zij voor buiten geen revolutie meer, toen zij
+monarchie werd en 1830 was dus gedwongen Europa&rsquo;s stappen te
+volgen. Den vrede te moeten behouden, dit vermeerderde de
+verwikkelingen. Een in twee verschillende richtingen verlangde harmonie
+is vaak schadelijker dan oorlog. Uit dezen doffen, steeds gebreidelden,
+maar steeds grommenden strijd ontstond de gewapende vrede, dit kostbaar
+hulpmiddel der bij zich zelve verdachte beschaving. Het
+Juli<span class="corr" id="xd20e485" title="Bron: ">-</span>koningschap
+steigerde, niettegenstaande het dit droeg, in het gareel der
+Europeesche kabinetten. Metternich had het gaarne bij de lange leidsels
+genomen. In Frankrijk door den vooruitgang gedreven, dreef het de
+achterblijvende monarchen in Europa. Op sleeptouw genomen, nam zij
+anderen op sleeptouw.</p>
+<p>Binnenslands vermeerderden zich en hingen loodzwaar boven de
+maatschappij de quaesti&euml;n betreffende het pauperismus, het
+proletariaat, het werkloon, de opvoeding, het strafrecht, de
+prostitutie, het lot der vrouw, den rijkdom, de armoede, de
+voortbrenging, het verbruik, de verdeeling, den ruilhandel, het
+muntwezen, het crediet, het recht van &rsquo;t kapitaal, het recht van
+den arbeid enz.</p>
+<p>Buiten de eigenlijk gezegde politieke partijen, ontstond een andere
+beweging. Aan de democratische gisting paarde zich de philosophische.
+De keur der bevolking gevoelde zich evenzeer gestoord als de menigte;
+wel in een anderen zin, maar niet minder.</p>
+<p>De denkers peinsden, terwijl de grond, namelijk het volk, door
+revolutionnaire stroomingen doorweekt, onder hen beefde met ik weet
+niet welke stuipachtige schokken. Deze denkers, eenigen afzonderlijk,
+anderen in gezinnen en schier in gemeenten vereenigd, peilden vreedzaam
+maar diep de maatschappelijke <span class="pagenum">[<a id="pb25" href=
+"#pb25" name="pb25">25</a>]</span>vraagstukken. Zij waren kalme
+mijnwerkers, die rustig hun loopgraven in de diepten van een vulkaan
+voortzetten, nauwelijks gehinderd door doffe schokken en den reeds
+eenigszins zichtbaren vuurgloed.</p>
+<p>Deze rust was niet het minst schoone schouwspel van dezen bewogen
+tijd.</p>
+<p>Deze mannen lieten aan de politieke partijen de quaestie der rechten
+over, zij hielden zich alleen met die des geluks bezig.</p>
+<p>Wat zij uit de maatschappij wilden trekken, was het welzijn van den
+mensch.</p>
+<p>Zij verhieven de stoffelijke, de industri&euml;ele, de handels-, de
+landbouwquaesti&euml;n schier tot de waardigheid van eenen godsdienst.
+In de beschaving, zooals zij een weinig door God, en heel veel door den
+mensch gevormd is, vereenigen, vermengen en hechten zich de belangen
+zoodanig aaneen, dat zij een wezenlijke harde rots vormen, die naar
+dynamische wetten geduldig door de staathuishoudkundigen, deze geologen
+der staatkunde, bestudeerd worden.</p>
+<p>Deze mannen, die zich onder verschillende benamingen groepeerden,
+maar allen door den algemeenen naam van Socialisten kunnen worden
+aangeduid, poogden deze rots te doorboren en er de levende wateren van
+het menschelijk geluk uit te doen ontspringen.</p>
+<p>Van de quaestie van het schavot tot die des oorlogs omvatten hun
+werkzaamheden alles. Bij het recht van den man, door de Fransche
+revolutie verkondigd, voegden zij het recht der vrouw en het recht van
+het kind.</p>
+<p>Men verwondere zich niet, dat wij, om verschillende redenen, hier
+niet grondig uit het theoretisch oogpunt de quaesti&euml;n behandelen,
+die door het Socialismus zijn opgeworpen.</p>
+<p>Al de problemen, welke de Socialisten zich voorstelden op te lossen,
+de cosmogenische visioenen, de droomerijen en het mysticismus
+uitgezonderd, kunnen tot twee hoofdproblemen gebracht worden.</p>
+<p>Eerste probleem:</p>
+<p>Voortbrenging van rijkdom.</p>
+<p>Tweede probleem:</p>
+<p>Dien te verdeelen.</p>
+<p>Het eerste probleem bevat de quaestie van den arbeid.</p>
+<p>Het tweede bevat de quaestie van het werkloon.</p>
+<p>Bij het eerste probleem betreft het de aanwending der krachten.</p>
+<p>Bij het tweede de verdeeling der genietingen.</p>
+<p>Door de goede aanwending der krachten ontstaat de openbare macht.
+<span class="pagenum">[<a id="pb26" href="#pb26" name=
+"pb26">26</a>]</span></p>
+<p>Door de goede verdeeling der genietingen ontstaat het individueel
+geluk.</p>
+<p>Door <i>goede</i> verdeeling moet niet verstaan worden een
+<i>gelijke</i> verdeeling, maar eene <i>billijke</i> verdeeling. De
+eerste gelijkheid is de billijkheid.</p>
+<p>Uit de vereeniging dezer beide zaken, de openbare macht naar buiten,
+het individueel geluk naar binnen, ontstaat de maatschappelijke
+welvaart.</p>
+<p>Maatschappelijke welvaart beteekent de gelukkige mensch, de vrije
+burger, de groote natie.</p>
+<p>Engeland lost het eerste dezer beide problemen op. Het schept op
+bewonderenswaardige wijze den rijkdom, doch het verdeelt hem slecht.
+Deze, slechts &eacute;&eacute;nzijdige oplossing, voert noodlottiger
+wijs tot deze twee uitersten: Overmatige weelde, ontzettende armoede.
+Voor enkelen al de genietingen, voor de anderen, namelijk voor het
+volk, alle ontberingen; want het voorrecht, de uitzondering, het
+monopolie, de feodaliteit ontstaan uit den arbeid zelven. Een valsche,
+gevaarlijke toestand, die de openbare macht op de privaatarmoede bouwt
+en de grootheid van den staat in het lijden van het individu doet
+wortelen. Een slecht samengestelde<a id="xd20e552" name="xd20e552"></a>
+grootheid, waarin zich alle stoffelijke elementen mengen, maar waarin
+geen enkel zedelijk element komt.</p>
+<p>Het communisme en de Agrarische wet meenen het tweede probleem te
+kunnen oplossen. Zij bedriegen zich. Hun verdeeling doodt de
+voortbrenging. De gelijke verdeeling vernietigt den naijver. Bijgevolg
+den arbeid. &rsquo;t Is een verdeeling zooals de slachter verricht, die
+doodt wat hij verdeelt. &rsquo;t Is alzoo onmogelijk, zich met deze
+vermeende oplossingen tevreden te stellen. Door den rijkdom te dooden,
+verdeelt men hem niet.</p>
+<p>Om goed te worden opgelost moeten de beide problemen te zamen worden
+opgelost. De beide oplossingen moeten vereenigd worden en slechts
+&eacute;&eacute;n vormen.</p>
+<p>Zoo men slechts het eerste van beide problemen oplost, is men
+Veneti&euml; of Engeland. Als Veneti&euml; zal men een kunstmatige
+macht hebben, of als Engeland een stoffelijke macht; men zal de slechte
+rijke zijn. Men sterft door geweld, zooals Veneti&euml;, of door een
+bankroet, zooals Engeland zal vallen. En de wereld zal u laten sterven
+en vallen, wijl de wereld alles laat sterven en vallen wat enkel
+zelfzucht is, al wat niet voor het menschelijk geslacht een deugd of
+een id&eacute;e vertegenwoordigt.</p>
+<p>&rsquo;t Spreekt vanzelf, dat wij hier door de woorden Veneti&euml;
+en Engeland op geen volken, maar op maatschappelijke instellingen
+wijzen; de oligarchie&euml;n over de nati&euml;n en niet de nati&euml;n
+zelven. De nati&euml;n bezitten steeds onze achting en sympathie. Als
+volk zal <span class="pagenum">[<a id="pb27" href="#pb27" name=
+"pb27">27</a>]</span>Veneti&euml; herboren worden; als aristocratie zal
+Engeland vallen; maar als natie is het onsterfelijk. Nu gaan wij
+verder.</p>
+<p>Los beide problemen op, moedig den rijke aan, bescherm den arme,
+vernietig de armoede, maak een einde aan de onrechtvaardige exploitatie
+van den zwakke door den sterkere, breidel de onbillijke ijverzucht van
+hem die op weg is, tegen hem die reeds is aangekomen; breng het loon
+wiskunstig en broederlijk in verhouding met den arbeid; verbind het
+kosteloos en verplichtend onderwijs met den wasdom van het kind en maak
+van de wetenschap den grondslag der manbaarheid; men ontwikkele het
+verstand, terwijl men de handen bezighoudt; men zij tevens een machtig
+volk en een gezin van gelukkige menschen; men democratizeere den
+eigendom niet door hem af te schaffen, maar door hem algemeen te maken,
+opdat ieder burger zonder uitzondering bezitter zij&mdash;wat
+gemakkelijker is dan men meent&mdash;met twee woorden; men wete den
+rijkdom voort te brengen en dien te verdeelen, en hierdoor zal men
+tevens de stoffelijke en de zedelijke grootheid hebben;&mdash;en ge
+zult waardig zijn Frankrijk te heeten.</p>
+<p>Dat was, behalve eenige secten die op een dwaalspoor waren, hetgeen
+het socialisme zeide, wat het in de feiten zocht, wat het in de geesten
+prentte.</p>
+<p>Bewonderenswaardig pogen! heilig streven!</p>
+<p>Deze leerstelsels, deze theorie&euml;n, deze wederstand, de
+onverwachte noodzakelijkheid voor den staatsman om met den philosoof in
+rekening te treden; de schepping, uit verwarde en onduidelijk erkende
+waarheden, van een nieuwe politiek, niet te veel in tweestrijd met het
+revolutionnaire ideaal, een toestand waarin men Lafayette moest
+gebruiken om Polignac te verdedigen; de overtuiging van den vooruitgang
+onder den opstand, de kamers en de straat; het in evenwicht houden der
+naijverigen in hun omgeving; zijn geloof in de revolutie; een
+<span class="corr" id="xd20e573" title=
+"Bron: eventu&euml;ele">eventueele</span> onderwerping bij de
+onduidelijke aanneming van een bepaald oppergezag; zijn wil om aan zijn
+geslacht trouw te blijven; zijn familiezucht; zijn oprechte eerbied
+voor het volk, zijn eigene eerlijkheid, dit alles hield Lodewijk Filips
+op smartelijke wijze bezig, en bij wijlen, hoe sterk en moedig hij was,
+bezwaarde en bemoeielijkte het hem zoo, dat hij schier onder zijn
+koningschap bezweek.</p>
+<p>Hij voelde onder zijn voeten een vreeselijke woeling, die eigenlijk
+nog geen instorting was, want Frankrijk was krachtiger dan ooit.</p>
+<p>Donkere wolken stapelden zich aan den horizont opeen. Een
+zonderlinge duisternis, die nader en nader kwam, spreidde zich allengs
+over de menschen, over de dingen, over de idee&euml;n; <span class=
+"pagenum">[<a id="pb28" href="#pb28" name="pb28">28</a>]</span>een
+duisternis die uit den toorn en de stelsels ontstond. Al wat in
+overhaasting gesmoord was, bewoog zich en geraakte in gisting. Soms
+hield het geweten van den eerlijke den adem in, zoo ongezond was de
+lucht, waarin zich de sophismen met de waarheden mengden. De gemoederen
+beefden in dien maatschappelijken angst, als de bladeren bij de
+nadering van den storm. De electrieke spanning was zoodanig, dat in
+zekere oogenblikken, de eerste de beste, een onbekend licht gaf. Dan
+weder daalde de schemering en duisternis. Bij tusschenpoozen kon men,
+naar het diep en dof gerommel, de hoeveelheid bliksem berekenen die in
+de wolken was.</p>
+<p>Nauwelijks waren twintig maanden sedert de Juli<span class="corr"
+id="xd20e584" title="Bron: ">-</span>omwenteling verstreken, of het
+jaar 1832 had zich met een dreigend aanzien geopend. De nood van het
+volk, de broodelooze werklieden, de laatste prins van Cond&eacute; in
+de duisternis verdwenen; Brussel, dat de Nassaus verdreef gelijk Parijs
+de Bourbons; Belgi&euml;, dat zich aan een Fransch prins aanbood, en
+aan een Engelsch prins gegeven werd; de Russische haat van Nikolaas;
+achter ons twee zuidelijke demons, Ferdinand in Spanje, Miguel in
+Portugal; de bevende bodem van Itali&euml;; Metternich, die de hand
+naar Bologna uitsteekt; Frankrijk, dat Oostenrijk te Ancona trotseert:
+in het noorden een akelig gerucht van hamerslagen, die Polen weder in
+zijn doodkist spijkeren; in geheel Europa vergramde oogen, die op
+Frankrijk loeren; Engeland, een verdacht bondgenoot, gereed om omver te
+stooten, wat mocht hellen, en zich te werpen op hetgeen vallen zou; het
+pairschap, dat zich achter Beccaria verschanst, om aan de wet vier
+hoofden te weigeren: de leli&euml;n van het rijtuig des konings
+geschrapt; het kruis van Notre Dame gerukt; Lafayette klein geworden;
+Laffitte geru&iuml;neerd; Benjamin Constant arm gestorven; Casimir
+P&eacute;rier in de uitputting der macht overleden; de politieke en de
+maatschappelijke krankheid, die zich tegelijkertijd in de twee
+hoofdsteden van het rijk openbaren, in de stad der gedachte, en in de
+stad van den arbeid; te Parijs de burgeroorlog; te Lyon de oorlog der
+werklieden; in beide steden dezelfde vuurgloed; het purper eens kraters
+op het voorhoofd des volks: het zuiden gefanatiseerd; het westen in
+beroering; de hertogin van Berry in de Vend&eacute;e; complotten,
+samenzweringen, opstanden, de cholera voegden bij het somber rumoer der
+denkbeelden het somber gewoel der gebeurtenissen. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb29" href="#pb29" name="pb29">29</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch1.5" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Vijfde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Feiten waaruit de geschiedenis voortkomt, maar welke
+de geschiedenis niet kent.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Tegen het einde van April was alles verergerd. De
+gisting werd koking. Sedert 1830 waren hier en daar kleine,
+afzonderlijke opstanden ontstaan, die, spoedig onderdrukt, weder te
+voorschijn kwamen, een teeken van een ver uitgebreiden onderaardschen
+brand. Er broeide iets vreeselijks<span class="corr" id="xd20e595"
+title="Niet in bron">.</span> Men zag, hoewel nog onduidelijk, de
+flauwe omtrekken eener mogelijke revolutie. Frankrijk zag naar Parijs;
+Parijs zag naar de voorstad St. Antoine.</p>
+<p>De voorstad St. Antoine, heimelijk gestookt, begon te koken.</p>
+<p>De kroegen in de straat Charonne waren, hoewel de verbinding dezer
+beide uitdrukkingen moeielijk op kroegen toepasselijk schijnt, ernstig
+en onstuimig.</p>
+<p>Er werd niets minder dan het voortbestaan van het gouvernement
+besproken. Men discuteerde openlijk over &bdquo;de vraag of men vechten
+zou of rustig blijven.&rdquo; Er waren kamers achter de winkels, waar
+men de werklieden deed zweren, dat zij bij den eersten alarmkreet op de
+straat zouden zijn en &bdquo;vechten zonder den vijand te
+tellen.&rdquo; Zoodra deze verbintenis was aangegaan, zeide iemand, in
+een hoek der herberg gezeten, met heldere stem: &bdquo;Gij hoort het!
+gij hebt het gezworen!&rdquo; Soms ging men naar boven, in een gesloten
+kamer, en daar hadden schier vrijmetselaars-tooneelen plaats. Men liet
+den ingewijde zweren &bdquo;om hem dienst te doen, alsmede aan de
+huisvaders.&rdquo; Zoo luidde de formule.</p>
+<p>Beneden in de gelagkamers las men oproerige brochures. &bdquo;Zij
+sloegen het gouvernement met geweerkolven,&rdquo; zegt een geheim
+rapport uit dien tijd.</p>
+<p>Men hoorde er woorden als deze: &bdquo;Ik ken de namen der
+aanvoerders niet. Wij zullen slechts twee uren te voren den dag
+kennen.&rdquo;&mdash;Een arbeider zeide: &bdquo;Wij zijn driehonderd,
+geven wij ieder tien sous, dan hebben wij honderdvijftig francs om
+kogels en kruit te maken.&rdquo;&mdash;Een ander zeide: &bdquo;Ik eisch
+geen zes maanden, geen twee maanden. Met vijf-en-twintig-duizend man
+kan men er zich tegenover stellen.&rdquo;&mdash;Een ander
+zeide:&mdash;&bdquo;Ik ga niet te bed, want ik maak &rsquo;s nachts
+patronen.&rdquo;&mdash;Nu en dan kwamen mannen fraai en &bdquo;als
+heeren&rdquo; gekleed, &bdquo;maakten bedenkingen&rdquo; schenen te
+bevelen, gaven aan de &bdquo;aanzienlijksten&rdquo; de hand en gingen
+weder heen. <span class="pagenum">[<a id="pb30" href="#pb30" name=
+"pb30">30</a>]</span>Zij bleven nooit langer dan tien minuten. Men
+fluisterde elkander veelbeteekenende woorden toe: &bdquo;Het complot is
+rijp; de maat is vol.&rdquo; Allen die er waren &bdquo;gonsden dat
+na&rdquo; om de uitdrukking van een der aanwezenden te gebruiken. De
+opgewondenheid was zoodanig, dat een werkman eens in een volle herberg
+riep: &bdquo;Wij hebben geen wapens!&rdquo;&mdash;Een zijner makkers
+antwoordde: &bdquo;De soldaten hebben er!&rdquo; aldus, zonder er aan
+te denken, Bonapartes proclamatie aan het leger van Itali&euml;
+parodieerende. &bdquo;Hadden zij iets geheimers,&rdquo; zegt een
+rapport, &bdquo;dan deelden zij het elkander niet mede.&rdquo; Men
+begrijpt niet wat zij nog te verbergen hadden, na gezegd te hebben wat
+zij zeiden.</p>
+<p>Deze vergaderingen waren soms geregeld. In sommige waren niet meer
+dan acht of tien personen te zamen en steeds dezelfde. In andere mocht
+komen wie wilde, en de kamer was zoo vol dat men staan moest. Eenigen
+gingen daarheen uit geestdrift en hartstocht; anderen, wijl
+&bdquo;&rsquo;t hun weg was om naar den arbeid te gaan.&rdquo; Evenals
+tijdens de revolutie waren in die herbergen patriottische vrouwen, die
+de nieuw aankomenden omhelsden.</p>
+<p>Andere veelbeteekenende feiten traden te voorschijn.</p>
+<p>Iemand kwam in een herberg, dronk, ging heen en zeide:
+&bdquo;kastelein, wat ik schuldig ben zal de revolutie
+betalen.&rdquo;</p>
+<p>Bij een herbergier tegenover de straat de Charonne benoemde men
+revolutionnaire agenten. De stembriefjes werden in petten
+verzameld.</p>
+<p>Werklieden kwamen bij een schermmeester te zamen, die in de straat
+de Cotte assauts gaf. Er was een wapentrofee samengesteld, uit houten
+sabels, wandelstokken, knuppels en fleuretten. Op zekeren dag brak men
+de knoppen van de fleuretten. Een arbeider zeide: &bdquo;Wij zijn
+vijf-en-twintig man, maar men rekent mij niet mede, wijl men mij als
+een machine beschouwt.&rdquo;&mdash;Deze machine was later
+Qu&eacute;nisset.</p>
+<p>De dingen, die werden voorbereid, verkregen allengs op zonderlinge
+wijze een algemeene bekendheid. Een vrouw, die haar stoep veegde, zeide
+tot een andere vrouw: &bdquo;Sinds lang is men druk bezig met patronen
+te maken.&rdquo;&mdash;Op de straat las men proclamati&euml;n gericht
+aan de nationale garden der departementen. Een dier proclamati&euml;n
+was onderteekend: &bdquo;Burtot, wijnkooper.&rdquo;</p>
+<p>Voor de deur van een likeurstoker op de markt Lenoir klom op zekeren
+dag een man met een ringbaard en met Italiaanschen tongval op een
+straatpaal, en las met luide stem een zonderling geschrift, dat van een
+onzichtbare macht afkomstig scheen. Groepen hadden zich om hem
+geschaard en juichten <span class="pagenum">[<a id="pb31" href="#pb31"
+name="pb31">31</a>]</span>hem toe. De zinsneden, welke op de menigte
+den meesten indruk maakten, werden bewaard en
+opgeschreven.&mdash;&rdquo;...Onze leer wordt belemmerd, onze
+proclamati&euml;n worden verscheurd, onze aanplakkers worden bespied en
+in de gevangenis geworpen.&rdquo;&mdash;&bdquo;De daling, die in de
+katoen heeft plaats gehad, heeft verscheidenen van het <i lang=
+"fr">justemilieu</i> tot ons bekeerd.&rdquo;&mdash;De toekomst der
+volken wordt in onze nederige rangen bewerkt.&rdquo;&mdash;&rdquo;...
+&rsquo;t Is bepaald: Actie of reactie, revolutie of tegenrevolutie.
+Want in onzen tijd gelooft men niet meer aan werkeloosheid, noch aan
+bewegingloosheid. Voor het volk of tegen het volk, dat is de vraag; er
+is geen andere weg!&rdquo;&mdash;&bdquo;Breekt ons, zoodra gij ons niet
+meer geschikt acht, maar helpt ons tot zoolang voorwaarts
+gaan.&rdquo;</p>
+<p>Dit alles gebeurde op klaar lichten dag.</p>
+<p>Andere, nog vermeteler feiten waren juist om hun vermetelheid bij
+het volk verdacht. Den 4 April 1832 klom een voorbijganger op den
+straatpaal aan den hoek der straat St. Margu&eacute;rite en riep:
+&bdquo;Ik behoor tot Babeuf!&rdquo; Maar onder Babeuf vermoedde het
+volk den politieprefekt Gisquet.</p>
+<p>Onder andere zei deze voorbijganger:</p>
+<p>&bdquo;Weg met den eigendom! De oppositie der linkerzijde is
+lafhartig en verraderlijk. Wanneer zij gelijk wil hebben, predikt zij
+de revolutie. Zij is democratisch om niet geslagen te worden, en
+koningsgezind om niet te vechten. De republikeinen zijn pluimdieren.
+Mistrouwt de republikeinen, burger-werklieden!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zwijg, burger-verklikker!&rdquo; riep een werkman.</p>
+<p>Deze kreet maakte een einde aan de redevoering.</p>
+<p>Geheimzinnige voorvallen hadden plaats.</p>
+<p>Tegen den avond ontmoette een arbeider bij het kanaal &bdquo;een
+goed gekleed man,&rdquo; die hem zeide: &bdquo;Waarheen,
+burger?&rdquo;&mdash;&bdquo;Ik heb de eer niet u te kennen,
+mijnheer,&rdquo; antwoordde de werkman. &bdquo;Maar ik ken u.&rdquo; En
+de man voegde er bij:&mdash;&bdquo;Vrees niet, ik ben de agent van het
+comit&eacute;. Men verdenkt u van niet trouw te zijn. Gij weet, dat zoo
+ge iets openbaardet, men u in &rsquo;t oog houdt.&rdquo;&mdash;Toen
+drukte hij den werkman de hand en zeide heengaande: &bdquo;Spoedig zien
+wij elkander weder.&rdquo;</p>
+<p>De spioneerende politie ving niet alleen in de herbergen, maar ook
+op de straat de zonderlingste gesprekken op:&mdash;&bdquo;Laat u
+spoedig aannemen,&rdquo; zei een wever tot een schrijnwerker.</p>
+<p>&bdquo;Waarom?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Er zal geschoten moeten <span class="corr" id="xd20e653"
+title="Bron: wnrden">worden</span>.&rdquo;</p>
+<p>Twee havelooze kerels wisselden met elkander deze merkwaardige
+woorden, die veel van &bdquo;Jacquerie&rdquo; hadden: <span class=
+"pagenum">[<a id="pb32" href="#pb32" name="pb32">32</a>]</span></p>
+<p>&bdquo;Wie regeert ons?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer Filips.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Neen, &rsquo;t is de burgerstand.&rdquo;</p>
+<p>Men geloove niet, dat wij het woord Jacquerie in een slechten zin
+gebruiken. De &bdquo;Jacques&rdquo; waren de armen. De hongerigen
+hebben altijd recht.</p>
+<p>Een andermaal hoorde men twee voorbijgangers tot elkander zeggen:
+&bdquo;Wij hebben een zeer goed plan van aanval.&rdquo;</p>
+<p>Van een vertrouwelijk gesprek tusschen vier mannen, die in een
+groeve bij de barri&egrave;re du Trone bijeengekropen zaten, verstond
+men slechts het volgende:</p>
+<p>&bdquo;Men zal al het mogelijke doen, opdat hij niet meer in Parijs
+wandele.&rdquo;</p>
+<p>Wie, hij? &rsquo;t Was een duistere bedreiging.</p>
+<p>&bdquo;De hoofdaanvoerders,&rdquo; zooals men in de voorstad zeide,
+hielden zich ter zijde. Men geloofde, dat zij in een herberg bij St.
+Eustache te zamen kwamen om te raadplegen. Een zekere Aug..., chef van
+het hulpgenootschap der kleermakers in de straat Mondetour, werd
+gehouden voor onderhandelaar tusschen de aanvoerders en de voorstad St.
+Antoine. Niettemin heerschte steeds veel duisternis omtrent deze
+aanvoerders, en niets kan de zonderlinge fierheid van dit antwoord
+verzwakken, &rsquo;t welk later door een beschuldigde voor het hof der
+pairs gegeven werd:</p>
+<p>&bdquo;Wie was uw chef?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik kende er geen en wilde er geen erkennen.&rdquo;</p>
+<p>Meestal waren &rsquo;t nog doorschijnende, bewimpelde, maar losse
+woorden; soms slechts geruchten. Maar daarbij kwamen andere
+kenteekenen.</p>
+<p>Een timmerman, in de straat Rueilly bezig met het spijkeren van
+planken voor een schutting van een huis dat in aanbouw was, vond op het
+terrein een gedeelte van een verscheurden brief, waarop deze regels nog
+leesbaar waren:</p>
+<p>&bdquo;... Het comit&eacute; moet maatregelen nemen ten einde de
+recruteering voor de verschillende genootschappen in de secti&euml;n te
+beletten...&rdquo;</p>
+<p>En als postcriptum:</p>
+<p>&bdquo;Wij hebben vernomen, dat in de straat Faubourg
+Poissonni&egrave;re No. 5 (bis) op de binnenplaats van dat huis bij een
+geweermaker vijf of zes duizend geweren zijn. De sectie bezit geen
+wapens.&rdquo;</p>
+<p>Wat den timmerman ontstelde en hem bewoog het papier aan zijn buren
+te toonen was, wijl hij eenige schreden verder er nog een opraapte, dat
+ook gescheurd en van meer beteekenis was, en waarvan wij uit hoofde van
+het historisch belang, het model hier mededeelen: <span class=
+"pagenum">[<a id="pb33" href="#pb33" name="pb33">33</a>]</span></p>
+<div class="table">
+<table class="xd20e696">
+<tr>
+<td class="xd20e697">Q</td>
+<td class="xd20e697">C</td>
+<td class="xd20e697">D</td>
+<td class="xd20e697">E</td>
+<td class="xd20e701"><i>Leer deze lijst van buiten. Verscheur ze
+vervolgens. De toegelaten personen zullen hetzelfde doen, zoodra gij
+hun bevelen overgegeven hebt.</i>
+<p class="salute"><i>Heil en Broederschap,</i></p>
+<p><i>u og a&prime; fe. <span class=
+"flushright">L.&nbsp;</span></i></p>
+</td>
+</tr>
+</table>
+</div>
+<p>De personen, die van dien vond wisten, vernamen eerst later, wat
+deze vier hoofdletters beteekenden, namelijk: <span lang=
+"fr">quinturions, centurions, dicurions, &eacute;claireurs;</span> en
+de letters u og a&prime; fe: den 15 April 1832. Onder iedere
+hoofdletter stonden namen met zeer karakteristieke aanwijzingen, als
+deze: Q. Bannorel, 8 geweren, 83 patronen. Een vertrouwd man.&mdash;C.
+Boubi&egrave;re, 1 pistool, 40 patronen.&mdash;E. Teissier, 1 sabel, 1
+patroontasch, enz.</p>
+<p>Eindelijk vond deze timmerman, altijd op hetzelfde erf een derde
+papier, waarop zeer leesbaar met potlood deze raadselachtige lijst
+stond geschreven:</p>
+<p>Eenheid, Blanchard: arbre-sec. 6.</p>
+<p>Barra. Soize. Salie au Comte.</p>
+<p lang="fr">Kosciusko. Aubrey le boucher?</p>
+<p>J. J. R.</p>
+<p>Ca&iuml;us Graccheus.</p>
+<p>Recht van herziening. Dufond. Four.</p>
+<p>Val der Girondisten. Derbac. Maubue&eacute;.</p>
+<p>Washington. Pinson. 1 pist. 86 patr.</p>
+<p>Marseillaise.</p>
+<p>Souver. Van het volk. Michel. Quincampoix. Sabel.</p>
+<p>Hoche.</p>
+<p>Marceau. Platon. Arbre-Sec.</p>
+<p>Warschau. Tilly, uitroeper van den <i lang="fr">Populaire</i>.</p>
+<p>De brave burger, in wiens handen deze lijst was geweest, kende de
+beteekenis ervan. Het schijnt, dat &rsquo;t een naamlijst was der
+secti&euml;n van het vierde arrondissement van &rsquo;t genootschap der
+rechten van den mensch, met de namen en woonplaatsen van de chefs dier
+secti&euml;n. Thans, nu al deze in de duisternis gebleven feiten tot de
+historie behooren, mag men ze openbaren. Wij moeten er bijvoegen, dat
+de oprichting van het genootschap der Rechten van den mensch na den
+vond van dit papier schijnt te dagteekenen. Misschien was &rsquo;t
+slechts een proeve. <span class="pagenum">[<a id="pb34" href="#pb34"
+name="pb34">34</a>]</span></p>
+<p>Na de geruchten, de gesprekken en de geschreven kenteekenen begonnen
+zich stoffelijke feiten te vertoonen.</p>
+<p>Ten huize van een uitdrager werden in een ladetafel zeven vellen
+grijs papier, in vieren gevouwen, gevonden en in beslag genomen; deze
+vellen papier waren zes-en-twintig vierkante stukken van hetzelfde
+grijze papier voor patronen bestemd, en een kaart waarop te lezen
+stond:</p>
+<ul>
+<li>&bdquo;Salpeter, 12 ons.</li>
+<li>Zwavel, 2 ons.</li>
+<li>Houtskool, 2&frac12; ons.</li>
+<li>Water, 2 ons.&rdquo;</li>
+</ul>
+<p>Het procesverbaal der inbeslagneming vermeldde, dat de ladetafel
+sterk naar buskruit rook.</p>
+<p>Een metselaar, van zijn werk naar huis keerende, vergat op een bank
+bij de brug van Austerlitz een pakje. Dat pakje werd naar den wachtpost
+gebracht. Men opende het en vond er twee gedrukte samenspraken in,
+onderteekend: Lahauti&egrave;re, en een liedje getiteld: <i lang=
+"fr">Ouvriers, associez-vous</i> (werklieden, vereenigt u), en een
+blikken doos vol patronen.</p>
+<p>Een werkman, die met een zijner kameraads dronk, liet dezen voelen
+hoe warm hij was; de andere voelde een pistool onder zijn buis.</p>
+<p>In een grebbe op den boulevard, tusschen P&egrave;re Lachaise en de
+barri&egrave;re du Tr&ocirc;ne, vonden kinderen, die op een eenzame
+plek speelden, onder een hoop spaanders en afval, een zak, waarin een
+kogelvorm, een houten hamer om patronen te maken, een bakje waarin
+eenig jachtkruit en een ijzeren potje, dat sporen bevatte van gesmolten
+lood.</p>
+<p>Politieagenten, die onverhoeds te vijf uren &rsquo;s ochtends het
+huis van een zekeren Pardon binnendrongen, die later lid der sectie van
+de barricade Merry was, en in den opstand van April 1834 sneuvelde,
+vonden hem bij zijn bed bezig met patronen maken.</p>
+<p>Omstreeks het schoftuur der werklieden, werden twee mannen gezien,
+die elkander, tusschen de barri&egrave;re Picpus en de barri&egrave;re
+Charenton op een smal pad tusschen twee muren bij een herberg
+ontmoetten. De een nam van onder zijn kiel een pistool, dat hij den
+ander gaf. Hij bespeurde, dat het kruit door het zweet van zijn borst
+eenigszins vochtig was geworden. Hij opende de pan van het pistool en
+voegde er nieuw kruit bij. Daarop scheidden beide mannen.</p>
+<p>Een zekere Gallais, later in de gevechten van April in de straat
+Beaubourg gedood, roemde er op, dat hij in zijn huis zevenhonderd
+patronen en vier-en-twintig vuursteenen had.</p>
+<p>Op zekeren dag ontving de regeering het bericht, dat in de
+<span class="pagenum">[<a id="pb35" href="#pb35" name=
+"pb35">35</a>]</span>voorstad wapens en tweehonderd duizend patronen
+waren uitgedeeld. In de volgende week werden dertig duizend patronen
+uitgedeeld. &rsquo;t Is opmerkelijk, dat de politie er geen enkele van
+kon vatten. In een onderschepten brief stond: &bdquo;De dag is niet
+ver, dat in vier uren tachtig duizend patriotten onder de wapens zullen
+zijn.&rdquo;</p>
+<p>Deze geheele gisting was openbaar, men zou kunnen zeggen rustig. De
+dreigende opstand maakte tegenover het gouvernement met kalmte zijn
+storm gereed. Niets zonderlings ontbrak aan deze nog onderaardsche maar
+reeds zichtbare crisis. De burgers spraken rustig met de werklieden
+over hetgeen werd voorbereid. Men vroeg: &bdquo;Hoe gaat het met den
+opstand?&rdquo; op denzelfden toon als men zou gevraagd hebben:
+&bdquo;Hoe gaat het uw vrouw?&rdquo;</p>
+<p>Een meubelmaker in de straat Moreau vroeg: &bdquo;Nu, wanneer begint
+de aanval?&rdquo;</p>
+<p>Een winkelier zeide:</p>
+<p>&bdquo;Ik weet, dat men spoedig zal aanvallen. Een maand geleden
+waart gij vijftien duizend man, nu zijt gij vijf-en-twintig
+duizend.<span class="corr" id="xd20e810" title=
+"Bron: &bdquo;">&rdquo;</span> Hij bood zijn geweer, en een buurman een
+pistooltje aan, dat hij voor zeven francs wilde verkoopen.</p>
+<p>Intusschen won de revolutionnaire koorts veld. Geen punt van Parijs
+noch van Frankrijk was er vrij van. Overal klopte de slagader. Evenals
+die vliezen, welke uit sommige ontstekingen ontstaan en zich in het
+menschelijk lichaam vormen, begon het net der geheime genootschappen
+zich over het land uit te breiden. Uit het genootschap der Vrienden van
+het volk, dat tevens openbaar en geheim was, ontstond het genootschap
+der Rechten van den mensch, dat een zijner dagorders aldus dagteekende:
+<i lang="fr">Pluvi&ocirc;se, an 40 de l&rsquo;&egrave;re
+republicaine</i> (regenmaand, het 40e jaar der republiek), dat zelfs de
+vonnissen der gerechtshoven overleefde, die zijn ontbinding uitspraken
+en niet aarzelde aan zijn secti&euml;n de volgende veelbeteekenenden
+namen te geven:</p>
+<ul>
+<li>Pieken.</li>
+<li>Alarmklok.</li>
+<li>Alarmkanon.</li>
+<li>Phrygische muts.</li>
+<li>21 Januari.</li>
+<li>Geuzen.</li>
+<li>Schooiers.</li>
+<li>Voorwaarts.</li>
+<li>Robespierre.</li>
+<li>Waterpas.</li>
+<li>&Ccedil;a ira.</li>
+</ul>
+<p><span class="pagenum">[<a id="pb36" href="#pb36" name=
+"pb36">36</a>]</span></p>
+<p>Het genootschap der Rechten van den mensch bracht het genootschap
+van de Daad voort. Het waren de ongeduldigen, die zich los maakten en
+vooruit ijlden. Andere genootschappen trachtten zich uit de groote
+moedervereenigingen te recruteeren.</p>
+<p>De Parijsche genootschappen hadden hun vertakkingen in de
+voornaamste steden. Lyon, Nantes, Rijssel en Marseille hadden hun
+genootschap van de Rechten van den mensch, der vrije mannen enz.</p>
+<p>Te Parijs was de voorstad Saint-Marceau niet minder onrustig dan de
+voorstad Saint-Antoine, en de scholen niet minder dan deze voorsteden.
+Een koffiehuis in de straat Saint-Hyacinthe en de estaminet der zeven
+biljarten in de straat Mathurins Saint-Jacques dienden den studenten
+tot vereenigingsplaatsen. Het genootschap der vrienden van het A. B.
+C., in verbinding met andere genootschappen, kwam, zooals men gezien
+heeft, in het koffiehuis Musain te zamen. Ook, zooals gezegd is,
+ontmoetten die jongelingen elkander in een restaurant bij de straat
+Mont&eacute;dour, dat Corinthe heette. Deze samenkomsten waren geheim.
+Andere waren zoo openbaar mogelijk, en hielden hun bijeenkomsten op de
+openbare straat.</p>
+<p>Het leger was tegelijk met de bevolking ondermijnd, zooals later de
+bewegingen te Belfort, te Luneville en te Epinal bewezen. In
+Bourgondi&euml; en in de zuidelijke steden plantte men den
+vrijheidsboom. Namelijk een mast met een roode muts op den top.</p>
+<p>Zoo was de toestand.</p>
+<p>De voorstad Saint-Antoine was inzonderheid het brandpunt van den
+opstand.</p>
+<p>Deze oude voorstad, als een mierennest bevolkt, ijverig, moedig en
+toornig als een bijenzwerm, trilde van verwachting en begeerte naar een
+schok. Alles was er beweging, zonder dat daarom de arbeid werd
+gestaakt. In deze voorstad is onder het dak der vlieringen
+hartverscheurende ellende verborgen; maar tevens vindt men er zeldzame
+schranderheid en vernuft. &rsquo;t Is vooral bij gebrek en
+schranderheid gevaarlijk, dat de uitersten elkander raken.</p>
+<p>De voorstad <span class="corr" id="xd20e860" title=
+"Bron: Saint Antoine">Saint-Antoine</span> is een vergaarbak van volk.
+De revolutionnaire schudding veroorzaakt er scheuren in, door welke de
+volkssouvereiniteit heen vloeit. Deze souvereiniteit kan kwaad doen;
+zij bedriegt zich gelijk ieder ander; maar zelfs in hare afdwalingen
+blijft zij groot.</p>
+<p>In 93, al naar de zwevende id&eacute;e goed of slecht was, al naar
+&rsquo;t een dag van fanatisme of van geestdrift was, trokken uit de
+voorstad <span class="corr" id="xd20e865" title=
+"Bron: Saint Antoine">Saint-Antoine</span> woeste horden, of
+heldenmoedige legioenen. <span class="pagenum">[<a id="pb37" href=
+"#pb37" name="pb37">37</a>]</span></p>
+<p>Woeste. Verklaren wij dit woord. Wat wilden deze opgeruide menschen,
+die in de eerste scheppingsdagen van den revolutionnairen chaos, in
+lompen, brullend, wreed, met opgeheven knots, met gevelden piek tegen
+het oude, overhoop geworpen Parijs stormden? Zij wilden het einde der
+verdrukkingen, het einde der tyrannie&euml;n, het einde van het zwaard,
+arbeid voor den man, onderwijs voor het kind, een stil maatschappelijk
+leven voor de vrouw, de vrijheid, de gelijkheid, de broederschap, brood
+voor allen, de id&eacute;e voor allen, de wereld tot een paradijs
+gemaakt, den vooruitgang; en deze heilige, edele, teedere zaak, den
+vooruitgang, tot het uiterste gedreven, en zonder er zelf in betrokken
+te zijn, eischten zij half naakt, met de knots in de vuist, brullend en
+schuimbekkend. &rsquo;t Waren wilden, ja; maar de wilden der
+beschaving.</p>
+<p>Zij proclameerden met woede het recht; zij wilden, ware het ook door
+ontzetting en schrik, het menschelijk geslacht in het paradijs drijven.
+Zij geleken barbaren, en waren redders. Zij eischten licht, in het
+masker van den nacht.</p>
+<p>Tegenover deze wreede en schrikkelijke mannen, wij bekennen het,
+maar wreed en schrikkelijk tot het goede, zijn andere mannen,
+glimlachende, geborduurde, vergulde, met linten omhangen, gesternde
+mannen, met zijden kousen, witte pluimen, gele handschoenen, gelakte
+laarzen, die, op een met fluweel bekleede tafel geleund voor een
+marmeren schoorsteen, zoetelijk aandringen op de handhaving en het
+behoud van het verledene, van de Middeleeuwen, van het goddelijk recht,
+van de dweepzucht, van de onwetendheid, van de slavernij, van de
+doodstraf, van den oorlog; die heel beleefd en met zachte stem de
+sabel, den brandstapel en het schavot verdedigen. Zoo wij gedwongen
+waren een keus te doen tusschen de barbaren der beschaving en de
+beschaafden der barbaarschheid, zouden wij de barbaren kiezen.</p>
+<p>Maar de hemel zij dank, er is een andere keus mogelijk. Er is geen
+steile sprong noodig, zoomin naar voren als naar achteren. Noch
+despotisme, noch schrikbewind. Wij willen den vooruitgang langs een
+zachte helling.</p>
+<p>God zorgt hiervoor. De geheele politiek van God is de verzachting
+der hellingen. <span class="pagenum">[<a id="pb38" href="#pb38" name=
+"pb38">38</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch1.6" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Zesde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Enjolras en zijn luitenants.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Omstreeks dien tijd hield Enjolras, in &rsquo;t
+vooruitzicht van een mogelijke gebeurtenis, een geheime monstering.</p>
+<p>Allen waren in het koffiehuis Musain vereenigd.</p>
+<p>Enjolras zeide, terwijl hij onder zijn woorden eenige half
+raadselachtige, maar veelbeteekenende beeldspraak mengde:</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is noodzakelijk te weten, hoe ver men is en op wie
+men rekenen kan. Zoo men strijders wil, moet men ze maken; moet men
+wapens hebben. De voorbijgangers hebben altijd meer kans door hoornen
+te worden gestooten, als er ossen op den weg zijn, dan wanneer er geen
+zijn. Tellen wij dus eens de kudde. Hoe talrijk zijn wij? Dat werk mag
+niet tot morgen worden uitgesteld. Revolutionnairen moeten altijd haast
+hebben; de vooruitgang heeft geen tijd te verliezen. Hoeden wij ons
+voor het onverwachte. Wij mogen ons niet laten overrompelen. Al de
+naden, die wij gemaakt hebben, moeten onderzocht worden om te zien of
+zij houden. Deze zaak moet vandaag afgedaan worden. Gij, Courfeyrac,
+spreek met de polytechnici. &rsquo;t Is vandaag hun uitgaansdag;
+Woensdag. Gij, Feuilly, zult die der Glaci&egrave;re spreken, niet
+waar? Combeferre heeft mij beloofd naar Picpus te zullen gaan. Daar is
+een heerlijk gekrioel. Bahorel zal de Estrapade bezoeken. De metselaars
+verflauwen, Prouvaire; ge moet ons tijding brengen uit de loge van de
+straat Grenelle-Saint-Honor&eacute;. Joly zal naar de clinische
+<span class="corr" id="xd20e894" title="Bron: -"></span>school van
+Dupuytren gaan en haar den pols voelen. Bossuet zal even naar het
+paleis van justitie wandelen en met de jonge advocaten spreken. Ik
+belast mij, naar de Cougourde te gaan.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Dus is alles geregeld,&rdquo; zei Courfeyrac.</p>
+<p>&bdquo;Neen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wat is er nog?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Iets zeer gewichtigs.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wat?&rdquo; vroeg Combeferre.</p>
+<p>&bdquo;De barri&egrave;re du Maine,&rdquo; antwoordde Enjolras.</p>
+<p>Enjolras bleef een oogenblik als in gedachten verdiept; toen hernam
+hij:</p>
+<p>&bdquo;Aan de barri&egrave;re du Maine zijn steenhouwers, schilders,
+werklieden der beeldhouwers-ateliers. Zij zijn vol geestdrift, maar aan
+een spoedige verkoeling onderhevig. Ik weet niet wat zij sinds eenigen
+tijd hebben. Zij denken aan iets anders. Zij verdooven, zij brengen hun
+tijd met het dominospelen door. &rsquo;t Is noodzakelijk, dat men hen
+ga spreken en opwekken. Zij vereenigen <span class="pagenum">[<a id=
+"pb39" href="#pb39" name="pb39">39</a>]</span>zich bij <span class=
+"corr" id="xd20e916" title="Bron: Richeffeu">Richefeu</span>. Men kan
+ze er tusschen twaalf en &eacute;&eacute;n ure &rsquo;s middags vinden.
+Die asch moet aangeblazen worden. Ik had hiervoor op dien verstrooiden
+Marius gerekend, die overigens zeer goed is, maar hij komt niet meer.
+Ik heb iemand noodig voor de barri&egrave;re du Maine; maar heb
+niemand.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;En ik ben er,&rdquo; zei Grantaire.</p>
+<p>&bdquo;Gij?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Gij zoudt republikeinen willen leeren! gij, in naam der
+beginselen, verkoelde harten verwarmen!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Waarom niet?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zoudt gij tot iets deugen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik maak er eenigszins aanspraak op,&rdquo; zei Grantaire.</p>
+<p>&bdquo;Gij gelooft aan niets.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik geloof aan u.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wilt ge mij een dienst doen, Grantaire?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Alles, uw laarzen poetsen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Nu, bemoei u dan niet met onze zaken. Slaap uw absinth
+uit.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ge zijt ondankbaar, Enjolras.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zoudt gij de man zijn om naar de barri&egrave;re du Maine te
+gaan? Zoudt ge er toe in staat zijn?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik ben in staat dien weg af te leggen; mijn schoenen zijn er
+ook toe in staat.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Kent gij de vrienden die bij Richefeu komen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Niet veel. Wij zijn overigens zeer gemeenzaam met
+elkander.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wat zult ge hun zeggen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik zal hen van Robespierre spreken, van Danton, van de
+beginselen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Gij!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik. Men laat mij geen gerechtigheid wedervaren. Als ik er mij
+toe zet, ben ik vreeselijk. Ik heb Prudhomme gelezen; ik ken het
+<i>Contrat Social</i>, ik ken de constitutie van het jaar II van
+buiten. &bdquo;De vrijheid van den burger eindigt, waar de vrijheid van
+een ander burger begint.&rdquo; Houdt ge mij voor een botterik? In mijn
+lade heb ik een oude assignaat. Ik weet van de rechten van den mensch,
+van de volkssouvereiniteit te spreken. Zes uren lang kan ik, met dit
+horloge in de hand, over de heerlijkste dingen redevoeren.<span class=
+"corr" id="xd20e966" title="Bron: &rsquo;">&rdquo;</span></p>
+<p>&bdquo;Wees ernstig,&rdquo; zei Enjolras.</p>
+<p>&bdquo;Ik ben meer dan ernstig,&rdquo; antwoordde Grantaire.</p>
+<p>Enjolras dacht eenige oogenblikken en maakte een gebaar als iemand
+die een besluit heeft genomen.</p>
+<p>&bdquo;Grantaire,&rdquo; zeide hij ernstig, &bdquo;ik zal u op de
+proef stellen. Ga naar de barri&egrave;re du Maine.&rdquo; <span class=
+"pagenum">[<a id="pb40" href="#pb40" name="pb40">40</a>]</span></p>
+<p>Grantaire woonde in de nabijheid van het koffiehuis Musain.</p>
+<p>Hij ging; maar kwam vijf minuten later terug. Hij was even te huis
+geweest om een vest &agrave; la Robespierre aan te doen.</p>
+<p>&bdquo;Rood,&rdquo; zeide hij binnenkomende en Enjolras strak
+aanschouwende.</p>
+<p>En met forsche hand drukte hij het roode vest tegen zijn borst.</p>
+<p>Toen Enjolras naderde, fluisterde hij hem in:</p>
+<p>&bdquo;Wees gerust.&rdquo;</p>
+<p>En zijn hoed op het hoofd drukkende verwijderde hij zich.</p>
+<p>Een kwartieruurs later was de achterkamer van het koffiehuis Musain
+verlaten. Al de vrienden van het A. B. C. waren, ieder op zijn eigen
+gelegenheid, naar hun werk gegaan. Enjolras, die voor zich de Cougourde
+had behouden was de laatste die heenging.</p>
+<p>De leden van het genootschap der Cougourde van Aix, welke te Parijs
+waren, vereenigden zich toen op de vlakte van Issy, in een der talrijke
+verlaten steengroeven aan die zijde van Parijs.</p>
+<p>Terwijl Enjolras zich naar die vereenigingsplaats begaf, sloeg hij
+bij zich zelven een blik op den toestand: Dat de gebeurtenissen ernstig
+waren, was duidelijk. Wanneer de kenteekens eener maatschappelijke
+ziekte zich openbaren, kan ze onverwacht uitbreken. Enjolras zag een
+lichtschijn in de donkere wolken der toekomst. Wie weet? Het oogenblik
+naderde misschien. Welk een fraai schouwspel, het volk dat zijn recht
+herneemt! de revolutie die majestueus Frankrijk in bezit neemt en tot
+de wereld zegt: het vervolg morgen! Enjolras was tevreden. De oven werd
+heet. Hij had op dienzelfden tijd zijn vrienden in Parijs verspreid. In
+zijn gedachte schiep hij door de wijsgeerige welsprekendheid van
+Combeferre, de cosmopolitische geestdrift van Feuilly, de
+wegsleependheid van Courfeyrac, de vroolijkheid van Bahorel, de
+droefgeestigheid van Jean Prouvaire, de wetenschap van Joly, de
+spotternijen van Bossuet, een soort van electrisch geknetter, dat alom
+een weinig vuur vatte. Allen waren aan &rsquo;t werk. De uitkomst zou
+gewis aan de poging beantwoorden. &rsquo;t Was goed. Dit deed hem aan
+Grantaire denken.&mdash;De barri&egrave;re du Maine, dacht hij, is niet
+ver uit mijn weg. Zoo ik tot Richefeu ging, om te zien wat Grantaire
+doet, en hoe ver hij is?</p>
+<p>De klok van Vaugirard sloeg &eacute;&eacute;n uur, toen Enjolras in
+de kroeg van Richefeu aankwam. Hij opende de deur, trad binnen, kruiste
+de armen, terwijl de deur tegen zijn schouder <span class=
+"pagenum">[<a id="pb41" href="#pb41" name="pb41">41</a>]</span>dicht
+viel, en sloeg een blik door de kamer, die vol tafels, mannen en rook
+was.</p>
+<p><span class="corr" id="xd20e1004" title="Bron: En">Een</span> stem
+klonk in dien nevel en werd levendig door een andere stem beantwoord.
+&rsquo;t Was Grantaire, die met een ander aan een marmeren tafeltje zat
+domino te spelen. <span class="pagenum">[<a id="pb43" href="#pb43"
+name="pb43">43</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="div0">
+<h2 class="label">Boek II.</h2>
+<h2 class="main">Eponine.</h2>
+<span class="pagenum">[<a id="pb45" href="#pb45" name=
+"pb45">45</a>]</span>
+<div id="ch2.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Het veld van de leeuwerik.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Marius was getuige geweest der onverwachte ontknooping
+van de hinderlaag, op welker spoor hij Javert had gebracht; doch
+nauwelijks had Javert het oude huis verlaten en zijn gevangenen in drie
+rijtuigen medegenomen, of Marius ging insgelijks uit het huis. Het was
+eerst negen uren &rsquo;s avonds. Marius ging naar Courfeyrac.
+<span class="corr" id="xd20e1021" title=
+"Bron: Coufeyrac">Courfeyrac</span> was niet meer de bestendige bewoner
+van de latijnsche wijk; hij was, &bdquo;om staatkundige redenen&rdquo;,
+naar de straat la Verrerie verhuisd; deze wijk behoorde onder degene,
+waar de opstand zich het meest had gevestigd. Marius zeide tot
+Courfeyrac: Ik kom bij u slapen. Courfeyrac haalde een matras uit zijn
+bed, dat er twee had, legde ze op den grond en zeide:
+&bdquo;Ziedaar.&rdquo;</p>
+<p>Den volgenden ochtend tegen zeven uren keerde Marius naar het oude
+huis terug, betaalde de huur en wat hij aan vrouw Bougon schuldig was,
+liet op een handkar zijn boeken, bed, tafel, commode en twee stoelen
+laden, en ging heen zonder zijn adres achter te laten, zoodat, toen
+Javert des morgens kwam, om Marius nopens de gebeurtenissen van den
+vorigen avond te ondervragen, hij slechts vrouw Bougon vond, die hem
+antwoordde: &bdquo;Verhuisd!&rdquo;</p>
+<p>Vrouw Bougon hield zich zelve overtuigd, dat Marius min of meer een
+medeplichtige was van de dieven, die dien nacht gevangen waren.
+&bdquo;Wie zou dat gezegd hebben?&rdquo; riep zij bij de portierster in
+de buurt, &bdquo;een jonge man, dien ge voor een meisje zoudt gehouden
+hebben.&rdquo;</p>
+<p>Marius had voor deze plotselinge verhuizing twee redenen gehad. De
+eerste was zijn afkeer van dit huis, waarin hij van zoo dichtbij de
+afzichtelijkste en wreedste ontwikkeling der <span class="corr" id=
+"xd20e1030" title="Bron: maatschapppelijke">maatschappelijke</span>
+afschuwelijkheid had gezien, iets afschuwelijker nog dan den slechten
+rijke: den slechten arme. De tweede was, dat hij op geenerlei wijze in
+&rsquo;t proces wenschte gemengd <span class="pagenum">[<a id="pb46"
+href="#pb46" name="pb46">46</a>]</span>te worden, &rsquo;t geen
+waarschijnlijk volgen zou, noch genoodzaakt zijn tegen
+Th&eacute;nardier te getuigen.</p>
+<p>Javert meende dat de jongeling, wiens naam hij niet onthouden had,
+bevreesd geweest en gevlucht was, of wellicht niet eens op &rsquo;t
+oogenblik der hinderlaag te huis was gekomen; hij deed evenwel eenige
+pogingen om hem weder te vinden, die echter vruchteloos waren.</p>
+<p>Een maand verstreek, daarna een andere. Marius was nog altijd bij
+Courfeyrac. Hij had van een jong advocaat, die gewoon was het
+gerechtshof te bezoeken, vernomen, dat Th&eacute;nardier in zijn
+gevangenis buiten toegang was. Alle Maandagen liet Marius voor
+Th&eacute;nardier aan de griffie der gevangenis La Force vijf francs
+bezorgen.</p>
+<p>Toen Marius geen geld meer had, leende hij van Courfeyrac vijf
+francs. Het was de eerste maal zijns levens dat hij geld ter leen nam.
+Deze wekelijksche vijf francs waren een dubbel raadsel, voor
+Courfeyrac, die ze gaf, en voor Th&eacute;nardier, die ze ontving.
+&bdquo;Tot wien gaan ze?&rdquo; dacht Courfeyrac. &bdquo;Van wien komen
+ze?&rdquo; vroeg zich Th&eacute;nardier af.</p>
+<p>Overigens was Marius bedroefd. Alles was wederom als in een valluik
+voor hem verdwenen. Hij zag niets meer voor zich; zijn leven was weder
+in die geheimzinnigheid gedompeld, waarin hij dolend rondtastte. Een
+oogenblik had hij van zeer nabij in deze duisternis het meisje herzien,
+dat hij beminde, den grijsaard, die haar vader scheen, deze onbekende
+wezens, die zijn eenige belangstelling, zijn eenige hoop in de wereld
+waren; en juist toen hij ze meende te vatten, werden al deze schimmen
+als weggeblazen. Zelfs geen enkele vonk van zekerheid en waarheid was
+uit dien vreeselijken schok gesprongen. Geen gissing was mogelijk. Hij
+kende zelfs den naam niet meer, dien hij gemeend had te kennen.
+&rsquo;t Was stellig niet Ursula. En Leeuwerik was een bijnaam. En wat
+van den grijsaard te denken? Verborg hij zich werkelijk voor de
+politie. De werkman met het witte haar, dien Marius in de nabijheid der
+Invaliden had ontmoet, kwam hem weder voor den geest. &rsquo;t Werd
+thans waarschijnlijk, dat deze werkman en de heer Leblanc dezelfde
+waren. Hij vermomde zich dus? Deze man had een heldhaftige en een
+dubbelzinnige zijde. Waarom had hij niet om hulp geroepen? Waarom was
+hij gevlucht? Was hij de vader van het meisje, ja of neen? was hij
+eindelijk inderdaad de man, dien Th&eacute;nardier had gemeend te
+herkennen? Had Th&eacute;nardier zich kunnen vergissen? Alles
+onoplosbare raadsels. Dit alles, evenwel, ontnam niets aan de
+engelachtige bekoorlijkheid der jonge dame van het Luxembourg. &rsquo;t
+Was een pijnlijke toestand; Marius had liefde in het hart en duisternis
+voor <span class="pagenum">[<a id="pb47" href="#pb47" name=
+"pb47">47</a>]</span>de oogen. Hij werd voortgedreven, aangetrokken en
+kon zich niet bewegen. Alles was verdwenen, behalve de liefde. Zelfs
+van de liefde had hij het instinct en de plotselinge verlichting
+verloren. Gewoonlijk verlicht deze vlam, die ons brandt, ook een weinig
+en werpt eenigen heilzamen glans naar buiten. Marius hoorde zelfs niet
+meer de onduidelijke raadgevingen van den hartstocht. Nooit dacht hij:
+zoo ik daar heen ging? Zoo ik dit beproefde? Zij, die hij niet meer
+Ursula kon noemen, was bepaald ergens; maar niets duidde Marius aan, in
+welke richting hij haar moest zoeken. Zijn geheel leven was nu in twee
+woorden samengevat: een volstrekte onzekerheid in een ondoordringbaren
+nevel. Haar weder te zien was zijn voortdurende wensch; maar hij vleide
+er zich niet meer mee.</p>
+<p>Tot overmaat van ramp, keerde de armoede terug. Dicht bij zich,
+achter zich voelde hij haar killen adem. Bij al deze folteringen had
+hij reeds sinds lang zijn arbeid gestaakt, en niets is gevaarlijker dan
+de staking van den arbeid; de arbeid is een gewoonte die verdwijnt. Een
+gemakkelijk te verlaten, maar moeielijk te hernemen gewoonte.</p>
+<p>Een weinig droomerij is goed, evenals een verdoovend geneesmiddel,
+mits in matige hoeveelheid toegediend. Het verzacht de soms heftige
+koorts van den werkenden geest en breidt er een zachten frisschen adem
+over, die de scherpe kanten van de nuchtere gedachte verstompt en hier
+en daar leemten en tusschenruimten aanvult en verbindt. Maar te veel
+droomerij overstroomt en verdrinkt. Wee den werker door den geest, die
+zich geheel uit de gedachte in den droom laat verzinken. Hij meent, dat
+hij zich gemakkelijk weder opheffen zal, en acht het in allen geval ook
+vrij onverschillig. Dwaling!</p>
+<p>De gedachte is de arbeid van het verstand, het droomen is er de
+wellust van. Het droomen in de plaats der gedachte stellen, is vergif
+met voedsel verwarren.</p>
+<p>Marius, men zal &rsquo;t zich herinneren, was hiermede begonnen.
+Vervolgens was de liefde gekomen en had hem eindelijk in hersenschimmen
+zonder doel of grond gestort. Men gaat dan slechts uit om te droomen.
+&rsquo;t Is een gevaarlijke, stilstaande, peillooze kolk. En naarmate
+de arbeid minderde, groeiden de behoeften. Dit is een wet. De mensch,
+in droomenden toestand, is van nature zacht en verspillend; de
+ontspannen geest kan het leven niet streng meer in teugel houden. In
+deze leefwijze is het goede onder het kwade vermengd, want zoo weekheid
+noodlottig is, edelmoedigheid is heilzaam en goed. Maar de arme, die
+goed en edelmoedigheid is, zonder te werken, is verloren. Zijn
+hulpbronnen verdrogen, en de nood rukt aan. &rsquo;t Is een noodlottige
+helling, waarop zoowel de eerlijksten en standvastigsten <span class=
+"pagenum">[<a id="pb48" href="#pb48" name="pb48">48</a>]</span>als de
+zwaksten en de slechtsten worden medegesleept, en die op
+&eacute;&eacute;n dezer twee afgronden uitloopt&mdash;den zelfmoord of
+de misdaad.</p>
+<p>Wie lang genoeg is uitgegaan om te denken en te droomen, gaat
+eindelijk uit om zich te verdrinken.</p>
+<p>Overmatige droomerijen brengen Escousses en de Lebras voort.</p>
+<p>Met langzame schreden ging Marius langs deze helling, met de oogen
+op haar gericht, die hij niet meer zag. Wat wij hier schrijven, zal
+zonderling schijnen en is evenwel waar. De herinnering aan een
+afwezende ontvlamt in de duisternis van het hart; hoe meer hij
+verdwenen is, des te helderder schittert hij; de wanhopige, duistere
+ziel ziet dat licht aan haar horizont, als een ster in den inwendigen
+nacht. Zij was Marius&rsquo; eenige gedachte. Hij dacht aan niets
+anders; hij gevoelde onduidelijk dat zijn oude rok onmogelijk langer te
+dragen was, en zijn nieuwe een oude rok werd; dat zijn hemden, zijn
+hoed, en zijn laarzen versleten, dat ook zijn leven versleet, en hij
+dacht: &bdquo;Zoo ik haar slechts mocht wederzien v&oacute;&oacute;r ik
+stierf!&rdquo;</p>
+<p>Slechts een liefelijke gedachte bleef hem over, dat zij hem bemind
+had, dat haar blik het hem had gezegd, dat zij zijn naam niet kende,
+maar wel zijn hart, en dat zij hem misschien thans, in welk geheim oord
+zij ook zijn mocht, nog beminde. Wie weet of zij niet evenzeer aan hem
+dacht, als hij aan haar! Soms, in onbeschrijfelijke uren, zooals ieder
+minnend hart er heeft, waarin hij slechts redenen van smart vond en
+evenwel een onduidelijke rilling van vreugd gevoelde, zeide hij bij
+zich zelven: &bdquo;&rsquo;t Zijn haar gedachten, die tot mij
+komen?&rdquo;&mdash;Dan voegde hij er bij: &bdquo;Mijn gedachten komen
+misschien ook tot haar.&rdquo;</p>
+<p>Deze hersenschim, die hem een oogenblik later het hoofd deed
+schudden, wierp toch eenige stralen, welke soms eenigermate naar hoop
+zweemden, in zijn hart. Nu en dan, meestal in dat uur van den avond,
+dat de mijmeraars het meest droefgeestig maakt, liet hij op het papier
+de zuiverste, de onlichamelijkste, de ideaalste zijner droomerijen
+vloeien, waarmede de liefde zijn hersens vulde. Dit noemde hij
+&bdquo;aan haar schrijven.&rdquo;</p>
+<p>Men geloove niet, dat zijn verstand geleden had. Integendeel. Hij
+had wel de bekwaamheid verloren om te arbeiden en met vastheid naar een
+bepaald doel te streven, doch hij zag helderder en juister dan ooit.
+Marius zag in een rustig en wezenlijk, hoewel zonderling licht, wat
+voor zijn oogen gebeurde, zelfs de onverschilligste feiten of menschen;
+hij sprak over alles het juiste woord uit, met een soort van eerlijke
+droefheid en oprechte onbaatzuchtigheid. Zijn oordeel, dat zich schier
+<span class="pagenum">[<a id="pb49" href="#pb49" name=
+"pb49">49</a>]</span>van alle hoop had losgemaakt, hield zich hoog en
+krachtig.</p>
+<p>In deze gemoedsstemming ontglipte hem niets, niets misleidde hem en
+hij ontdekte te allen tijde den grond des levens, der menschelijkheid
+en van het noodlot. Hij is zelfs in angst en onspoed gelukkig, wien God
+een ziel heeft geschonken, die de liefde en het ongeluk waardig is! Wie
+de dingen dezer wereld en het hart der menschen niet in dit dubbel
+licht gezien heeft, heeft niets waars gezien en weet niets.</p>
+<p>De ziel, die bemint en lijdt, is in een verheven toestand.</p>
+<p>Overigens volgden de dagen elkander op en niets nieuws deed zich
+voor. Het scheen hem echter, alsof de donkere ruimte, welke hij nog
+moest doorloopen, elk oogenblik korter werd. Hij meende reeds duidelijk
+den kant van de grondelooze steilte te onderscheiden.</p>
+<p>&bdquo;Hoe!&rdquo; vroeg hij zich telkens, &bdquo;zal ik haar vooraf
+niet wederzien?&rdquo;</p>
+<p>Zoo men de straat St. Jacques is ingegaan, de barri&egrave;re ter
+zijde laat liggen en eenigen tijd links den ouden binnen-boulevard
+gevolgd heeft, komt men in de straat la Sant&eacute;, daarna bij de
+Glaci&egrave;re en even voor het riviertje der Gobelins ziet men een
+soort van veld, dat binnen den langen eentonigen ring der boulevards
+van Parijs de eenige plek is waar Ruijsdael lust zou hebben gehad zich
+neer te zetten.</p>
+<p>Daar is dat onbeschrijfelijke, waaruit het bevallige zich
+ontwikkelt; een groene weide, waarboven gespannen touwen, waarop het
+linnen in den wind droogt; een oude warmoezierswoning uit den tijd van
+Lodewijk XIII met zijn groot dak en grillige dakvensters, vervallen
+heiningen, een weinig water tusschen populieren, vrouwen, gelach,
+stemmen; aan den horizont het Pantheon, de boom der doofstommen, het
+Val-de-grace, en op den achtergrond de statige vierkante torens van
+Notre-Dame.</p>
+<p>Dewijl deze plek werkelijk der moeite waard is gezien te worden,
+komt er niemand. Nauwelijks om het kwartieruurs een kar of een
+voerman.</p>
+<p>Eenmaal voerden de eenzame wandelingen van Marius hem naar dit oord,
+bij dat water. Op dien dag was er op dezen boulevard iets zeldzaams,
+namelijk een voorbijganger. Marius, wien de schier woeste
+bekoorlijkheid van deze plek trof, vroeg dien voorbijganger:
+<span class="corr" id="xd20e1087" title=
+"Niet in bron">&bdquo;</span>Hoe heet dit oord?<span class="corr" id=
+"xd20e1090" title="Niet in bron">&rdquo;</span></p>
+<p>De voorbijganger antwoordde: <span class="corr" id="xd20e1095"
+title="Niet in bron">&bdquo;</span>Het Leeuweriksveld.<span class=
+"corr" id="xd20e1098" title="Niet in bron">&rdquo;</span></p>
+<p>En hij voegde er bij: &bdquo;&rsquo;t Is hier dat Ulback de herderin
+van Ivry doodde.&rdquo;</p>
+<p>Maar na het woord &bdquo;Leeuwerik&rdquo; had Marius niets meer
+gehoord. In den droomenden toestand kan een enkel woord <span class=
+"pagenum">[<a id="pb50" href="#pb50" name="pb50">50</a>]</span>een
+plotselinge verstijving doen ontstaan. De geheele ziel dringt zich om
+&eacute;&eacute;n denkbeeld samen en is voor geen ander begrip vatbaar.
+De &bdquo;Leeuwerik&rdquo; was de naam, die in Marius&rsquo; diepe
+droefgeestigheid den naam &bdquo;Ursula&rdquo; vervangen had.
+&bdquo;Zie,&rdquo; sprak hij, in die soort van de redelooze verbazing
+aan deze geheimzinnige afgetrokkenheid eigen, &bdquo;dit is haar veld.
+Hier zal ik vernemen waar zij woont.&rdquo;</p>
+<p>&rsquo;t Was ongerijmd, maar onweerstaanbaar.</p>
+<p>En dagelijks wandelde hij naar dit Leeuweriksveld.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch2.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Het ontstaan van de kiemen der misdaden in de
+gevangenissen.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De overwinning van Javert in het huis Gorbeau scheen
+volkomen te zijn geweest, maar was het echter niet.</p>
+<p>Vooreerst, en dat was zijn grootste teleurstelling, had Javert den
+gevangene niet gevangen genomen. De aangerande, die vlucht, is nog meer
+verdacht dan de aanrander; en waarschijnlijk zou deze persoon, die zulk
+een kostbare buit voor de bandieten was geweest, een niet minder goede
+vangst voor de justitie geweest zijn.</p>
+<p>Voorts was ook Montparnasse aan Javert ontsnapt. Er moest een andere
+gelegenheid worden afgewacht om op dien &bdquo;Pronker der Hel&rdquo;
+de hand te leggen. Inderdaad, Montparnasse, die Eponine had ontmoet,
+terwijl ze onder de boomen van den boulevard de wacht hield, had haar
+medegenomen, om liever Nemorin met de dochter, dan Schinderhannes met
+den vader te zijn. &rsquo;t Was zijn geluk geweest; want hij was vrij.
+Javert had echter Eponine doen vatten; een geringe troost voor hem.
+Eponine werd bij Azelma in de gevangenis de Madelonnettes gezonden.</p>
+<p>Eindelijk was een der voornaamste gevangenen, Claquesous, op den weg
+van het huis Gorbeau naar la Force, weg geraakt. Men wist niet hoe het
+gebeurd was, de agenten en stadssergeanten &bdquo;begrepen er niets
+van,&rdquo; hij was in damp veranderd, uit de handboeien gegleden, door
+de reten van het rijtuig heengeslopen; men wist niets anders te zeggen,
+dan dat, toen men aan de gevangenis kwam, Claquesous verdwenen was.
+Daar school iets van tooverij of politie onder. Was Claquesous in de
+duisternis gesmolten als een sneeuwvlok in het water? Bestond er
+tusschen de politieagenten en hem een heimelijke <span class=
+"pagenum">[<a id="pb51" href="#pb51" name=
+"pb51">51</a>]</span>verstandhouding? Behoorde deze man tot het dubbel
+raadsel der wanorde en orde? Was hij het middelpunt tusschen de misdaad
+en de beteugeling? Had deze sfinx de voorpooten in de misdaad, en de
+achterpooten in het openbaar gezag? Javert wilde van al deze
+redeneeringen niets weten, en zou ze met afkeer verworpen hebben; maar
+bij zijn sectie behoorden meer inspecteurs, die hoewel zijn
+ondergeschikten, misschien beter dan hij in de geheimen der prefectuur
+van politie waren ingewijd, en Claquesous was zulk een schurk, dat hij
+een zeer goed handlanger der politie kon zijn. Den nacht aldus tot
+hulpgenoot te hebben is uitmuntend voor de dieven, maar wonderbaar voor
+de politie. Er zijn zulke schurken, wier mes aan twee kanten snijdt.
+Hoe het zij, de verloren Claquesous was niet weder te vinden. Javert
+scheen er meer vertoornd dan verwonderd over.</p>
+<p>Wat Marius betreft, &bdquo;dat jong advocaatje, die waarschijnlijk
+bang was geweest&rdquo; en wiens naam Javert vergeten had, aan dezen
+lag Javert weinig gelegen. Een advocaat is buitendien altijd licht te
+vinden. Maar was hij wel advocaat?</p>
+<p>Het onderzoek was begonnen.</p>
+<p>De rechter van instructie had het raadzaam geoordeeld, een der
+mannen van de bende Patron-Minette niet buiten toegang te stellen,
+hopende dat hij iets verklappen zou. Deze man was Brujon, de langharige
+van de straat Petit-Banquier. Men had hem in een ander deel der
+gevangenis gebracht, waar de bewakers hem in het oog hielden.</p>
+<p>Deze naam, Brujon, behoort tot de herinneringen in de gevangenis la
+Force. Op de leelijke binnenplaats van het zoogenaamde nieuwe gebouw,
+welke het bestuur de plaats St. Bernard, maar de dieven den Leeuwenkuil
+noemden, zag men op den vuilen muur die zich links tot aan de daken
+verhief, bij een oude verroeste ijzeren deur, welke in de oude kapel
+van het hertogelijk h&ocirc;tel de la Force voerde, en welke kapel
+thans als slaapzaal voor dieven dient, voor omstreeks twaalf jaren een
+soort van bastille met een spijker in de steenen gekrabd en daar onder
+deze naamteekening:</p>
+<div class="blockquote">
+<p class="first"><span class="uc">Brujon</span>, 1811.</p>
+</div>
+<p>De Brujon van 1811 was de vader van den Brujon van 1832.</p>
+<p>Deze laatste, dien men bij de hinderlaag in het huis Gorbeau slechts
+onduidelijk gezien heeft, was een zeer sluwe, behendige knaap, met een
+bescheiden en weemoedig voorkomen. Om deze reden had de rechter van
+instructie hem in de algemeene gevangenis doen brengen, in de meening
+dat hij hier nuttiger zou zijn dan buiten toegang in zijn cel.</p>
+<p>De dieven staken hun bedrijf niet, omdat zij in de handen
+<span class="pagenum">[<a id="pb52" href="#pb52" name=
+"pb52">52</a>]</span>der justitie zijn. Aan zulk een kleinigheid stoort
+men zich niet. Wegens een misdaad in de gevangenis te zijn, belet niet
+een andere misdaad op touw te zetten. &rsquo;t Zijn schilders, die een
+schilderij op de tentoonstelling hebben, en daarom niet te minder aan
+een nieuwe schilderij in hun atelier werken.</p>
+<p>Brujon scheen door de gevangenis geheel ontsteld. Men zag hem soms
+uren lang op de plaats bij het raampje der cantine staan, als een
+zinnelooze de vuile prijslijst der waren beschouwende, die begon met:
+knoflook 62 centimes, en eindigde met: sigaren vijf centimes. Of hij
+bracht den tijd door met te rillen en te klappertanden, zeggende dat
+hij de koorts had, en onderzoekende of een der acht-en-twintig bedden
+der koortszaal onbezet was.</p>
+<p>Eensklaps vernam men omstreeks het midden der maand Februari 1832,
+dat Brujon, die slaper, door de boodschappers van het gevangenhuis,
+niet op zijn naam, maar op dien van drie zijner kameraads, drie
+verschillende boodschappen had laten doen, welke hem gezamenlijk
+vijftig sous hadden gekost<span class="corr" id="xd20e1153" title=
+"Bron: .">,</span> een buitengewone uitgave, welke de opmerkzaamheid
+van den brigadier der gevangenis wekte.</p>
+<p>Men deed onderzoek en het tarief der boodschappen vergelijkende, dat
+in de spreekkamer der gevangenen hing, bleek het, dat de vijftig sous
+voor drie boodschappen waren geweest, een naar het Pantheon, tien sous;
+een naar het Val de Grace, vijftien sous; en een naar de
+barri&egrave;re Grenelle<span class="corr" id="xd20e1158" title=
+"Niet in bron">,</span> vijf-en-twintig sous. Deze laatste was de
+duurste op het tarief. Nu bevonden zich juist bij het Pantheon, het Val
+de Grace en de barri&egrave;re Grenelle de woningen van deze drie zeer
+gevreesde barri&egrave;reschooiers, Kruideniers, anders genoemd
+Bizarro, Glorieux, een ontslagen galeiboef, en Barre-Carrosse, op welke
+door dit voorval de blik der politie opnieuw getrokken werd. Men meende
+te weten, dat deze drie mannen tot de bende van Patron-Minette
+behoorden, van welke men twee aanvoerders, Babet en Gueulemer, gevat
+had. Men veronderstelde, dat de boodschappen van Brujon, die niet aan
+de huizen, maar aan lieden op de straat gericht waren, inlichtingen
+moesten bevat hebben wegens een of ander beraamd misdrijf. Men had nog
+andere aanwijzingen. Men vatte dus de drie schooiers, in de meening
+hierdoor Brujons plannen verijdeld te hebben.</p>
+<p>Omstreeks een week na deze maatregelen zag een oppasser, die zijn
+ronde deed en de benedenslaapzaal van het nieuwe gebouw inspecteerde,
+juist toen hij het teeken wilde geven dat alles in orde was, door het
+spiegat van de slaapzaal, Brujon op zijn bed zitten schrijven. De
+oppasser trad binnen, men zette Brujon een maand in het cachot, maar
+men kon <span class="pagenum">[<a id="pb53" href="#pb53" name=
+"pb53">53</a>]</span>niet vinden wat hij geschreven had. De politie
+vernam evenmin iets.</p>
+<p>Zeker is het, dat den volgenden dag &bdquo;een postillon&rdquo; van
+de plaats Charlemagne over het vijf verdiepingen hooge gebouw, dat
+beide plaatsen scheidde, in den Leeuwenkuil werd geworpen.</p>
+<p>De gevangenen noemen &bdquo;postillon&rdquo; een kunstig van brood
+gekneed balletje, dat &bdquo;naar Ierland&rdquo; wordt gezonden, dat
+wil zeggen over de daken eener gevangenis van de eene naar de andere
+plaats. Dat balletje valt op de plaats. Die het opraapt, opent het en
+vindt er een briefje voor een der gevangenen in. Is de vinder een
+gevangene, dan bezorgt hij het briefje aan zijn bestemming; is &rsquo;t
+een oppasser of een stille verklikker onder de gevangenen, dan wordt
+het briefje naar het bureau der gevangenis gebracht en aan de politie
+overgeleverd.</p>
+<p>Ditmaal kwam de postillon aan zijn adres, hoewel degeen voor wien
+het briefje was bestemd, op dien oogenblik buiten toegang zat. De
+geadresseerde was niemand minder dan Babet, een der vier aanvoerders
+van <span class="corr" id="xd20e1171" title=
+"Bron: Patron Minette">Patron-Minette</span>.</p>
+<p>De postillon bevatte een gerold papiertje, waarop slechts deze twee
+regels:</p>
+<p>&bdquo;Babet. Er is in de straat Plumet een zaak te doen. Een hek om
+een tuin.&rdquo;</p>
+<p>Dit had Brujon des nachts geschreven.</p>
+<p>Ten spijt van alle onderzoekingen vond Babet middel het briefje uit
+la Force naar Salpetri&egrave;re, de vrouwengevangenis, tot een
+&bdquo;goede vriendin&rdquo; die hier zat, te doen overgaan. Deze vrouw
+bezorgde op haar beurt het briefje aan eene andere die ze kende, een
+zekere Magnon, die de politie scherp in &rsquo;t oog hield, maar nog
+niet gevat had. Deze Magnon, wier naam de lezer reeds kent, had
+betrekkingen met de Th&eacute;nardiers, welke later zullen worden
+vermeld, en kon, door Eponine te bezoeken, tot brug dienen, tusschen la
+Salpetri&egrave;re en de Madelonnettes.</p>
+<p>&rsquo;t Was juist op het oogenblik, dat de zusters Eponine en
+Azelma weer op vrije voeten werden gesteld, daar bij &rsquo;t onderzoek
+der zaak van haar vader geen directe bewijzen tegen haar waren aan
+&rsquo;t licht gekomen.</p>
+<p>Toen Eponine de Madelonnettes verliet, gaf haar Magnon, die haar aan
+de deur wachtte, het briefje van Brujon aan Babet, haar bevelende de
+zaak &bdquo;op te nemen.&rdquo;</p>
+<p>Eponine ging naar de straat Plumet, vond het hek en den tuin, nam
+het huis in oogenschouw, bespiedde, loerde, en bracht eenige dagen
+later aan Magnon, die in de straat Cloche-Perce <span class=
+"pagenum">[<a id="pb54" href="#pb54" name="pb54">54</a>]</span>woonde,
+een beschuit, welke Magnon aan de minnares van Babet in de
+Salpetri&egrave;re bezorgde. Een beschuit beteekent in de duistere
+beeldspraak der gevangenissen: &bdquo;niets te doen.&rdquo;</p>
+<p>Toen ongeveer een week later Babet en Brujon elkander in de gang der
+gevangenis la Force ontmoetten, terwijl de een naar het verhoor ging en
+de andere van daar terugkeerde, vroeg Brujon: &bdquo;Nu, de straat
+P?&rdquo;&mdash;&bdquo;Beschuit,&rdquo; antwoordde Babet.</p>
+<p>Alzoo ging deze kiem der misdaad te niet, welke door Brujon in la
+Force was ontworpen.</p>
+<p>Deze mislukking had echter gevolgen, die geheel niet in Brujons
+bedoelingen lagen.</p>
+<p>Men meent soms een draad te knoopen, en men maakt een anderen
+los.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch2.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Vader Mabeuf heeft een verschijning.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Marius bezocht niemand meer; hij ontmoette echter nu
+en dan den ouden Mabeuf.</p>
+<p>Terwijl Marius langzaam die donkere trap afging, welke men de trap
+der holen zou kunnen noemen, en welke naar die oorden zonder licht
+voert, waar men de gelukkigen boven zich hoort gaan, ging de heer
+Mabeuf zijnerzijds insgelijks naar beneden.</p>
+<p>De &bdquo;Flora van Cauteretz&rdquo; werd volstrekt niet meer
+verkocht. De proefnemingen met de indigo waren niet geslaagd in den
+kleinen tuin van Austerlitz, die niet aan de zonzijde lag. Mabeuf kon
+er slechts eenige zeldzame planten kweeken, die vochtigheid en schaduw
+behoeven. Evenwel verloor hij den moed niet. In den Plantentuin had hij
+een hoekje gronds verkregen, dat goed gelegen was, om er &bdquo;te
+zijnen koste&rdquo; proefnemingen met de indigo te doen. Daarvoor had
+hij de koperplaten zijner <i>Flora</i> naar den lombard gebracht. Hij
+had zijn ontbijt tot twee eieren ingekrompen, en daarvan gaf hij er een
+aan zijn oude dienstmaagd, welke hij sedert vijftien maanden geen loon
+had betaald. En dikwijls was zijn ontbijt zijn eenige maaltijd. Hij
+lachte niet meer met dien kinderlijken lach van vroeger, maar was
+somber geworden en ontving geen bezoeken meer. &rsquo;t Was goed, dat
+Marius er niet meer aan dacht tot hem te gaan. Soms ontmoetten de
+grijsaard en de jongeling elkander op den boulevard, <span class=
+"pagenum">[<a id="pb55" href="#pb55" name="pb55">55</a>]</span>wanneer
+de heer Mabeuf naar den Plantentuin ging. Zij spraken niet, maar
+knikten elkander treurig toe. &rsquo;t Is iets grievends, dat er
+oogenblikken zijn, wanneer de armoede alle betrekkingen oplost! Men was
+een paar vrienden, men wordt twee voorbijgangers.</p>
+<p>De boekhandelaar Royol was overleden. De heer Mabeuf kende nu nog
+slechts zijn boeken, zijn tuin en zijn indigo; dit waren de drie
+vormen, welke voor hem het geluk, het vermaak en de hoop hadden
+aangenomen.</p>
+<p>Dit was hem voldoende om te leven. Hij dacht: &bdquo;Zoodra ik mijn
+indigo gemaakt heb, ben ik rijk, ik zal mijn koperplaten uit den
+lombard halen, het debiet van mijn Flora door kwakzalverij, de turksche
+trom en advertenti&euml;n in de couranten weder herstellen, en hier of
+daar een exemplaar van <i>L&rsquo;art de Naviguer</i> door Pierre de
+Medine, druk van 1559, met houtsneden, zien op te sporen. Intusschen
+werkte hij den ganschen dag aan zijn indigobed en des avonds kwam hij
+te huis om zijn tuin te begieten en zijn boeken te lezen. De heer
+Mabeuf was op dat tijdstip bijna tachtig jaar oud.</p>
+<p>Op zekeren avond had hij een zonderlinge verschijning.</p>
+<p>Hij was te huis gekomen, terwijl het nog helder licht was. Moeder
+Plutarchus, die begon te sukkelen, was ongesteld en lag te bed. Hij had
+met een bot, waaraan een weinig vleesch was, en een stuk brood, dat hij
+op de keukentafel had gevonden, zijn maaltijd gedaan, en zich toen op
+een liggenden straatpaal gezet, die in zijn tuin voor bank diende.</p>
+<p>Bij die bank stond, zooals gewoonlijk in oude tuinen met
+vruchtboomen, een soort van groote kist, die onder tot konijnenhok,
+boven tot bergplaats van vruchten diende. Er waren geen konijnen in het
+hok, maar boven eenige appels; de rest van den wintervoorraad.</p>
+<p>De heer Mabeuf was, met behulp van zijn bril, twee boeken begonnen
+te doorbladeren en te lezen, welke hem bevielen, en zelfs, iets
+bijzonders op zijn ouderdom, zijn gedachten geheel boeiden. Zijn
+natuurlijke beschroomdheid maakte hem eenigszins vatbaar voor
+bijgeloovigheid. Het eene boek was de vermaarde verhandeling van den
+president Delancre &bdquo;over de onstandvastigheid der duivels&rdquo;,
+het andere was de 4<sup>e</sup> uitgave van Mutor de la
+Rubaudi&egrave;re, &bdquo;over de duivels van Vauvert en de kabouters
+van de Bi&egrave;vre.&rdquo; In dit laatste oude boek stelde hij te
+meer belang, wijl zijn tuin vroeger door kabouters bezocht was geweest.
+De avondschemering begon wat boven is te verlichten en wat onder is te
+verdonkeren. Terwijl hij het boek las, dat hij in de hand hield, zag
+vader Mabeuf er over heen naar zijn planten, onder anderen naar een
+prachtigen <span class="pagenum">[<a id="pb56" href="#pb56" name=
+"pb56">56</a>]</span>rhododendron, die een zijner vertroostingen was;
+er waren vier heete, winderige en zonnige dagen zonder een droppel
+regen voorbijgegaan; de stengels bogen, de knoppen hingen, de bladeren
+vielen; de geheele tuin moest begoten worden; vooral stond de
+rhododendron heel treurig. Vader Mabeuf behoorde tot hen, voor wie de
+planten zielen hebben. De grijsaard had den geheelen dag aan zijn
+indigobed gewerkt, hij was uitgeput van vermoeidheid, maar stond echter
+op, legde zijn boeken op de bank en ging gebukt en met waggelenden tred
+naar den put; doch toen hij den ketting had gegrepen, kon hij niet ver
+genoeg reiken om dien los te haken. Toen keerde hij zich om en hief een
+treurigen blik ten hemel, die zich met sterren vulde.</p>
+<p>De avond had die helderheid, welke over de smarten van den mensch
+een soort van weemoedige en eeuwige vreugd uitbreidt. De nacht beloofde
+even dor te zijn als de dag was geweest.</p>
+<p><a id="xd20e1239" name="xd20e1239"></a>Overal sterren! dacht de
+grijsaard; niet het kleinste wolkje! geen droppel water!<a id=
+"xd20e1241" name="xd20e1241"></a></p>
+<p>En zijn even opgericht hoofd zonk weder op zijn borst.</p>
+<p>Hij hief het weder op, aanschouwde nogmaals den hemel en
+prevelde:</p>
+<p>Een dropje dauw! een weinig erbarming!</p>
+<p>Hij poogde nogmaals den ketting los te maken, maar kon niet.</p>
+<p>Op dit oogenblik hoorde hij een stem zeggen:</p>
+<p>&bdquo;Vader Mabeuf, wilt gij, dat ik uw tuin begiete?&rdquo;</p>
+<p>Tezelfder tijd ontstond in de haag een gerucht als van een dier, dat
+er doordrong, en hij zag uit de struweelen een groot, mager meisje
+komen, dat eensklaps voor hem verscheen, en hem strak en stoutmoedig
+aanzag. Zij had minder het voorkomen van een menschelijk wezen dan van
+een gestalte, die uit de avondschemering was ontstaan.</p>
+<p>Alvorens vader Mabeuf, die licht schrikte, en zooals wij gezegd
+hebben, spoedig bevreesd was, iets had kunnen antwoorden, had dit
+wezen, welks bewegingen in de duisternis een zonderlinge levendigheid
+hadden, den ketting losgemaakt, den emmer laten dalen en opgehaald, en
+den gieter gevuld; en nu zag de goede oude man deze verschijning, met
+bloote voeten en in een versleten rok, tusschen de bloembedden loopen,
+en leven om zich heen verspreiden. Het geruisch van den gieter op de
+bladeren vervulde de ziel van vader Mabeuf met verrukking. Hij meende,
+dat de rhododendron nu gelukkig moest zijn.</p>
+<p>Toen de eerste emmer ledig was, putte het meisje een <span class=
+"pagenum">[<a id="pb57" href="#pb57" name="pb57">57</a>]</span>tweeden,
+en daarna een derden. Zij begoot den geheelen tuin.</p>
+<p>Terwijl zij dus over de paden ging, waarop haar gestalte donker
+uitkwam, en met haar knokige armen haar gescheurden halsdoek bewoog,
+had zij wel iets van een vleermuis.</p>
+<p>Toen zij gedaan had, trad vader Mabeuf met tranen in de oogen naar
+haar toe, legde zijn hand op haar hoofd en zeide:</p>
+<p>&bdquo;God zal u zegenen; ge zijt een engel, wijl ge voor de bloemen
+zorgt.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Neen,&rdquo; antwoordde zij, &bdquo;ik ben een duivel; maar
+&rsquo;t scheelt mij niet.&rdquo;</p>
+<p>De oude man riep, zonder haar antwoord te wachten of te hooren:</p>
+<p>&bdquo;Het spijt mij, dat ik zoo ongelukkig en zoo arm ben van niets
+voor u te kunnen doen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Gij kunt iets voor mij doen,&rdquo; zeide zij.</p>
+<p>&bdquo;Wat dan?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Mij zeggen, waar de heer Marius woont.&rdquo;</p>
+<p>De grijsaard begreep haar niet.</p>
+<p>&bdquo;Welken mijnheer Marius?&rdquo;</p>
+<p>Hij sloeg zijn oogen op en scheen iets te zoeken, dat verdwenen
+was.</p>
+<p>&bdquo;Een jong mensch, die van tijd tot tijd hier komt.&rdquo;</p>
+<p>De heer Mabeuf had zijn geheugen onderzocht, en riep:</p>
+<p>&bdquo;Ha, ja... ik weet wien ge bedoelt. Wacht even! mijnheer
+Marius... de baron Marius Pontmercy, zeker! hij woont... of liever, hij
+woont niet meer... ik weet niet.&rdquo;</p>
+<p>Dus sprekende had hij zich gebogen om een tak van den rhododendron
+op te richten, en hernam:</p>
+<p>&bdquo;Zie, nu herinner ik mij. Hij komt dikwijls op den boulevard
+en gaat aan de zijde der Glaci&egrave;re, straat Croule Barbe, naar het
+Leeuweriksveld. Ga daar heen; gij zult er hem gemakkelijk
+vinden.&rdquo;</p>
+<p>Toen de heer Mabeuf zich oprichtte, was er niemand meer; het meisje
+was verdwenen.</p>
+<p>Hij was werkelijk een weinig angstig geweest.</p>
+<p>&bdquo;Inderdaad,&rdquo; dacht hij, &bdquo;zoo mijn tuin niet
+werkelijk begoten was, zou ik denken, dat het een geest was
+geweest.&rdquo;</p>
+<p>Toen hij een uur later te bed lag, speelde &rsquo;t hem weder door
+&rsquo;t hoofd, en toen hij insluimerde, in dat nevelig oogenblik dat
+de gedachte, als de vogel uit de fabel, die in een visch verandert, om
+de zee over te gaan, allengs den vorm des drooms aanneemt, om in den
+slaap over te gaan, zeide hij bij zich zelven:</p>
+<p>&bdquo;Inderdaad, het gelijkt wel naar &rsquo;t geen la
+Rubaudi&egrave;re van de kabouters verhaalt. Zou &rsquo;t een kabouter
+geweest zijn?&rdquo; <span class="pagenum">[<a id="pb58" href="#pb58"
+name="pb58">58</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch2.4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Marius heeft eene verschijning.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Eenige dagen na dit bezoek van een &bdquo;geest&rdquo;
+aan vader Mabeuf, had Marius&mdash;&rsquo;t was des Maandags, den dag
+dat Marius een vijffrancstuk van Courfeyrac leende om &rsquo;t aan
+Th&eacute;nardier te geven,&mdash;des ochtends dat vijffrancstuk in
+zijn zak gestoken, maar voor het naar de gevangenis te brengen was hij
+een weinig gaan wandelen, in de hoop, dat hem dit bij zijn terugkomst
+zou doen werken. Dit was trouwens altijd hetzelfde. Zoodra hij was
+opgestaan, zette hij zich voor een boek en een vel papier, om iets te
+vertalen; hij had destijds tot bezigheid de vertaling in &rsquo;t
+Fransch van een vermaarden Duitschen twist, den strijd van Gans en
+Savigny; nu nam hij Gans, dan Savigny, las vier regels, poogde er een
+te schrijven, kon niet, zag een star tusschen zich en zijn papier,
+stond van zijn stoel op en zeide: &bdquo;Ik wil eens uitgaan. Dat zal
+mij op streek brengen.&rdquo;</p>
+<p>En hij ging naar het Leeuweriksveld.</p>
+<p>Daar zag hij meer dan ooit de ster, en minder dan ooit Savigny en
+Gans.</p>
+<p>Hij kwam weder te huis, beproefde zijn werk te hervatten, maar
+&rsquo;t gelukte hem niet; er was geen mogelijkheid een der gebroken
+draden in zijn hersens weder aaneen te knoopen, en dan zeide hij:
+&bdquo;Morgen zal ik niet uitgaan. Het belet mij te
+arbeiden.&rdquo;&mdash;Maar hij ging alle dagen uit.</p>
+<p>Hij woonde meer op het Leeuweriksveld dan in de kamer van
+Courfeyrac. Zijn wezenlijk adres was dit: Boulevard de la Sant&eacute;,
+zevende boom, voorbij de straat Croulet-Barbe.</p>
+<p>Dien ochtend had hij dezen zevenden boom verlaten en zich aan den
+kant der rivier der Gobelins nedergezet. De zon drong vroolijk door de
+frisch ontloken en glanzende bladeren.</p>
+<p>Hij dacht aan &bdquo;haar&rdquo;; tot zijn denken een verwijt voor
+hem werd. Hij dacht dan met smart aan zijn luiheid, aan de
+geestverlamming, welke hem aangreep, en aan de duisternis, welke ieder
+oogenblik voor hem dikker werd, zoodat hij zelfs de zon niet meer
+zag.</p>
+<p>Te midden van deze smartelijke denkbeelden, welke hem schier alle
+geestkracht benamen, bereikten hem evenwel de indrukken van buiten. Hij
+hoorde achter zich, op beide oevers der rivier, de waschvrouwen der
+Gobelins haar linnen kloppen, en boven zijn hoofd de vogels in de olmen
+kweelen en zingen. Aan den eenen kant het gerucht der vrijheid, der
+gelukkige zorgeloosheid, van den gevleugelden lust; aan den anderen
+<span class="pagenum">[<a id="pb59" href="#pb59" name=
+"pb59">59</a>]</span>kant het gerucht van den arbeid. Deze beide
+geluiden brachten hem opnieuw aan &rsquo;t mijmeren en bijna aan
+&rsquo;t nadenken.</p>
+<p>Eensklaps, te midden van zijn weemoedige verrukking, hoorde hij een
+bekende stem zeggen:</p>
+<p>&bdquo;Zie, daar is hij!&rdquo;</p>
+<p>Hij sloeg de oogen op, en herkende het ongelukkig meisje, dat op
+zekeren morgen bij hem was gekomen, de oudste dochter der
+Th&eacute;nardiers, Eponine; hij wist thans hoe zij heette. Zonderling,
+zij was armer en schooner geworden, zij had twee stappen gedaan, welke
+bij haar niet meer mogelijk schenen. Zij was dubbel vooruitgegaan, naar
+het licht en naar den nood. Zij was blootsvoets en in lompen, gelijk op
+den dag toen zij zoo stoutmoedig zijn kamer was binnengegaan, maar haar
+lompen waren twee maanden ouder, de scheuren waren grooter, de vodden
+vuiler. &rsquo;t Was dezelfde heesche stem, hetzelfde doffe, verweerde
+voorhoofd; dezelfde vrije, wilde en dwalende blik. Maar op haar gezicht
+lag meer dan vroeger dat onbeschrijfelijk schuwe en jammerlijke,
+&rsquo;t welk de doorgang tot de gevangenis aan de ellende geeft.</p>
+<p>Zij had stroo- en hooi-sprieten in &rsquo;t haar, niet als Ophelia,
+door Hamlets krankzinnigheid aangestoken, maar wijl zij op den zolder
+van een stal geslapen had.</p>
+<p>In weerwil van dat alles was zij schoon. Welk een star zijt gij, o
+jeugd!</p>
+<p>Ondertusschen stond zij voor Marius stil met een zweem van vreugde
+op haar bleek gezicht en iets dat naar een glimlach geleek.</p>
+<p>Zij bleef eenige oogenblikken alsof zij niet kon spreken.</p>
+<p>&bdquo;Ik heb u dan gevonden,&rdquo; zeide zij eindelijk.
+&bdquo;Vader Mabeuf had gelijk, &rsquo;t was op dezen boulevard! Hoe
+heb ik u gezocht! Zoo ge het wist! Ik ben veertien dagen in de
+gevangenis geweest. Maar zij hebben mij losgelaten, wijl er niets tegen
+mij was, en ik bovendien de jaren van onderscheid niet had; er
+ontbraken nog twee maanden aan. O! wat heb ik gezocht, sedert zes
+weken. Ge woont dus niet meer ginds?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Neen,&rdquo; zei Marius.</p>
+<p>&bdquo;Ha ik begrijp; uithoofde van het gebeurde. Die dingen zijn
+onaangenaam. Ge zijt verhuisd. Zie! waarom draagt ge zulke oude hoeden?
+een jongeling als gij moet fraai gekleed zijn. Weet ge wel, mijnheer
+Marius, dat vader Mabeuf u baron Marius noemt; ik weet niet hoe meer.
+Niet waar, ge zijt immers geen baron? Barons zijn oud, zij gaan naar
+het Luxembourg voor het kasteel, waar &rsquo;t zonnig is, en lezen de
+<i>Gliobienne</i> voor een sou. Eens ben ik met een brief bij zulk een
+<span class="pagenum">[<a id="pb60" href="#pb60" name=
+"pb60">60</a>]</span>baron geweest. Hij was ouder dan honderd jaar.
+Maar zeg mij, waar woont ge nu?&rdquo;</p>
+<p>Marius antwoordde niet.</p>
+<p>&bdquo;O,&rdquo; voer zij voort, &bdquo;er is een scheur in uw
+overhemd. Ik zal &rsquo;t voor u naaien.&rdquo;</p>
+<p>Toen hernam zij met een uitdrukking die allengs treuriger werd:</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Schijnt u geen genoegen te doen, dat ge mij
+ziet?&rdquo;</p>
+<p>Marius zweeg, ook zij zweeg een oogenblik; vervolgens riep zij:</p>
+<p>&bdquo;Zoo ik echter wilde, zou ik u wel dwingen verheugd te
+schijnen.&rdquo;</p>
+<p><span class="corr" id="xd20e1373" title=
+"Bron: &raquo;">&bdquo;</span>Wat?&rdquo; vroeg Marius. &bdquo;Wat wilt
+ge zeggen?&rdquo;</p>
+<p>Zij beet zich op de lip en scheen te weifelen, als ter prooi aan een
+inwendigen strijd. Eindelijk scheen zij een besluit te nemen.</p>
+<p>&bdquo;Nu, zooveel te erger, &rsquo;t doet er niet toe. Ge ziet er
+treurig uit, ik wil dat ge tevreden zijt. Beloof mij slechts, dat ge
+zult lachen. Ik wil u zien lachen en u hooren zeggen: Ha! dat is goed!
+Arme mijnheer Marius; herinnert ge u, dat ge mij beloofd hebt mij alles
+te geven wat ik wilde?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja, maar spreek dan!&rdquo;</p>
+<p>Zij zag Marius strak in de oogen en zeide:</p>
+<p>&bdquo;Ik heb het adres!&rdquo;</p>
+<p>Marius verbleekte. Al zijn bloed stroomde naar zijn hart terug.</p>
+<p>&bdquo;Welk adres?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Het adres, dat ge mij gevraagd hebt.&rdquo;</p>
+<p>En als zich geweld doende, voegde zij er bij:</p>
+<p>&bdquo;Ge weet immers... het adres.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja,&rdquo; stamelde Marius.</p>
+<p>&bdquo;Van de jonge dame.&rdquo;</p>
+<p>Zij zuchtte diep, bij &rsquo;t uitspreken van dat woord.</p>
+<p>Marius sprong van den grond, waar hij zat, en greep driftig haar
+hand.</p>
+<p>&bdquo;Ha! welaan, geleid mij! spreek! vraag mij al wat ge wilt!
+waar is het?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Kom mede,&rdquo; antwoordde zij. &bdquo;Ik weet niet goed de
+straat en het nommer. &rsquo;t Is geheel aan den anderen kant; maar ik
+weet het huis en zal er u brengen.&rdquo;</p>
+<p>Zij trok haar hand terug en hernam op een toon, die een toeschouwer
+smartelijk bewogen zou hebben, maar die den verbijsterden en verrukten
+Marius nauwelijks aandeed:</p>
+<p>&bdquo;Ha! nu zijt gij tevreden!&rdquo;</p>
+<p>Een wolk trok over Marius&rsquo; voorhoofd. Hij greep Eponines arm,
+en zeide: <span class="pagenum">[<a id="pb61" href="#pb61" name=
+"pb61">61</a>]</span></p>
+<p>&bdquo;Zweer mij &eacute;&eacute;n ding.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zweren?&rdquo; hernam zij; &bdquo;wat wil dat zeggen?
+H&eacute;, wilt ge dat ik zwere?&rdquo;</p>
+<p>Zij lachte.</p>
+<p>&bdquo;Beloof mij, Eponine, zweer mij, dat ge dat adres niet aan uw
+vader zult bekend maken.&rdquo;</p>
+<p>Verbaasd wendde zij zich tot hem, en riep:</p>
+<p>&bdquo;Eponine! Hoe weet ge dat ik Eponine heet?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Beloof mij wat ik u vraag!&rdquo;</p>
+<p>Maar zij scheen hem niet te hooren.</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is heel lief, dat ge mij Eponine noemt!&rdquo;</p>
+<p>Marius nam haar beide armen tegelijk.</p>
+<p>&bdquo;In &rsquo;s hemels naam, antwoord toch! let op &rsquo;t geen
+ik u zeg, zweer mij dat ge het bewuste adres niet aan uw vader zult
+zeggen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Mijn vader?&rdquo; zeide zij. &bdquo;O, ja, mijn vader; wees
+gerust. Hij is gevangen, buiten toegang. Wat kan mij mijn vader ook
+schelen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Maar gij belooft het mij niet,&rdquo; riep Marius.</p>
+<p>&bdquo;Laat mij toch los?&rdquo; riep zij luid lachend; &bdquo;hoe
+schudt ge mij! Ja, ja, ik beloof het, ik zweer het; wat raakt het mij?
+ik zal &rsquo;t adres aan mijn vader niet zeggen. Nu, is &rsquo;t zoo
+goed? is het?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Noch aan iemand anders?&rdquo; hernam Marius.</p>
+<p>&bdquo;Aan niemand.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Geleid mij nu,&rdquo; zei Marius.</p>
+<p>&bdquo;Aanstonds?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja, aanstonds.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Kom!&mdash;O! hoe verheugd is hij nu!&rdquo; zeide zij.</p>
+<p>Na eenige schreden hield zij stil.</p>
+<p>&bdquo;Ge volgt mij al te dicht, mijnheer Marius. Laat mij vooruit
+gaan, en volg mij, dat het niet in &rsquo;t oog valt. Men mag niet
+zien, dat een jongeling als gij gaat met een meisje als ik.&rdquo;</p>
+<p>Geen taal kan uitdrukken, wat in dit woord &bdquo;meisje&rdquo; lag,
+aldus door dit kind uitgesproken.</p>
+<p>Zij deed een tiental schreden en bleef weder staan. Marius voegde
+zich bij haar. Zijdelings, zonder zich tot hem te wenden, sprak zij tot
+hem:</p>
+<p>&bdquo;A propos, ge weet dat ge mij iets beloofd hebt.&rdquo;</p>
+<p>Marius tastte in zijn zak. Hij bezat niets ter wereld dan de vijf
+francs voor Th&eacute;nardier bestemd. Hij nam ze en legde ze in
+Eponines hand.</p>
+<p>Zij opende de vingers en liet het muntstuk ter aarde vallen, terwijl
+ze hem met een somberen blik aanzag, en zeide:</p>
+<p>&bdquo;Ik wil uw geld niet.&rdquo; <span class="pagenum">[<a id=
+"pb63" href="#pb63" name="pb63">63</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="div0">
+<h2 class="label">Boek III.</h2>
+<h2 class="main">Het huis in de straat Plumet.</h2>
+<span class="pagenum">[<a id="pb65" href="#pb65" name=
+"pb65">65</a>]</span>
+<div id="ch3.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Het verborgen huis.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Omstreeks het midden der vorige eeuw had een president
+van het parlement te Parijs eene <span class="corr" id="xd20e1489"
+title="Bron: maitres">ma&icirc;tresse</span>, welke hij verborg; want
+in dien tijd vertoonden de groote heeren hun maitressen, en de burgers
+verborgen ze. Hij liet een huis bouwen in de voorstad Saint Germain, in
+de eenzame straat Blomet, die thans straat Plumet genoemd wordt.</p>
+<p>Dit huis bestond uit een paviljoen van &eacute;&eacute;n verdieping;
+twee benedenkamers, twee kamers op de eerste verdieping, onder een
+keuken, boven een boudoir, onder het dak een zolder, voor het huis aan
+de straat een tuin met hek. Deze tuin was ongeveer een morgen groot.
+Dat was alles wat de voorbijgangers konden zien; maar achter het
+paviljoen was een kleine plaats, en achter op die plaats een lage
+woning van twee vertrekken met kelder, een soort van schuilplaats
+ingeval soms een kind met de min moesten verborgen worden. Deze woning
+kwam van achter met een verborgen deur uit in een lang, nauw, bestraat,
+krom, open, aan beide zijden van hooge muren omgeven pad, dat met
+wonderbare kunst tusschen de omheiningen der tuinen en bouwvelden,
+waarvan het al de hoeken en krommingen volgde, verscholen en als
+verloren was, tot aan een andere, eveneens geheime deur, ongeveer een
+half kwartier verder, schier in een andere wijk, aan het eenzame einde
+der Babelstraat.</p>
+<p>Mijnheer de president ging daarbinnen, zoodat zelfs zij, die hem
+bespied hadden, en gevolgd waren, door de opmerking dat hij alle dagen
+heimelijk ergens heen ging, niet konden gissen, dat hij van de
+Babelstraat naar de straat Blomet ging. Door den gelukkigen aankoop van
+gronden had de schrandere magistraatspersoon op eigen grond en
+bijgevolg zonder contr&ocirc;le dien geheimen weg kunnen doen
+aanleggen. Later had <span class="pagenum">[<a id="pb66" href="#pb66"
+name="pb66">66</a>]</span>hij in kleine perceelen, voor tuinen en
+velden, de gronden bezijden de gang verkocht, en de eigenaars dier
+gronden meenden aan weerszijden een tusschenmuur te hebben en
+vermoedden volstrekt niet het bestaan van een lang, bestraat pad, dat
+tusschen twee muren kronkelend door hun moestuinen en boomgaarden liep.
+Alleen de vogels zagen deze merkwaardigheid. &rsquo;t Is mogelijk, dat
+de vinken en musschen der vorige eeuw veel over mijnheer den president
+gepraat hebben.</p>
+<p>Dit paviljoen in den stijl van Mansard gebouwd en in den smaak van
+Watteau gemeubeld, omgeven met een driedubbele haag bloemen, had iets
+geheimzinnigs, coquets en plechtigs, zooals het aan een grilligheid der
+liefde en van het rechterschap betaamt.</p>
+<p>Dat huis en deze gang, die thans verdwenen zijn, bestonden nog voor
+omstreeks vijftien jaren. In &rsquo;93 had een ketellapper het huisje
+gekocht om het af te breken, maar wijl hij het niet kon betalen,
+verklaarde de natie hem bankroet; zoodat het huis den ketellapper ten
+onder bracht. Sedert bleef het huis onbewoond en verviel allengs,
+zooals ieder verblijf, waaraan de tegenwoordigheid van den mensch geen
+leven meer mededeelt. Het bleef gemeubeld met zijn oud huisraad, en
+stond altijd te koop of te huur, en de tien of twaalf personen, die
+jaarlijks de straat Plumet doorgaan, werden hiervan verwittigd door een
+geel en onleesbaar bordje, dat sinds 1810 aan het tuinhek was
+gehecht.</p>
+<p>Deze zelfde voorbijgangers konden tegen het einde der restauratie
+zien, dat het bordje verdwenen was en de vensterluiken der eerste
+verdieping open waren. Het huis werd inderdaad bewoond. Voor de
+vensters hingen ondergordijntjes, een bewijs dat er een vrouw in
+&rsquo;t huis was.</p>
+<p>In de maand October 1829 had een vrij bejaard man het huis gehuurd,
+in den staat zooals het was, daaronder begrepen het achterhuis en de
+gang, die in de Babelstraat uitliep. Hij had de twee geheime deuren van
+die gang doen herstellen. Zooals wij gezegd hebben, was het huis nog
+genoegzaam gemeubeld met het oude huisraad van den president; de nieuwe
+bewoner had eenige herstellingen verordend, hier en daar bijgevoegd wat
+ontbrak, de plaats opnieuw doen bestraten, de vloeren doen vernieuwen,
+aan de trap nieuwe treden doen maken en ruiten in de ramen doen zetten,
+en eindelijk had hij met een jong meisje en een oude dienstmaagd stil
+en onopgemerkt het huis betrokken, als iemand die heimelijk
+binnensluipt. De buren babbelden er niet over, wijl er geen buren
+waren.</p>
+<p>Deze weinig gerucht makende huurder was Jean Valjean <span class=
+"pagenum">[<a id="pb67" href="#pb67" name="pb67">67</a>]</span>het
+jonge meisje was Cosette. De dienstbode was een vrouw, Toussaint
+geheeten, welke Jean Valjean van het hospitaal en de armoede had gered,
+een oude, stotterende boerin, welke drie hoedanigheden Jean Valjean er
+toe geleid hadden haar bij zich te nemen. Hij had het huis gehuurd
+onder den naam van Fauchelevent, rentenier. Met al hetgeen reeds
+vroeger <span class="corr" id="xd20e1510" title=
+"Bron: ver-verhaald">verhaald</span> is, zal de lezer Jean Valjean
+gewis eerder herkend hebben dan Th&eacute;nardier zulks deed.</p>
+<p>Waarom had Jean Valjean het klooster van Klein-Picpus verlaten? Wat
+was er gebeurd?</p>
+<p>&bdquo;Er was niets gebeurd.&rdquo;</p>
+<p>Men weet, dat Jean Valjean in het klooster gelukkig was, zoo
+gelukkig, dat zijn geweten zich eindelijk verontrustte. Hij zag Cosette
+dagelijks, terwijl het vaderlijk gevoel meer en meer in hem ontwaakte
+en zich ontwikkelde; hij nam het kind geheel in zijn hart op, hij zeide
+bij zich zelven, dat het hem behoorde en niets het hem kon ontrukken;
+dat dit altijd zoo zou blijven; dat zij zekerlijk non zou worden, wijl
+zij hiertoe dagelijks zacht werd aangespoord; dat dus het klooster
+zoowel voor hem als voor haar, voortaan de wereld zou zijn; dat hij er
+oud en zij er groot zou worden; dat zij er oud worden en hij er sterven
+zou; dat eindelijk, welk een zoet vooruitzicht! geen scheiding meer
+mogelijk was. Doch bij de overweging van dit alles, geraakte hij toch
+in verlegenheid. Hij onderzocht zich zelven. Hij vroeg zich, of al dat
+geluk hem wel behoorde; of het niet uit het geluk van een ander
+bestond, uit het geluk van het meisje, &rsquo;t welk hij, oude man,
+zich toege&euml;igend had en bij zich verborg; of dit geen diefstal
+was? Hij zeide tot zich zelf, dat dit kind het recht had het leven te
+kennen, v&oacute;&oacute;r er afstand van te doen, dat, zoo hij haar
+vooraf, en zonder haar te raadplegen, alle vreugde afsneed, onder het
+voorwendsel haar voor alle verzoekingen te bewaren, en van haar
+onwetendheid en afzondering gebruik maakte om een kunstmatige roeping
+in haar aan te kweeken&mdash;hierdoor een menschelijke natuur geweld
+werd aangedaan en God belogen. En wie weet of Cosette, dit eenmaal
+ontwarende en een non tegen haar zin zijnde, hem ten slotte niet zou
+haten. Deze laatste, schier zelfzuchtige en minder edelmoedige gedachte
+dan de andere, was hem ondragelijk. Hij besloot het klooster te
+verlaten.</p>
+<p>Hij nam dat besluit en erkende met leedwezen, dat hij moest.
+Tegenbedenkingen had hij niet. Een vijfjarig verblijf en verdwijning
+tusschen deze vier muren hadden noodwendig alle redenen van vrees
+vernietigd of verdreven. Gerust kon hij onder de menschen wederkeeren.
+Hij was ouder geworden en alles was veranderd. Wie zou hem nog
+herkennen? Zoo het <span class="pagenum">[<a id="pb68" href="#pb68"
+name="pb68">68</a>]</span>ergste mocht gebeuren, was er slechts gevaar
+voor hem zelven, en hij had het recht niet Cosette tot het klooster te
+doemen, omdat hij tot het bagno veroordeeld was geweest. Wat is
+overigens het gevaar tegenover den plicht? Eindelijk, niets belette hem
+voorzichtig te zijn en voorzorgen te nemen.</p>
+<p>Cosette&rsquo;s opvoeding was overigens bijna voltooid.</p>
+<p>Toen hij zijn besluit genomen had, wachtte hij de gelegenheid af.
+Deze bood zich spoedig aan. De oude Fauchelevent stierf. Jean Valjean
+verzocht gehoor bij de hoogwaardige priorin en zeide haar, dat hem bij
+den dood zijns broeders een kleine erfenis was toegevallen, welke hem
+vergunde, voortaan stilletjes te kunnen leven, waarom hij den dienst
+van het klooster ging verlaten en zijn dochter medenam; maar aangezien
+het niet billijk zou zijn dat Cosette, nu ze haar gelofte niet deed,
+kosteloos opgevoed was geworden, verzocht hij nederig de eerwaardige
+priorin het klooster, ter vergoeding der vijf jaren die Cosette er in
+had doorgebracht, een som van vijf duizend francs te mogen
+aanbieden.</p>
+<p>Alzoo verliet Jean Valjean het klooster der Eeuwige Aanbidding. Toen
+hij het verliet, droeg hij zelf, zonder het aan een kruier te willen
+toevertrouwen, het kleine valies, van &rsquo;t welk hij steeds den
+sleutel bij zich droeg. Dit valies wekte Cosette&rsquo;s
+nieuwsgierigheid, uithoofde der kamferlucht die het verspreidde.</p>
+<p>Laat ons bij deze gelegenheid zeggen, dat dit valies hem voortaan
+niet meer verliet. Het was altijd in zijn kamer. Het was het eerste en
+soms het eenige voorwerp, dat hij bij zijn verhuizingen medenam.
+Cosette lachte er om, en noemde dit valies, &bdquo;de
+onafscheidbare,&rdquo; en zeide, dat zij er jaloersch op was.</p>
+<p>Overigens verscheen Jean Valjean niet zonder bezorgdheid weder in de
+vrije lucht.</p>
+<p>Hij vond het huis in de straat Plumet en trok zich hier terug. Van
+nu af nam hij den naam van Ultime Fauchelevent aan.</p>
+<p>Tezelfder tijd huurde hij twee andere woningen in Parijs, om minder
+de aandacht te trekken, dan wanneer hij altijd in dezelfde wijk ware
+gebleven, om desnoods bij de minste ongerustheid zich te kunnen
+verwijderen, en eindelijk om niet weer zonder toevlucht te zijn als in
+den nacht toen hij zoo wonderdadig aan Javert ontsnapt was. &rsquo;t
+Waren uiterlijk twee zeer ellendige en armoedige woningen in twee ver
+van elkander verwijderde wijken, de eene in de Westerstraat, de andere
+in de straat van den gewapenden Man.</p>
+<p>Van tijd tot tijd ging hij met Cosette nu in deze, dan in gene
+woning een maand of zes weken doorbrengen, zonder <span class=
+"pagenum">[<a id="pb69" href="#pb69" name="pb69">69</a>]</span>vrouw
+Toussaint mede te nemen. Hij liet er zich door de portiers bedienen en
+gaf zich uit voor een rentenier uit den omtrek, die een optrek in de
+stad moest hebben. Deze zoo deugdzame man had drie woningen in Parijs
+om aan de politie te ontkomen.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch3.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Jean Valjean nationale garde.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Overigens woonde hij eigenlijk in de straat Plumet,
+waar hij op de volgende wijs zijn leven had ingericht:</p>
+<p>Cosette bewoonde met de dienstbode het paviljoen, zij had de groote
+slaapkamer met de geschilderde paneelen, het boudoir met de vergulde
+lijsten, het salon van den president met tapijten en groote stoelen, en
+den tuin. Jean Valjean had in Cosette&rsquo;s kamer een ledikant met
+hemel van drie&euml;rlei kleur van oud damast doen plaatsen en den
+vloer doen beleggen met een oud fraai Perzisch tapijt, dat in de straat
+Figuier-Saint-Paul bij vrouw Gaucher was gekocht, en om het statige van
+deze ouderwetsche pracht eenigszins te temperen, had hij er allerlei
+bevallige en sierlijke kleine meubelstukken voor jonge dames
+bijgevoegd, &eacute;tag&egrave;re, boekenkast met vergulde boeken,
+papeterie&euml;n, een met paarlemoer ingelegd werktafeltje, een
+zilveren vergulde n&eacute;cessaire, en een toilet van Japansch
+porselein. Lange, driekleurige damasten gordijnen met rooden grond als
+die van het ledikant hingen voor de vensters van de eerste verdieping.
+Voor de vensters beneden hingen geborduurde gordijnen. Den ganschen
+winter was het huisje van Cosette van boven tot beneden verwarmd. Jean
+Valjean zelf bewoonde de soort van portierswoning achter op de plaats,
+met een matras op een bed met zeelen, een withouten tafel, twee matten
+stoelen, een aarden waterkan, eenige boeken op een plank, zijn dierbaar
+valies in een hoek, maar altijd zonder vuur. Hij at met Cosette, en had
+een zwart brood voor zich op de tafel. Toen vrouw Toussaint bij hem in
+dienst kwam, had hij haar gezegd: &bdquo;De jongejuffrouw is de
+meesteres des huizes.&rdquo;&mdash;&bdquo;En gij, mijnheer?&rdquo; had
+vrouw Toussaint verwonderd gevraagd. &bdquo;Ik ben veel meer dan de
+heer des huizes, ik ben de vader.&rdquo;</p>
+<p>Cosette had in het klooster de huishouding geleerd, en regelde de
+uitgaven, die zeer matig waren. Alle dagen ging Jean Valjean met
+Cosette <span class="corr" id="xd20e1556" title=
+"Bron: onder">aan</span> den arm wandelen. Hij leidde <span class=
+"pagenum">[<a id="pb70" href="#pb70" name="pb70">70</a>]</span>haar
+naar het Luxembourg in de minst bezochte laan, en alle Zondagen naar de
+mis, altijd in St. Jacques du Haut-Pas, wijl deze kerk ver af was.
+Aangezien deze wijk zeer arm is, gaf hij er veel aalmoezen, en de armen
+omringden hem in de kerk, &rsquo;t geen hem den brief van
+Th&eacute;nardier had bezorgd: &bdquo;Aan den weldadigen Heer van de
+kerk van Saint-Jacques du Haut-Pas.&rdquo; Gaarne ging hij met Cosette
+de behoeftigen en kranken bezoeken. Geen vreemde had toegang in het
+huis der straat Plumet. Vrouw Toussaint bracht de mondbehoeften, en
+Jean Valjean zelf ging het water aan een nabijgelegen pomp op den
+boulevard halen. Het hout en de wijn werden bewaard in een half
+onderaardsch hol, dicht bij de deur in de Babelstraat, dat eertijds den
+heer president tot grot had gediend; want in dien tijd was er geen
+liefde zonder grot.</p>
+<p>In de deur aan den kant der Babelstraat was een bus voor brieven en
+dagbladen; maar de drie bewoners van het paviljoen der straat Plumet
+ontvingen noch dagbladen noch brieven, zoodat deze bus, die vroeger had
+gediend voor de ontvangst van minnebrieven en liefdezaken, nu enkel de
+waarschuwingen van den ontvanger der belastingen en de wachtbriefjes
+ontving. Want de rentenier Fauchelevent was nationale garde; hij had
+aan de dichte mali&euml;n der volkstelling van 1831 niet kunnen
+ontsnappen. Het onderzoek van het stedelijk bestuur, destijds gedaan,
+had zich tot het klooster van Klein-Picpus uitgestrekt, waaruit Jean
+Valjean, voor het oog der mairie, als uit een ondoordringbare en
+heilige wolk, eerwaardig, en bijgevolg waardig om de wacht te
+betrekken, gekomen was. Drie of viermaal &rsquo;s jaars trok Jean
+Valjean zijn uniform aan en betrok de wacht. Hij deed dit gaarne, want
+&rsquo;t was voor hem een volkomene vermomming, die hem onder de
+menschen mengde en toch alleen liet. Jean Valjean had zijn zestigste
+jaar reeds bereikt, welke ouderdom hem van den dienst vrijstelde; maar
+hij scheen niet ouder dan vijftig; bovendien had hij volstrekt geen
+lust zich aan zijn sergeant-majoor te onttrekken en met zijn kommandant
+den graaf de Lobau te kibbelen; hij verborg zijn naam, zijn identiteit,
+zijn ouderdom; hij verborg alles, en, zooals wij gezegd hebben, was hij
+een nationale garde met goeden wil. Zijn eenige eerzucht bestond in op
+ieder te gelijken, die zijn burgerplichten volbrengt. Het ideaal voor
+dezen man was voor het innerlijke de engel, voor het uiterlijke de
+burger.</p>
+<p>Wij moeten hier evenwel op een bijzonderheid opmerkzaam maken:
+wanneer Jean Valjean met Cosette uitging, kleedde hij zich, zooals wij
+gezien hebben, en had eenigszins het voorkomen van een oud-officier.
+Wanneer hij alleen uitging en <span class="pagenum">[<a id="pb71" href=
+"#pb71" name="pb71">71</a>]</span>dit was gewoonlijk &rsquo;s avonds
+&rsquo;t geval, droeg hij steeds een buis en broek als een werkman, en
+een pet welker klep zijn gezicht bedekte. Was dit voorzichtigheid, of
+nederigheid? Beide tegelijk. Cosette was aan het raadselachtige zijns
+levens gewoon en merkte nauwelijks de zonderlingheden van haar vader
+op. Vrouw Toussaint vereerde Jean Valjean en vond alles goed wat hij
+deed.&mdash;Op zekeren dag zeide de slager, die even Jean Valjean
+gezien had: &bdquo;&rsquo;t Is een rare snaak.&rdquo; Zij antwoordde:
+&bdquo;&rsquo;t Is een heilige.&rdquo;</p>
+<p>Nooit gingen Jean Valjean, Cosette of vrouw Toussaint uit of in het
+huis dan door de deur in de Babelstraat. Zonder hen door het tuinhek te
+zien, zou &rsquo;t bezwaarlijk te raden zijn geweest, dat zij in de
+straat Plumet woonden. Dat hek bleef altijd gesloten. Jean Valjean had
+den tuin woest laten liggen, ten einde de aandacht er niet op te
+vestigen.</p>
+<p>Hierin bedroog hij zich misschien.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch3.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Bladeren en bloesems.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Deze alzoo sedert een halve eeuw aan zich zelven
+overgelaten tuin was inderdaad buitengewoon en fraai geworden. Veertig
+jaren geleden bleven de voorbijgangers in de straat staan om hem te
+bezien, zonder te vermoeden, welke geheimen achter zijn frisch, dicht
+struikgewas scholen. Menig denker heeft destijds zekerlijk zijn oogen
+en zijn gedachten tevens nieuwsgierig door de trali&euml;n van het
+gesloten, waggelend hek gewrongen, dat zich tusschen twee met mos
+begroeide pilaren bevond, met een kroonwerk van zonderlinge,
+onverklaarbare arabesken.</p>
+<p>Men zag er een steenen bank in een hoek en een paar beelden, tegen
+den muur eenig rottend latwerk; maar geen sporen van paden of bedden;
+overal onkruid. De tuinier was heengegaan, maar de natuur was
+teruggekeerd. Het onkruid tierde welig, een gelukkige omstandigheid
+voor een arm hoekje grond. De hondsbloemen hielden er feest. Niets in
+dezen tuin belemmerde het heilig streven van het geschapene naar leven;
+er heerschte onweerhouden groeikracht. De boomen hadden zich naar de
+struiken gebogen, de struiken waren tot de boomen opgestegen, de plant
+had zich geslingerd, wat op de aarde kruipt had zich vereenigd met
+&rsquo;t geen zich in de lucht ontwikkelt; wat in den wind wuift, had
+zich gebogen naar &rsquo;t geen in het <span class="pagenum">[<a id=
+"pb72" href="#pb72" name="pb72">72</a>]</span>mos wemelt; stammen,
+takken, vezelen, struiken, ranken, doornen hadden zich gemengd,
+verward, dooreen gekronkeld; de groeikracht had hier in een klein en
+nauw bestek, op een oppervlakte van driehonderd vierkante voeten, onder
+het tevreden oog van den schepper de heilige verborgenheid van haar
+broederschap, het zinnebeeld der menschelijke broederschap, gevierd en
+voltrokken. Deze tuin was geen tuin meer, maar &eacute;&eacute;n
+colossaal struikgewas, dat wil zeggen iets dat ondoordringbaar is als
+een woud, bevolkt als een stad, trillend als een vogelnestje, somber
+als een kerk, geurig als een bloemruiker, eenzaam als een graf,
+levendig als een volksdrom.</p>
+<p>In de lente deelde dit groote bosschage, vrij achter zijn hek en
+tusschen zijn vier muren, in den algemeenen arbeid der ontkieming en
+van den liefdegloed, trilde het bij de opgaande zon schier als een
+dier, dat den invloed der cosmische liefde in zijn aderen voelt zieden;
+dan zijn weelderig groen haar in den wind schuddende, bestrooide het de
+vochtige aarde, de half vergane beelden, de bouwvallige stoep van het
+paviljoen en zelfs de keien der eenzame straat met bloemen en sterren,
+met dauw en paarlen, met vruchtbaarheid, schoonheid, leven, vreugd en
+geur. Des middags dartelden er duizenden witte vlinders, en &rsquo;t
+was een heerlijk schouwspel deze levende zomersneeuw in de schaduw te
+zien dwarlen. Hier, in deze bekoorlijke duisternissen van het groen,
+spraken een menigte ongekunstelde stemmen zachtkens tot de ziel, en wat
+het gekweel had vergeten, voltooide het gegons. Des avonds steeg een
+wasem van droomerij uit den tuin op en vervulde hem; een lijkwade van
+nevel, een hemelsche, kalme droefgeestigheid overdekte hem; de zoo
+bedwelmende geur der kamperfoelie en winde verbreidde zich van alle
+zijden als een vluchtig, bedwelmend vergif; men hoorde de laatste tonen
+der meerlen en vinken onder de twijgen wegsterven, men gevoelde er die
+heilige vertrouwelijkheid van den vogel en den boom; des daags
+verlevendigt het gevogelte de bladeren, des nachts beschermen de
+bladeren het gevogelte.</p>
+<p>In den winter was het bosschage donker, vochtig, steil opgericht,
+bibberend, en liet het een weinig het huis zien. Men zag dan in plaats
+van bloemen in de twijgen en dauw op de bloemen, de lange zilveren
+strepen der slakken op het kille dikke tapijt van dorre bladeren; maar
+op allerlei wijzen, hoe men ze ook beschouwde, in alle jaargetijden, in
+de lente, des winters, des zomers, in den herfst, ademde deze kleine
+plek weemoed bespiegeling, eenzaamheid, vrijheid, &rsquo;s menschen
+afwezendheid, Gods tegenwoordigheid; en het oude verroeste hek scheen
+te zeggen: deze tuin behoort mij. <span class="pagenum">[<a id="pb73"
+href="#pb73" name="pb73">73</a>]</span></p>
+<p>Niettegenstaande heel Parijs er omheen lag, de klassieke en
+prachtige h&ocirc;tels der straat Varennes er zich dicht bij bevonden,
+de dom der Invaliden zeer dicht bij was, de kamers der gedeputeerden
+niet ver waren; niettegenstaande de koetsen der Bourgogne- en St.
+Dominique-straten statig in de nabuurschap rolden, de gele, bruine,
+witte en roode omnibussen elkander op het nabijgelegen plein
+kruisten&mdash;was en bleef de straat Plumet een woestenij; en de dood
+der voormalige bezitters, een voorbijgegane omwenteling, de verwoesting
+van vroegere rijkdommen, afwezendheid, vergetelheid, veertigjarige
+verlatenheid en ledigheid waren voldoende geweest om in dit
+bevoorrechte oord varens, scheerling, duizendblad, wild gras en
+woekerplanten, hagedissen, kevers, alle soorten van insecten terug te
+brengen; om uit de diepte der aarde een onbeschrijfelijk wilde en
+woeste grootschheid tusschen deze vier muren te doen opstijgen, en te
+bewerken, dat de natuur, die de kleingeestige inrichtingen van den
+mensch verijdelt, en zich daar geheel uitstort, waar zij zich uitstort,
+evenzeer in de mier als in den arend, zich in een kleinen Parijschen
+tuin met even veel macht en majesteit ontwikkelde, als in een
+maagdelijk woud der nieuwe wereld.</p>
+<p>Niets is werkelijk klein; wie zich aan de onderzoekingen der natuur
+wijdt, weet dat. Hoewel de wijsbegeerte zich evenmin beroemen kan op
+het aangeven der oorzaak als op de bepaling der werking, verzinkt toch
+de aanschouwer in grondelooze verrukking bij deze werkingen der
+natuurkrachten, die alle tot &eacute;&eacute;nheid voeren. Alles werkt
+tot het geheel.</p>
+<p>De algebra is van toepassing op de wolken; de straling der sterren
+is ten voordeele der roos; geen denker zou durven zeggen, dat de geur
+van den witten hagedoorn geheel zonder invloed op de sterren is. Wie
+kan dus den loop van een stofdeeltje berekenen? Wat weten wij er van,
+of de vorming van werelden niet door den val van zandkorrels wordt
+veroorzaakt? Wie kent toch de wederzijdsche eb en vloed van het
+oneindig kleine, den weerklank der oorzaken in de afgronden van het
+bestaan, en de lawinen der eeuwigheid. Een mijtje is van gewicht; het
+kleine is groot, het groote is klein; alles staat in noodzakelijk
+evenwicht; welk een vreeselijk visioen voor den geest!</p>
+<p>Wezens en zaken zijn met elkander in wonderbare betrekking, in het
+onmetelijk geheel hebben mijt en zon, heeft het een het ander noodig.
+Het licht voert de aardsche geuren niet in het blauw des hemels op,
+zonder te weten wat er me&ecirc; te doen; de nacht deelt aan de
+slapende bloemen het uitvloeisel der sterren mede. Al de vogels die
+vliegen hebben den draad <span class="pagenum">[<a id="pb74" href=
+"#pb74" name="pb74">74</a>]</span>van het oneindige aan den poot. De
+ontkieming ligt zoowel in het ontstaan van een luchtverschijnsel als in
+het pikken der zwaluw, die het ei breekt, en zij bewerkt evenzeer de
+geboorte van een aardworm als de verschijning van een Sokrates. Waar de
+telescoop eindigt, begint de microscoop. Wie van de twee heeft het
+scherpste gezicht. Men kieze. Een schimmelplekje is een melkweg van
+bloemen; een nevelvlek een gewemel van sterren. &rsquo;t Is dezelfde,
+maar nog meer wonderbare overeenstemming der dingen van den geest met
+de werkingen van de stof. De elementen en beginselen mengen,
+vereenigen, verbinden, vermenigvuldigen zich de eene door de andere,
+zoodat zij tegelijk de stoffelijke en de zedelijke wereld in het licht
+brengen.</p>
+<p>De oneindige cosmische wisselingen strekken zich over alles uit, en
+vormen een ontzaggelijke machine, welker eerste beweegkracht een mug en
+welker laatste rad de dierenriem is.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch3.4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Verandering van het hek.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Het scheen of deze tuin, eertijds geschapen om
+onzedelijke verborgenheden te omsluieren, was herschapen en geschikt
+geworden om kuische verborgenheden te beschermen. Er waren geen
+pri&euml;elen, geen grasperken, geen hutjes, geen grotten meer; maar er
+was een heerlijke duisternis, die als een sluier over alles hing.
+Paphos was in Eden veranderd. Deze plek scheen door een of andere
+boetedoening gereinigd. Deze bloementuin bood thans haar bloemen aan de
+ziel. Deze sierlijke tuin, eertijds zeer onteerd, was weder rein en
+schuldeloos geworden. Een president, geholpen door een tuinier, hadden
+hem voor de zinnelijkheid gevormd, gesnoeid, gedraaid, opgeschikt en
+ingericht; maar de natuur had hem teruggenomen, met schaduw gevuld en
+voor de reine liefde bereid.</p>
+<p>In deze eenzaamheid was insgelijks een geheel gereed hart. De liefde
+behoefde zich slechts te vertoonen; zij had er een tempel uit loof,
+gras, mos, vogelengekweel en zachte duisternis; en een ziel uit
+zachtheid, geloof, deugd, hoop, wenschen en illusi&euml;n gevormd.</p>
+<p>Cosette had, schier als kind, het klooster verlaten; zij was iets
+ouder dan veertien jaar, in den zoogenoemden &bdquo;ondankbaren
+leeftijd.&rdquo; Zooals gezegd is, scheen zij, behalve de oogen, eer
+<span class="pagenum">[<a id="pb75" href="#pb75" name=
+"pb75">75</a>]</span>leelijk dan mooi. Zij had wel is waar geen
+onaangename trekken, maar zij was houterig, mager, verlegen en
+stoutmoedig tevens, kortom een groot &bdquo;klein&rdquo; meisje.</p>
+<p>Haar opvoeding was voltooid; men had haar namelijk den godsdienst,
+en ook en bovenal uiterlijke vroomheid geleerd; voorts de
+&bdquo;geschiedenis&rdquo;, namelijk wat in &rsquo;t klooster dus
+genoemd wordt, de aardrijkskunde, de spraakkunst, de deelwoorden, de
+koningen van Frankrijk, een weinig muziek, teekenen enz.; overigens
+kende zij niets, &rsquo;t geen tevens een bekoorlijkheid en een gevaar
+is. De ziel van een meisje mag niet in de duisternis blijven; later
+ontstaan er als in een camera obscura te plotselinge en te levendige
+lichtbeelden in. Zij moet zacht en behoedzaam verlicht worden, meer
+door den weerschijn der werkelijkheid, dan door haar rechtstreeksch en
+scherp licht. Door een heilzaam en behagelijk halflicht wordt de
+kinderlijke angst verdreven en voor den val behoed. Slechts het
+moederlijk instinct, deze wonderbare ingeving, die de herinneringen der
+maagd met de ondervinding der vrouw vereenigt, weet op welke wijs dit
+halflicht moet samengesteld zijn en aangebracht worden. Niets kan dit
+instinct vervangen. Voor de vorming van een jong meisje kunnen al de
+geestelijke zusters der wereld niet tegen &eacute;&eacute;ne moeder
+opwegen.</p>
+<p>Cosette had geen moeder gehad. Zij had slechts vele moeders
+gehad.</p>
+<p>Jean Valjean bezat wel alle teederheden en bezorgdheden tevens in
+zich, maar hij was een oud man, die volstrekt niets wist.</p>
+<p>En hoeveel wetenschap is er niet noodig voor dat werk der opvoeding,
+voor deze gewichtige zaak, als de voorbereiding eener vrouw tot het
+leven, om tegen deze groote onwetendheid op te wegen, die de onschuld
+wordt genoemd!</p>
+<p>Niets maakt een meisje vatbaarder voor hartstocht dan het klooster.
+Het klooster richt de gedachte naar het onbekende. Het hart, tot zich
+zelf verwezen, graaft en verdiept zich, wijl het zich niet kan
+uitstorten en uitzetten. Vandaar al die visioenen, gissingen,
+veronderstellingen, romantische beelden, gewenschte avonturen,
+luchtkasteelen in de duisternis van den geest gebouwd, donkere, geheime
+verblijven, waar de hartstochten dadelijk huisvesting vinden, zoodra
+het hek geopend is en zij er binnen kunnen gaan. Het klooster is een
+beperking die, om het menschelijk hart te kunnen betoomen, het geheele
+leven moet duren.</p>
+<p>Toen Cosette het klooster verliet, kon zij niets liefelijker en
+gevaarlijker vinden dan het huis in de straat Plumet. &rsquo;t Was de
+voortzetting der eenzaamheid met het begin der vrijheid, <span class=
+"pagenum">[<a id="pb76" href="#pb76" name="pb76">76</a>]</span>een
+gesloten tuin, maar een krachtige, weelderige en prikkelende natuur;
+overigens dezelfde droomen als in het klooster, maar daarbij soms een
+blik op jongelingen; een hek, maar aan de straat.</p>
+<p>Zij was echter, wij herhalen het, toen zij er kwam, een kind. Jean
+Valjean gaf haar dien woesten tuin. Doe er mede wat ge wilt, sprak
+hij.&mdash;Cosette vermaakte zich en zocht in het gebladerte en onder
+de steenen diertjes; zij speelde er, tot de dag kwam dat zij er droomen
+zou; zij beminde dien tuin om de insecten, welke zij onder haar voeten
+in het gras vond, tot de dag kwam, dat zij hem zou beminnen om de
+sterren, welke zij er door de takken heen boven zich zou zien.</p>
+<p>Overigens beminde zij haar vader, namelijk Jean Valjean, met haar
+gansche ziel, met een na&iuml;eve kinderlijke liefde, die den goeden
+man een gewenscht en aangenaam gezelschap voor haar maakte. Men
+herinnere zich, dat de heer Madeleine veel las; Jean Valjean was
+hiermede voortgegaan en dit had hem geleerd te spreken; hij bezat den
+verborgen schat en de welsprekendheid van een bescheiden en gezond
+verstand, dat zich zelf gevormd heeft. Hem was juist zooveel ruwheid
+overgebleven om zijn goedheid daarmede te temperen; hij was ruw van
+geest en zacht van hart. Wanneer zij in den tuin van het Luxembourg te
+zamen waren, onderrichtte hij haar over alles wat hij gelezen, en ook
+wat hij geleden had. Met verstrooiden blik luisterde Cosette naar
+hem.</p>
+<p>Deze eenvoudige man was voor den geest van Cosette evenzeer
+voldoende als de verwilderde tuin voor haar oogen. Wanneer zij een
+geruime poos vlinders had vervolgd, kwam zij buiten adem bij hem en
+zeide: &bdquo;O! wat heb ik geloopen!&rdquo; Hij kuste haar
+teederlijk.</p>
+<p>Cosette vereerde den goeden man. Immer was zij hem op de hielen.
+Waar zich Jean Valjean bevond, was het voor haar goed. Wijl Jean
+Valjean noch in het paviljoen, noch in den tuin kwam, beviel het haar
+beter op de geplaveide achterplaats, dan in den tuin vol bloemen, beter
+in het kleine vertrek met matten stoelen, dan in het ruime salon met
+tapijten belegd en met zachte armstoelen bezet. Jean Valjean zeide haar
+soms, met een glimlach van geluk, omdat hij gestoord werd: &bdquo;Maar
+ga toch naar uw kamer. Laat mij een oogenblik alleen!&rdquo;</p>
+<p>Zij beknorde hem dan zoo bekoorlijk en teeder, als slechts een
+dochter tegen haar vader vermag.</p>
+<p>&bdquo;Vader, ik word koud hier bij u; waarom legt ge hier geen
+kleed en zet een kachel?<span class="corr" id="xd20e1639" title=
+"Niet in bron">&rdquo;</span></p>
+<p>&bdquo;Mijn lief kind, er zijn zooveel menschen die beter zijn dan
+ik, en die zelfs geen dak boven hun hoofd hebben.&rdquo; <span class=
+"pagenum">[<a id="pb77" href="#pb77" name="pb77">77</a>]</span></p>
+<p>&bdquo;Waarom is er dan vuur en al het overige bij mij?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wijl ge een vrouw en een kind zijt.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zoo! moeten de mannen dan koude lijden en slecht
+wonen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Sommige mannen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Goed, ik zal hier zoo dikwijls komen, dat ge wel genoodzaakt
+zult zijn te stoken.&rdquo;</p>
+<p>Zij zeide hem nog:</p>
+<p>&bdquo;Vader, waarom eet ge zulk gemeen brood?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Daarom, mijn dochter.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Nu, zoo gij het eet, zal ik het ook eten.&rdquo;</p>
+<p>En opdat Cosette geen zwart brood zou eten, at Jean Valjean wit
+brood.</p>
+<p>Cosette herinnerde zich slechts flauw haar kindsheid. Zij bad
+&rsquo;s morgens en &rsquo;s avonds voor haar moeder, welke zij niet
+gekend had. De Th&eacute;nardiers waren als twee leelijke droombeelden
+in haar geheugen gebleven. Zij herinnerde zich dat zij &bdquo;eens in
+een nacht&rdquo; water in een bosch had gehaald. Zij meende, dat het
+zeer ver van Parijs was. Het scheen haar alsof haar leven in een
+afgrond was begonnen, waaruit Jean Valjean haar getrokken had. Haar
+kindsheid maakte op haar den indruk, als van een tijd toen zij door
+niets dan duizendpooten, spinnen en slangen omgeven was. Wanneer zij
+zich &rsquo;s avonds, v&oacute;&oacute;r zij insliep, aan haar
+gedachten overgaf, verbeeldde zij zich, bij gemis van een juist begrip
+hoe zij de dochter van Jean Valjean en hij haar vader was, dat de ziel
+van haar moeder in dien goeden man was overgegaan en alzoo nu bij haar
+woonde.</p>
+<p>Wanneer hij zat, legde zij haar wang tegen zijn wit haar en liet zij
+er soms in stilte een traan op vallen, denkende: &bdquo;deze man is
+misschien mijn moeder.&rdquo;</p>
+<p>Cosette, hoewel &rsquo;t zonderling klinken moge, had, in de diepe
+onwetendheid van een meisje, dat in het klooster is opgevoed, en wijl
+buitendien het moederschap voor de maagdelijkheid volkomen
+onbegrijpelijk is, zich eindelijk verbeeld, dat zij misschien geen
+moeder gehad had. Immers kende zij niet eens den naam dezer moeder.
+Telkens wanneer zij er Jean Valjean naar vroeg, zweeg hij. Zoo zij haar
+vraag herhaalde, antwoordde hij met een glimlach. Eenmaal drong zij er
+op aan, en toen ging zijn glimlach in een traan over.</p>
+<p>Deze stilzwijgendheid van Valjean hulde Fantine in nacht.</p>
+<p>Was het voorzichtigheid? was het achting? was het uit vrees dien
+naam aan de toevallen van een ander geheugen dan het zijne over te
+leveren?</p>
+<p>Zoolang Cosette klein was, had Jean Valjean haar gaarne <span class=
+"pagenum">[<a id="pb78" href="#pb78" name="pb78">78</a>]</span>van haar
+moeder gesproken; toen zij jongedochter was geworden, werd hem dit
+onmogelijk. &rsquo;t Scheen hem, alsof hij niet meer durfde. Was het om
+Cosette? Was het om Fantine? Hij gevoelde een soort van godsdienstige
+huivering om deze schim in Cosette&rsquo;s gedachte te brengen en de
+doode in hun beider lot in te voeren. Hoe heiliger voor hem deze schim
+was, hoe meer hij haar scheen te vreezen. Hij dacht aan Fantine en
+gevoelde zich tot stilzwijgen gedwongen. Onduidelijk zag hij in de
+duisternis iets, dat naar een vinger op een mond geleek. Was deze
+kuischheid, die in Fantine geweest en gedurende haar leven met geweld
+uit haar gedreven was, dadelijk na haar dood tot haar wedergekeerd, om,
+verontwaardigd, de rust dezer doode te beschermen en, schuw, haar in
+&rsquo;t graf te bewaken? Voelde Jean Valjean er onbewust den druk van?
+Wij, die aan den dood gelooven, behooren niet tot hen, welke deze
+geheimzinnige verklaring zouden verwerpen. &rsquo;t Was hierom voor
+Valjean onmogelijk, zelfs tegen Cosette, den naam Fantine uit te
+spreken.</p>
+<p>Op zekeren dag zeide Cosette tot hem:</p>
+<p>&bdquo;Vader, van nacht heb ik mijn moeder in den droom gezien. Zij
+had twee groote vleugels. In haar leven moet mijn moeder schier een
+heilige zijn geweest!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Door haar lijden,&rdquo; antwoordde Jean Valjean.</p>
+<p>Overigens was Jean Valjean gelukkig.</p>
+<p>Wanneer Cosette met hem uitging, leunde zij op zijn arm en was fier
+en gelukkig uit de volheid van haar hart. Bij al deze teekenen van een
+zoo uitsluitende en met hem alleen tevredene liefde, voelde Valjean
+zijn ziel in zaligheid opgelost.</p>
+<p>De arme man trilde, overstroomd door hemelsche weelde; met
+verrukking hield hij zich overtuigd, dat dit zijn geheele leven zou
+duren; hij zeide in zich zelven, dat hij inderdaad niet genoeg geleden
+had, om zulk een schitterend geluk te verdienen, en dankte God uit de
+diepte zijner ziel, wijl Hij vergunde, dat hij, de ellendige, door dit
+onschuldig wezen zoo bemind werd. <span class="pagenum">[<a id="pb79"
+href="#pb79" name="pb79">79</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch3.5" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Vijfde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De roos bespeurt dat zij een wapen is.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Op zekeren dag zag Cosette toevallig in den spiegel en
+zeide: &bdquo;He!&rdquo; Het kwam haar bijna voor, dat zij mooi was!
+Dit bracht haar in een zonderlinge onrust. Tot hiertoe had zij aan haar
+gezicht niet gedacht. Zij zag in den spiegel, maar nam zich niet op.
+Bovendien had men haar dikwerf gezegd, dat zij leelijk was; Jean
+Valjean alleen zeide zacht: &bdquo;Wel neen, wel neen!&rdquo; Hoe het
+zij, Cosette had altijd gemeend, dat zij leelijk was, en was met de
+gemakkelijke berusting der kindsheid in dat denkbeeld groot geworden.
+Maar zie, eensklaps zeide haar de spiegel, evenals Jean Valjean:
+&bdquo;Wel neen!&rdquo; Zij sliep den ganschen nacht niet.&mdash;Indien
+ik schoon ware! dacht zij; hoe aardig zou het zijn als ik schoon
+ware!&mdash;En zij herinnerde zich die harer kloostergezellinnen, die
+om haar schoonheid beroemd waren, en zij zeide bij zich zelve: Hoe! zou
+ik op mejuffrouw die of die gelijken!</p>
+<p>Den volgenden dag beschouwde zij zich, maar niet toevallig, en zij
+twijfelde.&mdash;&bdquo;Waar waren mijn gedachten?<span class="corr"
+id="xd20e1703" title="Niet in bron">&rdquo;</span> zeide zij;
+&bdquo;neen, ik ben leelijk!&rdquo; &rsquo;t Was alleen, omdat zij
+slecht geslapen had, omdat haar oogen flauw waren en haar gezicht bleek
+was. Het geloof aan haar schoonheid had haar den vorigen dag niet zoo
+buitengewoon verheugd, maar nu was zij treurig, er niet meer aan te
+gelooven. Zij beschouwde zich niet meer, en langer dan veertien dagen
+beproefde zij zich te kappen met den rug naar den spiegel gekeerd.</p>
+<p>Des avonds na het middagmaal was zij gewoon in het salon te
+borduren, of eenigen kloosterarbeid te verrichten, terwijl Jean Valjean
+bij haar las. Eens sloeg zij de oogen van haar werk op, en was zeer
+verwonderd over de ongeruste wijze, waarop haar vader haar
+aanschouwde.</p>
+<p>Een anderen keer meende zij op de straat iemand, die achter haar
+ging, en dien zij niet zag, te hooren zeggen: Een schoone dame, maar
+slecht gekleed. &bdquo;O,&rdquo; dacht zij, &bdquo;dat geldt mij niet.
+Ik ben leelijk, maar goed gekleed.&rdquo;&mdash;Zij droeg toen haar
+pluchen hoed en merinossen kleed.</p>
+<p>Zekeren dag, eindelijk, was zij in den tuin en zij hoorde de oude
+vrouw Toussaint zeggen: &bdquo;Hebt gij wel opgemerkt, mijnheer, hoe
+mooi de jongejuffrouw wordt?&rdquo; Cosette hoorde niet wat haar vader
+antwoordde; de woorden van vrouw Toussaint veroorzaakten haar een soort
+van schok. Zij verliet den <span class="pagenum">[<a id="pb80" href=
+"#pb80" name="pb80">80</a>]</span>tuin, ging naar haar kamer, ijlde
+voor den spiegel, zij had zich sedert drie maanden niet beschouwd, en
+slaakte een kreet. Zij was over zich zelve verbijsterd.</p>
+<p>Zij was schoon en lief; zij kon zich niet beletten, de meening van
+vrouw Toussaint en van haar spiegel te deelen. Haar vormen waren
+weelderig, haar vel was blank, heur haar zacht en glanzend; een
+onbekende gloed schitterde in haar blauwe oogen. Eensklaps, in een
+minuut, als bij het ontstaan van een helder licht, was zij zich haar
+schoonheid bewust geworden; anderen hadden &rsquo;t immers reeds
+opgemerkt, vrouw Toussaint zeide het; &rsquo;t was blijkbaar dat de
+voorbijganger van haar gesproken had, er was geen twijfel; nu keerde
+zij naar den tuin terug, en waande zich een koningin; zij meende de
+vogels te hooren zingen, hoewel het winter was; zij zag den hemel
+verguld, de zon in het geboomte, bloemen aan de struiken, zij was
+opgetogen, in een onuitsprekelijke verrukking.</p>
+<p>Jean Valjean gevoelde van zijn kant een innige, onbegrijpelijke
+hartsbeklemming.</p>
+<p>Inderdaad, sedert eenigen tijd had hij met schrik de toenemende
+schoonheid opgemerkt, die dagelijks schitterender op het zachte gelaat
+van Cosette verscheen. Voor alle anderen een bekoorlijk morgenrood;
+alleen voor hem een somber.</p>
+<p>Cosette was langen tijd schoon geweest, zonder het op te merken.
+Maar reeds van den beginne af deed dit onverwachte licht, &rsquo;t welk
+langzaam opging en trapswijs de geheele gestalte van het meisje
+omhulde, de sombere oogen van Jean Valjean pijnlijk aan. Hij gevoelde,
+dat het een verandering zou zijn in een gelukkig leven, zoo gelukkig,
+dat hij er niet aan durfde roeren, uit vrees er iets in te verstoren.
+Deze man, die alle tegenspoeden had doorgestaan, die nog bloedde door
+de verwondingen van zijn lot, die bijna slecht was geweest en schier
+een heilige was geworden, die na de ketenen van het bagno te hebben
+gesleept, nu de onzichtbare, maar zware keten der eindelooze
+eerloosheid sleepte, deze man, dien de wet niet had
+losgelaten<span class="corr" id="xd20e1722" title="Bron: .">,</span> en
+die elk oogenblik weder gevat en uit de verborgenheid zijner deugd in
+het helder licht der openbare schande kon worden gebracht, deze man
+berustte in alles, verschoonde alles, vergaf alles, zegende alles,
+wilde allen goed, en bad alleen van de Voorzienigheid, van de menschen,
+van de wetten, van de maatschappij, van de natuur, van de wereld, dit
+eenige: dat Cosette hem mocht beminnen.</p>
+<p>Dat Cosette hem bij voortduring mocht beminnen, dat God het hart van
+dit kind niet belette tot hem te komen en bij hem te blijven. Door
+Cosette bemind, gevoelde hij zich genezen, gerust, bevredigd, gelukkig,
+beloond en bekroond. Door <span class="pagenum">[<a id="pb81" href=
+"#pb81" name="pb81">81</a>]</span>Cosette bemind, was hij zalig; hij
+verlangde niets meer. Zoo men hem gevraagd had: Wilt gij iets meer? zou
+hij geantwoord hebben: Neen. Zoo God hem gevraagd had: Wilt gij den
+Hemel? zou hij geantwoord hebben: Ik zou er bij verliezen.</p>
+<p>Al wat dezen toestand kon aanraken, ware het slechts zeer licht en
+oppervlakkig, deed hem beven, als ware het &rsquo;t begin van iets
+anders. Nooit had hij recht geweten wat de schoonheid eener vrouw was;
+maar door instinct begreep hij, dat dit iets vreeselijks kon zijn.</p>
+<p>Deze schoonheid, die zich allengskens overweldigend en trotsch, aan
+zijn zijde, onder zijn oogen ontwikkelde op het tevens argeloos en
+belangrijk gelaat van het meisje, aanschouwde hij van uit zijn
+leelijkheid, zijn ouderdom, zijn ellende, zijn verworpenheid, zijn
+bedruktheid met ontzetting. Hij dacht: &bdquo;Hoe schoon is zij! Wat
+zal van mij worden!&rdquo;</p>
+<p>Hierin bestond overigens het verschil tusschen zijn liefde en de
+liefde eener moeder. Wat hij met angst zag, zou een moeder met vreugd
+hebben gezien.</p>
+<p>De eerste verschijnselen vertoonden zich spoedig.</p>
+<p>Van den dag, dat zij bij zich zelve had gezegd: Inderdaad, ik ben
+schoon! stelde Cosette meer belang in haar kleeding. Zij herinnerde
+zich de woorden van den voorbijganger: Mooi, maar slecht
+gekleed&mdash;de stem van een orakel, die langs haar gegaan en
+verdwenen was, na in haar hart een der beide kiemen te hebben gelegd,
+die later het geheele leven der vrouw zullen vervullen, de coquetterie.
+De liefde is de andere kiem.</p>
+<p>Met het geloof aan haar schoonheid, ontwikkelde zich in haar de
+gansche vrouwelijke ziel. Zij had een afkeer van het merinos en
+schaamde zich over het pluche. Haar vader had haar nooit iets
+geweigerd. Eensklaps was zij ingewijd in de geheimen van den hoed, van
+het kleedje, van de mantille, van het laarsje, van de manchette, van de
+stof die goed staat, van de kleur die past, deze wetenschap, die van de
+Parijsche vrouw iets zoo bekoorlijks, zoo innemends, zoo gevaarlijks
+maakt. Het woord <i lang="fr">femme capiteuse</i> is voor de Parijsche
+vrouw uitgevonden, &rsquo;t beteekent, dat men eene vrouw niet kan
+aanschouwen zonder als betooverd te worden.</p>
+<p>In minder dan een maand was de kleine Cosette in de onaanzienlijke
+Babelstraat niet alleen een der schoonste vrouwen, en dat beteekent
+iets, maar zij was een der best gekleede dames van Parijs, wat veel
+meer wil zeggen. Zij zou gaarne den bewusten
+&bdquo;voorbijganger&rdquo; ontmoet hebben, om te hooren wat hij nu zou
+zeggen. Zij was inderdaad in alle opzichten bekoorlijk, en wist
+verwonderlijk een hoed van Gerard van een hoed van Herbaut te
+onderscheiden. <span class="pagenum">[<a id="pb82" href="#pb82" name=
+"pb82">82</a>]</span></p>
+<p>Angstig sloeg Jean Valjean deze verandering gade. Hij gevoelde, dat
+hij zelf nooit anders dan zou kunnen kruipen, of ten hoogste gaan, en
+zag dat Cosette vleugels kreeg.</p>
+<p>Overigens zou een vrouw reeds op &rsquo;t eerste gezicht van
+Cosette&rsquo;s kleeding gezien hebben, dat zij geen moeder had. Zekere
+kleine voegzaamheden, zekere bijzondere aangenomen gebruiken waren door
+Cosette niet in acht genomen. Een moeder, bij voorbeeld, zou haar
+gezegd hebben, dat een jong meisje geen damast draagt.</p>
+<p>Den eersten keer toen Cosette in haar zwart damastzijden kleed en
+mantilje, en haar witkrippen hoed uitging, nam zij, vroolijk, opgewekt,
+blozend, fier en schitterend den arm van Jean
+Valjean.&mdash;&bdquo;Vader,&rdquo; vroeg zij, &bdquo;hoe vindt ge mij
+nu?&rdquo; Jean Valjean antwoordde, met een stem, welke bitter was als
+die van een afgunstige: &bdquo;Bekoorlijk.&rdquo;&mdash;Op de wandeling
+was hij voorts als gewoonlijk. Te huis komende vroeg hij Cosette:</p>
+<p>&bdquo;Wilt ge uw kleed en hoed van vroeger niet meer
+dragen?&rdquo;</p>
+<p>Dit had plaats in de kamer van Cosette. Cosette wendde zich naar de
+kleerkast, waar haar kloosterkleeding nog hing. &bdquo;Deze
+plunje!&rdquo; zeide zij. &bdquo;Vader, wat zal ik daarme&ecirc; doen?
+O neen, die leelijke dingen draag ik niet meer. Met dat ding op
+&rsquo;t hoofd heb ik veel van een oude schoonmaakster.&rdquo;</p>
+<p>Jean Valjean zuchtte diep.</p>
+<p>Van dien oogenblik af, merkte hij op, dat Cosette, die vroeger
+altijd wilde te huis blijven, zeggende: Vader, ik vermaak mij hier
+beter met u, nu steeds wenschte uit te gaan. Inderdaad, waartoe dient
+een fraaie gestalte en een keurige kleeding, zoo men ze niet laat
+zien.</p>
+<p>Ook merkte hij op, dat Cosette niet meer dezelfde liefde voor de
+achterplaats had. Nu was zij het liefst in den tuin en wandelde niet
+zonder vermaak voor het hek. Schuw, zette Jean Valjean den voet niet in
+den tuin, hij bleef op zijn achterplaats, als de hond.</p>
+<p>Nu Cosette wist dat zij schoon was, verloor zij het bekoorlijke dier
+onwetendheid; een uitnemende bekoorlijkheid; want de schoonheid, door
+argeloosheid opgeluisterd, is onbeschrijfelijk, en niets is heerlijker
+dan een schitterende onschuld, die, zonder het te weten, in haar hand
+den sleutel van een hemel heeft. Maar wat zij aan na&iuml;eve
+bevalligheid verloor, won zij aan ernstige, peinzende bekoorlijkheid.
+Haar geheele persoon, doordrongen door de vreugden der jeugd, der
+onschuld en der schoonheid, ademde een betooverende
+zwaarmoedigheid.</p>
+<p>&rsquo;t Was omstreeks dien tijd, dat Marius haar, na zes maanden,
+in het Luxembourg wederzag. <span class="pagenum">[<a id="pb83" href=
+"#pb83" name="pb83">83</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch3.6" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Zesde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De veldslag begint.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Cosette was in haar duisternis, gelijk Marius in de
+zijne, volkomen gereed om in gloed te geraken. Het lot bracht langzaam,
+met zijn geheimzinnig, onfeilbaar geduld, deze twee wezens bijeen,
+beiden vervuld en kwijnend van de verwoestende electriciteit van den
+hartstocht, welke de liefde in zich droegen, zooals twee wolken den
+bliksem dragen, en die elkander treffen en samensmelten zouden door een
+blik, gelijk de wolken door een bliksemstraal.</p>
+<p>Men heeft in de liefderomans zooveel misbruik van den blik gemaakt,
+dat hij eindelijk in minachting is gekomen. Nauwelijks durft men thans
+meer zeggen, dat twee wezens alleen door den blik verliefd op elkaar
+zijn geworden. &rsquo;t Is toch aldus, dat men verliefd wordt en niets
+anders. Het overige is slechts het overige, en komt later. Niets is
+wezenlijker dan deze geweldige schokken, welke twee zielen elkander bij
+de wisseling van dezen vonk geven.</p>
+<p>In het oogenblik, dat Cosette, zonder het te weten, dien blik
+schoot, die Marius in verwarring bracht, vermoedde Marius niet, dat hij
+insgelijks een blik schoot, die Cosette in verwarring bracht. Hij
+veroorzaakte haar hetzelfde leed en hetzelfde goed.</p>
+<p>Sinds lang zag zij hem en sloeg hem gade, zooals meisjes zien en
+gadeslaan, terwijl zij elders zien. Marius vond Cosette nog leelijk,
+toen Cosette Marius reeds schoon vond. Maar dewijl hij niet op haar
+lette, was de jongeling haar onverschillig.</p>
+<p>Zij kon evenwel niet beletten, bij zich zelve te zeggen, dat hij
+fraai haar, fraaie oogen, fraaie tanden, een bekoorlijke stem had,
+wanneer zij hem met zijn makkers hoorde spreken, dat hij, zoo men
+aanmerkingen wilde maken, geen fraaie houding had, maar eene
+eigenaardige bevalligheid, dat hij in &rsquo;t geheel niet dom scheen,
+dat zijn geheel voorkomen iets edels, zachts, eenvoudigs en fiers
+toonde, en dat hij eindelijk wel arm maar goed scheen.</p>
+<p>Den dag toen hun oogen elkander ontmoetten en plotseling die geheime
+en onuitsprekelijke dingen zeiden, welke de blik stamelt, begreep
+Cosette aanvankelijk niets. Zij kwam peinzend te huis in de
+Westerstraat, waar Jean Valjean, naar gewoonte, zijn zes weken had
+doorgebracht. Toen zij den volgenden morgen ontwaakte, dacht zij aan
+dien onbekenden jongeling, die <span class="pagenum">[<a id="pb84"
+href="#pb84" name="pb84">84</a>]</span>zoo lang onverschillig en koel
+was geweest, en nu op haar scheen te letten, en niets duidde aan, dat
+deze opmerkzaamheid haar aangenaam was. Veeleer was zij eenigszins
+wrevelig op dien schoonen onverschillige. Een zweem van vijandelijk
+gevoel verhief zich in haar: &rsquo;t scheen haar, en zij gevoelde er
+een kinderlijke vreugde over, dat zij zich eindelijk zou kunnen
+wreken.</p>
+<p>Daar zij wist dat ze schoon was, had zij er een onduidelijk gevoel
+van, dat zij een wapen had. De vrouwen spelen met haar schoonheid als
+kinderen met hun mes. Zij kwetsen er zich zelven mede.</p>
+<p>Men herinnere zich Marius&rsquo; aarzeling, zijn ontroering, zijn
+angsten. Hij bleef op zijn bank en naderde niet. Dit was Cosette
+onaangenaam. Op zekeren dag zeide zij tot Jean Valjean: Vader, laat ons
+een weinig naar dien kant wandelen.&mdash;Ziende dat Marius niet tot
+haar kwam, ging zij tot hem. In dergelijke gevallen gelijkt iedere
+vrouw op Mahomed. Daarbij is, zonderlinger wijze, het eerste
+verschijnsel van ware liefde bij den jongeling, beschroomdheid; bij een
+meisje, stoutmoedigheid. Dit is verwonderlijk, en toch zeer eenvoudig.
+&rsquo;t Zijn twee seksen die elkander pogen te naderen, en die
+elkanders hoedanigheden aannemen.</p>
+<p>Dien dag maakte het gezicht van Cosette Marius verbijsterd, het
+gezicht van Marius deed Cosette huiveren. Marius verwijderde zich vol
+vertrouwen, en Cosette onrustig. Van dien dag af beminden zij
+elkander.</p>
+<p>Het eerste wat Cosette gevoelde, was een onbestemde, diepe
+droefgeestigheid. &rsquo;t Kwam haar voor, als ware haar ziel, van den
+eenen dag op den anderen, duisterder geworden. Zij herkende ze niet
+meer. De blankheid der ziel van jonge meisjes, welke uit koelheid en
+vroolijkheid bestaat, gelijkt de sneeuw. Zij smelt onder de liefde, die
+haar zon is.</p>
+<p>Cosette wist niet wat liefde was. Nooit had zij dat woord in den
+aardschen zin hooren uitspreken. In de wereldsche muziekwerken, welke
+in het klooster kwamen, werd het woord <i>amour</i> (liefde) steeds
+door <i>tambour</i> of <i>pandour</i> vervangen. Dit vormde raadsels,
+welke de verbeelding der &bdquo;grooten&rdquo; in beweging bracht, als:
+&bdquo;O, hoe liefelijk is de trommel!&rdquo; of &bdquo;Medelijden is
+geen pandoer!&rdquo; Maar Cosette had te jong het klooster verlaten om
+zich veel met den &bdquo;trommel&rdquo; bemoeid te hebben. Zij wist dus
+geen naam te geven aan &rsquo;t geen zij thans gevoelde. Is men er te
+minder ziek om, dewijl men den naam zijner ziekte niet kent?</p>
+<p>Zij beminde te vuriger, wijl zij onwetend beminde. Zij wist niet of
+het goed of slecht, nuttig of gevaarlijk, noodzakelijk of <span class=
+"pagenum">[<a id="pb85" href="#pb85" name=
+"pb85">85</a>]</span>doodelijk, eeuwig of vluchtig, geoorloofd of
+verboden was; zij beminde. Zij zou zeer verwonderd zijn geweest, zoo
+men haar gezegd had: Slaapt gij niet? dat is verboden! Eet gij niet?
+dit is verkeerd! Voelt ge bedruktheid en hartkloppingen? dat mag niet
+wezen! Bloost en verbleekt ge, wanneer iemand in het zwart gekleed aan
+het einde van zekere groene laan verschijnt? dit is schandelijk! Zij
+zou dit niet begrepen, en geantwoord hebben: Hoe kan ik schuldig zijn
+in iets, waaraan ik niets doen kan en waarvan ik niets weet?</p>
+<p>De liefde, welke zich aanbood, was juist die, welke het best
+overeenkwam met den toestand harer ziel. &rsquo;t Was een soort van
+vereering op een afstand, een stomme aanschouwing, de vergoding door
+een onbekende. &rsquo;t Was de verschijning der jeugd aan de jeugd, de
+droom der nachten, roman geworden en droom gebleven, de gewenschte
+verschijning eindelijk verwezenlijkt en vleesch geworden, doch nog
+zonder naam, zonder feil, zonder vlek, zonder eischen, zonder gebrek;
+met &eacute;&eacute;n woord, de verwijderde, ideaal gebleven minnaar,
+een hersenschim met een vorm. Een nadere, tastbaarder ontmoeting zou in
+dit eerste tijdperk Cosette hebben verschrikt, die nog ten halve in de
+ruwe nevels des kloosters gedompeld was. Zij bezat al de vrees der
+kinderen, met die der nonnen vermengd. De kloostergeest, die haar
+gedurende vijf jaren doordrongen had, wasemde nog langzaam van haar
+geheele persoonlijkheid uit en deed alles rondom haar beven. In dien
+toestand was &rsquo;t geen minnaar dien zij behoefde, niet eens een
+geliefde, &rsquo;t was een visioen. Zij begon Marius te vereeren als
+iets heerlijks, lichtends, onbereikbaars.</p>
+<p>Wijl de uiterste onnoozelheid aan de uiterste coquetterie grenst,
+glimlachte zij hem openhartig toe.</p>
+<p>Ongeduldig wachtte zij iederen dag het uur der wandeling, zij vond
+er Marius, gevoelde zich onuitsprekelijk gelukkig, en meende oprecht
+geheel haar gedachte uit te spreken, als zij tot Jean Valjean zeide:
+&bdquo;welk een bekoorlijke tuin is het Luxembourg!&rdquo;</p>
+<p>Marius en Cosette stonden voor elkander in den nacht. Zij spraken,
+groetten, kenden elkander niet. Zij zagen elkander slechts, en even als
+de sterren aan den hemel, welke door millioenen mijlen gescheiden zijn,
+leefden zij in elkanders beschouwing.</p>
+<p>Zoo werd Cosette allengskens een vrouw en ontwikkelde zich, schoon
+en beminnend, met de bewustheid harer schoonheid, en de onbekendheid
+harer liefde. Coquet was zij door haar onschuld. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb86" href="#pb86" name="pb86">86</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch3.7" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Zevende hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Tegen treurigheid nog grooter treurigheid.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Iedere toestand heeft een bijzonder instinct. De oude,
+eeuwige moeder natuur verwittigde Jean Valjean heimelijk van
+Marius&rsquo; tegenwoordigheid. Jean Valjean beefde in het diepst
+zijner gedachte. Jean Valjean zag, wist niets, en beschouwde evenwel
+met halsstarrige oplettendheid de duisternis waarin hij was, als
+gevoelde hij aan de eene zijde iets dat werd opgebouwd, aan de andere
+iets dat verging. Marius, insgelijks gewaarschuwd door diezelfde moeder
+natuur, de strenge wet van den goeden God, deed alles wat hij kon om
+zich aan den &bdquo;vader&rdquo; te onttrekken.</p>
+<p>&rsquo;t Gebeurde evenwel, dat Jean Valjean hem soms zag.</p>
+<p>Marius&rsquo; bewegingen waren volstrekt niet natuurlijk meer. Zijn
+voorzichtigheid was loensch en zijn vermetelheid linksch. Hij naderde
+niet meer zoo dicht als vroeger; hij zette zich in de verte neer en
+bleef daar als in verrukking; hij had een boek en deed alsof hij las.
+Waarom veinsde hij? Vroeger kwam hij in zijn ouden rok, nu droeg hij
+dagelijks zijn nieuwen rok; &rsquo;t was niet zeker of hij zich niet
+liet friseeren; zijn oogen waren ook zoo wonderlijk; hij droeg
+handschoenen; kortom, Jean Valjean haatte dien jongeling van ganscher
+harte.</p>
+<p>Cosette liet niets blijken. Zonder juist te weten, wat haar bewoog,
+had zij echter het duidelijk bewustzijn, dat het iets was, en zij het
+moest verbergen.</p>
+<p>In den smaak voor kleeding, welke bij Cosette ontstaan was, en de
+gewoonte om nieuwe kleederen te dragen, die de onbekende had
+aangenomen, was een zekere overeenkomst, die Jean Valjean onaangenaam
+was. &rsquo;t Was toevallig misschien, ongetwijfeld, zeker; maar die
+toevalligheid kon gevaarlijk worden.</p>
+<p>Nooit sprak hij Cosette over dien vreemde. Op zekeren dag kon hij
+zich echter niet bedwingen en met die onbestemde wanhoop, welke
+eensklaps de ramp peilt, zeide hij haar: &bdquo;Dit jonge mensch ziet
+er zeer pedant uit!&rdquo;</p>
+<p>Een jaar vroeger, toen zij nog een klein onverschillig meisje was,
+zou zij geantwoord hebben: &bdquo;Nu, ik vind hem heel lief.&rdquo;
+Tien jaren later, met de liefde van Marius in het hart, zou zij
+geantwoord hebben: &bdquo;Pedant en ondragelijk om te zien; ge hebt
+gelijk.&rdquo;&mdash;Op het oogenblik des levens en des gevoels, waarin
+<span class="pagenum">[<a id="pb87" href="#pb87" name=
+"pb87">87</a>]</span>zij thans was, antwoordde zij enkel met de
+grootste bedaardheid: &bdquo;Dit jonge mensch!&rdquo;</p>
+<p>Alsof zij hem voor het eerst van haar leven zag.</p>
+<p>&bdquo;Hoe dom ben ik!&rdquo; dacht Jean Valjean. &bdquo;Zij had hem
+nog niet opgemerkt. Nu vestig ik er haar aandacht op.&rdquo;</p>
+<p>O eenvoud des ouderdoms! o sluwheid der jeugd!</p>
+<p>Dit is wederom een wet dier jeugdige jaren van lijden en zorgen, van
+dien levendigen strijd der eerste liefde tegen de eerste hindernissen,
+dat het meisje zich in geen strik laat vangen, terwijl de jongeling in
+alle strikken valt. Jean Valjean had tegen Marius een geheimen oorlog
+begonnen, dien Marius in de verheven domheid van zijn hartstocht en
+zijn leeftijd niet begreep. Jean Valjean legde hem een menigte
+belemmeringen in den weg; hij veranderde het uur, verwisselde van bank,
+vergat zijn zakdoek, kwam alleen in het Luxembourg; Marius liep
+blindelings in al deze strikken; en op al de vraagteekens door Jean
+Valjean op zijn weg geplant, antwoordde hij onnoozel: ja. Intusschen
+bleef Cosette in haar schijnbare onverschilligheid en onverstoorbare
+kalmte verschanst, zoodat Jean Valjean tot dit besluit kwam: Deze knaap
+is dol verliefd op Cosette; maar Cosette weet nauwelijks, dat hij
+bestaat.</p>
+<p>Desniettemin gevoelde hij in zijn hart een smartelijke ongerustheid.
+Ieder oogenblik kon het uur slaan, dat Cosette wederkeerig zou
+beminnen. Begint niet alles met onverschilligheid?</p>
+<p>Eenmaal beging Cosette een misslag, die hem deed ontstellen. Hij
+stond op van de bank na drie uur gezeten te hebben, en toen zeide zij:
+&bdquo;Nu al!&rdquo;</p>
+<p>Jean Valjean had zijn wandelingen naar het Luxembourg niet gestaakt,
+wijl hij niets bijzonders wilde doen en bovenal vreesde Cosette&rsquo;s
+aandacht te wekken; maar terwijl Cosette, in deze voor beide verliefden
+zoo zoete uren, haar glimlach naar Marius wendde, die verrukt in deze
+beschouwing verzonken was en thans in de wereld niets anders zag dan
+een aangebeden schitterend gelaat, richtte Jean Valjean glinsterende en
+vreeselijke oogen op Marius. Hij, die eindelijk gemeend had niet meer
+in staat te zijn tot een kwaadwillig gevoel, geloofde, zoodra hij
+Marius zag, weder woest en wreed te worden, en hij voelde tegen dien
+jongeling die oude holen zijner ziel zich weder openen en woelen, die
+vroeger zooveel woede bevat hadden. Het scheen hem schier, alsof
+nieuwe, onbekende kraters in hem ontstonden.</p>
+<p>Hoe! hij was d&aacute;&aacute;r, dat wezen! wat kwam hij er doen?
+Hij slingerde rond, snuffelde, spiedde, maakte plannen! hij dacht: wel,
+waarom niet? hij sloop om zijn, Valjean&rsquo;s, leven, om zijn geluk,
+ten einde het te grijpen en weg te voeren. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb88" href="#pb88" name="pb88">88</a>]</span></p>
+<p>Jean Valjean voegde er bij: Ja, dat is het! Wat zoekt hij? een
+avontuur? Wat wil hij? een minnarij? Een minnarij! en ik! Hoe! ik zal
+eerst de ellendigste der menschen zijn geweest en dan de rampzaligste,
+ik zal zestig jaren levens geknield hebben voortgesleept, alles geleden
+hebben wat te lijden is, oud geworden zijn zonder jong te zijn geweest,
+zonder familie, zonder verwanten, zonder vrouw, zonder kinderen geleefd
+hebben, iets van mijn bloed op alle steenen, op alle stammen, op alle
+palen, langs alle muren achtergelaten hebben; ik zal zachtmoedig zijn
+geweest, hoewel men hard tegen mij was, en goed, hoewel men slecht voor
+mij was; ik zal, in weerwil van alles, eindelijk weer een eerlijk man
+zijn geworden, berouw hebben gehad over het door mij bedreven kwaad, en
+het kwade hebben vergeven, dat men mij gedaan heeft, en op het
+oogenblik, dat ik beloond word, op het oogenblik, dat alles
+ge&euml;indigd is, en ik het doel bereik, op het oogenblik, dat ik heb
+wat ik wil, wat ik goed en deugdelijk betaald gewonnen heb, zal dat
+alles heengaan en verdwijnen; ik zal Cosette verliezen, mijn leven,
+mijn vreugd, mijn ziel; wijl het een jongen dwaas behaagde in het
+Luxembourg te wandelen!</p>
+<p>Toen vulden zich zijn oogen met een buitengewoon somber vuur.
+&rsquo;t Was niet meer een mensch, die een ander mensch; niet een
+vijand, die een vijand aanschouwt; &rsquo;t <span class="corr" id=
+"xd20e1867" title="Bron: wsa">was</span> een bloedhond, die een dief
+ziet.</p>
+<p>Men weet het overige. Marius bleef in zijn onzinnigheid. Zekeren dag
+volgde hij Cosette in de Westerstraat. Een anderen dag sprak hij met
+den portier. Zijnerzijds sprak de portier met Valjean, zeggende:
+&bdquo;Mijnheer, wie is toch die zonderlinge jongeling, die naar u
+vraagt?&rdquo; Den volgenden dag sloeg Jean Valjean op Marius dien
+blik, welken Marius eindelijk opmerkte. Acht dagen later was Jean
+Valjean verhuisd. Hij zwoer, dat hij geen voet meer in het Luxembourg,
+noch in de Westerstraat zou zetten. Hij keerde terug naar de straat
+Plumet.</p>
+<p>Cosette klaagde niet, zeide niets, vroeg niet, zij trachtte de reden
+hiervan niet te vernemen; zij was reeds in het tijdperk, wanneer men
+vreest, doorvorscht te worden en zich te verraden. Jean Valjean had
+niet de minste ondervinding van deze rampen, de eenige die bekoorlijk
+zijn, en de eenige welke hij niet kende; dit maakte dat hij de ernstige
+beteekenis van Cosette&rsquo;s stilzwijgendheid niet begreep. Alleen
+merkte hij op, dat zij treurig was geworden, en hij werd bedroefd.
+&rsquo;t Was wederzijdsche onervarenheid, die met elkander in strijd
+was.</p>
+<p>Eenmaal deed hij een poging. Hij vroeg Cosette:</p>
+<p>&bdquo;Wilt ge naar het Luxembourg gaan?&rdquo;</p>
+<p>Een straal verhelderde Cosette&rsquo;s bleek gezicht. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb89" href="#pb89" name="pb89">89</a>]</span></p>
+<p>&bdquo;Ja,&rdquo; antwoordde zij.</p>
+<p>Zij gingen er heen. Er waren drie maanden verstreken. Marius kwam er
+niet meer. Marius was er niet.</p>
+<p>Den volgenden dag vroeg Jean Valjean weder aan Cosette:</p>
+<p>&bdquo;Wilt gij naar het Luxembourg gaan?&rdquo;</p>
+<p>Zij antwoordde treurig en zacht:</p>
+<p>&bdquo;Neen.&rdquo;</p>
+<p>Deze treurigheid griefde Jean Valjean, en deze zachtheid vervulde
+hem met smart.</p>
+<p>Wat ging er om in dit nog zoo jong en reeds zoo ondoordringbaar
+gemoed? Wat was bezig er zich in te vormen? Wat gebeurde in de ziel van
+Cosette? Soms bleef Jean Valjean, in plaats van te bed te gaan, er
+naast zitten, met het hoofd in de hand en bracht den ganschen nacht
+door met zich te vragen: waar denkt Cosette aan? en met aan de dingen
+te denken, waaraan zij kon denken.</p>
+<p>O, welke smartelijke blikken wendde hij in die oogenblikken naar het
+klooster, dit kuische, heilige verblijf der engelen, dien ongenaakbaren
+ijsberg der deugd. Met welk een wanhopige verrukking aanschouwde hij
+dien kloostertuin, vol onbekende bloemen en opgesloten maagden, waar
+alle geuren en alle zielen regelrecht naar den hemel opstijgen. Hoe
+aanbad hij dat voor altoos gesloten paradijs, waaruit hij vrijwillig
+was heen gegaan, dat hij dwaselijk had verlaten. Hoe betreurde hij zijn
+zelfverloochening en zijn dwaasheid, Cosette in de wereld te hebben
+teruggebracht; arme held der opoffering, door zijn opoffering zelve
+aangetast en verslagen! Hoe dikwerf zuchtte hij: <span class="corr" id=
+"xd20e1900" title="Niet in bron">&bdquo;</span>Wat heb ik
+gedaan?&rdquo;</p>
+<p>Van dit alles merkte Cosette evenwel niets. Hij toonde haar noch
+misnoegen noch norschheid; zijn gedrag was altijd even opgeruimd en
+goedhartig. Jean Valjean was jegens haar teederder en vaderlijker dan
+ooit. Zoo iets in hem minder vreugd had kunnen aanduiden, zou het zijn
+meerdere zachtmoedigheid zijn geweest.</p>
+<p>Harerzijds kwijnde Cosette. Zij leed door de afwezigheid van Marius,
+evenzeer als zij over zijn tegenwoordigheid, zonderlingerwijze, en
+zonder er zich rekenschap van te kunnen geven, verheugd was geweest.
+Toen Jean Valjean haar niet meer op de gewone wandelingen geleidde, had
+het vrouwelijk instinct haar onduidelijk in het hart gefluisterd, dat
+zij niet moest laten blijken in het Luxembourg belang te stellen, en
+zoo zij er zich onverschillig voor betoonde, haar vader er haar weder
+heen zou voeren. Maar dagen, weken en maanden volgden elkander op. Jean
+Valjean had stilzwijgend Cosette&rsquo;s stilzwijgende goedkeuring
+aangenomen. Zij betreurde het. Het was te laat. Den <span class=
+"pagenum">[<a id="pb90" href="#pb90" name="pb90">90</a>]</span>dag, dat
+zij weder naar het Luxembourg ging, was Marius er niet meer. Marius was
+dus verdwenen. &rsquo;t Was uit. Wat te doen? Zou zij hem ooit weder
+vinden? Zij voelde een beklemming des harten, welke niets verruimde en
+die elken dag vermeerderde; zij wist niet meer of het zomer dan wel
+winter was, of het regende dan, of de zon scheen, of de vogels zongen
+of de dahlias of viooltjes bloeiden, of de tuin van het Luxembourg
+bekoorlijker dan die der Tuilerie&euml;n was, of het linnen, dat de
+waschvrouw te huis bracht, te veel of te weinig gestijfd was, of vrouw
+Toussaint haar marktgang goed of slecht gedaan had; en zij bleef
+neerslachtig, slechts aan &eacute;&eacute;n gedachte overgegeven, met
+strakken blik, als wanneer men des nachts op de donkere, diepe plaats
+staart, waar een verschijning is verdwenen.</p>
+<p>Overigens liet zij evenmin aan Jean Valjean iets anders zien dan
+haar bleekheid. Zij toonde hem immer een vriendelijk gezicht.</p>
+<p>Maar deze bleekheid was meer dan voldoende om Jean Valjean
+bekommering aan te jagen. Soms vroeg hij haar:</p>
+<p>&bdquo;Wat deert u?&rdquo;</p>
+<p>Zij antwoordde:</p>
+<p>&bdquo;Mij deert niets.&rdquo;</p>
+<p>En na een poos, alsof zij opmerkte dat hij insgelijks treurig was,
+hernam zij:</p>
+<p>&bdquo;Deert u iets, vader?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Mij? neen,&rdquo; zeide hij.</p>
+<p>Deze twee wezens, die elkander zoo uitsluitend, met zulk een innige
+liefde bemind, en zoo lang met en door elkander geleefd hadden, leden
+nu naast elkander, de een om den ander, zonder het elkander te zeggen,
+zonder het elkander te wijten, en glimlachend.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch3.8" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Achtste hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De galeiketen.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De ongelukkigste van beiden was Jean Valjean. De jeugd
+heeft zelfs in haar verdriet altijd nog een helderheid.</p>
+<p>In zekere oogenblikken leed Jean Valjean z&oacute;&oacute;veel, dat
+hij kinderachtig werd. &rsquo;t Is het eigenaardige der smart, dat zij
+de kinderlijke zijde van den mensch weder te voorschijn roept. Hij
+gevoelde ontwijfelbaar, dat Cosette hem ontging. Hij had willen
+strijden, haar tegenhouden, haar door iets uiterlijks en schitterends
+willen begoochelen. Deze gedachten, kinderachtig, <span class=
+"pagenum">[<a id="pb91" href="#pb91" name="pb91">91</a>]</span>zooals
+wij gezegd hebben, doch tevens berekenend, gaven hem en wel door haar
+kinderachtigheid, een tamelijk juist begrip omtrent den invloed van
+uiterlijke versieringen op de verbeelding van jonge meisjes. Eens zag
+hij op de straat een generaal in volle uniform te paard voorbij rijden,
+den graaf Coutard, kommandant van Parijs. Hij benijdde dien vergulden
+man, en dacht: welk een geluk zou &rsquo;t zijn dien rok te dragen;
+Cosette zou verrukt zijn, als zij hem zag; wanneer hij met Cosette aan
+den arm het hek der Tuilerie&euml;n voorbijging, zou men het geweer
+voor hem presenteeren, en dit zou voor Cosette voldoende zijn, en haar
+de gedachte van jongelieden afleiden.</p>
+<p>Een onverwachte schok paarde zich aan deze treurige gedachten.</p>
+<p>In hun afgezonderd leven, en sedert zij in de straat Plumet woonden,
+hadden zij de gewoonte aangenomen, soms het genot te smaken van de zon
+te zien opgaan, een zoete vreugd, die zoowel past voor hen die het
+leven ingaan, als voor hen die het uittreden.</p>
+<p>Een wandeling in den vroegen morgen heeft voor dengeen, die de
+eenzaamheid bemint, hetzelfde genot als eene avondwandeling, en de
+vroolijkheid der natuur bovendien. De straten zijn eenzaam, maar de
+vogels zingen. Cosette, zelve een vogel, stond gaarne &rsquo;s morgens
+vroeg op. Deze morgenwandelingen werden den vorigen avond besproken.
+Hij stelde ze voor, zij nam ze aan. Ze werden als een complot beraamd;
+men ging uit v&oacute;&oacute;r &rsquo;t nog geheel licht was, en dit
+was een van Cosettes kleine genoegens. Deze onschuldige overdrijvingen
+behagen de jeugd.</p>
+<p>Jean Valjean ging bij voorkeur, zooals men weet, naar weinig
+bezochte plaatsen, naar eenzame oorden, naar vergeten plekken. Destijds
+waren in den omtrek van Parijs armoedige velden, die schier met de stad
+verbonden waren, waar des zomers schraal koren groeide, en die in den
+herfst na den oogst het aanzien hadden, niet van gemaaid, maar van
+geplukt te zijn. Hierheen wendde zich Jean Valjean het liefst. Cosette
+verveelde er zich niet. &rsquo;t Was voor hem de eenzaamheid, voor haar
+de vrijheid. Daar was zij weder een klein meisje; zij kon er loopen,
+schier spelen; zij zette haar hoed af, beschouwde de vlinders op de
+bloemen, maar ving ze niet; zachtmoedigheid en verteedering ontstaan
+met de liefde, en de jongedochter, die een bevend en teeder ideaal in
+zich draagt, heeft medelijden met den vleugel van een vlinder. Zij
+vlocht een krans van klaprozen, welke zij op het hoofd zette, en deze
+door de zon beschenen bloemen gaven aan haar frisch blozend gelaat een
+kroon van gloeiende kolen. <span class="pagenum">[<a id="pb92" href=
+"#pb92" name="pb92">92</a>]</span></p>
+<p>Zelfs toen hun leven treurig was geworden, behielden zij de gewoonte
+dezer morgenwandelingen.</p>
+<p>Op een October-morgen, door den ongemeen fraaien herfst van 1831
+verlokt, waren zij uitgegaan en bevonden zich, toen &rsquo;t licht
+werd, bij de barri&egrave;re du Maine. &rsquo;t Was niet het
+morgenrood, &rsquo;t was de dageraad; een bekoorlijk, onbeschrijfelijk
+oogenblik: hier en daar nog eenige sterren aan den bleeken hemel; de
+aarde geheel zwart; de hemel geheel wit; een huivering door de
+grasscheuten; alom de geheimzinnige indruk der schemering. Een
+leeuwerik, die zich tusschen de sterren scheen te bevinden, zong uit de
+verbazende hoogte, en &rsquo;t was alsof deze hymne van het kleine tot
+het oneindige de onmetelijkheid bevredigde. In het oosten kwam het
+Val-de-Grace, met zijn donkere massa, scherp uit den helderen horizont
+te voorschijn; tintelend steeg Venus op achter dien dom, en geleek een
+ziel die uit een donker gebouw ontvlucht.</p>
+<p>Alles was rustig en stil; niemand was op den weg; slechts op de
+zijpaden onderscheidde men enkele werklieden, die naar hun arbeid
+gingen.</p>
+<p>Jean Valjean had zich neergezet op eenig houtwerk, dat voor het hek
+van een werf lag. Zijn blik was naar den weg gekeerd, en zijn rug naar
+het licht; hij vergat de zon, die aan &rsquo;t opgaan was; hij was in
+een dier diepe mijmeringen verzonken, die den geheelen geest innemen,
+en zelfs den blik boeien. Er zijn overdenkingen, welke den mensch als
+tusschen vier muren sluiten. Wanneer men er zich in bevindt, wordt er
+tijd vereischt om tot de aarde terug te keeren. Jean Valjean was in een
+dier mijmeringen verzonken. Hij dacht aan Cosette, aan een mogelijk
+geluk, zoo niets tusschen haar en hem kwam; aan dat licht, waarmede zij
+zijn leven vervulde, een licht dat de adem zijner ziel was. Hij was
+schier gelukkig in deze mijmering. Cosette stond naast hem, en zag de
+wolken zich rozig kleuren.</p>
+<p>Eensklaps riep Cosette: &bdquo;Vader, ginds schijnt iemand te
+naderen.&rdquo;</p>
+<p>Jean Valjean sloeg de oogen op. Cosette had gelijk.</p>
+<p>De weg die naar de oude barri&egrave;re du Maine voert, is zooals
+men weet, een verlenging der straat van S&egrave;vres, en wordt
+rechthoekig door den binnen-boulevard doorsneden. Op den hoek van den
+weg en den boulevard, ter plaatse waar zij elkander kruisen, hoorde men
+een gerucht, dat in dit uur moeielijk te verklaren was. Een verwarde,
+vormlooze massa verscheen van den boulevard op den straatweg.</p>
+<p>Het werd grooter, &rsquo;t scheen zich ordelijk te bewegen, doch
+hortend en waggelend. &rsquo;t Scheen een voertuig te zijn, doch
+<span class="pagenum">[<a id="pb93" href="#pb93" name=
+"pb93">93</a>]</span>men kon niet onderscheiden, wat er op geladen was.
+Er waren paarden, wielen, kreten, klappende zweepen. Allengs werden de
+omtrekken duidelijker, hoewel nog in schemering gehuld. &rsquo;t Was
+inderdaad een voertuig, dat van den boulevard op den weg was gekomen en
+de barri&egrave;re naderde, waar Jean Valjean zat; een tweede, van
+&rsquo;t zelfde voorkomen, volgde, toen een derde, toen een vierde,
+zeven voertuigen kwamen achtereenvolgens om den hoek te voorschijn; de
+koppen der paarden raakten het achterdeel der vooruitrijdende wagens.
+Gestalten bewogen zich op de karren, men zag in de schemering iets
+flikkeren als waren er bloote sabels, men hoorde een gerammel als van
+ketens; het naderde, de stemmen werden luider; &rsquo;t was iets
+ontzettends, alsof het uit de spelonk der droomen kwam.</p>
+<p>Allengs werden de vormen duidelijker tusschen het geboomte, hoewel
+ze nog bleek als schimmen bleven; de langzaam rijzende morgen wierp een
+vaal schijnsel op dit tevens doodelijk en levend gekrioel, de hoofden
+der gestalten werden doodshoofden.</p>
+<p>&rsquo;t Waren zeven rijtuigen, die achter elkander over den weg
+reden. De zes eerste waren van een zonderlingen bouw. &rsquo;t Waren
+een soort van ladders op twee wielen, welke ladders vooraan de boomen
+vormden. Iedere wagen of liever ieder dezer ladders was met vier
+paarden achter elkander bespannen. Op deze ladders werden zonderlinge
+menschentrossen voortgesleept. In het halfduister zag men deze menschen
+niet, men vermoedde ze. Daar waren er vier-en-twintig op ieder
+voertuig, twaalf aan iedere zijde, met den rug tegen elkander, met het
+gezicht naar den voorbijganger, met afhangende beenen; aldus togen die
+menschen voort. Achter hun rug was iets dat klonk, een keten, en aan
+hun hals iets dat glinsterde, een halsboei. Ieder had een
+afzonderlijken halsboei, maar de keten was voor allen, zoodat deze
+vier-en-twintig menschen, wanneer zij van het voertuig kwamen en
+voortgingen, door een onverbiddelijke eenheid werden samengebonden, en
+over den grond, met de keten als ruggegraat, ongeveer als een
+duizendpoot moesten voortkruipen. Op ieder rijtuig stond
+v&oacute;&oacute;r en ook achter een <span class="corr" id="xd20e1971"
+title="Bron: aan">man</span>, van welke beiden ieder een der einden van
+den keten onder zijn voeten had. De halsboeien waren vierkant. Het
+zevende voertuig was een groote vrachtwagen zonder huif, met vier
+wielen en zes paarden, waarop een hoop ijzeren ketels en pannen,
+fornuizen en ketens, waartusschen eenige geknevelde menschen lagen
+uitgestrekt, die ziek schenen. Deze geheel open wagen was voorzien van
+vervallen horden, die tot de voormalige strafpleging schenen gediend te
+hebben. <span class="pagenum">[<a id="pb94" href="#pb94" name=
+"pb94">94</a>]</span></p>
+<p>Deze voertuigen hielden het midden van den weg. Aan beide zijden
+gingen, in een dubbele rij, wachten met eerlooze gezichten, en met
+driekante hoeden op &rsquo;t hoofd als de soldaten van het Directoire;
+zij droegen gescheurde, smerige uniformrokken van invaliden en half
+grijze en blauwe havelooze pantalons, wijders roode epauletten, gele
+bandeliers, korte sabels, geweren en stokken; zij geleken trosboeven.
+Deze sbirren schenen uit het uitvaagsel der bedelaars te bestaan, met
+het gezag van den beul. Hij, die hun chef scheen, hield een postzweep
+in de hand.</p>
+<p>Al deze, in de morgenschemering onduidelijke, bijzonderheden werden
+meer en meer zichtbaar, naarmate de dag helderder werd.
+V&oacute;&oacute;r en achter den wagentrein reden gendarmes te paard
+statig met de sabel in de hand.</p>
+<p>Deze trein was zoo lang, dat toen het eerste voertuig reeds bij de
+barri&egrave;re was, het laatste nauwelijks den boulevard verlaten
+had.</p>
+<p>Een menigte menschen, met die onbegrijpelijke snelheid te zamen
+gekomen, als dit te Parijs immer geschiedt, verdrongen elkaar aan beide
+zijden van den weg, om te zien.</p>
+<p>De mannen op de voertuigen lieten zich zwijgend hotsen. Zij waren
+blond van de morgenkoude. Allen droegen linnen broeken en klompen aan
+de bloote voeten. Het overige hunner kleeding was naar de luim der
+armoede. Hun plunje was van de afschuwelijkste tegenstrijdigheid; niets
+is treuriger dan een harlekijn in lompen. Gedeukte hoeden, geteerde
+petten, vuile wollen mutsen, en naast de boezeroen den zwarten rok met
+gaten in de ellebogen, verscheidenen droegen vrouwenhoeden; anderen een
+mand op het hoofd; men zag harige borsten, en door de scheuren der
+plunje onderscheidde men tatoueeringen; liefdetempels, vlammende
+harten, cupido&rsquo;s. Ook kwaadzeer en boosaardige puisten. Twee of
+drie hunner lieten, als op een stijgbeugel, hun voeten rusten op een
+van stroo gedraaid touw, dat onder hen aan de dwarshouten van het
+voertuig was gehecht. Een hunner had iets in de hand en bracht het aan
+den mond, dat een zwarte steen geleek, waarop hij beet; &rsquo;t was
+brood, dat hij at. Aller oogen waren droog; dof of flikkerend van een
+heilloos licht. De geleiders vloekten, de geboeiden spraken geen woord;
+nu en dan hoorde men een stokslag op de ruggen of hoofden vallen;
+sommigen dier lieden geeuwden; de lompen, die zij droegen, waren
+afzichtelijk; de beenen hingen, de schouders schommelden, de hoofden
+stieten tegen elkander, de ijzers rammelden, de oogen vlamden wild; de
+vuisten balden zich of openden zich krachteloos als de handen van
+dooden; achter den trein schreeuwde en lachte een troep kinderen.
+<span class="pagenum">[<a id="pb95" href="#pb95" name=
+"pb95">95</a>]</span></p>
+<p>Deze rij voertuigen, wat ze ook ware, had een treurig aanzien.
+Morgen, binnen een uur, kon het stortregenen, en weder en weder
+stortregenen, zoodat de havelooze plunje doornat moest worden; en
+eenmaal nat zijnde, konden deze lieden zich niet drogen, en ijskoud
+zich niet verwarmen; hun door en door natte linnen broeken zouden aan
+hun huid kleven, het water hun klompen vullen, de zweepslagen zouden
+het klappertanden niet kunnen beletten, de keten zou steeds aan den
+hals geklemd zijn, hun voeten zouden steeds hangen. &rsquo;t Was
+onmogelijk, niet te sidderen bij den aanblik dezer aldus geboeide
+menschen, die bewegingloos aan de koude herfstvlagen, aan den regen,
+aan den noordenwind, aan al de stormen der lucht, even als boomen en
+steenen, waren blootgesteld.</p>
+<p>De stokslagen spaarden zelfs de zieken niet, die met koorden
+gekneveld, bewegingloos op het zevende voertuig lagen, en welke men
+daar als met ellende gevulde zakken, scheen neergeworpen te hebben.</p>
+<p>Eensklaps kwam de zon te voorschijn; de krachtige morgenstraal
+schoot uit en &rsquo;t was, alsof hij al deze woeste hoofden deed
+gloeien; er brak een brand van vreeselijk gelach, gevloek en gezang
+uit. Het breede horizontale licht doorsneed de rij in twee&euml;n,
+verlichtte de hoofden en rompen, en liet de voeten en de wielen in de
+duisternis. De gedachten verschenen op de gezichten; &rsquo;t was een
+vreeselijk oogenblik: duivels werden zichtbaar, wier maskers afgevallen
+waren, woeste zielen geheel bloot. Hoewel verlicht was deze hoop
+duister. Sommigen, die op hun wijze vroolijk waren, hadden in den mond
+penneschachten, waaruit zij op de menigte, bij voorkeur op de vrouwen,
+ongedierte bliezen; het morgenrood deed deze erbarmelijke gestalten in
+de donkere schaduwen scherp uitkomen; geen dier wezens, dat niet door
+de ellende misvormd was; &rsquo;t was zoo afschuwelijk, dat het den
+glans der zon in bliksemvuur scheen te veranderen. De mannen op het
+voertuig, dat den trein opende, hadden een lied aangeheven en zongen
+met oorverdoovend geweld en woeste vroolijkheid een destijds beroemd
+liedje van Desaugiers <i>la Vestale</i>; de boomen trilden treurig; op
+de dwarswegen luisterden de burgers met dom vermaak naar deze
+zedenlooze woorden, die door spoken gezongen werden.</p>
+<p>Allerlei ellende was in dezen trein als in een chaos gemengd; men
+zag er den gezichtshoek van alle dieren, grijsaards en jongelingen,
+kale hoofden, grijze baarden, de afschuwelijkste onbeschaamdheid,
+tartende onderwerping, wilde opwellingen, bespottelijke houdingen,
+hoofden als van meisjes met krullen langs de slapen, kinderlijke
+gezichten en daarom te afschuwelijker, <span class="pagenum">[<a id=
+"pb96" href="#pb96" name="pb96">96</a>]</span>gezichten als
+doodshoofden waaraan niets dan de dood ontbrak. Op het eerste rijtuig
+zag men een neger, die misschien slaaf was geweest en de verschillende
+ketens vergelijken kon. De vreeselijke gelijkheid der schande was over
+deze hoofden gegaan; in die diepte van uiterste verlaging waren allen
+gezonken, en de onwetendheid in wezenloosheid veranderd, was de gelijke
+van de schranderheid, tot wanhoop gebracht. Er was geen keuze mogelijk
+tusschen deze lieden, die voor den blik verschenen als het uitgeworpene
+van het slijk. &rsquo;t Was blijkbaar, dat de bestuurder van dezen
+onreinen troep, ze niet in klassen verdeeld had. Zij waren geboeid en
+gekoppeld, waarschijnlijk naar alphabetische volgorde, en alzoo verward
+dooreen op deze voertuigen geladen. Maar alle groepen van
+afschuwelijkheden vormen een geheel; iedere optelling van ongelukkigen
+geeft een totaal; uit iedere keten kwam een gemeenschappelijke ziel te
+voorschijn en ieder voertuig had zijn bijzondere physionomie. Naast het
+voertuig dat zong, was er een dat brulde; een derde bedelde; men zag er
+een dat knarsetandde; een ander dreigde de voorbijgangers; een ander
+lasterde God; het laatste zweeg als het graf. Dante zou gemeend hebben,
+de zeven kringen der hel in beweging te zien. Het was de akelige tocht
+der veroordeelden naar de strafplaats, niet op den vreeselijken,
+vlammenden wagen der Apokalypsis, maar, vreeselijker, op de kar naar
+het galgenveld.</p>
+<p>Een der wachters, die een haak aan zijn stok had, maakte nu en dan
+een beweging, alsof hij in dien menschelijken vuilnishoop roerde. Onder
+de toeschouwers was eene oude vrouw, die een vijfjarig knaapje met den
+vinger deze lieden aanwees en zeide: &bdquo;Deugniet, neem daar een les
+aan.&rdquo;</p>
+<p>Toen het gezang en gevloek erger werden, klapte degene die de
+kapitein van het escorte scheen met zijn zweep, en bij dit sein viel
+een vreeselijke hagelbui van doffe, in den blinde toegebrachte
+stokslagen op de zeven voertuigen; velen brulden en schuimbekten,
+&rsquo;t geen &rsquo;t gejuich der toegesnelde straatjongens
+verdubbelde; een zwerm vliegen op deze wonden.</p>
+<p>Het oog van Jean Valjean was schrikbarend geworden. Het was geen oog
+meer, het was die glazige diepte, welke bij sommige ongelukkigen den
+blik vervangt, die onbewust schijnt van de wezenlijkheid en waarin de
+weerkaatsing der ontzetting vlamt. Hij zag geen voorwerp, hij was onder
+den druk van een visioen. Hij wilde opstaan, vluchten, ontsnappen; maar
+hij kon geen voet verzetten. Soms wordt men aangegrepen en vastgehouden
+door de dingen welke men ziet. Hij was als vastgenageld, versteend,
+wezenloos, en vroeg zich in een verwarden, onuitsprekelijken angst af,
+wat deze spookachtige verschijning <span class="pagenum">[<a id="pb97"
+href="#pb97" name="pb97">97</a>]</span>beteekende en waaruit deze hel
+kwam, die hem vervolgde. Eensklaps sloeg hij de hand aan zijn hoofd, de
+gewone beweging van hen in wie plotseling het geheugen wederkeert; hij
+herinnerde zich, dat deze weg de gewone weg was, langs welken de
+galeiboeven werden vervoerd, en men dezen omweg gewoonlijk maakte om de
+ontmoetingen met het hof te vermijden, die op den weg van Fontainebleau
+elk oogenblik mogelijk waren, en dat hij vijfendertig jaren geleden
+deze zelfde barri&egrave;re was doorgegaan.</p>
+<p>Cosette was, hoewel op andere wijze, niet minder ontsteld. Zij
+begreep niet, de adem ontbrak haar; wat zij zag scheen haar onmogelijk,
+eindelijk riep zij:</p>
+<p>&bdquo;Vader, wat is er toch op deze wagens?&rdquo;</p>
+<p>Jean Valjean antwoordde:</p>
+<p>&bdquo;Tuchtelingen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Waar gaan zij heen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Naar het bagno.&rdquo;</p>
+<p>Op dit oogenblik voegden zich juist bij de stokslagen, door
+honderden handen ijverig toegedeeld, slagen met het plat der sabels,
+&rsquo;t geen een woedende bui van sabel- en stokslagen veroorzaakte;
+de tuchtelingen bogen zich, een afschuwelijke gehoorzaamheid volgde op
+de straf en allen zwegen met blikken als van geketende wolven. Cosette
+beefde over al haar leden; zij hernam: &bdquo;Vader, zijn deze wezens
+werkelijk nog menschen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Somtijds,&rdquo; zei de ongelukkige.</p>
+<p>&rsquo;t Was inderdaad de galeiboeven-keten, die v&oacute;&oacute;r
+&rsquo;t aanbreken van den dag Bic&ecirc;tre had verlaten en den weg
+van Mans insloeg, om Fontainebleau te vermijden, waar zich toen
+&rsquo;t hof bevond. Deze omweg verlengde de schrikkelijke reis met
+drie of vier dagen, maar om de koninklijke personen het gezicht van
+zulke folteringen te besparen, mocht men haar wel verlengen.</p>
+<p>Jean Valjean kwam zeer neerslachtig te huis. Zulke ontmoetingen zijn
+schokken; en de herinnering, welke zij achterlaten, heeft gelijkenis
+met een aardbeving.</p>
+<p>Toen Jean Valjean met Cosette naar de Babelstraat wederkeerde,
+merkte hij overigens niet op, dat zij hem meerdere vragen deed
+aangaande hetgeen zij gezien hadden; misschien was hij te diep in zijn
+verslagenheid verzonken om haar woorden te hooren en haar te
+antwoorden. Maar des avonds, toen Cosette hem verliet om naar bed te
+gaan, hoorde hij haar halfluid en als bij zich zelve zeggen:
+&bdquo;Mijn Hemel! mij dunkt, dat, zoo ik een dier menschen ontmoette,
+ik zou sterven, enkel door hem van nabij te zien!&rdquo;</p>
+<p>Gelukkig waren er toevallig, den dag na dit treurig voorval, bij
+gelegenheid van ik weet niet welke offici&euml;ele plechtigheid,
+<span class="pagenum">[<a id="pb98" href="#pb98" name=
+"pb98">98</a>]</span>feesten te Parijs, een revue op het Marsveld,
+wedstrijd op de Seine, spelen in de Champs Elys&eacute;es, vuurwerk aan
+den boog der Etoile, algemeene illuminatie. Jean Valjean deed zich
+geweld aan, en geleidde haar naar deze vermakelijkheden, om haar de
+herinnering aan den vorigen dag te doen vergeten, en onder het vroolijk
+gewoel van geheel Parijs het afschuwelijke uit te wisschen, dat haar
+was voorbijgegaan<span class="corr" id="xd20e2035" title=
+"Niet in bron">.</span> De revue, welke het feest kruidde, deed
+natuurlijk al de uniformen voor den dag komen; Jean Valjean trok ook
+zijn uniform van nationale garde aan, schier met het heimelijk gevoel
+van iemand, die zich verbergt. Overigens scheen het doel dier wandeling
+bereikt: Cosette, die het zich ten wet stelde steeds den zin haars
+vaders te doen en voor wie overigens alle vertooningen nieuw waren, nam
+deze uitspanning aan, met de ongedwongen en luchthartige
+vriendelijkheid der jeugd, en betoonde zich in haar oordeel niet al te
+streng omtrent de vreugde van hetgeen men een openbaar feest noemt;
+zoodat Jean Valjean mocht gelooven, dat hij in zijn oogmerk geslaagd
+was en geen spoor meer van de afschuwelijke verschijning bij haar
+achterbleef.</p>
+<p>Eenige dagen later, op een ochtend, dat de zon heerlijk scheen, en
+beiden op de stoep van den tuin stonden&mdash;wederom een inbreuk op de
+regels, welke Jean Valjean zich scheen opgelegd te hebben, en tegen de
+gewoonte van Cosette, die de droefgeestigheid haar had doen aannemen,
+die nl. van in haar kamer te blijven&mdash;Cosette, in ochtendgewaad,
+in dat neglig&eacute; van het vroege morgenuur, &rsquo;t welk de jonge
+meisjes zoo liefelijk omhult en een wolkje om een ster schijnt, nog
+blozend van den gerusten slaap, vriendelijk aanschouwd door den
+verteederden grijsaard, ontbladerde een madeliefje. Cosette kende het
+lieve spreukje niet: &bdquo;ik bemin u, een weinig,
+hartstochtelijk&rdquo; enz.; wie zou &rsquo;t haar geleerd hebben? Zij
+speelde met het bloempje werktuiglijk, onschuldig, zonder te beseffen,
+dat zij door een madeliefje te ontbladeren een hart verscheurde. Zoo er
+een vierde gratie ware, de droefgeestigheid genoemd, en deze
+glimlachte, zou zij &rsquo;t beeld dezer gratie vertoond hebben. Jean
+Valjean was verrukt, toen hij haar kleine vingers met het bloempje zag
+spelen en vergat alles in den glans dien het meisje omgaf. Een
+roodborstje tjilpte in het naaste bosschage. Witte wolkjes dreven zoo
+vroolijk in de lucht, dat het scheen als waren zij zoo even in vrijheid
+gesteld. Cosette ontbladerde steeds ijverig haar bloempje; zij scheen
+aan iets te denken! &rsquo;t moest iets aangenaams zijn; eensklaps
+draaide zij langzaam het hoofd op de schouders om, met de sierlijke
+bedaardheid van de zwaan en zeide tot Jean Valjean: &bdquo;Vader, wat
+is toch het bagno?&rdquo; <span class="pagenum">[<a id="pb99" href=
+"#pb99" name="pb99">99</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="div0">
+<h2 class="label">Boek IV.</h2>
+<h2 class="main">Hulp van beneden kan soms hulp van boven zijn.</h2>
+<span class="pagenum">[<a id="pb101" href="#pb101" name=
+"pb101">101</a>]</span>
+<div id="ch4.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Uitwendige verwonding, inwendige genezing.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Trapswijze verduisterde zich alzoo hun leven.</p>
+<p>Hun bleef echter nog een afleiding over, die vroeger een geluk was
+geweest, namelijk brood te brengen aan hen die hongerden, en kleederen
+aan hen die ko&ucirc; leden. Bij dit bezoek der armen, waarbij Cosette
+dikwerf Jean Valjean vergezelde, hervonden zij eenige overblijfselen
+hunner vorige verrukking; vaak, wanneer het een goede dag was geweest,
+wanneer veel nood gelenigd was, en vele kleine kinderen verkwikt en
+verwarmd waren, was Cosette des avonds eenigszins vroolijk. &rsquo;t
+Was in dezen tijd, dat zij Jondrette in zijn armoedig verblijf
+bezochten.</p>
+<p>Den dag na dat bezoek verscheen Jean Valjean des morgens in het
+paviljoen even bedaard als gewoonlijk, maar met een groote, zeer
+ontstoken, boosaardige wonde aan den linkerarm, welke een brandwonde
+scheen, en die hij zoo goed mogelijk verklaarde. Deze wonde
+veroorzaakte, dat hij langer dan een maand de koorts had en niet
+uitging. Hij wilde geen heelmeester. Toen Cosette hierop bij hem
+aandrong, zeide hij: Roep den hondendokter.</p>
+<p>Cosette verbond hem &rsquo;s morgens en &rsquo;s avonds met zulk een
+hemelschen glimlach en met zulk een engelachtige vreugde, hem nuttig te
+kunnen zijn, dat Jean Valjean zijn vroeger geluk voelde terugkeeren en
+zijn vrees en angst verdwijnen, en Cosette aanschouwende, zeide hij:
+&bdquo;O welk een gelukkige wond! Welk een goed kwaad!&rdquo;</p>
+<p>Cosette had, bij de ongesteldheid van haar vader, het paviljoen
+verlaten en weder liefde voor de kleine woning en de achterplaats
+opgevat. Schier den ganschen dag bracht zij bij Jean Valjean door, en
+las hem uit de boeken, welke hij verkoos. Meestal waren &rsquo;t
+reisbeschrijvingen. Jean Valjean was als herboren; zijn geluk herleefde
+als met nieuwen glans; het Luxembourg, <span class="pagenum">[<a id=
+"pb102" href="#pb102" name="pb102">102</a>]</span>de onbekende jonge
+sluiper, Cosette&rsquo;s verkoeling, al deze wolken zijner ziel
+verdwenen. Hij zeide zelfs bij zich zelven: &bdquo;Ik heb mij dit alles
+slechts verbeeld; ik ben een oude dwaas.&rdquo;</p>
+<p>Zijn geluk was zoo groot, dat de schrikkelijke, onverwachte
+ontmoeting der Th&eacute;nardiers, in het verblijf van Jondrette, om
+zoo te zeggen, bij hem was neergegleden. &rsquo;t Was hem gelukt te
+ontsnappen; zijn spoor was verloren, wat kon hem het overige schelen!
+hij dacht er slechts aan, deze ellendigen te beklagen. Nu waren zij in
+de gevangenis en buiten staat voortaan te schaden, dacht hij; maar welk
+een beklagenswaardige familie in nood en ellende!</p>
+<p>Van de afschuwelijke verschijning aan de barri&egrave;re du Maine
+had Cosette niet meer gesproken.</p>
+<p>In &rsquo;t klooster had zuster St. Mechtilde Cosette muziek
+geleerd. Cosette had de stem van een nachtegaal, die eene ziel bezat,
+en soms zong zij des avonds in het eenvoudig kamertje van den gekwetste
+treurige liederen, die Jean Valjean opvroolijkten.</p>
+<p>De lente kwam, de tuin was in dat jaargetijde zoo heerlijk, dat Jean
+Valjean tot Cosette zeide: &bdquo;Gij komt bijna niet meer in den tuin;
+ga er wandelen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zooals ge wilt, vader,&rdquo; zei Cosette.</p>
+<p>En om haar vader te gehoorzamen, hervatte zij de wandelingen in haar
+tuin, meestal alleen, want, zooals gezegd is, kwam Jean Valjean,
+waarschijnlijk uit vrees van door het hek gezien te worden, er schier
+nooit.</p>
+<p>De wonde van Jean Valjean was een afleiding geweest.</p>
+<p>Toen Cosette zag, dat haar vader minder pijn had, dat hij genas en
+gelukkig scheen, gevoelde zij zich zoo tevreden, dat zij &rsquo;t zelfs
+niet eens opmerkte, zoo zacht en natuurlijk was dit gekomen. &rsquo;t
+Was bovendien Maart, de dagen werden langer, de winter ging voorbij; de
+winter neemt altijd iets van onze treurigheden mede; toen kwam April,
+die morgenstond van den zomer, frisch als iedere dageraad, vroolijk als
+de kindsheid; soms een weinig schreiend gelijk een pasgeboren kind, dat
+zij ook is. De natuur heeft in die maand een bekoorlijk licht, dat uit
+den hemel, uit de wolken, uit de boomen, uit de weiden, uit de bloemen
+in het hart van den mensch overgaat.</p>
+<p>Cosette was nog te jong om door die vreugd van April, welke haar
+geleek, niet doordrongen te worden. Ongemerkt en zonder dat zij er aan
+dacht verdween de duisternis uit haar gemoed. In de lente is &rsquo;t
+licht in de treurige harten, evenals &rsquo;t op den middag licht is in
+de kelders. Cosette was zelfs niet zeer treurig meer. &rsquo;t Was
+inderdaad zoo, maar zij sloeg er geen acht op. Des morgens tegen tien
+uren, na het ontbijt, wanneer <span class="pagenum">[<a id="pb103"
+href="#pb103" name="pb103">103</a>]</span>&rsquo;t haar gelukt was haar
+vader voor een kwartier mede naar den tuin te troonen, en zij met hem
+op de stoep in de zon wandelde, terwijl ze zijn gekwetsten arm in den
+haren hield, lette zij er niet op, dat zij telkens lachte en gelukkig
+was.</p>
+<p>Jean Valjean was verrukt, haar weder blozend en opgeruimd te zien
+worden.</p>
+<p>&bdquo;O, welk een gelukkige wonde!&rdquo; herhaalde hij zacht.</p>
+<p>En hij was den Th&eacute;nardiers dankbaar.</p>
+<p>Toen zijn wonde genezen was, begon hij weder zijn eenzame
+wandelingen in den schemeravond.</p>
+<p>Men zou zich vergissen, zoo men meende, dat men op deze wijze lang
+alleen in de onbewoonde streken van Parijs kan wandelen, zonder eenig
+avontuur te ontmoeten.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch4.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">&rsquo;t Is voor moeder Plutarchus niet moeielijk een
+verschijnsel te verklaren.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Op zekeren avond had de kleine Gavroche niet gegeten;
+hij herinnerde zich, dat hij ook den vorigen middag niet had gegeten;
+dat werd onaangenaam. Hij besloot een poging te doen om zich een
+avondmaal te bezorgen. Hij ging dus voorbij la Salpetri&egrave;re, naar
+eenzame plaatsen, waar het best iets te vinden is; waar niemand is,
+vindt men iets. Hij kwam aan eenige huizen, die hem het dorp Austerlitz
+schenen te zijn.</p>
+<p>Op een zijner vroegere tochten had hij hier een ouden tuin
+opgemerkt, bewoond door een oud man en een oude vrouw, en in dien tuin
+een tamelijk goeden appelboom. Naast dien appelboom stond een fruithok,
+dat slecht gesloten was en waar gemakkelijk een appel was te kapen. Een
+appel is een avondmaal, een appel is het leven. Wat Adam deed verloren
+gaan, kon Gavroche redden. Langs den tuin liep een eenzame ongeplaveide
+straat, tusschen struikgewas, in afwachting dat er huizen zouden komen;
+een heg scheidde haar van den tuin.</p>
+<p>Gavroche ging naar dien tuin; hij vond de straat terug, herkende den
+appelboom, en het fruithok daarnaast; onderzocht de heg, die hij
+gemakkelijk kon overspringen. De avond daalde, geen kat was in de
+straat, &rsquo;t oogenblik was gunstig. Gavroche wilde juist over de
+heg gaan, maar bleef plotseling staan. In den tuin werd gesproken.
+Gavroche tuurde door de heg.</p>
+<p>Twee schreden van hem, aan gene zijde van de heg, juist ter plaatse
+waar hij bij zijn overklimming zou terecht zijn gekomen, <span class=
+"pagenum">[<a id="pb104" href="#pb104" name="pb104">104</a>]</span>lag
+een steen, die voor bank diende en waarop de oude huurder van den tuin
+zat. Een oude vrouw stond voor hem. Deze bromde. Gavroche luisterde
+nieuwsgierig.</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer Mabeuf!&rdquo; zei de oude vrouw.</p>
+<p>&bdquo;Mabeuf!&rdquo; dacht Gavroche, &bdquo;een grappige
+naam!&rdquo;</p>
+<p>De aangesproken oude man verroerde zich niet. De oude vrouw
+herhaalde:</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer Mabeuf!&rdquo;</p>
+<p>De grijsaard antwoordde eindelijk, zonder de oogen op te slaan:</p>
+<p>&bdquo;Wat is er, moeder Plutarchus?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Moeder Plutarchus!&rdquo; dacht Gavroche, &bdquo;weder een
+grappige naam.&rdquo;</p>
+<p>Moeder Plutarchus hernam, en de oude man was gedwongen in een
+gesprek te treden:</p>
+<p>&bdquo;De huisheer is ontevreden.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Waarom?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ge zijt hem drie kwartalen huur schuldig.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Na drie maanden zal ik hem vier kwartalen schuldig
+zijn.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hij zegt dat hij u uit het huis zal laten zetten.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik zal gaan.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;De groentevrouw wil betaald worden. Zij wil geen brandhout
+meer geven. Wat zullen wij van den winter stoken? Wij zullen geen hout
+hebben.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wij hebben de zon.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;De slachter wil niet meer borgen; hij wil geen vleesch meer
+leveren.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Dat komt heel goed. Mijn spijsvertering is slecht en het
+vleesch voor mij te zwaar.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wat zullen wij dan eten?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Brood.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;De bakker wil iets op rekening betaald hebben, en zegt: geen
+geld, geen brood.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Goed.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wat zullen wij dus eten?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;De appels van den appelboom.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Maar, mijnheer, men kan toch zonder geld niet
+leven.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik heb het niet.&rdquo;</p>
+<p>De oude vrouw verwijderde zich, de grijsaard bleef alleen. Hij gaf
+zich aan zijn gedachten over. Ook Gavroche dacht. &rsquo;t Was bijna
+donker.</p>
+<p>Het eerste resultaat van Gavroches overdenking was, dat hij, in
+plaats van over de heg te klimmen, er zich tegen legde. Onder aan de
+heg vormden de takken een kleine holte.</p>
+<p>Zie! dacht Gavroche, een volmaakte bedstede; en hij kroop
+<span class="pagenum">[<a id="pb105" href="#pb105" name=
+"pb105">105</a>]</span>er in. Hij lag met den rug schier tegen de bank
+van mijnheer Mabeuf, en hoorde den tachtigjarige ademen.</p>
+<p>In plaats van te eten, poogde hij nu te slapen.</p>
+<p>&rsquo;t Was een hazenslaap, met &eacute;&eacute;n oog open.
+Sluimerende bleef Gavroche opmerken.</p>
+<p>De heldere schemering van den hemel viel op de aarde, en de straat
+vormde een vale streep tusschen twee donkere heggen. Eensklaps
+verschenen in die schemerachtige streep twee donkere gestalten. De eene
+ging vooruit, de andere volgde op eenigen afstand.</p>
+<p>&bdquo;Daar komen er twee,&rdquo; bromde Gavroche.</p>
+<p>De eerste gestalte scheen een oud, gebogen, peinzend burgerman, meer
+dan eenvoudig gekleed, die uithoofde van zijn ouderdom langzaam ging,
+en een avondwandeling scheen te doen.</p>
+<p>De tweede gestalte was recht, stevig en slank. Zij regelde haar stap
+naar dien van de eerste; maar in de vrijwillige langzaamheid van haar
+gang erkende men lenigheid en vlugheid. Deze gestalte had, bij iets
+schuws en verontrustends, de volkomene houding van &rsquo;t geen men
+destijds een elegant noemde; de hoed had een goeden vorm, de zwarte jas
+was van nieuw-modischen snit, waarschijnlijk van goed laken, en sloot
+net om het lijf. Het hoofd was met een zekere fiere bevalligheid
+opgericht, en onder den hoed merkte men in het schemerlicht een bleek
+jongelingsgelaat. Hij had een roos in den mond. Gavroche kende deze
+tweede gestalte zeer goed; &rsquo;t was Montparnasse.</p>
+<p>Van de andere had hij niets kunnen zeggen, dan dat &rsquo;t een
+eenvoudig oud man was.</p>
+<p>Gavroche legde zich dadelijk op de loer. De eene dezer twee
+wandelaars had duidelijk bedoelingen jegens den anderen. Gavroche was
+goed geplaatst om te zien wat er gebeuren zou. Zijn
+&bdquo;bedstede&rdquo; was zeer van pas een schuilhoek geworden.</p>
+<p>Dat Montparnasse op zulk een uur, in zulk een streek, ter jacht
+ging, was iets gevaarlijks. Gavroche voelde zijn straatjongenshart
+bewogen van medelijden met den ouden man. Wat te doen? Zou hij
+tusschenbeide treden? Zou de eene zwakke den anderen zwakke helpen!
+Montparnasse zou er om lachen. Gavroche verheelde het zich niet, dat
+beiden, de oude man en de knaap, voor den vreeselijken achttienjarigen
+bandiet kinderspel waren.</p>
+<p>Terwijl Gavroche overlegde, had plotseling de aanval op een
+afschuwelijke wijze plaats; een aanval van den tijger op het schaap,
+een aanval der spin op de vlieg. Eensklaps wierp Montparnasse de roos
+weg, sprong op den grijsaard toe, vatte <span class="pagenum">[<a id=
+"pb106" href="#pb106" name="pb106">106</a>]</span>hem in zijn das en
+drukte hem met alle kracht. Gavroche had moeite een kreet te bedwingen.
+Een oogenblik later lag een der mannen onder den anderen, hijgend,
+reutelend, spartelend, terwijl een marmeren knie zijn borst drukte.
+Maar &rsquo;t was niet juist zooals Gavroche verwacht had; want op den
+grond lag Montparnasse en op hem de oude man. Dat alles gebeurde op
+slechts korten afstand van Gavroche.</p>
+<p>De oude man had den stoot ontvangen en dien teruggegeven, en wel zoo
+geducht, dat in een oogenblik de aanvaller en de aangevallene van rol
+veranderd waren.</p>
+<p>Dit is een dappere invalide, dacht Gavroche.</p>
+<p>En hij kon niet laten in de handen te klappen. Maar deze toejuiching
+was nutteloos; zij bereikte het oor van geen der beide strijders, die
+met elkander worstelend en wederzijds verdoofd, beiden hijgden en
+zwoegden.</p>
+<p>Er ontstond een pauze. Montparnasse hield op zich te verweren, en
+Gavroche vroeg bij zich zelven: &bdquo;Is hij dood?&rdquo;</p>
+<p>De oude man had geen woord gezegd, geen kreet geslaakt. Hij richtte
+zich op, en Gavroche hoorde hem tot Montparnasse zeggen:</p>
+<p>&bdquo;Sta op!&rdquo;</p>
+<p>Montparnasse stond op, maar de oude man hield hem vast. Montparnasse
+had de vernederende, maar woedende houding van een wolf, die door een
+schaap was gebeten. Gavroche tuurde en luisterde, en deed moeite om
+zijn gezicht door zijn gehoor te versterken. Hij had een ongelooflijken
+schik.</p>
+<p>Hij werd beloond voor zijn beangste nieuwsgierigheid. Hij kon de
+volgende samenspraak opvangen, welke in de duisternis iets sombers had.
+De oude man vroeg, Montparnasse antwoordde:</p>
+<p>&bdquo;Hoe oud zijt ge?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Negentien jaar.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Gij zijt sterk en gezond. Waarom werkt ge niet?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Dit verveelt mij.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wat is uw beroep?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Nietsdoener.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Spreek ernstig. Kan er iets voor u gedaan worden? Wat wilt ge
+zijn?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Dief!&rdquo;</p>
+<p>Er ontstond een pauze. De grijsaard scheen diep in gedachten. Hij
+stond bewegingloos en hield Montparnasse steeds vast. Ieder oogenblik
+deed de sterke, vlugge, jonge bandiet zijsprongen, als een in den strik
+gevangen dier. Hij stiet, trok, beproefde den ouden man een been te
+lichten en poogde te ontsnappen. De grijsaard scheen er geen acht op te
+slaan en hield hem met <span class="pagenum">[<a id="pb107" href=
+"#pb107" name="pb107">107</a>]</span>&eacute;&eacute;ne hand vast, met
+de onbezorgde overtuiging van een overwegende kracht.</p>
+<p>De oude man bleef eenigen tijd in gedachten, en aanschouwde
+Montparnasse met strakken blik; toen verhief hij zacht de stem in de
+duisternis, waarin zij zich bevonden, en sprak de volgende plechtige
+woorden, van welke Gavroche geen woord ontging:</p>
+<p>&bdquo;Mijn zoon, gij treedt uit luiheid in het moeielijkste leven
+dat bestaat. Ha! gij zegt een nietsdoener te zijn! bereid u liever tot
+den arbeid. Hebt ge ooit dit vreeselijk werktuig gezien, dat men een
+pletmolen noemt? Men moet er zich wel voor in acht nemen, &rsquo;t is
+een geniepig, wreed ding; zoo het slechts een punt van uw rok vat, gaat
+ge er geheel in. Deze machine is de ledigheid. Keer terug, terwijl het
+nog tijd is, en red u! &rsquo;t Is anders te laat! spoedig zult ge door
+het raderwerk gevat zijn. Zoo ge eenmaal gegrepen zijt, is er geen hoop
+meer. Aan &rsquo;t werk dus, luiaard, geen rust! De wreede hand van den
+onverbiddelijksten arbeid tast naar u. Den kost te verdienen, een taak,
+een plicht te vervullen, dit wilt ge niet; te zijn als de anderen,
+verveelt u. Nu, ge zult anders zijn. De arbeid is wet; die hem afwijst
+uit verveling, zal hem tot straf krijgen. Gij wilt geen arbeider zijn,
+gij zult slaaf wezen. De arbeid laat u slechts aan de eene zijde los,
+om u aan de andere te grijpen; gij wilt zijn vriend niet zijn, gij zult
+zijn neger wezen. Ha! gij hebt de vermoeidheid van den eerlijken man
+niet gewild; gij zult het zweet der verdoemden vinden. Waar anderen
+zingen, zult gij reutelen. Gij zult in de verte, uit de laagte, de
+andere menschen zien arbeiden; gij zult meenen, dat zij rusten. De
+landbouwer, de maaier, de zeeman, de smid zullen voor u in &rsquo;t
+licht verschijnen van gelukkigen in &rsquo;t paradijs. Welke helderheid
+omgeeft het aanbeeld! Den ploeg besturen, de garven binden, is vreugde.
+Welk een feest! de boot in den wind te doen schommelen! Gij,
+nietsdoener, delf, sleep, stuw, wroet! Draag uw halster, gij zijt een
+lastdier in het span der hel. Ha! het was uw plan niets te doen. Welnu,
+geen week, geen dag, geen uur zal er voor u zijn, zonder dat uw hart
+bezwaard is. Ge zult u slechts met angst kunnen bewegen. Iedere minuut
+die voorbijgaat zal uw spieren doen kraken. Voor u zal &rsquo;t een
+rots zijn, wat voor anderen een veder is. Het eenvoudigste zal
+moeielijk worden. Het leven zal u gedrochtelijk zijn. Gaan, komen,
+ademen, dit alles zal u zwaar vallen. Uw longen zullen u als van lood
+voorkomen. Of ge aan dezen of genen kant zult gaan, zal een gewichtig
+vraagstuk voor u zijn. Ieder ander, die wil uitgaan, opent zijn deur en
+hij is buiten. Zoo gij wilt uitgaan, moet gij uw muur doorbreken.
+<span class="pagenum">[<a id="pb108" href="#pb108" name=
+"pb108">108</a>]</span>Wat doet ieder, die op de straat wil gaan? Hij
+gaat de trap af; gij zult uw beddelakens scheuren, draad voor draad
+zult ge er een touw van vlechten; dan zult ge u uit het venster aan
+dien draad boven een afgrond hangen, en &rsquo;t zal des nachts zijn,
+in storm, in regen, in onweder; en zoo het touw te kort is, zal er
+slechts &eacute;&eacute;n middel zijn om beneden te komen, u van een
+hoogte te laten vallen, in een diepte, op iets dat onder is,
+onverschillig wat, op het onbekende. Of gij zult door een schoorsteen
+moeten klimmen, op gevaar af van u te branden; of gij zult door een
+riool kruipen, op gevaar af van te stikken. Ik spreek niet van de
+gaten, welke moeten worden verborgen, van de steenen welke losgebroken
+en twintigmaal daags weer op hun plaats gesteld moeten worden, van den
+kalk die in den stroozak moet worden verborgen. Daar is een slot;
+iedereen neemt daarvoor den sleutel, door een smid gemaakt, dien hij
+bij zich draagt. Gij, zoo gij het wilt openen, moet eerst een kunststuk
+vervaardigen; gij neemt een koperen sousstuk, dat ge aan twee plaatjes
+snijdt; met welk werktuig? gij moet het uitvinden. Dat is uw zaak. Dan
+holt ge deze twee plaatjes uit, zorgende het uitwendige niet te
+beschadigen, en maakt om den rand een schroefdraad, zoodat beide juist
+op elkander passen als een doosje en deksel. Zoo nu het bovenste op het
+onderste is geschroefd, is er niets van te ontdekken. Voor de bewakers,
+want ge zult bewaakt worden, zal &rsquo;t een stuiverstuk zijn; voor u
+zal &rsquo;t een doosje wezen. Wat zult ge in dit doosje leggen? Een
+stukje staal. De veer van een horloge, welke gij getand hebt en die nu
+een zaagje zal zijn. Met dit kleine zaagje, dat in een sousstuk is
+verborgen, zult gij den schoot van het slot, den grendel, het hengsel
+van het hangslot, de tralies van uw venster, den boei aan uw been
+moeten doorsnijden. Na dit meesterstuk, dit wonder te hebben volbracht,
+na al deze mirakelen van kunst, vaardigheid, behendigheid, geduld
+uitgevoerd te hebben, wat zal uw loon zijn, zoo men komt te weten dat
+gij de bewerker er van zijt? het cachot. Ziedaar uw toekomst! Welke
+afgronden zijn niet de luiheid en de rust! Niets doen, weet ge wel, dat
+het een treurige keus is? Werkeloos in de maatschappij leven, nutteloos
+zijn, is schadelijk zijn! Dit voert regelrecht tot de diepste ellende.
+Wee hem, die een parasiet wil zijn! hij wordt ongedierte. Ha! gij hebt
+geen lust om te werken? Gij hebt slechts &eacute;&eacute;ne gedachte:
+Goed te drinken, goed te eten, goed te slapen! Gij zult water drinken,
+gij zult zwart brood eten, gij zult op een plank slapen, met een ijzer
+aan uw leden geklonken, waarvan gij &rsquo;s nachts de kilheid op uw
+vleesch zult voelen! Gij zult dat ijzer verbreken, ge zult vluchten.
+Goed. Op uw <span class="pagenum">[<a id="pb109" href="#pb109" name=
+"pb109">109</a>]</span>buik zult ge door doornheggen kruipen, en als de
+dieren des wouds gras eten. Maar ge zult weder gevat worden. Dan zult
+ge jaren in een onderaardschen kelder doorbrengen, aan den muur
+geketend, tasten naar de kruik om te drinken, in de duisternis op het
+afschuwelijk brood bijten, dat geen hond zou willen, en boonen eten,
+welke voor u reeds door de wormen zijn doorgeknaagd. Ge zult zijn als
+een duizendpoot in een kelder. Heb medelijden met u zelven, rampzalig
+kind, nog zoo jong, dat geen twintig jaren geleden nog een zuigeling
+waart, en waarschijnlijk nog een moeder hebt. Ik zweer u, hoor mij aan.
+Gij wilt fijn, zwart laken, verlakte laarzen dragen, gekapt en
+geparfumeerd zijn, de vrouwen behagen, bekoorlijk zijn? Men zal u het
+hoofd kaal scheren; gij zult een rood buis en klompen dragen. Gij
+begeert een ring aan den vinger, gij zult een ring aan den hals hebben.
+En zoo ge een vrouw aanziet, krijgt ge stokslagen. Gij zult op
+twintigjarigen leeftijd deze wereld intreden en haar op vijftigjarigen
+verlaten. Ge zult er jong, blozend, frisch, met schitterende oogen en
+al uw witte tanden binnen gaan, en haar gebroken, gekromd, gerimpeld,
+tandeloos, afzichtelijk, met wit haar verlaten. Ach, mijn arme jongen,
+ge volgt een verkeerden weg, de lediggang geeft u slechten raad. De
+zwaarste arbeid is de diefstal. Geloof mij, wijd u niet aan het
+moeielijk werk, een luiaard te zijn. &rsquo;t Is niet gemakkelijk, een
+schurk te worden. Veel lichter is het, een eerlijk man te zijn. Ga nu
+en denk aan &rsquo;t geen ik u gezegd heb. Maar.... wat wildet gij van
+mij? Mijn beurs? Ziedaar!&rdquo;</p>
+<p>En terwijl de oude man Montparnasse losliet, stelde hij hem zijn
+beurs ter hand, welke Montparnasse even woog, waarna hij ze, met
+dezelfde werktuiglijke behoedzaamheid, als had hij ze gestolen, zacht
+in den achterzak van zijn jas liet glijden.</p>
+<p>Na dit gezegd en gedaan te hebben, keerde de oude man om en hervatte
+bedaard zijn wandeling.</p>
+<p>&bdquo;Malle vent!&rdquo; mompelde Montparnasse.</p>
+<p>Wie was deze oude man? De lezer heeft het zekerlijk geraden. In de
+grootste verbazing zag Montparnasse hem na, terwijl hij in de
+avondschemering verdween. Dit nazien was hem noodlottig.</p>
+<p>Terwijl de grijsaard zich verwijderde, naderde Gavroche.</p>
+<p>Gavroche had zich door een schuinschen blik vergewist, dat de oude
+Mabeuf, die misschien in slaap was gevallen, nog altijd op de bank zat.
+Daarop was de straatjongen uit de heg gekomen en was in de duisternis
+achter Montparnasse geslopen, die bewegingloos stond. Dus naderde hij
+Montparnasse <span class="pagenum">[<a id="pb110" href="#pb110" name=
+"pb110">110</a>]</span>zonder gezien of gehoord te worden, stak zacht
+zijn hand in den achterzak van de fijne zwartlakensche jas, greep de
+beurs, trok de hand terug en kroop als een vluchtende adder weder in de
+duisternis. Montparnasse, die geen reden had om op zijn hoede te zijn
+en voor het eerst zijns levens nadacht, merkte hiervan niets. Gavroche,
+ter plaatse teruggekeerd, waar de oude Mabeuf zat, wierp de beurs over
+de heg en liep, zoo snel<a id="xd20e2256" name="xd20e2256"></a> als hij
+loopen kon, weg.</p>
+<p>De beurs viel op den voet van vader Mabeuf. Deze schok wekte hem.
+Hij bukte en raapte de beurs op. Hij begreep er niets van, en opende
+ze. &rsquo;t Was een beurs met twee vakken; in het eene vak was eenig
+klein geld, in het andere zes gouden Napoleons.</p>
+<p>Verbaasd bracht Mabeuf dit aan zijn huishoudster.</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is uit den hemel gevallen,&rdquo; zei moeder
+Plutarchus. <span class="pagenum">[<a id="pb111" href="#pb111" name=
+"pb111">111</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="div0">
+<h2 class="label">Boek V.</h2>
+<h2 class="main">Welks einde het begin niet gelijkt.</h2>
+<span class="pagenum">[<a id="pb113" href="#pb113" name=
+"pb113">113</a>]</span>
+<div id="ch5.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De eenzaamheid en de kazerne.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De smart van Cosette, vier of vijf maanden geleden zoo
+grievend en levendig, begon, zelfs zonder dat zij het wist, te
+verzachten. De natuur, de lente, de jeugd, de liefde voor haar vader,
+de vroolijkheid der vogels en bloemen, dit alles deed allengs, dag aan
+dag, druppel voor druppel, in de zoo maagdelijke, jeugdige ziel iets
+zijpelen, dat veel van vergetelheid had. Werd er het vuur geheel in
+uitgedoofd? bleef er enkel asch over? Genoeg is het, dat zij schier
+geen smart of gloed meer gevoelde.</p>
+<p>Op zekeren dag dacht zij eensklaps aan Marius. Zie, zeide zij, ik
+denk niet meer aan hem! In dezelfde week zag zij voorbij het tuinhek
+een zeer fraaien officier der lansiers gaan, met een wespenlijf,
+schitterende uniform, meisjeswangen, een sabel onder den arm,
+glimmenden knevel, geverniste chapska. Hij had overigens blond haar,
+blauwe, uitkomende oogen, een rond, ijdel, onbeschaamd en mooi gezicht;
+in alles het tegendeel van Marius. Hij rookte een sigaar.&mdash;Cosette
+meende, dat deze officier zekerlijk tot het regiment behoorde, dat in
+de kazerne der Babelstraat lag.</p>
+<p>Den volgenden dag zag zij hem weder voorbijgaan. Zij merkte het uur
+op.</p>
+<p>Van dien tijd af&mdash;was het toeval?&mdash;zag zij hem schier
+iederen dag voorbijgaan.</p>
+<p>De kameraden van den officier bespeurden, dat in dien slecht
+onderhouden tuin, achter dat leelijke rococo-hek, een zeer mooi meisje
+was, dat er zich schier altijd bevond, wanneer de fraaie luitenant
+voorbijging, die den lezer niet onbekend is en Theodule Gillenormand
+heette.</p>
+<p>&bdquo;Zie,&rdquo; zeiden zij tot hem. &bdquo;Dat meisje slaat een
+oog op u! Kijk toch.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Heb ik den tijd, op al de meisjes acht te geven, die het oog
+op mij slaan?&rdquo; antwoordde de lansier. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb114" href="#pb114" name="pb114">114</a>]</span></p>
+<p>&rsquo;t Was in denzelfden tijd, dat Marius ernstig aan den dood
+dacht, en zeide: Zoo ik haar slechts kon wederzien v&oacute;&oacute;r
+te sterven! Zoo zijn wensch verwezenlijkt ware geworden, zoo hij gezien
+had dat Cosette haar blik op een lansier sloeg, zou hij geen woord
+hebben kunnen spreken en van smart gestorven zijn.</p>
+<p>Wie droeg de schuld er van? Niemand.</p>
+<p>Marius behoorde tot die karakters, welke zich in het verdriet
+verdiepen en er in blijven; Cosette behoorde tot degenen, die er zich
+in dompelen, maar er uitkomen.</p>
+<p>Overigens was Cosette in dat gevaarlijk tijdperk der aan zich zelve
+overgelaten vrouwelijke droomerijen, wanneer het hart van een jong
+meisje op de ranken van den wijngaard gelijkt, welke zich, naar het
+valt aan het kapiteel van een marmeren kolom of aan den deurpost van
+een kroeg hechten. &rsquo;t Is een snel, beslissend oogenblik,
+gevaarlijk voor een weeze, zij moge arm of rijk zijn, want rijkdom
+belet geen slechte keus; men sluit ongelukkige huwelijken in de hoogste
+kringen; de ongelukkigste vereeniging is die van niet voor elkaar
+geschikte zielen. Evenals meer dan &eacute;&eacute;n onbekend jonkman,
+zonder naam, zonder geboorte, zonder fortuin, een marmeren kapiteel kan
+zijn, dat een tempel van verhevene gevoelens en grootsche denkbeelden
+kan schragen, evenzoo kan een man van de wereld, rijk en met zich
+zelven tevreden, die glimmende laarzen en gladde woorden heeft, zoo men
+hem niet uitwendig, maar inwendig beschouwt, dat wil zeggen hetgeen
+voor de vrouw bestemd is, niets meer dan een gemeene paal kan zijn, een
+voorwerp van de dierlijkste, geweldigste hartstochten, de deurpost van
+een kroeg.</p>
+<p>Wat was in Cosettes ziel? Een tot rust gebrachte of ingeslapen
+hartstocht, de liefde in vluchtigen toestand; iets dat helder,
+glinsterend is, op zekere diepte troebel, lager somber.</p>
+<p>Dit beeld van den fraaien officier spiegelde zich af op de
+oppervlakte. Was op den bodem&mdash;diep op den bodem&mdash;een
+herinnering?&mdash;Misschien. Cosette wist het niet.</p>
+<p>Er had iets zonderlings plaats. <span class="pagenum">[<a id="pb115"
+href="#pb115" name="pb115">115</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch5.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Vrees van Cosette.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">In de eerste helft van April ging Jean Valjean op
+reis. Men weet, dat hij dit van tijd tot tijd, met zeer lange
+tusschenpoozen, deed. Hij was dan ten hoogste twee of drie dagen
+afwezig. Waarheen hij ging wist niemand, zelfs Cosette niet. Slechts
+eens had zij hem bij zijn vertrek in een huurrijtuig tot aan den hoek
+van een blinde steeg begeleid, op welken hoek zij gelezen had
+&bdquo;Slop Planchette&rdquo;. Daar was hij uitgestegen en de huurkoets
+had Cosette naar de Babelstraat teruggevoerd. &rsquo;t Was gewoonlijk,
+wanneer in de huishouding geld ontbrak dat Jean Valjean deze korte
+reizen deed.</p>
+<p>Jean Valjean was dus afwezig. Hij had gezegd: &bdquo;Binnen drie
+dagen zal ik terug zijn.&rdquo;</p>
+<p>Des avonds was Cosette alleen in het salon. Om zich niet te vervelen
+had zij zich aan haar piano gezet en met begeleiding hiervan het koor
+gezongen van Euryanthe <i lang="fr">Chasseurs, &eacute;gar&eacute;s
+dans les bois!</i> (Jagers, in het bosch verdoold!), misschien het
+schoonste wat in de muziek bestaat. Toen zij uitscheidde, bleef zij in
+gedachten verdiept.</p>
+<p>Eensklaps meende zij voetstappen in den tuin te hooren.</p>
+<p>&rsquo;t Kon haar vader niet zijn, want hij was afwezig; ook niet
+vrouw Toussaint; deze was te bed. &rsquo;t Was tien uren &rsquo;s
+avonds.</p>
+<p>Zij ging naar het vensterluik, dat gesloten was, en hield er haar
+oor tegen.</p>
+<p>&rsquo;t Kwam haar voor, dat het de tred van een man was, die zeer
+zacht ging.</p>
+<p>IJlings ging zij naar boven, naar haar kamer, opende een kijkgaatje
+in het vensterluik en zag in den tuin. &rsquo;t Was volle maan. Men zag
+even duidelijk als op den dag.</p>
+<p>Er was niemand.</p>
+<p>Zij opende het venster. In den tuin was het volkomen stil, en wat
+men van de straat kon zien was even eenzaam als altijd.</p>
+<p>Cosette meende zich vergist te hebben. Zij had zich verbeeld gerucht
+te hooren. &rsquo;t Was een zinsbegoocheling, veroorzaakt door het
+somber, wonderbaar koor van Weber, dat voor den geest duizelingwekkende
+diepten ontsluit, dat voor den blik siddert als een huiverend woud, en
+waarin men onder den schuwen voetstap der jagers, die men in de
+avondschemering ziet, de dorre takken hoort kraken.</p>
+<p>Zij dacht er niet meer aan. <span class="pagenum">[<a id="pb116"
+href="#pb116" name="pb116">116</a>]</span></p>
+<p>Cosette, trouwens, was van aard niet vreesachtig. In haar aderen was
+iets van het bloed der heidin en der avonturierster die blootsvoets
+gaat. Men herinnere zich, dat zij meer leeuwerik dan duif was. In den
+grond was zij moedig en stout.</p>
+<p>Den volgenden dag wandelde zij, niet zoo laat, tegen het vallen van
+den avond, in den tuin. Bij de verwarde gedachten, die haar bezig
+hielden, meende zij nu en dan wel een gerucht te hooren als dat van den
+vorigen avond, als van iemand, die in de duisternis, niet ver van haar,
+onder het geboomte ging, maar zij zeide bij zich zelve, dat niets beter
+gelijkt naar voetstappen in het gras, dan de schuring van twee takken
+die zich vanzelf bewegen, en zij lette er niet verder op. Overigens zag
+zij niets.</p>
+<p>Zij verliet het bosschage, en moest een klein grasperk overgaan om
+de stoep te bereiken. De maan, die achter haar was opgestegen, wierp,
+toen Cosette uit het boschje kwam, op dat grasperk haar schaduw voor
+haar uit.</p>
+<p>Cosette stond verschrikt stil.</p>
+<p>Naast de hare, teekende de maan duidelijk op het gras een andere
+zonderlinge, schrikbarende en vreeselijke schaduw, een schaduw met een
+ronden hoed.</p>
+<p>&rsquo;t Was als de schaduw van een man, die aan den kant van het
+bosschage eenige schreden achter Cosette stond.</p>
+<p>Een oogenblik kon zij noch spreken, noch schreeuwen, noch roepen,
+noch zich verroeren, noch het hoofd wenden.</p>
+<p>Eindelijk verzamelde zij al haar moed en keerde stoutmoedig om.</p>
+<p>Er was niemand.</p>
+<p>Zij zag naar den grond. De schaduw was verdwenen.</p>
+<p>Zij trad weder in het bosschage, doorsnuffelde onversaagd alle
+hoeken, ging tot aan het hek en vond niets.</p>
+<p>Zij voelde een ijzige huivering. Was &rsquo;t nogmaals een
+zinsbegoocheling? Hoe? twee dagen achtereen. &Eacute;&eacute;n
+zinsbegoocheling, goed; maar twee zinsbegoochelingen? &rsquo;t Was
+meest verontrustend dat de schaduw zekerlijk geen spook was; spoken
+dragen gewoonlijk geen ronde hoeden.</p>
+<p>Den volgenden dag kwam Jean Valjean terug. Cosette verhaalde hem wat
+zij meende gehoord en gezien te hebben. Zij had verwacht gerustgesteld
+te zullen worden, en dat haar vader de schouders zou ophalen en zeggen:
+&bdquo;Ge zijt een kleine zottin!&rdquo;</p>
+<p>Maar Jean Valjean werd bekommerd.</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is misschien niets!&rdquo; zeide hij.</p>
+<p>Onder een voorwendsel verliet hij haar en ging naar den tuin, en zij
+merkte toen op, dat hij zeer nauwkeurig het hek onderzocht.
+<span class="pagenum">[<a id="pb117" href="#pb117" name=
+"pb117">117</a>]</span></p>
+<p>Des nachts werd zij wakker; ditmaal was zij er zeker van; duidelijk
+hoorde zij dicht bij de stoep onder haar raam voetstappen. Zij ijlde
+naar het raam en opende het luikje in het blind. Er was inderdaad
+iemand in den tuin, met een dikken stok in de hand. Juist toen zij
+wilde schreeuwen, bescheen de maan het gezicht van den man. &rsquo;t
+Was haar vader.</p>
+<p>Zij legde zich weder te bed en zeide: &bdquo;Hij is dus wel zeer
+ongerust!&rdquo;</p>
+<p>Jean Valjean bezocht dien nacht en de twee volgende nachten den
+tuin. Cosette zag hem door de opening van het luik.</p>
+<p>Den derden nacht nam de maan af en ging later op. Het kon
+&eacute;&eacute;n uur na middernacht zijn geweest, toen zij een luiden
+lach hoorde en de stem van haar vader, die haar riep:</p>
+<p>&bdquo;Cosette!&rdquo;</p>
+<p>Zij sprong uit het bed, schoot een kamerjapon aan en opende het
+venster.</p>
+<p>Haar vader stond beneden op het grasperk.</p>
+<p>&bdquo;Ik wek u om u gerust te stellen,&rdquo; zeide hij.
+&bdquo;Ziedaar de schaduw met den ronden hoed, die ge gezien
+hebt.&rdquo;</p>
+<p>En hij toonde haar op het grasperk een schaduw, door de maan
+geteekend, en die tamelijk goed de gestalte geleek van een man met een
+ronden hoed. &rsquo;t Was de slagschaduw van een ijzeren
+schoorsteenpijp met een kap, die zich op een naburig dak verhief.</p>
+<p>Cosette lachte hartelijk; al haar angstige vermoedens verdwenen, en
+toen zij den volgenden dag met haar vader aan het ontbijt zat,
+schertste zij over den spookachtigen tuin, die door schaduwen van
+kachelpijpen onveilig werd gemaakt.</p>
+<p>Jean Valjean werd weder volkomen gerust; wat Cosette betreft, deze
+dacht er weinig over na, of de kachelpijp wel juist in de richting der
+schaduw was, welke zij gezien had of meende gezien te hebben, en of de
+maan toen wel op dezelfde plaats aan den hemel stond. Zij verwonderde
+zich niet over het zonderlinge van een kachelpijp, die vreest op heeter
+daad betrapt te worden en verdwijnt wanneer men haar schaduw opmerkt;
+immers de schaduw was verdwenen, toen Cosette was omgekeerd, en Cosette
+had gemeend hier wel zeker van te zijn. Cosette stelde zich volkomen
+gerust. De verklaring scheen haar duidelijk, en dat er iemand kon zijn,
+die des avonds of des nachts in den tuin kwam, hieraan dacht zij niet
+meer.</p>
+<p>Eenige dagen later echter deed zich een nieuw geval voor.
+<span class="pagenum">[<a id="pb118" href="#pb118" name=
+"pb118">118</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch5.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Opmerkingen van vrouw Toussaint.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Dicht bij het hek aan de straat stond in den tuin een
+steenen bank, die voor het oog der nieuwsgierigen achter struikgewas
+verborgen was, doch welke desnoods de arm van een voorbijganger door
+het hek en het struikgewas heen had kunnen bereiken. Op een avond
+derzelfde maand April was Jean Valjean uitgegaan; Cosette had zich,
+toen de zon was ondergegaan, op deze bank neergezet. De wind ruischte
+door het geboomte. Cosette mijmerde; een droefgeestigheid, zonder
+bepaalde oorzaak, had haar allengs bevangen, die onverwinbare
+droefgeestigheid, welke de avond veroorzaakt, en welke, wie weet?
+misschien uit de verborgenheid van het op dat uur geopende graf
+komt.</p>
+<p>Misschien was Fantine in deze schaduw.</p>
+<p>Cosette stond op, wandelde langzaam door den tuin, over het met dauw
+bevochtigd gras, en zeide in de soort van treurig somnambulisme, waarin
+ze gedompeld was:</p>
+<p>&bdquo;Wanneer men op dezen tijd in den tuin wandelt, heeft men
+waarlijk wel klompen noodig. Men wordt er verkouden.&rdquo;</p>
+<p>Zij keerde naar de bank terug.</p>
+<p>Toen zij wilde gaan zitten, zag zij op de plaats, welke zij verlaten
+had, een tamelijk grooten steen, die er stellig het oogenblik te voren
+niet geweest was.</p>
+<p>Cosette beschouwde dien steen en vroeg bij zich zelve, wat hij
+beteekenen moest.</p>
+<p>Eensklaps rees bij haar de gedachte op, dat deze steen niet vanzelf
+op de bank was gekomen, dat iemand er hem had neergelegd, dat een arm
+door het hek was gestoken; deze gedachte beangstigde haar. Ditmaal was
+het wezenlijke angst; want de steen was er. Twijfel was niet mogelijk.
+Zij raakte den steen niet aan, vluchtte zonder om te zien, vlood het
+huis in en sloot dadelijk de glazen deur aan de stoep met luik, grendel
+en keten. Toen vroeg zij aan vrouw Toussaint:</p>
+<p>&bdquo;Is mijn vader te huis gekomen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Nog niet, mejuffrouw.&rdquo;</p>
+<p>(Wij hebben reeds gezegd, dat vrouw Toussaint stotterde. Men
+veroorlove ons er niet op terug te komen. Het stuit ons de wanklanken
+van een menschelijk spraakgebrek terug te geven).</p>
+<p>Jean Valjean, een denker en nachtelijk wandelaar, kwam vaak &rsquo;s
+avonds zeer laat te huis. <span class="pagenum">[<a id="pb119" href=
+"#pb119" name="pb119">119</a>]</span></p>
+<p>&bdquo;Vrouw Toussaint,&rdquo; hernam Cosette, &bdquo;gij zorgt er
+immers wel voor, des avonds de vensters aan de tuinzijde zorgvuldig te
+sluiten en er behoorlijk de grendels en knippen voor te
+schuiven?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;O, wees gerust, mejuffrouw!&rdquo;</p>
+<p>Vrouw Toussaint verzuimde dit niet, en Cosette wist het, evenwel kon
+zij &rsquo;t niet laten er bij te voegen:</p>
+<p>&bdquo;Want het is hier in den omtrek zeer eenzaam.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Inderdaad,&rdquo; zei vrouw Toussaint, &bdquo;&rsquo;t is
+waar. Men zou vermoord zijn, zonder hulp te hebben kunnen roepen! Daar
+komt bij, dat mijnheer niet in het huis slaapt. Maar vrees niet,
+mejuffrouw, ik sluit de vensters als een vesting. Vrouwen alleen! ik
+geloof wel, dat men dan een weinig angstig mag zijn! Stel u eens voor,
+&rsquo;s nachts mannen in uw kamer te zien komen, die tot u zeggen:
+&bdquo;Zwijg,&rdquo; en u den hals afsnijden. &rsquo;t Is niet om het
+sterven, men sterft, en daarmee afgedaan, men weet dat men sterven
+moet, maar &rsquo;t is een gruwel zich door zulke lieden aangeraakt te
+voelen. En dan hun messen; ach God! zij moeten wel slecht
+snijden!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zwijg,&rdquo; zei Cosette. &bdquo;Sluit alles
+goed.&rdquo;</p>
+<p>Cosette, verschrikt door het tooneel, &rsquo;t welk vrouw Toussaint
+haar voorstelde en misschien ook door de herinnering aan de
+verschijningen der vorige week, durfde zelfs niet zeggen: &bdquo;Ga den
+steen eens zien, dien men op de bank heeft gelegd,&rdquo; uit vrees van
+de tuindeur te openen, en de mannen te zien binnenkomen. Zij liet
+overal zorgvuldig de deuren en vensters sluiten, het huis, van den
+kelder tot den zolder, door vrouw Toussaint onderzoeken, sloot zich op
+in haar kamer, grendelde haar deur, keek onder het bed, legde zich ter
+rust, maar sliep slecht. Den ganschen nacht zag zij den steen, zoo
+groot als een berg en vol akelige holen.</p>
+<p>Bij zonsopgang&mdash;het eigenaardige der opkomende zon is, dat zij
+ons over al onze angsten van den nacht doet lachen, en dit lachen is
+steeds in evenredigheid van de vrees, welke men gehad heeft&mdash;bij
+zonsopgang dus beschouwde Cosette, toen zij ontwaakte, haar angst als
+een benauwden droom, en zeide bij zich zelve: &bdquo;Hoe kon ik toch
+zoo beangst zijn? &rsquo;t Is eveneens als met de voetstappen, welke ik
+verleden week des nachts in den tuin meende te hooren! eveneens als met
+de schaduw van de kachelpijp! Zou ik nu lafhartig worden?&rdquo; De
+zon, die door de reten der vensterluiken haar stralen schoot en de
+gordijnen ros&eacute; kleurde, stelde haar zoozeer gerust, dat alles,
+zelfs de steen, uit haar gedachte verdween.</p>
+<p>&bdquo;Er was zeker evenmin een steen op de bank, als een man met
+een ronden hoed in den tuin; ik heb van den steen gedroomd, zoowel als
+van het overige.&rdquo; <span class="pagenum">[<a id="pb120" href=
+"#pb120" name="pb120">120</a>]</span></p>
+<p>Zij kleedde zich, ging naar den tuin, liep naar de bank, en voelde
+het klamme zweet. De steen lag er.</p>
+<p>Maar &rsquo;t was slechts voor een oogenblik. Wat des nachts vrees
+is, is des daags nieuwsgierigheid.</p>
+<p>&bdquo;Welaan,&rdquo; zeide zij, &bdquo;laat ons zien.&rdquo;</p>
+<p>Zij nam den tamelijk grooten steen op. Daar onder lag iets dat een
+brief geleek.</p>
+<p>&rsquo;t Was een omslag van wit papier. Cosette nam hem; er was geen
+adres aan de eene, noch cachet aan de andere zijde. De omslag, hoewel
+open, was echter niet ledig. Men zag er papieren in.</p>
+<p>Cosette tastte er in. &rsquo;t Was nu geen vrees, geen
+nieuwsgierigheid meer, maar een begin van angst.</p>
+<p>Cosette nam uit den omslag, wat er in lag, een klein katern papier,
+waarvan iedere bladzijde genommerd was, en beschreven met eenige regels
+fraai&mdash;zoo vond Cosette&mdash;fijn schrift.</p>
+<p>Cosette zocht een naam,&mdash;zij vond er geen; een handteekening,
+ook deze niet. Aan wie was dit gericht? Waarschijnlijk aan haar, wijl
+een hand het pakje op haar bank had gelegd. Van wien kwam het? Een
+onweerstaanbare begoocheling overweldigde haar. Zij poogde haar oogen
+van deze bladen, die in haar hand beefden af te wenden, zij zag naar
+den hemel, naar de straat, naar de door de zon verlichte
+acacia&rsquo;s, naar de boven een naburig dak vliegende duiven; maar
+haar blik viel telkens weder op het geschrift, en zij zeide bij zich
+zelve, dat zij moest weten, wat het bevatte.</p>
+<p>Zij las het volgende:</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch5.4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Een hart onder een steen.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De liefde is de samentrekking der wereld in een eenig
+wezen; de uitzetting van een eenig wezen tot God.</p>
+<hr class="tb">
+<p>De liefde is de engelengroet aan de starren.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Hoe treurig is de ziel als zij treurig door de liefde is!</p>
+<p>Welk een ledigheid is de afwezigheid van het wezen, dat alleen de
+wereld vervult. O, hoe waar is het, dat het beminde wezen God wordt.
+Men zou kunnen meenen, dat God ijverzuchtig <span class=
+"pagenum">[<a id="pb121" href="#pb121" name="pb121">121</a>]</span>op
+haar zou zijn, zoo de Vader van alles niet blijkbaar de schepping voor
+de ziel, en de ziel voor de liefde had bestemd.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Een glimlach, die men in de verte onder een wit krippen hoed met
+lilabanden heeft gezien, is voldoende om de ziel het paleis der droomen
+binnen te voeren.</p>
+<hr class="tb">
+<p>God is achter alles, maar alles verbergt God. De voorwerpen zijn
+zwart, de schepselen ondoorschijnend. Wanneer men een wezen bemint,
+maakt men het doorschijnend.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Sommige gedachten zijn gebeden. Er zijn oogenblikken, dat de ziel
+knielt, in welke houding het lichaam ook zij.</p>
+<hr class="tb">
+<p>De gelieven, die gescheiden zijn, vervullen de afwezigheid door
+duizend hersenschimmen, die toch haar werkelijkheid hebben. Men belet
+hen elkander te zien, zij kunnen elkander niet schrijven; maar zij
+vinden een menigte geheime middelen om met elkander in aanraking te
+zijn. Zij zenden elkander den zang der vogelen, den geur der bloemen,
+het gelach der kinderen, het licht der zon, de zuchten van den wind, de
+stralen der sterren, de geheele schepping. Waarom ook niet? Alle werken
+Gods zijn bestemd om de liefde te dienen. De liefde is machtig genoeg
+om de gansche natuur met haar boodschappen te belasten.</p>
+<p>O lente, ge zijt een brief, dien ik <i>haar</i> schrijf.</p>
+<hr class="tb">
+<p>De toekomst behoort veel meer aan het hart dan aan den geest.
+Beminnen is het eenige, dat de eeuwigheid kan bezig houden en vullen.
+Het oneindige behoeft het onuitputtelijke.</p>
+<hr class="tb">
+<p>De liefde is een gedeelte der ziel zelve. Zij is van dezelfde
+natuur. Evenals de ziel, is zij een goddelijke vonk, onverderfelijk,
+ondeelbaar, onvergankelijk. Zij is een onsterfelijke, oneindige
+vuursprank in ons, die niets kan beperken, niets kan uitdooven. Men
+voelt haar tot in &rsquo;t merg van &rsquo;t gebeente branden, men ziet
+haar diep in den hemel stralen.</p>
+<hr class="tb">
+<p><span class="pagenum">[<a id="pb122" href="#pb122" name=
+"pb122">122</a>]</span></p>
+<p>O liefde! aanbidding! wellust van twee zielen, die elkander
+begrijpen, van twee harten die zich tegen elkander uitwisselen, van
+twee blikken die elkander doordringen! Gij zult tot mij komen, geluk!
+niet waar? Wandelingen onder vier oogen in de eenzaamheid! zalige,
+schitterende dagen! Soms droomde ik, dat nu en dan zich uren van het
+leven der engelen losmaakten en nederdaalden in het lot der
+menschen.</p>
+<hr class="tb">
+<p>God kan niets voegen bij het geluk dergenen, die elkander beminnen,
+dan het eeuwigdurendheid te geven. Na een leven van liefde, is een
+eeuwigheid van liefde zekerlijk een vermeerdering; maar &rsquo;t is,
+zelfs voor God, onmogelijk de innige kracht der onuitsprekelijke
+zaligheid, welke de liefde reeds in deze wereld aan de ziel geeft, te
+verhoogen. God is de volheid des hemels; de liefde is de volheid van
+den mensch.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Men aanschouwt een star om twee redenen, wijl zij licht geeft en
+wijl zij ondoorgrondelijk is. Men heeft in zijn nabijheid een
+liefelijker licht en grooter verborgenheid, de vrouw.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Wij allen, wie wij zijn mogen, hebben onze ademende wezens. Zoo zij
+ons ontbreken, ontbreekt ons lucht, en wij stikken. Dan sterft men.
+Door gebrek aan liefde te sterven is schrikkelijk. &rsquo;t Is de
+stikking der ziel!</p>
+<hr class="tb">
+<p>Zoodra de liefde twee wezens in een engelachtige en heilige eenheid
+heeft samengesmolten en gemengd, is voor beiden het geheim des levens
+gevonden; zij zijn dan slechts de twee eindpunten van hetzelfde lot;
+slechts de twee vleugels van denzelfden geest. Leeft en zweeft!</p>
+<hr class="tb">
+<p>Zoo eenmaal een vrouw, die ons voorbijgaat, licht doet uitstralen,
+zijn wij verloren, wij beminnen. Er blijft ons dan alleen dit over: zoo
+sterk aan haar te denken, dat zij gedwongen wordt aan ons te
+denken.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Wat de liefde begint, kan slechts door God voltooid worden.
+<span class="pagenum">[<a id="pb123" href="#pb123" name=
+"pb123">123</a>]</span></p>
+<p>De ware liefde is troosteloos of verrukt over een verloren
+handschoen of een gevonden zakdoek, en zij behoeft de eeuwigheid voor
+haar trouw en hoop. Zij bestaat tegelijkertijd uit het oneindige groote
+en het oneindige kleine.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Wees zeilsteen, zoo ge steen, kruidje roer-mij-niet, zoo ge bloem,
+liefde zoo ge mensch zijt.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Niets bevredigt de liefde. Men is gelukkig en men wil het paradijs;
+men heeft het paradijs en men wil den hemel.</p>
+<p>O, gij die bemint, dit alles ligt in de liefde. Weet het slechts te
+vinden. De liefde bezit evenveel zelfgenot als de hemel, en bezit boven
+den hemel den wellust.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Komt zij nog in het Luxembourg?&mdash;Neen, mijnheer.&mdash;Zij komt
+in deze kerk de mis hooren, niet waar?&mdash;Zij komt er niet
+meer.&mdash;Woont zij nog altijd hier?&mdash;Zij is verhuisd. Waar
+woont zij nu?&mdash;Zij heeft het niet gezegd.</p>
+<p>Welk een treurigheid, niet te weten waar zijn ziel te vinden!</p>
+<hr class="tb">
+<p>De liefde heeft kinderachtigheden, de andere hartstochten hebben
+kleinigheden. Schande over de hartstochten, die den mensch klein maken!
+Eere die, welke van hem een kind maakt!</p>
+<hr class="tb">
+<p>&rsquo;t Is zonderling, weet ge wat? Ik ben in de duisternis. Er is
+een wezen, dat toen zij heenging, mijn hemel heeft medegenomen.</p>
+<hr class="tb">
+<p>O! naast elkander hand in hand in hetzelfde graf te liggen, en nu en
+dan in de duisternis elkander zacht een vinger te streelen, zou voor
+mijn eeuwigheid voldoende zijn.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Gij die lijdt omdat gij bemint, bemin nog meer. Van liefde sterven
+is er van leven.</p>
+<hr class="tb">
+<p><span class="pagenum">[<a id="pb124" href="#pb124" name=
+"pb124">124</a>]</span></p>
+<p>Bemin. Een schitterende hemelvaart is aan deze kruisiging verbonden.
+In den doodsstrijd ligt verrukking.</p>
+<hr class="tb">
+<p>O vreugd der vogelen! Zij zingen, omdat zij een nest hebben.</p>
+<hr class="tb">
+<p>De liefde is een hemelsche inademing der paradijslucht.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Diepe harten, wijze geesten, neemt het leven zooals God het
+geschapen heeft; &rsquo;t is een lange beproeving, een onbegrijpelijke
+voorbereiding tot een onbekende bestemming. Deze bestemming, de ware,
+begint voor den mensch bij de eerste trede in het graf. Dan verschijnt
+hem iets en hij begint het bepaalde te onderscheiden. Overweeg dit
+woord: het bepaalde. De levenden zien het oneindige, het onbepaalde;
+het bepaalde vertoont zich slechts aan de dooden. Bemint en lijdt,
+hoopt en aanschouwt inmiddels. Wee hem, die slechts lichamen, vormen,
+den schijn heeft bemind! De dood zal hem alles ontnemen. Tracht zielen
+te beminnen, ge zult ze wedervinden.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Ik heb op de straat een zeer arm jongeling ontmoet, die beminde.
+Zijn hoed was oud, zijn rok was versleten en met gaten aan de
+ellebogen, het water drong door zijn schoenen en de sterren drongen in
+zijn ziel.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Hoe groot is het bemind te worden! Maar grooter is het te beminnen.
+Het hart wordt door de liefde met heldenmoed vervuld. Het bestaat dan
+slechts uit reinheid, het steunt op niets dan op het verhevene en
+groote. Een schandelijke gedachte kan er evenmin in ontkiemen als een
+distel in een ijsschol. De hooge en heldere ziel, ontoegankelijk voor
+de gemeene hartstochten en driften, en die de wolken en schaduwen dezer
+wereld, de dwaasheden, logens, den haat, de ijdelheden en ellenden
+beheerscht, bewoont het blauw des hemels en voelt de diepe
+onderaardsche schokken van het lot slechts als de top der bergen de
+aardbevingen voelt.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Zoo er niemand was die beminde, zou de zon uitdooven. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb125" href="#pb125" name="pb125">125</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch5.5" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Vijfde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Cosette na den brief.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Terwijl Cosette las, verzonk zij allengs in mijmering.
+Juist toen zij, na den laatsten regel van het geschrift gelezen te
+hebben, haar oogen opsloeg, ging de schoone officier&mdash;het was zijn
+uur&mdash;vol inbeelding voorbij het hek. Cosette vond hem
+afschuwelijk.</p>
+<p>Zij beschouwde nogmaals het geschrift. Het was, naar Cosettes
+meening, zeer fraai geschreven, door &eacute;&eacute;n zelfde hand,
+maar met verschillenden inkt, nu zeer zwart, dan bleek, en bijgevolg op
+onderscheidene dagen. &rsquo;t Waren derhalve losse gedachten,
+invallen, verzuchtingen, onregelmatig, ordeloos, zonder keus, zonder
+doel, toevallig. Nooit had Cosette zoo iets gelezen. Dit geschrift,
+waarin zij meer helderheid dan duisternis zag, maakte op haar den
+indruk van een geopend heiligdom. Ieder dezer geheimzinnige regels
+schitterde voor haar oogen en overstroomde haar hart met een zonderling
+licht. De opvoeding, welke zij had ontvangen, had haar altijd van de
+ziel en nimmer van de liefde gesproken, als sprak men van een brandend
+hout en niet van de vlam. Dit manuscript van vijftien bladzijden
+openbaarde haar plotseling en zacht de geheele liefde, de smart, de
+bestemming, het leven, de eeuwigheid, het begin, het einde. &rsquo;t
+Was als een hand die haar eensklaps een bundel stralen had toegeworpen.
+Zij gevoelde in deze weinige regels een hartstochtelijke, vurige,
+edelmoedige, eerlijke natuur, een heiligen wil, een onmetelijke smart
+en een onmetelijke hoop, een beklemd hart, een ontloken verrukking. Wat
+was dit manuscript? Een brief. Een brief zonder adres, zonder naam,
+zonder dagteekening, zonder handteekening, dringend en onbaatzuchtig,
+een uit waarheden bestaand raadsel, een liefdeboodschap, geschikt om
+door een engel gebracht, door een maagd gelezen te worden; een
+bovenaardsche samenkomst, een minnebrief van een schim aan een schaduw.
+&rsquo;t Was een kalme en zwaarmoedige afwezige, die gereed scheen in
+den dood zijn toevlucht te zoeken en aan de afwezige het geheim van het
+lot, den sleutel des levens, de liefde zond. &rsquo;t Was geschreven
+met den voet in het graf, met den vinger in den hemel. Deze, een voor
+een op het papier gevallen regels, waren wat men droppels der ziel zou
+kunnen noemen.</p>
+<p>Van wien konden nu deze bladzijden komen? Wie kon ze geschreven
+hebben?</p>
+<p>Cosette aarzelde geen minuut. Een eenig mensch. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb126" href="#pb126" name="pb126">126</a>]</span></p>
+<p>Hij!</p>
+<p>Het was weder licht in haar geest geworden: alles was weder te
+voorschijn gekomen. Zij gevoelde een ongehoorde blijdschap, een innigen
+angst. Hij was het, die haar schreef; hij, die hier was, hij, die den
+arm door het hek had gestoken! Terwijl zij hem vergat, had hij haar
+wedergevonden! Maar had zij hem vergeten? Neen! nooit! Zij was als
+buiten zich zelve, dit slechts een oogenblik geloofd te hebben. Zij had
+hem immer bemind, immer aangebeden. Het vuur was wel bedekt geweest en
+had eenigen tijd gesmeuld, maar zij zag het wel, &rsquo;t was verder
+doorgedrongen en nu brak het opnieuw uit en zette haar geheel in vlam.
+Dit geschrift was als een vonk, uit die andere ziel in de hare
+gevallen. Zij voelde den brand weder uitbarsten. Ieder woord van het
+manuscript drong in haar hart. &bdquo;Ach ja,&rdquo; zeide zij,
+&bdquo;dat alles herken ik. Ik had dit alles reeds in zijn oogen
+gelezen.&rdquo;</p>
+<p>Toen zij het ten derdemale gelezen had, kwam de luitenant Theodule
+terug voor het hek en liet zijn sporen op de straat klinken. Cosette
+gevoelde zich gedwongen de oogen op te slaan. Zij vond hem laf, dwaas,
+zot, dom, onbehagelijk, onbeschoft en zeer leelijk. De officier meende
+tegen haar te moeten glimlachen. Zij keerde zich beschaamd en
+verontwaardigd om. Zij had hem gaarne iets naar het hoofd geworpen.</p>
+<p>Zij vlood, trad het huis weder binnen en sloot zich in haar kamer om
+het manuscript te herlezen, het van buiten te leeren en te denken. Toen
+zij het goed gelezen had, kuste zij het en stak het in haar boezem.</p>
+<p>&rsquo;t Was zoo, Cosette was weder in de diepte der seraphijnsche
+liefde verzonken; het paradijs had zich weder geopend.</p>
+<p>Den geheelen dag was Cosette in een soort van verbijstering. Zij kon
+nauwelijks denken, haar gedachten waren als een verward kluwen in haar
+hersens; zij konde niets bepaalds voornemen, bevende hoopte zij; wat?
+dit wist zij zelve niet. Zij durfde zich niets beloven, en wilde zich
+niets weigeren. Zij verbleekte telkens en een rilling liep door al haar
+leden. Bij wijlen was &rsquo;t haar, alsof zij in de wereld der
+hersenschimmen kwam, en zij vroeg zich: is dat alles de wezenlijke
+waarheid? dan greep zij naar het geliefde papier onder haar kleed, zij
+drukte het tegen haar hart, zij voelde er de kanten van op haar
+vleesch, en zoo Jean Valjean haar in dien oogenblik gezien had, zou hij
+gebeefd hebben voor deze schitterende, onbekende vreugd, die uit haar
+oogen straalde. &bdquo;Ach ja,&rdquo; dacht zij; &bdquo;hij is het
+gewis! dit komt van hem voor mij!&rdquo;</p>
+<p>En zij zeide tot zich zelve, dat de tusschenkomst van engelen, een
+hemelsch toeval, hem aan haar had wedergegeven<span class="corr" id=
+"xd20e2644" title="Niet in bron">.</span> <span class="pagenum">[<a id=
+"pb127" href="#pb127" name="pb127">127</a>]</span></p>
+<p>O, herscheppingen der liefde! o droomen! Dit hemelsch toeval, deze
+tusschenkomst van engelen, was het broodkogeltje, dat een dief een
+anderen dief, van de binnenplaats Charlemagne naar den Leeuwenkuil,
+over het dak van de gevangenis la Force had toegeworpen.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch5.6" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Zesde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De ouden zijn bestemd om op den geschikten tijd uit te
+gaan.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Toen het avond was ging Jean Valjean uit; Cosette
+kleedde zich. Zij bracht haar kapsel in orde op de wijze, die haar het
+best stond, en trok een kleed aan, dat van boven ruim uitgesneden was,
+waardoor de hals tamelijk ver uitkwam, min of meer
+&bdquo;ind&eacute;cent<span class="corr" id="xd20e2657" title=
+"Bron: &rsquo;">&rdquo;</span> zooals jonge meisjes zouden zeggen.
+&rsquo;t Was echter volstrekt niet ind&eacute;cent, maar veeleer
+bevalliger dan anders. Zij kleedde zich zoo, zonder te weten
+waarom.</p>
+<p>Wilde zij uitgaan? neen.</p>
+<p>Verwachtte zij bezoek? neen.</p>
+<p>Bij de avondschemering ging zij naar den tuin. Vrouw Toussaint was
+in de keuken bezig, die op de achterplaats uitzag.</p>
+<p>Cosette ging onder de takken, die ze nu en dan met de hand ter zijde
+boog, wijl sommige zeer laag hingen.</p>
+<p>Aldus kwam zij aan de bank.</p>
+<p>De steen was er gebleven.</p>
+<p>Zij ging zitten en legde haar zachte, witte hand op dien steen, als
+wilde zij hem streelen en bedanken.</p>
+<p>Eensklaps had zij dien onbeschrijfelijken indruk, welken men
+gevoelt, zelfs zonder te zien, wanneer iemand achter ons staat.</p>
+<p>Zij wendde het hoofd en richtte zich op.</p>
+<p>Hij was het.</p>
+<p>Hij was blootshoofds. Hij scheen bleek en mager te zijn geworden.
+Men kon nauwelijks zijn zwarte kleeding zien. De schemeravond
+verbleekte zijn fraai hoofd en bedekte zijn oogen met duisternis. Hij
+had, onder den sluier van onvergelijkbare zachtheid, iets van den dood
+en van den nacht. Zijn gezicht was verlicht door het schijnsel van den
+stervenden dag en door de gedachte eener ziel, die heengaat.</p>
+<p>Hij scheen nog wel geen schim, maar toch ook geen mensch meer te
+zijn. <span class="pagenum">[<a id="pb128" href="#pb128" name=
+"pb128">128</a>]</span></p>
+<p>Zijn hoed was op eenigen afstand in de struiken geworpen.</p>
+<p>Cosette op &rsquo;t punt van in onmacht te vallen, slaakte geen
+kreet. Zij deinsde langzaam achteruit, want zij voelde zich
+aangetrokken. Hij bewoog zich niet. Aan iets onbeschrijfelijks en
+treurigs, dat haar omhulde, voelde zij den blik zijner oogen, dien zij
+niet zag.</p>
+<p>Achteruit wijkende, ontmoette Cosette een boom, waartegen zij
+leunde. Zonder dien boom zou zij gevallen zijn.</p>
+<p>Toen hoorde zij zijn stem, die stem, welke zij nooit recht had
+gehoord en die zich nauwelijks boven het bladerengeritsel verhief,
+lispelen:</p>
+<p>&bdquo;Vergeving, ik ben het. Mijn hart is overkropt; ik kon niet
+langer zoo leven, daarom ben ik gekomen. Hebt gij gelezen wat ik daar
+op die bank gelegd had? Hebt ge geen flauwe herinnering aan mij? Heb
+geen vrees. &rsquo;t Is reeds lang geleden; herinnert gij u den dag,
+toen ge mij gezien hebt? &rsquo;t Was in den tuin van het Luxembourg,
+dicht bij den Gladiator. En den dag toen ge mij voorbijgingt? &rsquo;t
+Was de 16<sup>e</sup> Juni en de 2<sup>e</sup> Juli. &rsquo;t Zal
+spoedig een jaar zijn. Sinds lang heb ik u niet weer gezien. Ik heb aan
+de stoelenzetster naar u gevraagd, maar deze zeide, dat zij u niet meer
+zag. Ge woondet in de Westerstraat, op de derde verdieping aan de
+straat, in een nieuw huis; ge ziet, dat ik het weet. Ik volgde u. Wat
+zou ik doen? En toen zijt gij verdwenen. Eens meende ik u te zien
+voorbijgaan, toen ik onder de bogen van het Od&eacute;on de
+nieuwspapieren las. Ik volgde u. Maar neen. &rsquo;t Was een dame die
+een hoed droeg als de uwe. Des nachts kom ik hier. Vrees niet, niemand
+ziet mij. Ik aanschouw van dichtbij uwe vensters. Ik ga zeer zacht,
+opdat ge mij niet zoudt hooren, want ge zoudt misschien beangst zijn.
+Op zekeren avond was ik achter u, gij keerdet om en ik vluchtte. Eens
+heb ik u hooren zingen. Ik was gelukkig. Het hindert u immers niet, dat
+ik u door de blinden hoor zingen? Dat kan u niet schelen, niet waar?
+Zie, gij zijt mijn engel; vergun mij even hier te komen; ik geloof, dat
+ik spoedig zal sterven. Zoo ge wist hoe ik u bemin! Vergeef mij, ik
+spreek met u en weet niet wat ik zeg; ik maak u misschien boos; zijt ge
+boos op mij?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;O mijn moeder!&rdquo; zeide zij.</p>
+<p>En zij zonk ineen, alsof zij zou sterven.</p>
+<p>Hij vatte haar; zij viel, hij nam haar in zijn armen, omklemde haar
+vast, zonder te weten wat hij deed. Zelf wankelend, ondersteunde hij
+haar. &rsquo;t Was hem, alsof zijn hoofd vol damp was, bliksems schoten
+door zijn oogen; zijn gedachten verwarden; hij meende iets
+godsdienstigs te verrichten en toch een ontheiliging te plegen.
+Overigens voelde hij geen de minste <span class="pagenum">[<a id=
+"pb129" href="#pb129" name="pb129">129</a>]</span>onedele begeerte
+jegens deze bekoorlijke vrouw, wier vormen hij aan zijn borst voelde.
+Hij was dronken van liefde.</p>
+<p>Zij nam een zijner handen en legde ze aan haar hart. Hij voelde er
+het papier en stamelde:</p>
+<p>&bdquo;Gij bemint mij dus?&rdquo;</p>
+<p>Zij antwoordde met zulk een zachte stem, dat ze slechts een adem
+was, die men nauwelijks hoorde:</p>
+<p>&bdquo;Zwijg! gij weet het!&rdquo;</p>
+<p>En zij verborg haar gloeiend hoofd aan de borst van den hooghartigen
+en verbijsterden jongeling.</p>
+<p>Hij zonk op een bank neer, zij naast hem. Zij hadden geen woorden
+meer. De starren begonnen te schijnen. Hoe kwam het, dat hun lippen
+elkander ontmoetten? Hoe komt het, dat de vogel zingt, dat de sneeuw
+smelt, dat de roos zich opent, dat Mei ontluikt, dat de morgenstond de
+donkere boomen op den ruischenden top der heuvelen verlicht?</p>
+<p>Een kus, dit was alles.</p>
+<p>Beiden sidderden, en zij aanschouwden elkander in de schaduw met
+vlammende oogen.</p>
+<p>Zij voelden noch den koelen nacht, noch den kouden steen, noch de
+vochtige aarde, noch het natte gras; zij aanschouwden elkander, en hun
+harten waren vol gedachten. Zonder bewustzijn hadden zij elkanders hand
+gevat.</p>
+<p>Zij vroeg hem niet&mdash;zij dacht er zelfs niet aan&mdash;hoe hij
+binnengekomen en in den tuin gedrongen was. &rsquo;t Kwam haar zoo
+natuurlijk voor dat hij er was.</p>
+<p>Nu en dan raakte Marius&rsquo; knie de knie van Cosette aan, en
+beiden beefden.</p>
+<p>Bij tusschenpoozen stamelde Cosette een woord. Haar ziel beefde op
+haar lippen, als een dauwdrop op een bloem.</p>
+<p>Allengs spraken zij met elkander. De ontboezeming volgde op de
+stilte, die de opgekroptheid is. De nacht was helder en prachtig boven
+hun hoofden. Deze twee wezens, zoo rein als engelen, zeiden elkander
+alles, hun droomen, hun zaligheden, hun verrukkingen, hun
+hersenschimmen, hun twijfelingen; hoe zij elkander in de verte bemind
+hadden, hoe zij elkander gewenscht hadden; hun wanhoop, toen zij
+elkander niet meer zagen.</p>
+<p>Zij spraken met elkander in de volkomenste vertrouwelijkheid, welke
+door niets kon vermeerderd worden, van het verborgenste en het
+geheimzinnigste dat in hen was. Met een eerlijk geloof in hun
+illusi&euml;n, verhaalden zij elkander al wat de liefde, de jeugd en
+het overschot van kinderlijkheid, dat zij nog bezaten, hun in de
+gedachten gaf.</p>
+<p>Beider harten stortten zich in elkander uit, zoodat binnen
+<span class="pagenum">[<a id="pb130" href="#pb130" name=
+"pb130">130</a>]</span>een uur de jongeling het hart van het meisje,
+het meisje het hart van den jongeling bezat. Zij deelden elkander hun
+gedachten mede, bekoorden, betooverden elkander.</p>
+<p>Toen zij eindigden, toen zij elkander alles hadden gezegd, liet zij
+haar hoofd op zijn schouder rusten en vroeg hem:</p>
+<p>&bdquo;Hoe heet gij?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik heet Marius,&rdquo; zeide hij. &bdquo;En gij?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik heet Cosette.&rdquo; <span class="pagenum">[<a id="pb131"
+href="#pb131" name="pb131">131</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="div0">
+<h2 class="label">Boek VI.</h2>
+<h2 class="main">De kleine Gavroche.</h2>
+<span class="pagenum">[<a id="pb133" href="#pb133" name=
+"pb133">133</a>]</span>
+<div id="ch6.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Ondeugende streek van den wind.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Terwijl sedert 1823, de kroeg te Montfermeil allengs
+verzonk, niet in den afgrond van een bankroet, maar in het moeras van
+kleine schulden, hadden de echtelieden Th&eacute;nardier nog twee
+kinderen, beiden knaapjes, gekregen; zoodat zij nu twee dochters en
+drie jongens hadden. Dit was veel.</p>
+<p>Vrouw Th&eacute;nardier had zich van de twee laatsten, toen zij nog
+zeer jong en klein waren, op gelukkige wijze ontslagen.</p>
+<p>Ontslagen is het eigenlijke woord. Deze vrouw had nog slechts een
+klein overblijfsel van natuur&mdash;een verschijnsel, waarvan trouwens
+meer voorbeelden zijn. Evenals de maarschalksvrouw de
+Lamothe-Houdancourt, was vrouw Th&eacute;nardier slechts moeder voor
+haar dochters. Daar eindigde haar moederschap. Haar haat tegen het
+menschelijk geslacht begon bij haar zoons. Haar boosaardigheid tegen
+haar zoons had den hoogsten top bereikt en voor hen had haar hart een
+ongenaakbare steilte. Men heeft gezien, dat zij den oudsten haatte; zij
+verfoeide de beide anderen. Waarom? Daarom. Het vreeselijkste aller
+motieven, en het onwederlegbaarste aller antwoorden is:
+d&aacute;&aacute;rom.&mdash;Ik heb geen troep kinderen noodig, zei de
+moeder.</p>
+<p>Verklaren wij, hoe het den Th&eacute;nardiers gelukt was, zich van
+hun twee laatste kinderen te ontlasten en er zelfs voordeel van te
+trekken.</p>
+<p>De ongetrouwde Magnon, van wie reeds vroeger gesproken is, was
+dezelfde, die van den ouden heer Gillenormand een geldelijke toelage
+voor haar twee kinderen had weten te verkrijgen. Zij woonde op de kade
+des C&eacute;lestins, op den hoek der oude straat du Petit-Musc (Kleine
+Muskusstraat), welke deed wat zij kon om aan haar slechten naam een
+goeden reuk te geven. Men herinnere zich de groote kroep-epidemie,
+welke vijf-en-dertig jaren geleden de wijken aan den oever der Seine te
+Parijs teisterde, <span class="pagenum">[<a id="pb134" href="#pb134"
+name="pb134">134</a>]</span>en waarvan de wetenschap gebruik maakte om
+op groote schaal de inblazingen met aluin te beproeven, welke thans zoo
+doelmatig door uitwendige inwrijving van jodium vervangen worden. In
+deze epidemie verloor Magnon haar beide nog zeer jonge knaapjes, het
+eene des morgens, het andere des avonds. &rsquo;t Was een harde slag.
+Deze kinderen waren voor hun moeder kostbaar, zij vertegenwoordigden
+tachtig francs &rsquo;s maands. Deze tachtig francs werden prompt
+uitbetaald namens den heer Gillenormand, door zijn rentmeester, den
+heer Barge, oud-deurwaarder in de straat du Roi de Sicile.</p>
+<p>Met de kinderen zou ook de rente begraven zijn. Maar Magnon zocht
+een redmiddel. In deze geheimzinnige vrijmetselarij van het kwaad,
+waartoe zij behoorde, weet men alles, bewaart men elkanders geheimen,
+en helpt elkander. Magnon had twee kinderen noodig, vrouw
+Th&eacute;nardier had er twee, van hetzelfde geslacht, van denzelfden
+leeftijd. Voor de eene was &rsquo;t een goed redmiddel, voor de andere
+een goede plaatsing. De kleine Th&eacute;nardiers werden kleine
+Magnons. Vrouw Magnon verhuisde van de kade des Celestins naar de
+straat Cloche Perce. Te Parijs wordt men, door de verhuizing van de
+eene straat naar de andere, een geheel ander mensch.</p>
+<p>Aan den burgerlijken stand werd van niets bericht, hij vroeg dus
+niets en de vervanging der kinderen ging op de eenvoudigste wijze in
+haar werk.</p>
+<p>Maar Th&eacute;nardier eischte voor deze kinderleening tien francs
+&rsquo;s maands, welke Magnon beloofde en ook betaalde. Het spreekt
+vanzelf, dat de heer Gillenormand voortging met betalen. Iedere zes
+maanden ging hij de kinderen eens zien. Hij merkte de verwisseling niet
+op, en Magnon zeide: <span class="corr" id="xd20e2782" title=
+"Niet in bron">&bdquo;</span>Wat gelijken ze sprekend op u,
+mijnheer!<span class="corr" id="xd20e2785" title=
+"Niet in bron">&rdquo;</span></p>
+<p>Th&eacute;nardier, voor wien veranderingen gemakkelijk waren, maakte
+van deze gelegenheid gebruik om Jondrette te worden. Zijn twee dochters
+en Gavroche hadden nauwelijks den tijd gehad op te merken, dat zij twee
+broertjes hadden. In een zekeren graad van armoede wordt men voor alles
+onverschillig en men ziet wezens voor larven aan. De naaste verwanten
+zijn als onduidelijke schaduwgestalten, die nauwelijks in de nevelen
+des levens te onderscheiden zijn en zich gereedelijk met het
+onzichtbare vermengen.</p>
+<p>Den avond van den dag, toen zij aan Magnon de twee kinderen had
+afgeleverd, met den bepaalden wil er voor altijd van af te zien, had
+vrouw Th&eacute;nardier gewetensbezwaar gevoeld, of geveinsd te
+gevoelen. Zij had tot haar man gezegd: &bdquo;Maar &rsquo;t is zijn
+kinderen te verlaten!&rdquo; Op een meesterachtigen en koelen toon
+brandde Th&eacute;nardier dit bezwaar uit, door te zeggen: <span class=
+"pagenum">[<a id="pb135" href="#pb135" name=
+"pb135">135</a>]</span>&bdquo;Jean Jacques Rousseau heeft niet minder
+gedaan!&rdquo; Van het gewetensbezwaar was de moeder nu tot
+ongerustheid overgegaan. &bdquo;Maar zoo de politie ons kwam lastig
+vallen? Spreek, Th&eacute;nardier, is &rsquo;t geen wij gedaan hebben
+geoorloofd?&rdquo;&mdash;Th&eacute;nardier antwoordde: &bdquo;Alles is
+geoorloofd. Niemand zal er iets van vernemen. Bovendien heeft er
+niemand eenig belang bij, nauwkeurig toe te zien bij kinderen, die
+niets in de wereld bezitten.&rdquo;</p>
+<p>Magnon was eenigerwijs een elegante misdadigster. Zij kleedde zich
+naar de mode, en deelde haar woning, die met een kale bluf gemeubeld
+was, met een sluwe Engelsche dievegge, die fran&ccedil;aise was
+geworden. Deze Engelsche genaturaliseerde Parijsche vrouw,
+aanbevelenswaard wegens zeer rijke betrekkingen, innig verbonden met de
+medailles der bibliotheek en de diamanten van M<sup>lle</sup> Mars,
+werd later berucht in verscheidene processen. Men noemde haar
+<i>mamselle Miss</i>.</p>
+<p>De twee aan Magnon toegevallen kinderen hadden zich niet te
+beklagen. Uit hoofde der tachtig francs werden zij ontzien, zooals
+alles waarvan men voordeel heeft, niet slecht gekleed, niet slecht
+gevoed, schier als jongeheeren, en beter door de valsche dan door de
+ware moeder behandeld. Magnon speelde de dame en sprak de dieventaal
+niet in hunne tegenwoordigheid.</p>
+<p>Zoo verstreken eenige jaren. Th&eacute;nardier verwachtte er alles
+goeds van. Op zekeren dag zeide hij tot Magnon, die hem de
+zesmaandelijksche tien francs ter hand stelde: &bdquo;De
+&bdquo;vader&rdquo; zal hun toch een opvoeding moeten geven.&rdquo;</p>
+<p>Maar deze twee arme kinderen, tot hiertoe, zelfs door hun slecht
+lot, vrij goed beschermd, werden plotseling in het leven geworpen en
+gedwongen het te beginnen.</p>
+<p>Eene inhechtenisneming op groote schaal van booswichten als die in
+Jondrettes verblijf, welke noodwendig navorschingen en verdere
+gevangennemingen ten gevolge moest hebben, is een wezenlijke ramp voor
+deze afschuwelijke geheime maatschappij die onder de openbare
+maatschappij woont; zulk een avontuur sleept allerlei instortingen in
+die donkere wereld mede. Het ongeluk van Th&eacute;nardier veroorzaakte
+Magnons ongeluk.</p>
+<p>Op zekeren dag, korten tijd nadat Magnon aan Eponine het briefje
+betreffende de straat Plumet had overhandigd, werd onverhoeds door de
+politie in de straat Cloche Perce huiszoeking gedaan; Magnon werd
+gevat, insgelijks mamselle Miss, en al de bewoners van het huis, die
+verdacht waren, vielen in het net. De twee knaapjes speelden
+ondertusschen op een achterplaats en zagen niets van de overrompeling.
+Toen zij weder naar binnen wilden gaan, vonden zij de deur gesloten
+<span class="pagenum">[<a id="pb136" href="#pb136" name=
+"pb136">136</a>]</span>en het huis ledig. De schoenlapper uit een
+pothuis aan de overzijde riep hen en gaf hun een papier dat &bdquo;hun
+moeder&rdquo; voor hen had achtergelaten. Op dat papier stond het
+adres: Mijnheer Barge, rentmeester in de straat du Roi de Sicile, No.
+8. De schoenlapper zeide tot hen: &bdquo;Ge woont hier niet meer. Gaat
+daarheen. &rsquo;t Is dichtbij. De eerste straat links. Vraag met dit
+papier naar den weg.&rdquo;</p>
+<p>De kinderen gingen, terwijl het oudste het jongste leidde, met het
+papier in de hand, dat hun gids moest zijn. &rsquo;t Was koud, en zijn
+verdoofde vingers konden het papier nauwelijks houden. Aan den hoek der
+steeg Cloche Perce, ontrukte een windvlaag het hem, en wijl &rsquo;t
+donker werd, kon het knaapje het papier niet wedervinden.</p>
+<p>Op goed geluk af doolden zij nu door de straten.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch6.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Hoe de kleine Gavroche zich Napoleon den Groote ten
+nutte maakt.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Te Parijs heerschen in de lente meestal gure, scherpe
+noordenwinden, die wel niemand doen bevriezen, maar toch vinnig koud
+zijn; deze noordenwinden, die de schoonste dagen onaangenaam maken,
+doen volkomen dezelfde uitwerking als de koude tochtwind, die door de
+reten van een venster of van een slecht gesloten deur een warme kamer
+binnendringt. Het schijnt, alsof de sombere winterdeur op een reet is
+gebleven en de wind er door komt. In de lente van 1832, op het tijdstip
+toen de eerste groote epidemie dezer eeuw in Europa uitbrak, waren deze
+noordenwinden guurder en scherper dan ooit. Een nog koudere deur dan
+die van den winter scheen open te zijn. &rsquo;t Was die van het graf.
+Men voelde in die noordenwinden den adem der cholera.</p>
+<p>Uit het weerkundig gezichtspunt gezien, hadden deze winden het
+eigenaardige, dat zij van een zeer sterke electrische spanning
+vergezeld waren. In dien tijd waren stormen met donder en bliksem
+veelvuldig.</p>
+<p>Op zekeren avond, dat het op deze wijze scherp koud was, zoo zelfs
+dat het scheen of Januari was wedergekeerd, en dat de menschen hun
+overkleeren weer droegen, stond de kleine Gavroche, steeds vroolijk
+onder zijn lompen, bibberend, als in verrukking, voor den winkel van
+een kapper en barbier in den omtrek van l&rsquo;Orme-Saint-Gervais. Hij
+was versierd met een wollen sjaal, die hij op de eene of andere wijs
+gekregen en <span class="pagenum">[<a id="pb137" href="#pb137" name=
+"pb137">137</a>]</span>als een cachenez omgeslagen had. De kleine
+Gavroche scheen met diepe bewondering een dame van was te begluren, die
+in een zeer laag uitgesneden kleed en met oranje bloemen gekapt, achter
+het glasvenster draaide en tusschen twee lampen den voorbijgangers haar
+glimlach toewierp, maar werkelijk beloerde hij den winkel om te zien,
+of hij niet van de toonbank een stuk zeep kon kapen, &rsquo;t welk hij
+vervolgens voor een sou aan een barbier in de voorstad zou verkoopen.
+Het gebeurde hem dikwijls, dat hij op deze wijze aan een ontbijt kwam.
+Hij noemde dit werk, voor hetwelk hij een bijzonder talent had
+&bdquo;de barbiers scheren.&rdquo;</p>
+<p>Terwijl hij de dame bewonderde en het stuk zeep begluurde, bromde
+hij binnensmonds: &bdquo;Dinsdag&mdash;&rsquo;t is immers geen
+Dinsdag.&mdash;Is het Dinsdag?.. &rsquo;t Is misschien
+Dinsdag.&mdash;Ja, &rsquo;t is Dinsdag.&rdquo;</p>
+<p>Men is nooit te weten gekomen, waarop deze alleenspraak
+zinspeelde.</p>
+<p>Zoo deze woorden soms den laatsten keer aanduidden, dat hij gegeten
+had, dan was dit drie dagen geleden, want het was nu Vrijdag.</p>
+<p>De barbier schoor iemand in zijn door een kachel verwarmden winkel,
+en sloeg nu en dan een zijdelingschen blik op dien vijand, op dien
+bibberenden, onbeschaamden straatjongen, die beide handen in zijn
+zakken had, maar zeker iets anders in het oog.</p>
+<p>Terwijl nu Gavroche de wassen dame, de uitstalling en de
+Windsor-zeep begluurde, draaiden twee knaapjes van ongelijke grootte,
+tamelijk goed gekleed en veel kleiner dan hij, het eene schijnbaar
+zeven, het andere vijf jaar oud, bedeesd de deurkruk om en traden den
+winkel binnen om iets te vragen, misschien een aalmoes, en wel op zulk
+een jammerenden toon dat het eer een smeeking dan een verzoek geleek.
+Zij spraken beiden tegelijk, en hun woorden waren onverstaanbaar, wijl
+het gesnik van den jongsten knaap zijn stem smoorde en de koude de
+tanden van den oudsten deed klapperen. De barbier wendde zich om met
+verstoord gezicht, en, zonder zijn scheermes neder te leggen, schoof
+hij den oudsten met de linkerhand en den jongsten met de knie weder op
+de straat en sloot zijn deur, zeggende:</p>
+<p>&bdquo;Zij brengen voor niemendal de koude in huis!&rdquo;</p>
+<p>De knaapjes gingen schreiend verder. Intusschen was een bui
+opgekomen; &rsquo;t begon te regenen.</p>
+<p>De kleine Gavroche liep hen na en vroeg hen:</p>
+<p>&bdquo;Wat deert u, dreumesen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wij weten niet, waar wij slapen zullen,&rdquo; antwoordde de
+oudste. <span class="pagenum">[<a id="pb138" href="#pb138" name=
+"pb138">138</a>]</span></p>
+<p>&bdquo;Is &rsquo;t niets anders?&rdquo; zei Gavroche. &bdquo;Dat is
+zoo erg niet. Moet gij daarom schreien? Ge zijt immers geen
+kanarievogeltjes?&rdquo;</p>
+<p>Toen hernam hij, een gewichtige houding aannemende, doch op een toon
+van teeder gezag en vriendelijke bescherming:</p>
+<p>&bdquo;Komt mede, kleinen!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja, mijnheer,&rdquo; antwoordde de oudste.</p>
+<p>Beide knaapjes volgden hem nu zoo eerbiedig, alsof zij een
+aartsbisschop volgden. Zij weenden niet meer.</p>
+<p>Gavroche voerde hen door de straat St. Antoine naar den kant der
+Bastille.</p>
+<p>Onder &rsquo;t gaan sloeg Gavroche een vergramden blik op den
+barbierswinkel terug, en mompelde:</p>
+<p>&bdquo;Hij heeft geen gevoel, die schelvisch. &rsquo;t Is een
+Engelschman.&rdquo;</p>
+<p>Een meisje, dat hen met hun drie&euml;n achter elkaar zag gaan,
+Gavroche aan &rsquo;t hoofd, begon luid te lachen. Dat gelach gaf
+weinig eerbied voor de groep te kennen; en Gavroche zeide tot haar:</p>
+<p>&bdquo;Dag, mamsel Omnibus.&rdquo;</p>
+<p>Een oogenblik later kwam de barbier hem weder in de gedachte, en hij
+voegde er bij:</p>
+<p>&bdquo;Ik vergiste mij in het beest; &rsquo;t is geen schelvisch,
+<span class="corr" id="xd20e2879" title="Bron: maa">maar</span> een
+slang. Kapper, ik zal u een ratel aan uw staart laten maken.&rdquo;</p>
+<p>De kapper had hem baldadig gemaakt. Over een goot springende, riep
+hij tot een gebaarde portierster, die waardig was geweest Faust op den
+Bloksberg te ontmoeten, en een bezem in de hand had:</p>
+<p>&bdquo;Zoo madam, gaat gij op uw paard uit?&rdquo;</p>
+<p>Daarop bespatte hij met slijk de glimmende laarzen van een
+voorbijganger.</p>
+<p>&bdquo;Kw&acirc;jongen!&rdquo; riep de voorbijganger toornig.</p>
+<p>Gavroche stak zijn neus uit de sjaal en zeide:</p>
+<p>&bdquo;Waarover klaagt mijnheer?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Over u,&rdquo; was het antwoord.</p>
+<p>&bdquo;Het bureau is gesloten,&rdquo; zei Gavroche. &bdquo;Ik
+ontvang geen klachten meer.&rdquo;</p>
+<p>Ondertusschen ging hij verder de straat op, en zag, onder een
+koetspoort, als bevrozen, een dertien- of veertienjarige bedelares,
+wier rokje zoo kort was, dat men haar knie&euml;n zag. Het meisje werd
+er te groot voor. De groei speelt dergelijke streken. Het onderrokje
+wordt kort, terwijl de naaktheid onzedelijk wordt.</p>
+<p>&bdquo;Arm meisje,&rdquo; zei Gavroche; &bdquo;&rsquo;t heeft niet
+eens een broek. Hier, neem dit.&rdquo; <span class="pagenum">[<a id=
+"pb139" href="#pb139" name="pb139">139</a>]</span></p>
+<p>En den warmen wollen doek losmakende, dien hij om den hals had,
+wierp hij dien op de magere blauwe schouders der bedelares, zoodat de
+cache-nez weder een sjaal werd.</p>
+<p>Het meisje zag hem met verbazing aan en ontving zwijgend de sjaal.
+Tot een zekeren graad van ellende gekomen, klaagt de arme in zijn
+vertwijfeling niet meer over zijn nood, en dankt niet meer voor het
+goede.</p>
+<p>Hierna liet Gavroche, kouder dan Sint-Marten, die ten minste de
+helft van zijn mantel behield, een brrr! hooren.</p>
+<p>Na dit brrr! nam de regen toe en viel in stroomen neer. Zoo straft
+een slechte hemel de goede daden.</p>
+<p>&bdquo;Nu,&rdquo; riep Gavroche; &bdquo;wat moet dit beteekenen? Het
+regent weder. Goede God, als het zoo voortgaat, zeg ik mijn abonnement
+op.&rdquo;</p>
+<p>En hij ging verder.</p>
+<p>&bdquo;Om &rsquo;t even,&rdquo; hernam hij, een blik op de bedelares
+slaande, die zich in de sjaal wikkelde; &bdquo;zij heeft nu een goede
+pels.&rdquo;</p>
+<p>En naar de wolken ziende, riep hij:</p>
+<p>&bdquo;Gesnapt!&rdquo;</p>
+<p>De twee kinderen volgden hem op de hielen.</p>
+<p>Toen zij voorbij een dier getraliede vensters gingen, die een
+bakkerswinkel aanduiden, want men legt het brood evenals het goud
+achter ijzeren trali&euml;n, keerde Gavroche zich om en vroeg:</p>
+<p>&bdquo;Wel, kabouters, hebt ge gegeten?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer,&rdquo; antwoordde de oudste, &bdquo;wij hebben niet
+gegeten sinds van morgen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Gij hebt dus geen vader of moeder?&rdquo; hernam Gavroche met
+majesteit.</p>
+<p>&bdquo;Verschooning, mijnheer, wij hebben een papa en mama, maar
+weten niet, waar zij zijn...&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Dit is vaak beter dan &rsquo;t wel te weten,&rdquo; zei
+Gavroche, die een denker was.</p>
+<p>&bdquo;Wij zijn nu reeds twee uur op straat,&rdquo; hernam de
+oudste, &bdquo;wij hebben aan alle hoeken gezocht, maar niets kunnen
+vinden.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja, ja,&rdquo; zei Gavroche; &bdquo;de honden verslinden
+alles.&rdquo;</p>
+<p>Na eenig zwijgen hernam hij:</p>
+<p>&bdquo;Ha, gij hebt uw ouders verloren; gij weet niet waar zij zijn;
+dat mag niet, jongens. &rsquo;t Is dom, bejaarde lieden verloren te
+laten gaan. Maar men moet zich overal weten uit te redden.&rdquo;</p>
+<p>Hij vroeg hun overigens niets. &rsquo;t Was voor hem iets zeer
+eenvoudigs, geen onderkomen te hebben!</p>
+<p>De oudste der twee knapen, die schier de onbezorgdheid der kindsheid
+had teruggekregen, riep:</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is toch raar. Mama had ons beloofd, op Palmzondag
+gewijde palm met ons te gaan halen.&rdquo; <span class=
+"pagenum">[<a id="pb140" href="#pb140" name="pb140">140</a>]</span></p>
+<p>&bdquo;Gekheid!&rdquo; antwoordde Gavroche.</p>
+<p>&bdquo;Mama,&rdquo; hernam de oudste, &bdquo;is een dame, die met
+Mamselle Miss woont.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Falderala,&rdquo; hernam Gavroche.</p>
+<p>Intusschen was hij blijven staan en tastte en zocht sinds eenige
+oogenblikken in alle zakken en gaten, die zijn plunje kon hebben.</p>
+<p>Eindelijk richtte hij het hoofd weder op, met een gebaar, dat
+slechts tevredenheid wilde toonen, maar werkelijk triumfeerend was.</p>
+<p>&bdquo;Weest gerust, mijn jongens. Ik heb hier iets, waarvoor wij
+alle drie ons avondeten kunnen krijgen.&rdquo;</p>
+<p>En uit een zijner zakken haalde hij een sou.</p>
+<p>Zonder aan de twee kleinen den tijd te gunnen zich te verbazen,
+duwde hij ze voor zich uit in den bakkerswinkel, en den sou op de
+toonbank leggende, riep hij:</p>
+<p>&bdquo;Hola, voor vijf centimes brood.&rdquo;</p>
+<p>De bakker nam een brood en een mes.</p>
+<p>&bdquo;In drie stukken, baas,&rdquo; hernam Gavroche, en voegde er
+deftig bij: &bdquo;wij zijn met ons drie&euml;n.&rdquo;</p>
+<p>Toen hij nu zag, dat de bakker, na de drie klanten aanschouwd te
+hebben, een zwart brood nam, stak hij zijn vinger diep in den neus en
+snoof zoo sterk, alsof hij het snuifje van Frederik den Groote op zijn
+duim had gehad, en snauwde den bakker met verontwaardiging toe:</p>
+<p>&bdquo;Wat moet dat beduiden?&rdquo;</p>
+<p>De bakker antwoordde:</p>
+<p>&bdquo;Wel &rsquo;t is brood, zeer goed brood van de tweede
+kwaliteit.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ge wilt zeggen zwart brood,&rdquo; hernam Gavroche met
+rustige, koele verachting. <span class="corr" id="xd20e2986" title=
+"Niet in bron">&bdquo;</span>Wit brood, baas! Ik trakteer!&rdquo;</p>
+<p>De bakker glimlachte onwillekeurig, terwijl hij het wit brood sneed,
+en zag hen met een medelijdenden blik aan, die Gavroche beleedigde.</p>
+<p>&bdquo;Nu, bakker,&rdquo; zeide hij, &bdquo;waarom kijkt ge ons zoo
+aan?&rdquo;</p>
+<p>Op elkander gezet zouden zij nauwelijks een el groot zijn
+geweest.</p>
+<p>Toen het brood gesneden was, nam de bakker den sou en Gavroche zeide
+tot de twee kinderen:</p>
+<p>&bdquo;Pruimt nu.&rdquo;</p>
+<p>De knaapjes zagen hem verlegen aan.</p>
+<p>Gavroche glimlachte, &bdquo;&rsquo;t Is waar,&rdquo; zeide hij,
+&bdquo;zij zijn nog te klein om het te begrijpen.&rdquo;</p>
+<p>En hij hernam: &bdquo;Eet.&rdquo;</p>
+<p>En hij reikte beiden een stuk brood.</p>
+<p>Meenende, dat de oudste eenige bijzondere aanmoediging <span class=
+"pagenum">[<a id="pb141" href="#pb141" name=
+"pb141">141</a>]</span>behoefde om zonder verlegenheid zijn honger te
+bevredigen, gaf hij hem het grootste stuk, zeggende: &bdquo;Ziedaar,
+stop dit in de maag.&rdquo;</p>
+<p>Van de twee overige stukken hield hij het kleinste voor zich.</p>
+<p>De arme kinderen hadden honger, Gavroche niet minder. Terwijl zij
+smakelijk in het brood beten, bleven zij in den winkel van den bakker,
+die, nu hij betaald was, hen weg wenschte.</p>
+<p>&bdquo;Laat ons op de straat terugkeeren,&rdquo; zei Gavroche.</p>
+<p>Zij gingen voort in de richting der Bastille.</p>
+<p>Telkens wanneer zij voorbij helder verlichte winkels kwamen, stond
+de kleinste stil om op een tinnen horloge, dat aan een touwtje om zijn
+hals hing, te zien hoe laat het was.</p>
+<p>&bdquo;Hij is nog heel kinderachtig,&rdquo; dacht Gavroche.</p>
+<p>En in gedachte mompelde hij:</p>
+<p>&bdquo;Om &rsquo;t even; zoo ik kleinen had, zou ik ze beter
+bewaren.&rdquo;</p>
+<p>Toen zij hun brood bijna op hadden, kwamen zij aan den hoek der zoo
+treurige straat des Ballets, aan welker einde men de lage sombere poort
+der gevangenis la Force ziet.</p>
+<p>&bdquo;He! zijt gij &rsquo;t, Gavroche?&rdquo; zei iemand.</p>
+<p>&bdquo;H&eacute;, zijt gij &rsquo;t, Montparnasse?&rdquo; hernam
+Gavroche.</p>
+<p>&rsquo;t Was iemand, die den straatjongen naderde, en die iemand was
+geen ander dan Montparnasse, die hoewel vermomd, en met een blauwen
+bril op, toch door Gavroche herkend werd.</p>
+<p>&bdquo;Verduiveld!&rdquo; riep Gavroche, &bdquo;ge ziet er met uw
+bruine plunje en uw blauwen bril uit als een dokter. Ge zijt knap, oude
+jongen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Stil,&rdquo; zei Montparnasse, &bdquo;niet zoo
+luid!&rdquo;</p>
+<p>En haastig trok hij Gavroche uit het licht der winkels.</p>
+<p>De twee knaapjes volgden werktuiglijk, elkander bij de hand
+houdende.</p>
+<p>Toen zij onder den donkeren boog eener koetspoort, uit het gezicht
+en den regen stonden, vroeg Montparnasse:</p>
+<p>&bdquo;Weet ge waar ik heen ga?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Naar de abdij van <i lang="fr">Monte &agrave;
+Regret</i>&rdquo;<a class="noteref" id="xd20e3055src" href="#xd20e3055"
+name="xd20e3055src">1</a>, zei Gavroche.</p>
+<p>&bdquo;Spotvogel!&rdquo; hernam Montparnasse. &bdquo;Ik ga Babet
+opzoeken.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zoo!&rdquo; zei Gavroche, &bdquo;heet zij Babet!&rdquo;</p>
+<p>Montparnasse hernam zacht:</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is geen zij, maar een hij.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ha, Babet!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja, Babet.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik meende, dat hij gestrikt was.&rdquo; <span class=
+"pagenum">[<a id="pb142" href="#pb142" name="pb142">142</a>]</span></p>
+<p>&bdquo;Hij heeft den strik losgemaakt,&rdquo; antwoordde
+Montparnasse.</p>
+<p>En haastig verhaalde hij den straatjongen, dat Babet, dien zelfden
+dag naar de conciergerie overgebracht zijnde, op den weg naar den
+rechter van instructie ontvlucht was, door links in plaats van rechts
+te gaan.</p>
+<p>Gavroche bewonderde deze behendigheid.</p>
+<p>Montparnasse voegde er eenige bijzonderheden aangaande de vlucht van
+Babet bij, en zeide:</p>
+<p>&bdquo;O, dat is nog niet alles.&rdquo;</p>
+<p>Gavroche had, onder het luisteren, den wandelstok gevat, dien
+Montparnasse in de hand hield; werktuiglijk had hij aan het boveneinde
+getrokken, en een dolkkling was te voorschijn gekomen.</p>
+<p>&bdquo;Ha!&rdquo; zeide hij haastig, den dolk weder inschuivende,
+&bdquo;ge hebt uw gendarm, als een burger verkleed,
+medegebracht.&rdquo;</p>
+<p>Montparnasse knipoogde.</p>
+<p>&bdquo;Drommels!&rdquo; hernam Gavroche, &bdquo;ge wilt dus met de
+politie vechten?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Men kan niet weten,&rdquo; antwoordde Montparnasse op
+onverschilligen toon. &bdquo;&rsquo;t Is altijd goed, een speld bij
+zich te hebben.&rdquo;</p>
+<p>Gavroche vroeg nu dringender:</p>
+<p>&bdquo;Wat wilt ge dan toch van nacht uitvoeren?&rdquo;</p>
+<p>Montparnasse hernam op ernstigen toon en met nadruk:</p>
+<p>&bdquo;Zaken.&rdquo;</p>
+<p>Maar plotseling aan het gesprek een andere wending gevende zeide
+hij:</p>
+<p>&bdquo;Apropos.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wat?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Iets dat mij dezer dagen gebeurd is. Verbeeld u; ik ontmoette
+een burgerman, die mij een preek en een beurs present deed. Ik stak de
+beurs in mijn zak; een oogenblik later tast ik in mijn zak; er was
+niets meer in.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Dan de preek,&rdquo; zei Gavroche.</p>
+<p>&bdquo;Maar waar gaat gij nu toch heen?&rdquo; vroeg
+Montparnasse.</p>
+<p>Gavroche wees hem op de beide knaapjes, die hij in zijn hoede had
+genomen, en zeide:</p>
+<p>&bdquo;Ik ga deze kinderen te bed brengen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Waar te bed?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Bij mij.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Waar is &rsquo;t&mdash;bij u?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Bij mij.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ge hebt dus een woning?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja, ik woon.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;En waar woont ge?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;In den Olifant,&rdquo; zei Gavroche. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb143" href="#pb143" name="pb143">143</a>]</span></p>
+<p>Montparnasse, die uit zijn aard niet licht verwonderd was, riep
+echter onwillekeurig:</p>
+<p>&bdquo;In den Olifant!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja, ja, in den Olifant!&rdquo; hernam Gavroche. &bdquo;Wat
+zou dat?&rdquo;</p>
+<p>Deze diepzinnige opmerking van den straatjongen bracht Montparnasse
+weder tot bedaardheid en overleg. Hij scheen nopens Gavroches woning
+een betere meening op te vatten.</p>
+<p>&bdquo;Inderdaad,&rdquo; zeide hij, &bdquo;de Olifant. Is &rsquo;t
+er goed?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zeer goed,&rdquo; hernam Gavroche. &bdquo;Op mijn woord,
+&rsquo;t is er prettig. Men heeft er ten minste geen tochtwinden,
+zooals onder de bruggen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hoe komt ge er?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik kruip er in.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Is er dan een gat in?&rdquo; vroeg Montparnasse.</p>
+<p>&bdquo;Zekerlijk, maar ge moogt er niets van zeggen. &rsquo;t Is
+tusschen de voorpooten. De politie-verklikkers hebben &rsquo;t nog niet
+gezien.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;En ge klautert omhoog? Ha, nu begrijp ik.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;In een oogwenk is &rsquo;t gedaan; en niemand is er
+meer<span class="corr" id="xd20e3162" title=
+"Bron: &rdquo;.">.&rdquo;</span></p>
+<p>Na een pauze, voegde Gavroche er bij:</p>
+<p>&bdquo;Voor deze kleinen moet ik een ladder hebben.&rdquo;</p>
+<p>Montparnasse lachte, en vroeg:</p>
+<p>&bdquo;Hoe drommel, komt ge aan die kleinen?&rdquo;</p>
+<p>Gavroche antwoordde eenvoudig:</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Zijn snaken, welke een kapper mij present heeft
+gedaan.&rdquo;</p>
+<p>Ondertusschen was Montparnasse ernstig geworden.</p>
+<p>&bdquo;Ge hebt mij dus gemakkelijk herkend?&rdquo; mompelde hij.</p>
+<p>Hij nam uit zijn zak twee kleine voorwerpen, die niets anders dan
+twee met katoen omwonden penneschachten waren, van welke hij er een in
+ieder neusgat stak. Dit gaf hem een geheel anderen neus.</p>
+<p>&bdquo;Dat verandert u,&rdquo; zei Gavroche, &bdquo;nu zijt ge veel
+minder leelijk; zoo moest ge altijd zijn.&rdquo;</p>
+<p>Montparnasse was een mooie, knappe jongen, maar Gavroche was een
+spotvogel.</p>
+<p>&bdquo;Zonder gekscheren,&rdquo; vroeg Montparnasse, &bdquo;hoe
+vindt ge mij?&rdquo;</p>
+<p>Ook zijn stem was veranderd. In een oogenblik was Montparnasse
+onkenbaar geworden.</p>
+<p>&bdquo;O! nu kunt ge voor Polichinel spelen!&rdquo; riep
+Gavroche.</p>
+<p>De beide knaapjes, die tot hiertoe niet geluisterd hadden, wijl zij
+zelf bezig waren hun vingers in den neus te steken, traden op &rsquo;t
+hooren van dien naam dichter bij, en zagen Montparnasse met blijdschap
+en verwondering aan.</p>
+<p>Ongelukkig was Montparnasse ongerust.</p>
+<p>Hij legde de hand op Gavroches schouder en zeide, op ieder woord
+drukkende: <span class="pagenum">[<a id="pb144" href="#pb144" name=
+"pb144">144</a>]</span></p>
+<p>&bdquo;Luister, jongen, naar &rsquo;t geen ik u zeg: zoo ik op de
+plaats was met mijn dog, mijn dolk en mijn mes, en men gaf mij drie
+sousstukken, zou ik niet weigeren er mede te werken, maar &rsquo;t is
+heden geen vastenavond.&rdquo;</p>
+<p>Deze zonderlinge woorden brachten een zonderlinge uitwerking op den
+straatjongen teweeg. Hij keerde zich haastig om, sloeg met groote
+opmerkzaamheid zijn blik om zich en zag op korten afstand een
+stadssergeant, met den rug naar hen gekeerd. Gavroche liet een kreet
+ontsnappen, dien hij echter dadelijk onderdrukte, en Montparnasse de
+hand schuddende, zeide hij:</p>
+<p>&bdquo;Nu, ik ga met mijn kleinen naar den Olifant. Zoo ge mij des
+nachts noodig mocht hebben, kunt ge mij er vinden. Ik logeer op de
+eerste verdieping. Er is geen portier. Vraag maar naar mijnheer
+Gavroche.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Goed,&rdquo; zei Montparnasse.</p>
+<p>Zij scheidden, Montparnasse ging naar den kant van la Gr&egrave;ve,
+Gavroche naar dien der Bastille.</p>
+<p>De vijfjarige kleine, door zijn broertje voortgesleept, dat door
+Gavroche werd getrokken, keerde herhaaldelijk het hoofd om, ten einde
+Polichinel na te zien.</p>
+<p>De zonderlinge woorden, welke Montparnasse bij &rsquo;t gezicht van
+den stadssergeant tot Gavroche gezegd had, gaven in de dieventaal te
+kennen: Pas op, wij kunnen niet vrij spreken.</p>
+<p>V&oacute;&oacute;r twintig jaar zag men nog in den zuidoostelijken
+hoek van het Bastilleplein, nabij de vroegere gracht der
+staatsgevangenis, een wonderlijk monument, &rsquo;t welk bijna reeds
+uit het geheugen der Parijzenaars is gewischt, en echter verdiende er
+eenig spoor achter te laten, want het was eene gedachte van &bdquo;het
+lid van het Instituut, opperbevelhebber van het Egyptische
+leger.&rdquo;</p>
+<p>Wij noemen het &bdquo;monument&rdquo;, hoewel het slechts een ruw
+ontwerp was. Maar deze wonderbare schets, dit grootsche lijk van een
+gedachte van Napoleon, &rsquo;t welk twee of drie windvlagen achtereen
+opgenomen en telkens verder van ons geworpen hadden, was historisch
+geworden en had iets bepaalds aangenomen, &rsquo;t geen met zijn
+voorkomen van voorloopigheid in tegenstelling was. &rsquo;t Was
+namelijk een veertig voet hooge olifant, van hout en steen opgericht,
+op zijn rug een toren dragende, die veel had van een huis, dat vroeger
+groen geschilderd, doch nu door de lucht, den regen en den tijd zwart
+geworden was. In dien eenzamen open hoek van het plein, vormden het
+breede hoofd van den kolos, zijn groote rug, zijn snuit, zijn
+slagtanden, zijn toren, zijn vier kolomachtige pooten des nachts een
+wonderbaar <span class="pagenum">[<a id="pb145" href="#pb145" name=
+"pb145">145</a>]</span>en vreeselijk beeld tegen den gesternden hemel.
+Men wist niet, wat het beteekende. &rsquo;t Was een soort van
+zinnebeeld der volkskracht. &rsquo;t Was iets sombers, raadselachtigs
+en grootsch. Iets als een machtige zichtbare schim, naast het
+onzichtbare spookbeeld der Bastille.</p>
+<p>Weinig vreemdelingen bezochten dit monument; geen voorbijganger
+sloeg er een blik op. De olifant viel in puin; ieder seizoen nam kalk
+van zijn zijden mede, &rsquo;t geen leelijke wonden vormde. De
+stedelijke raad had hem sedert 1814 vergeten. Hij stond daar in zijn
+hoek, treurig, ziek, wankelend, omgeven door een verweerde afpaling,
+die telkens door dronken koetsiers beschadigd werd; zijn buik was door
+bersten gescheurd; een balk kwam uit zijn staart, hoog gras schoot
+tusschen zijn pooten op; en daar de vlakte rondom hem sinds dertig
+jaren hooger was geworden door die langzame en gestadige werking welke
+ongevoelig den grond der groote steden doet rijzen, stond hij in een
+kuil en scheen de aarde onder hem te zinken. Hij was vuil, veracht,
+afzichtelijk en trotsch, leelijk voor het oog van den burger, treurig
+voor het oog van den denker. Hij had iets van vuilnis, &rsquo;t welk
+men wil wegruimen; iets van een majesteit, welke men gaat
+onthoofden.</p>
+<p>Maar des nachts, zooals wij gezegd hebben, veranderde het gezicht.
+De nacht is de geschiktste tijd om schaduwen te zien. Terstond bij de
+avondschemering onderging de oude olifant een gedaanteverandering. In
+de grootsche stilte der duisternis nam hij een rustige en vreeselijke
+gestalte aan. Tot het verledene behoorende, behoorde hij tot den nacht,
+en deze duisternis paste bij zijn grootheid. Dit ruwe, plompe, zware,
+statige, schier wanstaltige, maar gewis ernstige en majestueuze,
+monument is verdwenen, om in vrede de soort van reusachtige kachel met
+haar pijp te laten heerschen, die de sombere vesting met negen torens
+heeft vervangen, schier evenals de burgerstand de leenheerlijkheid
+vervangt. &rsquo;t Is zeer natuurlijk, dat een kachel het zinnebeeld
+van een tijdvak zij, welks macht een ketel bevat. Dit tijdvak zal
+voorbijgaan, het gaat reeds voorbij; men begint te begrijpen, dat, zoo
+in een ketel kracht kan zijn, slechts in een brein macht kan wezen; met
+andere woorden, wat de wereld drijft en voorttrekt zijn geen
+locomotieven, &rsquo;t zijn idee&euml;n. Men spanne de locomotieven
+voor de denkbeelden, &rsquo;t zij zoo; maar men houde het paard niet
+voor den ruiter.</p>
+<p>Hoe het zij en om tot het plein der Bastille weder te keeren, de
+bouwmeester van den olifant had van kalk iets groots gemaakt; de
+bouwmeester van de kachelpijp is er in geslaagd, van brons iets kleins
+te maken. <span class="pagenum">[<a id="pb146" href="#pb146" name=
+"pb146">146</a>]</span></p>
+<p>Deze kachelpijp, welke men een fraaien naam gegeven en die men de
+Juli-kolom heeft genoemd, dit mislukte monument van een mislukte
+revolutie, was in 1832 nog in een groot houten hemd gehuld, en door een
+planken schutting omgeven, die den olifant volkomen afsloot.</p>
+<p>&rsquo;t Was naar dien hoek van het plein, die nauwelijks door
+&rsquo;t licht van een verwijderde lantaarn beschenen werd, dat de
+straatjongen de twee &bdquo;kleinen&rdquo; voerde.</p>
+<p>Men veroorlove ons hier op te merken, dat wij zuivere waarheid
+verhalen, en dat twintig jaren geleden, voor de correctioneele
+rechtbank een knaap terechtstond, beschuldigd van vagebondage en het
+inbreken in een openbaar monument, die slapende in den olifant der
+Bastille was gevonden.</p>
+<p>Toen Gavroche nu den kolos was genaderd, begreep hij den indruk,
+dien het oneindig groote op het oneindig kleine kon maken, en
+zeide:</p>
+<p>&bdquo;Jongens, weest niet bang!&rdquo;</p>
+<p>Toen sloop hij door een holligheid in de schutting van den olifant
+en hielp de kinderen er door. De beide kinderen volgden, een weinig
+angstig, doch zwijgend, Gavroche en vertrouwden zich aan deze kleine
+voorzienigheid in lompen, die hun brood gegeven en een slaapplaats
+beloofd had. Tegen de schutting lag een ladder, welke des daags door de
+werklieden van de naaste werkplaats gebruikt werd. Gavroche lichtte ze,
+met buitengewone krachtsinspanning op en zette ze tegen een der
+voorpooten van den olifant. Bij de plek, waartegen het boveneinde der
+ladder rustte, zag men in den buik van den kolos een donkere
+opening.</p>
+<p>Gavroche wees de ladder en de opening aan zijne kleine gasten, en
+zeide:</p>
+<p>&bdquo;Klimt nu op en gaat binnen.&rdquo;</p>
+<p>De beide knaapjes zagen elkander ontsteld aan.</p>
+<p>&bdquo;Zijt ge bang, jongens?&rdquo; riep Gavroche.</p>
+<p>En hij voegde er bij: &bdquo;Ziet naar mij.&rdquo;</p>
+<p>Hij omklemde den ruwen poot van den olifant en in een oogenblik had
+hij, zonder zich van de ladder te bedienen, de berst bereikt. Hij ging
+er in, als een adder, die door een scheur kruipt: een oogenblik daarna
+zagen de beide kinderen onduidelijk zijn bleek gezicht als een vale
+gestalte voor de donkere opening verschijnen.</p>
+<p>&bdquo;Nu,&rdquo; riep hij, &bdquo;klimt op, jongens! ge zult zien
+hoe goed het hier is!&mdash;Klim op,&rdquo; zeide hij tot den oudste;
+&bdquo;ik zal u de hand geven.&rdquo;</p>
+<p>De knaapjes stieten elkander met den elleboog aan; de groote
+straatjongen boezemde hun vrees, doch tevens gerustheid <span class=
+"pagenum">[<a id="pb147" href="#pb147" name="pb147">147</a>]</span>in,
+daarbij regende het hard. De oudste waagde het. De jongste, die zijn
+broertje naar boven zag klimmen, terwijl hij alleen tusschen de pooten
+van het groote beest bleef staan, had wel willen schreien, maar durfde
+niet.</p>
+<p>Waggelend beklom de oudste de sporten van de ladder. Gavroche
+moedigde hem aan, evenals een schermmeester zijn leerlingen of een
+muilezeldrijver zijn dieren zou aansporen.</p>
+<p>&bdquo;Wees niet bang.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Goed zoo!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ga voort.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zet d&aacute;&aacute;r den voet.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hier met de hand.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Moedig.&rdquo;</p>
+<p>En toen hij in zijn bereik was, greep hij hem schielijk en krachtig
+bij den arm en trok hem op, zeggende: &bdquo;Ingeslokt!&rdquo;</p>
+<p>De knaap was door de scheur.</p>
+<p>&bdquo;Wacht mij nu,&rdquo; hernam Gavroche; &bdquo;ga intusschen
+zitten.&rdquo;</p>
+<p>En uit de scheur verdwijnende, zooals hij er was binnengekomen, liet
+hij zich met de vlugheid van een slingeraap langs den poot van den
+olifant neer, kwam met de voeten op het gras terecht, vatte den kleine
+van vijf jaar om het lijf, zette hem op &rsquo;t midden der ladder,
+klom achter hem naar boven en riep den oudste toe:</p>
+<p>&bdquo;Ik zal hem duwen, trek gij hem.&rdquo;</p>
+<p>In een oogenblik was de kleine opgenomen, omhoog geduwd, getrokken,
+geheschen en door de opening gestoken, zonder den tijd te hebben gehad,
+er over na te denken. Gavroche, die na hem binnenkwam, schopte met zijn
+hiel de ladder om, die op het gras viel, klapte in de handen en
+riep:</p>
+<p>&bdquo;Wij zijn er, leve generaal Lafayette!&rdquo;</p>
+<p>Na deze uitbarsting zeide hij:</p>
+<p>&bdquo;Kinderen, nu zijt ge in mijn woning.&rdquo;</p>
+<p>Gavroche was werkelijk als te huis.</p>
+<p>O onverwachte nuttigheid van het nuttelooze! liefdadigheid der
+groote dingen! goedheid der reuzen! Dit onverwachte monument, dat een
+denkbeeld des keizers had bevat, was nu het nachtverblijf van een
+straatjongen geworden. De kolos had den knaap ingenomen en geherbergd.
+De burgers, die in hun Zondagsgewaad voorbij den olifant der Bastille
+gingen, zeiden vaak, hem verachtelijk met hun groote oogen metende:
+&bdquo;Waartoe dient dit?&rdquo;&mdash;Het diende om een klein wezen
+zonder vader en moeder, zonder voedsel, zonder kleederen, zonder woning
+tegen de koude, de vorst, den hagel, den regen te beschermen, hem er
+voor te bewaren van in dit slijk te moeten slapen, dat koorts geeft, of
+in de sneeuw te <span class="pagenum">[<a id="pb148" href="#pb148"
+name="pb148">148</a>]</span>slapen, dat den dood geeft. Het diende om
+den onschuldige op te nemen, dien de maatschappij verstiet. Het diende
+om de misdaad van den staat te verminderen. &rsquo;t Was een geopend
+hol voor hem, wien alle deuren gesloten waren. Het scheen, alsof het
+oude, wankele gevaarte, door ongedierte overweldigd, in vergetelheid
+geraakt, met schimmel en vuil bedekt, als een reusachtige bedelaar
+vruchteloos om een welwillenden blik te midden van het plein bedelende,
+medelijden had gehad met dien anderen bedelaar, dien armen dwerg, die
+barrevoets ging, geen dak boven zijn hoofd had, van koude in zijn
+handen blies, gekleed was in lompen en zich voedde met hetgeen werd
+weggeworpen. Daartoe diende de olifant der Bastille. Deze gedachte van
+Napoleon door de menschen verworpen, was door God weder opgenomen. Wat
+slechts beroemd zou zijn geweest, was verheven geworden. Om zijn
+gedachte te verwezenlijken had de keizer porphyr, metaal, ijzer, goud,
+marmer noodig gehad; voor God was het oude gevaarte van planken, balken
+en kalk voldoende. De keizer had een genialen droom gehad; hij had in
+dien reusachtigen, gewapenden wonderbaren olifant, die zijn snuit
+ophief, zijn toren droeg en naar alle kanten frisch water klaterend
+deed opspringen, het volk willen voorstellen; God had er iets
+grootschers van gemaakt; hij huisvestte er een kind in.</p>
+<p>De opening waardoor Gavroche binnenging, was van buiten nauwelijks
+zichtbaar, wijl zij zich, zooals gezegd is, onder den buik van den
+olifant bevond, en zoo eng was, dat slechts katten en kinderen er door
+konden kruipen.</p>
+<p>&bdquo;Laten wij nu in de eerste plaats aan den portier zeggen, dat
+wij niet te huis zijn,&rdquo; sprak Gavroche.</p>
+<p>En in de duisternis rondtastende, als iemand die zijn woning
+volkomen kent, nam hij een plank en sloot er de opening mede.</p>
+<p>Toen tastte hij weder in de duisternis rond, en de kinderen hoorden
+het gesis van den zwavelstok die in het phosphorusfleschje was
+gestoken. Destijds bestonden de zoogenaamde lucifers nog niet; het
+vuurtuig Fumade was toen het hoogste in dit vak.</p>
+<p>Een plotseling licht deed hen de oogen dichtknijpen; Gavroche had
+een dier eindjes bindtouw, in teer gedoopt, ontstoken, welke men
+&bdquo;kelderrotten&rdquo; noemt. De kelderrot, die meer rookte dan
+verlichtte, maakte het inwendige van den olifant slechts onduidelijk
+zichtbaar.</p>
+<p>De twee logeergasten van Gavroche zagen om zich, en gevoelden iets,
+dat iemand zou gevoelen, die in het groote Heidelbergsche vat was
+opgesloten, of liever, wat Jonas moet gevoeld <span class=
+"pagenum">[<a id="pb149" href="#pb149" name=
+"pb149">149</a>]</span>hebben in den buik van den walvisch. Een
+reusachtig geraamte omgaf hen. Boven vormde een lange bruine balk,
+waaruit op zekere afstanden zware, gebogen gebinten kwamen, de
+ruggegraat met de ribben; gips-stalactieten hingen er in als
+ingewanden, en van de eene naar de andere zijde vormden groote
+spinnewebben de met stof vermengde middelriffen. Hier en daar zag men
+in de hoeken groote, zwarte vlekken, die schenen te leven en zich
+verschrikt en met snelle beweging verplaatsten.</p>
+<p>De brokken, die van den rug des olifants in den buik waren gevallen
+hadden de holte ervan eenigszins met puin gevuld; zoodat men er als op
+een vloer in gaan kon.</p>
+<p>De kleinste knaap stiet zijn broertje aan en zeide fluisterend:</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is hier donker.&rdquo;</p>
+<p>Dit woord ontlokte Gavroche een uitroep. De angstige houding der
+twee kinderen maakte een opwekking noodzakelijk.</p>
+<p>&bdquo;Wat zegt ge?&rdquo; riep hij. &bdquo;Zijt ge nog niet
+tevreden? Zoudt ge liever in de Tuilerie&euml;n willen wezen? Zoudt ge
+domooren zijn? Spreekt! Ik verwittig u, dat ik niet al te lankmoedig
+ben.&rdquo;</p>
+<p>Een weinig ruwheid is goed voor de angstigen. Het stelt hen gerust.
+De beide kinderen drongen zich weder dichter bij Gavroche.</p>
+<p>Gavroche, vaderlijk bewogen door dit vertrouwen, ging nu van het
+ernstige tot het teedere over en wendde zich tot den kleinste:</p>
+<p>&bdquo;Domoor,&rdquo; zeide hij, aan deze uitdrukking een
+vriendelijken toon gevende, &bdquo;buiten is het donker. Buiten regent
+het, hier regent het niet; buiten is &rsquo;t koud, hier is geen zier
+wind; buiten is het druk van menschen, hier is niemand; buiten is zelfs
+geen maan, en ik heb hier mijn kaars; wat zegt ge?&rdquo;</p>
+<p>De beide kinderen begonnen het verblijf met minder angst te
+beschouwen; maar Gavroche liet hun niet lang den tijd tot
+overweging.</p>
+<p>&bdquo;Haast u,&rdquo; zeide hij.</p>
+<p>En hij stiet hen naar hetgeen wij het achterste der kamer kunnen
+noemen.</p>
+<p>D&agrave;&agrave;r was zijn bed.</p>
+<p>Gavroches bed was geheel in orde; het bestond namelijk uit een
+matras, een deken en een bedstede met gordijnen.</p>
+<p>De matras was een stroomat, de deken een vrij groote, grove, grijze,
+zeer warme en schier nieuwe wollen lap. De alkove bestond uit het
+volgende:</p>
+<p>Drie genoegzaam lange stokken in het puin van den bodem, dat wil
+zeggen, van den buik des olifants, gestoken; twee voor,
+&eacute;&eacute;n achter, en aan de punten met een touw aaneen gehecht,
+<span class="pagenum">[<a id="pb150" href="#pb150" name=
+"pb150">150</a>]</span>vormden een soort van piramide. Deze piramide
+was met vlechtwerk van koperdraad omgeven, zijnde stukken van
+vogelkooien uit menagerie&euml;n. Een rij groote steenen rondom dit
+toestel bevestigde het stijf in den bodem, zoodat er van onder niets
+door kon. Gavroches bed bevond zich onder dat traliewerk als in een
+kooi. Het geheel geleek de tent van den eskimo.</p>
+<p>Dit traliewerk verving de gordijnen.</p>
+<p>Gavroche schoof de steenen, die de stokken aan de voorzijde
+vasthielden, een weinig ter zijde, en de beide einden van het toestel
+verwijderden zich.</p>
+<p>&bdquo;Nu op handen en voeten, kleinen!&rdquo; zei Gavroche.</p>
+<p>Behoedzaam liet hij zijn logeergasten in de kooi gaan, toen kroop
+hij er na hen in, bracht de steenen weder op hun plaats en sloot de
+opening.</p>
+<p>Alle drie lagen op de mat.</p>
+<p>Geen hunner zou, hoe klein hij ook was, in deze alkove kunnen staan.
+Gavroche had zijn kelderrot altijd in de hand.</p>
+<p>&bdquo;Gaat nu recht liggen,&rdquo; sprak hij. &bdquo;Ik zal het
+licht uitdoen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer,&rdquo; vroeg de oudste der twee broertjes aan
+Gavroche, op het traliewerk wijzende, &bdquo;wat is dat
+toch?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Dit,&rdquo; zei Gavroche ernstig, &bdquo;is voor de ratten.
+Ga nu recht liggen!&rdquo;</p>
+<p>Hij meende evenwel ter onderrichting der jonge wezens er nog eenige
+woorden te moeten bijvoegen en hernam:</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Zijn dingen uit den plantentuin. &rsquo;t Dient daar
+voor de wilde dieren. Er is een pakhuis vol van. Men behoeft slechts
+over een muur te klimmen, door een venster te klauteren en onder een
+deur heen te kruipen. Dan heeft men zooveel men wil.&rdquo;</p>
+<p>Dus sprekende wikkelde hij den kleinste in een slip van de
+deken.</p>
+<p>&bdquo;O dat is goed, dat is warm!&rdquo; mompelde het kind.</p>
+<p>Gavroche sloeg een tevreden blik op de deken.</p>
+<p>&bdquo;Die is ook uit den plantentuin,&rdquo; zeide hij. &bdquo;Ik
+heb ze den apen afgenomen.&rdquo;</p>
+<p>En den oudste de mat wijzende, waarop hij lag, en die zeer dik en
+fraai bewerkt was, voegde hij er bij:</p>
+<p>&bdquo;Dit behoorde aan de giraffe.&rdquo;</p>
+<p>Na een pauze hernam hij:</p>
+<p>&bdquo;De dieren hadden dit alles. Ik heb &rsquo;t hun ontnomen. Zij
+namen het mij niet kwalijk. Ik zeide hun, dat &rsquo;t voor den olifant
+was.&rdquo;</p>
+<p>Wederom zweeg hij een oogenblik en hernam toen:</p>
+<p>&bdquo;Men klimt over den muur en lacht om de regeering.&rdquo;</p>
+<p>De beide kinderen aanschouwden met een schuwen en verbaasden
+<span class="pagenum">[<a id="pb151" href="#pb151" name=
+"pb151">151</a>]</span>eerbied dat onversaagd en vernuftig wezen, dat
+een zwerver, een verlatene, een zwakke was, evenals zij, maar dat iets
+bewonderenswaardigs en almachtigs had, &rsquo;t geen hun
+bovennatuurlijk scheen, en welks gezicht de trekken van een ouden
+paljas met den hartelijksten, bekoorlijksten glimlach in zich
+vereenigde.</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer, gij zijt dus niet bang voor de
+stadssergeanten?&rdquo; vroeg de oudste bedeesd.</p>
+<p>Gavroche antwoordde slechts:</p>
+<p>&bdquo;Knaap, men zegt niet stadssergeanten, men zegt de
+politie.&rdquo;</p>
+<p>De kleinste zette wijde oogen op, maar zeide niets. Wijl hij op den
+kant der mat lag en de oudste in het midden, stak Gavroche den rand van
+de deken onder hem, zooals een moeder zou hebben gedaan, en legde
+vodden onder het hoofdeinde der mat om den kleine tot oorkussen te
+dienen. Toen wendde hij zich tot den oudste:</p>
+<p>&bdquo;Nu, is &rsquo;t hier niet goed?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;O ja,&rdquo; antwoordde de oudste, Gavroche met het gezicht
+van een geredden engel aanziende.</p>
+<p>De beide arme kinderen, die doornat waren, begonnen weder warm te
+worden.</p>
+<p>&bdquo;Maar,&rdquo; hernam Gavroche, &bdquo;waarom weendet gij
+dan?&rdquo;</p>
+<p>En op den kleinste wijzende, voegde hij er bij:</p>
+<p>&bdquo;Een dreumes als hij, daar spreek ik niet van, maar dat een
+groote jongen als gij schreit, is dom; &rsquo;t is als een
+kalf.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja, maar wij hadden in &rsquo;t geheel geen woning meer, en
+wisten niet waarheen te gaan; en daarbij vreesden wij des nachts zoo
+geheel alleen te zijn.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Luister,&rdquo; hernam Gavroche, &bdquo;ge moet nooit over
+iets schreien. Ik zal voor u zorgen. Ge zult zien hoe wij ons zullen
+vermaken. Des zomers gaan wij met Navet, een mijner kameraads, naar la
+Glaci&egrave;re, daar baden wij ons en loopen geheel naakt langs de
+Austerlitzbrug; dat maakt de waschvrouwen woedend; zij razen en tieren;
+&rsquo;t is grappig om te zien. Dan gaan wij het levend geraamte zien.
+Hij leeft. In de Champs Elys&eacute;es. Hij is mager als een hout, die
+snaak. Dan zal ik u ook naar den schouwburg brengen, en u Frederik
+Lemaitre laten zien. Ik heb kaartjes, ik ken de acteurs, ik heb zelf
+eens in een stuk me&ecirc;gespeeld. Wij waren klein als gij en liepen
+onder een laken, dat moest de zee verbeelden. Ik zal u in mijn
+schouwburg doen aannemen. Wij zullen de wilden gaan zien. &rsquo;t Zijn
+geen wezenlijke wilden. Men kan de plooien van hun bruin tricot zien,
+dat aan de ellebogen met wit garen gestopt is. Daarna gaan wij naar de
+opera en treden er met de claqueurs binnen. De claqueurs in de opera
+zijn zeer goed ingericht. Met de claqueurs van de <span class=
+"pagenum">[<a id="pb152" href="#pb152" name=
+"pb152">152</a>]</span>kleine schouwburgen zou ik niet willen gaan.
+Verbeeld u, dat men in de opera voor het klappen twintig sous betaalt;
+maar dat is dom. Vervolgens gaan wij naar het guillotineeren kijken. Ik
+zal u den beul wijzen. Hij woont in de straat des Marais. Mijnheer
+Samson. Er is een brievenbus in de deur. O, men vermaakt zich zoo
+heerlijk!&rdquo;</p>
+<p>Op dit oogenblik viel een droppel teer op den vinger van Gavroche en
+herinnerde hem aan de werkelijkheid des levens.</p>
+<p>&bdquo;Drommels!&rdquo; zeide hij; &bdquo;de kaars brandt op. Wacht
+eens, meer dan een sou in de maand kan ik niet voor mijn verlichting
+uitgeven. Wanneer men te bed gaat, moet men slapen. Wij hebben geen
+tijd om romans van mijnheer Paul de Kock te lezen. Daarbij kan het
+licht door de reten onzer koetspoort dringen en zouden de dienders het
+kunnen zien.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;En,&rdquo; merkte de oudste der kleinen bedeesd op, die
+alleen tot Gavroche durfde spreken en hem antwoorden, &bdquo;een vonk
+zou in het stroo kunnen vallen; wij moeten zorgen, dat we het huis niet
+in brand steken.&rdquo;</p>
+<p>Het onweder werd heviger. Men hoorde, tusschen het rollen des
+donders, den plasregen tegen den rug van den kolos kletteren.</p>
+<p>&bdquo;Heerlijk!&rdquo; zei Gravroche, &bdquo;zoo hoor ik gaarne het
+water langs het huis loopen. De winter is dom, hij verliest zijn waar,
+hij doet vergeefsche moeite, hij kan ons niet nat maken, en dat maakt
+hem, dien ouden waterman, boos.&rdquo;</p>
+<p>Deze toespeling op den donder, van welken Gavroche als philosoof der
+negentiende eeuw al de gevolgen op zich nam, werd door een geweldigen
+bliksemstraal gevolgd, die zoo schitterend was, dat ze den buik van den
+olifant verlichtte. Bijna tegelijkertijd ratelde de donder en wel op
+vreeselijke wijze. De twee kleinen slaakten een gil, en richtten zich
+zoo schielijk op, dat het traliewerk bijna verschoven werd; maar
+Gavroche zag hen onverschrokken aan, en maakte van den donderslag
+gebruik om in een schaterend gelach uit te barsten.</p>
+<p>&bdquo;Weest rustig, kinderen! Schudt het huis niet. &rsquo;t Was
+een heerlijke donderslag, zoo is &rsquo;t goed. Die bliksem was geen
+voetzoeker. Bravo, goede God! &rsquo;t was bijna even mooi als op het
+tooneel.&rdquo;</p>
+<p>Daarop bracht hij het traliewerk weder in orde, legde de kinderen
+zacht op de mat, drukte op hun knie&euml;n, om hen rechtuit te doen
+liggen, en riep:</p>
+<p>&bdquo;Nu de goede God zijn kaars ontsteekt, kan ik de mijne
+uitblazen. Nu moet ge slapen, kindertjes. &rsquo;t Is ongezond niet te
+slapen. Wikkelt u goed in de deken. Nu blaas ik &rsquo;t licht uit.
+Zijt ge klaar?&rdquo; <span class="pagenum">[<a id="pb153" href=
+"#pb153" name="pb153">153</a>]</span></p>
+<p>&bdquo;Ja,&rdquo; fluisterde de oudste, &bdquo;ik lig goed. &rsquo;t
+Is mij of ik ve&ecirc;ren onder mijn hoofd heb.&rdquo;</p>
+<p>De beide kinderen drukten zich tegen elkander. Gavroche legde hen
+verder op de mat terecht, trok de deken op tot hun ooren, en
+herhaalde:</p>
+<p>&bdquo;Nu slapen!&rdquo;</p>
+<p>Toen blies hij het eindje brandend touw uit.</p>
+<p>Nauwelijks was het licht uit, toen een zonderlinge beving het
+traliewerk schudde, waaronder de drie knapen lagen. &rsquo;t Was een
+wrijving, welke een metaalklank veroorzaakte, alsof nagels en tanden
+tegen het koperdraad krasten. Dit ging gepaard met een scherp
+gepiep.</p>
+<p>Het vijfjarig knaapje hoorde dat geraas boven zijn hoofd, en, van
+angst verstijfd, stiet hij zijn oudste broertje met den elleboog, maar
+deze sliep reeds, zooals Gavroche hem bevolen had. Toen waagde het de
+kleine, die het van angst niet langer kon uitstaan, Gavroche te roepen,
+maar zacht en met ingehouden adem:</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Nu?&rdquo; vroeg Gavroche, die even de oogen gesloten
+had.</p>
+<p>&bdquo;Wat is dat toch?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Zijn ratten,&rdquo; antwoordde Gavroche.</p>
+<p>En hij legde zijn hoofd weder op de mat.</p>
+<p>De ratten, die bij duizenden in den romp van den olifant krioelden
+en de levende zwarte vlekken waren, waarvan wij gesproken hebben,
+waren, zoolang het licht brandde, op een eerbiedigen afstand gebleven,
+maar zoodra het hol, &rsquo;t welk als &rsquo;t ware haar stad was,
+weder in duisternis was gehuld, roken zij, &rsquo;t geen in de
+sprookjes van Moeder de Gans &bdquo;versch vleesch&rdquo; wordt
+genoemd, kwamen in drommen tegen Gavroches tent stormen en knabbelden
+op het traliewerk, als wilden zij dit nieuwe soort van muskietennest
+doorboren.</p>
+<p>De kleine kon ondertusschen niet slapen, en herhaalde:</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Nu?&rdquo; zei Gavroche.</p>
+<p>&bdquo;Wat zijn toch ratten?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Zijn muizen.&rdquo;</p>
+<p>Deze verklaring stelde het kind een weinig gerust. Hij had wel eens
+witte muizen gezien en was er niet bang voor geweest. Evenwel verhief
+hij de stem weder en zeide:</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Nu?&rdquo; hernam Gavroche.</p>
+<p>&bdquo;Waarom hebt ge geen kat?&rsquo;&rsquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik heb er een gehad,&rdquo; antwoordde Gavroche, &bdquo;ik
+heb er een me&ecirc;gebracht, maar zij hebben ze opgegeten.&rdquo;
+<span class="pagenum">[<a id="pb154" href="#pb154" name=
+"pb154">154</a>]</span></p>
+<p>Deze tweede verklaring vernietigde de geruststelling der eerste, en
+opnieuw begon de kleine te beven. De samenspraak tusschen hem en
+Gavroche werd ten vierden male hervat:</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Nu?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wie is opgegeten?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;De kat.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wie heeft de kat opgegeten?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;De ratten.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;De muizen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja, de ratten.&rdquo;</p>
+<p>De kleine, ontzet voor muizen die katten opeten, hernam:
+&bdquo;Mijnheer, zouden deze muizen ons ook opeten?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zeker!&rdquo; riep Gavroche.</p>
+<p>Nu was de angst van den kleine grenzenloos. Maar Gavroche voegde er
+bij:</p>
+<p>&bdquo;Wees niet bang! Zij kunnen niet bij ons komen. En daarbij ben
+ik er immers. Ziedaar, neem mijn hand. Zwijg en slaap.&rdquo;</p>
+<p>Gavroche nam tegelijkertijd de hand van den kleine over diens
+broertje heen. Het knaapje drukte die hand tegen zich en voelde zich
+gerust. Moed en kracht bezitten een geheimzinnig mededeelingsvermogen.
+Het was rondom hen weder stil geworden, het gerucht der stemmen had de
+ratten verschrikt en verwijderd; zij mochten na eenige minuten
+wederkomen en zich roeren, de drie knapen, die gerust sliepen, hoorden
+niets meer.</p>
+<p>De uren van den nacht verstreken. Duisternis overdekte het groote
+Bastilleplein; een koude wind, die zich aan den regen paarde, woei met
+heftige vlagen; de patrouilles doorsnuffelden de deuren, de gangen, de
+schuttingen, de donkere hoeken, om nachtelijke zwervers te zoeken, maar
+gingen stil voorbij den olifant. Het monster stond bewegingloos, met
+open oogen in de duisternis, en scheen tevreden over zijn goede daad,
+die de drie arme slapende kinderen tegen het weer en de menschen
+beschermde.</p>
+<p>Om te begrijpen wat volgt, herinnere men zich, dat in dien tijd het
+wachthuis der Bastille aan het andere einde van het plein gelegen was,
+en dat, hetgeen bij den olifant gebeurde, door de schildwacht noch
+gehoord noch gezien kon worden.</p>
+<p>Een uur voor het aanbreken van den dag kwam een man uit de straat
+St. Antoine loopen: ging over het plein langs de schutting der
+<span class="corr" id="xd20e3529" title=
+"Bron: Julikolom">Juli-kolom</span> en kroop door het staketsel tot
+onder den buik van den olifant. Zoo eenig licht dien man beschenen had,
+zou men gezien hebben, dat hij den nacht in den regen had doorgebracht,
+dewijl hij door en door nat was. <span class="pagenum">[<a id="pb155"
+href="#pb155" name="pb155">155</a>]</span></p>
+<p>Onder den olifant gekomen liet hij een zonderlingen kreet hooren,
+die tot geen menschelijke taal behoort en die alleen een papegaai zou
+kunnen voortbrengen. Hij herhaalde tweemalen dezen kreet, waarvan de
+volgende spelling een flauw denkbeeld kan geven:</p>
+<p>&bdquo;Kirikikioe!&rdquo;</p>
+<p>Bij den tweeden kreet antwoordde, uit den buik van den olifant, een
+heldere, vroolijke en jeugdige stem:</p>
+<p>&bdquo;Ja!&rdquo;</p>
+<p>Schier onmiddellijk verschoof de plank, welke de opening sloot en
+liet een knaap door, die zich langs den poot van den olifant naar
+beneden liet glijden en behendig naast den man terecht kwam. &rsquo;t
+Was Gavroche. De man was Montparnasse.</p>
+<p>De kreet <i>Kirikikioe</i> was zekerlijk, wat de knaap had bedoeld,
+toen hij zei: &bdquo;Vraag naar mijnheer Gavroche.&rdquo;</p>
+<p>Op &rsquo;t hooren van dien kreet, was hij plotseling ontwaakt, uit
+zijn &bdquo;bedstede&rdquo; gekropen, door het traliewerk een weinig
+weg te schuiven, dat hij daarna weder zorgvuldig gesloten had;
+vervolgens had hij het luik geopend en was naar beneden gegleden.</p>
+<p>De man en de knaap herkenden elkander zwijgend in den nacht;
+Montparnasse zeide niets anders dan:</p>
+<p>&bdquo;Wij hebben u noodig. Kom ons een handje helpen.&rdquo;</p>
+<p>De straatjongen vroeg geen nadere verklaring en zeide:</p>
+<p>&bdquo;Hier ben ik!&rdquo;</p>
+<p>Beiden begaven zich toen naar de straat St. Antoine, waaruit
+Montparnasse was gekomen, zich haastig door de lange rij groentewagens
+slingerende, die op dat uur naar de markt reden.</p>
+<p>De warmoeziers, die uithoofde van den plasregen tusschen salade en
+groenten gehurkt, en half slapend tot aan de oogen in hun
+voermansmantels gewikkeld waren, sloegen zelfs geen oog op deze
+zonderlinge voorbijgangers.</p>
+</div>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd20e3055" href="#xd20e3055src" name="xd20e3055">1</a></span> Monte
+&agrave; Regret (met tegenzin beklommen) het schavot.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch6.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De ontvluchting.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Denzelfden nacht had in de gevangenis <i lang="fr">La
+Force</i> het volgende plaats:</p>
+<p>Er was tusschen Babet, Brujon, Gueulemer en Th&eacute;nardier een
+plan ter ontvluchting beraamd, hoewel Th&eacute;nardier buiten allen
+toegang opgesloten was. Babet had dienzelfden dag de zaak voor zijn
+rekening genomen, zooals men uit het verhaal van Montparnasse aan
+Gavroche gezien heeft. <span class="pagenum">[<a id="pb156" href=
+"#pb156" name="pb156">156</a>]</span></p>
+<p>Brujon, die een maand in een strafkamer had doorgebracht, had den
+tijd gehad, ten eerste, er een touw te vlechten; ten tweede, er een
+plan te ontwerpen. Eertijds bestonden deze treurige verblijven, waarin
+de gevangenistucht den veroordeelde aan zich zelven overlaat, uit vier
+steenen muren, een steenen gewelf, een steenen vloer, een brits, een
+getralied lichtgat, een met ijzer beslagen deur; zij heetten
+&bdquo;cachotten&rdquo;; maar het cachot werd te vreeselijk geacht;
+thans bestaat het uit een ijzeren deur, een getralied lichtgat, een
+brits, een steenen vloer, een steenen gewelf, vier steenen muren, en
+heet een &bdquo;strafkamer&rdquo;. Tegen den middag wordt het er een
+weinig licht. Het verkeerde dezer kamers, die, gelijk men ziet, geen
+cachotten zijn, is, dat men er wezens laat denken, die men moet laten
+werken.</p>
+<p>Brujon had dan ook gedacht, en was met een touw uit de strafkamer
+gekomen. Wijl hij als zeer gevaarlijk op de plaats Charlemagne werd
+geacht, plaatste men hem in het nieuwe gebouw. Het eerste dat hij in
+het nieuwe gebouw vond was Gueulemer, het tweede een spijker;
+Gueulemer&mdash;dat wil zeggen de misdaad; een spijker&mdash;dat wil
+zeggen de vrijheid.</p>
+<p>Brujon, nopens wien men zich thans een nauwkeurig denkbeeld moet
+vormen, was, onder een uiterlijk voorkomen van zwakheid en geveinsde
+onverschilligheid, een geslepene, schrandere dief, met een vleienden
+blik en wreeden glimlach. Zijn blik ontstond uit zijn wil, zijn
+glimlach uit zijn aard. De eerste studi&euml;n zijner kunst hadden zich
+naar de daken gericht, hij had groote vorderingen in de industrie der
+looddieven gemaakt, die op behendige wijze de daken bestelen en de
+goten ontkleeden.</p>
+<p>Wat het oogenblik voor een poging ter ontvluchting gunstig maakte,
+was dat de leidekkers juist bezig waren met een gedeelte van het dak te
+herstellen en van nieuwe leien te voorzien. De plaats Saint Bernard was
+niet volkomen meer afgescheiden van de plaatsen Charlemagne en Saint
+Louis. Er waren steigers en ladders boven; met andere woorden, bruggen
+en trappen, die naar de vrijheid konden voeren.</p>
+<p>Het nieuwe gebouw, overal gescheurd en zeer vervallen, was het
+zwakste gedeelte der gevangenis. De muren waren er zoodanig door het
+salpeter ingevreten, dat men verplicht was geweest de zoldergewelven
+der slaapzalen met hout te bekleeden, wijl er steenen uitvielen op de
+gevangenen in hun bedden. Ondanks dezen vervallen toestand, beging men
+den misslag de gevaarlijkste beschuldigden, of zooals men in de
+gevangenistaal zegt, de &bdquo;zwaarste zaken&rdquo; in het nieuwe
+gebouw op te sluiten. <span class="pagenum">[<a id="pb157" href=
+"#pb157" name="pb157">157</a>]</span></p>
+<p>Het bevatte vier boven elkander liggende slaapzalen en een zolder,
+dien men het Bel-Air noemde. Een breede schoorsteen, waarschijnlijk
+afkomstig van de voormalige keuken der hertogen van la Force, liep van
+beneden door de vier verdiepingen, scheidde de slaapkamers, waarin hij
+als een platte pilaar stond, in twee&euml;n en kwam op het dak uit.</p>
+<p>Gueulemer en Brujon waren in dezelfde slaapzaal. Men had ze uit
+voorzichtigheid in de benedenverdieping geplaatst. Het hoofdeinde
+hunner bedden raakte tegen den schoorsteen.</p>
+<p>Th&eacute;nardier bevond zich juist boven hun hoofden, op den
+zolder, die Bel-Air heette.</p>
+<p>De voorbijganger, die stil houdt in de straat
+Culture-Sainte-Catherine, voorbij de kazerne der pompiers, voor de
+koetspoort van het badhuis, ziet een binnenplein vol bloemen en
+heesters in bakken, en daarachter een kleine rotonde met twee vleugels,
+vervroolijkt door groene blinden&mdash;de landelijke droom van Jean
+Jacques. Geen tien jaren geleden verhief zich achter en tegen die
+rotonde een zwarte, groote, leelijke, naakte muur. &rsquo;t Was de muur
+van den weg, die om de gevangenis van La Force liep.</p>
+<p>Hoe hoog deze muur was, werd hij door een nog zwarter dak
+overtroffen, dat men er overheen zag. Dat was het dak van het nieuwe
+gebouw. Men merkte er vier met ijzeren tralies voorziene vensters in
+op; &rsquo;t waren de vensters van den zolder Bel-Air. Een schoorsteen
+rees op uit het dak; het was de schoorsteen, die door de slaapkamers
+ging.</p>
+<p>Bel-Air, die zolder van het nieuwe gebouw, was een groote,
+beschotene ruimte, met drievoudige trali&euml;n en met ijzer beslagen
+deuren gesloten, die met groote spijkers als bezaaid waren. Zoo men er
+aan het noordeinde binnentrad, had men links de vier dakvensters, en
+rechts tegenover deze dakvensters vier tamelijk ruime, vierkante
+hokken, door nauwe gangen van elkander gescheiden, wier muren tot
+manshoogte uit metselwerk, doch daarboven tot aan het dak uit ijzeren
+staven bestonden.</p>
+<p>Th&eacute;nardier was sedert den nacht van den 3 Februari in een
+dier hokken buiten toegang. Nooit heeft men kunnen ontdekken hoe, en
+door welke verstandhouding, het hem gelukt was er zich te verschaffen
+en te verbergen een flesch van dien wijn, zoo men zegt door Desrues
+uitgevonden, die een verdoovingsmiddel bevat, en welken wijn de bende
+der &bdquo;in-slaap-makers&rdquo; berucht heeft gemaakt. In vele
+gevangenissen zijn verraderlijke beambten, half opzichters, half dieven
+die bij ontvluchtingen de behulpzame hand leenen, aan de politie hun
+ontrouwe diensten verkoopen en hun mes van weerszijden doen snijden.
+<span class="pagenum">[<a id="pb158" href="#pb158" name=
+"pb158">158</a>]</span></p>
+<p>In dienzelfden nacht nu, dat Gavroche de beide zwervende kinderen
+had opgenomen, stonden Brujon en Gueulemer, wetende dat Babet,
+dienzelfden ochtend ontvlucht, hen met Montparnasse op de straat
+wachtte, stil op, en boorden met den spijker, dien Brujon had gevonden,
+in den schoorsteen, waartegen hun bedden stonden. Het puin viel op het
+bed van Brujon, zoodat men er niets van merkte. Ook de windvlagen, van
+donder verzeld, deden de deuren op haar hengsels krijschen en maakten
+in de gevangenis een vreeselijk en heilzaam geraas. Die gevangenen,
+welke wakker werden, hielden zich alsof zij sliepen en lieten Gueulemer
+en Brujon hun gang gaan. Brujon was behendig, Gueulemer was sterk. Voor
+dat eenig gerucht tot den bewaarder was gekomen, die uit zijne
+getraliede cel, in de slaapzaal kon zien, was de muur doorgebroken, de
+schoorsteen beklommen, het ijzeren hek, dat van boven den schoorsteen
+sloot, verbroken en waren de twee geduchte bandieten op het dak. De
+regen en wind namen toe, het dak was glad.</p>
+<p>&bdquo;Welk een goede nacht voor de vlucht,&rdquo; zei Brujon.</p>
+<p>Een afgrond van zes voet breed en tachtig voet diep scheidde hen van
+den ringmuur. In dien afgrond zagen zij in de duisternis het geweer van
+den schildwacht glinsteren. Aan een stuk van de trali&euml;n des
+schoorsteens, welke zij verbroken hadden, bonden zij het eind van het
+touw, dat Brujon in zijn cachot gevlochten had, wierpen het andere eind
+over den ringmuur, slingerden zich over de diepte, klemden zich aan den
+rand van den muur, klommen er over, lieten zich de een na den ander,
+langs het touw, op een dakje van het badhuis glijden, trokken het touw
+tot zich, sprongen op de plaats van het badhuis, gingen ze over,
+openden het raampje van den portier, waarbij de deurkoord hing, trokken
+er aan, openden de koetspoort en bevonden zich op de straat.</p>
+<p>Geen drie kwartier uurs was verstreken, sinds zij in de duisternis
+uit hun bed waren opgestaan met den spijker in de hand en hun plan in
+het hoofd.</p>
+<p>Weinige oogenblikken later hadden zij Babet en Montparnasse
+gevonden, die in de nabijheid rondslopen.</p>
+<p>Bij het naar zich toe trekken van het touw hadden zij het gebroken,
+en een stuk ervan was aan den schoorsteen op het dak blijven zitten.
+Zij hadden overigens geen andere averij, dan dat zij zich het vel bijna
+geheel van de handen hadden geschaafd.</p>
+<p>Dien nacht was Th&eacute;nardier, zonder dat men heeft kunnen
+ontdekken op welke wijze, verwittigd, en sliep hij niet.</p>
+<p>Tegen &eacute;&eacute;n uur des nachts, terwijl het zeer donker was,
+zag hij op het dak, in den regen en wind, voorbij het venster tegenover
+<span class="pagenum">[<a id="pb159" href="#pb159" name=
+"pb159">159</a>]</span>zijn hok twee schaduwen gaan. De een bleef een
+oogenblik voor het dakvenster staan. &rsquo;t Was Brujon.
+Th&eacute;nardier herkende hem en begreep. Dat was hem voldoende.</p>
+<p>Th&eacute;nardier, die wegens beschuldiging van nachtelijke,
+gewapende hinderlaag in de gevangenis was, werd niet uit het oog
+verloren. Een schildwacht, die om de twee uren werd afgelost, wandelde
+met geladen geweer voor zijn hok. De zolder werd door een lamp
+verlicht. De gevangene had aan de voeten een paar ketens van vijftig
+pond. Dagelijks, te vier uren &rsquo;s namiddags, trad een oppasser,
+vergezeld van twee doggen&mdash;zooals destijds nog
+geschiedde&mdash;zijn hok binnen, legde bij zijn bed een zwart brood
+van twee pond, een kruik water en een bak met een tamelijk magere soep,
+waarin eenige boonen dreven, onderzocht zijn ketens en klopte tegen de
+ijzeren tralies. Deze man kwam met zijn doggen insgelijks tweemaal
+&rsquo;s nachts.</p>
+<p>Th&eacute;nardier had vergunning gekregen, een soort van ijzeren pen
+te behouden, waarvan hij zich bediende om zijn brood in een scheur van
+den muur te hechten, ten einde, zooals hij zeide, het voor de ratten te
+behoeden. Aangezien Th&eacute;nardier zoo streng bewaakt werd, had men
+er geen bezwaar in gezien hem deze pen te laten. Later evenwel
+herinnerde men zich, dat een bewaarder had gezegd: &bdquo;Het ware
+beter geweest, hem een houten pen te geven.&rdquo;</p>
+<p>Te twee uren loste men den schildwacht, een oud soldaat af, die door
+een recruut vervangen werd. Eenige oogenblikken later, bracht de man
+met de honden zijn bezoek, en ging weder heen, zonder iets anders te
+hebben opgemerkt dan dat de recruut zeer jong en een boer scheen. Twee
+uren later, toen men den recruut afloste, vond men hem slapend als een
+blok bij het hok van Th&eacute;nardier liggen. Maar Th&eacute;nardier
+was er niet meer. Zijn gebroken ketens lagen op den grond. In de
+zoldering van zijn hok was een opening en daarboven een andere in het
+dak. Van zijn brits was een plank afgebroken en ongetwijfeld
+medegenomen, want men vond ze niet. Men vond ook in de cel een half
+ledige flesch, met den bedwelmenden wijn, waarmede de soldaat in slaap
+was gemaakt. De bajonnet van den soldaat was verdwenen.</p>
+<p>Toen dit ontdekt werd, waande men Th&eacute;nardier buiten alle
+bereik. Hij was werkelijk niet meer in het nieuwe gebouw, maar bevond
+zich evenwel nog in groot gevaar.</p>
+<p>Toen Th&eacute;nardier op het dak van het nieuwe gebouw kwam, had
+hij wel het eind touw gevonden, dat aan de tralies boven aan den
+schoorsteen hing, maar dat afgebroken eind was te kort, zoodat hij zich
+daarvan niet had kunnen bedienen, zooals Brujon en Gueulemer, om over
+den ringmuur te vluchten. <span class="pagenum">[<a id="pb160" href=
+"#pb160" name="pb160">160</a>]</span></p>
+<p>Wanneer men uit de Balletstraat naar de straat Roi-de-Sicile gaat,
+vindt men schier dadelijk rechts een morsige ruimte. In de vorige eeuw
+stond er een huis, waarvan nog slechts de achtermuur, die tusschen de
+naburige huizen tot de hoogte eener derde verdieping reikt, aanwezig
+was. Deze bouwval is herkenbaar aan twee groote, vierkante vensters,
+welke men er nog ziet; het middenste en dichtste bij den rechtergevel
+is met een paar vermolmde planken afgesloten. Door deze vensters zag
+men vroeger een hoogen donkeren muur, een gedeelte van den ringmuur der
+gevangenis.</p>
+<p>De ruimte, welke het afgebroken huis op de straat heeft gelaten, is
+half gevuld door een schutting van vermolmde planken, door vijf steenen
+palen geschoord. Binnen deze omheining staat een kleine loods tegen den
+overeind gebleven muur. In de schutting is een deur, die eenige jaren
+geleden slechts met een klink gesloten was.</p>
+<p>&rsquo;t Was even na drie uren in den morgen dat Th&eacute;nardier
+op den top van dien muur was gekomen.</p>
+<p>Hoe hij er op was gekomen, heeft men nooit kunnen verklaren of
+begrijpen. De bliksemstralen hadden hem tegelijk moeten belemmeren en
+helpen. Had hij zich van de ladders en steigers der leidekkers bediend
+om van dak tot dak, van schutting tot schutting, van muur tot muur, de
+gebouwen van de plaats Charlemagne, vervolgens de gebouwen van de
+plaats Saint Louis, den ringmuur en den vervallen muur in de straat
+Roi-de-Sicile te bereiken? Maar die weg werd door tusschenruimten
+afgebroken, welke het overstijgen onmogelijk maakten. Had hij de plank
+van zijn brits als een brug van het dak boven den zolder Bel-Air op den
+ringmuur gelegd, en was hij, over den geheelen ringmuur kruipende, aan
+het afgebroken huis gekomen? Maar de ringmuur vormde een ongelijke en
+getande lijn, hij liep op en neer, aan de kazerne der pompiers daalde
+hij en verhief zich bij het badhuis; hij werd door gebouwen afgebroken,
+had dezelfde hoogte niet bij het h&ocirc;tel Lamoignon als in de straat
+Pav&eacute;e; overal had hij scherpe hoeken, bovendien hadden de
+schildwachten de donkere gestalte van den vluchteling moeten
+zien;&mdash;zoodat thans nog de weg van Th&eacute;nardier schier
+onverklaarbaar is. Op deze beide wijzen was ontvluchten onmogelijk. Had
+Th&eacute;nardier, bezield door dien vreeselijken dorst naar vrijheid,
+welke afgronden in greppels, ijzeren tralies in teenen horden, een
+gebrekkige in een worstelaar, een jichtige in een vogel, domheid in
+instinct, het instinct in schranderheid, de schranderheid in genie
+verandert, een derde middel ontdekt en ten uitvoer gebracht? Men heeft
+het nooit geweten. <span class="pagenum">[<a id="pb161" href="#pb161"
+name="pb161">161</a>]</span></p>
+<p>Men kan zich de wonderen der ontvluchting niet altijd verklaren. Hij
+die ontsnapt, wij herhalen het, is op een bijzondere wijze bezield; het
+geheimzinnig licht der vlucht heeft iets van de ster en den bliksem;
+een poging naar bevrijding is niet minder wonderbaar dan de wiekslag
+naar het verhevene; van een gevluchten dief zegt men: Hoe heeft hij
+over dat dak kunnen klimmen? evenals men van Corneille zegt: Waar heeft
+hij het <i lang="fr">qu&rsquo;il mour&ucirc;t</i><a class="noteref" id=
+"xd20e3651src" href="#xd20e3651" name="xd20e3651src">1</a> vandaan
+gehaald?</p>
+<p>Hoe het zij, van zweet druipend, doornat van den regen, met
+gescheurde kleederen, ontvelde handen, bloedende ellebogen, geschaafde
+knie&euml;n, was Th&eacute;nardier op den muur van den bouwval gekomen,
+en had er zich, geheel uitgeput, in zijn geheele lengte op neergelegd.
+Een loodrechte steilte van drie verdiepingen hoog scheidde hem van de
+straat.</p>
+<p>Het touw, dat hij had, was te kort.</p>
+<p>Hier wachtte hij, uitgeput, beroofd van al de hoop welke hij gehad
+had, nog door den nacht bedekt, maar wetende dat de dag spoedig zou
+aanbreken, sidderend bij &rsquo;t denkbeeld van binnen weinige
+oogenblikken de naburige klok van St. Paulus vier uren te zullen hooren
+slaan, het uur dat men den schildwacht aflossen en men dien onder het
+doorgebroken dak vinden zou, met ontzetting, bij het licht der
+lantaarns, in een vreeselijke diepte, de natte donkere straat ziende,
+deze zoo gewenschte en gevreesde straat, die of de dood of de vrijheid
+was.</p>
+<p>Hij vroeg zich af of zijn drie vluchtgenooten geslaagd waren, of zij
+hem ter hulp zouden komen. Hij luisterde. Behalve een patrouille was
+niemand, sinds hij hier was, over de straat gegaan. Schier al de
+groenteboeren van Montreuil, Charonne, Vincennes en Bercy gaan door de
+straat St. Antoine naar de markt.</p>
+<p>Het sloeg vier uren. Th&eacute;nardier schrikte. Eenige oogenblikken
+later ontstond in de gevangenis dat verwarde, ontstelde rumoer,
+&rsquo;t welk op een ontdekte vlucht volgt. Het gerucht der geopend en
+gesloten wordende deuren, het krassen der hekken op hun hengsels, de
+verwarring in de wacht, heesch geroep van gevangenbewaarders, het
+stooten van geweerkolven op de steenen der binnenplaatsen, dat alles
+hoorde hij. Lichten gingen heen en weer voorbij de tralievensters der
+slaapzalen; een toorts zocht langs den gevel van het nieuwe gebouw; de
+pompiers van de naaste kazerne waren geroepen<span class="corr" id=
+"xd20e3667" title="Bron: ,">.</span> Hun helmen, welke de toorts in den
+regen verlichtte, gingen heen en weder langs de daken. Terzelfder tijd
+zag Th&eacute;nardier <span class="pagenum">[<a id="pb162" href=
+"#pb162" name="pb162">162</a>]</span>naar den kant der Bastille den
+gezichteinder allengs door een flauwen schijn verlicht.</p>
+<p>Hij lag op den rand van een muur van tien duim breed, onder een
+plasregen uitgestrekt, tusschen twee afgronden rechts en links, zich
+niet durvende bewegen, ter prooi aan de duizelingwekkende gedachte van
+een mogelijken val of de vreeselijkheid eener zekere inhechtenisneming;
+en deze gedachte ging als een slinger heen en weder: Dood zoo ik val,
+gevangen zoo ik blijf.</p>
+<p>In dien angst zag hij eensklaps, terwijl de straat nog geheel donker
+was, een man, van den kant der straat Pav&eacute;e komende, langs den
+muur sluipen, die bij de open plaats bleef stil staan, waarboven
+Th&eacute;nardier als in de lucht zweefde. Bij dezen man voegde zich
+een tweede, die met dezelfde behoedzaamheid voortging, toen een derde,
+en eindelijk een vierde. Toen deze mannen bijeen waren, lichtte een de
+klink der deur van de schutting op en alle vier traden op de plaats
+waar de loods stond. Zij bevonden zich juist onder Th&eacute;nardier.
+Deze mannen hadden blijkbaar deze omheinde ruimte gekozen, om met
+elkander te kunnen spreken, zonder door de voorbijgangers noch door den
+schildwacht der poort van la Force, die op eenige schreden van daar
+stond, gezien te worden. Het moet worden opgemerkt, dat deze
+schildwacht door den regen in zijn schilderhuis werd gehouden.
+Th&eacute;nardier kon hun gezichten niet onderscheiden, maar luisterde
+naar hun woorden, met de wanhopige opmerkzaamheid van een ellendige die
+zich verloren acht.</p>
+<p>Th&eacute;nardier zag iets voor zijn oogen opdagen, dat naar hoop
+geleek&mdash;deze mannen spraken in de dieventaal.</p>
+<p>De eerste zeide zacht, maar duidelijk in die taal:</p>
+<p>&bdquo;Laat ons gaan. Wat doen we hier?&rdquo;</p>
+<p>De tweede antwoordde:</p>
+<p>&bdquo;Het regent als om het helsche vuur uit te dooven. En daarbij
+zullen de dienders voorbijkomen. Ginds staat een soldaat op
+schildwacht. Men zal ons hier aanhouden.&rdquo;</p>
+<p>Deze dieventaal was voor Th&eacute;nardier een lichtstraal. Aan de
+uitspraak van een zeker woord herkende hij Brujon, den
+barri&egrave;reschooier, aan de uitspraak van een ander, Babet, die
+onder allerlei beroepen ook uitdrager in den Temple was geweest. De
+oude dieventaal van den Temple verschilt van de verbasterde der
+boulevards, en Babet was de eenige die ze zuiver sprak. Zonder het
+bewuste woord zou Th&eacute;nardier hem niet herkend hebben, want hij
+had zijn stem geheel veranderd.</p>
+<p>Intusschen was de derde persoon tusschenbeide gekomen en zeide:</p>
+<p>&bdquo;Niets dringt ons nog; wachten wij hier even. Wie zegt dat hij
+ons niet noodig heeft?&rdquo; <span class="pagenum">[<a id="pb163"
+href="#pb163" name="pb163">163</a>]</span></p>
+<p>Aan deze woorden, in zuiver Fransch gesproken, herkende
+Th&eacute;nardier Montparnasse, die er zijn eer in stelde allerlei
+soort van dieventaal te verstaan, maar ze niet te spreken.</p>
+<p>De vierde zweeg, maar zijn breede schouders verrieden hem.
+Th&eacute;nardier behoefde niet te twijfelen. &rsquo;t Was
+Gueulemer.</p>
+<p>Brujon antwoordde schier driftig, doch altijd zacht:</p>
+<p>&bdquo;Wat zegt ge? De herbergier zal niet hebben kunnen vluchten!
+Hij kent het beroep niet! Men moet er verstand van hebben, om zijn hemd
+te scheuren en zijn beddelaken aan reepen te snijden, ten einde er een
+touw van te vlechten, gaten in de deuren te maken, valsche papieren,
+valsche sleutels te fabriceeren, zijn ketens door te vijlen, het touw
+uit te hangen, zich te verbergen en te vermommen. De oude zal er niet
+toe in staat zijn geweest; hij kan niet werken.&rdquo;</p>
+<p>Babet voegde er bij, in de classieke dieventaal, welke Poulaillier
+en Cartouche spraken, en die bij de nieuwere dieventaal van Brujon is
+als de taal van Racine bij die van Andr&eacute; Chenier vergeleken:</p>
+<p>&bdquo;De herbergier zal op heeter daad betrapt zijn. Men moet slim
+wezen. Hij is een leerling. Hij zal zich door een verklikker hebben
+laten bedotten; misschien door een onnoozele, die voorgaf een kameraad
+te zijn. Luistert! Hoort ge dat gerucht in de gevangenis, Montparnasse?
+Ziet ge al die lichten? Hij is weder gevat. Nu, hij zal er met twintig
+jaren af zijn. Ik ben niet bang, ik ben geen bloodaard, &rsquo;t is
+bekend, maar er is niets meer te doen, of anders zou men ons wel eens
+kunnen pakken. Kom, maak u niet kwaad, ga met ons, laat ons een flesch
+ouden wijn gaan drinken.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Men mag zijn vrienden niet in de verlegenheid laten,&rdquo;
+bromde Montparnasse.</p>
+<p>&bdquo;Ik zeg u, dat hij op dit oogenblik gevat is,&rdquo; hernam
+Brujon<span class="corr" id="xd20e3711" title="Bron: .">,</span>
+&bdquo;de herbergier is geen <span class="corr" id="xd20e3714" title=
+"Bron: oordje">oortje</span> meer waard. Wij kunnen er niets tegen
+doen. Laat ons gaan. Ik meen ieder oogenblik dat een diender mij bij
+den kraag pakt.&rdquo;</p>
+<p>Montparnasse verzette zich nog slechts flauw. De vier mannen hadden
+werkelijk met die trouw der bandieten, waarmede zij elkander steeds
+bijstaan, den ganschen nacht om de gevangenis gezworven, hoe gevaarlijk
+dit ook voor hen zijn mocht, in de hoop van Th&eacute;nardier op een of
+anderen muur te zien verschijnen. Maar de inderdaad zeer gunstige
+nacht&mdash;een plasregen, die alle straten eenzaam maakte&mdash;de
+koude welke zij leden, hun doornatte kleederen, hun met water gevulde
+schoenen, het onrustbarend gerucht in de gevangenis, de verloopen uren,
+de te ontmoeten patrouilles, de hoop die vervloog, de vrees die
+terugkwam, dit alles drong hen tot den aftocht. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb164" href="#pb164" name=
+"pb164">164</a>]</span>Montparnasse zelf, die misschien min of meer
+Th&eacute;nardiers schoonzoon was, zwichtte. Nog een oogenblik en zij
+waren vertrokken. Th&eacute;nardier hijgde op zijn muur, als de
+schipbreukeling op zijn vlot, die het bespeurde schip aan den horizon
+ziet verdwijnen.</p>
+<p>Hij durfde hen niet roepen, want een kreet kon alles verraden; maar
+hij had een denkbeeld, een laatste, een lichtstraal; hij haalde uit
+zijn zak het eind touw van Brujon, dat hij van den schoorsteen van het
+nieuwe gebouw had getrokken en wierp het in de omheinde ruimte.</p>
+<p>Dat touw viel aan hun voeten.</p>
+<p>&bdquo;Een touw!&rdquo; zei Babet.</p>
+<p>&bdquo;Mijn touw!&rdquo; zei Brujon.</p>
+<p>&bdquo;De herbergier is daar,&rdquo; zei Montparnasse.</p>
+<p>Zij sloegen de oogen op. Th&eacute;nardier stak het hoofd een weinig
+vooruit.</p>
+<p>&bdquo;Schielijk!&rdquo; zei Montparnasse, &bdquo;hebt ge &rsquo;t
+andere eind van het touw, Brujon?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Knoop de beide einden aaneen, wij zullen hem het touw
+toewerpen; hij zal het aan den muur vastmaken, en &rsquo;t zal lang
+genoeg zijn om er langs neer te dalen.&rdquo;</p>
+<p>Th&eacute;nardier waagde het, zich te doen hooren en riep:</p>
+<p>&bdquo;Ik ben verstijfd.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wij zullen u verwarmen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik kan mij niet verroeren.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ge moet u laten afglijden; wij zullen u opvangen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Mijn handen zijn verdoofd.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Maak het touw maar aan den muur vast.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik kan niet.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Een onzer moet naar boven klimmen,&rdquo; zei
+Montparnasse.</p>
+<p>&bdquo;Drie verdiepingen,&rdquo; riep Brujon.</p>
+<p>Een oude schoorsteenpijp, die voor een kachel had gediend, welke
+vroeger in de loods werd gestookt, liep langs den muur, schier tot de
+plaats, waar men Th&eacute;nardier zag. Deze, destijds zeer beschadigde
+en gebersten pijp is sinds weggemaakt; men ziet er echter nog de sporen
+van. Zij was tamelijk nauw.</p>
+<p>&bdquo;Men kan daar doorklimmen,&rdquo; zei Montparnasse.</p>
+<p>&bdquo;Door die pijp?&rdquo; riep Babet. &bdquo;Een man! niet
+mogelijk! wel een jongen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wij zouden een jongen moeten hebben,&rdquo; hernam
+Brujon.</p>
+<p>&bdquo;Waar een kleinen jongen te vinden?&rdquo; zei Gueulemer.</p>
+<p>&bdquo;Wacht,&rdquo; zei Montparnasse. &bdquo;Ik weet er
+een!&rdquo;</p>
+<p>Hij opende zacht de deur der schutting, overtuigde zich dat niemand
+op de straat was, ging voorzichtig naar buiten, sloot <span class=
+"pagenum">[<a id="pb165" href="#pb165" name="pb165">165</a>]</span>de
+deur achter zich, en liep haastig naar den kant der <span class="corr"
+id="xd20e3777" title="Bron: Bastill&euml;">Bastille</span>.</p>
+<p>Er verstreken zeven of acht minuten, acht duizend eeuwen voor
+Th&eacute;nardier. Babet, Brujon en Gueulemer openden den mond niet;
+eindelijk werd de deur weder geopend en Montparnasse verscheen buiten
+adem, met Gavroche. De regen maakte dat de straat nog steeds geheel
+zonder menschen was.</p>
+<p>De kleine Gavroche trad binnen de schutting en aanschouwde met
+rustigen blik deze roovergestalten. Het water droop van zijn haar.
+Gueulemer sprak tot hem:</p>
+<p>&bdquo;Zijt ge een man, jongen?&rdquo;</p>
+<p>Gavroche haalde de schouders op en antwoordde in de dieventaal:</p>
+<p>&bdquo;Een jongen als ik is een man, en mannen als gij zijn
+jongens.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wat heeft die jongen een grooten mond,&rdquo; riep Babet.</p>
+<p>&bdquo;De Parijsche jongen is geen bloodaard,&rdquo; zei Brujon.</p>
+<p>&bdquo;Wat wilt ge?&rdquo; vroeg Gavroche.</p>
+<p>Montparnasse antwoordde:</p>
+<p>&bdquo;In die pijp omhoog klauteren.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Met dit touw,&rdquo; zei Babet.</p>
+<p>&bdquo;En het touw vastmaken,&rdquo; liet Brujon er op volgen.</p>
+<p>&bdquo;Boven aan den muur,&rdquo; hernam Babet.</p>
+<p>&bdquo;Aan den middenstijl van het venster,&rdquo; voegde Brujon er
+bij.</p>
+<p>&bdquo;En dan?&rdquo; zei Gavroche.</p>
+<p>&bdquo;Dat is alles!&rdquo; zei Gueulemer.</p>
+<p>De straatjongen bezag het touw, de pijp, den muur, de vensters, en
+maakte met de lippen dat minachtend, onbeschrijfelijk geluid &rsquo;t
+welk beteekent:</p>
+<p>&bdquo;Anders niet?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hierboven is een man, dien ge redden kunt,&rdquo; hernam
+Montparnasse.</p>
+<p>&bdquo;Wilt ge?&rdquo; hernam Brujon.</p>
+<p>De knaap maakte een gebaar alsof deze vraag hem ongehoord voorkwam,
+en hij trok zijn schoenen uit.</p>
+<p>Gueulemer nam Gavroche bij den arm, zette hem op het dak der loods,
+welks vermolmde planken onder het gewicht van den knaap bogen, en gaf
+hem het touw, dat Brujon in de afwezigheid van Montparnasse aaneen had
+geknoopt. De straatjongen naderde de pijp, waarin hij gemakkelijk door
+een breede scheur dicht bij het dak komen kon. Juist toen hij wilde
+opklauteren boog Th&eacute;nardier, die redding en leven zag naderen,
+zich over den muur. De eerste stralen van het daglicht beschenen zijn
+met zweet bedekt gezicht, zijn bleeke kaken, zijn spitsen neus, zijn
+grijzen, stekeligen baard, en Gavroche herkende hem:</p>
+<p>&bdquo;Kijk!&rdquo; zeide hij, &bdquo;&rsquo;t is vader... Nu, dat
+hindert niet.&rdquo; <span class="pagenum">[<a id="pb166" href="#pb166"
+name="pb166">166</a>]</span></p>
+<p>En het touw tusschen zijn tanden nemende, begon hij moedig op te
+stijgen.</p>
+<p>Hij kwam boven, ging schrijlings op den muur zitten en bond stevig
+het touw aan het bovenste dwarshout van het venster.</p>
+<p>Een oogenblik later was Th&eacute;nardier op de straat.</p>
+<p>Zoodra hij de straatsteenen had bereikt en zich buiten gevaar
+gevoelde, was hij niet meer vermoeid, koud noch bevend; het
+vreeselijke, waaraan hij ontkomen was, verdween als rook; zijn geheele
+zeldzame, woeste schranderheid ontwaakte weder, en vrij en onbelemmerd
+was hij opnieuw gereed er gebruik van te maken. Het eerste wat deze man
+zeide was:</p>
+<p>&bdquo;Wien zullen wij nu gaan eten?&rdquo;</p>
+<p>&rsquo;t Is onnoodig den zin van dit vreeselijk doorschijnend woord
+te verklaren; &rsquo;t welk tegelijkertijd moorden, doodslaan en rooven
+beteekent. Eten beteekent hier eigenlijk <i>verslinden</i>.</p>
+<p>&bdquo;Laten wij elkander goed verstaan,&rdquo; zei Brujon.
+&bdquo;Nog een paar woorden en dan scheiden wij. In de straat Plumet
+was een zaak te doen, die goed scheen; een eenzame straat, een
+afgescheiden huis, een oud, vergaan tuinhek, en vrouwen
+alleen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Nu! waarom niet?&rdquo; vroeg Th&eacute;nardier.</p>
+<p>&bdquo;Uw dochter Eponine heeft de zaak onderzocht,&rdquo;
+antwoordde Babet.</p>
+<p>&bdquo;En zij heeft Magnon een beschuit gebracht,&rdquo; voegde
+Gueulemer er bij. &bdquo;Daar is niets te maken.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Het meisje is niet dom,&rdquo; zei Th&eacute;nardier.
+&bdquo;Wij moeten toch eens zien<span class="corr" id="xd20e3855"
+title="Niet in bron">.</span>&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja, ja,&rdquo; zei Brujon, &bdquo;wij moeten eens
+zien.&rdquo;</p>
+<p>Geen der mannen lette ondertusschen meer op Gavroche, die gedurende
+dit gesprek zich op een der straatpalen tegen de schutting had gezet;
+hij wachtte eenige oogenblikken, of zijn vader misschien bij hem zou
+komen, daarop trok hij zijn schoenen weder aan en zeide:</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is gedaan? Hebt gij mij niet meer noodig, mannen? Nu
+zijt ge geholpen. Ik ga, mijn kinderen moeten gewekt worden.&rdquo;</p>
+<p>En hij ging heen.</p>
+<p>Een voor een gingen de vijf mannen door de schutting naar
+buiten.</p>
+<p>Toen Gavroche om den hoek der straat des Ballets was, nam Babet
+Th&eacute;nardier ter zijde en vroeg:</p>
+<p>&bdquo;Hebt ge den kleine gezien?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Welken kleine?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Den kleine, die op den muur is geklauterd en u het touw heeft
+gebracht?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Niet nauwkeurig.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Nu, ik weet niet zeker, maar ik geloof dat het uw zoon
+is.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zoo!&rdquo; zei Th&eacute;nardier, &bdquo;meent ge?&rdquo;
+<span class="pagenum">[<a id="pb167" href="#pb167" name=
+"pb167">167</a>]</span></p>
+</div>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd20e3651" href="#xd20e3651src" name="xd20e3651">1</a></span> Beroemd
+woord in <i lang="fr">les Horaces</i>.</p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="div0">
+<h2 class="label">Boek VII.</h2>
+<h2 class="main">De dieventaal.</h2>
+<span class="pagenum">[<a id="pb169" href="#pb169" name=
+"pb169">169</a>]</span>
+<div class="blockquote">
+<p class="first">[Het 1e en 2e hoofdstuk van dit boek bevatten
+wijsgeerig-philologische onderzoekingen en verklaringen over den
+oorsprong en de wortels der Fransche zoogenaamde dieventaal (argot),
+die, hoe belangrijk misschien ook voor de Fransche taal- en zedenkunde,
+voor den Hollandschen lezer echter weinig bekoorlijks zullen hebben, en
+die wij dus gerustelijk achterwege meenen te mogen laten. Wie lust
+heeft hiervan eene studie te maken, zal den Franschen tekst zelven
+moeten gebruiken.]</p>
+</div>
+<span class="pagenum">[<a id="pb170" href="#pb170" name=
+"pb170">170</a>]</span>
+<div id="ch7.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De weenende en lachende dieventaal.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Men heeft uit de beide voorafgaande hoofdstukken
+kunnen zien dat de dieventaal, zoowel die van voor vierhonderd jaar als
+die van heden, doordrongen is van een symbolischen geest, die aan alle
+woorden hetzij een klagende of een dreigende uitdrukking geeft.</p>
+<p>De verschillende vormen, welke de gedachten in de dieventaal
+aannamen, zelfs het gezang, de scherts en de bedreiging, hadden alle
+dit onmachtig en bedrukt karakter. Al de gezangen, waarvan sommige
+melodie&euml;n zijn bewaard, waren tot weenens toe deemoedig en
+treurig. De <i lang="fr">p&egrave;gre</i> (dief) noemt zich steeds den
+<i>armen p&egrave;gre</i>, en is altijd de haas, die zich verbergt, de
+muis die vlucht, de vogel die wegvliegt.</p>
+<p>Nauwelijks durft hij iets eischen, hij zucht slechts.&mdash;Telkens
+wanneer de ellendige den tijd heeft te denken, maakt hij zich klein
+tegenover de wet en erbarmelijk tegenover de maatschappij; hij werpt
+zich in &rsquo;t stof, smeekt, roept het medelijden in; men gevoelt,
+dat hij zijn onrecht beseft.</p>
+<p>Tegen het einde der vorige eeuw ontstond een verandering. De
+gevangenisliederen, het dievengezang werden, om zoo te spreken,
+onbeschaamd en vroolijk. In de meeste liederen van het bagno, der
+galeien en gevangenissen vindt men deze duivelachtige, raadselachtige
+vroolijkheid.</p>
+<p>Men zong een schertsend liedje bij het vermoorden van iemand in een
+kelder of in een bosch.</p>
+<p>&rsquo;t Is een ernstig verschijnsel, dat in de achttiende eeuw de
+oude zwaarmoedigheid dier ellendige klassen verminderde. Zij begonnen
+te lachen. Zij bespotten God en den koning. Zij noemen Lodewijk XV:
+&bdquo;markies de Pantin.&rdquo; Zij zijn bijna vroolijk. Iets
+lichtzinnigs verschijnt bij deze ellendigen, als drukte hun het geweten
+volstrekt niet. Deze erbarmelijke klassen hebben niet slechts de
+wanhopige vermetelheid der daden, <span class="pagenum">[<a id="pb171"
+href="#pb171" name="pb171">171</a>]</span>maar ook de onverschillige
+vermetelheid van den geest. Het is een bewijs, dat zij het bewustzijn
+hunner misdadigheid verloren, en een flauw gevoel hadden van den steun,
+dien zij bij de denkers vonden. &rsquo;t Is een kenteeken, dat de
+diefstal en roof zelfs in de leerstellingen en sofismen indrongen,
+zoodra zij een weinig van hun leelijkheid verloren, door daarvan veel
+aan de sofismen en leerstellingen over te doen. &rsquo;t Is eindelijk,
+zoo niet eenigerlei afleiding komt, het kenteeken van een groote
+aanstaande ontwikkeling.</p>
+<p>Blijven wij hierbij een oogenblik stilstaan. Wie beschuldigen wij?
+De achttiende eeuw? Haar wijsbegeerte? Neen gewis niet. Het werk der
+achttiende eeuw is goed en gezond. De encyclopedisten, de physiocraten,
+de wijsgeeren, de utopisten, met Diderot, Turgot, Voltaire en Rousseau
+aan het hoofd, zijn vier gewijde legioenen. De ontzaggelijke
+vooruitgang van de menschheid naar het licht is aan hen te danken. Zij
+zijn de voorhoede van het menschelijk geslacht, dat naar de vier
+hoofdpunten van den vooruitgang gaat, Diderot naar het schoone, Turgot
+naar het nuttige, Voltaire naar het ware, Rousseau naar het
+rechtvaardige. Maar naast en onder de wijsgeeren waren de sofisten,
+giftige gewassen onder de heilzame kruiden, de scheerling in het
+maagdelijk woud. Terwijl de beul op de groote trap van het paleis van
+justitie de groote, vrijzinnige boeken der eeuw verbrandde, gaven thans
+vergeten schrijvers, met koninklijke goedkeuring, zonderling verwarring
+brengende geschriften uit, die gretig door de ellendigen gelezen
+werden. Deze feiten bleven uiterlijk onopgemerkt, maar vaak is een feit
+juist gevaarlijk door zijn onbekendheid. Van al de schrijvers, die
+destijds op de verderfelijkste wijze de maatschappij ondermijnden, is
+misschien Restif de la Bretonne de gevaarlijkste.</p>
+<p>Dit voor geheel Europa ge&euml;igend werk, bracht in Duitschland
+meer verwarring teweeg dan ergens elders. Gedurende een zekeren tijd,
+door Schiller in zijn vermaard drama de <i>Roovers</i> voorgesteld,
+verhieven zich diefstal en roof als protest tegen den eigendom en den
+arbeid, verbonden zich met zekere, schijnbaar ware maar werkelijk
+valsche en ongerijmde gronddenkbeelden, hulden zich in deze denkbeelden
+en verdwenen er eenigermate in, namen een abstracten naam aan en gingen
+over tot een soort van theorie; verspreidden zich alzoo onder de
+werkzame, lijdende en eerlijke klassen, zonder dat de onvoorzichtige
+scheikundigen, die het drankje bereid hadden, er iets van begrepen,
+zelfs zonder dat de menigte er iets van begreep, die het innam. Wanneer
+een dergelijk feit ontstaat, is het altijd gewichtig. Het lijden
+verwekt toorn, en terwijl de gelukkige klassen zich verblinden of
+slapen, &rsquo;t geen hetzelfde <span class="pagenum">[<a id="pb172"
+href="#pb172" name="pb172">172</a>]</span>is als de oogen te sluiten,
+ontsteekt de haat der ongelukkige klassen zijn toorts aan een of
+anderen verdrietigen of boozen geest, die in een hoek droomt, en begint
+de maatschappij te onderzoeken. Het onderzoek van den haat is iets
+vreeselijks.</p>
+<p>Daardoor, zoo het ongeluk van den tijd het wil, ontstaan die
+schrikkelijke schokken, welke men eertijds &bdquo;Jacqueries&rdquo;
+noemde, waarbij de zuiver politieke beroeringen kinderspel zijn, en die
+niet meer de worsteling van den verdrukte tegen den verdrukker, maar de
+opstand van de ziekte tegen de gezondheid is. Dan stort alles in.</p>
+<p>De Jacqueries zijn volksbevingen.</p>
+<p>Aan dit gevaar, &rsquo;t welk Europa misschien tegen het einde der
+achttiende eeuw bedreigde, maakte de Fransche revolutie, deze
+onmetelijke daad van gerechtigheid, een einde.</p>
+<p>De Fransche revolutie, welke niets anders is dan het gewapende
+ideaal, verhief zich, en met dezelfde snelle beweging sloot zij de deur
+van het kwade en opende de deur van het goede.</p>
+<p>Zij ontwikkelde de quaestie, zij verkondigde luide de waarheid,
+verdreef de smetstof, maakte de eeuw gezond, kroonde het volk.</p>
+<p>Men kan zeggen, dat zij den mensch ten tweeden male heeft geschapen,
+door hem een tweede ziel, het recht, te geven.</p>
+<p>De negentiende eeuw erft en trekt voordeel van haar werk, en thans
+is de maatschappelijke catastrophe, welke wij zoo aanstonds aanwezen,
+eenvoudig, onmogelijk. Hij is blind die haar voorspelt, hij is dwaas
+die haar vreest. De revolutie is de koepokstof tegen de Jacquerie.</p>
+<p>Door de revolutie zijn de maatschappelijke toestanden veranderd. De
+feodale en monarchieke ziekten zitten niet meer in ons bloed. In onze
+constitutie is geen middeleeuw meer. Wij zijn niet meer in den tijd,
+toen schrikkelijke inwendige beroeringen ontstonden, toen men onder
+zijn voeten een dof gerucht hoorde, toen zich op de oppervlakte der
+beschaving onbekende molshoopen vormden, toen de grond zich opende,
+toen de toppen der holen scheurden en men plotseling uit de aarde
+vreeselijke hoofden zag opstijgen.</p>
+<p>De revolutionnaire zin is een zedelijke zin. Het ontwikkeld gevoel
+van het recht ontwikkelt het gevoel van den plicht. De wet voor allen
+is de vrijheid, die eindigt, waar de vrijheid van anderen begint,
+zooals Robespierre zoo juist gezegd heeft. Sedert 89 zet zich het
+geheele volk in het veredeld individu uit; geen arme of hij heeft zijn
+recht, alzoo zijn licht; de nooddruftige gevoelt in zich de eerlijkheid
+van Frankrijk, de <span class="pagenum">[<a id="pb173" href="#pb173"
+name="pb173">173</a>]</span>waardigheid van burger is een inwendige
+wapenrusting; die vrij is, is nauwgezet; die stemt, regeert. Vandaar de
+onmogelijkheid van omkoopingen en de mislukking van onredelijke
+begeerten; vandaar de edel neergeslagen oogen voor de verleiding. De
+revolutie veredelt zoozeer, dat op een dag van bevrijding, als den 14
+Juli, den 10 Augustus, er geen gepeupel meer is. De eerste kreet van
+een verlichte en veredelde menigte is: weg met de dieven! De
+vooruitgang is steeds eerlijk; het edele en absolute stelen niet. Door
+wie werden in 1848 de wagens ge&euml;scorteerd, welke de schatten der
+Tuilerie&euml;n bevatten? Door de voddenrapers der voorstad St.
+Antoine. De lompen bewaakten de schatten. De deugd deed deze haveloozen
+schitteren. In deze wagens, in deze kwalijk gesloten, gedeeltelijk half
+open kisten, bevond zich, tusschen honderden oogverblindende juweelen,
+de oude kroon van Frankrijk geheel van diamanten, met den karbonkel van
+het koningschap er op, de &bdquo;regent&rdquo;, die dertig millioen
+waard was. Deze mannen met bloote voeten bewaakten deze kroon.</p>
+<p>Er is alzoo geen &bdquo;Jacquerie&rdquo; meer; &rsquo;t doet mij
+leed om de behendigen. &rsquo;t Is een verouderde vrees, die uitgewerkt
+heeft en voortaan in de politiek niet meer gebruikt kan worden.</p>
+<p>De groote veer van het roode spook is gebroken. Iedereen weet het.
+Dat denkbeeld beangstigt niet meer. De vogels worden gemeenzaam met den
+vogelverschrikker, zij doen er hun behoefte op, en de menschen lachen
+er om.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch7.4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De twee plichten: waken en hopen.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Is hiermede nu alle maatschappelijk gevaar verdreven?
+Zeker neen. Geen Jacquerie. De maatschappij kan te dien aanzien gerust
+zijn; het bloed zal haar niet meer naar het hoofd stijgen; maar zij
+moet er op letten, hoe zij ademt. Er is geen beroerte meer te vreezen,
+maar wel tering. De maatschappelijke tering heet armoede.</p>
+<p>Men sterft evenzeer door langzame ondermijning als door een
+plotselingen slag.</p>
+<p>Laat ons niet moede worden te herhalen, dat de hoogste
+broederplicht, de hoogste politieke noodzakelijkheid, is, in de eerste
+plaats, aan de menigte behoeftigen te denken, hen te verlichten, hun
+een betere lucht, een betere opvoeding te geven, hen te beminnen, hun
+horizon te verruimen, hen in allerlei <span class="pagenum">[<a id=
+"pb174" href="#pb174" name="pb174">174</a>]</span>richtingen te
+beschaven, hun het voorbeeld van nijverheid, nooit dat van
+werkeloosheid te geven, den last van enkelen te verlichten door de
+kennis van het algemeene doel te vermeerderen, de armoede te beperken
+zonder den rijkdom te schaden, een ruim veld voor de openbare en
+volksbedrijvigheid te openen; als Briareus honderd handen te hebben om
+ze aan alle zijden den bedrukten en zwakken toe te reiken; de algemeene
+kracht aan te wenden voor dien grooten plicht, om werkplaatsen voor
+alle handen, scholen voor alle bekwaamheden en geestvermogens te
+openen; het werkloon te verhoogen, den arbeid te verlichten,
+ontvangsten en uitgaven in evenwicht te houden, namelijk het genot in
+verhouding tot de inspanning en de verzadiging in verhouding tot de
+behoefte te brengen, met &eacute;&eacute;n woord, uit het
+maatschappelijk samenstel meer licht en welstand te doen ontwikkelen,
+ten bate der lijdenden en der onwetenden.</p>
+<p>En, zeggen wij het, dit alles is slechts een begin. De wezenlijke
+quaestie is deze: de arbeid kan geen wet zijn, zonder een recht te
+wezen.</p>
+<p>&rsquo;t Is hier de plaats niet, om hierover verder uit te
+weiden.</p>
+<p>Zoo de natuur voorzienigheid wordt geheeten, moet de maatschappij
+voorzorg heeten.</p>
+<p>De verstandelijke en zedelijke wasdom is niet minder onmisbaar dan
+de stoffelijke verbetering. Weten is een teerpenning, denken is de
+eerste noodzakelijkheid, de waarheid is voedsel gelijk de tarwe. Een
+verstand, dat zich van wetenschap en wijsheid onthoudt, vermagert.
+Beklagen wij, zoowel de geesten als de magen, die zich niet voeden. Zoo
+er iets treuriger is dan een lichaam dat verkwijnt uit gebrek aan
+voedsel, is &rsquo;t een ziel die ondergaat uit gebrek aan licht.</p>
+<p>De geheele vooruitgang streeft naar de zijde der oplossing. Eenmaal
+zal men verstomd zijn. Zoodra het menschelijk geslacht zich verheft,
+zullen de diepere lagen geheel natuurlijk uit den kring van den nood
+komen. De ellende zal door een eenvoudige verheffing der oppervlakte
+verdwijnen.</p>
+<p>Men zou verkeerd doen aan deze gezegende oplossing te twijfelen.</p>
+<p>&rsquo;t Is waar, het verledene is heden nog zeer sterk. Het
+herleeft. Deze verlevendiging van een lijk is verwonderlijk. Het treedt
+voort en nadert. Het schijnt overwinnaar; deze doode is een veroveraar.
+Het komt met zijn legioenen, het bijgeloof, met zijn degen, het
+despotisme, met zijn vaandel, de onwetendheid; sedert eenigen tijd
+heeft het tien veldslagen gewonnen. Het nadert, het dreigt, het lacht,
+het staat voor onze poorten. Maar laat ons niet wanhopen. Verkoopen wij
+het veld, waar Hannibal legert. <span class="pagenum">[<a id="pb175"
+href="#pb175" name="pb175">175</a>]</span></p>
+<p>Wat hebben wij, die gelooven, te vreezen?</p>
+<p>De idee&euml;n kunnen evenmin teruggaan als de rivieren.</p>
+<p>Dat zij, die deze toekomst niet willen, dit wel overwegen. Door den
+vooruitgang af te wijzen, is &rsquo;t niet de toekomst welke zij
+veroordeelen, maar zich zelven. Zij geven zich een akelige ziekte, zij
+enten zich het verledene in. Er is slechts &eacute;&eacute;n middel om
+het morgen af te wijzen. Het is te sterven.</p>
+<p>En wat wij willen is geen dood,&mdash;dien des lichaams zoo laat
+mogelijk; dien der ziel nimmer.</p>
+<p>Ja, het raadsel zal zijn woord zeggen, de Sphinx zal spreken, het
+probleem zal opgelost worden. Ja, het volk, dat de achttiende eeuw
+begonnen heeft te vormen, zal door de negentiende voltooid worden. Hij
+is dwaas die er aan twijfelen zou. De toekomstige, de naderende
+ontwikkeling van het algemeen welzijn is een onweerhoudbaar, goddelijk
+verschijnsel.</p>
+<p>Verschillende krachtige beginselen besturen de menschelijke
+handelingen en brengen ze allen in een zekeren tijd tot den logischen
+staat, dat is in evenwicht, dat is tot rechtvaardigheid. Een uit hemel
+en aarde samengestelde kracht ontstaat uit de menschheid en regeert
+haar; wonderbare ontknoopingen zijn haar niet vreemder dan buitengewone
+gebeurtenissen. Door de wetenschap geholpen, die van den mensch, en
+door de gebeurtenis, die van elders komt, deinst zij niet terug voor de
+tegenspraak, die in de problemen heerscht en welke voor het gemeen
+onmogelijkheden schijnen. Deze kracht is niet minder bekwaam om uit de
+samenvoeging der denkbeelden een oplossing te vinden, dan een leer uit
+de samenvoeging der feiten, en van die geheimzinnige macht van den
+vooruitgang mag men alles verwachten.</p>
+<p>Er is geen stilstand, geen weifeling, geen rustpunt in den
+grootschen vooruitgang der geesten. De maatschappelijke wijsbegeerte is
+bij uitnemendheid de wetenschap des vredes. Zij heeft ten doel, en moet
+tot resultaat hebben, de oplossing van allen strijd door het onderzoek
+van den tegenstand. Zij onderzoekt, vorscht, ontleedt, en vervolgens
+hervormt zij. Zij handelt bij wijze van aftrekking, en ontneemt aan
+alles de vijandigheid.</p>
+<p>Dat een maatschappij ondergaat in den storm, die tegen de menschen
+losbreekt, is meermalen gezien, de geschiedenis is vol schipbreuken van
+volken en rijken; eenmaal komt de onbekende orkaan, en voert zeden,
+wetten, godsdiensten mede. De beschaving van Indi&euml;, Chaldea,
+Perzi&euml;, Assyri&euml;, Egypte is achtereenvolgens verdwenen.
+Waarom? wij weten &rsquo;t niet. Welke zijn de oorzaken dezer rampen?
+wij weten &rsquo;t niet. Waren deze maatschappijen te redden geweest?
+Droegen zij zelve de schuld <span class="pagenum">[<a id="pb176" href=
+"#pb176" name="pb176">176</a>]</span>van haar ondergang? Hebben zij in
+een noodlottige ondeugd volhard, die haar deed verloren gaan? Hoeveel
+zelfmoord ligt in den vreeselijken dood van een natie en van een
+geslacht? Vragen zonder antwoorden. Duisternis bedekt de vergane
+beschaafde maatschappijen. Zij zijn verdwenen; meer is er niets van te
+zeggen, en met een gevoel van ontzetting zien wij in die zee, welke het
+verleden wordt genoemd, achter deze kolossale baren, de eeuwen, deze
+groote schepen: Babel, Ninive, Tharsus, Thebe, Rome verzinken door den
+vreeselijken storm, die uit de monden der duisternis komt. Maar is
+ginds duisternis, hier is licht. Wij kennen de ziekten der oude
+maatschappijen niet, maar wij kennen de kwalen der onze. Wij hebben het
+recht haar te verlichten; wij aanschouwen haar schoonheden en ontdekken
+haar gebreken. Waar zij lijdt onderzoeken wij haar; en zoodra haar
+kwaal bekend is, voert de studie der oorzaak tot de ontdekking van het
+heelmiddel. Onze beschaving, het werk van twintig eeuwen, is er tevens
+het monster en het wonder van; zij verdient goed te worden. Zij zal het
+worden. Haar stoffelijk te verlichten is veel, haar zedelijk te
+verlichten nog meer. Al de werken der hedendaagsche maatschappelijke
+wijsbegeerte moeten op dit doel uitloopen. Op den denker van den
+tegenwoordigen tijd ligt een groote plicht; namelijk door
+&bdquo;auscultatie&rdquo; de beschaving te onderzoeken, gelijk de arts
+de borst van den zieke onderzoekt. Wij herhalen het, dit onderzoek
+bemoedigt, en met hierop aan te dringen, willen wij deze bladzijden
+eindigen, het ernstig tusschenbedrijf van een treurig drama. Onder de
+sterfelijkheid der maatschappij gevoelt men de onvergankelijkheid van
+den mensch; om deze wonden, de kraters, deze gezwellen, de
+zwavelbronnen, een vulkaan die zijn lava uitwerpt, sterft de aarde
+niet. De ziekten van het volk dooden den mensch niet.</p>
+<p>Desniettemin schudt hij, die den maatschappelijken ziektetoestand
+gadeslaat, somwijlen het hoofd. De sterksten, de teedersten, de
+beredeneerdsten hebben hun oogenblikken van zwakheid.</p>
+<p>Zal die geschetste toekomst komen? Het schijnt bijna, dat men deze
+vraag moet doen, wanneer men zooveel schrikkelijke schaduw ziet.
+&rsquo;t Is een somber gezicht, zelfzuchtigen en ellendigen tegenover
+elkander te zien. Bij de zelfzuchtigen: vooroordeelen, de schaduwen
+eener weelderige opvoeding, de door dronkenschap vermeerderde
+begeerlijkheid, een verdoovende bedwelming door het geluk, de vrees
+voor lijden, welke bij sommigen tot afkeer van de lijders gaat, een
+onbarmhartige zelftevredenheid, het opgeblazen ik, dat de ziel afsluit.
+Bij de ellendigen: de hebzucht, de afgunst, de vijandschap van anderen
+<span class="pagenum">[<a id="pb177" href="#pb177" name=
+"pb177">177</a>]</span>te zien genieten, de ruwe handelingen van den
+diermensch ter bevrediging zijner lusten, de harten vol nevels,
+treurigheid, behoefte, rampzaligheid, de onreine, domme
+onwetendheid.</p>
+<p>Moet men bij voortduring de oogen ten hemel slaan? Is het lichtpunt,
+dat men er onderscheidt, een derzulke die uitgaan? &rsquo;t Is
+vreeselijk, het ideaal alzoo in de diepte te zien verzinken, klein,
+nauwelijks zichtbaar schitterend, maar omgeven door al die
+samengepakte, groote, donkere, monsterachtige bedreigingen. En evenwel
+is het in geen grooter gevaar dan een ster tusschen de wolken.
+<span class="pagenum">[<a id="pb179" href="#pb179" name=
+"pb179">179</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="div0">
+<h2 class="label">Boek VIII.</h2>
+<h2 class="main">Verrukking en droefheid.</h2>
+<span class="pagenum">[<a id="pb181" href="#pb181" name=
+"pb181">181</a>]</span>
+<div id="ch8.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Helderheid.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De lezer zal begrepen hebben, dat Eponine, nadat zij
+door het hek de bewoonster van het huis in de straat Plumet had
+herkend, waarheen zij door Magnon was gezonden, de bandieten ervan
+afgehouden en Marius er heen gevoerd had; dat Marius, na verscheidene
+dagen in verrukking voor dat hek te hebben doorgebracht, aangetrokken
+door de kracht, welke het ijzer naar den zeilsteen trekt en den minnaar
+naar de steenen van het huis der geliefde, eindelijk Cosettes tuin was
+binnengegaan, gelijk Romeo den tuin van Juliette. &rsquo;t Was hem
+zelfs lichter geweest dan Romeo; Romeo moest over een muur klimmen;
+Marius behoefde slechts een der tralies van het oude hek weg te nemen,
+die waggelend in haar verroeste holten stonden, gelijk de tanden van
+oude lieden. Marius was tenger en gleed gemakkelijk door de
+opening.</p>
+<p>Wijl er nooit iemand op de straat was, en Marius bovendien alleen
+des nachts den tuin binnendrong, liep hij geen gevaar gezien te
+worden.</p>
+<p>Sinds dit gezegend en heilig uur, toen een kus deze beide zielen
+verloofde, kwam Marius er alle avonden. Zoo Cosette op dat oogenblik
+haars levens een gewetenloos en lichtzinnig man had bemind, zou zij
+verloren zijn geweest; want er zijn edelmoedige naturen die zich geheel
+overgeven, en Cosette was zulk een natuur. Het behoort tot de
+grootmoedigheid der vrouw, dat zij zwicht. Zoodra de liefde haar
+hoogsten graad heeft bereikt, wordt haar maagdelijk gevoel op
+zonderlinge wijze bedwelmd. Maar aan welke gevaren stelt ge u bloot,
+edele zielen! Gij geeft dikwerf het hart, wij nemen het lichaam. Uw
+hart blijft u over, en gij aanschouwt het bevend in de duisternis. De
+liefde kent geen middelweg; &ograve;f zij richt ten verderf, &ograve;f
+zij redt. In dit dilemma ligt het geheele menschelijke lot. Dit
+dilemma, verderf of geluk, wordt door geen andere omstandigheden
+<span class="pagenum">[<a id="pb182" href="#pb182" name=
+"pb182">182</a>]</span>zoo onverbiddelijk gesteld, als door de liefde.
+De liefde is het leven, zoo zij niet de dood is. Een wieg of een
+doodkist. Hetzelfde gevoel zegt <i>ja!</i> en <i>neen!</i> in het
+menschelijk hart. Van alle dingen, die God heeft geschapen, ontwikkelt
+het menschelijk hart het meeste licht, maar, helaas! ook de meeste
+duisternis.</p>
+<p>God wilde dat de liefde, welke Cosette vond, een reddende liefde
+was.</p>
+<p>Zoolang de maand Mei van het jaar 1832 duurde, bevonden zich alle
+nachten in dien woesten tuin, in dit dagelijks geuriger en dichter
+wordend struikgewas, twee wezens vol kuischheid en onschuld,
+overstroomd van hemelsche zaligheid, meer engelen dan menschen, rein,
+eerlijk, verrukt, schitterend voor elkander in de duisternis. Het kwam
+Cosette voor, als had Marius een kroon, en het scheen Marius alsof
+Cosette een stralenkrans had. Zij raakten, aanschouwden elkaar, klemden
+zich tegen elkander en drukten elkaars handen, maar er bleef een
+afstand, dien zij niet overschreden. Niet wijl zij dien eerbiedigden;
+maar wijl zij hem niet kenden. Marius voelde een hinderpaal: de
+reinheid van Cosette; en Cosette voelde een steun: de edelheid van
+Marius. De eerste kus was ook de laatste geweest. Sedert was Marius
+niet verder gegaan dan zacht met zijn lippen de hand, het halsdoekje of
+een haarlok van Cosette aan te raken. Cosette was voor hem een geur,
+geen vrouw. Hij ademde haar. Zij weigerde niets, hij vroeg niets.
+Cosette was gelukkig en Marius was tevreden. Zij leefden in dien
+verrukten toestand, welken men de begoocheling van een ziel door een
+andere ziel zou kunnen noemen. &rsquo;t Was de eerste onbeschrijfelijke
+omhelzing van twee maagdelijke zielen in het ideale. Twee zwanen, die
+elkander op de Jungfrau ontmoetten.</p>
+<p>Op dit uur der liefde, waarin de wellust volkomen zwijgt onder het
+alvermogen der verrukking, zou Marius, de reine, engelachtige Marius,
+eerder in staat zijn geweest bij een publieke vrouw te gaan dan
+Cosettes kleed tot den enkel op te heffen. Eens, bij maanschijn, bukte
+Cosette om iets van den grond op te rapen; het lijfje van haar kleed
+opende zich daarbij een weinig en liet het onderste van haar hals zien;
+toen wendde Marius de oogen af.</p>
+<p>Wat gebeurde er tusschen deze beide wezens? Niets. Zij beminden
+elkander met heilige liefde.</p>
+<p>Wanneer zij des nachts in den tuin waren, scheen deze hun een levend
+en heilig oord. Al de bloemen om hen heen openden zich en zonden hun
+haar geuren; maar <i>zij</i> openden hun zielen en stortten ze in de
+bloemen uit. De krachtige, weelderige plantengroei trilde vol sap en
+dronkenschap in de omgeving <span class="pagenum">[<a id="pb183" href=
+"#pb183" name="pb183">183</a>]</span>dezer twee onschuldigen, die
+liefdewoorden spraken, welke de boomen deden ritselen.</p>
+<p>Welke waren deze woorden? Niets dan ademtochten. Deze ademtochten
+waren voldoende om de geheele natuur te treffen en te bewegen. &rsquo;t
+Is de toovermacht, welke moeielijk te begrijpen zou zijn, zoo men in
+een boek dezen kout las, die bestemd is, om door den wind als damp van
+tusschen de bladeren weggeblazen en verstrooid te worden. Ontneem aan
+dit gefluister van twee gelieven deze welluidendheid, die uit de ziel
+voortkomt en het als een lier accompagneert, en wat overblijft is
+slechts een schaduw, en men zegt: O, is &rsquo;t anders niet! Gewis,
+kinderachtigheden, herhalingen, gelach om niets, nietigheden,
+dwaasheden, maar ook al wat in de wereld het verhevenste en innigste
+is, de eenige zaken die der moeite waard zijn gezegd en gehoord te
+worden!</p>
+<p>De man, die zulke dwaasheden, zulke beuzelarijen nooit gehoord of
+gesproken heeft, is een ongevoelige en een slecht mensch.</p>
+<p>Cosette zeide tot Marius:</p>
+<p>&bdquo;Weet ge?...&rdquo;</p>
+<p>(Niettegenstaande deze hemelsche maagdelijkheid, spraken zij op zeer
+gemeenzamen toon met elkander, zonder dat een van beiden had kunnen
+zeggen, hoe ze er toe gekomen waren.)</p>
+<p>&bdquo;Weet ge? Ik heet Euphrasie.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Euphrasie? Neen, ge heet Cosette.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;O, Cosette is een leelijke naam, dien men mij gegeven heeft
+toen ik klein was. Maar mijn eigenlijke naam is Euphrasie. Houdt ge
+niet van den naam Euphrasie?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja... Maar Cosette is niet leelijk.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Vindt ge dien mooier dan Euphrasie?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Nu... ja.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Dan vind ik hem ook mooier. &rsquo;t Is waar, Cosette is
+lief. Noem mij Cosette.&rdquo;</p>
+<p>En de glimlach, dien zij aan deze woorden paarde, maakte van deze
+samenspraak een idylle, waardig voor een bosch in den hemel.</p>
+<p>Een anderen keer zag zij hem strak aan en riep:</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer, ge zijt schoon, ge zijt lief, ge hebt verstand, ge
+hebt geest, ge zijt veel geleerder dan ik; maar ik durf u tarten wat
+betreft dit woord: ik bemin u!&rdquo;</p>
+<p>En Marius meende zich als in den hemel opgenomen en deze woorden
+door een ster te hooren zingen.</p>
+<p>Of zij gaf hem, wanneer hij hoestte, een tikje en zeide:</p>
+<p>&bdquo;Hoest niet, mijnheer. Ik wil niet, dat men bij mij zonder
+mijn verlof hoest. &rsquo;t Is zeer leelijk te hoesten en mij te
+verontrusten. <span class="pagenum">[<a id="pb184" href="#pb184" name=
+"pb184">184</a>]</span>Ik wil dat ge heel gezond zijt, omdat ik in de
+eerste plaats, zoo gij ongesteld waart, zeer ongelukkig zou zijn. Wat
+kan ik er aan doen?&rdquo;</p>
+<p>En dit alles was louter goddelijk.</p>
+<p>Eens zeide Marius tot Cosette:</p>
+<p>&bdquo;Denk eens, dat ik eenigen tijd geloofd heb, dat ge Ursula
+heette.&rdquo;</p>
+<p>Daarover lachten zij een ganschen avond.</p>
+<p>Bij een ander gesprek ontvielen hem eens toevallig de woorden:</p>
+<p>&bdquo;O, op zekeren dag had ik in het Luxembourg grooten lust een
+invalide den hals te breken.&rdquo;</p>
+<p>Maar daarbij liet hij het en sprak er niet verder over. Hij zou dan
+Cosette iets van haar kouseband hebben moeten zeggen, en dat was hem
+onmogelijk. Hij raakte daarmede iets onbekends aan, het stoffelijke,
+waarvoor zijn onuitsprekelijke liefde met een soort van heiligen
+eerbied terugweek.</p>
+<p>Marius stelde zich het leven met Cosette niet anders voor dan alle
+avonden naar de straat Plumet te gaan, de oude ijzeren gewillige staaf
+van het hek des presidents uit te lichten, naast elkander op de bank te
+zitten, door het geboomte den sterren-helderen nacht te aanschouwen,
+met de knieplooien van zijn broek het wijde kleed van Cosette aan te
+raken, den nagel van haar duim te streelen, met haar dezelfde bloem te
+ruiken, en zoo altijd en in &rsquo;t oneindige. Middelerwijl dreven de
+wolken boven hun hoofden. Iedere ademtocht van den wind voert meer
+droomen van den mensch weg dan wolken van den hemel.</p>
+<p>Deze kuische, schier schuwe liefde was echter niet geheel zonder
+galanterie. Haar, die men bemint, &bdquo;complimenten te maken,&rdquo;
+is de eerste wijze van liefkoozen, een eerste vermetelheid welke men
+waagt. Een compliment is iets als een kus door een sluier heen. De
+wellust, hoewel zich verbergend, laat er zich zacht in gevoelen. Het
+hart deinst terug voor den wellust, om beter te beminnen. De
+liefkoozingen van Marius, vervuld van hersenschimmen, waren, om zoo te
+spreken, hemelsblauw. De vogels, wanneer zij omhoog nabij de engelen
+zweven, moeten dergelijke woorden hooren. Daarbij mengde zich echter
+leven, menschelijkheid, al het werkelijke waartoe Marius in staat was.
+&rsquo;t Was een lyrische ontboezeming, de liefelijke hyperbolen van
+duivengekir, al de verfijningen der aanbidding tot een ruiker verzameld
+en een fijnen hemelschen geur ontwikkelend, een onbeschrijfelijk
+gefluister van het eene hart tot het andere.</p>
+<p>&bdquo;O,&rdquo; lispelde Marius, &bdquo;hoe schoon zijt gij! ik
+durf u niet <span class="pagenum">[<a id="pb185" href="#pb185" name=
+"pb185">185</a>]</span>aanzien. Daarom aanschouw ik u. Ge zijt een
+gratie. Ik weet niet, hoe &rsquo;t mij is. De zoom van uw kleed,
+wanneer de punt van uw schoen er uit komt, brengt mij in verwarring. En
+welk een betooverende glans, wanneer uw gedachte zich voor mij opent.
+Gij spreekt wonderbaarlijk verstandig. Soms komt het mij voor, dat ge
+een droom zijt. Spreek, ik luister, ik bewonder u. O Cosette, hoe
+zonderling en bekoorlijk is het! ik ben waarlijk zinneloos. Gij zijt
+aanbiddelijk, mejuffrouw. Ik bestudeer uw voeten met den microscoop en
+uw ziel met den telescoop.&rdquo;</p>
+<p>Cosette antwoordde:</p>
+<p>&bdquo;Ik bemin u reeds meer in den tijd, die sinds van ochtend
+verstreken is.&rdquo;</p>
+<p>Vragen en antwoorden gingen in die samenspraak heen en weder, en
+kwamen als vanzelf steeds op de liefde terecht, evenals de vlierpopjes
+steeds op de voeten komen.</p>
+<p>De geheele persoon van Cosette was onbevangenheid, natuurlijkheid,
+onschuld, doorzichtigheid, blankheid, oprechtheid en licht. Men had van
+Cosette kunnen zeggen, dat zij helder was. Op ieder die haar zag maakte
+zij den indruk van een Meischen morgenstond. In haar oogen lag dauw.
+Cosette was een verlichamelijking van het morgenlicht in den vorm eener
+vrouw.</p>
+<p>Het was natuurlijk, dat Marius haar beminde, haar aanbad. Inderdaad,
+deze kortelings uit het klooster gekomene pensionnaire sprak met
+uitnemende scherpzinnigheid en zei bij gelegenheid allerlei ware en
+uitgezochte woorden. Haar kout was een wezenlijk onderhoud. Zij bedroog
+zich in niets en had een juisten blik. De vrouw gevoelt en spreekt met
+het fijne instinct van het hart, dat onfeilbaar is. Niemand weet
+tegelijk zachte en ernstige zaken te zeggen zooals een vrouw dat kan.
+Zachtheid en diepte is de vrouw; is de hemel.</p>
+<p>In die volkomen zaligheid kwamen hun telkens tranen in de oogen. Een
+vertreden insect, een uit een nestje gevallen veder, een gebroken tak
+wekte hun medelijden, en hun verrukking, met een zachte
+droefgeestigheid gemengd, scheen zich gaarne in tranen lucht te geven.
+Het verhevenste verschijnsel der liefde is een verteedering, die soms
+schier ondragelijk is.</p>
+<p>En bij dat alles&mdash;al deze tegenstrijdigheden zijn het
+bliksemspel der liefde&mdash;schertsten zij gaarne en met bekoorlijke
+vrijmoedigheid, en zoo vertrouwelijk, dat het vaak scheen alsof zij
+twee knapen waren. Maar, hoewel het van kuischheid dronken hart zich
+vergeet, de natuur is er steeds en vergeet zich niet. Zij is er met
+haar tevens laag en verheven doel; en hoe groot de onschuld der zielen
+zijn moge, men gevoelt in het meest kuische vertrouwelijk bijeenzijn,
+het wonderbaar en <span class="pagenum">[<a id="pb186" href="#pb186"
+name="pb186">186</a>]</span>geheimzinnig onderscheid tusschen een paar
+gelieven en een paar vrienden.</p>
+<p>Zij aanbaden elkander.</p>
+<p>Het gestadige en onveranderlijke blijft. Men bemint, glimlacht,
+schertst, raakt elkander even met de lippen aan, spreekt gemeenzaam, en
+meent dat het eeuwig duren zal. Twee gelieven verbergen zich in den
+avond, in de schemering, in het onzichtbare, met de vogels, met de
+rozen; zij betooveren elkander in de schaduw met hun harten, welke zij
+in hun oogen leggen; zij fluisteren en zuchten, en middelerwijl
+wentelen de sterren rustig in het onmetelijke over hen heen.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch8.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De bedwelming van het volmaakte geluk.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Zoo leefden zij, zich zelven onbewust, in het geluk.
+Zij merkten niets op van de cholera, die juist in deze maand Parijs
+teisterde. Zij hadden elkander alles toevertrouwd wat zij konden, doch
+dit was niet veel meer geweest dan hun namen. Marius had aan Cosette
+gezegd, dat hij een wees was en Marius Pontmercy heette, dat hij
+advocaat was en van het schrijven voor de drukpers leefde, dat zijn
+vader kolonel, en een held, was geweest, en dat hij, Marius, in onmin
+leefde met zijn grootvader, die rijk was. Hij had haar ook terloops te
+kennen gegeven, dat hij baron was; maar dit had op Cosette niet den
+minsten indruk gemaakt. Marius, een baron? Dat had zij niet begrepen.
+Zij wist niet, wat dit woord beteekende. Marius was Marius. Van haar
+kant had zij hem medegedeeld, dat zij in het klooster van Klein Picpus
+was opgevoed, dat haar moeder overleden was, evenals de zijne, dat haar
+vader Fauchelevent heette, dat hij zeer goed was, dat hij veel aan de
+armen gaf, hoewel zelf arm zijnde, en hij zich van alles onthield, ten
+einde haar niets te onthouden.</p>
+<p>&rsquo;t Was zonderling, dat in de soort van symphonie, waarin
+Marius leefde, sedert hij Cosette zag, het verledene, zelfs het jongst
+verledene, zoo verward en verwijderd voor hem scheen, dat, wat Cosette
+hem verhaalde, hem volkomen bevredigde. Hij dacht er zelfs niet aan,
+haar van het nachtelijk avontuur in de woning van Th&eacute;nardier te
+spreken, van de branding met het gloeiend ijzer en van de vreemde
+houding en zonderlinge vlucht haars vaders. Marius had dit alles voor
+het <span class="pagenum">[<a id="pb187" href="#pb187" name=
+"pb187">187</a>]</span>oogenblik vergeten; hij wist zelfs &rsquo;s
+avonds niet wat hij &rsquo;s morgens gedaan had, noch waar hij
+ontbeten, noch met wie hij gesproken had, er klonken tonen in zijn oor,
+die hem voor alle andere gedachten doof maakten; hij leefde slechts in
+de uren dat hij Cosette zag. Wijl hij dan in den hemel was, vergat hij
+natuurlijk de aarde. Beide torsten smachtend den onbeschrijfelijken
+last van den onstoffelijken wellust. Z&oacute;&oacute; leven die
+slaapwandelaars, welke men verliefden noemt.</p>
+<p>Helaas! wie heeft niet al deze dingen ondervonden? Waarom komt er
+een uur, dat men dezen hemel verlaat; en waarom duurt het leven dan nog
+langer?</p>
+<p>Beminnen vervangt bijna het denken. De liefde is een vurige
+vergetelheid van al het overige. Vraag dus geen logica van den
+hartstocht. Er is evenmin een logische samenhang in het menschelijk
+hart als er een volkomen geometrische figuur in den bouw van het heelal
+bestaat. Voor Cosette en Marius <span class="corr" id="xd20e4152"
+title="Bron: bestonden">bestond</span> niets anders dan Marius en
+Cosette. De wereld om hen was in een kuil verzonken. Zij leefden in een
+gouden minuut. Niets was er v&oacute;&oacute;r of achter hen.
+Nauwelijks dacht Marius er aan, dat Cosette een vader had. De
+bedwelming had in zijn hersens alles uitgewischt. Waarover spraken dan
+deze gelieven? Men heeft het gezien, over bloemen, over zwaluwen, over
+de ondergaande zon, over de opgaande maan, over dergelijke gewichtige
+dingen. Zij hadden elkander alles gezegd, behalve alles. Het alles der
+minnenden is het niets<span class="corr" id="xd20e4155" title=
+"Niet in bron">.</span> Maar de vader, de wezenlijkheid, dat hol, die
+bandieten, dat avontuur, wat zou dat alles? was het wel zeker dat deze
+nachtmerrie bestaan had? Zij waren met hun beiden, zij beminden
+elkander, niets was er meer noodig. Al het overige bestond niet.
+&rsquo;t Is duidelijk, dat deze verdwijning der hel achter ons,
+onafscheidelijk is van de intrede in het paradijs. Heeft men duivelen
+gezien? zijn er die? heeft men gebeefd? heeft men geleden? Men weet er
+niets meer van. Er ligt een rozige wolk over.</p>
+<p>Alzoo leefden deze twee wezens in het zeer verhevene, met al de
+onwaarschijnlijkheid, welke in de natuur is; noch in het toppunt, noch
+in het voetpunt, tusschen den mensch en den seraf, boven het slijk,
+onder den ether, in de wolken; nauwelijks vleesch en been, ziel en
+verrukking van het hoofd tot de voeten, reeds te verhemeld om op aarde
+te gaan, nog met te veel menschelijks beladen om in het azuur te
+verdwijnen, zwevende als stofdeeltjes; schijnbaar buiten bereik,
+onbezorgd om het gisteren, het heden en het morgen; in verrukking,
+verbleekend, zwevend, soms vluchtig genoeg voor het oneindige; schier
+gereed voor de eeuwige vlucht. <span class="pagenum">[<a id="pb188"
+href="#pb188" name="pb188">188</a>]</span></p>
+<p>Zij sliepen wakend in deze dommeling. O heerlijke sluimering van het
+wezenlijke, geheel in het ideale!</p>
+<p>Hoe schoon Cosette ook was, sloot Marius soms de oogen voor haar.
+Met gesloten oogen aanschouwt men de ziel het best.</p>
+<p>Marius en Cosette vroegen zich niet, waarheen dit hen voeren zou.
+Zij achtten zich reeds aangekomen. &rsquo;t Is een zonderlinge begeerte
+der menschen, te willen, dat de liefde naar iets voeren zal.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch8.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Begin der schaduw.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Jean Valjean vermoedde zijnerzijds niets.</p>
+<p>Cosette, iets minder mijmerend dan Marius, was vroolijk, en dit was
+voor Jean Valjeans geluk voldoende. De gedachten, welke Cosette bezig
+hielden, haar liefdebekommeringen, de beeltenis van Marius welke haar
+hart vervulde, ontnamen niets aan de onvergelijkbare reinheid van haar
+schoon, kuisch en glimlachend voorhoofd. Zij was in die jaren dat de
+maagd haar liefde draagt, gelijk de engel zijn lelie. Jean Valjean was
+dus gerust. Trouwens, wanneer twee gelieven elkander verstaan, gaat
+alles steeds goed, een derde persoon, die hun liefde zou kunnen storen,
+wordt in de volkomenste blindheid gehouden door enkele, weinige
+voorzorgen, die voor alle gelieven steeds dezelfde zijn. Ook maakte
+Cosette Jean Valjean nimmer tegenwerpingen. Wilde hij wandelen? Goed,
+vadertje. Wilde hij te huis blijven? Best. Wilde hij den avond bij
+Cosette doorbrengen? Het verheugde haar. Wijl hij zich dan immer te
+tien uren &rsquo;s avonds verwijderde, kwam Marius niet dan na dit uur
+in den tuin, wanneer hij, op de straat, Cosette de glazendeur hoorde
+openen. Het spreekt vanzelf dat men des daags Marius nooit zag. Jean
+Valjean dacht er zelfs niet meer aan, dat Marius bestond. Maar eens op
+een morgen zeide hij tot Cosette: &bdquo;Zie, ge zijt geheel wit op den
+rug!&rdquo; Den vorigen avond had Marius in zijn verrukking Cosette
+tegen den muur gedrukt.</p>
+<p>Vrouw Toussaint, die gewoon was vroeg ter rust te gaan, dacht,
+zoodra haar werk verricht was, aan niets dan om te slapen, en wist
+evenmin iets als Jean Valjean.</p>
+<p>Nooit zette Marius den voet in het huis. Wanneer hij bij Cosette
+was, verscholen beiden zich in een hoek bij de stoep, ten einde van de
+straat noch gezien noch gehoord te worden, <span class=
+"pagenum">[<a id="pb189" href="#pb189" name="pb189">189</a>]</span>en
+daar zetten zij zich neder. In plaats van te spreken stelden zij zich
+vaak tevreden met elkander twintigmalen in de minuut de hand te
+drukken, terwijl ze naar de takken der boomen zagen. Indien op
+<span class="corr" id="xd20e4182" title="Bron: znlk">zulk</span> een
+oogenblik de bliksem dertig voeten van hen gevallen ware, zouden zij
+het niet opgemerkt hebben, zoozeer was de eene in de mijmering van den
+ander verzonken.</p>
+<p>Doorschijnende helderheid. Sneeuwwitte uren; schier alle gelijk!
+Zulk een liefde is een mengsel van leliebladeren en duivenvederen.</p>
+<p>De geheele tuin lag tusschen hen en de straat. Telkens wanneer
+Marius in- en uitging, zette hij zorgvuldig de tralie van het hek weder
+terecht, zoodat niets merkbaar was<span class="corr" id="xd20e4189"
+title="Niet in bron">.</span></p>
+<p>Gewoonlijk verwijderde hij zich tegen middernacht en keerde tot
+Courfeyrac terug. Deze zeide tot Bahorel:</p>
+<p>&bdquo;Kunt ge het gelooven? Marius komt tegenwoordig te een uur
+&rsquo;s morgens te huis.&rdquo;</p>
+<p>Bahorel antwoordde:</p>
+<p>&bdquo;Wat zal ik zeggen! men kan de vromen nooit
+vertrouwen.&rdquo;</p>
+<p>Soms sloeg Courfeyrac de armen over de borst en zeide met een
+ernstig gebaar tot Marius:</p>
+<p>&bdquo;Gij wordt een losbol, jongmensch!&rdquo;</p>
+<p>Courfeyrac, een practisch mensch, nam dien weerschijn van een
+onzichtbaren hemel bij Marius niet in een goeden zin op; hij was aan
+dergelijke hartstochten niet gewoon; hij werd er ongeduldig om en
+vermaande Marius dikwijls tot het wezenlijke weder te keeren. Op
+zekeren morgen hield hij deze toespraak tot hem<span class="corr" id=
+"xd20e4207" title="Bron: .">:</span></p>
+<p>&bdquo;Mijn waarde, &rsquo;t schijnt mij alsof ge tegenwoordig in de
+maan zijt, in het koninkrijk Droomen, provincie Hersenschimmen,
+hoofdstad Zeepbel. Kom, biecht eens eerlijk op; hoe heet
+zij?&rdquo;</p>
+<p>Maar niets was in staat Marius te &bdquo;doen spreken.&rdquo; Hij
+had zich liever de nagels laten ontscheuren dan een der drie geheiligde
+lettergrepen, waaruit deze onuitwischbare naam <i>Cosette</i> bestond.
+De ware liefde is lichtend als het morgenrood, en stil als het graf.
+Courfeyrac vond Marius slechts hierin veranderd, dat hij een
+schitterende stilzwijgendheid bezat.</p>
+<p>Gedurende deze liefelijke maand Mei leerden Marius en Cosette de
+volgende onmetelijke zaligheden kennen:</p>
+<p>Te twisten en elkander mijnheer en mejuffrouw te noemen, alleenlijk
+om een oogenblik later met te meer genot weder vertrouwelijk met
+elkander te zijn;</p>
+<p>Lang en tot in de kleinste bijzonderheden over lieden te spreken,
+waarin zij niet het minste belang ter wereld stelden; <span class=
+"pagenum">[<a id="pb190" href="#pb190" name="pb190">190</a>]</span>een
+bewijs te meer dat in de bekoorlijke opera, welke men de liefde noemt,
+de tekst bijna niets is;</p>
+<p>Voor Marius: Cosette over kleedertooi te hooren praten;</p>
+<p>Voor Cosette: Marius over politiek te hooren spreken;</p>
+<p>Knie tegen knie, de rijtuigen in de Babelstraat te hooren
+rollen;</p>
+<p>Dezelfde planeet in het uitspansel, of denzelfden glimworm in het
+gras te aanschouwen;</p>
+<p>Samen te zwijgen; een nog grooter genoegen dan te praten;</p>
+<p>Enz., enz.</p>
+<p>Ondertusschen naderden verscheidene verwikkelingen.</p>
+<p>Op een avond begaf Marius zich naar de samenkomst langs den
+boulevard des Invalides; als gewoonlijk ging hij met gebogen hoofd.
+Toen hij om den hoek der straat Plumet ging, hoorde hij in zijn
+nabijheid zeggen:</p>
+<p>&bdquo;Goeden avond, mijnheer Marius.&rdquo;</p>
+<p>Hij richtte het hoofd op en herkende Eponine.</p>
+<p>Dit maakte een zonderlingen indruk op hem. Hij had geen enkelen keer
+meer aan dit meisje gedacht sedert den dag dat zij hem naar de straat
+Plumet had gevoerd; hij had haar niet weder gezien en zij was geheel
+uit zijn gedachte verdwenen. Hij had alle reden om dankbaar jegens haar
+te zijn, hij had haar zijn tegenwoordig geluk te danken, en evenwel
+hinderde &rsquo;t hem haar te ontmoeten.</p>
+<p>Men dwaalt, wanneer men meent dat de liefde, zoo zij gelukkig en
+zuiver is, den mensch tot een staat van volmaaktheid brengt; zij brengt
+hem eenvoudig, zooals wij hebben aangetoond, tot een staat van
+vergetelheid. In dien toestand vergeet de mensch slecht te zijn, maar
+hij vergeet ook goed te zijn. De dankbaarheid, de plicht, de wezenlijke
+en onaangename herinneringen verdwijnen. In ieder anderen tijd zou
+Marius geheel anders voor Eponine zijn geweest. Geheel van Cosette
+vervuld, had hij zich zelfs niet duidelijk rekenschap gegeven, dat deze
+Eponine Th&eacute;nardier heette, en zij een naam droeg, die in het
+testament zijns vaders stond geschreven, een naam, voor welken hij
+zich, eenige maanden vroeger, met zooveel vuur zou opgeofferd hebben.
+Wij schetsen Marius gelijk hij was. Zelfs zijn vader verdween een
+weinig uit zijn ziel voor den glans zijner liefde.</p>
+<p>Hij antwoordde eenigszins verlegen:</p>
+<p>&bdquo;Ha, zijt gij &rsquo;t Eponine?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hoe zijt gij zoo deftig jegens mij? Heb ik u iets
+misdaan?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Neen,&rdquo; antwoordde hij.</p>
+<p>Hij had werkelijk niets tegen haar: integendeel. Maar hij gevoelde,
+dat hij niet anders doen kon; nu hij zoo gemeenzaam <span class=
+"pagenum">[<a id="pb191" href="#pb191" name="pb191">191</a>]</span>met
+Cosette sprak, kon hij dit onmogelijk met Eponine doen.</p>
+<p>Wijl hij zweeg, riep zij:</p>
+<p>&bdquo;Zeg eens....&rdquo;</p>
+<p>Toen zweeg zij. Het scheen, dat thans de woorden ontbraken aan dit
+anders zoo onbeschroomde en stoutmoedige meisje. Zij wilde glimlachen,
+maar kon niet. Zij hernam:</p>
+<p>&bdquo;Nu?&rdquo;</p>
+<p>Toen zweeg zij weder en hield haar oogen nedergeslagen.</p>
+<p>&bdquo;Goeden avond, mijnheer Marius,&rdquo; zeide zij plotseling en
+ging heen.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch8.4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De hond.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Het was den volgenden dag de 3 Juni, de 3 Juni 1832,
+een merkwaardige datum, uit hoofde der gewichtige gebeurtenissen, welke
+destijds boven den horizont van Parijs hingen, in den vorm van met
+onweer bezwangerde wolken. Marius ging dien dag tegen het vallen van
+den avond denzelfden weg als den vorigen dag en met dezelfde verrukking
+in het hart, toen hij tusschen de boomen van den boulevard Eponine zag
+naderen. Twee dagen achtereen, dat was te veel. Hij keerde haastig om,
+verliet den boulevard, sloeg een anderen weg in, en ging door de straat
+Monsieur naar de straat Plumet.</p>
+<p>Eponine volgde hem tot aan de straat Plumet, iets dat zij nog niet
+gedaan had. Zij had zich tot hiertoe tevreden gesteld met hem te zien,
+wanneer hij over den boulevard ging, zonder dat zij trachtte hem te
+ontmoeten. Alleen den vorigen dag had zij beproefd hem te spreken.</p>
+<p>Eponine volgde hem dus, zonder dat hij het vermoedde. Zij zag hem de
+tralie van het hek uitnemen en weder inzetten en den tuin
+binnensluipen.</p>
+<p>&bdquo;Zie,&rdquo; zeide zij, &bdquo;hij gaat het huis
+binnen!&rdquo;</p>
+<p>Zij naderde het hek, bevoelde de tralies de een na de andere, en
+vond spoedig die, welke Marius den toegang bezorgd had.</p>
+<p>Halfluid en met treurige stem prevelde zij:</p>
+<p>&bdquo;Dat niet, Lizette!&rdquo;</p>
+<p>Zij zette zich op het voetstuk van het hek, bezijden de tralie, als
+om ze te bewaken. &rsquo;t Was ter plaatse waar het hek tegen den
+naastgelegen muur uitkwam, een donkere hoek waar Eponine geheel
+onzichtbaar was. Zij bleef er langer dan een uur zonder zich te
+verroeren of gerucht te maken, geheel in haar gedachten verdiept.
+<span class="pagenum">[<a id="pb192" href="#pb192" name=
+"pb192">192</a>]</span></p>
+<p>Tegen tien uren &rsquo;s avonds hoorde een der twee of drie
+personen, die door de straat Plumet gingen, oude burgerluidjes, die
+zich verlaat hadden en nu haastig door deze eenzame en slecht befaamde
+wijk naar huis keerden, toen hij voorbij het hek ging en aan den hoek
+was gekomen, door het hek en den muur gevormd, een doffe en dreigende
+stem zeggen:</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Zou mij niet verwonderen, zoo hij alle avonden
+komt!&rdquo;</p>
+<p>De voorbijganger sloeg een blik om zich, zag niemand, waagde het
+niet in den donkeren hoek te zien en was zeer ontrust. Hij verhaastte
+zijn schreden.</p>
+<p>De man had gelijk zich te haasten, want weinige oogenblikken daarna,
+slopen zes mannen, op eenigen afstand van elkander gaande, en welke men
+voor een patrouille had kunnen houden, dicht langs de huizen, in de
+straat Plumet.</p>
+<p>De eerste die aan het tuinhek kwam bleef staan en wachtte de
+anderen; een oogenblik later waren alle zes vereenigd.</p>
+<p>Deze mannen begonnen zacht in de dieventaal te spreken.</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is hier,&rdquo; zei een hunner.</p>
+<p>&bdquo;Is er een hond in den tuin?&rdquo; vroeg een andere.</p>
+<p>&bdquo;Ik weet niet. In alle gevalle heb ik een vleeschballetje bij
+mij, dat wij hem zullen toewerpen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hebt ge mastik bij u om de vensterruiten stuk te
+breken.&rdquo;<a class="noteref" id="xd20e4318src" href="#xd20e4318"
+name="xd20e4318src">1</a></p>
+<p>&bdquo;Ja.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Het hek is oud,&rdquo; zei een vijfde, die de stem van een
+buikspreker had.</p>
+<p>&bdquo;Des te beter,&rdquo; hernam de tweede, die gesproken had;
+&bdquo;het zal dan niet onder de zaag krassen en niet moeilijk zijn
+door te snijden.&rdquo;</p>
+<p>De zesde, die nog niets gezegd had, onderzocht het hek, evenals
+Eponine een uur vroeger had gedaan, betastte de eene tralie na de
+andere en beproefde ze voorzichtig. Eindelijk kwam hij aan de tralie,
+welke Marius losgewrongen had. Toen hij deze tralie greep, kwam
+eensklaps een hand uit de schaduw en viel op zijn arm. Terzelfder tijd
+voelde hij zich hevig tegen de borst geduwd en een schorre stem zeide
+hem, zonder te schreeuwen:</p>
+<p>&bdquo;Er is een hond.&rdquo;</p>
+<p>En hij zag een bleek meisje voor zich staan.</p>
+<p>De man gevoelde dien schrik, welken het onverwachte steeds
+veroorzaakt. Hij richtte zich verwilderd op; niets is zoo afschuwelijk
+als het gezicht van een wild dier, dat schrikt. Hij deinsde achteruit
+en stamelde: <span class="pagenum">[<a id="pb193" href="#pb193" name=
+"pb193">193</a>]</span></p>
+<p>&bdquo;Wie is die deern?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Uw dochter.&rdquo;</p>
+<p>&rsquo;t Was inderdaad Eponine, die tot Th&eacute;nardier sprak.</p>
+<p>Bij de verschijning van Eponine waren de vijf anderen, namelijk
+Claquesous, Gueulemer, Babet, Montparnasse en Brujon zachtkens
+genaderd, zonder overijling, zonder een woord te spreken, met de
+heillooze behoedzaamheid, die dezen mannen van den nacht eigen is.</p>
+<p>Men kon in hun handen afschuwelijke werktuigen onderscheiden.
+Gueulemer had een soort van kromme tang in de hand.</p>
+<p>&bdquo;Wat doet ge hier? Wat wilt ge? Zijt ge dol?&rdquo; riep
+Th&eacute;nardier, zoo luid als men, zacht sprekende, zeggen kan.
+&bdquo;Waarom wilt ge ons in ons werk hinderen?&rdquo;</p>
+<p>Eponine lachte en viel hem om den hals:</p>
+<p>&bdquo;Ik ben hier, vadertje, wijl ik er ben. Is het tegenwoordig
+niet geoorloofd op de steenen te gaan zitten? Gij moest eigenlijk niet
+hier zijn. Wat doet ge hier, wijl het een beschuit is? Ik had aan
+Magnon gezegd, dat er niets te maken is. Maar geef mij nu een kus,
+goed, lief vadertje. Hoe lang is &rsquo;t wel geleden, dat ik u niet
+gezien heb! Ge zijt er dus uit?&rdquo;</p>
+<p>Th&eacute;nardier poogde zich uit de armen van Eponine los te maken,
+en bromde:</p>
+<p>&bdquo;Goed, goed. Ge hebt mij gekust. Ja, ik ben er uit. Ik ben er
+niet in. Maar ga nu.&rdquo;</p>
+<p>Eponine liet hem echter niet los en verdubbelde haar
+liefkoozingen.</p>
+<p>&bdquo;Hoe hebt ge het toch aangelegd, vadertje? Ge moet wel heel
+slim zijn geweest om er uit te komen. Vertel het mij. En moeder? Waar
+is moeder? Geef mij toch eenig bericht van moeder.&rdquo;</p>
+<p>Th&eacute;nardier antwoordde:</p>
+<p>&bdquo;Zij is wel; ik weet niet; laat mij met rust; ik zeg u dat ge
+moet heengaan.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Nu wil ik niet gaan,&rdquo; zei Eponine met het gebaar van
+een bedorven kind; &bdquo;ge zendt mij weg, hoewel &rsquo;t vier
+maanden geleden is dat ik u niet gezien heb en ik nauwelijks den tijd
+heb gehad u te kussen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;O, &rsquo;t is waarachtig dom,&rdquo; zei Babet.</p>
+<p>&bdquo;Haast u,&rdquo; zei Gueulemer, &bdquo;de patrouille kan
+voorbij komen.&rdquo;</p>
+<p>De buikspreker neuriede:</p>
+<div class="lgouter">
+<p class="line">&bdquo;Wij hebben nu geen nieuwe jaar,</p>
+<p class="line">Om pa en ma te kussen.&rdquo;</p>
+</div>
+<p><span class="pagenum">[<a id="pb194" href="#pb194" name=
+"pb194">194</a>]</span></p>
+<p>Eponine wendde zich tot de vijf bandieten.</p>
+<p>&bdquo;Zie, &rsquo;t is mijnheer Brujon.&mdash;Goeden avond,
+mijnheer Babet.&mdash;Dag, mijnheer Claquesous.&mdash;Herkent ge mij
+niet, mijnheer Gueulemer?&mdash;Hoe gaat het, Montparnasse?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Of men u herkent!&rdquo; zei Th&eacute;nardier. &bdquo;Maar
+maak voort met uw goedendag, goedenavond! laat ons met rust.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is nu het uur der vossen en niet der kippen,&rdquo;
+zei Montparnasse.</p>
+<p>&bdquo;Ge ziet wel, dat wij hier werken moeten,&rdquo; voegde Babet
+er bij.</p>
+<p>Eponine nam de hand van Montparnasse.</p>
+<p>Deze zeide: &bdquo;Wees voorzichtig, ge zult u snijden, ik heb een
+open mes.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Mijn lieve Montparnasse,&rdquo; antwoordde Eponine heel
+zacht, &bdquo;men moet de menschen vertrouwen. Ik ben misschien toch
+wel de dochter van mijn vader. Mijnheer Babet, mijnheer Gueulemer, men
+heeft mij gelast de zaak te onderzoeken.&rdquo;</p>
+<p>&rsquo;t Verdient opmerking, dat Eponine geen dieventaal sprak.
+Sinds zij Marius kende, was haar deze leelijke taal onmogelijk
+geworden.</p>
+<p>Zij drukte in haar knokige, zwakke hand, als van een geraamte, de
+grove ruwe vingers van Gueulemer en hernam:</p>
+<p>&bdquo;Ge weet dat ik niet dwaas ben. Men gelooft mij gewoonlijk.
+Bij gelegenheid heb ik u een dienst bewezen. Nu, ik heb onderzoek
+gedaan en ge zoudt u nutteloos aan gevaar blootstellen, weet ge. Ik
+zweer u, dat er in dit huis niets te maken is.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Er zijn alleen vrouwen in,&rdquo; zei Gueulemer.</p>
+<p>&bdquo;Neen. De lieden zijn verhuisd.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;De kaarsen ten minste niet!&rdquo; zei Babet.</p>
+<p>En hij wees Eponine door de toppen der boomen heen een licht, dat
+zich voor het zoldervenster van het huis bewoog. &rsquo;t Was vrouw
+Toussaint, die op was gebleven om linnen te drogen te hangen.</p>
+<p>Eponine deed een laatste poging.</p>
+<p>&bdquo;Nu,&rdquo; zeide zij, &bdquo;&rsquo;t zijn zeer arme lieden
+en &rsquo;t is een krot, waarin geen cent te vinden is.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Loop naar den duivel!&rdquo; riep Th&eacute;nardier.
+&bdquo;Zoodra wij het huis van den kelder tot den zolder doorzocht
+hebben, zullen wij u zeggen wat er in is, en of het francs, sous of
+centimes zijn.&rdquo;</p>
+<p>En hij duwde haar weg, om voort te gaan.</p>
+<p>&bdquo;Mijn goede, lieve vriend Montparnasse,&rdquo; zei Eponine,
+&bdquo;gij, die een goede jongen zijt, ik bid u, ga niet
+binnen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wees voorzichtig, ge zult u snijden!&rdquo; antwoordde
+Montparnasse. <span class="pagenum">[<a id="pb195" href="#pb195" name=
+"pb195">195</a>]</span></p>
+<p>Th&eacute;nardier hernam op dien beslissenden, hem eigenaardigen
+toon:</p>
+<p>&bdquo;Maak dat ge weg komt, meisje, en laat de lieden hun zaken
+verrichten.&rdquo;</p>
+<p>Eponine liet de hand van Montparnasse los, welke zij weder gevat
+had, en zeide:</p>
+<p>&bdquo;Ge wilt dan dit huis binnengaan?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Even!&rdquo; zei de buikspreker met een grijnslach.</p>
+<p>Toen plaatste zij zich met den rug tegen het hek, bood het hoofd aan
+zes gewapende bandieten, aan wie de nacht wezenlijke duivelsgezichten
+gaf, en zeide met vaste, doch zachte stem:</p>
+<p>&bdquo;En ik zal &rsquo;t niet toestaan.&rdquo;</p>
+<p>Zij bleven versteld staan. De buikspreker echter lachte voort. Zij
+hernam:</p>
+<p>&bdquo;Luistert, vrienden! Dat is het niet. Nu spreek ik. Vooreerst,
+zoo ge den tuin binnengaat, zoo ge dit hek aanraakt, schreeuw ik, klop
+aan de deuren, wek de menschen, ik laat u alle zes vatten en roep de
+stadssergeanten.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zij zou het wezenlijk doen,&rdquo; zei Th&eacute;nardier
+zacht tot Brujon en den buikspreker.</p>
+<p>Zij richtte het hoofd op en voegde er bij:</p>
+<p>&bdquo;Met mijn vader te beginnen!&rdquo;</p>
+<p>Th&eacute;nardier naderde.</p>
+<p>&bdquo;Niet zoo dicht bij mij, goede man!&rdquo; zeide zij.</p>
+<p>Hij trad achteruit, binnensmonds brommende: &bdquo;Maar hoe heb ik
+&rsquo;t met haar?&rdquo; en hij liet er op volgen:</p>
+<p>&bdquo;Teef.&rdquo;</p>
+<p>Zij lachte op vreeselijke wijze:</p>
+<p>&bdquo;Zeg wat ge wilt, maar ge komt niet binnen. Ik ben geen jong
+van een hond, maar van een wolf. Ge zijt met u zessen, &rsquo;t is mij
+onverschillig! Ge zijt mannen; nu, ik ben een vrouw. Ge kunt mij geen
+vrees aanjagen, weet ge. Ik zeg u, dat ge dit huis niet zult
+binnengaan, omdat ik dit niet verkies. Zoo ge nader komt, blaf ik. Ik
+heb &rsquo;t u gezegd, dat ik de hond ben. Ik lach u uit. Gaat weg, ge
+verveelt mij. Gaat waarheen ge wilt, maar komt niet hier, ik verbied
+het u. Ge hebt messen, ik heb mijn klomp, &rsquo;t is mij om &rsquo;t
+even; nadert dus, als ge durft!&rdquo;</p>
+<p>Zij trad vreeselijk tartend op de bandieten toe, en hernam lachend:
+&bdquo;Voor den drommel, ik ben niet bang. Des zomers kan ik honger,
+des winters kou lijden. Die domme kerels zijn koddig; te gelooven, dat
+zij een meisje bang kunnen maken. Waarvoor zou ik bang zijn? Wijl ge
+lafhartige minnaressen hebt, die zich onder het bed verbergen, zoodra
+ge de stem <span class="pagenum">[<a id="pb196" href="#pb196" name=
+"pb196">196</a>]</span>verheft; is &rsquo;t zoo niet? Ik ben voor niets
+bevreesd!&rdquo; Zij sloeg een vasten blik op Th&eacute;nardier en
+voegde er bij: &bdquo;Zelfs niet voor u, vader.&rdquo;</p>
+<p>Toen hernam zij, haar bloedige spookachtige oogen over de bandieten
+latende gaan:</p>
+<p>&bdquo;Wat geef ik er om, of men mij morgen in de straat Plumet
+opraapt, door den dolk van mijn vader vermoord, of dat men mij binnen
+een jaar in de netten van Saint Cloud of bij het Zwaneneiland tusschen
+oud verrot hout en verdronken honden vindt!&rdquo;</p>
+<p>Zij was gedrongen op te houden, daar zij door een drogen hoest werd
+overvallen, die haar adem reutelend uit haar enge, zwakke borst deed
+hijgen.</p>
+<p>Zij hernam:</p>
+<p>&bdquo;Ik behoef slechts te schreeuwen en men ijlt toe. Gij zijt met
+uw zessen; ik ben alleen.&rdquo;</p>
+<p>Th&eacute;nardier wilde haar naderen.</p>
+<p>&bdquo;Nader niet!&rdquo; riep zij.</p>
+<p>Hij stond stil en zeide op zachten toon:</p>
+<p>&bdquo;Nu, ik zal niet naderen; maar spreek zoo luid niet, mijn
+kind. Ge wilt ons dus beletten te werken? Wij moeten toch iets
+verdienen om van te leven. Ge hebt dus geen vriendschap meer voor uw
+vader?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ge verveelt mij,&rdquo; zei Eponine.</p>
+<p>&bdquo;Wij moeten toch leven, eten...&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Krepeer!&rdquo;</p>
+<p>Dit gezegd hebbende, zette zij zich op het voetstuk van het hek en
+neuriede:</p>
+<div lang="fr" class="lgouter">
+<p class="line">Mon bras si dodu,</p>
+<p class="line">Ma jambe bien faite,</p>
+<p class="line">Et le temps perdu.</p>
+</div>
+<p class="first">Zij liet haar elleboog op de knie en haar kin op haar
+hand rusten, terwijl zij onachtzaam met haar been schommelde. Door haar
+gescheurd kleed kon men haar magere schouderbladen zien. De naaste
+straatlantaarn bescheen haar gezicht en gestalte. Men kon niets
+stoutmoedigers en zonderlingers aanschouwen.</p>
+<p>De zes moordenaars, verwonderd en wrevelig, dat zij door een meisje
+werden tegengehouden, traden in de schaduw achter de lantaarn en
+raadpleegden, terwijl zij vernederd en verwoed de schouders
+ophaalden.</p>
+<p>Zij beschouwde hen met een kalmen, woesten blik.</p>
+<p>&bdquo;Zij moet een of andere reden hebben,&rdquo; zei Babet.
+&bdquo;Zou zij <span class="pagenum">[<a id="pb197" href="#pb197" name=
+"pb197">197</a>]</span>verliefd zijn op den hond? &rsquo;t Is toch
+jammer, dat wij de zaak moeten opgeven. Twee vrouwen, een oude kerel,
+die op een achterplaats woont; er zijn fraaie gordijnen voor de
+vensters. De oude is gewis een jood. Ik geloof, dat &rsquo;t een goede
+zaak was.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Nu, gaat dan binnen,&rdquo; riep Montparnasse; &bdquo;doet de
+zaak; ik zal hier bij het meisje blijven, en zoo zij
+durft...&rdquo;</p>
+<p>Hij liet in het licht der lantaarn zijn mes glinsteren, dat hij open
+in zijn mouw had.</p>
+<p>Th&eacute;nardier zeide niets en scheen tot alles bereid.</p>
+<p>Brujon, die min of meer voor orakel diende, en, zooals men weet, de
+zaak aan de hand had gedaan, had nog niet gesproken. Hij scheen in
+gedachten verdiept. Men wist, dat hij voor niets terugdeinsde en eens,
+alleen voor de bluf, een politiepost beroofd had. Bovendien maakte hij
+verzen en liedjes, &rsquo;t geen hem een hoog aanzien gaf.</p>
+<p>Babet vroeg hem:</p>
+<p>&bdquo;Zegt gij niets, Brujon?&rdquo;</p>
+<p>Brujon zweeg nog een oogenblik, toen schudde hij het hoofd op
+verschillende wijzen en besloot eindelijk te spreken.</p>
+<p>&bdquo;Luistert,&rdquo; zeide hij, &bdquo;ik heb van morgen twee
+vechtende musschen ontmoet; van avond ben ik een twistende vrouw tegen
+gekomen. Dat alles is kwaad. Laat ons heengaan.&rdquo;</p>
+<p>Zij gingen.</p>
+<p>Voortgaande mompelde Montparnasse:</p>
+<p>&bdquo;Om &rsquo;t even; zoo men gewild hadde, zou ik gaarne mijn
+mes hebben gebruikt.&rdquo;</p>
+<p>Babet antwoordde:</p>
+<p>&bdquo;Ik niet. Ik dood geen vrouw!&rdquo;</p>
+<p>Op den hoek van de straat hielden zij stil en wisselden deze
+raadselachtige woorden:</p>
+<p>&bdquo;Waar zullen wij van nacht slapen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Onder Pantin.&rdquo; (Parijs.)</p>
+<p>&bdquo;Hebt gij den sleutel van het hek bij u,
+Th&eacute;nardier?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zeker.&rdquo;</p>
+<p>Eponine, die hen niet uit het oog verloor, zag hen den weg inslaan,
+dien zij gekomen waren. Zij stond op en sloop hen langs de muren en de
+huizen na, en volgde hen tot op den boulevard. Daar scheidden zij en
+zij zag de zes mannen in de duisternis verdwijnen en er zich als in
+oplossen. <span class="pagenum">[<a id="pb198" href="#pb198" name=
+"pb198">198</a>]</span></p>
+</div>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd20e4318" href="#xd20e4318src" name="xd20e4318">1</a></span> Een laag
+mastik op een vensterruit gelegd, houdt de stukken glas tegen en
+verhindert het gerucht.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch8.5" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Vijfde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Des nachts.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Toen de bandieten zich verwijderd hadden, keerde in de
+straat Plumet alles weder tot nachtelijke stilte terug.</p>
+<p>Wat in die straat gebeurd was, zou in een bosch geen verwondering
+hebben gebaard. In bosschen en kreupelhout vormen de ruw ineen
+gekronkelde takken een somber gewelf boven het hooge gras; het wilde
+gewemel ziet daar de plotselinge verschijningen van het onzichtbare;
+wat beneden den mensch is, onderscheidt er door den nevel heen wat
+boven den mensch is; en wat ons levend onbekend is, mengt er zich in
+den nacht. De woeste wilde natuur schrikt bij de nadering van iets,
+waarin zij het bovennatuurlijke meent te voelen. De krachten der
+duisternis kennen elkander en hebben onderling een geheimzinnig
+evenwicht. Tanden en klauwen vreezen het onvatbare. De van bloed
+dronken dierlijkheid, de verslindende vraatzucht loerend op haar prooi,
+de met nagels en muilen gewapende neigingen, wier oorsprong en doel de
+buik is, begluren en ruiken angstig de ongevoelige spookgedaante onder
+het lijkkleed, en meenen dat zij een doodelijk en vreeselijk leven
+heeft. Deze woestheden, welke slechts stof zijn, vreezen onduidelijk in
+de dichte duisternis met een onbekend wezen in aanraking te komen. Een
+zwarte gestalte, die den doortocht verspert, houdt plotseling het wilde
+dier tegen. Wat van het kerkhof komt verbijstert en beangst wat uit het
+hol komt; het wreede vreest het akelige; de wolven deinzen achteruit
+voor een aardmannetje!</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch8.6" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Zesde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Marius keert in zooverre tot de werkelijkheid terug,
+dat hij aan Cosette zijn adres geeft.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Terwijl deze soort van hond met menschelijk gezicht
+voor het hek de wacht hield en de zes bandieten voor een meisje
+terugtrokken, was Marius bij Cosette.</p>
+<p>Nooit was de hemel meer gesternd en schooner geweest, nooit hadden
+de boomen zoo geritseld, de planten zoo gegeurd, nooit waren de vogels
+met zoeter geruisch in het loof ingeslapen, nooit was de harmonie der
+natuur beter met de inwendige muziek der liefde in overeenstemming
+geweest; nooit had zich Marius opgetogener, verrukter, gelukkiger
+gevoeld. Maar hij <span class="pagenum">[<a id="pb199" href="#pb199"
+name="pb199">199</a>]</span>had Cosette treurig gevonden. Cosette had
+geschreid. Zij had roode oogen.</p>
+<p>&rsquo;t Was de eerste wolk van dien bekoorlijken droom.</p>
+<p>Het eerste woord van Marius was geweest:</p>
+<p>&bdquo;Wat deert u?&rdquo;</p>
+<p>En zij had geantwoord:</p>
+<p>&bdquo;Luister.&rdquo;</p>
+<p>Toen had zij zich op de bank bij de stoep gezet en terwijl hij
+bevend aan haar zijde plaats nam, vervolgde zij:</p>
+<p>&bdquo;Mijn vader heeft mij van morgen gezegd, dat ik mij gereed
+moest houden, dat hij zaken had en wij misschien zouden
+vertrekken.&rdquo;</p>
+<p>Marius beefde van het hoofd tot de voeten.</p>
+<p>Wanneer men aan het einde des levens is, heet sterven vertrekken;
+wanneer men aan het begin ervan is, heet vertrekken sterven.</p>
+<p>Sedert zes weken nam Marius allengs, trapswijze, iederen dag meer en
+meer bezit van Cosette. Een ideaal, maar volkomen bezit. Zooals wij
+reeds hebben verklaard, heeft in de eerste liefde de ziel veel meer
+deel dan het lichaam; later neemt het lichaam meer deel dan de ziel;
+somtijds blijft de ziel geheel vreemd; de Faublas en Prudhommes zeggen:
+omdat er geen ziel is; maar gelukkig is deze spotternij een lastering.
+Marius dus bezat Cosette, zooals geesten bezitten; maar hij omhulde
+haar met zijn geheele ziel en was ijverzuchtig met ongelooflijke
+overtuiging. Hij bezat haar glimlach, haar adem, haar geur, de diepe
+schittering harer blauwe oogen, de zachtheid van haar huid, wanneer hij
+haar hand raakte, het bekoorlijk teeken aan haar hals, al haar
+gedachten. Zij hadden beloofd niet te slapen, zonder aan elkaar te
+denken; en zij hadden woord gehouden. Hij bezat dus alle droomen van
+Cosette. Hij aanschouwde haar steeds en raakte soms met zijn adem het
+korte haar, dat zij in den nek had, en verklaarde dat er geen dier
+haartjes was, &rsquo;t welk hem niet behoorde. Hij aanschouwde en
+aanbad wat zij droeg, haar strikken, haar handschoenen, haar
+manchetten, haar laarsjes, als heilige voorwerpen waarvan hij de
+meester was. Hij meende, dat hij de heer was dier fraaie schildpadden
+kammen, welke zij in &rsquo;t haar had, en zelfs zeide hij bij zich
+zelven&mdash;als een gesmoorde en zachte stameling van den wellust die
+zich openbaarde&mdash;dat er geen koordje van haar kleed, geen maas
+harer kousen, geen plooi van haar corset was, dat hem niet behoorde.
+Naast Cosette gevoelde hij zich bij zijn goed, bij zijn eigendom, bij
+zijn despoot en bij zijn slaaf. Het scheen hem, dat hun zielen zoodanig
+vermengd waren, dat het onmogelijk zou geweest zijn ze nauwkeurig te
+scheiden, zoo ieder de <span class="pagenum">[<a id="pb200" href=
+"#pb200" name="pb200">200</a>]</span>zijne had willen
+terugnemen.&mdash;Dit is de mijne.&mdash;Neen, &rsquo;t is de
+mijne.&mdash;Ik verzeker u dat ge u, bedriegt. Ik ben
+&rsquo;t.&mdash;Wat ge als u zelven beschouwt ben ik.&mdash;Marius was
+iets dat tot Cosette, en Cosette iets dat tot Marius behoorde. Marius
+voelde Cosette in zich leven. Cosette te hebben, te bezitten, was voor
+hem hetzelfde als te ademen. &rsquo;t Was te midden van dit geloof, van
+deze bedwelming, van dit maagdelijk, ongehoord, volstrekt bezit, van
+deze souvereiniteit, dat deze woorden: &bdquo;Wij gaan misschien
+vertrekken,&rdquo; eensklaps nedervielen, en de ruwe stem der
+werkelijkheid hem toeriep: Cosette behoort u niet!</p>
+<p>Marius ontwaakte. Sedert zes weken leefde Marius, zooals wij gezegd
+hebben, buiten het leven; dit woord: vertrekken! deed er hem ruw in
+terugkeeren.</p>
+<p>Hij vond geen woorden. Cosette gevoelde slechts, dat zijn hand zeer
+koud was. Zij zeide van haar kant tot hem:</p>
+<p>&bdquo;Wat deert u?&rdquo;</p>
+<p>Hij antwoordde zoo zacht, dat Cosette hem nauwelijks hoorde:</p>
+<p>&bdquo;Ik begrijp niet, wat gij gezegd hebt.&rdquo;</p>
+<p>Zij hernam:</p>
+<p>&bdquo;Hedenmorgen zeide mij mijn vader, dat ik al mijn goed in orde
+moest brengen en mij gereed houden; dat hij mij zijn linnengoed zou
+geven om het in een koffer te pakken; dat hij verplicht was een reis te
+doen; dat wij zouden vertrekken; dat er een groote koffer voor mij en
+een kleine voor hem moest zijn; dat dit alles in een week gereed moest
+wezen, en wij misschien naar Engeland zouden gaan.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Maar dit is verschrikkelijk!&rdquo; riep Marius.</p>
+<p>&rsquo;t Is zeker, dat op dit oogenblik, in de schatting van Marius,
+geen misbruik van gezag, geen gewelddadigheid, geen schandelijkheid der
+grootste dwingelanden, geen daad van Busiris, van Tiberius of van
+Hendrik VIII, in wreedheid en willekeur, gelijk stond met die van den
+heer Fauchelevent, welke zijn dochter mede naar Engeland nam, omdat hij
+er zaken had.</p>
+<p>Met flauwe stem vroeg hij:</p>
+<p>&bdquo;En wanneer zult ge vertrekken?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hij heeft niet gezegd wanneer!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;En wanneer zult ge terugkomen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hij heeft niet gezegd wanneer.&rdquo;</p>
+<p>Marius stond op en zeide koel:</p>
+<p>&bdquo;Zult ge gaan, Cosette?&rdquo;</p>
+<p>Cosette sloeg haar schoone oogen vol droefheid op hem en antwoordde
+als in verwarring:</p>
+<p>&bdquo;Waarheen?&rdquo; <span class="pagenum">[<a id="pb201" href=
+"#pb201" name="pb201">201</a>]</span></p>
+<p>&bdquo;Naar Engeland? zult ge gaan?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wat zal ik doen?&rdquo; zeide zij de handen wringende.</p>
+<p>&bdquo;Ge zult dus gaan?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zoo mijn vader gaat.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ge zult dus gaan?&rdquo;</p>
+<p>Cosette nam de hand van Marius en drukte die zonder te
+antwoorden.</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is goed,&rdquo; zei Marius. &bdquo;Ik zal dan ergens
+anders gaan.&rdquo;</p>
+<p>Cosette voelde den zin van dit woord, meer nog dan zij het begreep.
+Zij verbleekte zoodanig, dat haar gelaat in de duisternis wit werd. Zij
+stamelde:</p>
+<p>&bdquo;Wat bedoelt ge?&rdquo;</p>
+<p>Marius staarde haar aan en toen langzaam zijn oogen ten hemel
+richtende, antwoordde hij:</p>
+<p>&bdquo;Niets.&rdquo;</p>
+<p>Toen hij de oogen weder nedersloeg, zag hij Cosette tot hem
+glimlachen. De glimlach van een vrouw, die men bemint, heeft een glans,
+welken men des nachts ziet.</p>
+<p>&bdquo;Hoe dom zijn wij! Marius, daar valt mij iets in.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wat?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ga ook op reis, zooals wij op reis gaan! ik zal u zeggen
+waarheen! Kom bij mij, waar ik ook wezen mag!&rdquo;</p>
+<p>Nu was Marius als geheel uit den droom ontwaakt. Hij was tot de
+werkelijkheid teruggekeerd. Hij zeide tot Cosette:</p>
+<p>&bdquo;Met u reizen! zijt ge dwaas! Daartoe is geld noodig en dit
+heb ik niet. Naar Engeland gaan? Maar ik ben, ik weet niet juist, aan
+Courfeyrac, een mijner vrienden dien gij niet kent, reeds meer dan tien
+louis schuldig. Ik heb een ouden hoed, die geen drie francs waard is,
+ik heb een rok waaraan van voren de knoopen ontbreken; mijn overhemd is
+versleten, mijn ellebogen steken door de mouwen, mijn laarzen zijn lek;
+sedert zes weken denk ik hier niet meer aan, en ik heb &rsquo;t u niet
+gezegd. Ik ben een arme drommel, Cosette. Gij ziet mij slechts des
+nachts, en schenkt mij uw liefde; maar zoo ge mij des daags zaagt,
+zoudt ge mij een aalmoes geven. Naar Engeland reizen! Ik bezit zoo veel
+niet, om een pas te betalen.&rdquo;</p>
+<p>Hij wierp zich tegen een boom en stond zoo met beide armen boven
+zijn hoofd, met het voorhoofd tegen den stam, terwijl hij noch het hout
+voelde dat zijn vel schramde, noch de koorts welke in zijn hersenen
+klopte, bewegingloos, op &rsquo;t punt ne&ecirc;r te zinken, als het
+beeld der wanhoop!</p>
+<p>In deze houding bleef hij een geruime poos. Eeuwig zou men in zulk
+een afgrond kunnen blijven.</p>
+<p>Eindelijk keerde hij zich om. Hij hoorde achter zich een zacht,
+gesmoord en treurig gerucht. <span class="pagenum">[<a id="pb202" href=
+"#pb202" name="pb202">202</a>]</span></p>
+<p>&rsquo;t Was Cosette, die snikte.</p>
+<p>Zij weende langer dan twee uren, nabij Marius die peinsde.</p>
+<p>Hij naderde haar, viel op zijn knie&euml;n en zich langzaam
+buigende, nam hij de punt van haar voet die van onder haar kleed kwam
+en kuste ze.</p>
+<p>Zwijgend liet zij hem begaan. Er zijn oogenblikken, dat de vrouw,
+als een sombere en berustende godin, de hulde der liefde aanneemt.</p>
+<p>&bdquo;Ween niet,&rdquo; zeide hij.</p>
+<p>Zij lispelde:</p>
+<p>&bdquo;Omdat ik misschien moet vertrekken, en gij mij niet volgen
+kunt!&rdquo;</p>
+<p>Hij hernam:</p>
+<p>&bdquo;Bemint ge mij?&rdquo;</p>
+<p>Zij antwoordde hem snikkend, dat hemelsche woord, &rsquo;t welk
+nooit bekoorlijker dan in tranen is:</p>
+<p>&bdquo;Ik aanbid u!&rdquo;</p>
+<p>Hij hernam met een stem, die een onuitsprekelijke liefkoozing
+was:</p>
+<p>&bdquo;Ween niet. Zeg, wilt ge uit liefde voor mij niet meer
+weenen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Bemint gij mij?&rdquo; vroeg zij.</p>
+<p>Hij nam haar hand:</p>
+<p>&bdquo;Cosette, nooit heb ik mijn woord van eer aan iemand gegeven,
+wijl mijn woord van eer mij heilig is. Ik gevoel, dat mijn vader aan
+mijn zijde is. Nu, ik geef u mijn heiligst woord van eer, dat, zoo gij
+heen gaat, ik sterven zal.&rdquo;</p>
+<p>In den klank, waarmede hij deze woorden sprak, lag zulk een
+plechtige en kalme weemoed, dat Cosette ervan beefde. Zij gevoelde de
+kilheid van een treurige waarheid, die voorbijgaat. Van ontroering
+hield zij op met weenen.</p>
+<p>&bdquo;Luister nu,&rdquo; zeide hij, &bdquo;verwacht mij morgen
+niet.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Waarom?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Verwacht mij eerst overmorgen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;O, waarom?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ge zult zien.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Een dag zonder u te zien, dat is onmogelijk.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Offeren wij een dag op, om misschien het geheele leven te
+hebben.&rdquo;</p>
+<p>En Marius voegde er halfluid bij, en als tot zich zelven
+sprekend:</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is iemand, die niets in zijn gewoonten verandert, en
+die nooit iemand bij zich laat dan &rsquo;s avonds.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Van wien spreekt gij?&rdquo; vroeg Cosette.</p>
+<p>&bdquo;Ik? ik heb niets gezegd.&rdquo; <span class="pagenum">[<a id=
+"pb203" href="#pb203" name="pb203">203</a>]</span></p>
+<p>&bdquo;Wat hoopt ge dan?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wacht tot overmorgen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ge wilt het?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja, Cosette.&rdquo;</p>
+<p>Zij nam zijn hoofd in haar beide handen, hief zich op de teenen om
+hem te bereiken, in haar hoop in zijn oogen te lezen.</p>
+<p>Marius hernam:</p>
+<p>&bdquo;Gij zult mijn adres moeten weten; er kon iets gebeuren; men
+weet niet wat; ik woon bij dien vriend, Courfeyrac geheeten, in de
+straat de la Verrerie No. 16.&rdquo;</p>
+<p>Hij tastte in zijn zak, nam er een pennemes uit, en schreef daarmede
+op de kalk van den muur: <i>16. straat de la Verrerie</i>.</p>
+<p>Intusschen had zich Cosette weder hersteld, door hem in de oogen te
+zien.</p>
+<p>&bdquo;Zeg mij, waaraan gij denkt, Marius; gij denkt ergens aan; zeg
+het mij. Och, zeg het mij, opdat ik gerust kunne slapen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wat ik denk, luister: dat het onmogelijk is dat God ons zou
+willen scheiden. Verwacht mij overmorgen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wat zal ik tot zoolang doen?&rdquo; zei Cosette. &bdquo;Gij
+zijt buiten; ge komt en gaat waarheen ge wilt. Hoe gelukkig zijn de
+mannen! Ik zal geheel alleen zijn. Ach, hoe treurig zal ik wezen! Wat
+wilt gij morgenavond doen? zeg het mij.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik zal iets beproeven.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Dan zal ik bidden en intusschen aan u denken, opdat ge moogt
+slagen. Ik vraag u nu niets meer; omdat ge &rsquo;t niet wilt. Ge zijt
+mijn meester. Ik zal morgen den avond doorbrengen met de Euryanthe te
+zingen, die gij zoo mooi vindt en waarnaar ge eens op een avond onder
+mijn vensters geluisterd hebt. Maar overmorgen komt ge vroeg. Ik zal u
+&rsquo;s avonds precies te negen uren wachten; dat zeg ik u. Mijn
+Hemel, hoe treurig, dat de dagen zoo lang zijn. Gij hoort het, met
+klokslag van negen zal ik in den tuin zijn.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik ook.&rdquo;</p>
+<p>Zonder elkander iets te zeggen, door dezelfde gedachten bezield,
+medegesleept door die electrieke stroomingen, welke twee gelieven in
+gestadige gemeenschap houden, beiden, zelfs in hun smart, door
+zaligheid bedwelmd, zonken zij in elkanders armen, zonder op te merken
+dat hun lippen zich vereenigd hadden, terwijl hun opgeheven oogen, in
+tranen van verrukking zwemmend, de sterren aanschouwden.</p>
+<p>Toen Marius heenging was de straat eenzaam. &rsquo;t Was op het
+oogenblik dat Eponine de bandieten tot op den boulevard volgde.
+<span class="pagenum">[<a id="pb204" href="#pb204" name=
+"pb204">204</a>]</span></p>
+<p>Terwijl Marius peinzend met het hoofd tegen den boom leunde, was een
+gedachte in zijn geest ontstaan; een gedachte, helaas, welke hij zelf
+dwaas en onmogelijk achtte. Hij had een besluit genomen.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch8.7" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Zevende hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Het jonge en het oude hart tegenover elkander.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De heer Gillenormand was te dezen tijde ruim
+een-en-negentig jaar oud. Hij woonde nog altijd met mejuffrouw
+Gillenormand in de straat des Filles du Calvaire No. 6, in het oude
+huis, dat hem toebehoorde. Hij was, zooals men zich herinnert, een dier
+ouden uit den voortijd, die den dood staande verwachten, dien de
+ouderdom wel drukt, maar niet kromt, en welken zelfs het verdriet niet
+buigt.</p>
+<p>Sedert eenigen tijd zeide evenwel zijn dochter: mijn vader neemt af.
+Hij gaf zijn dienstmeiden geen oorvegen meer; sloeg niet meer met zijn
+stok zoo forsch tegen de leuning van de trap, wanneer Basque draalde de
+deur voor hem te openen. De Juli-omwenteling had hem nauwelijks
+vertoornd gedurende zes maanden. Schier met kalmte had hij in den
+<i>Moniteur</i> deze woorden gelezen Humblot-Cont&eacute;, pair van
+Frankrijk. Werkelijk was de grijsaard door droefheid verslagen. Hij
+zwichtte niet, gaf zich niet over; dit lag evenmin in zijn
+lichamelijken als in zijn zedelijken aard; maar inwendig voelde hij
+zich verzwakken. Sedert vier jaren wachtte hij met vasten voet Marius,
+stellig overtuigd dat deze kleine deugniet den een of anderen dag weder
+bij hem zou aanschellen. Nu was hij in treurige oogenblikken soms
+zoover gekomen van tot zichzelven te zeggen: &bdquo;Zoo Marius zich nog
+lang laat wachten, dan....&rdquo; &rsquo;t Was niet de gedachte aan den
+dood, die hem ondragelijk was, maar wel die, dat hij Marius misschien
+niet zou wederzien. Marius niet weder te zien, dit was tot hiertoe
+volstrekt niet in zijn gedachte gekomen; maar nu begon dit denkbeeld
+allengs in zijn geest op te rijzen en deed hem verstijven. De
+afwezigheid, zooals altijd bij natuurlijke en ware gevoelens het geval
+is, had zijn liefde als grootvader voor het ondankbaar kind, dat zich
+van hem verwijderd had, slechts doen toenemen. In Decembernachten, bij
+tien graden koude, denkt men het meest aan de zon. &rsquo;t Was
+Gillenormand volstrektelijk onmogelijk, of hij achtte zulks althans,
+als grootvader zijn kleinzoon &eacute;&eacute;n stap te gemoet te
+gaan;&mdash;&bdquo;Ik zou liever sterven,&rdquo; zeide hij. Hij had
+zich <span class="pagenum">[<a id="pb205" href="#pb205" name=
+"pb205">205</a>]</span>niets te beschuldigen, meende hij; hij dacht
+echter aan Marius met innige teederheid en met de stille wanhoop van
+een eenvoudig oud man, die den dood nadert.</p>
+<p>Hij begon zijn tanden te verliezen, &rsquo;t geen zijn droefheid
+vermeerderde. Gillenormand had, zonder het zichzelven nochtans te
+bekennen, want hij zou er woedend en beschaamd over zijn geweest, nooit
+van eene minnares zooveel gehouden als hij van Marius hield. Hij had in
+zijn kamer, naast zijn bed, als iets dat hij het eerst wenschte te zien
+wanneer hij ontwaakte, een oud portret zijner andere dochter, de
+overledene mevrouw Pontmercy, doen plaatsen, een portret, dat haar op
+achttienjarigen leeftijd voorstelde. Zijn oog was hier bestendig op
+gericht. Eens zeide hij, terwijl hij het aanschouwde:</p>
+<p>&bdquo;Ik vind er veel gelijkenis in.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Met mijn zuster?&rdquo; hernam juffrouw Gillenormand.
+&bdquo;O, gewis!&rdquo;</p>
+<p>De grijsaard voegde er bij:</p>
+<p>&bdquo;En met hem ook.&rdquo;</p>
+<p>Eenmaal, toen hij met de knie&euml;n over elkander en schier met
+gesloten oogen in een zwaarmoedige houding zat, waagde zijn dochter te
+zeggen:</p>
+<p>&bdquo;Vader, zijt ge nog altijd op hem verstoord?....&rdquo;</p>
+<p>Zij zweeg, daar ze niet verder durfde gaan.</p>
+<p>&bdquo;Op wien?&rdquo; vroeg hij.</p>
+<p>&bdquo;Op den armen Marius?&rdquo;</p>
+<p>Hij hief zijn oud hoofd op, legde zijn magere, gerimpelde hand op de
+tafel en riep op zijn verbitterdsten, scherpsten toon:</p>
+<p>&bdquo;Den armen Marius, zegt gij! Hij is een schoft, een deugniet,
+een ijdele, ondankbare knaap, zonder hart, zonder ziel, een hoogmoedig,
+slecht mensch!&rdquo;</p>
+<p>En hij wendde het hoofd om, opdat zijn dochter den traan niet in
+zijn oog zou zien.</p>
+<p>Drie dagen later verbrak hij een stilzwijgen, &rsquo;t welk reeds
+vier uren geduurd had, om tot zijn dochter kortaf te zeggen:</p>
+<p>&bdquo;Ik had mejuffrouw Gillenormand verzocht, mij nooit van hem te
+spreken.&rdquo;</p>
+<p>Tante Gillenormand zag van verdere pogingen af en maakte deze
+schrandere opmerking: &bdquo;Vader heeft nooit veel van mijn zuster
+gehouden sedert haar dommen streek. Het is duidelijk, dat hij Marius
+haat.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Sedert haar dommen streek&rdquo; beteekende: sedert zij met
+den kolonel was gehuwd.</p>
+<p>Overigens, zooals men heeft kunnen gissen, was mejuffrouw
+Gillenormand in haar pogingen niet geslaagd om haar gunsteling, den
+officier der lansiers, in Marius&rsquo; plaats te dringen. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb206" href="#pb206" name=
+"pb206">206</a>]</span>Theodule had als plaatsvervanger geen geluk
+gehad. Gillenormand had hem niet willen aannemen. De ledigheid des
+harten wordt niet door een plaatsvervanger gevuld. Theodule, van zijn
+kant, hoewel hij op een erfenis aasde, kon zich niet dwingen om den
+ouden man te behagen. De oude man verveelde den lansier en de lansier
+hinderde den ouden man. De luitenant Theodule was ongetwijfeld
+vroolijk, maar babbelachtig; lichtzinnig, maar gemeen; een
+vermaakzoeker, maar in slecht gezelschap; hij had minnaressen, &rsquo;t
+is waar, en sprak er veel van, dit is ook waar; maar hij sprak er kwaad
+van. Al zijn hoedanigheden hadden een gebrek. Het walgde mijnheer
+Gillenormand, hem zijn liefdeavonturen te hooren verhalen, welke hij in
+den omtrek zijner kazerne in de Babelstraat had. En daarbij kwam de
+luitenant Gillenormand soms in uniform met de driekleurige kokarde. Dit
+was genoeg om hem ondragelijk te maken. Eindelijk had vader
+Gillenormand tot zijn dochter gezegd: &bdquo;Ik heb genoeg van
+Theodule. Ik heb weinig op met krijgslieden in vredestijd. Laat hem bij
+u komen, als ge wilt. Ik weet niet of ik nog niet meer houd van hen,
+die werkelijk de sabel gebruiken, dan van hen die er alleen mee
+sleepen. Het gekletter der zwaarden in den slag is in allen geval
+minder nietig, dan het gerammel der scheeden op de straatsteenen. En
+dan een houding aan te nemen als een held en zich te rijgen als een
+meisje, een corset onder een harnas te dragen, dat is dubbel
+bespottelijk. Wanneer men een degelijk man is, onthoudt men zich
+evenzeer van pocherij als van verwijfdheid. Noch bramarbas, noch
+flauwhartige. Behoud uw Theodule voor u zelve.&rdquo;</p>
+<p>Zijn dochter mocht al zeggen: &bdquo;&rsquo;t Is toch uw
+achterneef,&rdquo; &rsquo;t bleek echter dat mijnheer Gillenormand,
+schoon van top tot teen grootvader, evenwel volstrekt geen oudoom
+was.</p>
+<p>Trouwens, wijl hij zijn verstand gebruikte en vergelijkingen maakte,
+had Theodule tot niets anders gediend dan om hem Marius te meer te doen
+betreuren.</p>
+<p>Op een avond, &rsquo;t was den 4 Juni, (&rsquo;t geen evenwel niet
+belette, dat vader Gillenormand een goed vuur in den haard brandde),
+had hij zijn dochter heengezonden, die in het belendend vertrek naaide.
+Hij was alleen in zijn kamer met de herderstafereelen, zijn voeten op
+de haardijzers latende rusten, ten halve ingesloten door zijn groot
+coromandelsch tochtscherm van negen bladen, met de ellebogen op de
+tafel, waarop twee waskaarsen onder een groen lichtscherm brandden,
+verzonken in zijn warm bekleeden armstoel en met een boek in de hand,
+schoon hij niet las. Hij was, naar zijn gewoonte, als <i lang=
+"fr">incroyable</i> gekleed en geleek op een oud portret van Garat. Men
+zou <span class="pagenum">[<a id="pb207" href="#pb207" name=
+"pb207">207</a>]</span>hem in die kleeding op de straat met de vingers
+hebben nagewezen, maar zijn dochter hulde hem, wanneer hij uitging, in
+een ruimen gewatteerden overjas, waaronder zijne overige kleeding
+verborgen was. Hij droeg te huis nooit een kamerjapon, behalve wanneer
+hij opstond of te bed ging.&mdash;Dat geeft een oud voorkomen, zeide
+hij.</p>
+<p>Vader Gillenormand dacht aan Marius met liefde en bitterheid, en,
+als gewoonlijk, had de bitterheid de overhand. Zijn gekwetste liefde
+eindigde steeds in heftigheid en verontwaardiging. Hij was thans tot
+dat punt gekomen, wanneer men een besluit tracht te nemen en alles
+aanneemt om het te vernietigen. Hij begon in te zien, dat er nu geen
+reden meer was, waarom Marius zou terugkomen; dat zoo hij had willen
+terugkeeren, hij dit reeds gedaan zou hebben; dat hij van die hoop
+moest afzien. Hij poogde zich met het denkbeeld gemeenzaam te maken,
+dat het gedaan was, en hij zou sterven zonder dien
+&bdquo;mijnheer&rdquo; weder te zien. Maar geheel zijn natuur verzette
+er zich tegen; zijn oude bloedverwantschap kon er zich niet in
+schikken. &bdquo;Hoe &rsquo;t zij!&rdquo; herhaalde hij steeds in zijn
+droefheid, &bdquo;hij zal niet wederkomen!&rdquo; Zijn kaal hoofd was
+op zijn borst gezonken, en hij staarde strak in de asch van den haard,
+met een droevigen, vergramden blik.</p>
+<p>In het diepst zijner overdenkingen trad zijn oude knecht Basque
+binnen, zeggende:</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer, daar is mijnheer Marius om u te spreken!&rdquo;</p>
+<p>De grijsaard richtte zich schielijk op, bleek en als een lijk, dat
+zich door een galvanischen schok opheft. Al zijn bloed was naar zijn
+hart teruggestroomd. Hij stamelde:</p>
+<p>&bdquo;Welke mijnheer Marius?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik weet niet,&rdquo; antwoordde Basque, verschrikt en in
+verwarring gebracht door de houding zijns meesters. &bdquo;Ik heb hem
+niet gezien. Nicolette heeft mij gezegd: Daar is een jong mensch, zeg,
+dat het mijnheer Marius is.&rdquo;</p>
+<p>Vader Gillenormand stamelde zacht:</p>
+<p>&bdquo;Laat hem binnenkomen.&rdquo;</p>
+<p>Hij bleef in dezelfde houding, met waggelend hoofd en op de deur
+gerichten blik. De deur werd weder geopend. Een jonge man trad binnen.
+&rsquo;t Was Marius.</p>
+<p>Marius bleef aan de deur staan, als wachtte hij, dat men hem zou
+zeggen binnen te komen.</p>
+<p>Zijn schier armoedige kleeding was niet te zien in de duisternis,
+welke het lichtscherm veroorzaakte. Men onderscheidde slechts zijn
+rustig, ernstig, maar zonderling treurig gezicht.</p>
+<p>Vader Gillenormand, als door verbazing en blijdschap verstomd, zag
+eenige oogenblikken niets dan een helderheid als <span class=
+"pagenum">[<a id="pb208" href="#pb208" name="pb208">208</a>]</span>die
+eener verschijning. Hij was op &rsquo;t punt in onmacht te vallen; hij
+zag Marius als door een schittering heen. Ja, hij was het, &rsquo;t was
+wel degelijk Marius!</p>
+<p>Eindelijk! na vier jaren! Hij greep hem, om zoo te spreken, geheel
+en al met een oogopslag. Hij vond hem schoon, edel, voornaam, groot
+geworden, een volwassen man, met een goede houding en innemend
+voorkomen. Hij had veel lust om zijn armen uit te breiden, hem tot zich
+te roepen, hem te omhelzen. Zijn hart smolt van verrukking;
+vriendelijke woorden deden het zwellen en overstroomden zijn boezem;
+eindelijk gaf zich zijn geheele liefde lucht en bereikte zijn lippen,
+maar door de tegenstrijdigheid, die den grond zijner natuur was, kwam
+er een ruwheid uit.</p>
+<p>Norsch zeide hij:</p>
+<p>&bdquo;Wat komt ge hier doen?&rdquo;</p>
+<p>Marius antwoordde verlegen:</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer....&rdquo;</p>
+<p>De heer Gillenormand had gewenscht, dat Marius zich in zijn armen
+had geworpen. Hij was ontevreden, zoowel op Marius als op zich zelven.
+Hij gevoelde dat hij barsch, en dat Marius koel was. &rsquo;t Was voor
+den goeden man een onverdragelijke, tergende foltering, zich inwendig
+zoo teeder en weemoedig te gevoelen en uiterlijk slechts ruw te kunnen
+zijn. De bitterheid keerde in hem terug. Op barschen toon viel hij
+Marius in de rede:</p>
+<p>&bdquo;Waarom komt ge dan?&rdquo;</p>
+<p>Dit &bdquo;dan&rdquo; beteekende: Zoo ge mij niet omhelst. Marius
+aanschouwde zijn grootvader, wiens gezicht de bleekheid als van marmer
+deed schijnen.</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer!&rdquo;...</p>
+<p>De grijsaard hernam op strengen toon:</p>
+<p>&bdquo;Komt ge mij vergeving vragen? Hebt ge uw ongelijk
+erkend?&rdquo;</p>
+<p>Hij meende Marius hiermede op den weg te brengen, en dat &bdquo;het
+kind&rdquo; zou zwichten. Marius beefde: &rsquo;t was de verloochening
+zijns vaders, welke men hem vroeg; hij sloeg de oogen neder en
+antwoordde:</p>
+<p>&bdquo;Neen, mijnheer.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wat wilt ge dan van mij?&rdquo; riep de grijsaard, onstuimig,
+met vlijmende smart en vol toorn.</p>
+<p>Marius vouwde de handen samen, naderde een schrede en zeide met
+zwakke, bevende stem:</p>
+<p>&bdquo;Heb medelijden met mij, mijnheer.&rdquo;</p>
+<p>Dit woord verteederde den heer Gillenormand, of liever gezegd, zou
+hem verteederd hebben; maar het kwam te laat. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb209" href="#pb209" name="pb209">209</a>]</span>De
+grootvader stond op en steunde met beide handen op zijn stok; zijn
+lippen waren bleek, zijn hoofd waggelde, maar zijn hooge gestalte
+beheerschte den gebogen Marius.</p>
+<p>&bdquo;Medelijden met u, mijnheer? &rsquo;t Is de jongeling die
+medelijden vraagt van den een-en-negentigjarigen grijsaard! Gij treedt
+het leven in, ik ga er uit; gij gaat naar den schouwburg, naar het bal,
+naar het koffiehuis, naar &rsquo;t biljart; gij hebt geest, behaagt de
+vrouwen, ge zijt een fraai jongeling; en ik hurk midden in den zomer
+bij het vuur; gij bezit al de wezenlijke schatten die er zijn; ik heb
+al de armoede der grijsheid; gebreken, verlatenheid! Gij hebt al uw
+twee-en-dertig tanden, een goede maag, een levendig oog, kracht,
+eetlust, gezondheid, vroolijkheid, weelderig zwart haar; ik heb zelfs
+geen wit haar meer; ik heb mijn tanden verloren; ik verlies mijn
+beenen, ik verlies mijn geheugen; er zijn drie straten, welke ik
+telkens met elkaar verwar: de straat Charlot, de straat du Chaume en de
+straat St. Claude; zoo ver ben ik gekomen; gij hebt voor u de gansche
+zonnige toekomst; ik begin bijna niets meer te zien, zoo diep ben ik
+den nacht reeds ingegaan; gij zijt verliefd, dat spreekt vanzelf; ik
+word door niemand ter wereld bemind, en gij vraagt mij medelijden.
+Drommels, dit heeft Moli&egrave;re nog vergeten. Indien ge zoo in het
+paleis van justitie schertst, mijnheeren advocaten, dan maak ik u mijn
+hartelijk compliment, ge zijt waarlijk koddig.&rdquo;</p>
+<p>En de een-en-negentigjarige hernam met vergramde, ernstige stem:</p>
+<p>&bdquo;Maar, wat wilt ge van mij?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer,&rdquo; zei Marius, &bdquo;ik weet, dat mijn
+tegenwoordigheid u mishaagt, maar ik kom slechts om u iets te vragen,
+en dan zal ik dadelijk weder heengaan.&rdquo;</p>
+<p>Dit was de vertaling dezer teedere woorden, welke hij in den grond
+van zijn hart had: &bdquo;Maar vraag mij toch vergeving! Werp u toch
+aan mijn hals!&rdquo; Mijnheer Gillenormand gevoelde, dat Marius hem in
+weinige oogenblikken zou verlaten, dat zijn slechte ontvangst hem
+kwetste, dat zijn hardheid hem wegjoeg; dit alles zeide hij tot zich
+zelf en zijn smart vermeerderde er door, en wijl zijn smart dadelijk
+tot toorn overging, vermeerderde ook zijn norschheid. Hij wilde dat
+Marius hem begreep, en Marius begreep hem niet, &rsquo;t geen den ouden
+man woedend maakte. Hij hernam:</p>
+<p>&bdquo;Hoe! ge hebt mij beleedigd, mij, uw grootvader, ge hebt mijn
+huis verlaten, om, ik weet niet waarheen te gaan; ge hebt uw tante
+wanhopig gemaakt, ge zijt als een jongeheer gaan leven, dit is
+gemakkelijker, dat spreekt, om den fat te kunnen spelen, naar believen
+te huis te komen, u te vermaken <span class="pagenum">[<a id="pb210"
+href="#pb210" name="pb210">210</a>]</span>ge hebt mij geen teeken van
+leven gegeven; ge hebt schulden gemaakt, zonder mij zelfs te verzoeken
+ze te betalen; ge gaat glazen inslaan en straatrumoer maken, en na
+verloop van vier jaren komt ge bij mij en gij hebt mij verder niets te
+zeggen.&rdquo;</p>
+<p>Deze geweldige wijze om den kleinzoon tot teederheid te bewegen
+bracht bij Marius niets dan stilzwijgen voort. Mijnheer Gillenormand
+kruiste de armen op de borst, &rsquo;t geen bij hem een bijzonder
+gebiedend gebaar was, en zeide bitter tot Marius:</p>
+<p>&bdquo;Maken wij er een einde aan. Ge zegt, dat ge mij iets komt
+vragen, nu, wat? wat is het? spreek.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer,&rdquo; zei Marius met den blik van iemand, die
+voelt dat hij in een afgrond zal storten; &bdquo;ik kom uw toestemming
+vragen om te trouwen.&rdquo;</p>
+<p>Mijnheer Gillenormand schelde. Basque verscheen in de deur.</p>
+<p>&bdquo;Laat mijn dochter hier komen.&rdquo;</p>
+<p>Een seconde later werd de deur weder geopend, mejuffrouw
+Gillenormand trad niet binnen, maar vertoonde zich; Marius stond
+sprakeloos, met hangende armen en het gezicht van een misdadiger;
+mijnheer Gillenormand ging heen en weder door de kamer. Hij wendde zich
+tot zijn dochter en zeide:</p>
+<p>&bdquo;Niets. &rsquo;t Is mijnheer Marius. Zeg hem goedendag.
+Mijnheer wil trouwen. Dat is &rsquo;t. Nu kunt ge heengaan.&rdquo;</p>
+<p>De korte, ruwe toon van den grijsaard verried een buitengewone
+opkropping van toorn. De tante aanschouwde Marius met verschrikten
+blik, scheen hem nauwelijks te herkennen, liet geen gebaar noch woord
+ontsnappen, en verdween na de woorden van haar vader sneller dan een
+stroohalm voor den wind.</p>
+<p>Ondertusschen was vader Gillenormand weder tegen den schoorsteen
+gaan leunen.</p>
+<p>&bdquo;Trouwen! op een-en-twintigjarigen leeftijd! Hebt ge dit in
+orde gebracht? Ge behoeft nog slechts mijn toestemming! een
+formaliteit! Zet u, mijnheer. Nu, ge hebt een revolutie ondergaan
+sedert ik de eer heb gehad u te zien. De Jakobijnen zegevierden. Gij
+hebt tevreden moeten zijn. Zijt ge geen republikein sedert gij baron
+zijt? Ge kunt dit met elkaar vereenigen. De republiek geeft een
+bijsmaak aan &rsquo;t baronschap. Zijt ge een gedecoreerde van Juli?
+hebt ge ook een handje aan de inneming van het Louvre geholpen,
+mijnheer? Hier dichtbij, in de straat Saint Antoine, tegenover de
+straat des Nonaindi&egrave;res, is een kogel in den muur der derde
+verdieping van een huis gemetseld met dit opschrift: 28 Juli 1830. Ga
+dat zien. Het staat goed. O, uw vrienden doen fraaie dingen! Apropos,
+maken zij geen fontein op de plaats van het monument van <span class=
+"pagenum">[<a id="pb211" href="#pb211" name="pb211">211</a>]</span>den
+hertog van Berry? Gij wilt dus trouwen? met wie? mag men zonder
+onbescheidenheid vragen met wie?&rdquo;</p>
+<p>Hij zweeg, maar voor dat Marius den tijd had te antwoorden, voegde
+hij er heftig bij:</p>
+<p>&bdquo;Ha, zoo! gij hebt dus een bestaan? gij hebt fortuin gemaakt?
+hoeveel verdient ge met uw advocaatschap?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Niets,&rdquo; zei Marius met eene soort van vastheid en
+schier ruwe beradenheid.</p>
+<p>&bdquo;Niets? hebt ge dan, om te leven, niets meer dan de
+twaalfhonderd francs, welke ik u geef?&rdquo;</p>
+<p>Marius antwoordde niet. Mijnheer Gillenormand hernam:</p>
+<p>&bdquo;Dan begrijp ik; het meisje is rijk?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Evenals ik.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hoe! geen vermogen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Neen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Uitzichten?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik geloof niet.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Alzoo naakt en bloot! en wie is de vader?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik weet niet.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hoe heet zij?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Mejuffrouw Fauchelevent.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Fauche-wat?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Fauchelevent.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Pstt,&rdquo; deed de grijsaard.</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer!&rdquo; riep Marius.</p>
+<p>Mijnheer Gillenormand viel hem in de rede, op een toon als iemand,
+die bij zich zelven spreekt:</p>
+<p>&bdquo;Fraai! een-en-twintig jaar, geen bestaan, twaalfhonderd
+francs &rsquo;s jaars, mevrouw de barones Pontmercy zal voor twee sous
+peterselie bij de groenvrouw gaan koopen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer,&rdquo; hernam Marius in de vervoering der laatste
+hoop die vervloog, &bdquo;ik bid u, ik bezweer u, om &rsquo;s hemels
+wil, met gevouwen handen, mijnheer, ik kniel voor u, veroorloof mij met
+haar te trouwen!&rdquo;</p>
+<p>De grijsaard barstte in een scherp, akelig gelach uit, terwijl hij
+tevens kuchte en sprak:</p>
+<p>&bdquo;Ha! ha! ha! ge hebt gedacht: kom, ik ga dien ouden pruik,
+dien mallen vent eens opzoeken. &rsquo;t Is jammer, dat ik geen
+vijf-en-twintig jaar oud ben! ik zou hem een duchtige acte van eerbied
+voorleggen! Ik kon hem missen! Om &rsquo;t even, ik zal hem zeggen:
+Oude suffer, gij zijt verrukt van blijdschap mij te zien; ik heb lust
+om te trouwen, ik heb lust met mejuffrouw onbekend te trouwen, dochter
+van mijnheer onbekend; ik heb geen schoenen aan de voeten, zij heeft
+geen hemd aan &rsquo;t lijf; dat past goed bij elka&acirc;r; ik heb
+plan mijn loopbaan, mijn toekomst, <span class="pagenum">[<a id="pb212"
+href="#pb212" name="pb212">212</a>]</span>mijn jeugd, mijn leven in
+&rsquo;t water te werpen; ik heb lust mij hals over kop in de armoede
+te storten; dat is zoo mijn idee, gij moet er in bewilligen; en de oude
+zal bewilligen. Goed, mijn jongen, ga uw gang, hang u een steen om den
+hals, trouw met uw Pousselevent, met uw Coupelevent... Nooit, mijnheer,
+nooit!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Grootvader!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Nooit!&rdquo;</p>
+<p>De toon, waarop dat &bdquo;nooit&rdquo; werd uitgesproken, ontnam
+Marius alle hoop. Met langzame schreden, met gebogen hoofd, wankelend,
+meer iemand gelijkende die sterft dan die heengaat, ging hij door de
+kamer. Mijnheer Gillenormand volgde hem met de oogen, en toen de deur
+geopend werd en Marius wilde heengaan, deed hij vier schreden met de
+verjaarde levendigheid van driftige en verwende grijsaards, greep
+Marius bij den kraag, voerde hem met kracht weder in de kamer, wierp
+hem op een stoel en zeide:</p>
+<p>&bdquo;Verhaal mij!&rdquo;</p>
+<p>&rsquo;t Was het enkele woord &bdquo;grootvader&rdquo;, aan Marius
+ontsnapt, dat deze omkeering voortbracht.</p>
+<p>Marius zag hem met verbazing aan. Het bewegelijk gezicht van den
+heer Gillenormand drukte alleen nog een ruwe en onuitsprekelijke
+goedheid uit; de oude man was door den grootvader vervangen.</p>
+<p>&bdquo;Komaan, spreek, verhaal mij uw liefdehistorie, zeg mij alles.
+Drommels, hoe dom zijn toch de jongelieden!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Grootvader...,&rdquo; hernam Marius.</p>
+<p>Het geheele gelaat des grijsaards straalde van een
+onbeschrijfelijken glans.</p>
+<p>&bdquo;Ja, zoo is &rsquo;t goed, noem mij grootvader en gij zult
+zien.&rdquo;</p>
+<p>In deze ruwheid lag nu iets goedhartigs, zoo zachts, zoo
+openhartigs, zoo vaderlijks, dat Marius in dezen plotselingen overgang
+van moedeloosheid tot hoop, er als door bedwelmd en verward werd. Hij
+zat aan de tafel, het licht der waskaarsen toonde den slechten staat
+zijner kleeding, welke de heer Gillenormand met verbazing
+beschouwde.</p>
+<p>&bdquo;Nu, lieve grootvader...,&rdquo; zei Marius.</p>
+<p>&bdquo;Ge hebt dan waarlijk geen geld?&rdquo; viel mijnheer
+Gillenormand hem in de rede. &bdquo;Ge zijt gekleed als een
+dief.&rdquo;</p>
+<p>Hij schommelde in een lade en nam er een beurs uit, welke hij op de
+tafel legde.</p>
+<p>&bdquo;Ziedaar honderd louisd&rsquo;ors, koop u een hoed.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Grootvader,&rdquo; hernam Marius, &bdquo;lieve grootvader,
+zoo ge wist hoe ik haar bemin! Ge kunt het u niet verbeelden; &rsquo;t
+was in het Luxembourg dat ik haar den eersten keer zag; zij kwam er;
+<span class="pagenum">[<a id="pb213" href="#pb213" name=
+"pb213">213</a>]</span>in den beginne lette ik niet veel op haar; maar
+toen, ik weet zelf niet hoe het kwam, werd ik verliefd op haar. O! hoe
+ongelukkig heeft mij dat gemaakt! Eindelijk spreek ik haar alle dagen
+in haar tuin; haar vader weet het niet; verbeeld u; zij gaan
+vertrekken; &rsquo;t is in den tuin dat wij elkander spreken, des
+avonds; haar vader wil haar naar Engeland medenemen; toen zeide ik bij
+mij zelven: ik ga mijn grootvader bezoeken en hem de zaak verhalen. Ik
+zou krankzinnig worden, sterven, ziek worden, in &rsquo;t water
+springen. Ik moet haar volstrekt trouwen, want ik zou krankzinnig
+worden. Ziedaar de geheele waarheid. Ik geloof niet, dat ik iets
+vergeten heb. Zij woont in een tuin met een hek, in de straat Plumet.
+&rsquo;t Is aan de zijde der <span class="corr" id="xd20e5032" title=
+"Bron: Invalieden">Invaliden</span>.&rdquo;</p>
+<p>Met een glans op het gelaat had vader Gillenormand zich naast Marius
+gezet. Terwijl hij luisterde en den klank zijner stem hem verrukte, nam
+hij tevens een lang snuifje. Bij het woord &bdquo;straat Plumet&rdquo;
+hield hij op met snuiven en liet het overige van de snuif op de
+knie&euml;n vallen.</p>
+<p>&bdquo;Straat Plumet! ge zegt straat Plumet? Wacht even! Is er niet
+een kazerne in de nabijheid?&mdash;Ja, ja, zoo is het. Uw neef Theodule
+heeft er mij van gesproken. De lansier, de officier.&mdash;Een meisje,
+mijn goede vriend, een meisje. Inderdaad, straat Plumet. Voorheen
+noemde men ze de straat Blomet... Nu herinner ik mij. Ik heb van het
+meisje van het hek in de straat Plumet hooren spreken. In een tuin. Een
+Pamela. Ge hebt geen slechten smaak. Men zegt, dat zij zeer lief is.
+Onder ons gezegd, geloof ik dat deze zotskap van een lansier haar een
+weinig het hof heeft gemaakt. Ik weet niet hoe ver &rsquo;t gegaan is.
+Nu, dat doet er niet toe. Men moet hem niet gelooven. Hij is een
+bluffer. Ik vind het zeer goed, Marius, dat een jongeling als gij
+verliefd is. Het behoort tot uw leeftijd. Ik heb liever dat ge verliefd
+dan een Jakobijn zijt. Ik heb liever, dat ge op een meisje, op twintig
+meisjes verliefd zijt, dan op mijnheer de Robespierre. Ik, wat mij
+betreft, ik laat mij de gerechtigheid wedervaren, dat ik van alle
+sansculottes (zonderbroeken) slechts de vrouwen heb bemind. Verduiveld,
+mooie meisjes zijn mooie meisjes, daartegen is niets te zeggen. En het
+meisje! zij ontvangt u heimelijk zonder dat papa er iets van
+weet.&mdash;&rsquo;t Is volkomen in den regel. Ook ik heb zulke
+geschiedenissen gehoord; meer dan eene. Weet ge wat men doet; men neemt
+de zaak zoo nauw niet; men werpt zich niet met geweld in het treurspel;
+men gaat niet zoo spoedig een huwelijk voor mijnheer den maire met zijn
+sjerp sluiten. Men moet doodeenvoudig schrander zijn. Gezond verstand
+hebben. Doet wat ge wilt, stervelingen, <span class="pagenum">[<a id=
+"pb214" href="#pb214" name="pb214">214</a>]</span>maar trouwt niet. Men
+zoekt den grootvader op, die in den grond een goed man is, en altijd
+wel een rol louisd&rsquo;or in een oude latafel heeft, men zegt:
+grootvader, hier ben ik, en de grootvader zegt: dat is zeer natuurlijk.
+De jeugd moet uitrazen en de ouderdom afschuiven. Ik ben jong geweest,
+gij zult oud worden. Luister, mijn jongen, gij zult hetzelfde aan uw
+kleinzoon zeggen. Ziedaar hebt ge tweehonderd pistolen. Vermaak u!
+&rsquo;t Is het beste wat men doen kan! Zoo moet de zaak behandeld
+worden. Men trouwt niet; dat belet echter niets. Begrepen?&rdquo;</p>
+<p>Marius, die als versteend en niet in staat was een woord uit te
+brengen, schudde het hoofd ontkennend.</p>
+<p>De oude man lachte luid, knipoogde, klopte hem op de knie, lonkte
+hem op geheimzinnige wijze toe en zeide hem, teederlijk de schouders
+ophalende:</p>
+<p>&bdquo;Domoor, neem ze tot uw matres.&rdquo;</p>
+<p>Marius verbleekte. Hij had niets begrepen van al &rsquo;t geen zijn
+grootvader gezegd had. Het geteut over de straat Blomet, Pamela,
+kazerne, lansier, was als beelden uit een tooverlantaarn voorbij Marius
+heengegaan. Dat alles kon geen betrekking hebben op Cosette, die een
+lelie was. De oude man raaskalde. Maar dat geraaskal was uitgeloopen op
+een woord, &rsquo;t welk Marius begrepen had, &rsquo;t welk een
+doodelijke beleediging voor Cosette was. Het woord &bdquo;neem ze tot
+uw matres&rdquo; drong in het hart des jongelings als een
+degenkling.</p>
+<p>Hij stond op, nam zijn hoed, die op den grond lag, en ging met
+vasten, beraden tred naar de deur. Daar keerde hij zich om, boog diep
+voor zijn grootvader, richtte het hoofd weder op en zeide:</p>
+<p>&bdquo;Vijf jaren geleden hoondet gij mijn vader; heden beleedigt
+gij mijn vrouw. Ik vraag u niets meer, mijnheer, vaarwel!&rdquo;</p>
+<p>Vader Gillenormand opende onthutst den mond, stak de armen uit,
+poogde zich op te richten, maar eer hij een woord had kunnen spreken,
+was de deur weder gesloten en Marius verdwenen.</p>
+<p>De grijsaard was eenige oogenblikken bewegingloos en als
+verpletterd, zonder te kunnen spreken noch ademen, alsof een gesloten
+vuist hem de keel dichtkneep. Eindelijk stond hij met geweld van zijn
+stoel op, ijlde naar de deur, zoo snel zijn <span class="corr" id=
+"xd20e5058" title="Bron: en-en-negentig">een-en-negentig</span> jaren
+hem vergunden, opende ze en riep:</p>
+<p>&bdquo;Help! help!&rdquo;</p>
+<p>Zijn dochter kwam te voorschijn, vervolgens ook de dienstboden. Met
+erbarmelijk gereutel hernam hij:</p>
+<p>&bdquo;Loopt hem na! Vat hem! Wat heb ik hem gedaan? hij is
+<span class="pagenum">[<a id="pb215" href="#pb215" name=
+"pb215">215</a>]</span>zinneloos! hij gaat heen! Ach, mijn God, mijn
+God! ditmaal zal hij niet wederkeeren.&rdquo;</p>
+<p>Hij ging naar het raam, dat op de straat uitkwam, opende het met
+zijn bevende handen, boog zich ten halven lijve er uit, terwijl Basque
+en Nicolette hem van achter vasthielden, en riep:</p>
+<p>&bdquo;Marius! Marius! Marius! Marius!&rdquo;</p>
+<p>Maar Marius kon hem niet meer hooren, en ging juist den hoek der
+straat St. Louis om.</p>
+<p>De een-en-negentigjarige sloeg twee of drie keeren met een angstige
+uitdrukking de handen aan zijn hoofd, trad waggelend terug en zonk op
+een stoel, zonder polsslag, zonder stem, zonder tranen, als wezenloos
+het hoofd schuddende en de lippen bewegende, terwijl in zijn oogen en
+in zijn hart slechts iets dieps en treurigs was, dat den nacht geleek.
+<span class="pagenum">[<a id="pb217" href="#pb217" name=
+"pb217">217</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="div0">
+<h2 class="label">Boek IX.</h2>
+<h2 class="main">Waarheen gaan zij?</h2>
+<span class="pagenum">[<a id="pb219" href="#pb219" name=
+"pb219">219</a>]</span>
+<div id="ch9.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Jean Valjean.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Dienzelfden dag, tegen vier uren des namiddags, zat
+Jean Valjean alleen op den kant van een der eenzaamste hoogten van het
+Marsveld. Hetzij voorzichtigheid, hetzij de wensch om zich aan zijn
+gedachten over te geven, of eenvoudig ten gevolge van een dier
+onmerkbare veranderingen, welke allengs in de gewoonten van iedereen
+ontstaan, ging hij thans zeer zelden met Cosette uit. Hij droeg een
+arbeidersbuis, en een grove linnen broek; terwijl een pet met breeden
+klep zijn gezicht bedekte. Hij was nu gerust en gelukkig ten aanzien
+van Cosette, en &rsquo;t geen hem eenigen tijd beangstigd en verontrust
+had, was verdwenen; maar sedert een paar weken waren bekommeringen van
+een anderen aard bij hem ontstaan. Op zekeren dag, dat hij langs den
+boulevard wandelde, had hij Th&eacute;nardier gezien. In zijn
+verkleeding, had Th&eacute;nardier hem niet herkend; maar sedert had
+Jean Valjean hem herhaaldelijk wedergezien, en hij had thans de
+zekerheid, dat Th&eacute;nardier in de wijk rondsloop. Dit was
+voldoende geweest om hem een groot besluit te doen nemen. Met
+Th&eacute;nardier waren alle gevaren voor hem aanwezig. Parijs was
+buitendien niet rustig; de politieke beroeringen waren voor ieder een
+bezwaar, die iets van zijn leven te verbergen had, wijl de politie zeer
+wakker en nauwlettend was geworden, en zij, bij &rsquo;t opsporen van
+een P&eacute;pin of Morey, zeer licht iemand als Jean Valjean kon
+ontdekken. Jean Valjean had besloten Parijs, ja zelfs Frankrijk, te
+verlaten en naar Engeland over te steken. Cosette had hij ervan
+verwittigd. Binnen acht dagen wilde hij vertrekken. Hij zat op eene
+hoogte van het Marsveld, terwijl allerlei gedachten bij hem opkwamen,
+Th&eacute;nardier, de politie, de reis, en de moeielijkheid zich een
+pas te bezorgen.</p>
+<p>Ten aanzien van al deze punten was hij zeer bekommerd.</p>
+<p>Eindelijk had een onverklaarbaar feit, dat hem had getroffen
+<span class="pagenum">[<a id="pb220" href="#pb220" name=
+"pb220">220</a>]</span>en hem nog geheel vervulde, zijn waakzaamheid
+vermeerderd. Toen hij des morgens van dien dag alleen in het huis op
+was en in den tuin wandelde, v&oacute;&oacute;r dat de blinden van
+Cosettes kamer geopend waren, had hij plotseling op den muur deze
+woorden gevonden, die zoo &rsquo;t scheen met een spijker gekrabd
+waren:</p>
+<p><i>16. Straat de la Verrerie</i>.</p>
+<p>&rsquo;t Was nog geheel versch, de insnijding op de oude, zwarte
+kalk was zuiver wit, en een struik brandnetels aan den voet des muurs
+was met witte kalkstof bepoederd. &rsquo;t Was waarschijnlijk des
+nachts geschreven. Wat beteekende het? een adres? een teeken voor
+anderen? een waarschuwing voor hem? In allen geval was het duidelijk,
+dat de tuin betreden was en vreemden er binnengedrongen waren. Hij
+herinnerde zich de zonderlinge omstandigheden, welke het huis reeds
+vroeger verontrust hadden. Zijn geest hield zich met dit alles bezig en
+bouwde er allerlei gissingen op. Hij hoedde zich Cosette van het
+geschrevene op den muur te spreken, uit vrees van haar te
+beangstigen.</p>
+<p>Terwijl hij zich aan zijn gedachten overgaf, zag hij aan een
+schaduw, welke de zon wierp, dat iemand op den top der hoogte, waarop
+hij zat, dicht achter hem stond. Hij wilde het hoofd omwenden, toen een
+in vieren gevouwen papier op zijn knie&euml;n viel, als had een hand
+boven zijn hoofd het laten vallen. Hij nam het papier, opende het en
+las er dit, met potlood en met groote letters geschreven woord op:</p>
+<p>&bdquo;VERHUIS.&rdquo;</p>
+<p>Jean Valjean richtte zich haastig op, maar er was niemand meer
+achter hem; hij zag rondom zich en bespeurde een wezen iets grooter dan
+een kind, kleiner dan een man, in een grijzen kiel en stofkleurige
+manchestersche broek, dat zoo hard het kon wegliep, en zich in de
+gracht van het Marsveld liet glijden.</p>
+<p>Jean Valjean ging onverwijld, in diepe gedachten, naar huis.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch9.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Marius.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Marius had troosteloos den heer Gillenormand verlaten.
+Hij was met zeer geringe hoop tot hem gegaan; in een onmetelijke
+wanhoop keerde hij terug.</p>
+<p>Overigens, en zij die de beginselen van het menschelijk hart hebben
+gadegeslagen, zullen het begrijpen, de lansier, de officier,
+<span class="pagenum">[<a id="pb221" href="#pb221" name=
+"pb221">221</a>]</span>de modegek, neef Theodule, had volstrekt geen
+schaduw in zijn gemoed achtergelaten. Niet de minste. De dramatische
+dichter zou schijnbaar eenige verwikkeling kunnen verwachten, ten
+gevolge van dit onverhoedsche onderhoud tusschen den grootvader en den
+kleinzoon. Maar wat het drama er bij won zou de waarheid verliezen.
+Marius was in dien leeftijd, wanneer men aan niets kwaads gelooft;
+later komt de tijd dat men alles gelooft. Achterdocht en wantrouwen
+zijn niet anders dan rimpels. De jeugd heeft er geen. Wat Othello in
+beroering brengt, glijdt af op Candide<span class="corr" id="xd20e5123"
+title="Bron: .">,</span> Cosette te wantrouwen! Er zijn een aantal
+misdaden, waartoe Marius veel eerder zou in staat zijn.</p>
+<p>Hij begon door de straten te loopen, &rsquo;t geen het hulpmiddel
+der lijdenden is. Hij dacht aan niets, zoover hij zich herinneren kon.
+Te twee uren in den nacht kwam hij bij Courfeyrac te huis en wierp zich
+gekleed op zijn matras. &rsquo;t Was helder licht, toen hij in slaap
+viel, in dien vreeselijken zwaren slaap, welke de gedachten in de
+hersenen dooreen doet woelen. Toen hij ontwaakte, zag hij in de kamer
+Courfeyrac, Enjolras, Feuilly en Combeferre, allen met den hoed op het
+hoofd, en zeer druk, gereed staande om uit te gaan.</p>
+<p>Courfeyrac vroeg hem:</p>
+<p>&bdquo;Gaat ge mede naar de begrafenis van generaal
+Lamarque?&rdquo;</p>
+<p>Het scheen hem, alsof Courfeyrac Chineesch sprak.</p>
+<p>Hij ging eenigen tijd na hen uit. Hij stak de pistolen in zijn zak,
+welke Javert hem bij gelegenheid van het avontuur op den
+3<sup>den</sup> Februari had toevertrouwd en die in zijn bezit waren
+gebleven. Deze pistolen waren nog geladen. &rsquo;t Is moeilijk te
+zeggen, welke sombere gedachten zijn geest vervulden, toen hij ze
+medenam.</p>
+<p>Den geheelen dag zwierf hij rond zonder te weten waar; het regende
+nu en dan, zonder dat hij het bespeurde; hij kocht tot zijn middagmaal
+een broodje van een sou bij een bakker, stak het in den zak en vergat
+het. Het schijnt dat hij een bad in de Seine nam, zonder er zich bewust
+van te zijn. Er zijn oogenblikken, dat men een gloeienden oven in het
+hoofd heeft. Marius was in een dier oogenblikken. Hij hoopte niets
+meer, hij vreesde niets meer; zoover was hij sinds den vorigen avond
+gekomen. Met koortsig ongeduld wachtte hij den avond; slechts
+&eacute;&eacute;n duidelijk denkbeeld had hij, namelijk: dat hij te
+negen uren Cosette zou zien. Dit laatste geluk was thans zijn geheele
+toekomst; daarachter duisternis. Terwijl hij langs de eenzaamste
+boulevards ging, meende hij van tijd tot tijd een zonderling gerucht in
+Parijs te hooren. En uit zijn droomerijen ontwakende, vroeg hij bij
+zich zelven: &bdquo;Wordt er gevochten?&rdquo;</p>
+<p>Bij het vallen van den avond, met klokslag van negen uren
+<span class="pagenum">[<a id="pb222" href="#pb222" name=
+"pb222">222</a>]</span>was hij, zooals hij aan Cosette had beloofd, in
+de straat Plumet. Toen hij het hek naderde, vergat hij alles. Sinds
+acht-en-veertig uren had hij Cosette niet gezien; nu zou hij haar
+wederzien; voor deze gedachte verdwenen alle andere, en hij voelde
+niets dan een onbeschrijfelijke, innige vreugd. Die minuten, waarin men
+eeuwen doorleeft, bezitten steeds dit verhevene en merkwaardige, dat
+zij, wanneer zij aanwezig zijn, ons hart geheel vervullen.</p>
+<p>Marius nam de tralie uit het hek en spoedde in den tuin. Cosette was
+niet op de plaats, waar zij hem gewoonlijk wachtte. Hij ging door het
+struikgewas naar den hoek bij de stoep.&mdash;Daar wacht zij mij, zeide
+hij.&mdash;Cosette was er niet. Hij sloeg de oogen omhoog, en zag dat
+de blinden van het huis gesloten waren. Toen ging hij den tuin rond,
+niemand was er. Daarop keerde hij naar het huis terug, en van liefde
+waanzinnig en dronken, ontsteld, buiten zich zelven van smart en
+ongerustheid, klopte hij, als iemand die op een onverwacht oogenblik te
+huis komt, tegen de vensters. Hij klopte, klopte nogmaals, op het
+gevaar af het venster te zien openen en het verstoord gezicht van den
+vader te zien verschijnen, hem vragende: Wat wilt ge? Dit beteekende
+niets bij hetgeen hij vermoedde. Toen hij geklopt had, verhief hij de
+stem en riep Cosette. &bdquo;Cosette!&rdquo; riep hij.
+&bdquo;Cosette!&rdquo; herhaalde hij gebiedend Men antwoordde niet.
+&rsquo;t Was gedaan! Er was niemand in den tuin; niemand in het
+huis.</p>
+<p>Marius vestigde zijn wanhopigen blik op dit treurig huis, dat even
+donker, even stil en ledig als een graf was. Hij zag de steenen bank
+waarop hij zooveel zalige oogenblikken naast Cosette had doorgebracht.
+Toen zette hij zich op de treden van het bordes, het hart vol
+teederheid en beradenheid; hij zegende zijn liefde in den grond zijns
+harten en zeide bij zich zelven, dat, nu Cosette was vertrokken, hem
+niets overbleef dan te sterven.</p>
+<p>Eensklaps hoorde hij een stem, die van de straat scheen te komen en
+door het geboomte heen klonk:</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer Marius!&rdquo;</p>
+<p>Hij richtte zich op.</p>
+<p>&bdquo;Wat is dat?&rdquo; zei hij.</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer Marius, zijt ge hier?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer Marius,&rdquo; hernam de stem, &bdquo;uw vrienden
+wachten u aan de barricade der straat de la Chanvrerie.&rdquo;</p>
+<p>Deze stem was hem niet geheel onbekend. Zij geleek de heesche,
+schorre stem van Eponine. Marius ijlde naar het hek, nam de losse
+tralie weg, stak zijn hoofd er door, en zag iemand, <span class=
+"pagenum">[<a id="pb223" href="#pb223" name="pb223">223</a>]</span>die
+hem een jongeling scheen, in de schemering ijlings wegloopen.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch9.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De heer Mabeuf.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De beurs van Jean Valjean was voor den heer Mabeuf
+nutteloos. Deze had in zijn eerbiedwaardige kinderlijke nauwgezetheid
+het geschenk der sterren niet aangenomen; hij had niet willen gelooven,
+dat een ster tot louisd&rsquo;or kon gemunt worden. Hij had niet kunnen
+gissen, dat, wat uit den hemel viel, van Gavroche kwam. Hij had de
+beurs aan den politiecommissaris der wijk gebracht, als een verloren
+voorwerp, dat door den vinder ter beschikking des navragers was
+gesteld. De beurs was inderdaad verloren. Het spreekt vanzelf, dat
+niemand ze opvroeg, en zij den heer Mabeuf niet het minste voordeel
+gaf.</p>
+<p>Overigens zonk de heer Mabeuf steeds dieper.</p>
+<p>De proefnemingen met de indigo waren evenmin in den plantentuin als
+in zijn tuin van Austerlitz gelukt. Van het vorige jaar was hij aan
+zijn huishoudster nog het loon schuldig; nu, zooals men gezien heeft,
+was hij den huiseigenaar huur schuldig. Na verloop van dertien maanden
+had de lombard de koperen platen zijner <i>Flora</i> verkocht. Een
+koperslager had er braadpannen van gemaakt. Toen deze koperen platen
+verdwenen waren, en hij de defecte exemplaren, welke hij van zijn Flora
+nog bezat, niet eens kon completeeren, had hij aan een koopman in oude
+boeken, platen en tekst voor een bagatel verkocht. Niets was hem meer
+van het werk zijns ganschen levens overgebleven. Hij begon het geld
+zijner exemplaren te verteren. Toen hij zag, dat dit geringe hulpmiddel
+ten einde liep, gaf hij zijn tuin op en liet hem braak liggen. Vooraf,
+zeer lang vooraf, had hij reeds afgezien van de twee eieren en het
+stukje rundvleesch, dat hij nu en dan at. Zijn middagmaal bestond uit
+brood en aardappelen. Hij had zijn laatste huisraad verkocht,
+vervolgens al wat hij kon missen van zijn beddegoed, zijn kleederen en
+dekens; toen zijn herbarium en platen; maar hij bezat nog zijn
+kostbaarste boeken, waarbij hoogst zeldzame, onder andere <i lang=
+"fr">les Quadrins historiques de la Bible</i>, editie van 1560,
+<i lang="fr">la Concordance des Bibles</i> van Pierre de Besse;
+<i lang="fr">les Marguerites de la Marguerite</i> van Jean de la Haye,
+opgedragen aan de koningin van Navarra, het boek getiteld <i lang=
+"fr">de la Charge et dignit&eacute; de l&rsquo;ambassadeur</i>, door
+Villiers Hotman; een <i lang="la">Florilegium rabbinicum</i> van 1664;
+een Tibullus van 1567, met deze <span class="pagenum">[<a id="pb224"
+href="#pb224" name="pb224">224</a>]</span>prachtige inscriptie,
+<i lang="la">Venetiis, in aedibus Manutianis</i>; eindelijk een
+Diogenes La&euml;rtius, in 1644 te Lyon gedrukt, en waarin zich de
+vermaarde varianten bevonden van het manuscript 411, dertiende eeuw,
+van het vatikaan, en die der twee manuscripten van Veneti&euml;, 393 en
+394, die met zooveel vrucht door Henri Estienne geraadpleegd zijn, en
+al de plaatsen in Dorisch dialect, welke zich slechts in het vermaarde
+manuscript der twaalfde eeuw in de bibliotheek van Napels bevonden. De
+heer Mabeuf stookte in &rsquo;t geheel geen vuur meer in zijn kamer en
+ging als het donker werd naar bed, om geen licht te branden. Het scheen
+dat hij geen buren meer had; men vermeed hem, wanneer hij uitging; hij
+merkte dit. Een moeder is gevoelig voor de armoede van haar kind, een
+meisje voor die van een jongeling, maar niemand is gevoelig voor de
+armoede van een grijsaard. Voor dezen nood is men het koelst van alles.
+Mabeuf had echter niet geheel en al zijn kinderlijke opgeruimdheid
+verloren. Zijn oog werd eenigszins levendig, wanneer het zich op zijn
+boeken richtte, en hij glimlachte bij &rsquo;t zien van zijn Diogenes
+La&euml;rtius, dat een eenig exemplaar was. Zijn glazenkast was het
+eenig meubelstuk, dat hij buiten het onmisbare gehouden had.</p>
+<p>Op zekeren dag zei moeder Plutarchus tot hem:</p>
+<p>&bdquo;Ik heb geen geld om voor het middageten te zorgen.&rdquo;</p>
+<p>Dit middageten bestond uit een broodje en vier of vijf
+aardappelen.</p>
+<p>&bdquo;Koop op crediet!&rdquo; zei Mabeuf.</p>
+<p>&bdquo;Ge weet immers dat men mij niet meer borgen wil.&rdquo;</p>
+<p>Mijnheer Mabeuf opende zijn bibliotheek, monsterde lang een voor een
+al zijn boeken, gelijk een vader, die verplicht is een zijner kinderen
+op te offeren, ze zou aanschouwen, alvorens een keus te doen; greep er
+toen haastig een, nam het onder den arm en ging uit. Twee uren later
+kwam hij te huis zonder iets onder den arm, legde dertig sous op de
+tafel en zeide:</p>
+<p>&bdquo;Maak nu het middagmaal klaar.&rdquo;</p>
+<p>Van dien oogenblik zag moeder Plutarchus een donkere schaduw over
+het anders zoo heldere gelaat des grijsaards, welke schaduw niet meer
+verdween.</p>
+<p>Den eenen dag na den anderen moest hij zulks herhalen. De heer
+Mabeuf ging uit met een boek en kwam te huis met een geldstuk. Wijl de
+kooplieden in oude boeken opmerkten, dat hij gedwongen was te
+verkoopen, kochten zij van hem voor twintig sous, waarvoor hij soms aan
+dezelfde boekverkoopers twintig francs had betaald. Boek voor boek
+verdween de geheele bibliotheek. Nu en dan zeide hij. &bdquo;Ik ben
+toch tachtig <span class="pagenum">[<a id="pb225" href="#pb225" name=
+"pb225">225</a>]</span>jaar oud,&rdquo; als had hij een stille hoop van
+aan het einde zijner dagen te komen, v&oacute;&oacute;r hij aan het
+einde zijner boeken kwam. Zijn treurigheid nam steeds toe. Eenmaal had
+hij echter een vreugd. Hij ging met een Robert Estienne uit, dien hij
+op de kade Malaquais voor vijf-en-dertig sous verkocht, en kwam met een
+Aldus te huis, dien hij in de straat des Gr&egrave;s voor veertig sous
+had gekocht. &bdquo;Ik ben vijf sous schuldig,&rdquo; zeide hij
+schitterend van blijdschap tot moeder Plutarchus. Dien dag at hij
+niet.</p>
+<p>Hij was lid der Tuinbouw-maatschappij. Men kende er zijn armoede. De
+president dier maatschappij kwam hem eens bezoeken, beloofde met den
+minister van landbouw en handel over hem te zullen spreken, en deed
+dit.&mdash;&bdquo;Maar, mijn Hemel!&rdquo; riep de minister. &bdquo;Een
+oude geleerde, een botanicus, een mensch die niemand kwaad doet! Er
+moet iets voor hem gedaan worden!&rdquo; Den volgenden dag ontving
+mijnheer Mabeuf een uitnoodiging om bij den minister te dineeren. Hij
+liet van blijdschap bevende den brief aan moeder Plutarchus zien!
+&bdquo;Wij zijn gered!&rdquo; zeide hij. Op den bepaalden dag begaf hij
+zich tot den minister. Hij merkte op, dat zijn gekreukte das, zijn
+ruime ouderwetsche rok en zijn met eiwit gesmeerde schoenen de
+deurwachters verwonderden. Niemand sprak hem toe, zelfs niet de
+minister. Tegen tien uren &rsquo;s avonds, terwijl hij nog altijd een
+woord verwachtte, hoorde hij de echtgenoot van den minister, een
+schoone coquette dame, welke hij niet had durven naderen, vragen:
+&bdquo;Wie is toch die oude heer?&rdquo; Hij ging te middernacht, onder
+een hevigen stortregen naar huis. Hij had een Elzevier verkocht, om het
+huurrijtuig te betalen, dat hem naar het diner bracht.</p>
+<p>Alle avonden v&oacute;&oacute;r hij naar bed ging was hij gewoon,
+eenige bladzijden in zijn Diogenes La&euml;rtius te lezen. Hij verstond
+genoeg Grieksch om de bijzondere schoonheden van den tekst te genieten.
+Hij had thans geen andere vreugde meer. Er verstreken eenige weken.
+Onverwacht werd moeder Plutarchus ziek. Er is iets nog treuriger dan
+geen geld te hebben om bij den bakker brood te koopen, en dat is: geen
+geld te hebben om bij den apotheker geneesmiddelen te koopen. Zekeren
+avond had de dokter een zeer duur drankje voorgeschreven. Bovendien
+werd de <span class="corr" id="xd20e5228" title=
+"Bron: zieke">ziekte</span> erger en er was een waakster noodig.
+Mijnheer Mabeuf opende zijn boekenkast, er was niets meer. Het laatste
+boek was verdwenen. Hem bleef niets meer over dan Diogenes
+La&euml;rtius.</p>
+<p>Hij nam het hoogst zeldzame exemplaar onder den arm en ging uit;
+&rsquo;t was de 4 Juni 1832; hij begaf zich tot den opvolger van Royol
+hij de poort St. Jacques, en kwam terug met <span class=
+"pagenum">[<a id="pb226" href="#pb226" name=
+"pb226">226</a>]</span>honderd francs. Hij zette den stapel
+vijffrancstukken op het nachttafeltje der oude dienstbode en ging naar
+zijn kamer zonder een woord te zeggen.</p>
+<p>Den volgenden morgen ging hij reeds zeer vroeg op den steen in zijn
+tuin zitten, en over de heg kon men hem den geheelen morgen
+bewegingloos, met gebogen hoofd, en met flauwen blik op zijn verwelkte
+bloembedden zien staren. Het regende nu en dan; de grijsaard scheen het
+niet te merken. Des namiddags ontstond in Parijs een buitengewoon
+gerucht. Het schenen geweerschoten en het rumoer van een menigte
+menschen.</p>
+<p>De oude Mabeuf hief het hoofd op. Hij zag een tuinman, die
+voorbijging, en vroeg hem:</p>
+<p>&bdquo;Wat is dat?&rdquo;</p>
+<p>De tuinman antwoordde, met de spade op den schouder en op rustigen
+toon:</p>
+<p>&bdquo;Een oproer.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wat? een oproer?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja; men vecht.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Waarom vecht men?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja, dat weet ik niet,&rdquo; zei de tuinman.</p>
+<p>&bdquo;Naar welken kant?&rdquo; vroeg Mabeuf.</p>
+<p>&bdquo;Naar den kant van het Arsenaal.&rdquo;</p>
+<p>Mabeuf ging in huis, nam zijn hoed, zocht werktuiglijk een boek om
+het onder den arm te nemen, vond er geen en zeide:</p>
+<p>&bdquo;O, &rsquo;t is waar!&rdquo; en ging verstrooid uit.
+<span class="pagenum">[<a id="pb227" href="#pb227" name=
+"pb227">227</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="div0">
+<h2 class="label">Boek X.</h2>
+<h2 class="main">De vijfde Juni 1832.</h2>
+<span class="pagenum">[<a id="pb229" href="#pb229" name=
+"pb229">229</a>]</span>
+<div id="ch10.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Het oppervlakkige der quaestie.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Waaruit bestaat een oproer? Uit niets en uit alles.
+Uit een allengs ontwikkelde electriciteit, uit een plotseling
+uitslaande vlam, uit een zwevende kracht, uit een voorbijgaanden adem.
+Deze adem ontmoet hoofden die spreken, hersens die peinzen, zielen die
+lijden, hartstochten die branden, ellendigen die brullen, en hij voert
+ze mede.</p>
+<p>Waarheen?</p>
+<p>Naar het toeval. Door den Staat, door de wetten, door den voorspoed
+en de onbeschaamdheid van anderen heen.</p>
+<p>De elementen van den opstand zijn een getergde overtuiging, een
+verbitterde geestdrift, een opgewekte verontwaardiging, een onderdrukte
+krijgszucht, geprikkelde jeugdige heldenmoed, edelmoedige verblindheid,
+nieuwsgierigheid, lust naar verandering, zucht naar het onverwachte,
+het gevoel waarmede men het aankondigingsbiljet van een nieuw
+tooneelstuk leest en men op het tooneel het gefluit van den machinist
+hoort; een onbepaalde haat, wraakzucht, teleurstelling, iedere
+ijdelheid welke gelooft, dat het lot haar te kort doet; de nood, de
+utopie&euml;n, de met steilten omgeven eerzucht, ieder die van een
+instorting een uitkomst verwacht; eindelijk, in de diepste laagte, het
+turfmoeras, dat vuur vat. Kortom het grootste en het kleinste; die
+wezens, welke buiten alles omzwerven en steeds een gelegenheid wachten;
+landloopers, vagebonden, lieden die den nacht, zonder ander dak dan de
+koude wolken des hemels, in een huizenwoestijn doorbrengen, zij die
+dagelijks hun brood aan het toeval en niet aan den arbeid vragen, de
+onbekenden der ellende en van het niet, die lieden met bloote armen en
+voeten, deze allen zijn de bestanddeelen van het oproer.</p>
+<p>Wie in de ziel een heimelijken wrok wegens een of ander feit van den
+staat, van het leven of van het lot draagt, is rijp voor het oproer en
+voelt zich, zoodra het verschijnt, huiveren en door de werveling
+opgenomen. <span class="pagenum">[<a id="pb230" href="#pb230" name=
+"pb230">230</a>]</span></p>
+<p>Het oproer is een soort van wervelwind in den maatschappelijken
+dampkring, die plotseling bij een zekere weersgesteldheid ontstaat en
+in zijn draaiingen stijgt, vliegt, dondert, wegrukt, vernietigt,
+verplettert, omverwerpt, ontwortelt, en zoowel het groote als het
+kleine, den krachtigen als den zwakken mensch, den boomstam als de
+stroohalm medevoert.</p>
+<p>Wee, zoowel hem, dien het medevoert, als dien het treft! Het
+verbrijzelt den een tegen den ander.</p>
+<p>Aan hen, welke het grijpt deelt het een onbekende, buitengewone
+macht mede. Het vervult den eerste den beste met de kracht der
+gebeurtenissen; het maakt van alles zijn wapenen. Het maakt van een
+straatsteen een kogel, en van een lastdrager een generaal.</p>
+<p>Volgens sommige orakels der sluwe politiek, is, uit het oogpunt van
+het gezag, een weinig oproer wenschelijk. &rsquo;t Is het stelsel, dat
+het oproer de gouvernementen bevestigt, welke het niet omverwerpt. Het
+beproeft het leger; het vereenigt de burgerij; het sterkt de spieren
+der politie; het toont de kracht van het maatschappelijk gebouw aan.
+&rsquo;t Is een soort van gymnastiek, schier een gezondheidsmiddel. Het
+gezag is gezonder na een oproer, evenals de mensch na een
+aderlating.</p>
+<p>Dertig jaren geleden werd het oproer uit nog andere gezichtspunten
+beschouwd.</p>
+<p>Voor alle zaken is een theorie, die zich zelve &bdquo;gezond
+verstand&rdquo; noemt; &rsquo;t is Philintus tegen Alcestus; een
+bemiddeling tusschen het ware en het valsche; een verklaring,
+vermaning, een eenigszins op hoogen toon verleende verzachting, die,
+wijl zij met berisping en verontschuldiging is vermengd, wijsheid meent
+te zijn, en niets dan pedanterie is. Daaruit is een geheele politieke
+school, het juiste-midden (<i lang="fr">juste-milieu</i>) genoemd,
+ontstaan. Tusschen het koude en het heete water is het de partij van
+het lauwe water. Deze school veroordeelt, met haar geheel
+oppervlakkige, valsche diepte, zonder dat zij tot de oorzaken opklimt,
+van de hoogte eener halve wetenschap, de straatberoeringen.</p>
+<p>Volgens deze school, &bdquo;ontnamen de oproeren, die met het feit
+van 1830 gepaard gingen, aan deze groote gebeurtenis een gedeelte harer
+zuiverheid. De Juli-revolutie was een volks-rukwind geweest, waarop
+eensklaps een blauwe hemel was gevolgd. De oproeren veroorzaakten weder
+een bewolkten hemel. Zij deden deze aanvankelijk zoo eensgezinde
+revolutie in twist ontaarden. Zoowel in de Juli-omwenteling, als bij
+elken vooruitgang door schokken teweeggebracht, waren verborgen
+breuken; het oproer maakte ze merkbaar. Men kon zeggen: O, dit is
+gebroken. Na de Juli-revolutie gevoelde men niets <span class=
+"pagenum">[<a id="pb231" href="#pb231" name="pb231">231</a>]</span>dan
+de bevrijding; na de oproeren gevoelde men de rampen der
+gebeurtenis.</p>
+<p>&bdquo;Ieder oproer sluit de winkels, drukt de fondsen, beangstigt
+de Beurs, schorst den handel, belemmert de zaken, veroorzaakt
+bankroeten; er is gebrek aan geld, de welgestelden zijn ongerust, het
+openbaar crediet is geschokt, de nijverheid ontsteld, de kapitalen
+verwijderen zich, het werk vermindert, overal heerscht vrees; in alle
+steden voelt men den invloed. Hieruit ontstaan instortingen en
+afgronden. Men heeft berekend, dat de eerste dag van een oproer
+Frankrijk twintig millioen, de tweede veertig, de derde zestig millioen
+francs kost. Een oproer van drie dagen kost honderd twintig millioen,
+dat wil zeggen, alleen de geldelijke uitkomst in &rsquo;t oog houdende,
+staat gelijk met een ramp, een schipbreuk of een verloren zeeslag,
+welke een vloot van zestig linieschepen zou vernietigen.</p>
+<p>&bdquo;Uit een geschiedkundig oogpunt hadden de oproeren gewis hun
+schoone zijde; de straatoorlog is niet minder grootsch en pathetisch
+dan de oorlog in de bosschen; deze heeft de ziel der wouden, gene het
+hart der steden, de eene heeft Jean Chouan, de andere Jeanne. De
+oproeren doen in rooden, maar prachtigen glans al de zonderlingste
+eigenaardigheden van het Parijsche karakter uitkomen; de
+edelmoedigheid, de opoffering, de woeste vreugd; de studenten, die de
+vereeniging van moed en verstand toonen; de onwrikbare nationale garde;
+de bivakken van winkeliers, de forten van straatjongens, de verachting
+van den dood der voorbijgangers. Scholen en legioenen, die tegen
+elkander stieten. Tusschen de strijders was overigens geen ander
+verschil dan dat des ouderdoms; &rsquo;t is hetzelfde ras, &rsquo;t
+zijn dezelfde sto&iuml;cijnsche mannen, die op twintigjarigen leeftijd
+voor hun idee&euml;n, op veertigjarigen voor hun gezinnen sterven. Het
+leger, dat in burgeroorlogen altijd een treurige rol speelt, stelde de
+voorzichtigheid tegenover de vermetelheid. De oproeren, die de
+onversaagdheid van het volk bewezen, oefenden tevens den moed der
+burgers.</p>
+<p>&bdquo;Het zij zoo. Maar is dat alles het vergoten bloed waard? En
+reken bij het vergoten bloed ook de verduisterde toekomst, den
+bedreigden vooruitgang, de ongerustheid der besten, de wanhoop der
+eerlijke liberalen, het vreemde absolutisme, verheugd over deze door de
+revolutie zich zelve toegebrachte wonden, de verwonnelingen van 1830,
+die prachend zeggen: Wij hadden het wel gezegd! Voeg hierbij: Parijs
+misschien vergroot, maar Frankrijk stellig verkleind. Voeg hierbij,
+want wij moeten alles zeggen, de moorden, welke te dikwerf de
+overwinning der orde, wreed geworden, op de tot waanzin overgeslagen
+vrijheid onteerden. Kortom, de oproeren zijn verderfelijk
+geweest.&rdquo; <span class="pagenum">[<a id="pb232" href="#pb232"
+name="pb232">232</a>]</span></p>
+<p>Zoo spreekt de halve wijsheid, waarmede de burgerij, dit halve volk,
+zich zoo gaarne tevreden stelt.</p>
+<p>Wij, onzerzijds, verwerpen dit te ruim, en bijgevolg te gemakkelijk,
+woord: oproeren. Wij maken onderscheid tusschen volksbeweging en
+volksbeweging. Wij vragen niet, of een oproer evenveel kost als een
+veldslag. Vooreerst, waartoe een veldslag? Hier werpt zich de
+oorlogsquaestie op. Is de oorlog een mindere geesel dan het oproer een
+ramp is? En zijn alle oproeren rampen? Mocht nu de 14 Juli honderd
+twintig millioen kosten; de bevestiging van Filips V in Spanje kostte
+Frankrijk twee milliards. Zelfs voor denzelfden prijs, zouden wij den
+14 Juli verkiezen. Wij stellen overigens deze cijfers ter zijde, die
+redenen schijnen en slechts woorden zijn. Wij beschouwen een oproer,
+wanneer het er is, op zich zelf. In alles wat de doctrinaire
+tegenwerping hierboven zegt, wordt slechts van het gevolg gesproken;
+wij zoeken de oorzaak.</p>
+<p>Wij verklaren ons nader.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch10.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De grond der quaestie.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Er is oproer en opstand; beide zijn toorn; het een
+heeft ongelijk, de andere heeft gelijk. In democratische staten, de
+eenige die op recht zijn gegrond, gebeurt het soms dat de fractie
+overheerscht; dan verheft zich het geheel, en de noodzakelijke
+terugvorderingen zijner rechten kan zoover gaan, dat het de wapens
+grijpt. In alle quaesti&euml;n, die op de souvereiniteit van allen
+betrekking hebben, is de oorlog van allen tegen de fracti&euml;n
+opstand, de aanval der fractie tegen het geheel is oproer; al naar
+gelang de Tuilerie&euml;n den koning of de conventie bevatten, worden
+zij terecht of ten onrechte aangevallen. Hetzelfde kanon, dat tegen het
+volk wordt gericht, heeft den 10 Augustus ongelijk en den 14
+Vendemiaire gelijk. De schijn is gelijk, maar de grond verschillend; de
+Zwitsers verdedigden het valsche, Bonaparte verdedigde het ware. Wat
+het algemeen stemrecht voor de ware vrijheid en souvereiniteit heeft
+gedaan, kan niet door de staat weer vernietigd worden. Het is hetzelfde
+in de zaken van zuivere beschaving; het instinct der massa&rsquo;s,
+gisteren helderziend, kan morgen duister zijn. Dezelfde woede is wettig
+tegen Terray en bespottelijk tegen Turgot. De vernietiging der
+machines, de plundering der pakhuizen, de vernieling der spoorwegen, de
+verwoesting der dokken, de verkeerdheden der menigte, de onbillijke
+<span class="pagenum">[<a id="pb233" href="#pb233" name=
+"pb233">233</a>]</span>wederstand van het volk tegen den vooruitgang,
+Ramus door de studenten vermoord, Rousseau met steenen uit Zwitserland
+verdreven, dat is oproer. Isra&euml;l tegen Mozes, Athene tegen
+Phocion, Rome tegen Scipio, is oproer; Parijs tegen de Bastille is
+opstand. De soldaten tegen Alexander, de matrozen tegen Christoforus
+Columbus is insgelijks oproer; een verachtelijk oproer; waarom? Omdat
+Alexander voor Azi&euml; met den degen deed, wat Columbus voor Amerika
+met het kompas deed; beiden, Alexander en Columbus, vonden een wereld.
+Deze geschenken eener wereld aan de beschaving zijn zulk een
+vermeerdering van licht, dat elke weerstand een misdaad is. Soms is het
+volk zich zelf ontrouw. De menigte is jegens het volk verraderlijk.</p>
+<p>Het gerucht van het in beweging zijnde recht is merkbaar en komt
+niet altijd voort uit de beving der in beroering zijnde massa&rsquo;s;
+er is dwaze woede, er zijn gebarsten klokken; alle stormklokken hebben
+geen zuiveren klank. De slingering der hartstochten en der onwetendheid
+is anders dan de beweging van den vooruitgang. Sta op, ja, maar om
+grooter te worden. Wijs mij waarheen ge gaat. Er is geen andere opstand
+dan een voorwaartsche. Iedere andere verheffing is slecht; ieder
+achterwaartsch geweld is oproer; de achteruitgang is een daad van
+&rsquo;t geweld tegen het menschelijk geslacht. De opstand is een
+verwoede vlaag der waarheid; de straatsteenen, welke de opstand
+slingert, doen een vonk van recht ontspringen. Deze steenen laten aan
+het oproer slechts slijk over. Danton tegen Lodewijk XVI is de opstand;
+H&eacute;bert tegen Danton is &rsquo;t oproer.</p>
+<p>Vandaar, dat opstand in sommige gevallen, gelijk Lafayette heeft
+gezegd, de heiligste plicht kan wezen, en het oproer daarentegen de
+noodlottigste van alle aanvallen.</p>
+<p>Er is ook eenig onderscheid in de kracht des vuurs; de opstand is
+vaak een lavastroom, het oproer een stroobrand.</p>
+<p>Soms, zooals wij gezegd hebben, ligt het oproer in het gezag.
+Polignac is een oproerling; Camille Desmoulins is een regeerder.</p>
+<p>Vaak is opstand een verrijzenis.</p>
+<p>Dewijl de beslissing van alles door het algemeen stemrecht een
+geheel nieuw feit is, en de geheele geschiedenis v&oacute;&oacute;r dit
+feit, sinds vier eeuwen, vol is van verkracht recht en volkslijden, zoo
+brengt ieder tijdvak der geschiedenis met zich het protest, waartoe het
+in staat is.</p>
+<p>De despoten zijn niet zonder invloed op de denkers. Een geketend
+woord is een verschrikkelijk woord. De schrijver verdubbelt,
+verdrievoudigt de kracht van zijn stijl, wanneer een heerscher het volk
+het stilzwijgen oplegt. Deze stilte veroorzaakt een geheimzinnige stof,
+die in de gedachte zijpelt en er tot metaal stolt. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb234" href="#pb234" name="pb234">234</a>]</span></p>
+<p>In de meeste gevallen ontstaat het oproer uit een stoffelijk feit;
+de opstand is immer een zedelijk verschijnsel. Het oproer is
+Mazani&euml;llo; de opstand is Spartacus. De opstand gaat van den geest
+uit, het oproer van de maag. In gevallen van hongersnood heeft het
+oproer een waar, pathetisch en juist uitgangspunt. Het blijft evenwel
+oproer. Waarom? Wijl het in den grond recht, maar in den vorm ongelijk
+heeft. Wreed, hoewel in zijn recht, geweldig, hoewel sterk, treft het
+in het wild; het gaat verpletterend voort als de blinde olifant, het
+heeft achter zich lijken van grijsaards, vrouwen en kinderen; heeft
+zonder reden het bloed van schuldeloozen en onnoozelen vergoten. Het
+volk te voeden is een goed doel; het te vermoorden is een slecht
+middel.</p>
+<p>Alle gewapende protesten, zelfs de meest wettige, zelfs de 10
+Augustus, zelfs de 14 Juli, beginnen met dezelfde beroering. Alvorens
+het recht zich afscheidt, is er rumoer en schuim. Aanvankelijk is de
+opstand oproer, evenals de rivier een stortvloed is. Gewoonlijk loopt
+zij uit in dezen oceaan: de Revolutie. Evenwel,&mdash;van die hooge
+bergen gekomen, welke den zedelijken horizont begrenzen, de
+gerechtigheid, de wijsheid, de reden, het recht&mdash;en van de
+zuiverste sneeuw van het ideale gevormd, gaat de opstand, na een langen
+val van de eene op de andere rots, na door &rsquo;t licht des hemels
+bestraald te zijn en zich in zijn majestueuze vaart met honderd beken
+te hebben verbreed, soms eensklaps in een drassigen bodem verloren,
+gelijk de Rijn in een moeras.</p>
+<p>Dit alles behoort tot het verledene, de toekomst is anders!</p>
+<p>Het algemeen stemrecht heeft dit merkwaardige, dat het het oproer in
+zijn beginsel oplost, en, den opstand wettigende, hem echter het wapen
+ontzegt. De verdwijning der oorlogen, zoowel van den straatoorlog als
+van dien der grenzen, is de onvermijdelijke vooruitgang. Hoe ook het
+heden zij, de vrede zal dagen.</p>
+<p>Overigens kent de eigenlijke burger het juiste verschil tusschen
+opstand en oproer bijna niet. Voor hem is alles wederstand, niets dan
+muiterij, verzet van den hond tegen den meester, een poging om te
+bijten, die met de keten en het hok moet worden gestraft,&mdash;geblaf,
+gejank, tot eindelijk, de kop van den hond eensklaps groot geworden,
+het gelaat van den leeuw vertoont.</p>
+<p>Dan roept de burgerman: Leve het volk!</p>
+<p>Na deze verklaring vragen wij, wat voor de geschiedenis de beweging
+van Juli 1832 is? Is zij een oproer? is zij een opstand?</p>
+<p>&rsquo;t Is een opstand.</p>
+<p>&rsquo;t Kan ons gebeuren, dat wij bij deze voorstelling van een
+<span class="pagenum">[<a id="pb235" href="#pb235" name=
+"pb235">235</a>]</span>geweldige gebeurtenis soms oproer zeggen; maar
+dan is het eeniglijk om de oppervlakkige feiten een naam te geven, doch
+steeds met inachtneming van het verschil tusschen den <i>vorm</i>,
+oproer, en den <i>grond</i>, opstand.</p>
+<p>Deze beweging in 1832 heeft in haar snelle uitbarsting en treurige
+versmoring, zooveel grootheid, dat zelfs <i>zij</i>, die er slechts een
+oproer in zien, er niet zondere <span class="corr" id="xd20e5374"
+title="Bron: erbied">eerbied</span> van spreken. Voor dezen is &rsquo;t
+als een overschot van 1830. De geschokte gemoederen komen niet in
+&eacute;&eacute;n dag tot rust, zeggen zij. Een revolutie wordt niet in
+eens afgesneden. Zij heeft noodzakelijkerwijs immer eenige golvingen,
+alvorens in den staat van rust te komen, evenals een berg, die in een
+vlakte afloopt. Er zijn geen Alpen zonder Jura, geen Pyrenee&euml;n
+zonder Asturi&euml;n.</p>
+<p>Deze treffende crisis der hedendaagsche geschiedenis, welke het
+geheugen der Parijzenaars het &bdquo;tijdvak der oproeren&rdquo; noemt,
+is ontwijfelbaar een karakteristiek uur onder de onstuimige uren dezer
+eeuw. Nog een laatste woord, v&oacute;&oacute;r tot het verhaal over te
+gaan.</p>
+<p>De feiten, welke wij zullen verhalen, behooren tot die dramatische
+levendige werkelijkheid, welke de geschiedschrijver wegens tijdgebrek
+en plaatsruimte veronachtzaamt. Maar hier, wij drukken er op, hier ligt
+juist het leven, de aderslag, de beweging des menschen. De kleine
+bijzonderheden, wij meenen het gezegd te hebben, zijn, om zoo te
+spreken, het loof der groote gebeurtenissen en verdwijnen in het verre
+verschiet der geschiedenis. Het zoogenaamde &bdquo;tijdvak der
+oproeren&rdquo; vloeit over van dergelijke bijzonderheden. De
+gerechtelijke onderzoekingen hebben, om andere redenen dan de
+geschiedenis, niet alles geopenbaard, noch misschien alles nagevorscht.
+Wij zullen dus, bij de bekende en geopenbaarde bijzonderheden, zaken
+aan het licht brengen, welke men niet geweten heeft; feiten, waarover
+de vergetelheid van de eenen, de dood van anderen is gegaan. De meeste
+acteurs dezer reusachtige tooneelen zijn verdwenen; reeds den volgenden
+dag zwegen zij; maar wat wij zullen verhalen, hiervan kunnen wij
+zeggen, dat wij het gezien hebben. Wij zullen eenige namen veranderen,
+want de geschiedenis verhaalt, en verraadt niet; maar wij zullen ware
+zaken schilderen. De aard van het werk, dat wij schrijven, verhindert,
+dat wij meer dan &eacute;&eacute;n zijde &eacute;n &eacute;&eacute;n
+episode aan &rsquo;t licht brengen, die zeker de minst bekende zijn der
+dagen van den 5 en 6 Juni 1832; maar wij zullen trachten, dat de lezer
+onder den donkeren sluier, dien wij zullen opheffen, de wezenlijke
+gestalte onderscheidt van deze ontzaggelijke openbare gebeurtenis.
+<span class="pagenum">[<a id="pb236" href="#pb236" name=
+"pb236">236</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch10.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Een begrafenis: kans tot wedergeboorte.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">In de lente van 1832, hoewel de cholera sedert drie
+maanden de gemoederen bekoeld en over de opgewondenheid een sombere
+kalmte gegoten had, was Parijs sinds lang tot een beroering voorbereid.
+Zooals wij gezegd hebben, gelijkt de groote stad een kanonstuk; wanneer
+het geladen is, is een vallende vonk genoegzaam om het te doen
+losbranden. In Juni 1832 was deze vonk de dood van generaal
+Lamarque.</p>
+<p>Lamarque was een man van roem en daad. Hij had achtereenvolgens,
+onder het Keizerrijk en onder de Restauratie, de beide soorten van moed
+gehad, die voor deze twee tijdvakken noodig waren, den moed op het
+slagveld en den moed op de tribune. Hij was even welsprekend als hij
+dapper was geweest; men voelde een zwaard in zijn woorden. Evenals Foy,
+zijn voorganger, hield hij, na het commandement hoog in eere te hebben
+gehouden, de vrijheid hoog in eere. Hij zat tusschen de linker- en de
+uiterste linkerzijde; het volk beminde hem, wijl hij de kansen der
+toekomst aannam, en de menigte beminde hem, wijl hij den Keizer trouw
+gediend had. Hij was, met de graven G&eacute;rard en Drouet, een der
+maarschalken <i>in petto</i> van Napoleon. De tractaten van 1815
+griefden hem als een persoonlijke beleediging. Hij haatte Wellington
+met een innigen haat, welken de menigte behaagde; en sinds zeventien
+jaren, nauwelijks op de tusschenkomende gebeurtenissen lettende, had
+hij met majesteit zijn droefheid over Waterloo behouden. Zieltogend, in
+zijn laatste uur, had hij aan zijn borst een degen gedrukt, dien de
+officieren der Honderd dagen hem hadden aangeboden. Napoleon had
+stervende het woord <i>leger</i> uitgesproken, Lamarque het woord
+<i>vaderland</i>.</p>
+<p>Zijn dood, dien men voorzag, vreesde het volk als een verlies, en de
+regeering als een gelegenheid. Deze dood was een rouw. Gelijk alles wat
+bitter is, kan de rouw in oproer veranderen. Dit gebeurde.</p>
+<p>Den avond voor den 5{<sup>d</sup>en} Juli en des morgens van dien
+dag, welke voor de begrafenis van generaal Lamarque was bestemd, nam de
+voorstad St. Antoine, waarlangs de lijkstoet zou gaan, een vreeselijk
+voorkomen aan. Dit woelig net van straten vulde zich met rumoer. Men
+wapende er zich zoogoed men kon. Schrijnwerkers namen de vensterluiken
+hunner werkplaatsen &bdquo;om er de deuren mede open te breken.&rdquo;
+Van allerlei werktuigen <span class="pagenum">[<a id="pb237" href=
+"#pb237" name="pb237">237</a>]</span>werden dolken gemaakt. Een man,
+koortsig van ongeduld om aan te vallen, sliep sedert drie dagen geheel
+gekleed. Een timmerman, Lombier genoemd, ontmoette een kameraad die hem
+vroeg: &bdquo;Waar gaat ge heen?&rdquo;&mdash;&bdquo;Ik heb geen
+wapen.&rdquo;&mdash;&bdquo;En dan?&rdquo;&mdash;&bdquo;Ik ga naar de
+werkplaats mijn passer halen.&rdquo;&mdash;&bdquo;Wat wilt ge er mede
+doen?&rdquo;&mdash;&bdquo;Ik weet niet,&rdquo; zei Lombier. Een zekere
+Jacqueline sprak al de werklieden, welke hij ontmoette, aan, onthaalde
+hen op wijn en vroeg hun of zij werk hadden. Op hun ontkennend antwoord
+zond hij ze naar zekeren Filspierre, tusschen de barri&egrave;re
+Montreuil en die van Charonne, waar, zooals hij zeide, zij werk zouden
+vinden.&mdash;Zij vonden bij Filspierre patronen en wapens. Sommige
+bekende aanvoerders, &bdquo;verrichtten den postdienst,&rdquo; dat wil
+zeggen, dat zij bij dezen en genen gingen om hun lieden bijeen te
+brengen. Bij Barth&eacute;lemy, aan de barri&egrave;re du Tr&ocirc;ne,
+bij Capel, in den Kleinen Hoed, vroegen de drinkers elkander op
+ernstigen toon: &bdquo;Waar hebt ge uw
+pistool?&rdquo;&mdash;&bdquo;Onder mijn kiel. En
+gij?&rdquo;&mdash;&bdquo;Onder mijn hemd.&rdquo; In de straat
+Traversi&egrave;re, voor de werkplaats van Roland en op de plaats van
+het &bdquo;Verbrande Huis&rdquo; voor de werkplaats van Bernier,
+stonden fluisterende groepen. Als de vurigste onderscheidde zich zekere
+Mavot, die nooit langer dan een week in &eacute;&eacute;n werkplaats
+bleef; de meesters zonden hem weg, &bdquo;wijl men dagelijks met hem
+twisten moest.&rdquo; Mavot werd den volgenden dag op de barricade der
+straat Menilmontant gedood. Pretot, die ook in den strijd moest
+sneuvelen, antwoordde op de vraag: &bdquo;Wat is uw
+doel?&rdquo;&mdash;&bdquo;De opstand.&rdquo; Werklieden, om den hoek
+der straat Bercy samengeschoold, wachtten een zekeren Lemarin, die een
+revolutionnair agent voor de voorstad St. Marceau was. Schier in
+&rsquo;t openbaar werden de wachtwoorden gewisseld.</p>
+<p>Den 5 Juni alzoo, op een dag afgewisseld door regen en zonneschijn,
+bewoog zich de lijkstoet van generaal Lamarque door Parijs met
+offici&euml;elen militairen praal, die door voorzorgsmaatregelen
+eenigszins versterkt was. Twee bataljons, met zwart bekleede trommels,
+bedekte geweren, tienduizend nationale garden, met de sabel op zijde,
+de batterijen der nationale garde begeleidden de doodkist. De lijkkoets
+werd door jongelieden getrokken. Onmiddellijk daarop volgden de
+officieren der invaliden, met lauriertakken in de hand. Achter hen kwam
+een ontelbare woelige, zonderlinge menigte: de leden van het
+genootschap &bdquo;De vrienden des volks&rdquo;, de rechtsgeleerde
+school, de geneeskundige school, de uitgewekenen van alle nati&euml;n,
+Spaansche, Italiaansche, Duitsche, Poolsche vlaggen, horizontale
+driekleurige vlaggen, alle mogelijke banieren, kinderen met
+<span class="pagenum">[<a id="pb238" href="#pb238" name=
+"pb238">238</a>]</span>groene takken, steenhouwers en timmerlieden, die
+op dit oogenblik hun werk gestaakt hadden; boekdrukkers, kenbaar aan
+hun papieren mutsen, twee aan twee, drie aan drie gaande, kreten
+aanheffende, schier allen met stokken zwaaiende, sommigen met sabels,
+zonder orde, en echter als met &eacute;&eacute;n ziel, vormden zij hier
+een hoop, ginds een colonne. Pelotons kozen zich aanvoerders; een man
+gewapend met een paar pistolen, die volkomen zichtbaar waren, scheen
+over anderen de revue te houden, wier gelederen voor hem
+achteruittraden. Op de zijpaden der boulevards, op de takken der
+boomen, op de balkons, aan de vensters, op de daken wemelde het van
+hoofden van mannen, vrouwen, kinderen, wier oogen vol angst waren. Een
+gewapende menigte ging voorbij; een verschrikte menigte zag toe.</p>
+<p>Zijnerzijds hield het gouvernement een wakend oog. Het zag toe, met
+de hand aan den degen. Men kon op het plein van Lodewijk XV vier
+escadrons karabiniers zien, die, met volle patroontasschen, met geladen
+geweer en karabijn, te paard en met trompetters aan &rsquo;t hoofd,
+gereed stonden om op te rukken; in de latijnsche wijk en bij den
+plantentuin stond de stedelijke garde van de eene straat naar de andere
+geschaard; aan de wijnmarkt een escadron dragonders, aan la
+Gr&egrave;ve de helft van het 12e regiment lichte infanterie, de andere
+helft op het bastilleplein, het 6e regiment dragonders bij de
+C&eacute;lestijnen, de binnenplaats van het Louvre vol artillerie. De
+overige troepen waren in de kazernen geconsigneerd, ongerekend de
+regimenten in den omtrek van Parijs. Het bevreesd gouvernement hield
+over de dreigende menigte tachtig duizend soldaten in de stad en dertig
+duizend in haar omgeving.</p>
+<p>Verschillende geruchten liepen in den lijkstoet. Men sprak van
+legitimistische woelingen; van den hertog van Reichstad, op wien God
+het stempel des doods drukte op hetzelfde uur, dat de menigte hem als
+keizer aanwees. Een onbekend gebleven persoon verkondigde, dat op een
+bepaald oogenblik twee omgekochte meesterknechts de deuren van een
+wapenfabriek voor het volk zouden openen. Wat men op de ontbloote
+voorhoofden der meeste aanwezenden zag, was een met droefheid gemengde
+geestdrift. Ook zag men hier en daar tusschen deze, door zoovele
+geweldige, maar edele aandoeningen bewogen menigte, wezenlijke
+galgengezichten en eerloos geboefte, dat zeide: &bdquo;laat ons
+plunderen!&rdquo; Sommige bewegingen beroeren den bodem der moerassen
+en doen in het water het slijk opborrelen. Een verschijnsel, dat aan
+een &bdquo;goed ingerichte politie&rdquo; niet vreemd is.</p>
+<p>De lijkkoets bewoog zich met koortsachtige langzaamheid van het
+sterfhuis langs de boulevards naar het bastilleplein. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb239" href="#pb239" name="pb239">239</a>]</span>Nu
+en dan regende het, maar de regen hinderde de menigte niet. Verscheiden
+tusschentooneelen kenmerkten den weg, dien de lijkkoets volgde: de
+doodkist werd om de <span class="corr" id="xd20e5421" title=
+"Bron: Vendomezuil">Vend&ocirc;mezuil</span> gevoerd; de hertog Fitz
+James, dien men met den hoed op het hoofd op een balkon zag, werd met
+steenen geworpen; de Gallische haan werd van een volksvaandel gerukt en
+in het slijk geworpen; een stadssergeant werd aan de poort St. Martin
+door een degen gekwetst; een officier van het 12e regiment lichte
+infanterie zeide luid: Ik ben republikein! toen de polytechnische
+school, trots het verbod, verscheen, werd zij met den kreet van: leve
+de polytechnische school! leve de republiek! ontvangen. Op het
+bastilleplein vereenigden zich de lange rijen vreeselijke
+nieuwsgierigen, die uit de voorstad St. Antoine kwamen, met den stoet,
+en een soort van vreeselijke levendigheid begon de menigte te
+bewegen.</p>
+<p>Men hoorde een man tot een anderen zeggen: &bdquo;Ziet ge hem wel
+met zijn roode muts? hij zal zeggen, wanneer geschoten moet
+worden.&rdquo; Het schijnt, dat deze man met de roode muts later
+dezelfde rol in een ander oproer, dat van Qu&eacute;nisset,
+vervulde.</p>
+<p>De lijkstoet ging over het bastilleplein langs het kanaal,
+vervolgens over de kleine brug en bereikte de esplanade der brug van
+Austerlitz. Daar hield hij stil. Op dit oogenblik zou deze menigte, uit
+de lucht gezien, het aanzien van een staartster hebben vertoond, wier
+hoofd op de esplanade was, terwijl haar staart zich over de kade
+Bourdon uitspreidde, het bastilleplein bedekte en over den boulevard
+tot aan de poort St. Martin liep. Er vormde zich een kring om de
+lijkkoets. De ontzaggelijke menigte zweeg. Lafayette sprak en zeide
+Lamarque vaarwel. &rsquo;t Was een treffend, verheven oogenblik; aller
+hoofden ontblootten zich, aller harten klopten. Eensklaps verscheen een
+in &rsquo;t zwart gekleed man te paard in &rsquo;t midden van de groep,
+met een rood vaandel, anderen zeggen met een piek waarop een roode
+muts. Lafayette wendde het hoofd om. Excelmans verliet den stoet.</p>
+<p>Dit roode vaandel deed een storm ontstaan en verdween er in. Van den
+boulevard Bourdon tot aan de brug van Austerlitz verhief zich een
+geschreeuw, dat als een deining de menigte deed golven. Twee
+ontzettende kreten gingen op: &bdquo;Lamarque naar het
+Pantheon!&rdquo;&mdash;&bdquo;Lafayette naar het stadhuis!&rdquo; Onder
+de toejuichingen der menigte, trokken jongelieden de lijkkoets met
+Lamarque over de brug van Austerlitz, en de huurkoets waarin zich
+Lafayette bevond over de kade Morland.</p>
+<p>In de menigte, die Lafayette toejuichte en omgaf, merkte men op en
+wees men elkander aan een Duitscher, Ludwig <span class=
+"pagenum">[<a id="pb240" href="#pb240" name=
+"pb240">240</a>]</span>Snyder genoemd, die, sedert als honderdjarige
+gestorven, ook den oorlog van 1776 had medegemaakt en te Trenton onder
+Washington en aan de Brandywine onder Lafayette gestreden had.</p>
+<p>Inmiddels zette zich op den linkeroever de stedelijke cavalerie in
+beweging en versperde de brug: op den rechteroever kwamen de dragonders
+van de Celestijnen en posteerden zich langs de kade Morland. Het volk
+dat Lafayette voorttrok bespeurde hen plotseling aan den hoek der kade
+en riep: &bdquo;de dragonders!&rdquo; De dragonders naderden stapvoets,
+stil, met de pistolen in de holsters, de sabels in de scheeden, de
+karabijnen in de draagriemen, met een uitdrukking van sombere
+verwachting.</p>
+<p>Op tweehonderd schreden van de kleine brug hielden zij stil.</p>
+<p>Het rijtuig, waarin Lafayette zat, reed tot hen; zij openden de
+gelederen, lieten het doorgaan en sloten er zich weder achter. In
+hetzelfde oogenblik ontmoetten de dragonders en de menigte
+elkander.</p>
+<p>Verschrikt vluchtten de vrouwen.</p>
+<p>Wat gebeurde in deze noodlottige minuut? niemand zou het kunnen
+zeggen. &rsquo;t Is het duister oogenblik, op &rsquo;t welk zich twee
+wolken vermengen. Eenigen verhalen, dat van den kant van het arsenaal
+het sein tot den aanval werd gehoord, anderen dat aan een dragonder
+door een knaap een dolksteek werd toegebracht. Waar is het, dat
+plotseling drie geweerschoten knalden; het eerste doodde den
+escadrons-kommandant Cholet, het tweede een doove oude vrouw, die in de
+straat Contrescarpe haar venster sloot; het derde trof de epaulet van
+een officier; een vrouw riep: &bdquo;Men begint te vroeg!&rdquo; en
+plotseling zag men aan de overzijde der kade Morland een escadron
+dragonders, dat in de kazerne was gebleven, in galop, met bloote sabels
+in de straat Bassompierre en op den boulevard Bourdon verschijnen en
+alles voor zich wegvegen.</p>
+<p>Nu was het beslist, de storm breekt los, het regent steenen, het
+geweervuur knalt, velen springen van den waterkant en gaan over den
+kleinen arm der Seine, die thans gedempt is; de werven van het eiland
+Louvriers, die uitgestrekte citadel, zijn vol strijders; men rukt palen
+uit den grond, men lost pistoolschoten, een barricade verheft zich, de
+achteruit gedrongen jongelingen gaan in stormpas met de lijkkoets over
+de brug van Austerlitz en werpen zich op de municipale garde; de
+karabiniers ijlen toe; de dragonders sabelen alles neder; in alle
+richtingen verspreidt zich de menigte: een oorlogskreet vliegt naar de
+vier hoeken van Parijs; men roept: &bdquo;Te wapen!&rdquo; men loopt,
+stormt, vlucht, biedt wederstand. De toorn sleept den opstand mede,
+gelijk de wind het vuur. <span class="pagenum">[<a id="pb241" href=
+"#pb241" name="pb241">241</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch10.4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De gistingen van eertijds.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Niets is verwonderlijker dan het eerste gewemel van
+een oproer. Alles barst overal tegelijkertijd los. Was het voorzien?
+Ja. Was het voorbereid? Neen. Van waar komt het? Uit de straatsteenen.
+Waaruit valt het? Uit de wolken. Hier heeft de opstand het karakter van
+een komplot; daar schijnt hij plotseling te ontstaan. De eerste de
+beste bemachtigt zich van een stroom der menigte en voert haar waar hij
+wil. Een schrikbarend begin, waaronder zich een soort van vreeselijke
+vroolijkheid mengt. &rsquo;t Is vooreerst geschreeuw; men sluit de
+winkels, de uitstallingen der kooplieden verdwijnen; dan vallen enkele
+schoten; de menschen vluchten; geweerkolven donderen tegen de deuren;
+men hoort de dienstmeiden op de plaatsen der huizen meesmuilend zeggen:
+&bdquo;er is wat gaande.&rdquo;</p>
+<p>Er was geen kwartieruurs verstreken toen op twintig verschillende
+punten van Parijs, schier tegelijkertijd, het volgende gebeurde:</p>
+<p>In de <span class="corr" id="xd20e5459" title=
+"Bron: staat">straat</span> St. Croix de la Bretonnerie gingen
+omstreeks twintig jongelieden met baarden en lang haar in een estaminet
+en verlieten het een oogenblik later met een horizontale driekleurige
+vlag met floers bedekt. Aan hun spits gingen drie gewapende mannen, de
+eene met een sabel, de andere met een geweer, de derde met een
+piek.</p>
+<p>In de straat des Nonaindi&egrave;res bood een goed gekleed
+zwaarlijvig burger, met heldere stem, kaal hoofd, hoog voorhoofd,
+zwarten baard en een stijven knevel, openlijk den voorbijgangers
+patronen aan.</p>
+<p>In de straat St. Pierre Montmartre droegen mannen met bloote armen
+een zwart vaandel, waarop deze woorden in witte letters te lezen
+stonden: &bdquo;De republiek of de dood.&rdquo; In de straat des
+Jeuneurs, in de straat du Cadran, in de straat Montorgueil, in de
+straat Mandor verschenen groepen die vaandels zwaaiden, waarop men in
+gouden letters het woord &bdquo;sectie&rdquo; met een nummer zag. Een
+dier vaandels was rood en blauw met een nauwelijks zichtbare witte
+streep er tusschen.</p>
+<p>Men plunderde op den boulevard St. Martin een wapenfabriek en drie
+geweerwinkels; een in de straat Beaubourg, een andere in de straat
+Michel-le-Comt&eacute;, en de derde in de Tempelstraat. In weinige
+minuten grepen de dreigende handen der menigte tweehonderd dertig
+geweren, schier alle met twee loopen, vier-en-zestig sabels,
+drie-en-tachtig pistolen. Ten einde zooveel lieden <span class=
+"pagenum">[<a id="pb242" href="#pb242" name=
+"pb242">242</a>]</span>mogelijk te wapenen nam de een het geweer, de
+ander de bajonnet.</p>
+<p>Tegenover de Gr&egrave;vekade gingen met geweren gewapende
+jongelieden de huizen binnen om te schieten. Een hunner had een oud
+musket met raderslot. Zij schelden, traden binnen en begonnen patronen
+te maken. Een der vrouwen, die deze huizen bewoonden, verhaalde:
+&bdquo;ik wist niet wat patronen waren; mijn man heeft het mij
+gezegd.&rdquo;</p>
+<p>Een samenscholing brak in de straat des Vieilles-Haudriettes een
+curiositeiten-winkel binnen en nam er yatagans en Turksche wapens
+weg.</p>
+<p>Het lijk van een doodgeschoten metselaar lag in de Paarlstraat. Op
+den rechter- en den linkeroever, op de kaden, op de boulevards, in de
+latijnsche wijk, in de wijk des Halles lazen hijgende menschen,
+werklieden, studenten, sectiemannen proclamati&euml;n en riepen:
+&bdquo;Te wapen!&rdquo; Zij verbrijzelden de straatlantaarns, spanden
+de paarden van de rijtuigen, namen de steenen uit de straat, braken de
+deuren der huizen open, rukten de boomen uit, doorzochten de kelders,
+rolden tonnen, stapelden keien, steenen, huisraad, planken opeen en
+maakten barricaden.</p>
+<p>Men dwong de burgers, daarbij behulpzaam te zijn. Men trad bij de
+vrouwen binnen, deed <span class="corr" id="xd20e5479" title=
+"Bron: haar">hen</span> de sabel en het geweer van de <span class=
+"corr" id="xd20e5482" title="Bron: afwezende">afwezige</span>
+echtgenooten geven en schreef met krijt op de deur: &bdquo;de wapens
+zijn afgegeven.&rdquo; Sommigen onderteekenden met hun namen het bewijs
+der ontvangst van sabel en geweer en zeiden: &bdquo;laat ze morgen aan
+de mairie halen.&rdquo; Men ontwapende op de straten de afzonderlijke
+schildwachten en de nationale garden, die zich naar hun posten begaven.
+Men ontrukte den officieren hun epauletten. In de straat St. Nikolaas
+vluchtte met veel moeite een officier der nationale garde, die door een
+met stokken en fleuretten gewapenden troep vervolgd werd, in een huis,
+&rsquo;t welk hij niet dan &rsquo;s nachts en vermomd kon verlaten.</p>
+<p>In de wijk St. Jacques verlieten de studenten met geheele scharen
+hun woningen en gingen naar het koffiehuis &bdquo;Van den
+vooruitgang&rdquo; in de straat St. Hyacinthe, of naar het koffiehuis
+der &bdquo;Zeven biljarts&rdquo; in de straat des Mathurins. Daar
+stonden voor de deuren jongelieden op straatpalen en deelden wapens
+uit. Men plunderde de werkplaats in de straat Transnonain, om
+barricaden te maken. Op een eenig punt, aan den hoek der straten St.
+Avoye en Simon le Franc, verzetten zich de bewoners en vernielden de
+barricade. Op een eenig punt weken de opstandelingen; zij verlieten een
+in de Tempelstraat begonnen barricade, na op een detachement nationale
+garde geschoten <span class="pagenum">[<a id="pb243" href="#pb243"
+name="pb243">243</a>]</span>te hebben, en vluchtten door de straat de
+la Corderie. Het detachement nam van de barricade een rood vaandel, een
+bundel patronen en driehonderd pistoolkogels. De nationale garden
+verscheurden het vaandel en staken de lappen ervan op hun
+bajonetten.</p>
+<p>Alles wat wij hier langzaam en achtereenvolgens verhalen gebeurde
+tegelijkertijd, op alle punten der stad, te midden van een ontzettend
+rumoer, gelijk een aantal bliksems uit een enkelen donderslag
+schieten.</p>
+<p>In minder dan een uur verrezen alleen in de wijk des Halles
+zeven-en-twintig barricaden. In het midden stond het beruchte huis No.
+50, de vesting van Jeanne en haar honderd en zes gezellen, dat aan de
+eene zijde door een barricade, bij St. Merry, en aan de andere door een
+barricade bij de straat Maubu&eacute;e geflankeerd, drie straten
+beheerschte. Twee rechthoekige barricaden strekten de eene van de
+straat Montorgueuil tot aan de Grande Truanderie, de andere van de
+straat Geoffroy-Langevin naar de straat St. Avoye. Zonder daarbij
+talrijke barricaden in twintig andere wijken van Parijs te rekenen, in
+het Marais, op den berg St. Genevi&egrave;ve; een in de straat
+Menilmontant, waar men een koetspoort uit haar hengsels gerukt zag; een
+andere barricade bij de kleine brug van het Hotel Dieu, bestaande uit
+een omgeworpen rijtuig, op driehonderd schreden afstands van de
+prefectuur van politie.</p>
+<p>Aan de barricade der straat des Menetriers deelde een goed gekleed
+man geld uit aan de werklieden. Aan de barricade der straat
+Gr&eacute;netat verscheen een ruiter en stelde dengeen, die &rsquo;t
+hoofd der barricade scheen, een rol met geld ter
+hand.&mdash;&bdquo;Ziedaar,&rdquo; zeide hij, &bdquo;om de onkosten,
+den wijn en zoo voorts te betalen.&rdquo; Een blond jongeling, zonder
+das, bracht van de eene naar de andere barricade het wachtwoord. Een
+ander met bloote sabel en politiemuts op het hoofd, plaatste de
+schildwachten. Achter de barricaden waren de herbergen en de
+portiersloges in wachthuizen veranderd. Overigens nam het oproer de
+schranderste militaire tactiek in acht. De enge, ongelijke, kronkelige,
+hoekige en draaiende straten, waren bewonderenswaardig goed gekozen;
+bovenal in den omtrek des Halles, die een doolhof van straten vormt.
+Men zeide, dat het genootschap der vrienden van het volk de directie
+van den opstand in de wijk St. Avoye had genomen. Een in de straat
+Ponceau gedood man, dien men doorzocht, had een plattegrond van Parijs
+bij zich. &rsquo;t Scheen een onbekende, in de lucht zwevende vlaag,
+die tot oproer aanzette. De opstand had plotseling met de eene hand de
+barricaden opgeworpen en met de andere schier tegelijkertijd al de
+posten van het garnizoen aangegrepen. In <span class="pagenum">[<a id=
+"pb244" href="#pb244" name="pb244">244</a>]</span>minder dan drie uren,
+en als een loopend vuur, hadden de opstandelingen den rechteroever, het
+arsenaal, de mairie, het Koningsplein, het geheele Marais, de
+wapenfabriek van Popincourt, de Galiote, het Waterkasteel, al de
+straten in den omtrek des Halles overrompeld en bezet; en op den
+linkeroever de kazerne der veteranen, St. Pelagie, het plein Maubert,
+het kruithuis der twee molens, al de barri&egrave;res. Te vijf uren
+&rsquo;s avonds waren zij meester van het bastilleplein, de Lingerie,
+de Blanc-Manteaux; hun voorposten raakten het plein des Victoires en
+bedreigden de Bank, de kazerne der Petit-P&egrave;res, het postkantoor.
+Het derde gedeelte van Parijs behoorde aan den opstand.</p>
+<p>Op alle punten was de strijd met reuzenkracht begonnen; en de
+ontwapeningen, de huiszoekingen, de overrompeling der
+zwaardvegerswinkels hadden tengevolge, dat de met steenen begonnen
+strijd met geweerschoten werd voortgezet.</p>
+<p>Tegen zes uren &rsquo;s avonds werd de passage van den Zalm het
+tooneel van den veldslag. Aan de eene zijde stond de opstand, aan de
+andere stonden de troepen. Men schoot op elkander van het eene naar het
+andere hek. Een toeschouwer, een denker, de schrijver van dit werk, die
+den vulkaan van nabij was gaan bezichtigen, bevond zich in dezen
+doorgang tusschen twee vuren. Om zich tegen de kogels te beschermen had
+hij niets dan de vooruitstekende halve kolommen, die de winkels
+scheiden; in dien gevaarlijken toestand bevond hij zich gedurende een
+half uur.</p>
+<p>Ondertusschen werd de generale marsch door de straten geslagen; de
+nationale garden kleedden en wapenden zich haastig; de legioenen
+trokken uit de mairie&euml;n, de regimenten uit de kazernen. Tegenover
+de passage van het Anker, ontving een tamboer een dolksteek. Een ander
+werd in de Zwanenstraat door omstreeks dertig jongelieden aangevallen,
+die zijn trommel vernielden en hem zijn sabel ontnamen. Een ander werd
+in de straat Grenier St. Lazare gedood. In de straat Michel-le-Comte
+sneuvelden drie officieren na elkander. Verscheidene municipale garden,
+in de Lombardstraat gekwetst, trokken achteruit.</p>
+<p>Voor de Cour Batave vond een detachement nationale garden een rood
+vaandel met dit opschrift: &bdquo;Republikeinsche revolutie No.
+127.&rdquo; Was het inderdaad een revolutie?</p>
+<p>De opstand had van het midden van Parijs een soort van reusachtige,
+kronkelige en onuitkoombare citadel gemaakt.</p>
+<p>D&aacute;&aacute;r was het brandpunt, d&aacute;&aacute;r lag
+duidelijk de quaestie. Al het overige waren slechts schermutselingen.
+&rsquo;t Geen bewees, dat <span class="corr" id="xd20e5512" title=
+"Bron: hier">daar</span> alles zou beslist worden, <span class="corr"
+id="xd20e5515" title="Niet in bron">het</span> was dat men er nog niet
+vocht. <span class="pagenum">[<a id="pb245" href="#pb245" name=
+"pb245">245</a>]</span></p>
+<p>In eenige regimenten waren de soldaten weifelend, &rsquo;t geen de
+schrikkelijke onzekerheid der crisis vermeerderde. Zij herinnerden zich
+het volksgejuich dat in Juli 1831 aan het 53e linie-regiment was te
+beurt gevallen, dat zich onzijdig had gehouden.</p>
+<p>Twee moedige en in de groote oorlogen beproefde mannen, de
+maarschalk Lobau en generaal Bugeaud, voerden &rsquo;t bevel, Bugeaud
+onder Lobau. Ontzaggelijke patrouilles, bestaande uit bataljons
+linietroepen, ingesloten tusschen geheele compagnie&euml;n nationale
+garden en voorafgegaan door een commissaris van politie met zijn sjerp,
+gingen de oproerige straten verkennen. Hunnerzijds plaatsten de
+opstandelingen schildwachten aan de hoeken der straten en zonden
+stoutmoedig patrouilles uit de barricaden. Men hield elkander van
+wederzijden in het oog. Het gouvernement, met een leger in de hand,
+aarzelde; de nacht begon te dalen en men hoorde de stormklok van
+<span class="corr" id="xd20e5524" title=
+"Bron: Saint-M&eacute;ry">Saint-Merry</span>. De toenmalige minister
+van oorlog, maarschalk Soult, die Austerlitz had gezien, zag de zaak
+met een bedenkelijk oog aan.</p>
+<p>Zulke oude zeelieden, die aan geregelde manoeuvres gewoon zijn, en
+geen ander middel en gids kennen dan de tactiek, dit kompas der
+veldslagen, zijn geheel vervaard en in de war tegenover die ontzettende
+golving, welke men den volkstroom noemt. Met den wind der
+revoluti&euml;n is niet te zeilen.</p>
+<p>In overijling en wanorde ijlden de nationale garden der voorsteden
+toe. Een bataljon van het 12e regiment lichte infanterie kwam met den
+stormpas van St. Denis, het 14e linieregiment kwam van Courbevoie; de
+batterijen der militaire school hadden bij het Carrousel post gevat;
+van Vincennes kwam geschut.</p>
+<p>In de Tuilerie&euml;n werd het eenzaam. Lodewijk Filips bevond zich
+volkomen kalm en gerust.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch10.5" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Vijfde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Eigenaardigheid van Parijs.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Sedert twee jaren had Parijs, zooals gezegd is, meer
+dan een opstand beleefd. Buiten de in opstand zijnde wijken, is
+gewoonlijk niets zoo zonderling kalm als het aanzien van Parijs
+gedurende een oproer. Parijs gewent zich spoedig aan
+alles,&mdash;&rsquo;t is slechts een oproer,&mdash;en Parijs heeft
+zoovele zaken, dat het zich door geen kleinigheid laat storen. Slechts
+dergelijke reusachtige steden kunnen zulke schouwspelen <span class=
+"pagenum">[<a id="pb246" href="#pb246" name=
+"pb246">246</a>]</span>opleveren. Slechts zulke ontzaggelijke ruimten
+kunnen tevens den burgeroorlog en een onbegrijpelijke rust bevatten.
+Gewoonlijk, wanneer de opstand begint, wanneer men de trom, het appel,
+den alarmslag hoort, zegt de winkelier eenvoudig:</p>
+<p>&bdquo;Er schijnt rumoer in de straat St. Martin te zijn.&rdquo;</p>
+<p>Of:</p>
+<p>&bdquo;In de voorstad Saint-Antoine.&rdquo;</p>
+<p>Hij voegt er soms onverschillig bij:</p>
+<p>&bdquo;Of ergens elders.&rdquo;</p>
+<p>Later, wanneer men het knetterend en beangstigend geknal der
+geweerschoten en het pelotonsvuur hoort, zegt de winkelier:</p>
+<p>&bdquo;Ha! &rsquo;t neemt toe! Waarlijk, &rsquo;t neemt
+toe!&rdquo;</p>
+<p>Een oogenblik later, wanneer het oproer nadert en zich uitbreidt,
+sluit hij haastig zijn winkel, en trekt zijn uniform aan, dat wil
+zeggen, hij brengt zijn waren in veiligheid en waagt zijn leven.</p>
+<p>Men schiet op elkander op een plein, in een straat, in een steeg,
+men neemt, verliest en herneemt barricaden; het bloed stroomt, het
+schroot vernielt de gevels der huizen, de kogels dooden de menschen in
+hun bed, lijken bedekken den grond. Eenige straten verder hoort men in
+de koffiehuizen de biljartballen tegen elkander stooten.</p>
+<p>De schouwburgen openen hun deuren en spelen vaudevilles; de
+nieuwsgierigen praten en schertsen op weinig schreden afstand van deze
+in vollen oorlog zijnde straten. De huurrijtuigen rollen; men gaat ten
+maaltijd; soms zelfs in de wijk waar gevochten wordt. In 1831 werd het
+vuren gestaakt, om een bruiloftspartij door te laten.</p>
+<p>Bij den opstand van den 12 Mei 1839 reed een kleine, oude,
+gebrekkige man met een handkar, waarop een driekleurige lap wapperde,
+en waarin flesschen met een of anderen drank waren, in de straat St.
+Martin van de barricade naar de troepen en van de troepen naar de
+barricade, en bood onpartijdig&mdash;nu aan het gouvernement, dan aan
+de anarchie&mdash;zijn drank.</p>
+<p>Niets is zonderlinger; en dit is het eigenaardige der oproeren in
+Parijs, &rsquo;t welk in geen andere hoofdstad gevonden wordt. Daartoe
+zijn twee dingen noodig: de grootheid van Parijs en zijn vroolijkheid.
+Het moet de stad van Voltaire en van Napoleon zijn.</p>
+<p>Ditmaal echter, bij den opstand van den 5 Juni 1832, voelde de
+groote stad iets, dat misschien sterker was dan zij. Zij was angstig.
+Men zag overal in de verwijderdste en minst bedreigde wijken op
+klaarlichten dag de deuren, vensters en luiken gesloten. De moedigen
+wapenden, de bloodaards verscholen zich. De onverschillige, bedrijvige
+voorbijganger verdween. Vele straten <span class="pagenum">[<a id=
+"pb247" href="#pb247" name="pb247">247</a>]</span>waren zoo eenzaam als
+te vier uren in den morgen. Men verspreidde onrustbarende
+bijzonderheden en verschrikkelijke berichten.&mdash;Dat zij meester van
+de Bank waren;&mdash;dat er, alleen in de kerk van het klooster
+<span class="corr" id="xd20e5571" title=
+"Bron: Saint Mery">Saint-Merry</span>, zeshonderd man verschanst
+waren;&mdash;dat men op de linietroepen niet kon rekenen;&mdash;dat
+Armand Carrel maarschalk Clausel had bezocht en dat de maarschalk tot
+hem gezegd had: &bdquo;Zorg eerst een regiment te
+hebben;&rdquo;&mdash;dat Lafayette ziek was; maar hun evenwel had
+gezegd: &bdquo;Ik ben de uwe. Ik zal u overal volgen, waar plaats voor
+een stoel is;&rdquo;&mdash;dat men op zijn hoede moest zijn; dat er
+lieden zouden wezen die des nachts de afgelegen huizen in de eenzame
+hoeken van Parijs zouden plunderen; dat in de straat Aubry le Boucher
+een batterij stond;&mdash;dat Lobau en Bugeaud samen overlegden, en dat
+te middernacht of uiterlijk met het aanbreken van den dag vier colonnes
+tegelijkertijd tegen het centrum van het oproer zouden
+oprukken;&mdash;dat de troepen misschien Parijs zouden ontruimen en
+naar het Marsveld terugtrekken;&mdash;dat men niet wist wat zou
+gebeuren, maar dat het ditmaal ernst was.&mdash;Men onderhield zich
+over de aarzeling van maarschalk Soult.&mdash;Waarom viel hij niet
+dadelijk aan?&mdash;&rsquo;t Is stellig, dat hij de zaak ernstig inzag.
+De oude leeuw scheen in deze schaduw een onbekend monster te
+erkennen.</p>
+<p>De avond kwam; de schouwburgen bleven gesloten; verbitterd
+doorkruisten patrouilles de stad; men onderzocht de voorbijgangers; men
+hield de verdachten aan. Te negen uren waren meer dan achthonderd
+personen in hechtenis genomen; de prefectuur van politie, de
+conciergerie, la Force waren propvol. In de conciergerie was de lange
+onderaardsche gang, die men de straat van Parijs noemt, met bossen
+stroo belegd, waar de gevangenen opgehoopt lagen, welke de man van
+Lyon, Lagrange, moedig toesprak. Dat stroo, door al deze mannen
+bewogen, maakte het geruisch als van een plasregen. Elders lagen de
+gevangenen op de binnenplaatsen onder den blooten hemel, naast en
+schier op elkander. Alom heerschten angst en schrik, iets dat aan
+Parijs niet gewoon was.</p>
+<p>Men verschanste zich in de huizen; de vrouwen en moeders waren
+ongerust; men hoorde niet anders dan: &bdquo;Ach, mijn God, hij is nog
+niet te huis!&rdquo; Slechts in de verte hoorde men nu en dan een
+rijtuig rollen. Men luisterde aan de deuren naar het rumoer, het
+geschreeuw, het geraas; doffe, onduidelijke geruchten, waarvan men
+zeide: dat is cavalerie, of: dat is &rsquo;t gerommel der kruitwagens,
+naar het trompetgeschal, het tromgeroffel, de geweerschoten en vooral
+naar de sombere stormklok van Saint-Merry. Men wachtte het eerste
+kanonschot <span class="pagenum">[<a id="pb248" href="#pb248" name=
+"pb248">248</a>]</span>af. Mannen verschenen om de hoeken der straten
+en verdwenen weder, roepende: Gaat naar binnen. En men haastte zich de
+deuren te grendelen. Men zeide: Hoe zal het eindigen? Van oogenblik tot
+oogenblik en naar gelang de nacht daalde, scheen Parijs zich akeliger
+te kleuren met de vreeselijke vlammen van het oproer. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb249" href="#pb249" name="pb249">249</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="div0">
+<h2 class="label">Boek XI.</h2>
+<h2 class="main">Het stofdeeltje verbroedert zich met den orkaan.</h2>
+<span class="pagenum">[<a id="pb251" href="#pb251" name=
+"pb251">251</a>]</span>
+<div id="ch11.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Eenige ophelderingen nopens den oorsprong van
+Gavroches <span class="corr" id="xd20e5592" title=
+"Bron: po&ecirc;zie">po&euml;zie</span>.&mdash;invloed van een lid der
+academie op deze po&euml;zie.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Juist toen de opstand, door den samenstoot van het
+volk en der troepen voor het Arsenaal, een voor- en achterwaartsche
+beweging in de menigte veroorzaakte, welke de lijkstaatsie volgde, en
+zich over de geheele lengte van den boulevard aan den stoet mededeelde,
+ontstond een vreeselijk gedrang. De dichte massa waggelde, de rijen
+braken, allen liepen, ijlden voort, vluchtten, eenigen den aanvalskreet
+aanheffende, anderen bleek van schrik. De groote stroom dien de
+boulevards overdekte, verdeelde zich in een oogwenk, vloeide rechts en
+links en verspreidde zich in stortvloeden over tweehonderd straten, met
+het gedruisch eener geopende sluis. Een havelooze knaap, die van de
+straat Menilmontant kwam, met een bloeienden tak in de hand, welken hij
+op de hoogten van Belleville had gesneden, zag op de uitstalling van
+een uitdraagster een oud ruiterspistool. Hij wierp den tak weg en
+riep:</p>
+<p>&bdquo;Moeder, hoe heet ge, ik neem dat ding van u ter
+leen.&rdquo;</p>
+<p>En hij liep weg met het pistool.</p>
+<p>Twee minuten later ontmoette een troep angstige burgers, die door de
+straten Amelot en Basse vluchtten, den knaap, terwijl hij zijn pistool
+zwaaide en zong:</p>
+<div lang="fr" class="lgouter">
+<p class="line">La nuit on ne voit rien,</p>
+<p class="line">Le jour on voit tr&egrave;s bien,</p>
+<p class="line">D&rsquo;un &eacute;crit apocryphe</p>
+<p class="line">Le bourgeois s&rsquo; &eacute;bouriffe,</p>
+<p class="line">Pratiquez la vertu,</p>
+<p class="line">Tutu chapeau pointu<span class="corr" id="xd20e5616"
+title="Bron: .">!</span><a class="noteref" id="xd20e5618src" href=
+"#xd20e5618" name="xd20e5618src">1</a></p>
+</div>
+<p><span class="pagenum">[<a id="pb252" href="#pb252" name=
+"pb252">252</a>]</span></p>
+<p>&rsquo;t Was Gavroche, die ten oorlog toog.</p>
+<p>Op den boulevard zag hij, dat het pistool zonder haan was.</p>
+<p>Van wien was het couplet, waarnaar hij marcheerde; en van wie waren
+de liedjes, welke hij, bij gelegenheid, zoo gaarne zong? Wij weten het
+niet. Wie weet? Misschien van hem zelven. Gavroche was trouwens bekend
+met al wat door het volk gezongen werd, en daarbij mengde hij zijn
+eigen gekweel. Hij maakte een potpourri der stemmen van de natuur en
+die van Parijs. Hij vermengde den vogelenzang met het gezang der
+werklieden. Hij kende kladschilders, een ras dat het zijne nabij komt.
+Hij was, zoo &rsquo;t schijnt, drie maanden als jongen op een drukkerij
+geweest. Eens had hij een boodschap voor mijnheer Baour-Lormian gedaan,
+een der leden van de academie. Gavroche was een geletterde
+straatjongen.</p>
+<p>Gavroche vermoedde overigens niet dat hij, in den leelijken
+regenachtigen nacht, toen hij twee kinderen in zijn Olifant herbergde,
+voor zijn eigen broeders den dienst der Voorzienigheid had verricht. De
+avond van dien nacht was voor zijn broeders, de morgen voor zijn vader
+geweest. Toen hij bij het aanbreken van den dag de Balletstraat had
+verlaten was hij haastig naar den Olifant wedergekeerd, had er met zorg
+en moeite de twee kinderen uitgehaald, met hen het hoe dan ook
+verkregen ontbijt gedeeld, en was toen heengegaan, hen aan die goede
+moeder de straat toevertrouwende, welke hem, om zoo te spreken, had
+opgevoed. Toen hij hen verliet, had hij hen voor den avond op dezelfde
+plaats bescheiden, en hun tot afscheid deze toespraak gehouden:
+&bdquo;Ik poets de plaat, of anders gezegd, ik verdwijn, of, zooals men
+aan &rsquo;t hof zegt, ik verwijder mij. Nu, kinderen, zoo ge papa en
+mama niet wedervindt, komt dan van avond weer hier. Ik zal u voedsel en
+nachtkwartier geven.&rdquo; De twee kinderen, die &ograve;f door een
+stadssergeant aangehouden en opgebracht, &ograve;f door een of ander
+koordedanser gestolen, &ograve;f eenvoudig in den grooten Parijschen
+doolhof verloren geraakt waren, kwamen niet terug. Dergelijke verloren
+wezens zijn niet zeldzaam in de tegenwoordige maatschappelijke wereld.
+Kortom, Gavroche had ze niet wedergezien. Sedert dien nacht waren tien
+of twaalf weken verstreken. Vaak had hij zijn hoofd gekrabd en gezegd:
+Waar drommel zijn mijn beide kinderen?</p>
+<p>Ondertusschen had hij, met zijn pistool in de hand, de Koolbrug
+bereikt. Hij merkte op, dat in die straat nog slechts &eacute;&eacute;n
+winkel open was, en, &rsquo;t geen merkwaardig was, wel die van een
+pasteibakker. &rsquo;t Was een heerlijke gelegenheid om,
+v&oacute;&oacute;r in het onbekende te gaan, nog een appeltaartje te
+eten. Gavroche bleef staan, betastte zijn zijden, zocht in zijn zakken,
+keerde <span class="pagenum">[<a id="pb253" href="#pb253" name=
+"pb253">253</a>]</span>ze om, vond er niets, geen enkelen sou en riep:
+Help! help!</p>
+<p>&rsquo;t Valt hard zulk gebak te moeten missen.</p>
+<p>Desniettemin zette Gavroche zijn weg voort.</p>
+<p>Twee minuten later was hij in de straat St. Louis. Toen hij de
+straat van het koninklijk park doorging, voelde hij behoefte zich voor
+het onbereikbare appelgebak schadeloos te stellen, en gaf zich aan het
+onbeschrijfelijk genot over, op klaarlichten dag de schouwburgbiljetten
+af te scheuren.</p>
+<p>Iets verder, toen hij een groep welgedane personen zag voorbijgaan,
+die hem als huiseigenaars voorkwamen, haalde hij de schouders op en
+spuwde hun dezen mondvol philosophische gal toe:</p>
+<p>&bdquo;Hoe vet zijn die renteniers! Zij mesten zich vet en zwelgen
+en brassen. Vraag eens wat zij met hun geld doen. Zij weten het niet.
+Zij eten, zooveel hun buik verdragen kan.&rdquo;</p>
+</div>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a class=
+"noteref" id="xd20e5618" href="#xd20e5618src" name=
+"xd20e5618">1</a></span> Des nachts kan men niets zien.&mdash;Des daags
+ziet men zeer goed.&mdash;De burger is vol angst voor apocrief
+geschrift. Houdt u altijd goed, al is &rsquo;t ook dat ge pijn in
+&rsquo;t lijf krijgt<span class="corr" id="xd20e5620" title=
+"Bron: .">!</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch11.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Gavroche op marsch.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Het zwaaien met een pistool zonder haan midden op de
+straat is zulk een openbare zaak, dat Gavroche bij iederen stap zijn
+vurigen moed vermeerderd voelde. Hij riep, tusschen de brokken der
+Marseillaise, welke hij zong:</p>
+<p>&bdquo;Alles gaat goed. Ik heb pijn aan mijn linkervoet, ik heb het
+pootje, maar ik ben tevreden, burgers. De burgers moeten zich maar goed
+houden, ik zal hun verboden liedjes voorneuri&euml;n. Wat zijn stille
+verklikkers? &rsquo;t Zijn honden! Voor den drommel! Eerbied voor de
+honden! Maar ik zou liever een haan aan mijn pistool hebben. Ik kom van
+den boulevard, vrienden, daar wordt het warm, het kookt en ziedt er.
+&rsquo;t Is tijd om den pot te schuimen, er komen blaasjes op.
+Voorwaarts, mannen, dat het onreine bloed over de straten stroome! Ik
+geef mijn leven voor het vaderland; ik zal mijn geliefde niet
+wederzien, neen, nooit, &rsquo;t is gedaan! Maar om &rsquo;t even: leve
+de vreugd! Vechten wij, voor den drommel! ik ben het despotisme
+moede.&rdquo;</p>
+<p>Juist stortte het paard van een nationalen gardist; Gavroche legde
+terstond zijn pistool op de straat, hielp den man en vervolgens ook het
+paard weer op de been. Daarna nam hij zijn pistool weder en zette zijn
+weg voort.</p>
+<p>In de straat Thorigny was alles stil en rustig. Deze kalmte van het
+Marais, maakte eene zonderlinge tegenstelling met het geweldig rumoer
+in den omtrek. Vier oude vrouwen praatten met elkander op de stoep van
+een huis. Schotland heeft tooverkollen, <span class="pagenum">[<a id=
+"pb254" href="#pb254" name="pb254">254</a>]</span>maar Parijs heeft nog
+meer babbelaarsters; en het &bdquo;gij zult koning zijn,&rdquo; zou
+even vreeselijk klinken, als het Bonaparte op het plein Baudoyer wierd
+toegeroepen, als het Macbeth klonk op de heide van Armuyr. &rsquo;t Zou
+bijna hetzelfde gekras zijn.</p>
+<p>De oude vrouwen in de straat Thorigny spraken slechts over haar
+zaken. &rsquo;t Waren drie portiersters en een voddenraapster met haar
+draagkorf en haak.</p>
+<p>Zij schenen de vier hoeken van den ouderdom te vormen, namelijk: het
+verval, de gebrekkigheid, de afgeleefdheid en de treurigheid.</p>
+<p>De voddenraapster was deemoedig. In deze nijvere wereld groet de
+voddenraapster, de portierster beschermt. &rsquo;t Hangt van haar af,
+of de hoop drek, dien zij aan den paal gooit, vet of mager is. In den
+bezem kan goedheid zijn.</p>
+<p>Deze voddenraapster was dankbaar; zij glimlachte&mdash;welk een
+glimlach!&mdash;tot de drie portiersters. Zij spraken onder elkander
+het volgende:</p>
+<p>&bdquo;Zeg! is uw kat nog altijd even ondeugend?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Mijn Hemel! gij weet immers, dat de katten de natuurlijke
+vijandinnen der honden zijn. &rsquo;t Zijn de honden, die
+klagen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ook de menschen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;De kattenvlooien gaan toch niet op de menschen
+over.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Dat zegt niets; maar de honden, deze zijn gevaarlijk. Ik
+herinner mij een jaar, toen er zooveel honden waren, dat men verplicht
+was, &rsquo;t in de krant te zetten. &rsquo;t Was in den tijd toen in
+de Tuilerie&euml;n groote schapen waren, die het rijtuigje van den
+koning van Rome trokken. Herinnert ge u den koning van Rome?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik, ik hield meer van den hertog van Bordeaux.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik, ik heb Lodewijk XVII gekend. Ik houd meer van Lodewijk
+XVII.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Was het vleesch maar niet zoo duur, vrouw Patagon.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Och, spreek er mij niet van; &rsquo;t is afschuwelijk met de
+vleeschhouwers. Afschuwelijk! afschuwelijk! Men krijgt verdriet in zijn
+leven.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja,&rdquo; viel de voddenraapster hier in; &bdquo;de handel
+gaat niet meer. De vuilnishoopen zijn ellendig. Men werpt niets meer
+weg. Men gebruikt alles.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Er zijn menschen, die armer zijn dan gij, vrouw
+Vargoul&egrave;me.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja, dat is zeker,&rdquo; antwoordde de voddenraapster
+ootmoedig; &bdquo;ik heb ten minste een beroep.&rdquo;</p>
+<p>Er ontstond een pauze, en de voddenraapster, aan de zucht tot
+uitstallen voldoende, welke de grondneiging van den mensch is, voegde
+er bij: <span class="pagenum">[<a id="pb255" href="#pb255" name=
+"pb255">255</a>]</span></p>
+<p>&bdquo;Des ochtends te huis komende, pak ik mijn korf uit, en
+sorteer, dan komen hoopen in mijn kamer. Ik leg de lappen in een mand,
+de spaanders in een bak, het lijnwaad in een kast, de wol in mijn
+ladetafel, het oud papier in een hoek bij het venster, de eetbare
+dingen in mijn pot, de glasscherven op den schoorsteen, de sloffen
+achter de deur, en de beenderen onder mijn bed.&rdquo;</p>
+<p>Gavroche stond achter haar, en luisterde.</p>
+<p>&bdquo;Wat hebt gij over politiek te spreken oudjes?&rdquo; zei
+hij.</p>
+<p>Een hagelbui van scheldwoorden was het antwoord.</p>
+<p>&bdquo;Ziedaar weder een dier schurken.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wat heeft hij toch in zijn vuist? Een pistool?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zie eens aan, dien kw&acirc;jongen!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Heeft geen rust, v&oacute;&oacute;r het &rsquo;t
+gouvernement heeft omvergeworpen.&rdquo;</p>
+<p>Gavroche, zich niet verwaardigende te antwoorden, wipte met den duim
+zijn neus op en opende wijd de hand.</p>
+<p>De voddenraapster schreeuwde:</p>
+<p>&bdquo;Gemeene barrevoeter!&rdquo;</p>
+<p>Vrouw Patagon sloeg jammerend de handen samen.</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is stellig, dat er ongelukken gebeuren. De jongen,
+hiernaast, met zijn bakkebaard, dien ik alle morgen met een meisje aan
+den arm zag uitgaan, zag ik heden met een geweer onder den arm uitgaan.
+Madame Bacheux zegt, dat er verleden week een revolutie te... te...
+te... waar de kalven zijn... te Pontoise is geweest. En ziet ge dien
+leelijken straatjongen met zijn pistool! Het schijnt, dat de
+Celestijnen vol kanonnen zijn. Wat zal het gouvernement met zulke
+deugnieten uitvoeren, die niet weten wat te verzinnen om de wereld in
+oproer te brengen, wanneer men, na al de ongelukken, die men beleefd
+heeft, een weinig tot rust kwam; goede God, die arme koningin, welke ik
+op een kar heb zien voorbijrijden. En dat alles zal de snuif nog weer
+duurder maken. &rsquo;t Is een schandelijkheid! Maar zekerlijk zal ik
+gaan om u te zien guillotineeren<span class="corr" id="xd20e5725"
+title="Bron: .">,</span> booswicht!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Oudje,&rdquo; zei Gavroche, &bdquo;gij spreekt door den neus.
+Snuit uw voorgebergte.&rdquo;</p>
+<p>En hij ging verder.</p>
+<p>Toen hij in de straat Pav&eacute;e was, kwam de voddenraapster hem
+weer in de gedachte en hij hield deze alleenspraak:</p>
+<p>&bdquo;Gij hebt ongelijk de revolutionnairen te beschimpen, moeder
+mesthoopwroetster. Dit pistool is in uw belang. Het dient om u beter
+dingen in uw korf te bezorgen.&rdquo;</p>
+<p>Eensklaps hoorde hij gerucht achter zich: &rsquo;t was de
+portierster Patagon die hem gevolgd was, en hem in de verte de vuist
+toestak, schreeuwende: <span class="pagenum">[<a id="pb256" href=
+"#pb256" name="pb256">256</a>]</span></p>
+<p>&bdquo;Bastaard, die ge zijt!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Goed!&rdquo; zei Gavroche, &bdquo;ik ben er en dat is
+genoeg.&rdquo;</p>
+<p>Even daarna ging hij voorbij het h&ocirc;tel Lamoignon. Daar riep
+hij:</p>
+<p>&bdquo;Voorwaarts! naar &rsquo;t gevecht!&rdquo;</p>
+<p>Een soort van zwaarmoedigheid overviel hem. Met verwijtenden blik
+aanschouwde hij zijn pistool, welk gezicht hem scheen te
+verteederen:</p>
+<p>&bdquo;Ik ga,&rdquo; zeide hij, &bdquo;maar gij kunt, helaas, niet
+overgaan.&rdquo;</p>
+<p>Een hond kan de gedachte aan een haan afleiden. Een zeer magere hond
+liep voorbij, en Gavroche had medelijden met het dier.</p>
+<p>&bdquo;Arme scherminkel,&rdquo; zeide hij; &bdquo;gij hebt zeker een
+ton doorgeslikt, daar men al de hoepels door uw vel zien
+kan.&rdquo;</p>
+<p>Daarop ging hij naar l&rsquo;Orme Saint-Gervais.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch11.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Billijke verontwaardiging van een kapper en
+barbier.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De deftige barbier, die de twee kinderen had
+weggejaagd, voor welke Gavroche den vaderlijken buik van den olifant
+had geopend, was op dit oogenblik in zijn winkel bezig met een ouden
+soldaat met het kruis van het legioen van eer te scheren. Men praatte.
+De pruikenmaker had natuurlijk den veteraan over het oproer gesproken,
+vervolgens over generaal Lamarque, en van Lamarque was men op den
+keizer gekomen. Daardoor ontstond een gesprek tusschen een barbier en
+een soldaat, &rsquo;t welk Prudhomme, ware hij er bij tegenwoordig
+geweest, met arabesken versierd en getiteld zou hebben:
+&bdquo;Samenspraak tusschen het scheermes en de sabel.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer,&rdquo; vroeg de barbier, &bdquo;hoe zat de keizer
+te paard?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Slecht. Hij wist niet van vallen. Daarom viel hij ook
+nooit.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Had hij fraaie paarden? hij moet fraaie paarden gehad
+hebben?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Den dag dat hij mij het kruis gaf, heb ik zijn paard
+opgemerkt. &rsquo;t Was een geheel witte merrie. Zij had de ooren wijd
+van elkander, den rug ingevallen, een fijnen kop met een zwarte bles,
+langen hals, forsch gespierde knie&euml;n, uitstekende ribben, breede
+schoften. Iets hooger dan vijftien palmen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Een fraai paard,&rdquo; zei de barbier.</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Was het paard zijner majesteit.&rdquo; <span class=
+"pagenum">[<a id="pb257" href="#pb257" name="pb257">257</a>]</span></p>
+<p>De barbier begreep, dat na dit woord eene pauze behoorde<span class=
+"corr" id="xd20e5780" title="Niet in bron">,</span> hij gedroeg zich
+hiernaar en hernam vervolgens:</p>
+<p>&bdquo;De keizer is slechts eenmaal gekwetst geweest, niet waar,
+mijnheer?&rdquo;</p>
+<p>De oude soldaat antwoordde, op den bedaarden en stelligen toon van
+iemand, die er bij is geweest:</p>
+<p>&bdquo;Aan den hiel. Te Regensburg. Nooit heb ik hem zoo net gekleed
+gezien als dien dag. Hij was als door een ring gehaald.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;En gij, mijnheer de veteraan, ge zijt zeker meermalen
+gewond?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik,&rdquo; zei de soldaat, &bdquo;o, niet erg. Te Marengo
+ontving ik twee sabelhouwen in den nek, te Austerlitz een kogel in den
+rechterarm, een anderen in de linkerheup te Jena, te Friedland een
+bajonnetsteek&mdash;hier;&mdash;aan de Moskowa zes of zeven lanssteken,
+&rsquo;t doet er niet toe, te Lutzen heeft een springende bom mij een
+vinger stuk geslagen... Te Waterloo kreeg ik een kartetskogel in
+&rsquo;t been. Anders niet.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is schoon,&rdquo; riep de barbier op Pindarischen
+toon uit, &bdquo;op het slagveld te sneven! Op mijn woord van eer, ik
+zou liever een kanonskogel in het lijf krijgen, dan langzaam op een bed
+te sterven, door pillen en drankjes, pleisters, klisteeren en ik weet
+niet wat.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Gij hebt wel gelijk!&rdquo; zei de soldaat.</p>
+<p>Hij had dit nauwelijks gezegd toen een plotseling gerucht in den
+winkel ontstond. Een glasruit van het winkelvenster werd met geweld
+stukgeslagen.</p>
+<p>De barbier werd zoo bleek als de dood.</p>
+<p>&bdquo;Mijn God! daar is er een!&rdquo; riep hij.</p>
+<p>&bdquo;Wat?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Een kanonskogel.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hier is hij,&rdquo; zei de soldaat.</p>
+<p>En hij raapte iets op, dat over den grond rolde. &rsquo;t Was een
+keisteen.</p>
+<p>De barbier ijlde naar &rsquo;t gebroken glas en zag Gavroche, die
+zoo hard hij kon naar de St. Jansmarkt liep. Toen Gavroche, wien de
+beide kinderen nog op &rsquo;t hart lagen, den barbierswinkel
+voorbijkwam, had hij den lust niet kunnen weerstaan hem eens goedendag
+te zeggen, en had een steen tegen zijn raam geworpen.</p>
+<p>&bdquo;Ziet ge!&rdquo; brulde de barbier, die nu van wit blauw was
+geworden; &bdquo;dat is kwaad doen om kwaad te doen. Wat heb ik dien
+jongen gedaan?&rdquo; <span class="pagenum">[<a id="pb258" href=
+"#pb258" name="pb258">258</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch11.4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De knaap verwondert zich over den grijsaard.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Ondertusschen had Gavroche, op de St. Jansmarkt, waar
+de wachtpost reeds ontwapend was, zich aangesloten bij een bende,
+aangevoerd door Enjolras, Courfeyrac, Combeferre en Feuilly. Zij waren
+genoegzaam gewapend. Bahorel en Jean Prouvaire hadden hen wedergevonden
+en vermeerderden de groep. Enjolras had een jachtgeweer met dubbelen
+loop. Combeferre het geweer van een nationale garde, waarop het nommer
+van het legioen, en in zijn gordel twee pistolen, welke men onder zijn
+open jas kon zien, Jean Prouvaire een oud cavaleriemusket, Bahorel een
+karabijn; Courfeyrac zwaaide een blooten stokdegen. Feuilly ging
+vooraan met een sabel in de hand, en riep: &bdquo;Leve
+Polen!&rdquo;</p>
+<p>Zij kwamen van de kade Morland, zonder das, zonder hoed, buiten
+adem, doornat van den regen, met bliksemende oogen. Gavroche naderde
+hen bedaard.</p>
+<p>&bdquo;Waar gaan wij heen?&rdquo; vroeg hij.</p>
+<p>&bdquo;Ga maar mede,&rdquo; zei Courfeyrac.</p>
+<p>Achter Feuilly ging, of liever, sprong Bahorel, als een visch in het
+water des oproers. Hij droeg een rood vest en sprak woorden die alles
+vernielden. Zijn vest verschrikte een voorbijganger, die ontsteld
+riep:</p>
+<p>&bdquo;Daar zijn de rooden!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Het roode, de rooden!&rdquo; hernam Bahorel. &bdquo;Een
+grappige vrees, burger. Ik ben niet bang voor een klaproos, en
+roodkapje boezemt mij volstrekt geen vrees in. Geloof mij, burger,
+laten wij de vrees voor het roode aan het hoornvee over.&rdquo;</p>
+<p>Aan den hoek van een muur viel hem het onschuldigste plakkaat ter
+wereld in het oog, een verlof om eieren te mogen eten, een mandement
+van den aartsbisschop van Parijs aan zijn &bdquo;kudde.&rdquo;</p>
+<p>Bahorel riep:</p>
+<p>&bdquo;Kudde; een beleefde manier om ossen te zeggen.&rdquo;</p>
+<p>Hij scheurde het plakkaat van den muur. Hierdoor won hij het hart
+van Gavroche. Van dit oogenblik af begon Gavroche belang in Bahorel te
+stellen.</p>
+<p>&bdquo;Bahorel,&rdquo; merkte Enjolras op, &bdquo;gij hebt ongelijk.
+Ge hadt dit mandement stil moeten laten zitten, wij hebben er niets
+me&ecirc; te maken, ge verspilt nutteloos uw toorn. Behoud uw voorraad.
+Men vuurt niet buiten de gelederen, evenmin met de ziel als met het
+geweer.&rdquo; <span class="pagenum">[<a id="pb259" href="#pb259" name=
+"pb259">259</a>]</span></p>
+<p>&bdquo;Ieder zijn zin, Enjolras,&rdquo; antwoordde Bahorel.
+&bdquo;Dit bisschoppelijke proza stuit mij; ik wil eieren eten zonder
+dat men &rsquo;t mij vergunt. Ge maakt u zoo licht kwaad; ik vermaak er
+mij mee. Bovendien verlies ik er niets bij; het zet mij in vuur; en zoo
+ik dit plakkaat heb afgescheurd, was het om mijn eetlust op te
+wekken.&rdquo;</p>
+<p>Thans herkende Bahorel aan een venster een jongen man met zwarten
+baard, die hem zag voorbij gaan, waarschijnlijk een vriend van &rsquo;t
+A B C. Hij riep hem toe:</p>
+<p>&bdquo;Haastig, patronen! <i lang="la">para bellum</i>.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is waar, een schoon man,&rdquo; zei Gavroche, die nu
+Latijn verstond.</p>
+<p>Een woelige troep vergezelde hen: studenten, kunstenaars,
+jongelieden die tot het geheim genootschap &bdquo;de Kalebas&rdquo; van
+Aix behoorden, werklieden, lastdragers, gewapend met knuppels en
+bajonnetten, sommigen, als Combeferre, met pistolen in hun broekzakken.
+Een man, die reeds zeer oud scheen, ging ook in dien troep. Hij had
+geen wapen, en repte zich om niet achter te blijven, hoewel hij een
+peinzend voorkomen had. Gavroche zag hem:</p>
+<p>&bdquo;Wie is hij?&rdquo; vroeg hij aan Courfeyrac.</p>
+<p>&bdquo;Een oud man.&rdquo;</p>
+<p>&rsquo;t Was de heer Mabeuf.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch11.5" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Vijfde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De grijsaard.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Verhalen wij wat gebeurd was.</p>
+<p>Enjolras en zijn vrienden waren op den boulevard Bourdon bij de
+magazijnen, op het oogenblik dat de dragonders een aanval hadden
+gedaan. Enjolras, Courfeyrac en Combeferre behoorden tot degenen, die
+door de Bassompiere-straat waren gegaan, roepende: Naar de barricaden!
+In de straat Lesdigui&egrave;res hadden zij een ouden man ontmoet, die
+voortging. &rsquo;t Had hun aandacht getrokken dat deze goede man
+waggelde, alsof hij dronken was. Bovendien hield hij zijn hoed in de
+hand, hoewel &rsquo;t den geheelen morgen geregend had en &rsquo;t
+zelfs op dit oogenblik nog vrij sterk regende. Courfeyrac had den ouden
+Mabeuf herkend. Hij kende hem, doordien hij Marius dikwijls tot aan
+zijn woning had vergezeld. Met de vreedzame en hoogst ingetogen
+levenswijs van den ouden boekenliefhebber bekend, en verbaasd hem te
+midden van het oproer, op twee schreden afstands van de aanvallen der
+cavalerie, schier te midden van <span class="pagenum">[<a id="pb260"
+href="#pb260" name="pb260">260</a>]</span>&rsquo;t geweervuur te
+vinden, blootshoofds in den regen wandelend tusschen de kogels, was hij
+naar hem toegegaan, en de vijf-en-twintigjarige oproerling en de
+tachtigjarige grijsaard hadden deze samenspraak gehouden:</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer Mabeuf, ga naar huis.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Waarom?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Er zal gevochten worden.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Goed.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Er zullen sabelhouwen, geweerschoten vallen, mijnheer
+Mabeuf.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Goed.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Kanonschoten.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Goed. Waar gaat gijlieden heen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wij gaan het gouvernement omverwerpen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Goed.&rdquo;</p>
+<p>Toen was hij hen gevolgd, en sinds dien oogenblik had hij geen woord
+meer gezegd. Eensklaps was zijn tred vast geworden; werklieden hadden
+hem den arm aangeboden, maar met een vriendelijken hoofdknik had hij
+bedankt. Hij drong naar voren, schier tot het eerste gelid der colonne,
+met de beweging van iemand die gaat en &rsquo;t gelaat van iemand die
+slaapt.</p>
+<p>&bdquo;Die oude man is verwoed!&rdquo; mompelden de studenten.</p>
+<p>In den troep liep het gerucht dat hij een oud lid der conventie, een
+voormalig koningsmoorder was.</p>
+<p>De troep was de straat de la Verrerie ingeslagen.</p>
+<p>De kleine Gavroche stapte vooraan en zong luidkeels, zoodat hij een
+soort van trompetter voorstelde. Hij zong:</p>
+<div lang="fr" class="lgouter">
+<div class="lg">
+<p class="line xd20e5912">Voici la lune qui para&icirc;t,</p>
+<p class="line xd20e5912">Quand irons-nous dans la <span class="corr"
+id="xd20e5916" title="Bron: for&egrave;t">for&ecirc;t</span>?</p>
+<p class="line xd20e5912">Demandait Charlot &agrave; Charlotte.</p>
+<p class="line xd20e5921">Tou tou tou</p>
+<p class="line xd20e5921">Pour Chatou.</p>
+<p class="line">Je n&rsquo;ai qu&rsquo;un Dieu, qu&rsquo;un roi,
+qu&rsquo;un liard et qu&rsquo;une botte.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line xd20e5912">Pour avoir bu de grand matin</p>
+<p class="line xd20e5912">La ros&eacute;e &agrave; m&ecirc;me le
+thym,</p>
+<p class="line xd20e5912">Deux moineaux &eacute;taient en ribotte.</p>
+<p class="line xd20e5921">Zi zi zi</p>
+<p class="line xd20e5921">Pour Passy<span class="corr" id="xd20e5938"
+title="Bron: ,">.</span></p>
+<p class="line">Je n&rsquo;ai qu&rsquo;un Dieu, qu&rsquo;un roi,
+qu&rsquo;un liard et qu&rsquo;une botte.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line xd20e5912">Et ces deux pauvres petits loups</p>
+<p class="line xd20e5912">Comme deux grives &eacute;taient
+so&ucirc;ls;</p>
+<p class="line xd20e5912">Un tigre en riait dans sa grotte.</p>
+<p class="line xd20e5921">Don don don</p>
+<p class="line xd20e5921">Pour Meudon.</p>
+<p class="line">Je n&rsquo;ai qu&rsquo;un Dieu, qu&rsquo;un roi,
+qu&rsquo;un liard et qu&rsquo;une botte.</p>
+</div>
+<span class="pagenum">[<a id="pb261" href="#pb261" name=
+"pb261">261</a>]</span>
+<div class="lg">
+<p class="line xd20e5912">L&rsquo;un jurait et l&rsquo;autre
+sacrait.</p>
+<p class="line xd20e5912">Quand irons-nous dans la for&ecirc;t?</p>
+<p class="line xd20e5912">Demandait Charlot &agrave; Charlotte.</p>
+<p class="line xd20e5921">Tin tin tin</p>
+<p class="line xd20e5921">Pour Pantin.</p>
+<p class="line">Je n&rsquo;ai qu&rsquo;un Dieu, qu&rsquo;un roi,
+qu&rsquo;un liard et qu&rsquo;une botte<a class="noteref" id=
+"xd20e5969src" href="#xd20e5969" name="xd20e5969src">1</a>.</p>
+</div>
+</div>
+<p class="first">Zij begaven zich naar Saint-Merry.</p>
+</div>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a class=
+"noteref" id="xd20e5969" href="#xd20e5969src" name=
+"xd20e5969">1</a></span> Uitgezonderd den laatsten regel: &bdquo;Ik heb
+slechts een God, een koning, een <span class="corr" id="xd20e5971"
+title="Bron: oordje">oortje</span> en een laars,&rdquo; is er eigenlijk
+in het geheele liedje volstrekt geen zin.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch11.6" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Zesde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Recruten.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De troep vermeerderde elk oogenblik. In de straat des
+Billettes voegde zich een man er bij, van rijzige gestalte, reeds
+grijzend, wiens ruw en stoutmoedig voorkomen Courfeyrac, Enjolras en
+Combeferre in &rsquo;t oog vielen, doch dien geen hunner kende.
+Gavroche, die onder &rsquo;t marcheeren druk in de weer was met zingen,
+fluiten, neuri&euml;n en met den knop van zijn pistool tegen de
+vensterluiken te kloppen, sloeg op dezen man geen acht.</p>
+<p>In de straat la Verrerie gingen zij voorbij Courfeyracs woning.</p>
+<p>&bdquo;Dat komt goed uit,&rdquo; zei Courfeyrac, &bdquo;ik heb mijn
+beurs vergeten en mijn hoed verloren.&rdquo; Hij verliet den troep en
+vloog de trap op. Hij nam een ouden hoed en zijn beurs. Tevens nam hij
+een vierkanten koffer ter grootte van een valies, die onder zijn vuil
+linnen was verborgen. Toen hij de trap weder afging, riep de
+portierster:</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer de Courfeyrac!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hoe heet ge, portierster?&rdquo; hernam Courfeyrac.</p>
+<p>De portierster antwoordde met verbazing:</p>
+<p>&bdquo;Gij weet immers wel, dat ik vrouw Veuvain heet.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Nu, zoo ge mij weder mijnheer de Courfeyrac noemt, zal ik u
+mevrouw de Veuvain noemen. Spreek nu, wat hebt ge mij te
+zeggen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Er is iemand om u te spreken.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wie?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik weet niet.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Waar?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;In mijn loge.&rdquo; <span class="pagenum">[<a id="pb262"
+href="#pb262" name="pb262">262</a>]</span></p>
+<p>&bdquo;Duivels!&rdquo; zei Courfeyrac.</p>
+<p>&bdquo;Hij wacht reeds langer dan een uur op uw thuiskomst!&rdquo;
+hernam de portierster.</p>
+<p>Tezelfder tijd kwam een, naar het scheen, jong werkmaatje, mager,
+bleek, klein, &rsquo;t gezicht vol zomersproeten, met een gescheurden
+kiel en gelapte manchestersche broek, en die meer het voorkomen had van
+een verkleed meisje dan een jongen te zijn, uit de loge, en zeide tot
+Courfeyrac, met een stem die in geenen deele een vrouwenstem
+geleek:</p>
+<p>&bdquo;Kan ik mijnheer Marius spreken?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hij is niet te huis.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Komt hij van avond te huis?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik weet niet.&rdquo;</p>
+<p>En Courfeyrac liet er op volgen: &bdquo;Wat mij betreft, ik kom niet
+te huis.&rdquo;</p>
+<p>Het jonge mensch zag hem strak aan, en vroeg:</p>
+<p>&bdquo;Waarom niet?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wel, daarom.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Waar gaat gij dan heen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wat kan u dat schelen!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zal ik uw koffer dragen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik ga naar de barricaden.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Mag ik met u gaan?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zoo ge wilt!&rdquo; antwoordde Courfeyrac. &bdquo;De straat
+is vrij, de weg is voor ieder.&rdquo;</p>
+<p>Hij ging haastig voort, om zich bij zijn vrienden te voegen. Toen
+hij zich weder bij hen bevond, gaf hij aan een hunner den koffer te
+dragen. Eerst een kwartieruurs later merkte hij op, dat het jonge
+mensch hen inderdaad gevolgd was.</p>
+<p>Een volkshoop gaat niet altijd waarheen hij wil. Wij hebben gezegd,
+dat een windvlaag hem medevoert. Zij gingen voorbij Saint-Merry en
+bevonden zich, zonder eigenlijk te weten hoe, in de straat Saint-Denis.
+<span class="pagenum">[<a id="pb263" href="#pb263" name=
+"pb263">263</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="div0">
+<h2 class="label">Boek XII.</h2>
+<h2 class="main">Corinthe.</h2>
+<span class="pagenum">[<a id="pb265" href="#pb265" name=
+"pb265">265</a>]</span>
+<div id="ch12.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Geschiedenis van Corinthe sinds zijn stichting.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De Parijzenaars, die thans, van den kant des Halles de
+straat Rambuteau ingaan, zien rechts, tegenover de straat
+Mond&eacute;tour, een mandemakerswinkel, die als uithangbord een mand
+heeft in den vorm van Keizer Napoleon den Groote, met dit
+opschrift:</p>
+<div class="blockquote">
+<p class="first"><span class="sc">Napoleon geheel van teen
+gemaakt</span>.</p>
+</div>
+<p>Zij vermoeden niet, welke vreeselijke tooneelen op deze plek,
+nauwelijks dertig jaar geleden, zijn voorgevallen.</p>
+<p>Hier waren de straat de la Chanvrerie, en de vermaarde herberg
+Corinthe.</p>
+<p>Men herinnere zich, wat aangaande de te dezer plaatse opgerichte
+barricade is gezegd, die trouwens door de barricade van Saint-Merry in
+de schaduw werd gesteld. Op deze beruchte barricade der straat de la
+Chanvrerie, die thans in diepe duisternis is gedompeld, willen wij een
+weinig licht werpen.</p>
+<p>Men vergunne ons, tot juister begrip van &rsquo;t verhaal, hetzelfde
+eenvoudig middel aan te wenden, dat wij ten aanzien van Waterloo hebben
+gebezigd.</p>
+<p>Wie zich op vrij nauwkeurige wijze het blok huizen wil voorstellen,
+&rsquo;t welk in dien tijd bij de punt van St. Eustachius, aan den
+noordoostelijken hoek des Halles van Parijs was gelegen, waar thans de
+straat Rambuteau uitkomt, behoeft zich slechts een N te verbeelden,
+welker top de straat St. Denis en basis <span class="corr" id=
+"xd20e6081" title="Bron: de">des</span> Halles raakt, en wier
+rechtstaande beenen de straten de Grande Truanderie en de la
+Chanvrerie, en dwarsstreep de straat der Petite-Truanderie zijn. De
+oude straat Mond&eacute;tour doorsneed deze drie beenen in allerlei
+bochten; zoodat de doolhof dezer vier straten zeven huizeneilandjes
+vormde, die zonderling gebouwd, van verschillende grootte en als bij
+toeval daar geplaatst, nauwelijks door enge stegen gescheiden waren.
+<span class="pagenum">[<a id="pb266" href="#pb266" name=
+"pb266">266</a>]</span></p>
+<p>De huizen waren zoo bouwvallig, dat ze gedeeltelijk gestut waren
+door balken, die van het eene naar het andere huis liepen. De straat
+was eng en de goot breed; men ging er steeds op vochtige steenen langs
+kelderachtige winkels, langs groote vuilnishoopen, en gangen met zware,
+eeuwenoude hekken. De straat Rambuteau heeft dit alles weggevaagd.</p>
+<p>Kwam men uit de straat St. Denis in de straat de la Chanvrerie, dan
+zag men haar allengs enger worden, als ware men in een langen trechter.
+Aan het einde der straat zag men den doorgang aan de zijde des Halles
+versperd door een rij hooge huizen, en men zou gemeend hebben in een
+slop te zijn, zoo men niet rechts en links twee donkere gleuven gezien
+had, door welke men verder kon gaan. &rsquo;t Was de straat
+Mond&eacute;tour, die zich aan de eene zijde met de Predikerstraat, aan
+de andere met de Zwanenstraat en de kleine Truanderie vereenigde. Aan
+het einde van dit soort van slop, aan den hoek der rechter insnijding,
+zag men een minder hoog huis dan de overige, dat een soort van
+voorgebergte in de straat vormde.</p>
+<p>In dat huis van slechts twee verdiepingen bestond sedert driehonderd
+jaren een vermaarde, veel bezochte herberg. In deze herberg heerschte
+immer een luidruchtige vroolijkheid en wel op dezelfde plek, welke de
+oude Theophilus in deze twee verzen aanduidt:</p>
+<div lang="fr" class="lgouter">
+<p class="line">L&agrave; branle le squelette horrible</p>
+<p class="line">D&rsquo;un pauvre amant qui se pendit<a class="noteref"
+id="xd20e6097src" href="#xd20e6097" name="xd20e6097src">1</a>.</p>
+</div>
+<p class="first">De stand was goed; de herberg ging van vader op zoon
+over.</p>
+<p>In de vorige eeuw had de verdienstelijke Natoire, een der
+phantastische schilders, die door de tegenwoordige stijve school
+veracht zijn, zich in deze herberg vaak bedronken en uit dankbaarheid
+een tros krenten (druiven van Corinthe) op &rsquo;t venster
+geschilderd. Uit blijdschap had de herbergier zijn uithangbord
+veranderd, en boven den druiventros in vergulde letters doen zetten:
+&bdquo;In de druif van Corinthe.&rdquo; Vandaar de naam
+<i>Corinthe</i>.</p>
+<p>Een benedenvertrek met buffet, een kamer op de eerste verdieping met
+een biljart, waarheen een wenteltrap leidde, wijn op de tafels,
+berookte muren, kaarslicht op klaarlichten dag, z&oacute;&oacute; was
+de herberg. Een trap met valluik in het benedenvertrek voerde naar den
+kelder. Op de tweede verdieping huisde de familie Hucheloup. De trap,
+waarlangs men naar deze verdieping <span class="pagenum">[<a id="pb267"
+href="#pb267" name="pb267">267</a>]</span>ging, was veeleer een ladder
+dan een trap, die een blinde deur had in de groote kamer op de eerste
+verdieping. Onder het dak waren twee zolderkamertjes voor de
+dienstmeiden. Het benedenhuis bevatte de keuken en de gelagkamer.</p>
+<p>De oude Hucheloup was misschien voor chemist in de wieg gelegd, maar
+zeker is &rsquo;t, dat hij kok werd; men dronk niet alleen in zijn
+herberg, men at er ook. Hucheloup had iets keurigs uitgevonden,
+&rsquo;t geen men slechts bij hem at; &rsquo;t waren gelardeerde
+karpers, welke hij karpers in het vet noemde (<i>carpes au gras</i>).
+Men at ze bij het licht van een vetkaars of van een lamp uit den tijd
+van Lodewijk XVI, op tafels met gewast linnen bekleed, in plaats van
+tafellaken. Men kwam hier van verre en wijd. Op zekeren morgen had
+Hucheloup bedacht de voorbijgangers met zijn &bdquo;specialiteit&rdquo;
+bekend te maken, een penseel in een pot schoensmeer gedoopt en, vermits
+hij een even eigenaardige spelling als kookkunst had, op den muur van
+zijn huis dit merkwaardig opschrift geschilderd:</p>
+<div class="blockquote">
+<p class="first"><span class="sc">Carpes ho gras</span>.</p>
+</div>
+<p>Des winters hadden regen- en sneeuwbuien de S aan het einde van het
+eerste woord en de G, waarmede het derde begon, uitgewischt, zoodat
+overbleef:</p>
+<div class="blockquote">
+<p class="first"><span class="sc">Carpe ho ras</span>.</p>
+</div>
+<p>Alzoo was door tijd en regen een eenvoudige gaarkoks-aankondiging
+een diepzinnige raadgeving, en Hucheloup, die het Fransch niet kende,
+een latinist geworden<a class="noteref" id="xd20e6139src" href=
+"#xd20e6139" name="xd20e6139src">2</a>.</p>
+<p>Van dat alles bestaat tegenwoordig niets meer. De doolhof was reeds
+in 1847 verruimd en is waarschijnlijk op dit oogenblik geheel
+verdwenen.</p>
+<p>Zooals gezegd is, was Corinthe een der vereenigingsplaatsen van
+Courfeyrac en zijn vrienden. Grantaire had Corinthe ontdekt. Uit hoofde
+van het <i lang="la">Carpe Horas</i> was hij er &rsquo;t eerst
+binnengegaan, en om de <i lang="fr">Carpes au Gras</i> was hij er
+meermalen teruggekeerd. Men at, dronk en tierde er; men betaalde er
+weinig, betaalde slecht, soms in &rsquo;t geheel niet, en was er altijd
+welkom.</p>
+<p>Hucheloup was een gaarkok met knevel; een kluchtige verscheidenheid.
+Hij zag er altijd stuursch uit; &rsquo;t was alsof hij zijn klanten in
+ontzag wilde houden, hij gromde tegen de lieden die bij hem kwamen, en
+scheen eerder geneigd twist met hen te zoeken dan hun soep op te
+disschen. Evenwel was men, <span class="pagenum">[<a id="pb268" href=
+"#pb268" name="pb268">268</a>]</span>wij herhalen het, altijd welkom.
+Deze grilligheid had hem zelfs vele klanten bezorgd, vooral jongelieden
+die zich met zijn knorrigheid vermaakten. Hij was schermmeester
+geweest. Soms lachte hij eensklaps luidkeels. Een ruwe stem is vaak het
+teeken van een goed hart; inderdaad was hij een komieke kerel met een
+somber gezicht. Niets was hem liever dan de lieden schrik aan te jagen,
+evenals snuifdoozen in den vorm van een pistool doen.</p>
+<p>Moeder Hucheloup, zijn vrouw, was een zeer leelijk, gebaard
+wezen.</p>
+<p>Omstreeks 1830 stierf Hucheloup. Met hem verdween het geheim der
+&bdquo;karpers in het vet&rdquo;. Zijn ontroostbare weduwe zette de
+herberg voort. Maar de gaarkeuken ontaarde en werd slecht, de wijn, die
+altijd slecht was geweest, werd afschuwelijk. Courfeyrac en zijn
+vrienden kwamen echter nog altijd in Corinthe&mdash;uit medelijden, zei
+Bossuet.</p>
+<p>De weduwe Hucheloup was kortademig en wanstaltig, zij sprak gaarne
+van haar landelijke herinneringen, waaraan haar tongval steeds eenige
+bekoorlijkheid verleende.</p>
+<p>Het vertrek op de eerste verdieping, waar de
+&bdquo;restauratie&rdquo; werd gehouden, was ruim en langwerpig, vol
+banken, krukjes, stoelen, tafeltjes en een oud waggelend biljart. Men
+kwam er langs de wenteltrap, die in den hoek van het vertrek tegen een
+vierkante opening als die van een scheepsluik uitkwam.</p>
+<p>Deze kamer, die slechts door een enkel smal venster licht kreeg en
+waar dus altijd eene lamp brandde, had een gemeen voorkomen. Al de
+meubels van vier pooten schenen er slechts drie te hebben. De gewitte
+muren hadden geene andere versiering dan dit vierregelig vers ter eere
+van vrouw Hucheloup:</p>
+<div lang="fr" class="lgouter">
+<p class="line">Elle &eacute;tonne &agrave; dix pas, elle
+&eacute;pouvante &agrave; deux.</p>
+<p class="line">Une verrue habite en son nez hasardeux;</p>
+<p class="line">On tremble &agrave; chaque instant qu&rsquo;elle ne
+vous la mouche,</p>
+<p class="line">Et qu&rsquo;un beau jour son nez ne tombe dans sa
+bouche.<a class="noteref" id="xd20e6176src" href="#xd20e6176" name=
+"xd20e6176src">3</a></p>
+</div>
+<p class="first">Dit was met houtskool op den muur geschreven.</p>
+<p>Madame Hucheloup ging van &rsquo;s morgens tot &rsquo;s avonds in de
+volmaaktste kalmte voorbij dit vierregelig vers. Twee dienstmaagden,
+Matelotte en Gibelotte genoemd, die nooit andere namen schenen gehad te
+hebben, hielpen madame Hucheloup op de tafeltjes de kruiken met blauwen
+wijn en de spijzen te <span class="pagenum">[<a id="pb269" href=
+"#pb269" name="pb269">269</a>]</span>plaatsen, welke den hongerigen in
+grof aardewerk werden voorgezet. Matelotte was dik, rond, ros en had
+een gillende stem, zij was de sultane favorite van wijlen Hucheloup
+geweest en leelijker dan een mythologisch monster; evenwel, dewijl de
+dienstmaagd altijd achter de meesteres moet blijven, was zij minder
+leelijk dan madame Hucheloup. Gibelotte was lang, tenger, smachtend,
+bleek, met blauwe kringen om de oogen, en half neergeslagen oogleden,
+immer bedrukt en afgemat, iets als een chronische vermoeidheid; zij was
+het eerste bij de hand, de laatste te bed, bediende iedereen, zelfs de
+andere dienstmaagd, stil en zacht, glimlachende onder haar vermoeidheid
+met een dommelig lachje.</p>
+<p><span class="corr" id="xd20e6185" title="Niet in bron">Er was een
+spiegel boven de toonbank.</span></p>
+<p>Voor dat men de &bdquo;zaal&rdquo; der restauratie binnentrad, las
+men dit vers, hetwelk Courfeyrac met krijt op de deur geschreven
+had:</p>
+<div lang="fr" class="lgouter">
+<p class="line">R&eacute;gale si tu peux et mange si tu
+l&rsquo;oses!<a class="noteref" id="xd20e6193src" href="#xd20e6193"
+name="xd20e6193src">4</a></p>
+</div>
+</div>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a class=
+"noteref" id="xd20e6097" href="#xd20e6097src" name=
+"xd20e6097">1</a></span></p>
+<div class="q">
+<div class="body">
+<div class="lgouter footnote">
+<p class="line">Daar schommelt het afgrijselijk rif</p>
+<p class="line">Eens minnaars die er zich verhing.</p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd20e6139" href="#xd20e6139src" name="xd20e6139">2</a></span> Carpe
+horas beteekent: maak u den tijd ten nutte.</p>
+<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a class=
+"noteref" id="xd20e6176" href="#xd20e6176src" name=
+"xd20e6176">3</a></span> In de verte verbaast zij, dichtbij verschrikt
+zij. Op haar neus zit een stoutmoedige wrat. Men beeft ieder oogenblik,
+dat zij hem zal afsnuiten en haar neus op een mooien dag in haar mond
+zal vallen.</p>
+<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a class=
+"noteref" id="xd20e6193" href="#xd20e6193src" name=
+"xd20e6193">4</a></span> Onthaal u zoo ge kunt en eet zoo gij het
+waagt.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch12.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Voorloopige vroolijkheid.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Men weet dat Laigle de Meaux veeleer bij Joly dan
+elders te huis was. Hij had een woning, zooals de vogel een tak heeft.
+De twee vrienden woonden, aten, sliepen samen. Alles hadden zij in
+gemeenschap, zelfs een weinig Musichetta. Den 5 Juni gingen zij
+&rsquo;s morgens naar Corinthe ontbijten. Joly had een zware
+verkoudheid, welke Laigle met hem begon te deelen. De rok van Laigle
+was kaal, maar Joly was goed gekleed.</p>
+<p>&rsquo;t Was omstreeks negen uren &rsquo;s morgens, toen zij de deur
+van Corinthe openden.</p>
+<p>Zij gingen naar de eerste verdieping.</p>
+<p>Matelotte en Gibelotte ontvingen hen.</p>
+<p>&bdquo;Oesters, kaas en ham,&rdquo; zei Laigle.</p>
+<p>Zij gingen aan een tafeltje zitten.</p>
+<p>De herberg was ledig, er was niemand dan zij.</p>
+<p>Gibelotte, die Joly en Laigle kende, zette een flesch wijn op de
+tafel.</p>
+<p>Terwijl zij met de eerste oesters bezig waren, verscheen een hoofd
+boven het trapluik, en een stem zeide:</p>
+<p>&bdquo;Ik kwam voorbij en rook op de straat een heerlijken geur van
+Briekaas, en daarom kom ik.&rdquo;</p>
+<p>&rsquo;t Was Grantaire. <span class="pagenum">[<a id="pb270" href=
+"#pb270" name="pb270">270</a>]</span></p>
+<p>Grantaire nam een tabouret en zette zich.</p>
+<p>Toen Gibelotte Grantaire zag, zette zij nog twee flesschen wijn op
+de tafel.</p>
+<p>Dit maakte te zamen drie.</p>
+<p>&bdquo;Wilt gij dan twee flesschen ledigen?&rdquo; vroeg Laigle aan
+Grantaire.</p>
+<p>Grantaire antwoordde: &bdquo;Allen zijn schrander, gij alleen zijt
+onnoozel. Nooit hebben twee flesschen een man verschrikt.&rdquo;</p>
+<p>De anderen waren begonnen met eten. Grantaire begon met drinken.
+Spoedig was een halve flesch geledigd.</p>
+<p>&bdquo;Hebt ge een gat in de maag?&rdquo; vroeg Laigle.</p>
+<p>&bdquo;Gij hebt er ten minste een aan den elleboog,&rdquo; zei
+Grantaire.</p>
+<p>En na zijn glas geledigd te hebben, voegde hij er bij:</p>
+<p>&bdquo;Nu, arend der lijkredenen, uw rok wordt oud.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Het doet mij genoegen,&rdquo; hernam Laigle. &bdquo;Daarvan
+komt het, dat mijn rok en ik zoo goed voor elkaar passen. Hij heeft al
+mijn kanten en vormen aangenomen, hij hindert mij nergens en heeft zich
+zelfs naar mijn wanstaltigheden gevoegd; hij is zeer beleefd voor al
+mijn bewegingen; ik voel niet anders van hem dan dat hij mij warm
+houdt. Oude kleederen zijn hetzelfde als oude vrienden.&mdash;Apropos,
+Grantaire, komt ge van den boulevard?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Neen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wij, Joly en ik, hebben het hoofd van den lijkstoet
+gezien.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Was een heerlijk schouwspel,&rdquo; zei Joly.</p>
+<p>&bdquo;Hoe stil is &rsquo;t in deze straat!&rdquo; riep Laigle.
+&bdquo;Wie zou zeggen, dat Parijs het onderst boven ligt? Men ziet
+duidelijk, dat hier eertijds alles klooster was! Du Breuil en Sauval en
+de abb&eacute; Leb&oelig;uf geven er de lijst van. Overal in den omtrek
+waren er, het wemelde van geschoeiden en ongeschoeiden, van geschorenen
+en gebaarden, van grijzen, zwarten, witten, van Franciscanen,
+Minderbroeders, Capucijnen, Karmelieten, kleine Augustijners, groote
+Augustijners, oude Augustijners... Het krioelde.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Spreken wij niet van monniken,&rdquo; viel Grantaire hem in
+de rede; &bdquo;men voelt lust zich te krabben.&rdquo;&mdash;Daarop
+riep hij uit: &bdquo;Ha, welk een leelijke oester; ik word er akelig
+van. De oesters zijn bedorven, de dienstmeiden zijn leelijk. Ik haat
+het menschelijk geslacht. Zoo aanstonds ging ik in de straat Richelieu
+voorbij de groote openbare bibliotheek. De hoop oesterschelpen, welken
+men een bibliotheek noemt, maakt mij afkeerig van het denken. Hoeveel
+papier! hoeveel inkt! hoeveel gekrabbel! Hoeveel heeft men al
+geschreven! Welk domoor heeft toch gezegd, dat de mensch een ongevederd
+tweevoetig dier is? En toen ontmoette ik een meisje dat ik kende,
+schoon als de lente en waardig Flora te heeten; zij was verrukt,
+verheugd, <span class="pagenum">[<a id="pb271" href="#pb271" name=
+"pb271">271</a>]</span>gelukkig als in den hemel, de rampzalige, wijl
+gisteren een schrikkelijk leelijke, pokdalige bankier zich verwaardigd
+heeft haar aan te nemen. Ach, de vrouw loert evenzeer op den ouden
+rijkaard als op den jongen pronker; de katten maken zoowel jacht op de
+muizen als op de vogels. Geen twee maanden geleden was dit juffertje
+nog zeer deugdzaam op haar vlieringkamertje, zij maakte koperen
+vetergaten in corsetten; hoe heet dat ook? Zij naaide, had een matras
+tot bed, woonde met een bloempot en was tevreden. Nu is zij
+bankierster. Deze herschepping is van nacht volbracht. Ik heb dit
+slachtoffer dezen morgen ontmoet; ze was heel vroolijk. &rsquo;t Is
+jammer, dat het meisje heden even mooi was als gisteren. Men kan
+&rsquo;t haar niet aanzien, dat zij een bankier behoort. De rozen
+hebben dit boven of beneden de vrouwen, dat men op de rozen de sporen
+zien kan, welke de rupsen op haar achterlaten. Ach! er is op aarde geen
+zedelijkheid: ik neem de myrth, het symbool der liefde, den laurier,
+het symbool des oorlogs, den olijftak, dat malle symbool des vredes,
+den appelboom, die met zijn pippeling Adam tot den val bracht, en den
+vijgeboom, den grootvader der onderrokken, tot getuigen. En het recht,
+vraagt ge naar het recht? O! in de wereld heerscht slechts het geweld.
+Hoeveel roofdieren, hoeveel arenden zijn er! Er gaat mij een huivering
+van door de leden!&rdquo;</p>
+<p>Hij reikte Joly zijn glas, die het vulde; hij dronk, en zonder zich
+zelfs door dit glas wijn in zijn rede te laten afbreken, ging hij
+voort:</p>
+<p>&bdquo;Brennus, die Rome neemt, is een arend; de bankier, die de
+grisette neemt, is een arend. Hier is evenmin schaamte als daar. Wij
+gelooven dus aan niets: dit &eacute;&eacute;ne slechts is waar: het
+drinken. Welke uwe meening zijn moge, om &rsquo;t even of gij met het
+kanton Uri voor den mageren haan of met het kanton Glaris voor den
+vetten haan zijt, drink. Ge spreekt mij van den boulevard, van den
+lijkstoet, en zoo voorts. Welzoo, er zal dus weder een revolutie zijn?
+Deze behoefte aan hulpmiddelen verwondert mij vanwege den goeden God.
+Hij moet elk oogenblik weder het raderwerk der gebeurtenissen smeren.
+Het haakt, het loopt niet. Spoedig een revolutie! De goede God heeft
+immer zwarte handen van dat vuile wagensmeer. In zijn plaats zou ik de
+zaak eenvoudiger behandelen en niet telkens mijn machine opwinden; ik
+zou regelrecht het menschdom bestieren, en de mazen doorbreien, zonder
+den draad te breken; ik zou geen buitengewone hulpmiddelen aanwenden.
+Wat gijlieden den vooruitgang noemt, beweegt zich door twee
+drijfveeren, de menschen en de gebeurtenissen. Maar, &rsquo;t is
+treurig, telkens zijn buitengewone tusschenkomsten noodig. Zoowel voor
+de gebeurtenissen <span class="pagenum">[<a id="pb272" href="#pb272"
+name="pb272">272</a>]</span>als voor de menschen is het gewone niet
+voldoende; de menschen hebben genie&euml;n, de gebeurtenissen
+revoluti&euml;n noodig. De groote toevalligheden zijn wet; de orde der
+dingen kan ze niet missen; en bij de verschijning der kometen, zou men
+haast gelooven, dat de hemel zelf buitengewone acteurs noodig heeft.
+Onverwachts, zonder dat men het vermoedt, plakt God een
+luchtverschijnsel aan den zolder van het firmament; er komt hier of
+daar een wonderbare ster met een ontzaggelijken staart te voorschijn,
+en dan sterft Cesar. Brutus geeft hem een dolksteek en God een
+komeetslag. Ha! ziedaar een noorderlicht, een revolutie, een groot man,
+93 in kapitale letters, Napoleon als schildwacht, de komeet van 1811
+boven op het affiche. O, welk een fraai blauw aankondigingsbiljet vol
+met plotselinge vonken gesternd! Bom, bom! Buitengewone voorstelling.
+Slaat op de oogen, gapers! Alles loopt in &rsquo;t wild; de ster zoowel
+als het drama. Goede God! &rsquo;t is te veel en niet genoeg. Deze
+buitengewone hulpmiddelen schijnen heerlijk en zijn armzalig. Mijn
+vrienden, de Voorzienigheid moet reeds tot hulpmiddelen haar toevlucht
+nemen. Wat bewijst een revolutie? Dat God ten einde raad is. Hij doet
+een staatsgreep, wijl de draad van het tegenwoordige en toekomstige
+afgebroken is en wijl hij, God, de beide einden niet heeft kunnen
+samenknoopen. Dit trouwens bevestigt mij in mijn gissingen nopens den
+toestand van Jehova&rsquo;s vermogen; ziet men boven en onder zooveel
+misnoegdheid, zooveel ongerijmdheid, laagheid, gemeenheid en nood in
+den hemel en op aarde, van den vogel af, die geen graankorreltje heeft,
+tot mij, die geen honderd duizend francs rente bezit, ziet men het
+menschelijk lot, dat zeer versleten, zelfs het koninklijk lot, dat
+armzalig is, getuige den gehangen prins van Cond&eacute;; ziet men den
+winter, die niets anders is dan een scheur in het Zenith, door welke de
+wind blaast, ziet men zoovele lompen zelfs in het geheel nieuwe
+ochtendpurper op de heuveltoppen; ziet men de dauwdroppels, die valsche
+paarlen; ziet men den rijp, dat valsche edelgesteente; ziet men de
+gescheurde menschheid en de gelapte gebeurtenissen en zooveel vlekken
+in de zon en zooveel gaten in de maan, overal zooveel ellende, dan
+veronderstel ik, dat God niet rijk is. &rsquo;t Is waar, hij maakt
+vertoon, maar ik zie er armoede in. Hij geeft een revolutie, gelijk een
+koopman wiens geldkist ledig is een bal geeft. Men moet de goden niet
+naar den schijn beoordeelen. Onder het verguldsel des hemels onderken
+ik een arm heelal. De schepping maakt bankroet. Daarom ben ik
+ontevreden. Zie, &rsquo;t is heden de 5 Juni en schier nacht; sinds van
+ochtend wacht ik of het licht wordt; &rsquo;t wordt niet licht en ik
+wed dat het den geheelen dag niet licht zal worden. &rsquo;t Is de
+achteloosheid van een slecht <span class="pagenum">[<a id="pb273" href=
+"#pb273" name="pb273">273</a>]</span>bezoldigd bediende. Ja, alles is
+slecht geregeld, niets past op elkander, deze oude wereld is geheel uit
+de naden; ik ga over tot de oppositie. Alles gaat verkeerd; het heelal
+is kibbelend. &rsquo;t Is als met de kinderen; zij die ze willen,
+hebben ze niet; zij die ze niet begeeren, krijgen ze. Kortom: ik ben
+kwaad. Bovendien verdriet mij het gezicht van den arend van Meaux, dien
+kaalkop. De gedachte, dat ik van denzelfden ouderdom ben als die bloote
+knie! Overigens critiseer ik, maar beleedig niet. Het heelal is wat het
+is. Ik spreek zonder kwade bedoelingen en om mijn geweten te
+bevredigen. Ontvang, eeuwige vader, de verzekering mijner bijzondere
+hoogachting. O, bij alle heiligen van den Olymp en bij alle goden van
+het Paradijs, ik was niet geschapen om Parijzenaar te zijn, dat wil
+zeggen, om eeuwig als een bal tusschen twee raketten van den groep der
+straatslijpers naar den groep der rumoermakers te worden geworpen. Ik
+was geboren om Turk te zijn, om den geheelen dag oostersche schoonen
+die weelderige <span class="corr" id="xd20e6267" title=
+"Bron: egyptische">Egyptische</span> dansen te zien uitvoeren, welke
+veel van de droomen eens kuischen mans hebben; of een boer van Beauce,
+of een Venetiaansch edelman, omgeven van een aantal edele jonkvrouwen,
+of een Duitsch vorstje, die de helft van een infanterist aan den
+Duitschen bond levert en zijn ledigen tijd verdrijft met zijn sokken op
+zijn heg, dat wil zeggen op zijn grenzen, te laten drogen. Dat was de
+bestemming waarvoor ik geboren ben. Ja, ik heb Turk gezegd en ik blijf
+er bij. Ik begrijp niet, waarom men gewoonlijk aan het woord Turk een
+slechten zin geeft; Mahomet heeft veel goeds; alle achting voor den
+uitvinder der serails met houri&rsquo;s en der paradijzen met
+odalisken! Hoonen wij het Mahomedisme niet, den eenigen godsdienst, die
+met een kippenhok prijkt! Ik houd het overigens met het drinken. De
+wereld is een groote malligheid. Naar &rsquo;t schijnt gaan al die
+ezels vechten, laten zich klappen geven, midden in den zomer, in de
+maand Juni, zich doodslaan, terwijl zij met een meisje aan den arm op
+het veld de liefelijke geuren van het gemaaide hooi konden gaan
+inademen! Waarachtig, men doet al te veel dwaasheden. Een oude gebroken
+lantaarn, welke ik zoo even bij een uitdrager zag, brengt mij op een
+denkbeeld: Het zou tijd zijn het menschelijk geslacht te verlichten.
+Ja, nu word ik weer treurig. Dat komt ervan, als men zich aan een
+oester en een revolutie verslikt. Ik word weder akelig. O! die leelijke
+oude wereld! Men werkt er zich lam, men verlaagt er zich, men
+prostitueert er zich, men doodt er zich, en men maakt er zich aan
+gewoon!&rdquo;</p>
+<p>Na deze vlaag van welsprekendheid kreeg Grantaire een welverdiende
+vlaag van hoest. <span class="pagenum">[<a id="pb274" href="#pb274"
+name="pb274">274</a>]</span></p>
+<p>&bdquo;Van revolutie gesproken,&rdquo; zei Joly, &bdquo;het schijnt
+bepaald, dat Marius verliefd is.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Weet men op wie?&rdquo; vroeg Laigle.</p>
+<p>&bdquo;Neen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Niet?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Neen, zeg ik.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Marius verliefd!&rdquo; riep Grantaire. &bdquo;Ik zie het van
+hier. Marius is een nevel en hij zal een damp hebben ontmoet. Marius
+behoort tot het dichterlijk geslacht. Wie dichter zegt, zegt dwaas.
+<i>Thymbraeus Apollo</i>. &rsquo;t Moet een raar paartje zijn, Marius
+met zijn Marie, of zijn Maria, of zijn Mari&euml;tte, of zijn Marion.
+Ik kan &rsquo;t mij verbeelden wat het is. Een verrukking, waarin men
+het kussen vergeet. Kuisch op de aarde, maar verbonden voor de
+eeuwigheid. &rsquo;t Zijn zielen met zintuigen. Zij slapen samen in de
+sterren.&rdquo;</p>
+<p>Grantaire begon zijn tweede flesch en zou misschien een tweede
+redevoering hebben begonnen, toen een nieuw wezen uit het vierkante
+luik kwam oprijzen. &rsquo;t Was een kleine havelooze knaap, van
+ongeveer tien jaren, met spits gezicht, levendige oogen, ontzaggelijk
+veel haar op het hoofd, doornat van den regen en een vergenoegd
+voorkomen.</p>
+<p>De knaap ging zonder aarzeling, hoewel hij geen van de drie kende,
+op den Arend van Meaux toe en vroeg:</p>
+<p>&bdquo;Zijt gij mijnheer Bossuet?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is mijn bijnaam,&rdquo; antwoordde Laigle.
+&bdquo;Wat wilt ge?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Een groote blonde heeft mij op den boulevard gezegd: Kent ge
+moeder Hucheloup? Ik antwoordde: ja, in de straat Chanvrerie, de weduwe
+van den oude. Toen zeide hij tot mij: Ga er heen. Gij zult er mijnheer
+Bossuet vinden en hem van mijnentwege <span class="ex">A B C</span>
+zeggen.&mdash;&rsquo;t Is een grap, die men u speelt, niet waar? Hij
+heeft mij tien sous gegeven.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Joly, leen mij tien sous,&rdquo; zei Laigle, en zich tot
+Grantaire wendende: &bdquo;Leen mij tien sous, Grantaire.&rdquo;</p>
+<p>Dit maakte twintig sous, welke Laigle aan den knaap gaf.</p>
+<p>&bdquo;Ik dank u, mijnheer,&rdquo; zei het jongetje.</p>
+<p>&bdquo;Hoe heet ge?&rdquo; vroeg Laigle.</p>
+<p>&bdquo;Navet, de vriend van Gavroche.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Blijf bij ons,&rdquo; zei Laigle.</p>
+<p>&bdquo;Ontbijt met ons,&rdquo; zei Grantaire.</p>
+<p>De knaap antwoordde:</p>
+<p>&bdquo;Ik kan niet; ik behoor bij den optocht; ik moet schreeuwen:
+weg met Polignac!&rdquo;</p>
+<p>En strijkvoetend, &rsquo;t geen de eerbiedigste groet is, ging hij
+heen.</p>
+<p>Toen de knaap weg was, zeide Grantaire: <span class="corr" id=
+"xd20e6325" title="Bron: &raquo;">&bdquo;</span>Dit is een echte
+straatjongen van Parijs!&rdquo; <span class="pagenum">[<a id="pb275"
+href="#pb275" name="pb275">275</a>]</span></p>
+<p>Intusschen peinsde Laigle; hij zeide halfluid:</p>
+<p>&bdquo;<span class="ex">A B C</span> beteekent: Begrafenis van
+Lamarque.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;De groote blonde,&rdquo; merkte Grantaire op, &bdquo;is
+Enjolras, die u laat waarschuwen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Willen wij gaan?&rdquo; vroeg Bossuet.</p>
+<p>&bdquo;Het regent,&rdquo; zei Joly. &bdquo;Ik heb gezworen in
+&rsquo;t vuur te gaan, maar niet in &rsquo;t water. Ik wil niet
+verkouden worden.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik blijf hier,&rdquo; zei Grantaire. &bdquo;Ik houd meer van
+een ontbijt dan van een lijkkoets.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Dus: wij blijven,&rdquo; hernam Laigle. &bdquo;Nu, dan
+gedronken. Men kan overigens aan de begrafenis ontbreken, zonder aan
+het oproer te ontbreken.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;O! bij het oproer doe ik mee,&rdquo; riep Joly.</p>
+<p>Laigle wreef zich de handen:</p>
+<p>&bdquo;Men zal dan nu de revolutie van 1830 gaan verbeteren.
+Inderdaad zij drukt en knelt het volk.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Uw revolutie is mij schier onverschillig,&rdquo; zei
+Grantaire. &bdquo;Ik haat dit gouvernement niet. &rsquo;t Is de kroon
+door de slaapmuts getemperd. &rsquo;t Is een schepter, die in een
+parapluie uitloopt. Inderdaad, thans nu ik er aan denk, en bij de
+tegenwoordige weersgesteldheid, zou Lodewijk Filips zijn koningschap
+tot twee&euml;rlei einden kunnen gebruiken; het schepter-eind tegen het
+volk houden, en het parapluie-eind tegen den hemel openen.&rdquo;</p>
+<p>De kamer was donker, en de zwaar betrokken lucht vermeerderde nog de
+donkerheid. Er was niemand in de herberg noch op de straat, iedereen
+was &bdquo;naar de gebeurtenissen gaan kijken.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Is het middag of middernacht?&rdquo; riep Bossuet. &bdquo;Men
+ziet geen hand voor de oogen. Licht, <span class="corr" id="xd20e6360"
+title="Bron: Gibolette">Gibelotte</span>!&rdquo;</p>
+<p>Grantaire was treurig en dronk.</p>
+<p>&bdquo;Enjolras veracht mij,&rdquo; bromde hij. &bdquo;Enjolras
+heeft gedacht: Joly is ziek, Grantaire is dronken. Hij heeft Navet dus
+tot Bossuet gezonden. Zoo hij mij was komen halen, zou ik hem gevolgd
+zijn. Nu, des te erger voor Enjolras; ik zal niet naar zijn begrafenis
+gaan.&rdquo;</p>
+<p>Ten gevolge van dit besluit, verlieten Bossuet, Joly en Grantaire de
+herberg niet. Tegen twee uren des namiddags was de tafel, waaraan zij
+zaten, vol ledige flesschen. Er brandden twee kaarsen, een op een
+geheel groenkoperen blaker, de andere in den hals van een gebarsten
+karaf. Grantaire had Joly en Bossuet tot drinken verleid, daarentegen
+hadden Joly en Bossuet Grantaire weder tot vroolijkheid gebracht.</p>
+<p>Sedert den middag was Grantaire reeds over den wijn, een kleine bron
+van droomerijen. De wijn brengt bij ernstige drinkers <span class=
+"pagenum">[<a id="pb276" href="#pb276" name=
+"pb276">276</a>]</span>slechts een gevoel van achting voort. In de
+dronkenschap ligt de zwarte en de witte tooverkunst. Grantaire was een
+wonderbaar droomdrinker. De duisternis van een geduchte dronkenschap,
+die zich voor hem opende, trok hem aan, in plaats van hem tegen te
+houden. Hij had van de flesschen afgezien en was tot het slokje
+overgegaan. Het slokje is de afgrond. Daar hij noch opium, noch
+haschich bij de hand had, en zijn hersens met schemering wilde vullen,
+had hij zijn toevlucht genomen tot dat vreeselijk mengsel van
+brandewijn, <i>stout</i> (Engelsch bier) en bitter, &rsquo;t welk zulk
+een vreeselijke slaapzucht veroorzaakt. Van deze drie dampen, bier,
+brandewijn en bitter, is het lood der ziel gemaakt. &rsquo;t Zijn drie
+duisternissen, waarin de hemelsche kapel verdrinkt, en er ontstaan dan,
+uit een damp, die zich in den vorm van vleermuizenvlerken samentrekt,
+drie sprakelooze furi&euml;n, de nachtmerrie, de nacht en de dood, die
+boven de slapende Psych&eacute; fladderen.</p>
+<p>Grantaire was nog niet in dien somberen toestand geraakt; verre van
+daar. Hij was wonderbaarlijk vroolijk, en Bossuet en Joly bleven hem
+niets schuldig. Zij klonken. Grantaire paarde aan de zonderlinge
+uitdrukking van woorden en denkbeelden de wonderlijkste gebaren; vol
+waardigheid liet hij zijn linkerhand op zijn knie rusten, zijn arm
+vormde een rechthoek, zijn das was los, en met een vol glas in zijn
+rechterhand schrijlings op een bankje zittende, sprak hij tot
+Matelotte, de dikke dienstmeid, deze plechtige woorden:</p>
+<p>&bdquo;Dat men de poorten van het paleis opene! dat iedereen lid der
+Fransche academie zij en het recht hebbe madame Hucheloup te kussen!
+laat ons drinken.&rdquo;</p>
+<p>En zich tot madame Hucheloup wendende, voegde hij er bij:</p>
+<p>&bdquo;Antieke, door het gebruik gewijde vrouw, nader, opdat ik u
+aanschouwe!&rdquo;</p>
+<p>Joly riep:</p>
+<p>&bdquo;Matelotte en Gibelotte, geeft Grantaire niet meer te drinken.
+Hij verteert schrikkelijk veel geld. Sedert van morgen heeft hij reeds
+aan allerlei uitspattingen twee francs vijf-en-negentig centimes
+verspild.&rdquo;</p>
+<p>Grantaire hernam:</p>
+<p>&bdquo;Wie heeft zonder mijn verlof de sterren afgerukt om ze als
+kaarsen op de tafel te zetten?&rdquo;</p>
+<p>Bossuet, hoewel zeer dronken, had zijn bedaardheid behouden.</p>
+<p>Hij zat op den rand van het open venster, liet zijn rug nat regenen
+en zag zijn beide vrienden aan.</p>
+<p>Eensklaps hoorde hij achter zich rumoer, haastige voetstappen en de
+kreten &bdquo;te wapen!&rdquo; Hij wendde het hoofd om en zag in de
+straat St. Denis, aan het einde der straat Chanvrerie, Enjolras
+<span class="pagenum">[<a id="pb277" href="#pb277" name=
+"pb277">277</a>]</span>met een karabijn, Gavroche met zijn pistool,
+Feuilly met zijn sabel, Courfeyrac met zijn degen, Jean Prouvaire met
+zijn musket, Combeferre met zijn geweer, Bahorel met zijn snaphaan
+voorbijgaan, benevens de geheele gewapende onstuimige hoop die hen
+volgde.</p>
+<p>De straat de la Chanvrerie was niet langer dan een karabijn droeg.
+Bossuet bracht zijn beide handen als een spreektrompet voor den mond en
+riep:</p>
+<p>&bdquo;Courfeyrac! Courfeyrac! hohee!&rdquo;</p>
+<p>Courfeyrac hoorde dien roep, bespeurde Bossuet, deed eenige schreden
+in de straat Chanvrerie, roepende: &bdquo;wat wilt ge?&rdquo; dat
+gekruist werd met: &bdquo;waar gaat ge heen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Een barricade maken,&rdquo; antwoordde Courfeyrac.</p>
+<p>&bdquo;Nu! hier is een goede plaats! maak ze hier.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Inderdaad, Arend,&rdquo; zei Courfeyrac.</p>
+<p>En op een teeken van Courfeyrac stormde de troep de straat
+Chanvrerie in.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch12.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De nacht daalt op Grantaire.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De plaats was inderdaad uitmuntend voor een barricade
+geschikt, aangezien de straat aan den ingang wijd, aan &rsquo;t einde
+nauw was, en als een blinde steeg op <span class="corr" id="xd20e6423"
+title="Bron: Gorinthe">Corinthe</span> toeliep. De straat
+Mond&eacute;tour was rechts en links gemakkelijk te versperren, en geen
+aanval was mogelijk dan van de straat Saint-Denis; namelijk in het
+front en ongedekt.</p>
+<p>De dronken Bossuet had waarlijk den veldheersblik van den nuchteren
+Hannibal gehad.</p>
+<p>Toen de troep aanstormde, kwam de geheele straat in verschrikking.
+Geen voorbijganger, die zich niet uit de voeten had gemaakt. In een
+oogwenk waren links en rechts winkels, uitstallingen, deuren, vensters,
+zonneschermen, blinden en vensterluiken van allen aard, van beneden tot
+aan de daken gesloten. Een bevreesde oude vrouw had voor haar venster
+aan twee droogstokken een matras gebonden, om de geweerkogels af te
+weren. Alleen de herberg was open gebleven, en wel om de goede<a id=
+"xd20e6430" name="xd20e6430"></a> reden, dat de troep er was
+binnengedrongen.</p>
+<p>&bdquo;Ach, mijn God, mijn God!&rdquo; zuchtte madame Hucheloup.</p>
+<p>Bossuet was naar beneden Courfeyrac tegemoet gegaan.</p>
+<p>Joly, die zich aan het venster had geplaatst, riep:</p>
+<p>&bdquo;Courfeyrac, gij hadt een parapluie moeten nemen. Ge zult
+verkouden worden.&rdquo; <span class="pagenum">[<a id="pb278" href=
+"#pb278" name="pb278">278</a>]</span></p>
+<p>Middelerwijl waren in weinige minuten twintig ijzeren spijlen van de
+tralievensters der herberg gerukt, en tien ellen der straat opgebroken.
+Gavroche en Bahorel hadden in &rsquo;t voorbijgaan de kar van een
+kalkbrander, Anceau geheeten, omvergeworpen. Op deze kar lagen drie
+tonnen met kalk, welke zij onder hoopen straatkeien hadden begraven;
+Enjolras had het kelderluik opgelicht, en al de ledige fusten van
+madame Hucheloup waren naast de tonnen met kalk gelegd; Feuilly had met
+zijn vingers, gewoon de fijne waaiers te schilderen, de tonnen en de
+kar met zware brokken steen vastgezet, die eensklaps, men weet niet van
+waar, te voorschijn waren gekomen. Schoorbalken waren van den gevel van
+een naburig huis genomen en op de fusten gelegd. Toen Bossuet en
+Courfeyrac zich omkeerden, was de helft der straat reeds versperd, met
+een wal van meer dan manshoogte. Niets kan beter door de hand des volks
+gebouwd worden dan &rsquo;t geen door afbreken wordt vervaardigd.</p>
+<p>Matelotte en Gibelotte hadden zich bij de werklieden gevoegd.
+Gibelotte ging beladen met puin en gruis heen en weer. In haar
+vermoeidheid hielp zij aan de barricade. Zij bediende de barricade van
+steen, zooals zij de drinkers van wijn zou hebben bediend, steeds met
+slaperig gezicht.</p>
+<p>Een omnibus met twee witte paarden reed aan &rsquo;t einde der
+straat voorbij.</p>
+<p>Bossuet sprong over de steenen, liep, hield den koetsier staande,
+deed de personen uit het rijtuig gaan, gaf de hand aan de
+&bdquo;dames,&rdquo; zond den koetsier weg, en keerde met het rijtuig
+terug, de paarden bij den toom leidende.</p>
+<p>&bdquo;Omnibussen mogen niet voorbij Corinthe,&rdquo; zeide hij.
+&bdquo;<i lang="la">Non licet omnibus adire Corynthum.</i>&rdquo;</p>
+<p>Een oogenblik later gingen de ontspannen paarden op het toeval af
+door de straat Mond&eacute;tour, en de op zijde liggende omnibus
+voltooide de versperring der straat.</p>
+<p>Madame Hucheloup was in de grootste ontsteltenis naar de eerste
+verdieping gevlucht.</p>
+<p>Zij staarde met strakken blik rond, zonder te zien, en schreeuwde
+zacht. Haar verschrikte kreten durfden haar keel niet verlaten.</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is het einde der wereld,&rdquo; stamelde zij.</p>
+<p>Joly drukte een kus op den dikken, rooden, gerimpelden hals van
+madame Hucheloup, en zeide tot Grantaire: &bdquo;Mijn vriend, ik heb
+den hals eener vrouw altijd als iets bij uitnemendheid teers
+beschouwd.&rdquo;</p>
+<p>Intusschen had Grantaire een steeds hoogere gedachtenvlucht genomen.
+Matelotte was naar de eerste verdieping teruggekeerd, <span class=
+"pagenum">[<a id="pb279" href="#pb279" name=
+"pb279">279</a>]</span>Grantaire hield haar middel omvat en lachte
+luidkeels aan het venster.</p>
+<p>&bdquo;Matelotte is leelijk!&rdquo; riep hij, &bdquo;Matelotte is
+het leelijkste wat men droomen kan. Matelotte is een fabelachtig
+gedrocht. Ik zal u het geheim harer geboorte zeggen: Een gothische
+Pygmalion, die figuren voor dakgoten van cathedralen maakte, werd op
+een ochtend op een der leelijkste ervan verliefd. Hij bad de liefde
+haar te bezielen, en zoo ontstond Matelotte. Kijkt, burgers, zij heeft
+bloedrood haar, als de minnares van Titiaan, en ze is een goede meid.
+Ik verzeker u, dat zij goed zal vechten. In ieder goed meisje zit een
+held. En moeder Hucheloup, o die is een oude dappere. Ziet, welk een
+baard zij heeft; zij heeft hem van haar man ge&euml;rfd. Ja, zij is een
+huzaar en zal ook vechten. Twee zooals zij jagen de geheele voorstad op
+de vlucht. Kameraden, wij zullen het gouvernement omverwerpen, zoo waar
+als er vijftien middelzuren zijn tusschen het margarische en
+mierenzuur; overigens is het mij volkomen onverschillig. Mijne heeren,
+mijn vader heeft mij immer gehaat, wijl ik de wiskunde niet kon leeren.
+Ik begrijp niets dan de liefde en de vrijheid. Ik ben Grantaire, de
+goede jongen. Wijl ik nooit geld heb gehad, heb ik er mij niet aan
+gewoon gemaakt; zoodat het mij bijgevolg nooit ontbroken heeft. Zoo ik
+rijk ware geweest, zouden er geen armen meer zijn! Men zou &rsquo;t
+gezien hebben! O, zoo goede harten volle beurzen hadden, hoe goed zou
+alles gaan. Verbeeld u Jezus Christus zoo rijk als Rothschild! Hoeveel
+goed zou hij doen! Kus mij, Matelotte! Ge zijt liefderijk en bedeesd;
+ge hebt koontjes die den zusterkus wachten en lippen die den liefdekus
+willen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zwijg, vat!&rdquo; riep Courfeyrac.</p>
+<p>Grantaire antwoordde:</p>
+<p>&bdquo;Ik ben meester in de minnekunst.&rdquo;</p>
+<p>Enjolras, die op de barricade stond met het geweer in de hand,
+richtte zijn schoon, ernstig gezicht op. Enjolras had, zooals men weet,
+iets van den Spartaan en den Puritein. Hij zou met Leonidas in de
+Thermopylen gesneuveld zijn, en met Cromwell Drogheda verbrand
+hebben.</p>
+<p>&bdquo;Grantaire!&rdquo; riep hij, &bdquo;ga uw roes ergens elders
+uitslapen. &rsquo;t Is hier de plaats der geestvervoering, niet der
+dronkenschap. Onteer de barricade niet.&rdquo;</p>
+<p>Dit toornig woord maakte op Grantaire een zonderlingen indruk.</p>
+<p>&rsquo;t Was alsof hem een glas koud water in &rsquo;t gezicht was
+geworpen. Hij scheen plotseling nuchter te zijn geworden. Hij zette
+zich met de ellebogen op een tafeltje, bij het venster, aanschouwde
+<span class="pagenum">[<a id="pb280" href="#pb280" name=
+"pb280">280</a>]</span>Enjolras met onuitsprekelijke zachtheid en
+zeide:</p>
+<p>&bdquo;Laat mij hier slapen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Slaap elders!&rdquo; riep Enjolras.</p>
+<p>Maar Grantaire steeds zijn doffe, teedere oogen op hem gericht
+houdende, antwoordde:</p>
+<p>&bdquo;Laat mij hier slapen&mdash;tot ik sterve.&rdquo;</p>
+<p>Enjolras beschouwde hem met verachtenden blik:</p>
+<p>&bdquo;Grantaire, ge zijt onbekwaam te gelooven, te denken, te
+willen, te leven en te sterven.&rdquo;</p>
+<p>Grantaire antwoordde met ernstige stem:</p>
+<p>&bdquo;Ge zult zien.&rdquo;</p>
+<p>Hij stamelde nog eenige onverstaanbare woorden, toen zonk zijn hoofd
+zwaar op de tafel, en, zooals gewoonlijk het gevolg is in het tweede
+tijdperk der dronkenschap, waarin Enjolras hem ruw en plotseling
+gestort had, sliep hij een oogenblik later in.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch12.4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Pogingen van troost op de weduwe Hucheloup.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Bahorel, wegens de barricade in verrukking, riep:</p>
+<p>&bdquo;Nu ligt de straat bloot, dat staat haar goed!&rdquo;</p>
+<p>Terwijl Courfeyrac bezig was met een weinig de herberg af te breken,
+poogde hij de weduwe herbergierster te troosten.</p>
+<p>&bdquo;Beklaagdet ge u niet onlangs, moeder Hucheloup, toen men
+procesverbaal tegen u opmaakte, wijl Gibelotte uit het venster een
+bedkleedje had uitgeschud?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja, mijn goede mijnheer Courfeyrac. Ach, goede God, wilt ge
+mij ook deze tafel op dat leelijke ding zetten? Niet alleen wegens het
+bedkleedje, maar ook wegens een bloempot, die uit het dakvenster op de
+straat viel, heeft het gouvernement mij met honderd francs beboet. Is
+&rsquo;t geen schandelijkheid?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Nu, moeder Hucheloup, wij zullen u wreken.&rdquo;</p>
+<p>Moeder Hucheloup scheen niet goed te begrijpen, wat zij bij deze
+wijze van schadevergoeding winnen zou. Zij was tevreden, op de wijze
+dier Arabische vrouw, welke van haar man een klap hebbende ontvangen,
+zich bij haar vader beklaagde, wraak eischte en zeide: &bdquo;Vader, ge
+zijt mijn man een beleediging voor zijn beleediging schuldig.&rdquo; De
+vader vroeg: &bdquo;Op welke wang hebt ge den klap
+ontvangen?&rdquo;&mdash;&bdquo;Op de linkerwang.&rdquo; De vader gaf
+haar een slag op de rechterwang zeggende: &bdquo;Nu zijt ge voldaan. Ga
+uw man zeggen, dat hij mijn dochter een klap heeft gegeven, maar dat ik
+zijn vrouw terug heb geslagen.&rdquo; <span class="pagenum">[<a id=
+"pb281" href="#pb281" name="pb281">281</a>]</span></p>
+<p>De regen had opgehouden. Er was versterking aangekomen. Werklieden
+hadden onder hun kielen een tonnetje buskruit, een mand met flesschen
+vitriool, twee of drie flambouwen en een menigte lampions, de
+overblijfsels van het feest des Konings, gebracht, welk feest onlangs,
+namelijk den 1<sup>sten</sup> Mei, gevierd was. Men zeide, dat deze
+amunitie vanwege een kruidenier uit de voorstad St. Antoine, genaamd
+Pepin, kwam. Men verbrak de eenige lantaarn in de straat Chanvrerie, de
+daarop volgende lantaarn in de straat St. D&eacute;nis en al de
+lantaarns in de omliggende straten: Mond&eacute;tour, du Cygne, des
+Pr&ecirc;cheurs, en der groote en kleine Truanderie.</p>
+<p>Enjolras, Combeferre en Courfeyrac bestuurden alles. Nu werden twee
+barricaden tegelijkertijd opgeworpen, die beide tegen het huis Corinthe
+steunden en een rechthoek vormden; de grootste sloot de straat
+Chanvrerie, de andere de straat Mond&eacute;tour aan de zijde van de
+Zwanestraat. Deze laatste, zeer smalle barricade was slechts uit tonnen
+en straatsteenen samengesteld. Er waren omstreeks vijftig werklieden;
+waarbij een dertigtal met geweren gewapend; want onderweg hadden zij al
+wat een zwaardvegerswinkel bevatte, geleend.</p>
+<p>Men kan zich niets grilliger en bonter voorstellen dan dezen troep.
+De een droeg een buis, een sabel en twee ruiterpistolen; een ander was
+in hemdsmouwen en had een ronden hoed op en een kruithoorn op zijde;
+een derde was met negen vel grauw papier geharnast en met een
+zadelmakersels gewapend. Een schreeuwde: &bdquo;Verdelgen wij allen en
+sneven wij op de punt onzer bajonnetten!&rdquo; deze had geen bajonnet.
+Een ander droeg over zijn jas den koppel en de patroontasch van een
+nationale garde, op het foudraal van welke patroontasch in roode wol
+dit opschrift stond: &bdquo;Openbare orde.&rdquo; Er waren veel geweren
+met de nummers der legioenen, weinig hoeden, geen dassen, veel naakte
+armen, eenige pieken, lieden van allerlei ouderdom<span class="corr"
+id="xd20e6537" title="Niet in bron">,</span> allerlei gezichten;
+bleeke, kleine jongelingen, bronskleurige kaaiwerkers. Allen haastten
+zich; en terwijl men elkander hielp, sprak men van de mogelijke kansen;
+dat men tegen drie uren &rsquo;s morgens hulp zou hebben, dat men van
+een regiment zeker was; dat geheel Parijs in opstand zou komen.
+Vreeselijke gesprekken, waaronder zich een soort van hartelijke
+vroolijkheid mengde. Men zou gezegd hebben, dat het broeders waren;
+maar zij kenden zelfs elkanders namen niet. De groote gevaren hebben
+dit schoone, dat zij de broederschap van onbekenden in het licht
+stellen.</p>
+<p>In de keuken was een vuur ontstoken, en men goot in een vorm kogels
+van tinnen potten, lepels, vorken en van al het tinwerk, dat in de
+herberg voorhanden was. Onder dit alles <span class="pagenum">[<a id=
+"pb282" href="#pb282" name="pb282">282</a>]</span>dronk men. De
+knalhoedjes en kogels lagen op de tafels tusschen de wijnglazen. In de
+biljartkamer waren vrouw Hucheloup, Matelotte en Gibelotte, ieder op
+verschillende wijze door den schrik bevangen, de eene versuft, de
+andere hijgend, de derde levendig, bezig oud linnen te scheuren en
+pluksel te maken, hierbij geholpen door drie opstandelingen, harige,
+gebaarde snaken, die met naaistershanden het linnen plozen en de
+vrouwen deden beven.</p>
+<p>De man met de rijzige gestalte, dien Courfeyrac, Combeferre en
+Enjolras hadden opgemerkt, juist toen hij zich aan den hoek der
+Billettes bij den hoop voegde, werkte aan de kleine barricade en maakte
+er zich nuttig. Gavroche werkte aan de groote. De knaap, die Courfeyrac
+in diens woning gewacht en naar mijnheer Marius gevraagd had, was
+omstreeks het oogenblik verdwenen, toen men den omnibus omver had
+geworpen.</p>
+<p>Gavroche, die geheel opgewekt en verheugd was, liep heen en weder,
+naar boven, naar beneden, juichte en zong. Hij scheen er te zijn om
+allen aan te moedigen. Had hij een prikkel? ja, gewis, zijn blijdschap.
+Men zag, men hoorde Gavroche immer. Hij vervulde de lucht en was overal
+tegelijk. Stilstand was voor hem onmogelijk. De groote barricade voelde
+hem op haar rug. Hij plaagde de gapers, spoorde de luiaards aan, wekte
+de vermoeiden op, maakte de denkers levendig, vervroolijkte dezen,
+bracht genen tot adem, anderen in toorn, allen in beweging; hier spotte
+hij met een student, daar tergde hij een werkman; vloog, stond stil,
+ijlde door het gewoel en den arbeid, sprong van het een op het ander,
+floot, gonsde en plaagde allen; hij was de vlieg van de revolutionnaire
+koets.</p>
+<p>De eeuwigdurende beweging was in zijn kleine armen en het
+eeuwigdurend geschreeuw in zijn kleine longen.</p>
+<p>&bdquo;Moedig! nog meer keien! nog meer tonnen! nog meer voorwerpen!
+waar zijn ze? Hier met een mand gruis om deze opening te dichten. Ze is
+klein, uw barricade. Ze moet hooger zijn. Legt en werpt er alles op,
+steekt er alles in. Breekt het huis af. Ha! zie hier een glazen
+deur!&rdquo;</p>
+<p>Dit deed de werklieden uitroepen:</p>
+<p>&bdquo;Een glazen deur! wat zullen wij met een glazen deur
+uitvoeren, knaap?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Een glazen deur is uitmuntend voor een barricade. Het belet
+wel niet dat men ze aanvalt, maar hindert om ze te nemen. Zijt ge dan
+nooit over een muur, waarop glasscherven lagen, geklauterd, om appels
+te kapen. Een glazen deur snijdt de likdoorns der nationale garde af,
+wanneer zij de barricade wil beklimmen. Verduiveld! het glas is
+verraderlijk. Uw verbeelding, kameraads! is niet zeer sterk; ge
+begrijpt niets.&rdquo; <span class="pagenum">[<a id="pb283" href=
+"#pb283" name="pb283">283</a>]</span></p>
+<p>Overigens was hij verwoed op zijn pistool zonder haan. Hij ging van
+den een tot den ander en eischte een geweer: &bdquo;Ik wil een
+geweer!&rdquo; riep hij, &bdquo;waarom geeft men mij geen
+geweer?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Gij een geweer!&rdquo; zei Combeferre.</p>
+<p>&bdquo;Waarom niet?&rdquo; hernam Gavroche; &bdquo;ik had er een in
+1830, toen men met Karel X plukhaarde!&rdquo;</p>
+<p>Enjolras haalde de schouders op en zeide:</p>
+<p>&bdquo;Wanneer de mannen er allen hebben, zal men ze aan de kinderen
+geven.&rdquo;</p>
+<p>Gavroche wendde zich fier om en antwoordde:</p>
+<p>&bdquo;Zoo ge v&oacute;&oacute;r mij sneuvelt, neem ik het
+uwe.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Straatjongen!&rdquo; zei Enjolras.</p>
+<p>&bdquo;Melkmuil!&rdquo; zei Gavroche.</p>
+<p>Een pronker, die, naar hier verdwaald, aan het einde der straat
+slenterde, gaf een afleiding.</p>
+<p>Gavroche riep hem toe:</p>
+<p>&bdquo;Voeg u bij ons, jongmensch. Nu! wilt ge dan niets voor het
+oude vaderland doen?&rdquo;</p>
+<p>De pronker maakte zich schielijk uit de voeten.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch12.5" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Vijfde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De toebereidselen.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De dagbladen van dien tijd, welke zeiden, dat de
+barricade der straat Chanvrerie, &bdquo;dit schier oninneembare
+gewrocht,&rdquo; zooals zij &rsquo;t noemden, tot aan de eerste
+verdieping van een huis reikte, hebben zich vergist. Zij was werkelijk
+niet hooger dan zes of zeven voet. Zij was zoodanig opgeworpen, dat de
+strijders of er achter verdwijnen, of de versperring beheerschen
+konden, en zelfs er den top van bestijgen, langs vier rijen
+straatsteenen, die van binnen als een trap opeen waren gestapeld. Van
+buiten had het front der barricade, welke, uit stapels straatsteenen en
+tonnen samengesteld, door balken en planken verbonden was, die in de
+wielen der kar van Anceau en den omvergeworpen omnibus waren gestoken,
+een steil, ontoegankelijk voorkomen.</p>
+<p>Een opening, genoegzaam om &eacute;&eacute;n persoon door te laten,
+was tusschen den muur der huizen en het einde der barricade gelaten,
+waardoor men er kon in- en uitgaan. De boom van den omnibus was met
+touwen overeind gebonden, en een roode vlag, daaraan vastgehecht,
+wapperde boven de barricade.</p>
+<p>De kleine barricade Mond&eacute;tour, die achter de herberg was
+<span class="pagenum">[<a id="pb284" href="#pb284" name=
+"pb284">284</a>]</span>verborgen, viel niet in &rsquo;t gezicht. Deze
+beide vereenigde barricaden vormden een wezenlijke redoute. Enjolras en
+Courfeyrac hadden het onnoodig geoordeeld het ander gedeelte der straat
+Mond&eacute;tour te barricadeeren, dat in de straat des Pr&ecirc;cheurs
+op de Halles uitloopt, vermoedelijk om zoo mogelijk een gemeenschap met
+buiten te behouden, en weinig beducht van in de gevaarlijke en
+moeielijke steeg des Pr&ecirc;cheurs aangevallen te worden.</p>
+<p>Uitgezonderd dezen opengebleven uitgang, benevens de enge snijding
+in de straat Chanvrerie, vertoonde het inwendige der barricade, waarin
+de herberg uitliep, een aan alle zijden gesloten onregelmatig vierkant.
+Tusschen de groote versperring en de hooge huizen, die den achtergrond
+der straat vormden, was een ruimte van omstreeks twintig schreden,
+zoodat de barricade gezegd kon worden tegen deze huizen te leunen, die
+alle bewoond, doch van onder tot boven gesloten waren.</p>
+<p>Dit geheele werk werd zonder eenige belemmering in minder dan een
+uur voltooid, en zonder dat deze handvol stoutmoedige mannen een
+berenmuts of bajonnet zagen te voorschijn komen. De weinige burgers,
+welke zich op dit tijdstip van het oproer nog in de straat St. Denis
+waagden, sloegen een blik in de straat Chanvrerie, bespeurden de
+barricade en versnelden hun schreden.</p>
+<p>Toen de twee barricaden voltooid waren en de vlag er van woei, droeg
+men een tafel uit de herberg, en Courfeyrac klom op die tafel. Enjolras
+bracht het vierkante koffertje en Courfeyrac opende het. Dat koffertje
+was vol patronen. Toen men de patronen zag, doorliep een rilling zelfs
+de moedigsten, en er ontstond een oogenblik stilte.</p>
+<p>Glimlachend deelde Courfeyrac ze uit.</p>
+<p>Ieder ontving dertig patronen. Velen hadden buskruit en maakten er
+nog meer patronen van, met de kogels, die men goot. Het vaatje buskruit
+stond ter zijde op een andere tafel bij de deur, en men hield dit in
+voorraad.</p>
+<p>De alarmtrom, die door geheel Parijs werd geslagen, hield niet op,
+doch eindelijk werd dit voor hen een eentonig geluid, waarop zij geen
+acht meer sloegen. Nu eens verwijderde het zich, dan kwam het weer
+nader, met sombere afwisseling van toon.</p>
+<p>Men laadde de karabijnen en geweren zonder overijling en met
+ernstige plechtigheid. Enjolras plaatste drie schildwachten buiten de
+barricade, een in de straat Chanvrerie, de tweede in de Predikerstraat,
+de derde aan den hoek der kleine Truanderie.</p>
+<p>Toen nu de barricades gereed, de posten aangewezen, de <span class=
+"pagenum">[<a id="pb285" href="#pb285" name=
+"pb285">285</a>]</span>geweren geladen, de schildwachten uitgezet
+waren, wachtten zij gewapend, stoutmoedig, gerust, alleen in deze
+vreeselijke straten, waar niemand meer kwam, omgeven door deze
+doodsche, als uitgestorven huizen, waarin geen menschelijk leven
+vernomen werd, gehuld in de toenemende avondschaduwen, te midden van
+deze duisternis en stilte, waarin men iets onheilspellends en
+schrikbarends voelde naderen.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch12.6" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Zesde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">In afwachting.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Wat deden zij in deze uren van afwachting?</p>
+<p>Wij moeten het zeggen, wijl het tot de geschiedenis behoort.</p>
+<p>Terwijl de mannen patronen en de vrouwen pluksel maakten, terwijl
+een groote ketel vol gesmolten tin en lood, bestemd om er kogels van te
+gieten, op een gloeiend komfoor rookte, terwijl de schildwachten met
+het geweer in den arm op de barricade stonden, terwijl Enjolras, dien
+niets kon afleiden, het oog op de schildwachten hield, gingen
+Combeferre, Courfeyrac, Jean Prouvaire, Feuilly, Bossuet, Joly, Bahorel
+en eenige anderen tot elkander en vereenigden zich, als in de
+zorgelooste dagen van hun studententijd, en in den hoek van deze in een
+kazemat veranderde herberg, op een paar schreden van de redoute, welke
+zij hadden opgericht, terwijl hun geladen geweren tegen den rug van hun
+stoel stonden, begonnen deze zoo schoone jongelingen, zoo nabij hun
+laatsten oogenblik misschien, liefdesgedichten te reciteeren, als
+deze:</p>
+<div lang="fr" class="lgouter">
+<div class="lg">
+<p class="line">Vous rappelez-vous notre douce vie</p>
+<p class="line">Lorsque nous &eacute;tions si jeunes tous deux,</p>
+<p class="line">Et que nous n&rsquo;avions au c&oelig;ur d&rsquo;autre
+envie</p>
+<p class="line">Que d&rsquo;&ecirc;tre bien mis et d&rsquo;&ecirc;tre
+amoureux!</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">Lorsqu&rsquo;en ajoutant votre &acirc;ge &agrave; mon
+&acirc;ge,</p>
+<p class="line">Nous ne comptions pas &agrave; deux quarante ans,</p>
+<p class="line">Et que, dans notre humble et petit m&eacute;nage,</p>
+<p class="line">Tout, m&ecirc;me l&rsquo;hiver, nous &eacute;tait
+printemps!</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">Beaux jours! Manuel &eacute;tait fier et sage,</p>
+<p class="line">Paris s&rsquo;asseyait &agrave; de saints banquets,</p>
+<p class="line">Foy lan&ccedil;ait la foudre, et votre corsage</p>
+<p class="line">Avait une &eacute;pingle o&ugrave; je me piquais.</p>
+</div>
+<span class="pagenum">[<a id="pb286" href="#pb286" name=
+"pb286">286</a>]</span>
+<div class="lg">
+<p class="line">Tout vous contemplait. Avocat sans causes.</p>
+<p class="line">Quand je vous menais au Prado d&icirc;ner,</p>
+<p class="line">Vous &eacute;tiez jolie au point que les roses</p>
+<p class="line">Me faisaient l&rsquo;effet de se retourner.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">Je les entendais dire: est-elle belle!</p>
+<p class="line">Comme elle sent bon! quels cheveux &agrave; flots</p>
+<p class="line">Sous son mantelet elle cache une aile;</p>
+<p class="line">Son bonnet charmant est &agrave; peine
+&eacute;clos.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">J&rsquo;errais avec toi, pressant ton bras souple.</p>
+<p class="line">Les passants croyaient que l&rsquo;amour
+charm&eacute;</p>
+<p class="line">Avait mari&eacute;, dans notre heureux couple.</p>
+<p class="line">Le doux mois d&rsquo;avril au beau mois de mai.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">Nous vivions cach&eacute;s, contents, porte close,</p>
+<p class="line">D&eacute;vorant l&rsquo;amour, bon fruit
+d&eacute;fendu;</p>
+<p class="line">Ma bouche n&rsquo;avait pas dit une chose</p>
+<p class="line">Que d&eacute;j&agrave; ton c&oelig;ur avait
+r&eacute;pondu.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">La Sorbonne &eacute;tait l&rsquo;endroit bucolique</p>
+<p class="line">O&ugrave; je t&rsquo;adorais du soir au matin.</p>
+<p class="line">C&rsquo;est ainsi qu&rsquo;une &acirc;me amoureuse
+applique</p>
+<p class="line">La carte du Tendre au pays Latin.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">O place Maubert! O place Dauphine!</p>
+<p class="line">Quand, dans le taudis frais et printanier,</p>
+<p class="line">Tu tirais ton bas sur ta jambe fine,</p>
+<p class="line">Je voyais un astre au fond du grenier.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">J&rsquo;ai fort lu Platon, mais rien ne m&rsquo;en
+reste</p>
+<p class="line">Mieux que Malebranche et que Lamennais</p>
+<p class="line">Tu me d&eacute;montrais la bont&eacute;
+c&eacute;leste</p>
+<p class="line">Avec une fleur que tu me donnais.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">Je t&rsquo;ob&eacute;issais, tu m&rsquo;&eacute;tais
+soumise.</p>
+<p class="line">O grenier dor&eacute;! te lacer! te voir</p>
+<p class="line">Aller et venir d&egrave;s l&rsquo;aube en chemise,</p>
+<p class="line">Mirant ton front jeune &agrave; ton vieux miroir!</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">Et qui donc pourrait perdre la m&eacute;moire</p>
+<p class="line">De ces temps d&rsquo;aurore et de firmament,</p>
+<p class="line">De rubans, de fleurs, de gaze et de moire,</p>
+<p class="line">O&ugrave; l&rsquo;amour b&eacute;gaie un argot
+charmant!</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">Nos jardins &eacute;taient un pot de tulipe;</p>
+<p class="line">Tu masquais la vitre avec un jupon;</p>
+<p class="line">Je prenais le bol de terre de pipe,</p>
+<p class="line">Et je te donnais la tasse en japon.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">Et ces grands malheurs qui nous faisaient rire</p>
+<p class="line">Ton manchon br&ucirc;l&eacute;, ton boa perdu!</p>
+<p class="line">Et ce cher portrait du divin <span class="corr" id=
+"xd20e6756" title="Bron: Shakspeare">Shakespeare</span></p>
+<p class="line">Qu&rsquo;un soir pour souper nous avons
+vendu<span class="corr" id="xd20e6760" title=
+"Niet in bron">.</span></p>
+</div>
+<span class="pagenum">[<a id="pb287" href="#pb287" name=
+"pb287">287</a>]</span>
+<div class="lg">
+<p class="line">J&rsquo;&eacute;tais mendiant, et toi charitable.</p>
+<p class="line">Je baisais au vol tes bras frais et ronds.</p>
+<p class="line">Dante in-folio nous servait de table</p>
+<p class="line">Pour manger ga&icirc;ment un cent de marrons.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">La premi&egrave;re fois qu&rsquo;en mon joyeux
+bouge,</p>
+<p class="line">Je pris un baiser &agrave; ta l&egrave;vre en feu,</p>
+<p class="line">Quand tu t&rsquo;en alias d&eacute;coiff&eacute;e et
+rouge,</p>
+<p class="line">Je restai tout p&acirc;le et je crus en Dieu!</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">Te rappelles-tu nos bonheurs sans nombre,</p>
+<p class="line">Et tous ces fichus chang&eacute;s en chiffons!</p>
+<p class="line">Oh! que de soupirs, de nos c&oelig;urs pleins
+d&rsquo;ombre,</p>
+<p class="line">Se sont envol&eacute;s dans les cieux
+profonds!<a class="noteref" id="xd20e6790src" href="#xd20e6790" name=
+"xd20e6790src">1</a></p>
+</div>
+</div>
+<p class="first">Het uur, de plaats, deze herinneringen der jeugd,
+eenige sterren die aan den hemel begonnen te fonkelen, de doodsche
+stilte op de eenzame straten, de nabijheid van het onvermijdelijke
+avontuur, dat zich voorbereidde, dit alles gaf een opwekkende
+bekoorlijkheid aan deze halfluid in de avondschemering gefluisterde
+verzen door Jean Prouvaire, die, zooals gezegd is, een teeder dichter
+was.</p>
+<p>Men had intusschen in de kleine barricade een lampion ontstoken, en
+in de groote een dier dikke wasflambouwen, zooals men ze op vastenavond
+voor de rijtuigen ontmoet, welke met <span class="pagenum">[<a id=
+"pb288" href="#pb288" name="pb288">288</a>]</span>gemaskerden beladen
+naar de Courtille gaan. Men weet, dat deze flambouwen uit de voorstad
+St. Antoine kwamen.</p>
+<p>Deze toorts stond in een soort van kooi, van straatsteenen gemaakt,
+die aan drie zijden gesloten was, om ze tegen den wind te beschutten,
+en ze was zoodanig geplaatst, dat al haar licht op de vlag viel,
+terwijl de straat en de barricade in de duisternis bleven, zoodat men
+niets zag dan de roode vlag, die als door een groote dievenlantaarn
+verlicht scheen.</p>
+<p>Dat licht gaf aan de roode vlag een onbeschrijfelijk vreeselijken
+purpergloed.</p>
+</div>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a class=
+"noteref" id="xd20e6790" href="#xd20e6790src" name=
+"xd20e6790">1</a></span> Herinnert ge u ons bekoorlijk leven, toen wij,
+beiden nog jong, niets anders begeerden dan fraai gekleed te zijn en te
+beminnen. Toen wij geen veertig jaren telden wanneer wij ons beider
+leeftijd samenvoegden; terwijl in onze kleine, stille huishouding
+alles, zelfs de winter, lente voor ons was.</p>
+<p class="footnote">Schoone dagen! Manuel was fier en wijs; Parijs
+vierde heilige feestmalen, Foy schoot bliksems, en aan uw keurs was een
+speld, waaraan ik mij prikte.</p>
+<p class="footnote">Allen aanschouwden u. Ik was een advocaat zonder
+zaken, toen ik u naar het Prado ten eten voerde. Gij waart zoo schoon,
+dat het mij scheen, alsof de rozen zich omkeerden om u te zien.</p>
+<p class="footnote">Ik hoorde ze zeggen: hoe schoon is zij! Welk een
+liefelijke geur! Welk golvend haar! Zij verbergt onder haar mantilje
+een vleugel; haar bekoorlijk mutsje is nauwelijks ontsloten.</p>
+<p class="footnote">Ik doolde met u, en drukte uw malschen arm. De
+wandelaars geloofden, dat de verrukte liefde in ons gelukkig paar de
+zachte maand April met de schoone Meimaand had gehuwd.</p>
+<p class="footnote">Wij leefden verscholen, tevreden, met gesloten deur
+en smaakten de liefde, de heerlijke verbodene vrucht. Mijn mond zeide
+niets of uw hart had het reeds beantwoord.</p>
+<p class="footnote">De Sorbonne was het landelijke oord, waar ik u van
+&rsquo;s morgens tot &rsquo;s avonds aanbad. Alzoo past een minnend
+hart de kaart van het teedere op de latijnsche wijk toe.</p>
+<p class="footnote">O plein Maubert! O plein Dauphine! Wanneer ge in
+het frissche lentekamertje de kous aan uw fijn been deedt, zag ik een
+ster op den bodem.</p>
+<p class="footnote">Ik heb Plato gelezen, maar niets er van onthouden.
+Gij beweest mij beter dan Malebranche en Lamennais de goedheid des
+hemels door een bloem, welke gij mij gaaft. Ik gehoorzaamde u, ge waart
+mij onderworpen. O lief vlieringkamertje! Uw corset te rijgen, u
+&rsquo;s morgens vroeg in uw hemd te zien heen en wedergaan, uw jeugdig
+hoofd in uw ouden spiegel weerkaatsend!</p>
+<p class="footnote">Wie zou dien tijd van morgenrood, linten, bloemen,
+gaas en moir&eacute; kunnen vergeten, toen de liefde haar bekoorlijke,
+geheimzinnige taal fluisterde!</p>
+<p class="footnote">Onze tuin was een tulpenpot; uw onderrok diende tot
+gordijn voor het venster, ik nam de aarden kom en gaf u den japanschen
+kop.</p>
+<p class="footnote">En de groote rampen, waarom wij lachten! Uw mouw
+brandde, ge verloort uw boa! En wij verkochten het fraai portret van
+<span class="corr" id="xd20e6818" title=
+"Bron: Shakspeare">Shakespeare</span>, om er &rsquo;s avonds voor te
+kunnen eten. Ik was een bedelaar en gij waart milddadig. In de vlucht
+kuste ik uw schoone, ronde armen. Dante in-folio diende ons tot tafel,
+om er kastanjes aan te eten.</p>
+<p class="footnote">Toen ik in mijn vroolijk verblijf voor het eerst uw
+gloeiende lippen kuste en gij met verward haar en blozend heengingt,
+bleef ik verbleekt staan, en geloofde aan God.</p>
+<p class="footnote">Herinnert ge u ons onmetelijk geluk en al uw
+gehavende halsdoekjes. O, hoeveel zuchten zijn uit onze volle harten
+ten hemel gestegen.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch12.7" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Zevende hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De man, dien men in de Billettes-straat had
+ontmoet.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De nacht was nu gedaald, maar niets kwam. Men hoorde
+slechts verwarde geluiden, en nu en dan eenig geweergeknetter, dat
+echter niet aanhield en op verren afstand was.</p>
+<p>Dit lang toeven was een bewijs dat het gouvernement den tijd
+gebruikte om zijn krachten te verzamelen. Deze vijftig mannen wachtten
+er zestig-duizend af. <span class="pagenum">[<a id="pb289" href=
+"#pb289" name="pb289">289</a>]</span></p>
+<p>Enjolras was door dat ongeduld bevangen, &rsquo;t welk sterke zielen
+aangrijpt voor den aanvang van gewichtige gebeurtenissen. Hij begaf
+zich tot Gavroche, die bezig was in het benedenvertrek patronen te
+maken, bij het flauwe licht van twee kaarsen, die hij
+voorzichtigheidshalve op de toonbank had gezet, dewijl het buskruit op
+de tafels lag. De twee kaarsen wierpen niet den minsten schijn naar
+buiten. Bovendien hadden de opstandelingen gezorgd geen licht op de
+bovenverdiepingen te ontsteken.</p>
+<p>Gavroche had op dit oogenblik zijn gedachten op iets anders dan wel
+op zijn patronen gevestigd.</p>
+<p>De man van de straat des Billettes was binnengekomen en had zich aan
+het minst verlichte tafeltje geplaatst. Er was hem een munitie-geweer
+van groot model uitgereikt, dat hij tusschen de knie&euml;n hield.
+Gavroche, die tot hiertoe aan honderd &bdquo;aangename&rdquo; dingen
+had gedacht, had den man niet eens gadegeslagen.</p>
+<p>Toen hij binnenkwam, volgde Gavroche hem werktuiglijk met de oogen
+en bewonderde zijn geweer; toen hij was gaan zitten, sprong de
+straatjongen eensklaps overeind. Zij, die tot dat oogenblik den man
+hadden bespied, zouden ontdekt hebben, dat hij met bijzondere
+opmerkzaamheid alles in de barricade en in den troep muitelingen had
+opgenomen; sedert hij echter &rsquo;t vertrek was binnengetreden, had
+hij zich aan een soort van stille overpeinzing overgegeven en scheen
+niets te zien van &rsquo;t geen gebeurde. De straatjongen naderde dien
+mijmerenden persoon en draaide op de teenen om hem heen, evenals men om
+iemand gaat, dien men vreest te wekken. Tegelijkertijd vertoonden zich
+op zijn kinderlijk gelaat, dat zoo onbeschaamd en zoo ernstig tevens,
+zoo lichtzinnig en zoo diep, zoo vroolijk en zoo treurig was,
+achtereenvolgens al de trekken, die uitdrukken: &bdquo;Haha!&mdash;niet
+mogelijk!&mdash;ik ben blind!&mdash;ik droom!&mdash;zou hij het
+zijn?&mdash;neen, hij is &rsquo;t niet!&mdash;maar toch!&mdash;maar
+neen!&rdquo; enz. enz. Gavroche wipte op zijn teenen, balde zijn handen
+in zijn zakken, bewoog den hals als een vogel, en stak de onderlip
+vooruit. Hij was verbaasd, onzeker, twijfelend, overtuigd, begoocheld.
+Hij had het voorkomen van den chef der gesnedenen op de slavenmarkt,
+die onder een tal logge vrouwen een Venus ontdekt, of van een
+kunstkenner, die onder een hoop kladwerk een Rapha&euml;l vindt. Alles
+was in hem werkzaam, het instinct, dat opspoort, en het verstand, dat
+verbindt. Het was duidelijk, dat Gavroche iets op zijn hart had.</p>
+<p>&rsquo;t Was te midden dezer bezigheid, dat Enjolras hem
+naderde.</p>
+<p>&bdquo;Gij zijt klein,&rdquo; zei Enjolras. &bdquo;Men zal u niet
+zien. Ga uit de barricade, sluip langs de huizen: neem de straten een
+weinig op en kom mij zeggen wat er geschiedt.&rdquo; <span class=
+"pagenum">[<a id="pb290" href="#pb290" name="pb290">290</a>]</span></p>
+<p>Gavroche hief zich op de teenen.</p>
+<p>&bdquo;Ha! de kleinen zijn dan toch tot iets goed! &rsquo;t Is zeer
+gelukkig. Ik ga! Vertrouw intusschen de kleinen en wantrouw de
+grooten....&rdquo;</p>
+<p>Hij richtte het hoofd op en voegde er op gesmoorden toon bij,
+terwijl hij op den man der <span class="corr" id="xd20e6865" title=
+"Bron: Bilettes-straat">Billettes-straat</span> wees:</p>
+<p>&bdquo;Ziet ge dien groote?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Nu?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is een stille verklikker.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zijt ge er zeker van?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Nog geen veertien dagen geleden, trok hij mij bij het oor van
+de kornis der Koningsbrug, waar ik een luchtje schepte.&rdquo;</p>
+<p>Enjolras verwijderde zich haastig van den straatjongen en fluisterde
+zeer zacht een dichtbij staanden werkman van de Wijnhaven eenige
+woorden toe. De werkman verliet het vertrek, en kwam zeer spoedig weder
+binnen, vergezeld van drie anderen. De vier mannen, sjouwers met breede
+schouders, plaatsten zich, zonder iets te doen dat de aandacht van den
+man der Billettes-straat kon trekken, achter de tafel waaraan hij zat.
+Zij waren blijkbaar gereed zich op hem te werpen.</p>
+<p>Toen naderde Enjolras den man en vroeg hem:</p>
+<p>&bdquo;Wie zijt gij?&rdquo;</p>
+<p>Bij deze plotselinge vraag, richtte de man zich verschrikt op. Hij
+boorde zijn blik tot in het diepst van Enjolras&rsquo; eerlijk oog en
+scheen er zijn gedachte in uit te vorschen. Met een glimlach, die de
+verachtelijkste, krachtigste en stoutmoedigste uitdrukking der wereld
+had, antwoordde hij met trotschen ernst:</p>
+<p>&bdquo;Ik zie wat het is... Nu, ja!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Gij zijt een spion?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik ben agent van het gezag.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hoe heet gij?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Javert.&rdquo;</p>
+<p>Enjolras gaf dezen vier mannen een teeken. In een oogwenk,
+v&oacute;&oacute;r dat Javert den tijd had zich om te keeren, werd hij
+bij den kraag gevat, op den grond geworpen, gekneveld en
+onderzocht.</p>
+<p>Men vond bij hem een klein rond kaartje, tusschen twee glazen gevat,
+waarop aan de eene zijde het wapen van Frankrijk met dit opschrift:
+&bdquo;Toezicht en waakzaamheid&rdquo; (<i lang="fr">surveillance et
+vigilance</i>) en aan de andere zijde deze woorden: &bdquo;Javert,
+inspecteur van politie, oud twee-en-vijftig jaar;&rdquo; met de
+handteekening van den toenmaligen prefect van politie Gisquet.</p>
+<p>Bovendien had hij zijn horloge en zijn beurs, welke eenige
+goudstukken bevatte. Men liet hem horloge en beurs. In het <span class=
+"pagenum">[<a id="pb291" href="#pb291" name=
+"pb291">291</a>]</span>horlogezakje voelde men en nam er een briefje in
+een omslag uit, dat Enjolras opende en waarop hij deze regels las, die
+eigenhandig door den prefect van politie geschreven waren:</p>
+<p>&bdquo;De inspecteur van politie Javert zal, zoodra hij zijn
+staatkundigen last vervuld heeft, zich door een bijzonder toezicht
+overtuigen of het waar is, dat kwaadwilligen op den rechteroever der
+Seine bij de Jenabrug iets uitvoeren.&rdquo;</p>
+<p>Na het onderzoek liet men Javert weder opstaan, bond hem met de
+armen op den rug in het midden van het benedenvertrek aan een kolom,
+die vroeger haar naam aan de herberg had gegeven.</p>
+<p>Gavroche, die het gansche tooneel bijgewoond en met stillen
+hoofdknik alles goedgekeurd had, naderde Javert en zeide hem:</p>
+<p>&bdquo;Zoo heeft de muis de kat gegrepen.&rdquo;</p>
+<p>Dit alles was zoo snel in zijn werk gegaan, dat het gedaan was eer
+men er buiten de herberg iets van gemerkt had. Javert had geen kreet
+gelaten. Toen men Javert aan de kolom zag gebonden, kwamen Courfeyrac,
+Bossuet, Joly, Combeferre en de mannen, die zich tusschen de barricaden
+bevonden, toeloopen.</p>
+<p>Javert, die zoodanig met touwen aan den paal was gebonden, dat hij
+zich niet verroeren kon, richtte het hoofd op, met de deemoedige
+gerustheid van iemand, die nooit gelogen heeft.</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is een spion,&rdquo; zei Enjolras.</p>
+<p>En zich tot Javert wendende:</p>
+<p>&bdquo;Gij zult doodgeschoten worden, twee minuten voor de barricade
+ingenomen wordt.&rdquo;</p>
+<p>Javert antwoordde op zijn meest barschen toon:</p>
+<p>&bdquo;Waarom niet dadelijk?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wij moeten zuinig zijn met het kruit.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Maak er dan met een mes een einde aan.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Spion,&rdquo; zei de schoone Enjolras, &bdquo;wij zijn
+rechters en geen moordenaars.&rdquo;</p>
+<p>Toen riep hij Gavroche<span class="corr" id="xd20e6940" title=
+"Bron: .">...</span></p>
+<p>&bdquo;Gij, ga aan uw werk! Doe wat ik u gezegd heb.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik ga,&rdquo; riep Gavroche.</p>
+<p>En op het punt van heen te gaan, zeide hij:</p>
+<p>&bdquo;Apropos, geef mij zijn geweer! Ik laat u den muzikant, maar
+geef mij de klarinet.&rdquo;</p>
+<p>De straatjongen sloeg als militair aan en ijlde vroolijk door de
+snijding der groote barricade. <span class="pagenum">[<a id="pb292"
+href="#pb292" name="pb292">292</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch12.8" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Achtste hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Verscheidene vraagteekens betreffende een zekeren le
+Cabuc, die misschien niet le Cabuc heette.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De treurige schildering, welke wij ondernomen hebben,
+zou niet volledig zijn en den lezer niet in de juiste en ware omtrekken
+deze grootsche oogenblikken van maatschappelijk zieltogen en
+revolutionnaire worsteling vertoonen, waar stuiptrekking aan kracht is
+gepaard, zoo wij in deze schets een voorval oversloegen, vol epische
+afgrijselijkheid en woestheid, dat schier onmiddellijk na Gavroches
+vertrek plaats had.</p>
+<p>Zooals <span class="corr" id="xd20e6963" title=
+"Bron: met">men</span> weet vormen de samenscholingen een soort van
+sneeuwbal, die in haar voortrollen hoopen onrustige mannen medesleept.
+Deze vragen elkander niet van waar zij komen. Onder de voorbijgangers,
+die zich gevoegd hadden bij den troep welken Enjolras, Combeferre en
+Courfeyrac aanvoerden, was iemand in &rsquo;t buis van een sjouwer, dat
+aan de ellebogen versleten was, die allerlei gebaren maakte, vloekte en
+het voorkomen van een woesten dronkaard had. Deze man, Le Cabuc
+genoemd, of bijgenaamd, overigens geheel onbekend aan hen die beweerden
+hem te kennen, zeer dronken of veinzende het te zijn, had zich met
+anderen aan een tafel geplaatst, welke zij buiten de herberg hadden
+gehaald. Terwijl deze Cabuc de bij hem zittenden tot drinken
+aanspoorde, scheen hij nauwkeurig het groote huis achter de barricade
+te beschouwen, welks vijf verdiepingen de geheele straat tegenover de
+straat Saint Denis bestreken. Eensklaps riep hij:</p>
+<p>&bdquo;Luistert, kameraads, uit dat huis moeten wij schieten! Zoo
+wij aan deze vensters zijn, zal geen duivel zich in de straat
+wagen!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja, maar het huis is gesloten,&rdquo; zei een der
+drinkers.</p>
+<p>&bdquo;Laat ons aankloppen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Men zal niet openen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Breken wij de deur open.&rdquo;</p>
+<p>Le Cabuc liep naar de deur, die van een zwaren klopper was voorzien
+en klopte. De deur ging niet open. Hij klopt nogmaals. Niemand
+antwoordt. Een derde klop. Dezelfde stilte.</p>
+<p>&bdquo;Is hier iemand?&rdquo; roept Le Cabuc.</p>
+<p>Niets verroerde zich.</p>
+<p>Toen greep hij een geweer en begon met den kolf tegen de deur te
+stooten. &rsquo;t Was een oude, lage, nauwe, sterke, <span class=
+"pagenum">[<a id="pb293" href="#pb293" name=
+"pb293">293</a>]</span>eikenhouten gangdeur, die van binnen met ijzer
+was beslagen, een ware vestingpoort. De kolfslagen deden het huis
+dreunen, maar schokten de deur niet.</p>
+<p>&rsquo;t Scheen echter dat de bewoners ongerust werden, want
+eindelijk zag men een klein vierkant venster op de derde verdieping
+verlicht en opengaan, en aan dat venster een brandende kaars en het
+ontsteld gezicht van een man met grijs haar verschijnen, zijnde de
+portier.</p>
+<p>De man, die tegen de deur klopte, hield op.</p>
+<p>&bdquo;Mijnheeren,&rdquo; vroeg de portier, &bdquo;wat begeert
+gij?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Open,&rdquo; zei Le Cabuc.</p>
+<p>&bdquo;Dat kan niet, mijnheeren.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Open, open!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Onmogelijk, mijnheeren!&rdquo;</p>
+<p>Le Cabuc nam zijn geweer en legde op den portier aan, maar wijl hij
+beneden en &rsquo;t zeer donker was, zag de portier hem niet.</p>
+<p>&bdquo;Wilt ge openen, ja of neen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Neen, mijnheeren!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ge zegt neen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik zeg neen, goede....&rdquo;</p>
+<p>De portier kon niets meer zeggen. Het geweer was afgeschoten; de
+kogel was onder de kin ingegaan en in den nek uitgekomen, na den
+halsader doorsneden te hebben. Zonder een kreet te slaken zonk de
+grijsaard ineen. De kaars viel en ging uit, en toen zag men niets meer
+dan een bewegingloos hoofd op den rand van het venster en een weinig
+lichten rook, die naar het dak opsteeg.</p>
+<p>&bdquo;Zoo!&rdquo; zei Le Cabuc, den kolf van zijn geweer weder op
+de straatsteenen latende vallen.</p>
+<p>Hij had dit nauwelijks gezegd, toen hij een hand voelde, die zwaar
+als de klauw eens arends op zijn schouder viel, en een stem hoorde, die
+zeide:</p>
+<p>&bdquo;Kniel.&rdquo;</p>
+<p>De moordenaar wendde zich om en zag het bleeke, koele gelaat van
+Enjolras. Deze hield een pistool in de hand.</p>
+<p>Op het geweerschot was hij toegeschoten.</p>
+<p>Hij had met de linkerhand den kraag, den kiel, het hemd en den
+draagband van Le Cabuc gegrepen.</p>
+<p>&bdquo;Kniel!&rdquo; herhaalde hij.</p>
+<p>En met een onweerstaanbare beweging boog de zwakke twintigjarige
+jongeling als een riet den forschen vierkanten werkman, en deed hem in
+het slijk knielen. Le Cabuc poogde zich te verzetten, maar &rsquo;t
+was, als ware hij door een bovenmenschelijke hand aangegrepen.
+<span class="pagenum">[<a id="pb294" href="#pb294" name=
+"pb294">294</a>]</span></p>
+<p>Bleek, met blooten hals, verward haar, had Enjolras op dit
+oogenblik, met zijn vrouwelijk gelaat, iets van de Themis der Ouden.
+Zijn opgezette neusvleugels, zijn nedergeslagen oogen gaven aan zijn
+streng grieksch gelaat die vertoornde en verheven uitdrukking, welke,
+volgens de zienswijze der oude wereld, aan de gerechtigheid
+betaamt.</p>
+<p>De geheele barricade was toegesneld, en allen hadden zich op een
+afstand in een kring geschaard, beseffende dat &rsquo;t onmogelijk was,
+een woord te zeggen bij &rsquo;t geen zij zien zouden.</p>
+<p>Le Cabuc, verwonnen en geen poging tot verzet meer beproevende,
+beefde over al zijn leden. Enjolras liet hem los en zag op zijn
+horloge.</p>
+<p>&bdquo;Keer in tot u zelven,&rdquo; zeide hij. &bdquo;Bid of denk.
+Gij hebt nog een minuut.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Genade!&rdquo; stamelde de moordenaar, toen boog hij het
+hoofd en mompelde eenige onverstaanbare vloeken.</p>
+<p>Enjolras wendde den blik niet van zijn horloge; hij liet de minuut
+voorbijgaan, en stak toen het horloge weder in zijn zak. Daarop nam hij
+Le Cabuc, die jammerend op de knie&euml;n gezonken was, bij de haren en
+drukte hem den loop van zijn pistool tegen het oor. Velen dezer
+onverschrokken mannen, die zoo gerust tot de vreeselijkste onderneming
+waren toegetreden, wendden het hoofd om.</p>
+<p>Men hoorde het schot; de moordenaar viel met het hoofd voorover op
+de straat. Enjolras richtte het hoofd op, en van de gerechtigheid
+zijner daad overtuigd, sloeg hij een strengen blik om zich.</p>
+<p>Toen stiet hij het lijk met den voet en zeide:</p>
+<p>&bdquo;Werpt dat buiten.&rdquo;</p>
+<p>Drie mannen hieven het lichaam van den ellendeling op, dat nog de
+laatste stuiptrekkingen van het scheidend leven <span class="corr" id=
+"xd20e7052" title="Bron: bewogen">vertoonde</span>, en wierpen het over
+de kleine barricade in de straat Mond&eacute;tour.</p>
+<p>Enjolras stond in gedachten verdiept. Wie weet welk een grootsche
+duisternis zich langzaam over zijn vreeselijke rust spreidde. Eensklaps
+verhief hij de stem. Allen zwegen.</p>
+<p>&bdquo;Burgers,&rdquo; zei Enjolras, &bdquo;wat die man heeft
+gedaan, is vreeselijk; en wat ik heb gedaan, is afschuwelijk. Hij heeft
+gemoord, en daarom heb ik hem gedood. Ik moest het doen, want de
+opstand moet zijn krijgstucht hebben. Hier is moord een nog grooter
+misdaad dan elders; de revolutie richt haar blik op ons, wij zijn de
+priesters der republiek, wij zijn de offers van den plicht en onze
+strijd mag door geen misdaad bezoedeld worden. Ik heb dus dezen man
+gevonnist en ter dood veroordeeld. Wat mij aangaat, ik was genoodzaakt
+te doen wat <span class="pagenum">[<a id="pb295" href="#pb295" name=
+"pb295">295</a>]</span>ik gedaan heb, hoezeer ik het verafschuwde; ik
+heb mijzelven dus ook gericht en gij zult aanstonds zien waartoe ik mij
+heb veroordeeld.&rdquo; Allen, die hem hoorden, beefden.</p>
+<p>&bdquo;Wij zullen uw lot deelen,&rdquo; riep Combeferre.</p>
+<p>&bdquo;Goed,&rdquo; hernam Enjolras. &bdquo;Nog &eacute;&eacute;n
+woord. Door dezen man te dooden, gehoorzaamde ik aan de
+noodzakelijkheid; maar de noodzakelijkheid is een monster der oude
+wereld; de noodzakelijkheid heet Noodlot. De wet van den vooruitgang
+nu, is dat de monsters voor de Engelen verdwijnen, en het Noodlot voor
+de Broederschap wijke. &rsquo;t Is een slecht oogenblik om het woord
+liefde uit te spreken. Om &rsquo;t even, ik noem en verheerlijk het.
+Liefde, ge zijt de toekomst. Dood, ik bedien mij van u, maar haat u.
+Burgers, in de toekomst zullen noch donderslagen, noch wreede
+onwetendheid, noch bloedige wedervergelding zijn. Wanneer er geen Satan
+meer is, zal er geen Micha&euml;l meer zijn. In de toekomst zal niemand
+een ander meer dooden, de aarde zal gelukkig zijn, het menschelijk
+geslacht zal beminnen. De dag zal komen, burgers, dat alles
+eensgezindheid, harmonie, vreugd en leven zal zijn, hij zal komen, en
+om hem te doen komen, willen wij sterven.&rdquo;</p>
+<p>Enjolras zweeg, zijn teedere lippen sloten zich; eenigen tijd bleef
+hij bewegingloos als marmer op de plek staan, waar hij bloed had
+vergoten. Zijn strak oog maakte, dat men slechts fluisterend om hem
+sprak.</p>
+<p>Zwijgend drukten Jean Prouvaire en Combeferre elkander de hand en
+dicht bij elkander in den hoek der barricade staande, aanschouwden zij
+met bewondering, waaraan zich medelijden paarde, den ernstigen
+jongeling, die beul en priester, en even als het kristal, licht maar
+tevens rots was.</p>
+<p>Laat ons hier terstond zeggen, dat later, na het gevecht, toen de
+lijken naar de Morgue gebracht en onderzocht werden, bij Le Cabuc een
+kaart van politieagent werd gevonden. De schrijver van dit boek heeft
+in 1848 het bijzonder rapport te dezer zake aan den prefect van politie
+van 1832 in handen gehad.</p>
+<p>Laat er ons bijvoegen, dat, zoo men de vreemde, maar waarschijnlijk
+gegronde geruchten gelooven mag, Le Cabuc Claquesous was. Zeker is het,
+dat na den dood van Le Cabuc nimmer meer van Claquesous gehoord werd.
+Claquesous heeft geen spoor van zijn verdwijning achtergelaten; het
+schijnt, dat hij tot het onzichtbare is teruggekeerd. Zijn leven was
+duisternis, zijn einde nacht.</p>
+<p>Geheel de troep opstandelingen was nog onder den indruk van dit zoo
+spoedig gevoerd en zoo haastig ge&euml;indigd proces, <span class=
+"pagenum">[<a id="pb296" href="#pb296" name="pb296">296</a>]</span>toen
+Courfeyrac in de barricade den kleinen jongen wederzag, die hem dien
+morgen naar Marius had gevraagd.</p>
+<p>Deze jongen, met dit stoutmoedig, onbezorgd voorkomen, had zich bij
+het vallen van den avond weder bij de opstandelingen gevoegd.
+<span class="pagenum">[<a id="pb297" href="#pb297" name=
+"pb297">297</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="div0">
+<h2 class="label">Boek XIII.</h2>
+<h2 class="main">Marius treedt in de schaduw.</h2>
+<span class="pagenum">[<a id="pb299" href="#pb299" name=
+"pb299">299</a>]</span>
+<div id="ch13.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Van de straat Plumet naar de wijk St. Denis.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De stem, die in de schemering Marius naar de barricade
+der straat Chanvrerie had geroepen, had op hem den indruk der stem van
+het noodlot gemaakt. Hij wilde sterven, de gelegenheid bood er zich toe
+aan; hij klopte aan de deur van het graf, een hand reikte hem in de
+schaduw den sleutel. Die sombere openingen, welke zich in de duisternis
+aan de wanhoop vertoonen, zijn verleidelijk. Marius nam de staaf uit
+het hek, welke hem zoo dikwerf doorgang had verleend, ging uit den tuin
+en zeide: &bdquo;Welaan!&rdquo;</p>
+<p>Zinneloos van smart, niets bepaalds en zekers meer in zijn hersenen
+voelende, niet in staat voortaan iets meer van het lot te verwachten,
+na deze twee, in de dronkenschap der jeugd en der liefde doorgebrachte
+maanden, tegelijk door al de droomen der wanhoop overweldigd, had hij
+nog slechts &eacute;&eacute;n wensch: er spoedig een einde aan te
+maken.</p>
+<p>Haastig ging hij voort; toevallig was hij gewapend, daar hij de
+pistolen van Javert bij zich had.</p>
+<p>De jongeling, dien hij meende gezien te hebben, was op de straat uit
+zijn oogen verdwenen.</p>
+<p>Marius, die de straat Plumet langs den boulevard had verlaten, ging
+over de Esplanade, de brug der Invaliden, de Champs-Elys&eacute;es, het
+plein Lodewijk XV, tot hij de straat Rivoli bereikte. De magazijnen
+waren er open; het gas brandde onder de bogen: de vrouwen deden
+inkoopen in de winkels, men at ijs in het caf&eacute; Laiter, en
+pasteitjes bij den Engelschen pasteibakker. Echter reden eenige
+postrijtuigen in galop van het h&ocirc;tel des Princes en het
+h&ocirc;tel Meurice.</p>
+<p>Marius ging door de passage Delorme naar de straat St.
+Honor&eacute;. De winkels waren daar gesloten, de bewoners spraken voor
+hun op een kier staande deuren, de voorbijgangers gingen heen en weder,
+de lantaarns brandden, en van de eerste verdieping af <span class=
+"pagenum">[<a id="pb300" href="#pb300" name=
+"pb300">300</a>]</span>waren al de ramen als gewoonlijk verlicht. Op
+het plein van het Palais-Royal stond cavalerie.</p>
+<p>Marius ging door de straat St. Honor&eacute;. Naar gelang hij zich
+van het Palais-Royal verwijderde, waren er minder verlichte vensters:
+de winkels waren geheel gesloten, niemand stond aan de deur te praten,
+de straat werd somberder, maar tegelijkertijd nam de menigte toe. De
+voorbijgangers waren nu dichte drommen geworden. Men zag niemand in die
+menigte spreken, en evenwel ging er een dof, zwaar gegons uit op.</p>
+<p>Naar den kant der fontein de l&rsquo;Arbre-Sec waren
+&bdquo;samenscholingen,&rdquo; beweginglooze, sombere groepen, die
+tusschen de heen en weergaanden als steenen in een stroomend water
+stonden.</p>
+<p>Aan den ingang der straat des Prouvaires ging de menigte niet meer
+voort. Zij vormde hier een tegenstand biedende, aaneen geslotene,
+saamgedrongene, schier ondoordringbare massa van lieden, die zacht met
+elkander spraken. Er waren schier geen zwarte kleeren noch ronde hoeden
+bij. &rsquo;t Waren kielen, buizen, petten, bloote hoofden met
+verwilderd haar. Deze massa golfde verward in den nachtelijken nevel.
+Haar gefluister had een heeschen, trillenden klank. Hoewel niemand
+ging, hoorde men voetgetrappel in het slijk. Aan gene zijde dezer
+dichte menigte, in de straat du Roule, in de straat des Prouvaires, en
+in de verlenging der straat St. Honor&eacute;, was geen enkel venster
+verlicht. Men zag in het verschiet dezer straten de rijen
+afzonderlijke, steeds kleiner wordende lantaarns. De lantaarns van dien
+tijd geleken groote roode, aan touwen hangende sterren, die op de
+straat een schaduw als van een groote spin <span class="corr" id=
+"xd20e7112" title="Bron: werpen">wierpen</span>. Deze straten waren
+niet eenzaam. Men onderscheidde er bundels tegen elkander gezette
+geweren, bajonetten, die zich bewogen, en bivouakeerende troepen. Geen
+nieuwsgierige overschreed deze grens. Daar hield het verkeer op. Daar
+eindigde de menigte en begon het leger.</p>
+<p>Marius had den wil van iemand, die geen hoop meer heeft. Men had hem
+geroepen; hij moest gaan. Het gelukte hem door de menigte te dringen,
+en door de bivouakeerende troepen te sluipen; hij ontging de
+patrouilles en vermeed de schildwachten. Langs een omweg bereikte hij
+de straat B&eacute;thisy en ging naar den kant der Halles. Aan den hoek
+der straat des Bourdonnais waren geen lantaarns meer.</p>
+<p>Na de streek der volks en die der troepen te zijn voorbijgekomen,
+bevond hij zich in iets vreeselijks. Geen voorbijganger, geen soldaat,
+geen licht meer; niemand! De eenzaamheid, de stilte, de nacht; een
+onbeschrijfelijke huivering overviel hem. Wanneer hij een straat
+inging, was &rsquo;t hem, alsof hij in een kelder kwam. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb301" href="#pb301" name="pb301">301</a>]</span></p>
+<p>Hij ging steeds verder.</p>
+<p>Hij deed eenige schreden. Iemand ijlde hem voorbij. Was &rsquo;t een
+man? een vrouw? waren het meer personen? Hij zou het niet kunnen
+zeggen. &rsquo;t Was voorbijgegaan en verdwenen.</p>
+<p>Langs allerlei omwegen kwam hij in een steeg, welke hij voor de
+straat de la Poterie hield; omstreeks het midden dier steeg stiet hij
+tegen een hindernis. Hij stak de handen uit. &rsquo;t Was een
+omvergeworpen kar; zijn voet voelde waterplassen, diepten, losse en
+opgehoopte straatsteenen. &rsquo;t Was een begonnen, maar verlaten
+barricade. Hij klom over de steenen en kwam aan de andere zijde der
+versperring. Hij ging dicht langs de straatpalen en nam de huizen tot
+richting. Op eenigen afstand voorbij de barricade meende hij iets wits
+voor zich te zien. Hij naderde en &rsquo;t nam een vorm aan. &rsquo;t
+Waren twee witte paarden, de paarden van den omnibus, welke Bossuet des
+morgens had uitgespannen en die den geheelen dag van de eene in de
+andere straat hadden rondgezworven, en eindelijk hier waren blijven
+staan met het uitgeput geduld der dieren, die evenmin de handelingen
+van den mensch begrijpen als de mensch de handelingen der
+Voorzienigheid begrijpt.</p>
+<p>Marius ging de paarden voorbij. Toen hij aan een straat kwam, welke
+hem de straat du Contrat Social scheen te zijn, floot een geweerkogel,
+in de duisternis in &rsquo;t wild geschoten, dicht langs hem heen, en
+doorboorde boven zijn hoofd een scheerbekken, dat aan de deur van een
+barbierswinkel hing. In 1846 kon men nog in de straat du Contrat Social
+aan den hoek des Halles dat doorgeschoten scheerbekken zien.</p>
+<p>Dat geweerschot was nog leven. Van dien oogenblik ontmoette hij
+niets meer.</p>
+<p>Deze geheele streek scheen een afdaling langs donkere trappen.</p>
+<p>Marius ging niettemin steeds voort.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch13.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Parijs uit de uilenvlucht gezien.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Een wezen, dat op dit oogenblik boven Parijs had
+gezweefd, met de vlerken van een vleermuis of de vleugels van een uil,
+zou een somber tafereel onder zijn oogen hebben gehad.</p>
+<p>Deze gansche oude wijk des Halles, die als een stad in een stad is,
+doorsneden van de straten St. Denis en St. Martin, waarin zich duizend
+stegen kruisen en waarvan de opstandelingen hun vesting en wapenplaats
+hadden gemaakt, verscheen <span class="pagenum">[<a id="pb302" href=
+"#pb302" name="pb302">302</a>]</span>hem als een ontzaggelijk groote
+donkere kuil in het midden van Parijs gegraven. Daar verzonk de blik in
+een afgrond. Wijl de straatlantaarns er stukgeslagen en de vensters
+gesloten waren, was er alle licht, alle leven, elk gerucht, iedere
+beweging geweken. De onzichtbare politie van het oproer, namelijk de
+nacht, waakte alom en handhaafde de orde. Het kleine getal in groote
+duisternis te hullen, iederen strijder te verdubbelen, door de kansen
+welke deze duisternis bevat, dit is de noodzakelijke tactiek van den
+opstand. Bij &rsquo;t vallen van den avond had ieder venster, waar
+licht werd ontstoken, een kogel ontvangen. Het licht werd uitgedaan,
+soms was de bewoner gedood. Niets bewoog zich dan ook meer. In de
+huizen was niets dan schrik, rouw, angst; in de straten een soort van
+heilige ontzetting. Men zag er zelfs niet de lange rijen vensters en
+verdiepingen, de kanten der schoorsteenen en daken, het onduidelijk
+schijnsel op de slijkerige, natte straatsteenen.</p>
+<p>Het oog, dat uit de hoogte in die donkere massa had geschouwd zou
+misschien hier en daar op zekere afstanden, onduidelijke lichten hebben
+gezien, die zonderlinge, afgebroken lijnen deden uitkomen, omtrekken
+van vreemdsoortige bouwstukken, en als in bouwvallen heen en weder
+gaande lichten: daar waren de barricaden.</p>
+<p>Het overige was een nevelachtig duister, zwaarmoedig, akelig meer,
+waarboven de sombere, beweginglooze gestalten van den toren St. Jacques
+en de kerk St. Merry en twee of drie dier groote monumenten zich
+verhieven, waarvan de mensch reuzen en de nacht schimmen maakt.</p>
+<p>In den omtrek van dezen eenzamen en onrustbarenden doolhof, in de
+wijken waar het Parijsche verkeer niet opgehouden had en nog enkele
+schaarsche straatlantaarns brandden, had de beschouwer uit de lucht den
+metaalglans der sabels en bajonetten, het dof gerol der artillerie en
+het stil gewemel der bataljons, dat met de minuut toenam, kunnen
+opmerken; een ontzaggelijke gordel, die zich langzaam om het oproer
+klemde en sloot.</p>
+<p>De omsingelde wijk was niets meer dan een soort van vreeselijke
+spelonk; alles scheen er onbewegelijk of in slaap, en zooals men gezien
+heeft, heerschte in iedere straat, welke men bereiken kon, slechts
+duisternis; een beangstigende duisternis, vol hinderlagen, onbekende en
+schrikkelijke dingen, waar men slechts met angst kon binnendringen en
+toeven, waar zij, die binnengingen, beefden voor hen die hen wachtten,
+en dezen voor hen die komen zouden; onzichtbare strijders achter elken
+hoek der straat verschanst; hinderlagen van <span class=
+"pagenum">[<a id="pb303" href="#pb303" name="pb303">303</a>]</span>het
+graf in de duisternis des nachts verborgen. Geen ander licht was nu
+meer te verwachten dan de bliksem der geweren, geen andere ontmoeting
+dan de ruwe plotselinge verschijning van den dood. Waar? Hoe? Wanneer?
+Men wist het niet, maar &rsquo;t was stellig en onvermijdelijk. Daar,
+op deze voor de worsteling aangeduide plek, zouden het gouvernement en
+de opstand, de nationale garde en de volksgenootschappen, de burgerij
+en het oproer in de duisternis rondwarend elkander ontmoeten. Voor de
+eenen zoowel als voor de anderen bestond dezelfde noodzakelijkheid.
+Voortaan was geen andere uitkomst mogelijk dan te overwinnen of te
+sneven. &rsquo;t Was zulk een uiterste toestand, zulk een machtige
+duisternis, dat de beschroomdsten door moed werden bezield en de
+vermetelsten met schrik.</p>
+<p>Overigens was van weerszijden de woede, de verbittering, de
+stoutmoedigheid dezelfde. Voor de eenen was vooruitgaan sneven, en
+niemand dacht er aan terugwijken; voor de anderen was standhouden
+sneven, en niemand dacht aan vluchten.</p>
+<p>Noodzakelijk moest den volgenden dag alles ge&euml;indigd zijn,
+moest de triumf aan deze of aan gene zijde, moest de opstand een
+revolutie of een oproer zijn. Dit begreep het gouvernement zoowel als
+de partijen; de geringste burger gevoelde het. Hierdoor ontstond een
+angstgevoel, &rsquo;t welk zich bij de ondoordringbare duisternis dezer
+wijk mengde, waar alles beslist zou worden; vandaar een vermeerdering
+van angst rondom deze stilte, waaruit een ontknooping zou ontstaan. Men
+hoorde er slechts &eacute;&eacute;n geluid, hartverscheurend als een
+doodsgalm, dreigend als een vervloeking,&mdash;de alarmklok van
+Saint-Merry. Niets was ijzingwekkender dan de klank van dit woest,
+wanhopig gelui, dat in de duisternis jammerde.</p>
+<p>Zooals vaak gebeurt, scheen de natuur samen te werken met hetgeen de
+menschen wilden doen. Niets stoorde de heillooze harmonie van het
+geheel. De sterren waren verdwenen; zware wolken bedekten den geheelen
+horizont met haar treurige plooien. Een donkere hemel lag op de
+doodsche straten, alsof een onmetelijk lijklaken over dit onmetelijk
+graf was gespreid.</p>
+<p>Terwijl een nog geheel politiek gevecht op deze zelfde plek werd
+voorbereid, die reeds zoovele revolutionnaire gebeurtenissen had
+gezien, terwijl de jongelingschap, de geheime genootschappen, de
+scholen, in naam der beginselen, en de middelklasse, in naam der
+stoffelijke belangen, naderden om elkander aan te vallen, te
+omstrengelen en neder te werpen; terwijl ieder het laatste en
+beslissende uur der crisis verhaastte en riep, zoowel binnen als buiten
+deze noodlottige wijk, in het diepst der onpeilbare holen van dit oude,
+ellendige <span class="pagenum">[<a id="pb304" href="#pb304" name=
+"pb304">304</a>]</span>Parijs, &rsquo;t welk verdwijnt onder den glans
+van het gelukkige weelderige Parijs, hoorde men dof de sombere stem des
+volks brommen.</p>
+<p>Een vreeselijke, heilige stem, gevormd uit het gebrul van het dier
+en het woord Gods, die de zwakken verschrikt en de wijzen waarschuwt,
+die tegelijkertijd van onder komt als de stem van den leeuw, en van
+boven als de stem des donders.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch13.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De uiterste rand.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Marius was aan de Halles gekomen.</p>
+<p>Daar was alles nog stiller, donkerder en onbewegelijker dan in de
+naburige straten. &rsquo;t Was alsof de ijskoude rust van het graf uit
+de aarde was gekomen en zich onder den hemel had verspreid.</p>
+<p>Evenwel scheen een roode gloed op den zwarten grond van de hooge
+daken der huizen, die aan de zijde van St. Eustache de straat
+Chanvrerie sloten; &rsquo;t was de weerschijn der toorts, die in de
+barricade van Corinthe brandde. Marius had zich naar dien rooden gloed
+gericht, die hem naar de Perenmarkt had gevoerd, waar hij den donkeren
+ingang der Predikerstraat bespeurde. Hij ging er in. De schildwacht der
+opstandelingen, die aan het andere einde stond, zag hem niet. Hij
+voelde zich in de nabijheid van hetgeen hij kwam zoeken en ging op de
+teenen voorwaarts. Dra bereikte hij den elleboog van het kortste
+gedeelte der straat Mond&eacute;tour, zooals men zich herinnert, de
+eenige uitgang, dien Enjolras naar buiten behouden had. Om den hoek van
+het laatste huis, links, stak hij het hoofd vooruit en schouwde in dat
+gedeelte der straat Mond&eacute;tour.</p>
+<p>Even voorbij den donkeren hoek der steeg en der straat Chanvrerie,
+die een breede schaduw wierp, waarin hij zelf verscholen was, zag hij
+op de straat een lichtschijnsel, op weinig afstand van de herberg, en
+daarachter een lampion, die in een soort van ruwen muur flikkerde, en
+gehurkte mannen met geweren op hun knie&euml;n. Dat alles was op tien
+ellen afstands van hem.</p>
+<p>&rsquo;t Was het binnenste der barricade.</p>
+<p>De huizen ter rechterzijde der steeg verborgen hem het overige der
+herberg, de groote barricade en de vlag.</p>
+<p>Marius had nog slechts &eacute;&eacute;n schrede te doen.
+<span class="pagenum">[<a id="pb305" href="#pb305" name=
+"pb305">305</a>]</span></p>
+<p>Toen zette de ongelukkige jongeling zich op een straatpaal, sloeg de
+armen over elkander en dacht aan zijn vader.</p>
+<p>Hij dacht aan den heldhaftigen kolonel Pontmercy, die zulk een fier
+soldaat was geweest, die onder de Republiek Frankrijks grenzen bewaakt,
+en onder den Keizer de grenzen van Azi&euml; betreden had; die Genua,
+Alexandri&euml;, Milaan, Turijn, Madrid, Weenen, Dresden, Berlijn,
+Moskou had gezien; die op al de zegerijke slagvelden van Europa
+droppels van hetzelfde bloed had gestort, dat hij, Marius, in zijn
+aderen had; die v&oacute;&oacute;r den tijd grijs was geworden in de
+krijgstucht en het bevelhebberschap; die met vastgegespten gordel,
+afhangende epauletten, door kruitdamp zwart geworden kokarde, door den
+helm gerimpeld voorhoofd, in de barak, in het kamp, op het bivouak, in
+de hospitalen geleefd had, en na verloop van twintig jaren uit de
+groote oorlogen terug was gekeerd met naden in de wang, glimlachende
+oogen, eenvoudig, rustig, bewonderenswaardig, rein als een kind, die
+alles voor, en niets tegen Frankrijk had gedaan.</p>
+<p>Hij zeide bij zich zelven, dat thans ook zijn dag was gekomen, zijn
+uur eindelijk had geslagen, dat ook hij, na zijn vader, dapper,
+onversaagd, stoutmoedig zou zijn, de kogels te gemoet gaan, de
+bajonetten zijn borst tegenhouden, zijn bloed vergieten, den vijand,
+den dood zoeken, op zijn beurt strijden, en het slagveld betreden, en
+dat het slagveld, &rsquo;t welk hij ging betreden, de straat, en dat de
+strijd, dien hij aanging, de burgeroorlog was!</p>
+<p>Hij zag den burgeroorlog als een gapenden afgrond voor zich en hij
+zou er zich instorten.</p>
+<p>Toen overviel hem een huivering.</p>
+<p>Hij dacht aan den degen zijns vaders, dien zijn grootvader aan een
+uitdrager verkocht en dien Marius zoo smartelijk betreurd had. Hij
+zeide tot zich, dat deze dappere, onbezoedelde degen wel had gedaan hem
+te ontkomen en vertoornd in de duisternis te verzinken; dat die degen
+verstandig was geweest door aldus te ontvluchten, en de toekomst
+voorzien had; dat hij een voorgevoel had gehad van het oproer, den
+oorlog der goten, der straatsteenen, het schieten door keldergaten, de
+aanvallen van achter; dat, van Marengo en Friedland gekomen, hij niet
+naar de straat de la Chanvrerie wilde gaan; dat, na &rsquo;t geen hij
+met den vader had gedaan, hij dezen oorlog met den zoon niet wilde
+doen. Hij zeide tot zich, dat, zoo deze degen hier was, zoo hij hem aan
+de sponde zijns stervenden vaders ontvangen had en hij hem voor dit
+nachtelijk gevecht tegen Franschen in een blinde steeg had durven
+vatten, hij hem zekerlijk de handen branden en als het zwaard
+<span class="pagenum">[<a id="pb306" href="#pb306" name=
+"pb306">306</a>]</span>des engels voor hem vlammen zou. Hij zeide tot
+zich, dat hij zich gelukkig mocht achten, dat hij dien degen niet had,
+dat dit goed, billijk was; dat zijn grootvader de werkelijke bewaarder
+van den roem zijns vaders was geweest, en het beter was, dat de degen
+van den kolonel in &rsquo;t openbaar geveild, aan een uitdrager
+verkocht, onder het oud roest geworpen was, dan dat hij heden het
+vaderland deed bloeden.</p>
+<p>Toen weende hij bitterlijk.</p>
+<p>&rsquo;t Was afschuwelijk. Maar wat zou hij doen? Zonder Cosette
+leven kon hij niet. Wijl zij vertrokken was, moest hij immers sterven!
+Had hij haar zijn woord van eer niet gegeven, dat hij sterven zou? Zij
+was vertrokken, terwijl zij dit wist; zij vond het dus goed, dat Marius
+stierf. &rsquo;t Was overigens duidelijk, dat zij hem niet meer
+beminde, wijl zij vertrokken was zonder hem te berichten, zonder een
+woord, zonder een brief, hoewel zij zijn verblijf wist! Waarom en
+waarvoor zou hij thans nog leven? En daarbij, kon hij terugkeeren, na
+hier gekomen te zijn? Nu het gevaar genaderd was, zou hij het nu
+ontvluchten? na de barricade te hebben gezien, zich uit de voeten
+maken, bevend wegloopen en zeggen: &bdquo;Waarlijk, ik heb er genoeg
+van; ik heb gezien en dat is genoeg; &rsquo;t is de burgeroorlog, ik ga
+heen.&rdquo; Hij zou zijn vrienden verlaten, die hem wachtten; die hem
+misschien noodig hadden; die een handvol tegen een leger waren. Hij zou
+tegelijkertijd een verrader aan de liefde en aan de vriendschap zijn!
+Zijn lafhartigheid onder het voorwendsel van vaderlandsliefde
+verbergen! Dat was onmogelijk, en zoo de schim van zijn vader daar in
+die duisternis was en hem zag terugdeinzen, zou hij hem met het plat
+zijns degens slaan en hem toeroepen: &bdquo;Voorwaarts,
+lafaard!&rdquo;</p>
+<p>Ter prooi aan den stroom zijner gedachten boog hij het hoofd.</p>
+<p>Eensklaps richtte hij het op. In zijn geest was een schitterende
+helderheid ontstaan. &rsquo;t Is aan de nabijheid van het graf eigen,
+dat zij de gedachten verruimt. Bij de nadering van het graf ziet men
+helderder. De handeling, waartoe hij misschien gereed was over te gaan,
+verscheen hem niet meer erbarmelijk, maar grootsch. Plotseling, door
+eene geheime werking der ziel, herschiep zich de straatoorlog voor het
+oog van zijn geest. Al de levendige vraagteekens zijner mijmering
+kwamen in menigte terug, doch zonder hem in verwarring te brengen. Hij
+liet er geen enkele onbeantwoord.</p>
+<p>Laat ons bedenken, waarom zou zijn vader zich vertoornen? Zijn er
+geen gevallen, dat de opstand zich tot de waardigheid van den plicht
+verheft? Welke vernedering was er voor den zoon van kolonel Pontmercy
+in het gevecht dat beginnen <span class="pagenum">[<a id="pb307" href=
+"#pb307" name="pb307">307</a>]</span>zou? &rsquo;t Is niet meer
+Montmirail of Champaubert; &rsquo;t is iets anders. &rsquo;t Geldt niet
+een gewijd gebied, maar een heilige id&eacute;e. Het vaderland treurt;
+&rsquo;t zij zoo; maar de menschheid juicht. Is het overigens wel waar,
+dat het vaderland treurt? Frankrijk bloeit, maar de vrijheid glimlacht;
+en tegenover den glimlach der vrijheid vergeet Frankrijk zijn wonde. En
+zoo men de zaak uit een hooger gezichtspunt beschouwt, wat is er dan
+van een burgeroorlog te zeggen?</p>
+<p>Burgeroorlog? Wat bedoelt men? Is er een buitenlandsche oorlog? Is
+niet elke oorlog tusschen menschen een oorlog tusschen broeders?
+&rsquo;t Is alleen het doel, dat den oorlog een naam geeft. Er is geen
+buitenlandsche of burger-oorlog; er is alleen een onrechtvaardige en
+rechtvaardige oorlog. Tot den dag wanneer het groote menschelijke
+verdrag zal zijn gesloten, kan de oorlog noodzakelijk zijn, althans
+die, welke ontstaat door de zich haastende toekomst tegen het
+terugwijkende verleden. Wat heeft men dien oorlog te verwijten? De
+oorlog wordt dan eerst schande, de degen dan eerst dolk, wanneer hij
+het recht, den vooruitgang, de rede, de beschaving, de waarheid
+vermoordt. Dan is hij, &rsquo;t zij buitenlandsche of burger-oorlog,
+onrechtvaardig en heet misdaad. Met welk recht zou, behalve om deze
+heilige zaak, de rechtvaardigheid, de eene vorm van den oorlog den
+anderen verachten? met welk recht zou de degen van Washington de piek
+van Camille Desmoulins verachten? Wie is de grootste, Leonidas tegen
+den vreemde, of Timoleon tegen den dwingeland? De een is de verdediger,
+de ander de bevrijder. Zal men, zonder naar het doel te vragen, iederen
+binnenlandschen strijd veroordeelen? Men veroordeele dan Brutus,
+Marcellus, Arnold van Blankenheim, Coligny. Guerilla-oorlog?
+straatoorlog? Waarom niet? &rsquo;t Was de oorlog van Ambiorix, van
+Artevelde, van Marnix, van Pelagius. Maar Ambiorix streed tegen Rome,
+Artevelde tegen Frankrijk, Marnix tegen Spanje, Pelagius tegen de
+Mooren; allen tegen den vreemdeling. Welnu, de monarchie is
+vreemdeling, de verdrukking is vreemdeling; de &bdquo;gratie
+Gods&rdquo; is vreemdeling. Het despotisme overweldigt de zedelijke
+grenzen, gelijk de vijandelijke inval de geographische grenzen
+overweldigt. Den dwingeland of den Engelschman wegjagen, is, in beide
+<span class="corr" id="xd20e7218" title=
+"Bron: gavallen">gevallen</span>, zijn grond hernemen. Er komt een uur,
+waarin protesteeren niet meer baat; na de rede, moeten daden volgen; de
+levende kracht voltooit wat de id&eacute;e ontworpen heeft; de
+geketende Prometheus begint, Aristogiton voltooit; de encyclopedie
+verlicht de geesten, de 10 Augustus electriseert ze. Na Eschylus,
+Thrasybules; na Diderot, Danton. De massa&rsquo;s nemen gaarne een
+meester aan, haar eigen wicht <span class="pagenum">[<a id="pb308"
+href="#pb308" name="pb308">308</a>]</span>drukt haar. De menigte
+vereenigt zich lichtelijk tot een gehoorzaam geheel. Men moet de
+menschen aansporen, aandrijven, ruw voortstuwen, door de weldaad zelve
+hunner bevrijding, hun oogen door de waarheid zeer doen, hun het licht
+met geduchte handen toewerpen. Zij moeten tot hun eigen belang
+eenigszins door een bliksemstraal opgewekt worden, de schok maakt hen
+wakker. Vandaar de noodzakelijkheid der stormklokken en der oorlogen.
+De groote strijders moeten opstaan, de nati&euml;n door moedige daden
+verlichten en deze jammerende menschheid wakkerschudden, welke de
+&bdquo;gratie Gods&rdquo;, het geweld, het fanatisme, het
+onverantwoordelijk gezag en de absolute majesteit met schaduw bedekken;
+een domme troep, die in zijn halve blindheid den flauwen glans dezer
+donkere overwinningen van den nacht bewondert. Weg met den dwingeland!
+Maar hoe? Van wien spreekt ge? Noemt ge Lodewijk Filips een dwingeland?
+Neen; evenmin als Lodewijk XVI. Zij zijn beiden, wat de geschiedenis
+gewoonlijk goede koningen noemt. Maar de beginselen laten zich niet
+kneeden, de logica van het ware is rechtlijnig, het eigenaardige der
+waarheid is, dat haar toegevendheid ontbreekt; dus geen
+concessi&euml;n; alle overmacht op den mensch moet tegengegaan worden;
+in Lodewijk XVI heerscht de &bdquo;gratie Gods&rdquo;; in Lodewijk
+Filips iets er van, wijl hij &bdquo;Bourbon&rdquo; is, beiden
+vertegenwoordigen in zekere mate de verbeurdverklaring van het recht,
+en ten einde de algemeene overheersching tegen te gaan, moeten zij
+bestreden worden; het moet, Frankrijk is altijd de eerste die begint.
+Wanneer in Frankrijk de meester valt, valt hij overal. Kortom, welke
+zaak is rechtvaardiger en bijgevolg welke oorlog grootscher dan de
+maatschappelijke waarheid te herstellen, haar troon aan de vrijheid,
+het volk aan het volk, de souvereiniteit aan den mensch weder te geven,
+op Frankrijks hoofd het purper terug te brengen, de rede en de
+gerechtigheid in haar volle recht te herstellen, alle kiemen van
+vijandschap te verstikken, door ieder het zijne te geven, den
+hinderpaal weg te nemen, welke het koningschap de algemeene eendracht
+in den weg stelt, het recht voor het menschelijk geslacht gelijk te
+maken? Zulke oorlogen stichten den vrede. Een ontzaggelijke vesting van
+vooroordeelden, voorrechten, bijgeloovigheden, logens, knevelarijen,
+misbruiken, gewelddadigheden, ongerechtigheden en duisternis staat nog
+in de wereld, met haar torens van haat. Zij moet vernietigd worden. Dit
+monsterachtig gewrocht moet ingenomen en gesloopt worden. De
+overwinning van Austerlitz is roemrijk, de inneming der Bastille is
+verheven.</p>
+<p>Wie heeft niet bij zich zelven opgemerkt, dat de ziel&mdash;en dit
+is het wonderbare harer eenheid met veelzijdigheid
+verbonden<span class="pagenum">[<a id="pb309" href="#pb309" name=
+"pb309">309</a>]</span>&mdash;de zonderlinge eigenschap bezit in de
+uiterste omstandigheden schier koel te redeneeren; en vaak gebeurt het,
+dat droevige hartstocht en diepe wanhoop, zelfs in hun somberste
+vlagen, over vreemde onderwerpen peinzen en bijzondere vraagstukken
+overwegen. De logica mengt zich met de stuiptrekking, en de draad der
+redeneering zweeft zonder te breken in den woesten storm der gedachten.
+Zoodanig was de gemoedsgesteldheid van Marius.</p>
+<p>Terwijl hij ternedergedrukt, maar vastberaden, en evenwel aarzelend,
+bevend voor hetgeen hij doen wilde, zich aan deze gedachten overgaf,
+dwaalde zijn blik in de barricade. De opstandelingen spraken er
+halfluid, zonder zich te bewegen, en men gevoelde er die zekere stilte,
+welke den laatsten vorm der verwachting kenmerkt. Boven hen
+onderscheidde Marius, aan het venster eener derde verdieping, een
+toeschouwer of getuige, die hem bijzonder oplettend voorkwam. &rsquo;t
+Was de door Le Cabuc doodgeschoten portier. Onduidelijk zag men van
+beneden dit hoofd, door het licht der tusschen de steenen staande
+toorts. Niets vreemder, bij dit sombere, flikkerende licht, dan dit
+bleek, bewegingloos, verbaasd gelaat, met opstaand haar, open, strakke
+oogen en gapenden mond, dat zich in eene nieuwsgierige houding naar de
+straat boog. &rsquo;t Scheen, alsof degeen die dood was, hen
+aanschouwde, die sterven zouden. Een lange bloedstreep, die uit het
+hoofd was gekomen, liep uit het venster tot aan de hoogte der eerste
+verdieping, waar zij ophield. <span class="pagenum">[<a id="pb311"
+href="#pb311" name="pb311">311</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="div0">
+<h2 class="label">Boek XIV.</h2>
+<h2 class="main">De grootheid der wanhoop.</h2>
+<span class="pagenum">[<a id="pb313" href="#pb313" name=
+"pb313">313</a>]</span>
+<div id="ch14.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De vlag: eerste bedrijf.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Er kwam nog niets. Op Saint-Merry had het tien uren
+geslagen. Enjolras en Combeferre hadden zich met de karabijn in de hand
+bij den ingang der groote barricade geplaatst. Zij spraken niet met
+elkander, maar luisterden en poogden het flauwste en verste gerucht van
+voetstappen te hooren.</p>
+<p>Eensklaps verhief zich te midden van deze akelige stilte een
+heldere, jonge, vroolijke stem, die uit de straat St. Denis scheen te
+komen, en zong op de wijs van het oud volkslied: <i>Au clair de la
+lune</i>, het volgende gerijmsel, dat met een soort hanengekraai
+eindigde:</p>
+<div lang="fr" class="lgouter">
+<p class="line">Mon nez est en larmes,</p>
+<p class="line">Mon ami Bugeaud,</p>
+<p class="line">Pr&ecirc;t&rsquo; moi tes gendarmes</p>
+<p class="line">Pour leur dire un mot.</p>
+<p class="line">En capote bleue,</p>
+<p class="line">La poule au shako,</p>
+<p class="line">Voici la banlieue!</p>
+<p class="line">Co-cocorico!<a class="noteref" id="xd20e7266src" href=
+"#xd20e7266" name="xd20e7266src">1</a></p>
+</div>
+<p class="first">Zij drukten elkander de hand.</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is Gavroche,&rdquo; zei Enjolras.</p>
+<p>&bdquo;Hij waarschuwt ons,&rdquo; zei Combeferre.</p>
+<p>Een snelle loop stoorde de stilte op de eenzame straat; men zag een
+wezen, nog vlugger dan een clown over den omnibus klauteren, en
+Gavroche sprong buiten adem in de barricade, zeggende:</p>
+<p>&bdquo;Mijn geweer! Zij komen!&rdquo; <span class="pagenum">[<a id=
+"pb314" href="#pb314" name="pb314">314</a>]</span></p>
+<p>Een electrieke rilling doorliep de gansche barricade, en men hoorde
+de beweging der handen die naar de geweren grepen.</p>
+<p>&bdquo;Wilt ge mijn karabijn?&rdquo; vroeg Enjolras aan den
+straatjongen.</p>
+<p>&bdquo;Ik wil het groote geweer,&rdquo; antwoordde Gavroche.</p>
+<p>En hij nam het geweer van Javert.</p>
+<p>Twee schildwachten waren teruggetrokken en bijna tegelijkertijd met
+Gavroche in de barricade gekomen. &rsquo;t Waren de schildwachten van
+het einde der straat en der kleine Truanderie. De schildwacht in de
+Predikerstraat was op zijn post gebleven, &rsquo;t geen aanduidde, dat
+niets van de zijde der bruggen en der Hallen kwam.</p>
+<p>De straat Chanvrerie, waarvan nauwelijks eenige straatsteenen bij
+het schijnsel van het licht, dat de vlag bescheen, zichtbaar waren,
+vertoonde aan de opstandelingen het gezicht van een lang, open, in rook
+staand poortgewelf.</p>
+<p>Ieder had zijn post voor den strijd ingenomen.</p>
+<p>Drie-en-veertig opstandelingen, waarbij Enjolras, Combeferre,
+Courfeyrac, Bossuet, Joly, Bahorel en Gavroche, lagen geknield in de
+groote barricade, zoodat hun hoofden, met de kruin er van gelijk waren,
+terwijl zij hun geweren, als in schietgaten, op de steenen lieten
+rusten, en aldus oplettend, zwijgend wachtten, gereed om te vuren. Zes
+hadden zich, onder het commando van Feuilly, met aangelegd geweer voor
+de vensters der twee verdiepingen van Corinthe geplaatst.</p>
+<p>Zoo verstreken nog eenige oogenblikken; toen werd duidelijk in de
+richting van Saint-Leu het gerucht van afgemeten, zware, talrijke
+voetstappen gehoord. Dit aanvankelijk flauw, toen duidelijk, vervolgens
+luid en dreunend gerucht naderde langzaam, onafgebroken, rustig en
+vreeselijk. Men hoorde niets anders. &rsquo;t Was de stilte en het
+gerucht tevens van het standbeeld des commandeurs in Don Juan; maar die
+steenentred had iets onbeschrijfelijks, ontzettends en verscheidens,
+dat terzelfder tijd het denkbeeld van een menigte en het denkbeeld van
+een spookbeeld deed ontstaan. Men meende het schrikbarende beeld
+&bdquo;Legioen&rdquo; te hooren gaan. Deze tred naderde; het naderde
+dichter, en bleef staan. Het was alsof men aan het einde der straat den
+adem van vele menschen hoorde. Men zag evenwel niets, maar merkte,
+geheel op den achtergrond, in de dikke duisternis, een aantal metalen
+draden, fijn als naalden en schier onzichtbaar, zich bewegen,
+gelijkende aan die onbeschrijfelijke stralen, welke men
+v&oacute;&oacute;r het insluimeren onder de gesloten oogleden in de
+eerste nevelen van den slaap ziet. &rsquo;t Waren de bajonnetten en
+geweerloopen, flauw verlicht door den verren weerschijn der toorts.
+<span class="pagenum">[<a id="pb315" href="#pb315" name=
+"pb315">315</a>]</span></p>
+<p>Wederom ontstond een pauze, als wachtte men van weerszijden.
+Eensklaps riep uit deze duisternis een stem, die te akeliger klonk,
+wijl men niemand zag, en &rsquo;t dus was, alsof de duisternis zelve
+sprak:</p>
+<p>&bdquo;Werda?&rdquo;</p>
+<p>Terzelfdertijd hoorde men het gekletter der geweren, die werden
+aangelegd.</p>
+<p>Enjolras antwoordde met luide en fiere stem:</p>
+<p>&bdquo;Fransche revolutie!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Vuur!&rdquo; zei de stem.</p>
+<p>Een weerlicht kleurde al de gevels der straat rood, als ware een
+oven plotseling geopend en weder gesloten.</p>
+<p>Een schrikkelijk geknal klonk tegen de barricade. De roode vlag
+viel. De kogelregen was zoo geweldig en dicht geweest, dat hij den
+vlaggestok, dat is de punt van den boom van den omnibus, had
+omgeworpen. Kogels, welke van de huizen waren teruggekaatst, sprongen
+in de barricade en kwetsten verscheidene mannen.</p>
+<p>De indruk van dit eerste geweervuur was verstijvend. De aanval was
+ruw, en geschikt om de moedigsten te doen nadenken. &rsquo;t Was
+duidelijk, dat men ten minste met een geheel regiment te doen had.</p>
+<p>&bdquo;Makkers!&rdquo; riep Courfeyrac, &bdquo;laat ons geen kruit
+verliezen. Wachten wij met vuren tot zij in het bereik zijn.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Maar laat ons voor alles de vlag weder oprichten,&rdquo; zei
+Enjolras.</p>
+<p>Hij raapte de vlag op, die juist voor zijn voeten was gevallen.</p>
+<p>Men hoorde het klinken der laadstokken in de geweren buiten de
+barricade; de soldaten laadden weder.</p>
+<p>Enjolras hernam:</p>
+<p>&bdquo;Wie heeft hier moed? Wie wil de vlag weder op de barricade
+planten?&rdquo;</p>
+<p>Niemand antwoordde. Op de barricade te klimmen, op het oogenblik,
+dat men er ongetwijfeld weder op aanlegde, dit was evengoed als in den
+dood gaan. De moedigste aarzelt, zich er toe te veroordeelen. Zelfs
+Enjolras sidderde. Hij hernam:</p>
+<p>&bdquo;Biedt niemand zich aan?&rdquo; <span class="pagenum">[<a id=
+"pb316" href="#pb316" name="pb316">316</a>]</span></p>
+</div>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a class=
+"noteref" id="xd20e7266" href="#xd20e7266src" name=
+"xd20e7266">1</a></span> Mijn neus druipt; mijn vriend Bugeaud, leen
+mij uw gendarmes, ik heb hun iets te zeggen: In blauwe kapotjas, met de
+kip op de shako, ziedaar de voorstad! Kukeleku!</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch14.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De vlag: tweede bedrijf.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Sedert men te Corinthe aangekomen en begonnen was de
+barricade op te richten, had men weinig meer op den ouden Mabeuf gelet.
+De heer Mabeuf had evenwel den troep niet verlaten. Hij was het
+benedenvertrek der herberg binnengegaan en had zich naast de toonbank
+neergezet. Daar zat hij, om zoo te spreken, als vernietigd. Hij scheen
+niet meer te zien, noch te denken. Courfeyrac en anderen hadden hem
+twee of driemaal aangesproken, hem voor het gevaar gewaarschuwd en
+vermaand zich te verwijderen, zonder dat hij hen scheen te hooren.
+Wanneer men niet tot hem sprak, bewogen zich zijn lippen alsof hij
+iemand antwoordde, maar richtte men het woord tot hem, dan werden zijn
+lippen bewegingloos en zijn oogen hadden niets levendigs meer. Eenige
+uren voor dat de barricade werd aangevallen, had hij een houding
+aangenomen, welke hij niet meer had verlaten; hij zat met beide handen
+op zijn knie&euml;n, met voorover gebogen hoofd, als schouwde hij in
+een afgrond. Niets had hem uit deze houding kunnen trekken; het scheen
+alsof zijn geest elders dan in de barricade was. Toen ieder zijn post
+voor het gevecht had ingenomen, was niemand in het benedenvertrek der
+herberg gebleven, dan Javert, die aan den paal was gebonden, een
+opstandeling, die met bloote sabel Javert bewaakte, en Mabeuf. Toen de
+aanval plaats had en het geweervuur knalde, had de schok zijn lichaam
+als &rsquo;t ware wakkergeschud. Haastig had hij zich opgericht, was
+het vertrek binnengegaan en juist toen Enjolras zijn vraag herhaalde:
+&bdquo;Biedt niemand zich aan?&rdquo; zag men den grijsaard op den
+drempel der herberg verschijnen.</p>
+<p>Zijn verschijning veroorzaakte in de groepen eene opschudding. Een
+kreet ging op:</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is de stemmer! &rsquo;t is het conventielid!
+&rsquo;t is de volksrepresentant!&rdquo;</p>
+<p>Waarschijnlijk hoorde hij niet.</p>
+<p>Hij trad regelrecht naar Enjolras; de opstandelingen verwijderden
+zich van hem met godsdienstige vrees; hij ontrukte de vlag aan
+Enjolras, die als versteend achteruit trad, en toen, zonder dat iemand
+hem durfde tegenhouden, of helpen, beklom deze tachtigjarige grijsaard,
+met waggelend hoofd en vasten voet, langzaam de in de barricade van
+straatsteenen gemaakte trap. &rsquo;t Was zoo ontzettend en zoo
+grootsch, dat allen om hem <span class="pagenum">[<a id="pb317" href=
+"#pb317" name="pb317">317</a>]</span>heen riepen: &bdquo;Hoeden
+af!&rdquo; Iedere trede, welke hij opging, was vreeselijk; zijn grijs
+haar, zijn ingevallen gezicht, zijn groot, kaal, gerimpeld hoofd, zijn
+holle oogen, zijn verbaasde, open mond, zijn oude arm, die de roode
+banier ophief, traden uit de schaduw en schenen grooter te worden in
+het bloedroode licht der toorts; men waande het spooksel van &rsquo;t
+jaar 93 uit de aarde te zien verrijzen, met de vlag van het
+schrikbewind, in de hand. Toen hij op de laatste trede was, toen deze
+bevende vreeselijke schim op dit getimmerte van afbraak stond,
+tegenover twaalfhonderd onzichtbare geweren, in &rsquo;t aangezicht van
+den dood en als ware hij sterker dan deze, had de geheele barricade in
+de duisternis een bovennatuurlijk en colossaal voorkomen.</p>
+<p>Er ontstond een stilte, zooals die alleen bij wonderwerken
+heerscht.</p>
+<p>Te midden van deze stilte zwaaide de grijsaard de roode vlag en
+riep:</p>
+<p>&bdquo;Leve de revolutie! leve de republiek! broederschap!
+gelijkheid! en de dood!&rdquo;</p>
+<p>Men hoorde buiten de barricade een zacht, vluchtig geprevel, als dat
+eens priesters, die haastig een gebed spreekt. &rsquo;t Was
+waarschijnlijk de commissaris van politie, die aan &rsquo;t andere
+einde der straat de wettelijke sommati&euml;n deed.</p>
+<p>Toen riep dezelfde luide stem, die werda! geroepen had:</p>
+<p>&bdquo;Verwijdert u!&rdquo;</p>
+<p>Bleek, verwilderd, met oogen die door de akelige vlammen van den
+waanzin verlicht werden, hief de heer Mabeuf de vlag boven zijn hoofd
+en herhaalde:</p>
+<p>&bdquo;Leve de republiek!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Vuur!&rdquo; riep de stem.</p>
+<p>Een tweede salvo, een schrootvuur gelijkende, werd tegen de
+barricade gelost.</p>
+<p>De grijsaard zonk op de knie&euml;n, liet de vlag los en viel als
+een plank achterover op de straat, zoo lang hij was, met uitgebreide
+armen.</p>
+<p>Stroomen bloeds kwamen onder hem te voorschijn. Zijn grijs, bleek en
+treurig hoofd scheen den hemel te aanschouwen.</p>
+<p>Een dier verheven aandoeningen van den mensch, die hem zelfs doen
+vergeten zich te verdedigen, beving de opstandelingen en zij naderden
+het lijk met eerbiedige ontzetting.</p>
+<p>&bdquo;Wat mannen waren die koningsmoorders!&rdquo; zei
+Enjolras.</p>
+<p>Courfeyrac fluisterde Enjolras in &rsquo;t oor:</p>
+<p>&bdquo;Ik zeg &rsquo;t alleen aan u; ik wil de opgetogenheid niet
+verzwakken; maar hij was niets minder dan een koningsmoorder.
+<span class="pagenum">[<a id="pb318" href="#pb318" name=
+"pb318">318</a>]</span>Ik heb hem gekend. Hij heette vader Mabeuf. Ik
+weet niet, hoe &rsquo;t heden met hem was. Hij was altijd een
+eenvoudige sukkel. Bezie zijn hoofd eens.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Het hoofd van een ouden sukkel en het hart van Brutus,&rdquo;
+antwoordde Enjolras.</p>
+<p>Met verheffing van stem vervolgde hij:</p>
+<p>&bdquo;Burgers! Dit is een voorbeeld, &rsquo;t welk de ouden den
+jongeren geven. Wij aarzelden, hij kwam! wij deinsden terug, hij trad
+vooruit! Ziedaar wat zij, die van ouderdom beven, leeren aan hen die
+van angst beven! Deze oude man stierf met roem voor het vaderland. Hij
+heeft een lang leven en een verheven dood gehad. Beschermen wij thans
+het lijk, en dat ieder onzer dien dooden grijsaard verdedige, zooals
+hij zijn levenden vader zou verdedigen, en dat zijn tegenwoordigheid in
+ons midden, de barricade onoverwinbaar make!&rdquo;</p>
+<p>Een dof, maar krachtig gemurmel van toestemming beantwoordde deze
+toespraak.</p>
+<p>Enjolras bukte, lichtte het hoofd van den grijsaard op en kuste zijn
+voorhoofd, toen zijn armen uitbreidende en den doode met die teedere
+bezorgdheid behandelende, als vreesde hij hem zeer te doen, trok hij
+hem zijn rok uit, wees allen op de bloedende openingen en zeide:</p>
+<p>&bdquo;Dit is thans onze vlag!&rdquo;</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch14.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Gavroche had beter gedaan de karabijn van Enjolras te
+nemen.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Men wierp op den heer Mabeuf een langen zwarten
+omslagdoek van de weduwe Hucheloup. Zes mannen maakten van hun geweren
+een draagbaar, waarop het lijk werd gelegd, en men droeg het met
+ontbloote hoofden, plechtig, langzaam naar de groote tafel in het
+benedenvertrek.</p>
+<p>Deze mannen, geheel vervuld met de ernstige en heilige zaak, welke
+zij verrichtten, dachten niet meer aan den gevaarlijken toestand,
+waarin zij zich bevonden.</p>
+<p>Toen het lijk dicht voorbij den onbewegelijken Javert ging, zeide
+Enjolras tot den spion:</p>
+<p>&bdquo;Gij, zoo aanstonds!&rdquo;</p>
+<p>Ondertusschen meende de kleine Gavroche, de eenige die zijn post
+niet had verlaten en op verkenning gebleven was, <span class=
+"pagenum">[<a id="pb319" href="#pb319" name=
+"pb319">319</a>]</span>mannen zachtkens de barricade te zien naderen.
+Eensklaps riep hij:</p>
+<p>&bdquo;Weest op uw hoede!&rdquo;</p>
+<p>Courfeyrac, Enjolras, Jean Prouvaire, Combeferre, Joly, Bahorel,
+Bossuet&mdash;allen verlieten haastig de herberg. Er was schier geen
+tijd meer. Men zag een glinsterenden, dichten hoop bajonnetten boven de
+barricade golven. Municipale garden van hooge gestalte drongen
+voorwaarts, eenigen klommen over den omnibus, anderen gingen door de
+opening, den straatjongen voor zich uitdrijvende, die achteruit ging,
+maar niet vluchtte.</p>
+<p>Het was een kritiek oogenblik. &rsquo;t Was die eerste vreeselijke
+minuut der overstrooming, wanneer de rivier tot aan den top des oevers
+stijgt en door de scheuren van den dijk begint te kwellen. Nog een
+seconde en de barricade was genomen geweest.</p>
+<p>Bahorel wierp zich op den eersten municipalen garde, die binnentrad,
+en doodde hem met een karabijnschot; een tweede garde doorstak Bahorel
+met zijn bajonnet. Een andere had Courfeyrac reeds op den grond
+geworpen, die hulp riep. De grootste van allen, een soort van reus,
+liep met gevelde bajonnet op Gavroche toe. De straatjongen nam het
+groote geweer van Javert in zijne kleine armen, legde moedig op den
+reus aan en drukte af. Geen schot! Javert had zijn geweer niet geladen.
+De municipale garde lachte luidkeels en stak met zijn bajonnet naar den
+knaap.</p>
+<p>Doch v&oacute;&oacute;r de bajonnet Gavroche kon raken, ontviel het
+geweer aan de handen van den soldaat; een kogel had den municipalen
+garde midden tegen &rsquo;t voorhoofd getroffen en hij zonk achterover.
+Een tweede kogel trof den anderen garde, die Courfeyrac had
+aangevallen, in de borst en wierp hem neer.</p>
+<p>&rsquo;t Was Marius, die zooeven in de barricade was gekomen.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch14.4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Het vaatje buskruit.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Besluiteloos en huiverend had Marius, in den hoek der
+straat Mond&eacute;tour verscholen, het begin van het gevecht
+aanschouwd. Lang kon hij echter aan die geheimzinnige, machtige
+aandrift geen weerstand bieden, welke een roepstem uit den afgrond kan
+worden genoemd. Tegenover het dreigend gevaar, tegenover <span class=
+"pagenum">[<a id="pb320" href="#pb320" name="pb320">320</a>]</span>den
+dood van den heer Mabeuf, dit somber raadsel, tegenover den
+gesneuvelden Bahorel, terwijl Courfeyrac om hulp riep, tegenover den
+bedreigden knaap, en zijn vrienden, welke hij of te hulp komen of
+wreken moest, was alle weifeling verdwenen, en met zijn twee pistolen
+in de hand had hij zich in het gewoel gestort. Met het eerste schot had
+hij Gavroche gered, met het tweede Courfeyrac bevrijd.</p>
+<p>Onder het geweervuur en de kreten der gekwetste garden hadden de
+aanvallers de verschansing beklommen, waarop men nu te halver lijve een
+menigte municipale garden, soldaten en nationale garden uit de
+voorsteden met het geweer in de hand zag. Zij bedekten reeds meer dan
+twee derden der versperring, maar sprongen niet in de ruimte, alsof zij
+weifelden en een hinderlaag vreesden. Zij schouwden in de donkere
+barricade, zooals men in een leeuwenhol ziet. Het licht der toorts
+bescheen slechts de bajonnetten, de berenmutsen, en het bovenste der
+ontstelde en vertoornde gezichten.</p>
+<p>Marius was nu ongewapend, want hij had zijn pistolen weggeworpen;
+maar hij had het vaatje kruit in het benedenvertrek bij de deur
+opgemerkt.</p>
+<p>Toen hij zich half omwendde en naar dien kant zag, legde een soldaat
+op hem aan. Maar terzelfdertijd greep iemand den geweerloop en hield er
+de hand voor. &rsquo;t Was de jonge werkman met manchestersche broek,
+die was komen toeloopen. Het schot ging af, doorboorde de hand en
+misschien ook den werkman, want hij viel, maar de kogel trof Marius
+niet. Dit alles gebeurde te midden van den rook en was slechts
+onduidelijk zichtbaar. Hij had echter verward den tegen hem gerichten
+geweerloop en de hand, die er zich v&oacute;&oacute;r hield, gezien, en
+het schot gehoord. Maar in dergelijke oogenblikken vliegt en snelt
+hetgeen men ziet voorbij, zonder dat men zich aan iets kan hechten. Men
+voelt zich in nog diepere duisternis voortgestuwd, en alles is
+nevel.</p>
+<p>De opstandelingen, verrast maar niet verschrikt, hadden zich weder
+vereenigd. Enjolras had geroepen: &bdquo;Wacht! schiet niet in &rsquo;t
+wild!&rdquo; Inderdaad, in de eerste verwarring hadden zij elkander
+kunnen raken. De meesten waren naar het venster van de eerste
+verdieping en naar de zoldervensters gegaan, van waar zij de aanvallers
+beheerschten. De moedigsten hadden zich met Enjolras, Courfeyrac, Jean
+Prouvaire en Combeferre tegen de huizen op den achtergrond geplaatst,
+zonder eenige bedekking en tegenover de gelederen der soldaten en der
+garden, die op de barricade stonden.</p>
+<p>Dit alles gebeurde zonder overijling, met die zonderlinge, dreigende
+kalmte, welke het gevecht voorafgaat. Aan weerszijden <span class=
+"pagenum">[<a id="pb321" href="#pb321" name=
+"pb321">321</a>]</span>legde men op elkander aan; men was zoo dicht
+bijeen, dat men elkander verstaan kon. Toen men op &rsquo;t oogenblik
+was, dat de vonk zou ontspringen, stak een officier met dikke
+epauletten den degen op en zeide:</p>
+<p>&bdquo;Velt &rsquo;t geweer!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Vuur!&rdquo; commandeerde Enjolras.</p>
+<p>Aan weerszijden knalden de geweerschoten tegelijkertijd en alles
+verdween in den rook.</p>
+<p>&rsquo;t Was een scherpe en verstikkende rook, waarin, met zwak, dof
+gekerm, stervenden en gekwetsten zich voortsleepten.</p>
+<p>Toen de rook verdween, zag men aan beide zijden de strijders, die,
+hoewel gedund, echter steeds op dezelfde plaats, weder in stilte hun
+geweren laadden.</p>
+<p>Eensklaps hoorde men een donderende stem, die riep:</p>
+<p>&bdquo;Verwijdert u, of ik laat de barricade in de lucht
+springen!&rdquo;</p>
+<p>Allen keerden zich naar den kant van waar de stem kwam.</p>
+<p>Marius was de benedenkamer binnengegaan, had het kruitvaatje genomen
+en van den rook en den donkeren nevel gebruik gemaakt, die de
+verschanste ruimte vulde, om langs de barricade tot aan de opgestapelde
+steenen te sluipen, waar tusschen de toorts stond. De toorts weg te
+rukken, het vaatje kruit er neder te leggen, den stapel steenen er op
+te storten, zoodat er aanstonds de bodem uitviel, dit alles was voor
+Marius het werk van een oogenblik geweest. Nu aanschouwden hem met
+ontzetting allen, nationale garden, municipale garden, officieren,
+soldaten, die aan gene zijde der barricade saamgedrongen stonden, met
+den voet op de keien, de toorts in de hand, zijn fier gelaat verlicht
+door een vreeselijk besluit en de vlam der toorts naar dien
+schrikbarenden steenhoop gewend, waartusschen men het gebroken
+kruitvaatje zag, terwijl hij den ontzettenden kreet slaakte:</p>
+<p>&bdquo;Verwijdert u, of ik laat de barricade in de lucht
+springen!&rdquo;</p>
+<p>Marius op deze barricade, na den tachtigjarigen grijsaard, was het
+visioen der jonge revolutie, na de verschijning der oude.</p>
+<p>&bdquo;De barricade laten springen!&rdquo; zei een sergeant,
+&bdquo;dan springt gij mede!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Dat weet ik!&rdquo; antwoordde Marius.</p>
+<p>En hij hield de toorts dicht bij het kruitvaatje. Maar reeds was
+niemand meer op de versperring. De aanvallers drongen verschrikt en
+verward, met achterlating van hun dooden en gekwetsten, naar het einde
+der straat en verdwenen er wederom in de duisternis. &rsquo;t Was een
+algemeene vlucht.</p>
+<p>De barricade was bevrijd. <span class="pagenum">[<a id="pb322" href=
+"#pb322" name="pb322">322</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch14.5" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Vijfde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Einde van Jean Prouvaires gedicht.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Allen omringden Marius. Courfeyrac viel hem om den
+hals.</p>
+<p>&bdquo;Gij hier!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Welk een geluk!&rdquo; zei Combeferre.</p>
+<p>&bdquo;Gij zijt juist van pas gekomen!&rdquo; zei Bossuet.</p>
+<p>&bdquo;Zonder u was ik doodgeschoten!&rdquo; hernam Courfeyrac.</p>
+<p>&bdquo;Zonder u was ik doodgestoken!&rdquo; zei Gavroche.</p>
+<p>Marius vroeg:</p>
+<p>&bdquo;Waar is de aanvoerder?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Dat zijt gij,&rdquo; zei Enjolras.</p>
+<p>&rsquo;t Had Marius den geheelen dag in het hoofd gegloeid; nu was
+&rsquo;t een storm. &rsquo;t Scheen hem, dat deze storm buiten hem
+woedde en hem medesleepte. &rsquo;t Scheen hem, alsof hij reeds op een
+verren afstand van het leven was. Zijn beide van liefde en van vreugd
+schitterende maanden liepen eensklaps op dien vreeselijken afgrond uit:
+Cosette, voor hem verloren, deze barricade, de heer Mabeuf, zich voor
+de republiek latende dooden, hij zelf aanvoerder van opstandelingen,
+dat alles kwam hem een monsterachtigen droom voor. Hij moest al zijn
+geestkracht inspannen, om zich te herinneren, dat al wat hem omgaf,
+werkelijk bestond. Marius had nog te kort geleefd, om te weten, dat
+niets meer nabij is dan het onmogelijke, en men steeds het onverwachte
+moet verwachten. Hij was bij zijn eigen drama tegenwoordig, als bij een
+tooneelstuk dat men niet begrijpt.</p>
+<p>In dezen nevel, die zijn geest omhulde, herkende hij Javert niet,
+die aan den paal gebonden, gedurende den aanval zijn hoofd niet had
+bewogen en rondom zich de revolutie zag woelen met de onderwerping van
+een martelaar en de majesteit van een rechter. Marius zag hem zelfs
+niet.</p>
+<p>Inmiddels naderden de aanvallers niet meer; men hoorde ze aan het
+einde der straat heen en weder gaan, maar zij waagden er zich niet in,
+hetzij dat zij bevelen wachtten, of dat zij versterking afwachtten,
+v&oacute;&oacute;r zij een nieuwen aanval tegen deze onneembare sterkte
+beproefden. De opstandelingen hadden schildwachten geplaatst, en
+eenigen, die studenten in de geneeskunde waren, waren bezig de
+gekwetsten te verbinden.</p>
+<p>Men had de tafels uit de herberg geworpen, behalve twee, die voor
+het pluksel en de patronen waren bestemd, en de tafel waarop de oude
+Mabeuf lag; men had ze voor de barricade gebruikt en ze in het
+benedenvertrek vervangen door de matrassen der weduwe Hucheloup en der
+dienstmeiden. Op <span class="pagenum">[<a id="pb323" href="#pb323"
+name="pb323">323</a>]</span>deze matrassen had men de gekwetsten
+gelegd. Wat van de drie arme wezens geworden was, die Corinthe
+bewoonden, wist men niet. Eindelijk vond men ze in den kelder
+verborgen&mdash;als advocaten, zei Bossuet. En hij voegde er bij:
+&bdquo;Foei! vrouwen!&rdquo;</p>
+<p>De vreugd over de bevrijding der barricade werd op smartelijke wijze
+gestoord.</p>
+<p>Men hield app&egrave;l. Een der opstandelingen ontbrak. En wie? een
+der meest geliefden, een der dappersten, Jean Prouvaire. Men zocht hem
+onder de gekwetsten; hij was er niet; men zocht hem onder de dooden;
+hij was er niet.</p>
+<p>Hij was stellig gevangengenomen.</p>
+<p>Combeferre zeide tot Enjolras:</p>
+<p>&bdquo;Zij hebben onzen vriend; wij hebben hun spion. Hecht ge aan
+den dood van den verklikker?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja,&rdquo; antwoordde Enjolras, &bdquo;maar minder dan aan
+het leven van Jean Prouvaire.&rdquo;</p>
+<p>Dit gebeurde in de benedenkamer bij den paal van Javert.</p>
+<p>&bdquo;Welaan,&rdquo; hernam Combeferre, &bdquo;ik zal mijn zakdoek
+aan mijn stok binden en als parlementair hun de uitwisseling van beide
+mannen voorstellen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Luister!&rdquo; zei Enjolras, zijn hand op den arm van
+Combeferre leggende.</p>
+<p>Aan het einde der straat klonk een onheilspellend
+wapengekletter.</p>
+<p>Men hoorde een mannelijke stem roepen:</p>
+<p>&bdquo;Leve Frankrijk! leve de toekomst!&rdquo;</p>
+<p>Men herkende de stem van Prouvaire.</p>
+<p>Een plotseling weerlicht trof het oog en geweren knetterden.</p>
+<p>Het werd weder stil.</p>
+<p>&bdquo;Zij hebben hem gedood!&rdquo; riep Combeferre.</p>
+<p>Enjolras zag Javert aan en zeide tot hem:</p>
+<p>&bdquo;Uw vrienden hebben u doodgeschoten.&rdquo;</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch14.6" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Zesde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Het zieltogen des doods na het zieltogen des
+levens.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">&rsquo;t Is een eigenaardigheid van deze soort van
+oorlog, dat de barricaden schier altijd van voren worden aangevallen en
+over &rsquo;t algemeen de aanvallers zich onthouden de stelling om te
+gaan, hetzij omdat zij hinderlagen duchten of omdat zij vreezen
+<span class="pagenum">[<a id="pb324" href="#pb324" name=
+"pb324">324</a>]</span>zich in kromme straten te wagen. De aandacht der
+opstandelingen was dus uitsluitend op de groote barricade gericht, die
+blijkbaar het steeds bedreigde punt was en waar onfeilbaar de strijd
+weder moest beginnen. Maar Marius dacht evenwel aan de kleine barricade
+en ging er heen. Zij was verlaten en slechts bewaakt door de kleine
+lampion, die tusschen de straatsteenen flikkerde. In de steeg
+Mond&eacute;tour en in de vertakkingen der kleine Truanderie en de
+Zwanestraat was &rsquo;t overigens volkomen stil.</p>
+<p>Toen Marius, na gedaan onderzoek, zich verwijderde, hoorde hij in de
+duisternis flauw zijn naam uitspreken:</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer Marius!&rdquo;</p>
+<p>Hij ontroerde, want hij herkende de stem, die hem twee uren te voren
+door het hek in de straat Plumet geroepen had.</p>
+<p>Maar nu scheen deze stem nog slechts een ademtocht te zijn.</p>
+<p>Hij sloeg een blik om zich, doch zag niemand.</p>
+<p>Marius meende zich bedrogen te hebben, en dat &rsquo;t een
+zinsbedrog was, &rsquo;t geen zijn geest bij de buitengewone
+omstandigheden voegde, welke zich om hem verdrongen. Hij deed een
+schrede, om uit den afgelegen hoek te komen, waar de barricade was.</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer Marius!&rdquo; herhaalde de stem.</p>
+<p>Nu kon hij niet langer twijfelen, hij had duidelijk gehoord: hij
+schouwde opnieuw rond, doch zag niets.</p>
+<p>&bdquo;Aan uw voeten,&rdquo; zei de stem.</p>
+<p>Hij bukte en zag in de schaduw een gestalte, welke over de
+straatsteenen naar hem toe kroop. &rsquo;t Was deze gestalte, die tot
+hem gesproken had.</p>
+<p>Het licht der lampion deed een kiel, een gescheurde grof
+manchestersche broek, bloote voeten en iets dat naar een bloedvlek
+geleek, onderscheiden. Marius zag een bleek hoofd, dat zich oprichtte
+en tot hem sprak:</p>
+<p>&bdquo;Herkent ge mij niet?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Neen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Eponine.&rdquo;</p>
+<p>Marius boog zich haastig. &rsquo;t Was inderdaad het ongelukkig
+meisje, in manskleederen.</p>
+<p>&bdquo;Waarom zijt ge hier? Wat doet ge daar?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik sterf,&rdquo; zeide zij.</p>
+<p>Er zijn woorden en omstandigheden, welke de diepste mijmering wakker
+schudden. Marius riep als opspringend:</p>
+<p>&bdquo;Ge zijt gewond! Wacht, ik zal u in huis dragen! Men zal u
+verbinden! Is &rsquo;t ernstig? hoe zal ik u nemen, om u niet zeer te
+doen? Waar hebt ge pijn? Hulp! Mijn God! Maar waarom zijt ge hier
+gekomen?&rdquo; <span class="pagenum">[<a id="pb325" href="#pb325"
+name="pb325">325</a>]</span></p>
+<p>En hij poogde zijn arm onder haar te schuiven om haar op te tillen.
+Terwijl hij haar ophief, ontmoette hij haar hand.</p>
+<p>Zij slaakte een flauwen kreet.</p>
+<p>&bdquo;Heb ik u zeer gedaan?&rdquo; vroeg Marius.</p>
+<p>&bdquo;Een weinig.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Maar ik heb slechts uw hand geraakt.&rdquo;</p>
+<p>Zij hief de hand op voor Marius&rsquo; oogen, en Marius zag in
+&rsquo;t midden dezer hand een zwarte opening.</p>
+<p>&bdquo;Wat deert u aan de hand?&rdquo; vroeg hij.</p>
+<p>&bdquo;Zij is doorboord.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Doorboord?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Waarmede?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Met een kogel.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hoe?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hebt ge een geweer gezien, dat op u was aangelegd?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja, en een hand, die er zich tegen hield.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Was de mijne.&rdquo;</p>
+<p>Marius rilde.</p>
+<p>&bdquo;Welke dwaasheid. Arm meisje! Maar des te beter; wanneer
+&rsquo;t zoo is, zal &rsquo;t geen gevaar hebben; laat mij u op een bed
+dragen! Men zal u verbinden; men sterft niet van een doorschoten
+hand.&rdquo;</p>
+<p>Zij fluisterde:</p>
+<p>&bdquo;De kogel heeft de hand doorboord, maar is door den rug
+uitgekomen. &rsquo;t Is onnoodig mij van hier te verwijderen. Ik zal u
+zeggen, hoe gij mij, beter dan een wondheeler, verbinden kunt. Zet u
+naast mij op dezen steen.&rdquo;</p>
+<p>Hij gehoorzaamde; zij legde het hoofd op de knie&euml;n van Marius,
+en zonder hem te aanschouwen, zeide zij:</p>
+<p>&bdquo;O, hoe goed! hoe w&egrave;l ben ik nu! Zie, nu lijd ik niet
+meer.&rdquo;</p>
+<p>Zij zweeg een oogenblik, toen draaide zij met moeite haar gezicht om
+en zag Marius aan.</p>
+<p>&bdquo;Weet ge, mijnheer Marius? Het griefde mij, dat ge dien tuin
+binnengingt; &rsquo;t was dwaas, want ik had u immers het huis gewezen,
+en buitendien moest ik toch weten, dat een jongeling als
+gij...&rdquo;</p>
+<p>Zij zweeg, en van de treurige gedachten, die waarschijnlijk haar
+geest vervulden, tot iets anders overgaande, vroeg zij met een
+smartelijken glimlach:</p>
+<p>&bdquo;Gij vindt mij leelijk, niet waar?&rdquo;</p>
+<p>Zij vervolgde:</p>
+<p>&bdquo;Weet ge, ge zijt verloren! Niemand zal thans de barricade
+kunnen verlaten. Ik ben &rsquo;t, die u hier heb gevoerd. Ge zult
+<span class="pagenum">[<a id="pb326" href="#pb326" name=
+"pb326">326</a>]</span>sterven; ik reken er zeker op. Evenwel bracht
+ik, toen ik zag dat men op u aanlegde, mijn hand voor den loop van het
+geweer. &rsquo;t Is waar! maar ik wilde v&oacute;&oacute;r u sterven.
+Toen ik den kogel ontving, sleepte ik mij hier heen; men heeft mij niet
+gezien, men heeft mij niet opgepakt. Ik wachtte u, en dacht: Hij zal
+dus niet komen? O! zoo ge &rsquo;t wist; ik beet in mijn kiel,
+zoo&rsquo;n pijn had ik. Op &rsquo;t oogenblik ben ik w&egrave;l.
+Herinnert ge u den dag, toen ik uw kamer binnentrad, toen ik mij in uw
+spiegel spiegelde, en den dag toen ik u op den boulevard ontmoette. Hoe
+zongen de vogels toen! &rsquo;t Is nog niet lang geleden. Gij gaaft mij
+vijf francs en ik zeide tot u: Ik wil uw geld niet. Hebt ge ten minste
+het geldstuk opgeraapt? Ge zijt niet rijk. Ik dacht er niet aan, u te
+zeggen het weer op te rapen. De zon scheen, en &rsquo;t was niet koud.
+Herinnert ge u, mijnheer Marius? O! ik ben gelukkig! Iedereen moet
+sterven!&rdquo;</p>
+<p>Zij had een verwilderd, ernstig en smartelijk voorkomen. Haar
+gescheurde kiel liet haar naakte borst zien. Zij hield, terwijl ze
+sprak, haar doorschoten hand tegen haar borst gedrukt, waar een andere
+opening was, en waaruit nu en dan een stroom bloed vloeide als wijn uit
+een open spongat.</p>
+<p>Marius beschouwde het ongelukkig schepsel met innig medelijden.</p>
+<p>&bdquo;O!&rdquo; riep zij eensklaps uit, &bdquo;nu komt het weder.
+Ik stik.&rdquo;</p>
+<p>Zij greep haar kiel en beet er in; haar beenen verstijfden op de
+straatsteenen.</p>
+<p>Juist klonk de jonge hanenstem van den kleinen Gavroche in de
+barricade. De knaap was op een tafel geklommen om zijn geweer te laden
+en zong vroolijk het toen in de mode zijnde liedje:</p>
+<div lang="fr" class="lgouter">
+<p class="line xd20e5912">En voyant Lafayette,</p>
+<p class="line xd20e5912">Le gendarme r&eacute;p&ecirc;te:</p>
+<p class="line">Sauvons nous! sauvons nous! sauvons nous<span class=
+"corr" id="xd20e7684" title="Niet in bron">!</span><a class="noteref"
+id="xd20e7686src" href="#xd20e7686" name="xd20e7686src">1</a></p>
+</div>
+<p class="first">Eponine richtte zich op, luisterde, en prevelde:</p>
+<p>&bdquo;Hij is &rsquo;t.&rdquo;</p>
+<p>Zij wendde zich tot Marius:</p>
+<p>&bdquo;Mijn broeder is daar. Hij mag mij niet zien. Hij zou mij
+beknorren.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Uw broeder?&rdquo; vroeg Marius, die in het bitterste en
+smartelijkste <span class="pagenum">[<a id="pb327" href="#pb327" name=
+"pb327">327</a>]</span>van zijn hart aan de plichten dacht, welke zijn
+vader hem jegens het gezin Th&eacute;nardier had opgedragen; &bdquo;wie
+is uw broeder?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Die kleine jongen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Die zingt?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja.&rdquo;</p>
+<p>Marius keerde zich om.</p>
+<p>&bdquo;Ach, ga niet heen,&rdquo; zeide zij; &bdquo;&rsquo;t zal nu
+niet lang meer duren.&rdquo;</p>
+<p>Zij had zich bijna ten halve opgericht, maar haar stem was zeer zwak
+en werd door den hik afgebroken. Bij tusschenpoozen rochelde zij. Zij
+bracht haar gezicht zoo dicht zij kon bij dat van Marius, en zeide met
+zonderlinge uitdrukking:</p>
+<p>&bdquo;Luister, ik wil u in niets misleiden. Ik heb een brief voor u
+in mijn zak. Sedert gisteren. Men had mij gezegd hem op de post te
+brengen. Ik heb hem gehouden. Ik wilde niet, dat ge hem kreegt. Maar ge
+zult zeker kwaad op mij zijn, wanneer wij elkander straks wederzien.
+Men ziet elkander immers weder, niet waar? neem uw brief.&rdquo;</p>
+<p>Zij greep krampachtig met haar doorboorde hand de hand van Marius,
+maar zij scheen geen pijn meer te gevoelen. Zij bracht de hand van
+Marius in den zak van haar kiel. Marius voelde er inderdaad een
+papier.</p>
+<p>&bdquo;Neem,&rdquo; zeide zij.</p>
+<p>Marius nam den brief.</p>
+<p>Zij gaf een teeken van tevredenheid en toestemming.</p>
+<p>&bdquo;Beloof mij nu, voor mijn moeite...&rdquo;</p>
+<p>Zij hield op.</p>
+<p>&bdquo;Wat?&rdquo; vroeg Marius.</p>
+<p>&bdquo;Beloof mij!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik beloof u.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Beloof, dat ge mij een kus op &rsquo;t voorhoofd zult geven,
+wanneer ik dood ben.&mdash;Ik zal het voelen.&rdquo;</p>
+<p>Zij liet haar hoofd weder op Marius&rsquo; knie&euml;n zinken en
+haar oogen sloten zich. Hij meende, dat haar arme ziel ontvloden was.
+Eponine bleef bewegingloos; eensklaps, juist toen Marius geloofde dat
+zij den eeuwigen slaap was ingegaan, opende zij langzaam haar oogen,
+waarin de sombere donkerheid des doods scheen, en zij zeide met een
+stem, wier zachtheid reeds uit een andere wereld scheen te komen:</p>
+<p>&bdquo;En hoor, mijnheer Marius, ik geloof, dat ik een weinig op u
+verliefd was.&rdquo;</p>
+<p>Zij poogde nog te glimlachen, en stierf. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb328" href="#pb328" name="pb328">328</a>]</span></p>
+</div>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a class=
+"noteref" id="xd20e7686" href="#xd20e7686src" name=
+"xd20e7686">1</a></span> Zoodra de gendarm Lafayette ziet, roept hij:
+Vluchten wij, vluchten wij!</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch14.7" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Zevende hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Gavroche, een diepzinnig berekenaar der
+afstanden.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Marius hield zijn woord. Hij drukte een kus op het
+bleeke voorhoofd, dat met een koud zweet was bepareld. &rsquo;t Was
+geen ontrouw jegens Cosette; &rsquo;t was het ernstig en teeder
+afscheid van een ongelukkige ziel.</p>
+<p>Niet zonder eene heimelijke siddering had hij den brief genomen,
+dien Eponine hem gegeven had. Hij had terstond iets gewichtigs vermoed.
+Hij was ongeduldig om hem te lezen. Zoo is het menschelijk hart;
+nauwelijks had het ongelukkig meisje de oogen gesloten, of Marius dacht
+er aan den brief te openen. Hij liet haar zacht op de aarde glijden en
+verwijderde zich. Iets zeide hem, dat hij dien brief niet in de
+tegenwoordigheid van dat lijk mocht lezen.</p>
+<p>Hij trad naar een kaars in het beneden vertrek. &rsquo;t Was een met
+de netheid der vrouwen toegevouwen en verzegeld briefje. Het adres was
+van een vrouwenhand en luidde:</p>
+<p>&bdquo;Aan mijnheer, den heer Marius Pontmercy, ten huize van den
+heer Courfeyrac, straat Verrerie, No. 16.&rdquo;</p>
+<p>Hij brak het briefje open en las:</p>
+<p>&bdquo;Mijn zeer geliefde! Mijn vader wil, helaas! dat wij terstond
+vertrekken. Van avond zullen wij in rue de l&rsquo;Homme-Arm&eacute;
+No. 7 zijn. Binnen acht dagen zijn wij te Londen.&mdash;<span class=
+"sc">Cosette</span>, 4 Juni.&rdquo;</p>
+<p>Zoo onschuldig was deze liefde, dat Marius zelfs Cosettes
+handschrift niet kende.</p>
+<p>Wat gebeurd was, kan in weinige woorden verhaald worden. Eponine had
+alles gedaan. Na den avond van den 3 Juni had zij een tweevoudige
+gedachte: de plannen van haar vader en de bandieten op het huis in de
+straat Plumet te verijdelen, en Marius van Cosette te scheiden. Zij had
+haar lompen verruild met die van den eersten den besten jongen snaak,
+die er vermaak in vond zich als vrouw te kleeden, terwijl Eponine zich
+als man verkleedde. Zij was het, die op het Marsveld aan Jean Valjean
+deze uitdrukkelijke waarschuwing had gegeven: &bdquo;verhuis.&rdquo;
+Jean Valjean was inderdaad naar huis gekeerd en had aan Cosette gezegd:
+&bdquo;Wij vertrekken van avond en gaan met vrouw Toussaint naar de rue
+de l&rsquo;Homme-Arm&eacute;. In de volgende week zullen wij te Londen
+zijn.&rdquo; Door dien onverwachten slag verpletterd had Cosette
+haastig aan Marius een paar regels geschreven. Maar hoe ze op de post
+te bezorgen. Zij ging niet alleen uit, en vrouw Toussaint zou,
+verwonderd over zulk een boodschap, <span class="pagenum">[<a id=
+"pb329" href="#pb329" name="pb329">329</a>]</span>stellig den brief aan
+mijnheer Fauchelevent hebben vertoond. In deze verlegenheid had Cosette
+door het hek heen Eponine gezien, die in manskleederen om den tuin
+zwierf. Cosette had &bdquo;dien jongen werkman&rdquo; geroepen, hem
+vijf francs en den brief gegeven, zeggende: &bdquo;breng dien brief
+dadelijk aan het adres.&rdquo; Eponine had den brief in haar zak
+gestoken. Den volgenden dag, den 5 Juni, was zij naar Courfeyrac
+gegaan, en had naar Marius gevraagd, niet om hem dezen brief ter hand
+te stellen, maar om iets te doen, &rsquo;t welk ieder jaloersch en
+beminnend hart zal begrijpen, om &bdquo;te zien.&rdquo; Daar had zij
+Marius, of ten minste Courfeyrac, gewacht&mdash;altijd om te
+zien.&mdash;Toen Courfeyrac haar had gezegd: wij gaan naar de
+barricade, was haar een denkbeeld in &rsquo;t hoofd gekomen: zich aan
+dien dood over te geven, zooals zij zich aan ieder anderen dood zou
+hebben overgegeven, en er Marius in te storten. Zij was Courfeyrac
+gevolgd, zij had kennis genomen van de plaats waar de barricade werd
+opgericht; en, overtuigd, dat Marius, die geen bericht had ontvangen en
+wiens brief zij had onderschept, tegen den avond zich naar de gewone
+vereenigingsplaats van elken avond zou begeven, was zij naar de straat
+Plumet gegaan, had er Marius gewacht en hem in naam zijner vrienden de
+oproeping gedaan, die, zoo zij meende, hem naar de barricade moest
+voeren. Zij rekende op de wanhoop van Marius, wanneer hij Cosette niet
+vond; zij bedroog zich niet. Toen was zij naar de straat Chanvrerie
+wedergekeerd. Men heeft gezien, wat zij er deed. Zij was gestorven met
+die treurige blijdschap der jaloersche harten, welke het beminde wezen
+in hun dood medesleepen, en die zeggen: niemand zal hem hebben!</p>
+<p>Marius bedekte Cosettes brief met kussen. Zij beminde hem dus! Een
+oogenblik dacht hij, dat hij nu niet meer moest sterven. Maar toen
+zeide hij tot zich zelven: &bdquo;Zij vertrekt. Haar vader voert haar
+mede naar Engeland, en mijn grootvader weigert mij te laten trouwen.
+Niets is in het ongelukkige lot veranderd.&rdquo; Peinzers als Marius
+hebben zulke vlagen van diepe zwaarmoedigheid, waaruit wanhopige
+besluiten ontstaan. De last des levens wordt ondragelijk; de dood maakt
+er een spoedig einde aan. Toen dacht hij, dat hij twee plichten had te
+vervullen: Cosette van zijn dood kennis geven en haar een laatst
+vaarwel zenden, en den armen knaap, Eponines broeder en
+Th&eacute;nardiers zoon, uit het dreigende gevaar, dat naderde,
+redden.</p>
+<p>Hij had een portefeuille bij zich; dezelfde welke het boekje had
+bevat, waarin hij zooveel liefdesgedachten voor Cosette geschreven had.
+Hij scheurde er een blaadje uit en schreef met potlood deze weinige
+regels: <span class="pagenum">[<a id="pb330" href="#pb330" name=
+"pb330">330</a>]</span></p>
+<p>&bdquo;Ons huwelijk was onmogelijk. Ik heb mijn grootvader verzocht,
+hij heeft geweigerd; ik ben zonder fortuin, gij insgelijks. Ik ijlde
+tot u, maar vond u niet meer; gij weet welk woord ik u gegeven heb, ik
+houd het. Ik sterf. Ik bemin u. Wanneer gij dit leest, zal mijn ziel
+bij u zijn en tot u lachen.&rdquo;</p>
+<p>Niets hebbende om den brief te verzegelen, vouwde hij hem slechts in
+vieren en schreef er dit adres op:</p>
+<p>&bdquo;Aan mejuffrouw Cosette Fauchelevent, ten huize van den heer
+Fauchelevent, rue de l&rsquo;Homme-Arm&eacute; No. 7.&rdquo;</p>
+<p>Na den brief dichtgevouwen te hebben, bleef hij een oogenblik in
+gedachten, nam weder zijn portefeuille, opende ze en schreef met
+hetzelfde potlood op de eerste bladzijde deze vier regels:</p>
+<p>&bdquo;Ik heet Marius Pontmercy. Men brenge mijn lijk bij mijn
+grootvader, den heer Gillenormand, straat Filles-du-Calvaire, No. 6, au
+Marais.&rdquo;</p>
+<p>Hij stak de portefeuille weder in zijn rokzak, en riep Gavroche. Op
+de stem van Marius ijlde de straatjongen bereidvaardig en vroolijk
+toe.</p>
+<p>&bdquo;Wilt ge iets voor mij doen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Alles,&rdquo; zei Gavroche. &bdquo;Mijn lieve Hemel, zonder u
+was ik om zeep geweest.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ge ziet dezen brief?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Neem hem. Verlaat dadelijk de barricade (Gavroche begon,
+verontrust, zich achter &rsquo;t oor te krabben) en bezorg hem
+morgenochtend aan &rsquo;t adres, aan mejuffrouw Cosette, ten huize van
+den heer Fauchelevent, rue de l&rsquo;Homme-Arm&eacute; No
+7.&rdquo;</p>
+<p>De moedige knaap hernam:</p>
+<p>&bdquo;Heel gaarne! Maar men zal intusschen de barricade innemen, en
+ik zal er niet bij zijn.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;De barricade zal volgens alle waarschijnlijkheid niet eerder
+dan met het aanbreken van den dag aangevallen en niet voor
+morgen-middag ingenomen worden.&rdquo;</p>
+<p>Inderdaad lieten de aanvallers de barricaden nog altijd met rust.
+&rsquo;t Was een dier pauzen, die in nachtelijke gevechten niet
+zeldzaam zijn, en die steeds door te geweldiger aanvallen gevolgd
+worden.</p>
+<p>&bdquo;Zoo ik uw brief nu morgenochtend bracht?&rdquo; zei
+Gavroche.</p>
+<p>&bdquo;Dan zal het te laat zijn. Vermoedelijk zal de barricade
+belegerd en zullen alle straten bewaakt worden, zoodat gij niet meer
+weg zoudt kunnen komen. Ga dadelijk.&rdquo;</p>
+<p>Gavroche wist niets hierop te antwoorden; hij bleef, besluiteloos en
+treurig zijn oor krabbende, staan. Eensklaps nam hij met een zijner
+eigenaardige bewegingen, den brief. <span class="pagenum">[<a id=
+"pb331" href="#pb331" name="pb331">331</a>]</span></p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is goed,&rdquo; zeide hij.</p>
+<p>Toen liep hij ijlings door de straat Mond&eacute;tour.</p>
+<p>Een gedachte, die bij Gavroche was ontstaan, maar welke hij
+verzweeg, uit vrees dat Marius er tegenwerping op zou maken, bracht hem
+tot een besluit. Deze gedachte was:</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is nauwelijks middernacht; de rue de
+l&rsquo;Homme-Arm&eacute; is niet ver, ik ga dadelijk den brief
+bezorgen en zal bijtijds terug zijn.&rdquo; <span class=
+"pagenum">[<a id="pb333" href="#pb333" name="pb333">333</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="div0">
+<h2 class="label">Boek XV.</h2>
+<h2 class="main">De rue de l&rsquo;Homme-Arm&eacute;.</h2>
+<span class="pagenum">[<a id="pb335" href="#pb335" name=
+"pb335">335</a>]</span>
+<div id="ch15.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Drinker, babbelaar.<a class="noteref" id=
+"xd20e7834src" href="#xd20e7834" name="xd20e7834src">1</a></h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Wat beteekent de onrust eener stad in vergelijking met
+het oproer der ziel? De mensch is een nog ondoorgrondelijker diepte dan
+het volk. Jean Valjean was op dit oogenblik ter prooi aan een
+vreeselijken inwendigen storm. Al de afgronden hadden zich opnieuw in
+hem geopend. Ook hij sidderde, evenals Parijs, op den drempel van een
+vreeselijke en duistere revolutie. Eenige uren waren daartoe voldoende
+geweest. Zijn lot en zijn geweten waren plotseling in schaduwen gehuld.
+Van hem kon men evenzeer als van Parijs zeggen: de twee beginselen
+staan tegenover elkander. De witte engel en de zwarte engel waren op
+&rsquo;t punt elkander op de brug boven den afgrond aan te grijpen. Wie
+van beiden zal den andere er in storten? Wie zal overwinnen?</p>
+<p>Den avond voor den 5<sup>den</sup> Juni was Jean Valjean, vergezeld
+van Cosette en van vrouw Toussaint, een woning in de rue de
+l&rsquo;Homme Arm&eacute; gaan betrekken. Daar wachtte hem een
+voorval.</p>
+<p>Cosette had niet zonder een poging tot wederstand de straat Plumet
+verlaten. Voor het eerst, sedert zij met elkander leefden, was de wil
+van Cosette met dien van Jean Valjean in tegenspraak, en waren beiden,
+zoo niet in botsing, ten minste in wrijving met elkander geweest. Aan
+de eene zijde had zich tegenwerping, aan de andere onwrikbaarheid
+bevonden. De plotselinge raad: &bdquo;Verhuis&rdquo;, Jean Valjean zoo
+ruw door een onbekende toegeworpen, had hem zoodanig verontrust, dat
+hij gebiedend was geworden. Hij meende, <span class="pagenum">[<a id=
+"pb336" href="#pb336" name="pb336">336</a>]</span>dat hij ontdekt en
+vervolgd werd, en Cosette had moeten zwichten.</p>
+<p>Beiden waren in de rue de l&rsquo;Homme Arm&eacute; aangekomen,
+zonder den mond te openen of elkander een woord te zeggen, en ieder aan
+zijn eigen gedachten overgegeven; Jean Valjean zoo ongerust, dat hij
+Cosettes treurigheid niet zag, Cosette zoo treurig, dat zij Jean
+Valjeans ongerustheid niet zag.</p>
+<p>Jean Valjean had vrouw Toussaint medegenomen, &rsquo;t geen hij
+nooit bij zijne vorige afwezigheden gedaan had. Hij vermoedde, dat hij
+misschien niet meer naar de straat Plumet zou wederkeeren, en kon
+evenmin vrouw Toussaint er achterlaten als haar zijn geheim zeggen.
+Bovendien hield hij haar voor trouw en eerlijk. Het verraad van den
+dienstbode jegens den meester begint met de nieuwsgierigheid. En vrouw
+Toussaint, als ware zij voorbestemd om Jean Valjeans dienstmeid te
+zijn, was niet nieuwsgierig. Zij zeide, met haar hakkelende tong en
+boersche taal: &bdquo;Zoo ben ik, ik doe mijn werk; het overige gaat
+mij niet aan.&rdquo;</p>
+<p>Bij het verlaten der straat Plumet, dat schier een vlucht was
+geweest, had Jean Valjean niets medegenomen dan het kleine welriekend
+valies, &rsquo;t welk Cosette met den naam van
+&bdquo;onafscheidelijke&rdquo; had gedoopt. Volle koffers hadden
+kruiers vereischt en kruiers zijn getuigen. Men had een huurrijtuig
+voor de deur in de Babelstraat doen komen en daarmede was men
+vertrokken.</p>
+<p>Met veel moeite had vrouw Toussaint verlof verkregen om eenig
+lijnwaad, kleederen en lijfsbehoeften in te pakken, Cosette had niets
+dan haar schrijfgereedschap en schrijfportefeuille medegenomen.</p>
+<p>Ten einde de eenzaamheid en het duistere dezer verdwijning te
+vermeerderen, had Valjean het zoo geschikt, dat hij niet eerder dan
+tegen het vallen van den avond het huis der straat Plumet verliet,
+&rsquo;t geen aan Cosette den tijd had gelaten Marius een briefje te
+schrijven. Eerst toen het geheel donker was, kwam men in de rue de
+l&rsquo;Homme-Arm&eacute;.</p>
+<p>Zwijgend was men te bed gegaan.</p>
+<p>De woning in de rue de l&rsquo;Homme-Arm&eacute; was op een
+achterplaats gelegen, op de tweede verdieping, en bestond uit twee
+slaapkamers, een eetkamer, en daarnaast een keuken met opkamertje, waar
+een bed stond, dat vrouw Toussaint ten deel viel. De eetkamer was
+tevens de voorkamer en scheidde de twee slaapvertrekken. De woning was
+van het noodige huisraad voorzien.</p>
+<p>Men stelt zich schier even onverstandig weder gerust als men zich
+verontrust: z&oacute;&oacute; is de menschelijke natuur. Nauwelijks
+<span class="pagenum">[<a id="pb337" href="#pb337" name=
+"pb337">337</a>]</span>was Jean Valjean in de rue de
+l&rsquo;Homme-Arm&eacute;, of zijn angst verminderde en verdween
+allengskens geheel. Er zijn plaatsen van rust, die om zoo te spreken
+onwillekeurig op den geest werken. Een afgelegen straat heeft
+gewoonlijk vreedzame bewoners. Jean Valjean ondervond als &rsquo;t ware
+de aanstekelijke kalmte dezer steeg van het oude Parijs, welke zoo nauw
+is, dat ze voor de rijtuigen met een boom is afgesloten, die doof en
+stom te midden der woelige stad, duister op den middag en, om zoo te
+spreken, onvatbaar is voor aandoeningen, tusschen haar twee rijen hooge
+honderdjarige huizen, die zwijgen als grijsaards. In deze straat
+heerscht een terughoudende vergetelheid. Jean Valjean ademde er gerust.
+Hoe zou men hem daar vinden?</p>
+<p>Zijn eerste zorg was zijn &bdquo;onafscheidelijke&rdquo; nabij zich
+te nemen.</p>
+<p>Hij sliep gerust. De nacht brengt raad; men kan er bijvoegen: de
+nacht brengt kalmte. Den volgenden ochtend ontwaakte hij schier
+vroolijk. Hij vond de eetzaal fraai, die leelijk was en gemeubeld met
+een oude ronde tafel, een laag buffet, waar boven een spiegel, een
+vermolmden armstoel en eenige stoelen, waarop vrouw Toussaint haar
+pakken had gelegd. In een dier pakken zag men door een opening Jean
+Valjeans uniform van nationale garde.</p>
+<p>Cosette had zich door vrouw Toussaint een kom bouillon in haar kamer
+laten brengen, en kwam eerst des avonds te voorschijn.</p>
+<p>Tegen vijf ure had vrouw Toussaint, die, zeer druk met deze kleine
+verhuizing, heen en weder liep, in de eetkamer een koud hoen opgezet.
+Uit liefde voor haar vader, hield Cosette hem aan tafel gezelschap.</p>
+<p>Daarna had zij echter, onder voorwendsel van hevige hoofdpijn, Jean
+Valjean goedennacht gezegd en zich naar haar slaapkamer begeven. Jean
+Valjean had met smaak een hoenderboutje genuttigd en werd allengs
+geruster, zoo zelfs, dat hij nu, behagelijk met de ellebogen op de
+tafel geleund, zich geheel veilig achtte.</p>
+<p>Terwijl hij dit sober maal deed, had hij twee of driemalen vrouw
+Toussaint stamelend hooren zeggen: &bdquo;Mijnheer, er is wat te doen,
+men vecht in Parijs.&rdquo; Maar in zijn overleggingen verdiept, had
+hij er geen acht op geslagen. Om de waarheid te zeggen, had hij
+&rsquo;t niet recht verstaan.</p>
+<p>Hij stond op en wandelde heen en weder van het raam naar de deur, en
+van de deur naar &rsquo;t raam, hoe langer hoe meer gerustgesteld.</p>
+<p>Met zijn kalmte keerde ook Cosette, zijn eenige zorg, in
+<span class="pagenum">[<a id="pb338" href="#pb338" name=
+"pb338">338</a>]</span>zijn gedachten terug. Niet dat deze hoofdpijn,
+deze zenuwachtigheid, een meisjesgril, een voorbijgaande wolk, hem
+ontstelde; dit alles zou immers binnen een paar dagen over zijn; maar
+hij dacht aan de toekomst, en als gewoonlijk, dacht hij er met genoegen
+aan. Alles wel overwogen, zag hij geen verhindering, dat zijn gelukkig
+leven opnieuw zou beginnen. In sommige uren schijnt alles onmogelijk,
+in andere alles gemakkelijk; Jean Valjean was in een dier gunstige
+uren. Zij komen gewoonlijk na de kwade, gelijk de dag na den nacht, ten
+gevolge dier wet van opvolging en tegenstelling, welke in den aard der
+natuur ligt en die de oppervlakkigen eenvoudig afwisseling noemen. In
+de vreedzame straat, waar hij de wijk nam, maakte Jean Valjean zich van
+alles los wat hem sedert eenigen tijd bekommerd had. Juist wijl hij
+veel duisters had gezien, begon hij nu eenig licht te bespeuren. Zoo,
+zonder verwikkeling of ongeval, de straat Plumet te hebben verlaten,
+dit was reeds een heelen stap verder. &rsquo;t Zou misschien verstandig
+zijn, het land te verlaten, al ware het maar voor eenige maanden, en
+naar Londen te gaan. Nu, men zou gaan. Wat deed het er toe, of hij in
+Frankrijk of in Engeland was, mits hij slechts Cosette bij zich had?
+Cosette was zijn natie. Cosette was voldoende voor zijn geluk; het
+denkbeeld, dat hij voor Cosettes geluk niet genoegzaam was, welk
+denkbeeld hem vroeger koortsen en slapelooze nachten had bezorgd, kwam
+zelfs niet in hem op. Hij was in de vergetelheid van al zijn verledene
+smarten en zag alles rooskleurig. Wijl Cosette bij hem was, scheen zij
+hem te behooren; een optische misleiding, welke iedereen gevoeld heeft.
+Hij overlegde bij zich zelven, met de grootste gemakkelijkheid, zijn
+reis naar Engeland met Cosette, en zag zijn geluk in &rsquo;t verschiet
+zijner droomen weder opgebouwd, om &rsquo;t even waar.</p>
+<p>Terwijl hij langzaam heen en weder door de kamer wandelde, viel zijn
+blik plotseling op iets zonderlings.</p>
+<p>V&oacute;&oacute;r hem zag en las hij in den vooroverhangenden
+spiegel boven het buffet duidelijk de volgende regels:</p>
+<p>&bdquo;Mijn zeer geliefde! Mijn vader wil, helaas! dat wij terstond
+vertrekken. Van avond zullen wij in de rue de l&rsquo;Homme-Arm&eacute;
+No. 7 zijn. Binnen acht dagen zijn wij te Londen.&mdash;<span class=
+"sc">Cosette</span>, 4 Juni.&rdquo;</p>
+<p>Jean Valjean bleef verbaasd staan.</p>
+<p>Cosette had, bij haar aankomst, haar schrijfportefeuille op het
+buffet voor den spiegel gelegd, en, geheel met haar smartelijken angst
+vervuld, die er laten liggen zonder zelfs op te merken dat ze open was,
+en wel juist ter plaatse waar zij op de door haar geschreven regels had
+gedrukt, om ze te drogen, en welke zich op het vloeipapier hadden
+afgedrukt. <span class="pagenum">[<a id="pb339" href="#pb339" name=
+"pb339">339</a>]</span></p>
+<p>De spiegel weerkaatste het geschrevene.</p>
+<p>Het gevolg hiervan was, wat men in de meetkunst een gelijkvormige
+figuur noemt; het op het vloeipapier omgekeerde schrift vertoonde zich
+recht in den spiegel, zoodat Jean Valjean nu den brief voor zich zag,
+welken Cosette den vorigen dag aan Marius had geschreven.</p>
+<p>&rsquo;t Was zeer eenvoudig en toch verpletterend.</p>
+<p>Jean Valjean trad naar den spiegel. Hij herlas de vijf regels, maar
+kon ze niet gelooven. Zij kwamen hem voor als vertoonden zij zich in
+een bliksemstraal. &rsquo;t Was een gezichtsbegoocheling. &rsquo;t Was
+onmogelijk. &rsquo;t Kon niet zijn.</p>
+<p>Allengs werd zijn begrip helderder; hij beschouwde Cosettes
+schrijfportefeuille, en de werkelijkheid vertoonde zich voor hem. Hij
+nam de portefeuille en zeide: &rsquo;t Komt hiervan. Koortsachtig
+beschouwde hij de op het vloeipapier gedrukte regels, de omgekeerde
+letters vormden een verward gekrabbel, &rsquo;t geen hij niet kon
+ontcijferen. Toen dacht hij: Maar dit beteekent niets, daar staat niets
+geschreven. En onuitsprekelijk verlicht ademde hij ruimer. Wie heeft
+niet in vreeselijke oogenblikken zulk een domme vreugd gehad? De ziel
+geeft zich niet aan wanhoop over, zonder alle illusi&euml;n uitgeput te
+hebben.</p>
+<p>Hij hield de schrijfportefeuille in de hand en beschouwde ze,
+dwaselijk verblijd, bijna lachende om het gezichtsbedrog, dat hem
+misleid had. Eensklaps viel zijn blik weder op den spiegel en hij zag
+opnieuw de verschijning. Met onverbiddelijke juistheid teekenden er
+zich de vijf regels op af. &rsquo;t Was nu geen zinsbegoocheling; de
+terugkomst eener verschijning is een wezenlijkheid; &rsquo;t was
+duidelijk, dat het omgekeerde schrift in den spiegel nu recht stond.
+Hij begreep.</p>
+<p>Jean Valjean waggelde, liet de schrijfportefeuille ontglippen en
+zonk op den ouden armstoel naast het buffet, met neergezonken hoofd,
+strak, verwilderd oog. Hij zeide bij zich zelven, dat het duidelijk
+was, dat het licht der wereld voor altijd verduisterd was, en dat
+Cosette dit aan iemand geschreven had. Toen hoorde hij zijn ziel, weder
+woest geworden, in de duisternis een gesmoord gebrul slaken. Ga den
+leeuw den hond ontnemen, dien hij in zijn hok heeft.</p>
+<p>&rsquo;t Was een zonderlinge en treurige omstandigheid; Marius had
+op dit oogenblik den brief van Cosette nog niet; het toeval had hem
+verraderlijk aan Jean Valjean gebracht, v&oacute;&oacute;r hem aan
+Marius ter hand te stellen.</p>
+<p>Tot hiertoe was Jean Valjean door geen beproevingen overwonnen. Hij
+was aan vreeselijke verzoekingen blootgesteld geweest; geen slagen van
+den tegenspoed waren hem gespaard; de wreedheid van het lot, gewapend
+met al den <span class="pagenum">[<a id="pb340" href="#pb340" name=
+"pb340">340</a>]</span>haat en al de verachting der maatschappij, had
+hem tot doel gekozen en aangegrepen. Voor niets was hij teruggedeinsd,
+voor niets was hij gezwicht. Toen hij moest, had hij zich aan alle
+uitersten onderworpen; hij had zijn herkregen onschendbaarheid als
+mensch opgeofferd, zijn vrijheid overgeleverd, zijn hoofd gewaagd,
+alles verloren, alles geleden, en was onbaatzuchtig en sto&iuml;cijnsch
+gebleven, zelfs in z&oacute;&oacute;verre, dat men soms zou gedacht
+hebben, dat hij zich zelven geheel vergat, gelijk een martelaar. Zijn
+door alle mogelijke aanvallen van den tegenspoed verstaald gemoed
+scheen onverwinnelijk. Maar wie zijn binnenste had gezien, zou hebben
+moeten bekennen, dat het thans zwak was.</p>
+<p>Immers van al de folteringen, waarmede het lot hem zoolang vervolgd
+had, was deze de schrikkelijkste. Nimmer had hem zulk een klauw
+gegrepen. Al zijn geheime gevoelens waren in oproer. Al zijn zenuwen
+waren pijnlijk aangedaan. Helaas, de grootste beproeving, of liever de
+eenige beproeving, is het verlies van het beminde voorwerp.</p>
+<p>De arme oude Jean Valjean beminde Cosette zekerlijk niet anders dan
+als een vader; maar in dit vaderlijk gevoel, gelijk wij bereids hebben
+doen opmerken, had zijn ongehuwd leven alle soorten van liefde
+gebracht: hij beminde Cosette als zijn dochter, als zijn moeder, als
+zijn zuster; en wijl hij nooit een minnares of echtgenoot gehad had, en
+de natuur een schuldeischer is die geen protest wil, had zich ook dit
+gevoel, het onuitroeibaarste van alle, gevoegd bij de andere, flauw,
+rein door de reinheid der verblinding, onbewust van zich zelve
+hemelsch, engelachtig, goddelijk; minder als gevoel dan als instinct,
+minder als instinct dan als een onmerkbare en onzichtbare, maar
+wezenlijke bekoorlijkheid; en de eigenlijke liefde, was in zijn
+overgroote teederheid voor Cosette als de goudader in de donkere en nog
+niet ontgonnen mijn.</p>
+<p>Men herinnere zich den toestand van Valjeans hart, welken wij
+bereids aangewezen hebben. Geen huwelijk was tusschen hen mogelijk,
+zelfs niet dat der zielen, en echter was het stellig dat beider lot
+verbonden was. Uitgezonderd Cosette, namelijk een kind, had Jean
+Valjean zijn geheele leven lang niets gekend, dat men beminnen kan. De
+elkander opvolgende hartstocht en liefde hadden bij hem niet dat
+afwisselend groen-lichtgroen op donkergroen voortgebracht, &rsquo;t
+welk men op de<a id="xd20e7931" name="xd20e7931"></a> bladeren ziet,
+die den winter doorstaan, en op de menschen, die over de vijftig jaren
+komen. Kortom, deze inwendige samensmelting, dat geheel, waarvan de
+uitkomst een verhevene deugd was, had eindelijk van Jean Valjean een
+vader voor Cosette gemaakt. Een zonderlinge vader, samengesteld
+<span class="pagenum">[<a id="pb341" href="#pb341" name=
+"pb341">341</a>]</span>uit grootvader, zoon, broeder en echtgenoot, die
+in Jean Valjean woonden; een vader, waarin zelfs een moeder was; een
+vader die Cosette beminde en aanbad, en voor wien het kind licht,
+woonplaats, familie, vaderland en hemel was.</p>
+<p>Toen hij nu zag, dat dit bepaald voorbij was, dat zij hem ontsnapte,
+dat zij uit zijn handen glipte, dat zij water, nevel was, toen hij voor
+zijn oogen deze verpletterende waarheid zag: Een ander is het doel van
+haar hart, een ander is de wensch haars levens; zij heeft een minnaar;
+ik ben slechts de vader; ik besta niet meer;&mdash;toen hij niet langer
+kon twijfelen en tot zich zelven zeide: Zij verwijdert zich van
+mij!&mdash;overtrof de smart, welke hij gevoelde, alle voorstelling.
+Alles te hebben gedaan, wat hij had gedaan, om op dit punt te komen! en
+om inderdaad niets te zijn. Toen, zooals wij gezegd hebben, huiverde
+hij van weerzin van het hoofd tot de voeten. Hij gevoelde tot in de
+wortels van zijn haar zijn zelfzucht ontwaken, en het ik brulde in den
+afgrond van dezen man.</p>
+<p>Er zijn inwendige instortingen. Een wanhopige zekerheid dringt niet
+bij den mensch binnen zonder zekere diepe elementen te verwijderen en
+te verbreken, welke soms de mensch zelf zijn. Wanneer de smart tot dien
+graad is gekomen, nemen al de krachten van het zelfbewustzijn de
+vlucht. &rsquo;t Is een noodlottige crisis. Weinigen onzer komen er
+ongedeerd en trouw aan den plicht uit te voorschijn. Zoodra de grens
+van het lijden overschreden is, wankelt zelfs de onwrikbaarste deugd.
+Jean Valjean nam de schrijfportefeuille en overtuigde zich nogmaals;
+hij bleef met strakken blik als versteend over deze onloochenbare
+regels gebogen; er pakte zich in zijn binnenste zulk een machtige wolk
+te zamen, dat men zou gemeend hebben, dat dit geheel inwendig bestaan
+zou verpletterd worden.</p>
+<p>Hij onderzocht deze openbaring, door &rsquo;t vergrootglas zijner
+gepeinzen, met eene schijnbare kalmte, die vreeselijk was, want het is
+inderdaad verschrikkelijk, wanneer de kalmte van den mensch de koelheid
+van een standbeeld bereikt.</p>
+<p>Hij mat den schrikbarenden stap, dien zijn lot had gedaan zonder dat
+hij het vermoedde; hij herinnerde zich zijn vrees van den vorigen
+zomer, welke hij zoo dwaselijk verdreven had; hij ontdekte den afgrond;
+&rsquo;t was altijd dezelfde, maar nu bevond zich Jean Valjean niet
+meer op den rand er van, maar op den bodem.</p>
+<p>&rsquo;t Was een vreemde en smartelijke zaak; hij was gevallen
+zonder &rsquo;t bemerkt te hebben. Al het licht zijns levens was
+verdwenen, hoewel hij gemeend had steeds de zon te zien.</p>
+<p>Zijn instinct aarzelde niet. Hij bracht sommige omstandigheden,
+sommige daden, het blozen en verbleeken van Cosette <span class=
+"pagenum">[<a id="pb342" href="#pb342" name="pb342">342</a>]</span>in
+sommige gevallen, met elkander in verband, en zeide bij zich zelven:
+&bdquo;Hij is &rsquo;t.&rdquo; De scherpzinnigheid der wanhoop is een
+soort van geheimzinnige boog, die nooit zijn doel mist. Terstond bij
+zijn eerste gissing trof hij Marius. Hij kende den naam niet, maar vond
+dadelijk den man. Hij zag duidelijk op den bodem zijner onverbiddelijke
+herinnering, den onbekenden zwerver van het Luxembourg, dien ellendigen
+jager op minnarijen, dien romantischen lediglooper, dien dwaas, dien
+laaghartige, want &rsquo;t is een laaghartigheid meisjes toe te lonken,
+terwijl haar vader, die haar bemint, naast haar zit.</p>
+<p>Na zich volkomen overtuigd te hebben, dat de jongeling hier in
+&rsquo;t spel was en alles van hem was gekomen, sloeg Jean
+Valjean,&mdash;de herboren man, de man die zooveel aan zijn ziel
+gewerkt had, de man die zooveel pogingen had gedaan, zijn leven, zijn
+ellende en rampen in liefde op te lossen, een blik in zich zelven en
+zag een spook&mdash;den haat.</p>
+<p>De grootste smarten bevatten afmatting en moedeloosheid. De mensch,
+bij wien zij binnentrekken, voelt, dat hem iets verlaat. In de jeugd is
+haar bezoek treurig, later is het heilloos<span class="corr" id=
+"xd20e7954" title="Niet in bron">.</span> Helaas! wanneer het bloed
+warm, het haar zwart is, wanneer het hoofd recht op het lichaam staat,
+gelijk de vlam op de kaars, wanneer de rol van het lot nog bijna geheel
+vol is, wanneer het hart, vervuld met eene gelukkige liefde, nog met
+volle kracht klopt, wanneer men nog den tijd voor zich heeft om te
+kunnen herstellen; wanneer men al de vrouwen, de lonken, de toekomst en
+den horizont nog voor zich heeft; wanneer het leven zijn volkomen
+kracht heeft,&mdash;indien de wanhoop alsdan vreeselijk is, wat moet
+zij dan in de grijsheid zijn, wanneer de versnellende jaren meer en
+meer verzwakken, in den schemeravond des levens, wanneer men de starren
+van het graf begint te zien.</p>
+<p>Terwijl hij aldus peinsde, trad vrouw Toussaint binnen. Jean Valjean
+stond op en vroeg haar:</p>
+<p>&bdquo;Naar welken kant is het? Weet ge het?&rdquo;</p>
+<p>Verbaasd, wist vrouw Toussaint niets te antwoorden, dan:</p>
+<p>&bdquo;Wat belieft u?&rdquo;</p>
+<p>Jean Valjean hernam:</p>
+<p>&bdquo;Hebt ge mij aanstonds niet gezegd, dat men vocht?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ach ja, mijnheer,&rdquo; antwoordde vrouw Toussaint.
+&bdquo;&rsquo;t Is naar den kant van Saint-Merry.&rdquo;</p>
+<p>Uit het diepst van onzen geest komt soms, zelfs zonder dat wij het
+weten, een werktuiglijke beweging<span class="corr" id="xd20e7973"
+title="Bron: ,">.</span> &rsquo;t Was waarschijnlijk onder den indruk
+van zulk een beweging, waarvan hij zich nauwelijks bewust was, dat Jean
+Valjean vijf minuten later zich op de straat bevond. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb343" href="#pb343" name="pb343">343</a>]</span></p>
+<p>Hij zat blootshoofds op den straatpaal voor de deur van zijn huis en
+scheen te luisteren.</p>
+<p>&rsquo;t Was geheel donker geworden.</p>
+</div>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd20e7834" href="#xd20e7834src" name="xd20e7834">1</a></span> <i lang=
+"fr">Buvard<span class="corr" id="xd20e7837" title="Bron: .">,</span>
+Bavard</i>, in &rsquo;t oorspronkelijke; het eerste beteekent een
+schrijfportefeuille met vloeipapier dat dient om het geschrevene te
+drogen.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch15.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">De straatjongen een vijand van lichten.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Hoe lang bleef hij in die houding? Welke was de eb en
+vloed zijner treurige gedachten? richtte hij zich weder op? bleef hij
+gebogen? was hij als gebroken onder zijn zwaarmoedigheid? kon hij zich
+nog oprichten en in zijn geweten op iets dat vast was steunen? Hij zou
+het waarschijnlijk zelf niet hebben kunnen zeggen.</p>
+<p>De straat was eenzaam. Eenige angstige personen, die haastig naar
+huis gingen, zagen hem nauwelijks. Ieder voor zich zelven, in tijden
+van gevaar. De lantaarnopsteker kwam als gewoonlijk de lantaarn
+aansteken, die vlak tegenover het huis No. 7 stond, en ging heen. Jean
+Valjean zou voor dengene, die hem aldus in die schaduw had gezien, geen
+levend mensch hebben geleken. Hij zat op den straatpaal voor zijn deur,
+bewegingloos als een klomp ijs. De wanhoop verstijft. Men hoorde de
+stormklok en onduidelijke woeste geruchten. Te midden van dat somber
+gelui, vermengd met het oproer, sloeg het op St. Paul elf uren,
+plechtig, zonder overhaasting; want de stormklok is de mensch; het uur
+is God. De voortgang van den tijd maakte geen indruk op Jean Valjean;
+hij bewoog zich niet. Intusschen ontstond omstreeks dit oogenblik in de
+richting der Hallen een geweldig geschiet; het werd door een tweede nog
+geweldiger gevolgd; &rsquo;t was waarschijnlijk de aanval tegen de
+barricade in de straat Chanvrerie, welke wij gezien hebben, dat door
+Marius werd afgeslagen. Bij deze dubbele losbranding, wier geweld door
+de stilte des nachts scheen versterkt, ontroerde Jean Valjean; hij
+richtte zich op, naar de zijde van waar het gerucht kwam, en zonk toen
+weder op den straatpaal, sloeg de armen over elkander, en langzaam zonk
+zijn hoofd weder op zijn borst.</p>
+<p>Hij hervatte zijn somber gesprek met zich zelven.</p>
+<p>Eensklaps sloeg hij de oogen op; men ging in de straat, hij hoorde
+voetstappen nabij zich, en bij het licht der straatlantaarn, naar den
+kant der straat, die bij het Archief uitloopt, zag hij een bleek,
+jeugdig en opgewekt gelaat. <span class="pagenum">[<a id="pb344" href=
+"#pb344" name="pb344">344</a>]</span></p>
+<p>Gavroche was in de rue de l&rsquo;Homme-Arm&eacute; gekomen.</p>
+<p>Hij zag naar boven en scheen iets te zoeken. Hij zag zeer duidelijk
+Jean Valjean, maar lette niet op hem.</p>
+<p>Na omhoog te hebben gezien, keek Gavroche nu naar beneden; hij ging
+op de teenen staan en betastte de deuren en vensters der huizen; zij
+waren alle gesloten en gegrendeld. Na vijf of zes derwijze versperde
+huizen onderzocht te hebben, haalde de straatjongen de schouders op en
+mompelde bij zich zelven: Verduiveld! Toen keek hij weder omhoog. Jean
+Valjean, die een oogenblik te voren, in de gemoedsstemming, waarin hij
+was, niemand toegesproken of geantwoord zou hebben, gevoelde zich
+onwederstaanbaar gedrongen een woord tot dezen knaap te richten.</p>
+<p>&bdquo;Kleine,&rdquo; zeide hij, &bdquo;wat wilt ge?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik heb honger,&rdquo; antwoordde Gavroche onbewimpeld. En hij
+voegde er bij: &bdquo;Kleine!? Gij zijt zelf klein.&rdquo;</p>
+<p>Jean Valjean tastte in zijn zak en haalde er een vijffrancstuk
+uit.</p>
+<p>Maar Gavroche, een soort van kwikstaart, die schielijk van de eene
+tot de andere beweging overging, had een steen opgeraapt. Hij had de
+lantaarn in &rsquo;t oog gekregen.</p>
+<p>&bdquo;Zoo!&rdquo; zeide hij, &bdquo;hebt ge hier uw lantaarns nog.
+Dat is niet zooals &rsquo;t behoort, vrienden! &rsquo;t Is wanorde. Zij
+moeten stuk.&rdquo;</p>
+<p>Hij wierp den steen in de lantaarn, waarvan het glas met zulk een
+gerinkel viel, dat de achter hun gordijnen verscholen bewoners van het
+tegenoverstaande huis uitriepen:</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is weer als in drie-en-negentig!&rdquo;</p>
+<p>De lantaarn schommelde hevig, het licht ging uit, en in de straat
+werd het plotseling donker.</p>
+<p>&bdquo;Zoo is &rsquo;t goed, oude straat,&rdquo; zei Gavroche,
+&bdquo;zet uw slaapmuts op.&rdquo;</p>
+<p>Toen zich tot Jean Valjean wendende:</p>
+<p>&bdquo;Hoe heet dit groote gebouw aan het einde der straat? &rsquo;t
+Is het Archief, niet waar? Die dikke kolommen moeten even omver gehaald
+en daarvan een fraaie barricade gemaakt worden.&rdquo;</p>
+<p>Jean Valjean naderde Gavroche, en zeide halfluid en als bij zich
+zelven:</p>
+<p>&bdquo;De arme jongen, hij heeft honger.&rdquo;</p>
+<p>En hij stopte hem het vijffrancstuk in de hand.</p>
+<p>Gavroche richtte het hoofd op, verwonderd over de grootte van het
+geldstuk; hij bezag het in de duisternis, en de blankheid ervan bracht
+hem in verrukking. Hij kende de vijffrancstukken van hooren zeggen; hij
+had er een gunstig id&eacute;e van; &rsquo;t verheugde hem er
+persoonlijk kennis mede te maken.</p>
+<p>&bdquo;Laat ons het beest eens goed bekijken!&rdquo; zeide hij.
+<span class="pagenum">[<a id="pb345" href="#pb345" name=
+"pb345">345</a>]</span></p>
+<p>Hij beschouwde het eenige oogenblikken met verrukking; doch zich
+vervolgens weder tot Jean Valjean wendende, gaf hij hem het geldstuk
+terug en zeide majestueus:</p>
+<p>&bdquo;Burger, ik werp liever lantaarns in. Neem uw wild beest
+terug. Ik laat mij niet omkoopen. Het heeft vijf klauwen, maar &rsquo;t
+zal mij niet pakken.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hebt ge een moeder?&rdquo; vroeg Jean Valjean.</p>
+<p>Gavroche antwoordde:</p>
+<p>&bdquo;Misschien beter dan gij<span class="corr" id="xd20e8047"
+title="Niet in bron">.</span>&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Welnu,&rdquo; hernam Jean Valjean, &bdquo;behoud dit geld dan
+voor uw moeder.&rdquo;</p>
+<p>Gavroche voelde zich bewogen. Hij had bovendien opgemerkt, dat de
+man die tot hem sprak geen hoed op had, en dit boezemde hem vertrouwen
+in.</p>
+<p>&bdquo;Waarlijk,&rdquo; zeide hij, &bdquo;is &rsquo;t niet om mij af
+te houden van de lantaarns stuk te slaan?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Sla alles stuk wat ge wilt.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ge zijt een braaf man,&rdquo; zei Gavroche.</p>
+<p>En hij stak het vijffrancstuk in een zijner zakken.</p>
+<p>Met toenemend vertrouwen voegde hij er bij:</p>
+<p>&bdquo;Woont ge in deze straat?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja, waarom?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zoudt ge mij No. 7 kunnen wijzen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wat wilt ge in No. 7?&rdquo;</p>
+<p>De knaap zweeg, vreezende te veel gezegd te hebben; hij streek
+haastig met zijn vingers door zijn haar en antwoordde niets dan:</p>
+<p>&bdquo;Ha! Zoo!&rdquo;</p>
+<p>Een denkbeeld schoot Jean Valjean door den geest. De angst geeft
+soms licht. Hij zeide tot den knaap:</p>
+<p>&bdquo;Brengt gij mij den brief, dien ik wacht?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Gij?&rdquo; zei Gavroche. &bdquo;Ge zijt geen
+vrouw.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;De brief is voor mejuffer Cosette, niet waar?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Cosette?&rdquo; mompelde Gavroche; &bdquo;ja, ik geloof dat
+het die rare naam is.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Nu!&rdquo; hernam Jean Valjean, &bdquo;ik moet haar dien
+brief overhandigen. Geef.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;In dat geval moet ge ook weten, dat ik van de barricade
+gezonden ben?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ongetwijfeld,&rdquo; zei Jean Valjean.</p>
+<p>Gavroche stak zijn hand in een anderen zijner zakken en haalde er
+een in vieren gevouwen papier uit.</p>
+<p>Toen op militaire wijze aanslaande, zeide hij:</p>
+<p>&bdquo;Eerbied voor de d&eacute;p&ecirc;che. Zij komt van de
+voorloopige regeering.&rdquo; <span class="pagenum">[<a id="pb346"
+href="#pb346" name="pb346">346</a>]</span></p>
+<p>&bdquo;Geef,&rdquo; zei Jean Valjean.</p>
+<p>Gavroche hield het papier boven zijn hoofd.</p>
+<p>&bdquo;Verbeeld u niet, dat het een minnebriefje is. Het is wel voor
+een vrouw, maar eigenlijk voor het volk. Wij vechten tegen de mannen,
+maar eerbiedigen het schoone geslacht. Wij zijn niet als in de groote
+wereld, waar <i>lions aan chameaux</i> minnebriefjes zenden.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Geef.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Inderdaad,&rdquo; hernam Gavroche, &bdquo;ge schijnt mij een
+braaf man te zijn.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Geef spoedig!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ziedaar.&rdquo;</p>
+<p>En hij gaf Jean Valjean het papier.</p>
+<p>&bdquo;Haast u nu, mijnheer Coos, wijl juffer Cosette
+wacht.&rdquo;</p>
+<p>Gavroche scheen zelf schik te hebben over deze woordspeling.</p>
+<p>Jean Valjean hernam:</p>
+<p>&bdquo;Moet het antwoord naar Saint-Merry worden
+gebracht?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ge zoudt daarmede een dommen streek begaan. Deze brief komt
+van de barricade in de straat Chanvrerie, en daarheen keer ik terug.
+Goeden avond, burger.&rdquo;</p>
+<p>Dit gezegd hebbende verwijderde zich Gavroche, of liever vloog naar
+de plaats, van waar hij gekomen was; met de snelheid van een ontsnapten
+vogel. Hij verdween in de duisternis, alsof hij er een gat in boorde,
+regelrecht als een kanonskogel. De rue de l&rsquo;Homme Arm&eacute;
+werd weder stil en eenzaam; in een oogwenk was deze wonderbare knaap,
+die in zich iets van de schaduw en van den droom had, tusschen de in de
+duisternis bedolven huizen als een damp verdwenen; en men zou dit
+geloofd hebben, zoo niet weinige minuten na zijn verdwijning het
+gekletter van een stuk geslagen vensterruit en het heerlijk gerinkel
+van een ingeworpen straatlantaarn opnieuw de angstige bewoners
+eensklaps en ruw gewekt had. &rsquo;t Was Gavroche, die door de straat
+du Chaume ging.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch15.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Terwijl Cosette en vrouw Toussaint slapen.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Jean Valjean ging weder in huis met den brief van
+Marius. Tastend klom hij de trap op, verheugd over de duisternis, als
+de uil die zijn prooi wegvoert, opende en sloot weder zacht de deur,
+luisterde of hij eenig gerucht hoorde, overtuigde zich <span class=
+"pagenum">[<a id="pb347" href="#pb347" name="pb347">347</a>]</span>dat,
+naar allen schijn, Cosette en vrouw Toussaint sliepen, wilde een
+zwaveltje aansteken, dat hem echter eenige keeren door het beven zijner
+hand mislukte, want &rsquo;t was hem alsof hij een diefstal pleegde.
+Eindelijk was de kaars ontstoken; hij zette zich aan de tafel, vouwde
+het papier open en las.</p>
+<p>Bij geweldige aandoeningen leest men niet, men knijpt, men verwoest
+als &rsquo;t ware het papier, dat men in de hand heeft als een offer,
+men kreukt het, men drukt er vertoornd of verblijd zijn nagels in, men
+vliegt naar het einde, springt het begin over, de aandacht is
+koortsachtig, zij begrijpt slechts de hoofdzaak; onnauwkeurig, het
+wezenlijke; zij hecht zich slechts aan &eacute;&eacute;n punt, en al
+het overige verdwijnt. In het briefje van Marius aan Cosette, zag Jean
+Valjean slechts deze woorden:</p>
+<p>&bdquo;... Ik sterf. Wanneer gij dit leest, zal mijn ziel bij u
+zijn.&rdquo;</p>
+<p>Door deze twee regels werd hij als verblind, hij was een oogenblik
+als verplet door den omkeer van aandoeningen, welke in hem ontstond,
+als duizelend van verbazing aanschouwde hij het briefje van Marius; de
+dood van het gehate wezen, dit schitterend uitzicht, vertoonde zich
+voor zijn oogen.</p>
+<p>Heimelijk slaakte hij een afschuwelijken vreugdekreet. &rsquo;t Was
+dus gedaan. De ontknooping was spoediger gekomen dan hij had durven
+hopen. Het wezen, dat zijn lot hinderde, verdween, uit zich zelf,
+vrijelijk, ongedwongen, zonder dat hij, Jean Valjean, er iets toe
+gedaan had; zonder dat het zijn schuld was, ging deze man sterven.
+Misschien was hij reeds dood.&mdash;Hier begon de koorts te berekenen.
+Neen, hij is nog niet dood. De brief is blijkbaar geschreven om door
+Cosette eerst den volgenden morgen gelezen te worden; na de beide
+losbrandingen, welke men tusschen elf uren en middernacht gehoord had,
+was er niets voorgevallen; de barricade zal niet ernstig worden
+aangevallen dan met het aanbreken van den dag; maar om &rsquo;t even,
+nu &bdquo;deze man&rdquo; aan den krijg heeft deelgenomen, is hij
+verloren; hij is door het raderwerk gevat.&mdash;Jean Valjean gevoelde
+zich bevrijd. Nu zou hij wederom alleen met Cosette zijn. De
+mededinging hield op; het verledene nam weder een aanvang. Hij behoefde
+het briefje slechts te behouden. Cosette zou nooit weten wat van
+&bdquo;dien man&rdquo; geworden was. Hij behoefde de dingen slechts hun
+loop te laten. Deze man kon niet ontsnappen. Zoo hij nog niet dood is,
+zal hij toch stellig sterven. Welk een geluk!</p>
+<p>Na dit alles binnensmonds gezegd te hebben werd hij somber.
+Vervolgens ging hij naar beneden en wekte den portier.</p>
+<p>Een uur later ging Jean Valjean in de uniform van nationale garde en
+gewapend uit. De portier had in de buurt gemakkelijk gevonden, wat aan
+de uitrusting ontbrak. Hij had een geladen <span class=
+"pagenum">[<a id="pb348" href="#pb348" name=
+"pb348">348</a>]</span>geweer en een volle patroontasch. Hij begaf zich
+naar den kant des Halles.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch15.4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2>
+<h2 class="main">Overdreven ijver van Gavroche.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Inmiddels had Gavroche een avontuur gehad.</p>
+<p>Nadat hij de straatlantaarn in de rue du Chaume zooveel hij kon
+verbrijzeld had, kwam hij in de rue des Vieilles-Haudriettes, en er
+geen &bdquo;kat of muis&rdquo; ziende, vond hij de gelegenheid gunstig
+om het geheele liedje dat hij kende, te zingen.</p>
+<p>Zijn gang, in plaats van zich door &rsquo;t gezang te vertragen,
+werd er eer te sneller door. En nu strooide hij als &rsquo;t ware langs
+de slapende of verschrikte huizen deze vurige verzen uit:</p>
+<div lang="fr" class="lgouter">
+<div class="lg">
+<p class="line">L&rsquo;oiseau m&eacute;dit dans les charmilles,</p>
+<p class="line">Et pr&eacute;tend qu&rsquo;hier Atala</p>
+<p class="line">Avec un russe s&rsquo;en alla.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line xd20e8177">O&ugrave; vont les belles filles,</p>
+<p class="line xd20e5912">Lon la.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">Mon ami pierrot, tu babilles,</p>
+<p class="line">Parce que l&rsquo;autre jour Mila</p>
+<p class="line">Cogna sa vitre, et m&rsquo;appela.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line xd20e8177">O&ugrave; vont les belles filles,</p>
+<p class="line xd20e5912">Lon la.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">Les dr&ocirc;lesses sont fort gentilles;</p>
+<p class="line">Leur poison qui m&rsquo;ensorcela</p>
+<p class="line">Griserait monsieur Orfila.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line xd20e8177">O&ugrave; vont les belles filles,</p>
+<p class="line xd20e5912">Lon la.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">J&rsquo;aime l&rsquo;amour et ses bisbilles,</p>
+<p class="line">J&rsquo;aime Agn&egrave;s, j&rsquo;aime
+Pam&eacute;la,</p>
+<p class="line">Lise en m&rsquo;allumant se br&ucirc;la.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line xd20e8177">O&ugrave; vont les belles filles,</p>
+<p class="line xd20e5912">Lon la.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">Jadis, quand je vis les mantilles</p>
+<p class="line">De Suzette et de Z&eacute;ila,</p>
+<p class="line">Mon &acirc;me &agrave; leurs plis se m&ecirc;la.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line xd20e8177">O&ugrave; vont les belles filles,</p>
+<p class="line xd20e5912">Lon la.</p>
+</div>
+<span class="pagenum">[<a id="pb349" href="#pb349" name=
+"pb349">349</a>]</span>
+<div class="lg">
+<p class="line">Amour, quand, dans l&rsquo;ombre o&ugrave; tu
+brilles,</p>
+<p class="line">Tu coiffes de roses Lola,</p>
+<p class="line">Je me damnerais pour cela.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line xd20e8177">O&ugrave; vont les belles filles,</p>
+<p class="line xd20e5912">Lon la.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">Jeanne, &agrave; ton miroir tu t&rsquo;habilles!</p>
+<p class="line">Mon c&oelig;ur un beau jour s&rsquo;envola;</p>
+<p class="line">Je crois que c&rsquo;est Jeanne qui l&rsquo;a.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line xd20e8177">O&ugrave; vont les belles filles,</p>
+<p class="line xd20e5912">Lon la.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">Le soir, en sortant des quadrilles,</p>
+<p class="line">Je montre aux &eacute;toiles Stella</p>
+<p class="line">Et je leur dis: regardez-la.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line xd20e8177">O&ugrave; vont les belles filles,</p>
+<p class="line xd20e5912">Lon la.<a class="noteref" id="xd20e8267src"
+href="#xd20e8267" name="xd20e8267src">1</a>.</p>
+</div>
+</div>
+<p class="first">Aan het gezang paarde Gavroche een levendig
+gebarenspel. Het gebaar is de versterking der woorden. Zijn gezicht,
+een onuitputtelijke verzameling van maskers, maakte grilliger en
+phantastischer grimassen dan een lap linnen met gaten die in den wind
+fladdert. Wijl &rsquo;t ongelukkig donker en hij alleen was, werd dit
+noch gezien noch was het zichtbaar. Er gaan veel schatten verloren.</p>
+<p>Eensklaps bleef hij staan.</p>
+<p>&bdquo;Laat ons de romance afbreken,&rdquo; zeide hij.</p>
+<p>Zijn kattenoog had onder een koetspoort iets gezien, dat men
+<span class="pagenum">[<a id="pb350" href="#pb350" name=
+"pb350">350</a>]</span>in de schilderkunst een geheel noemt, dat wil
+zeggen, een wezen en een voorwerp; het voorwerp was een handkar, het
+wezen een Auvergner, die er op sliep.</p>
+<p>De boomen der kar rustten op de straat, het hoofd van den Auvergner
+lag op den hellenden bodem der kar, en zijn voeten raakten de
+straatsteenen.</p>
+<p>Gavroche herkende dadelijk, met zijn ondervinding van de wereldsche
+dingen, een dronkaard.</p>
+<p>&rsquo;t Was een of ander kruier van den hoek, die te veel gedronken
+had en te lang sliep.</p>
+<p>&bdquo;Daartoe dienen nu de zomernachten,&rdquo; dacht Gavroche.
+&bdquo;De Auvergner slaapt op zijn kar. Men neemt de kar voor de
+republiek, en laat den Auvergner aan de monarchie.&rdquo;</p>
+<p>Zijn geest werd door deze heldere ingeving verlicht:</p>
+<p>&bdquo;Deze kar zou zeer goed voor onze barricade gebezigd kunnen
+worden.&rdquo;</p>
+<p>De Auvergner snorkte.</p>
+<p>Zacht trok Gavroche de kar achteruit en den Auvergner vooruit,
+namelijk bij de voeten en na een minuut lag de onverstoorbare Auvergner
+plat op de straat.</p>
+<p>De kar was nu ledig.</p>
+<p>Gavroche, die gewoon was op alle wijzen aan het onverwachte het
+hoofd te bieden, had steeds allerlei dingen bij zich. Hij grabbelde in
+een zijner zakken en haalde er een stukje papier en een eindje rood
+potlood uit, dat hij van dezen of genen timmerman had gekaapt. Hij
+schreef:</p>
+<div class="blockquote">
+<p class="first">&bdquo;<span class="sc">Fransche
+Republiek.</span>&rdquo;</p>
+</div>
+<p>&bdquo;Uw kar in ontvangst genomen.&rdquo;</p>
+<p>Hij onderteekende: &bdquo;<span class=
+"sc">Gavroche.</span>&rdquo;</p>
+<p>Toen dit verricht was, schoof hij het papiertje in den zak van het
+manchestersche vest van den steeds ronkenden Auvergner, pakte de boomen
+met beide handen en joeg in vollen galop met triompheerend geraas de
+kar naar den kant des Halles.</p>
+<p>&rsquo;t Was gevaarlijk. Bij de koninklijke drukkerij stond een
+wachtpost. Gavroche dacht er niet aan. De post was bezet door nationale
+garden der voorstad<span class="corr" id="xd20e8338" title=
+"Niet in bron">.</span> De wacht werd opmerkzaam, en de hoofden
+richtten zich op. Twee achter elkander verbrijzelde straatlantaarns,
+het luidkeels gezongen lied, dit was te veel voor de beschroomde
+bewoners dezer straten, die slapen willen voor dat de zon ondergaat, en
+die zoo vroeg den domper op hun kaars zetten. Sedert een uur maakte de
+straatjongen in deze vreedzame wijk het geraas van een vlieg in een
+flesch. De sergeant der voorstad luisterde, en wachtte. Hij was een
+voorzichtig man. <span class="pagenum">[<a id="pb351" href="#pb351"
+name="pb351">351</a>]</span></p>
+<p>Het geraas van het verward gerol der kar deed de maat van lijdzame
+afwachting overloopen en de sergeant besluiten een verkenning te
+beproeven.</p>
+<p>&bdquo;&rsquo;t Is een geheele bende,&rdquo; zeide hij; &bdquo;laat
+ons voorzichtig te werk gaan.&rdquo;</p>
+<p>&rsquo;t Was duidelijk, dat de hydra der regeeringloosheid uit haar
+hol was gekomen en in de wijk woedde.</p>
+<p>De sergeant waagde zich met zachten tred buiten den wachtpost.</p>
+<p>Eensklaps bevond zich Gavroche, juist toen hij met zijn kar den hoek
+der straat Vieilles-Haudriettes om kwam hollen, tegenover een uniform,
+een schako, een pluim en een geweer.</p>
+<p>Ten tweeden male bleef hij stilstaan.</p>
+<p>&bdquo;Ha!&rdquo; zeide hij, &bdquo;is het dat?&mdash;Goedendag,
+openbare orde.&rdquo;</p>
+<p>Gavroches verbazing was gewoonlijk van korten duur en verdween
+spoedig.</p>
+<p>&bdquo;Waar wilt ge heen, deugniet?&rdquo; vroeg de sergeant.</p>
+<p>&bdquo;Burger,&rdquo; zei Gavroche, &bdquo;ik heb u niet gescholden,
+waarom beleedigt ge mij?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Waar gaat ge heen, snaak?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Mijnheer, ge waart misschien gisteren een verstandig man,
+maar heden schijnt ge het verstand afgelegd te hebben.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ik vraag u, waar ge heen gaat, schobbejak?&rdquo;</p>
+<p>Gavroche antwoordde:</p>
+<p>&bdquo;Ge spreekt zeer lief. Waarachtig, men zou &rsquo;t van uw
+ouderdom niet verwachten. Gij moest ieder haartje van uw hoofd voor
+honderd francs verkoopen, dat zou u vijfhonderd francs
+opbrengen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Waar gaat ge heen? waar gaat ge heen? bandiet?&rdquo;</p>
+<p>Gavroche hernam:</p>
+<p>&bdquo;Dat zijn leelijke woorden. Zoodra men u weder laat zingen,
+moet men u beter den mond afvegen.&rdquo;</p>
+<p>De sergeant velde de bajonnet.</p>
+<p>&bdquo;Wilt ge mij eindelijk zeggen, waar ge heen gaat,
+ellendeling?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Generaal,&rdquo; zei Gavroche, &bdquo;ik ga den dokter halen
+voor mijn vrouw die bevallen moet.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;In &rsquo;t geweer!&rdquo; schreeuwde de sergeant.</p>
+<p>Zich door datgene te redden, wat ons in de val heeft gebracht, is
+het meesterstuk van schrandere mannen; Gavroche mat met een blik den
+geheelen toestand. &rsquo;t Was de kar, die hem in gevaar had
+<span class="corr" id="xd20e8390" title=
+"Bron: gebacht">gebracht</span>, de kar moest hem nu helpen.
+<span class="pagenum">[<a id="pb352" href="#pb352" name=
+"pb352">352</a>]</span></p>
+<p>Juist toen de sergeant op Gavroche aanstormde, rolde de kar, nu een
+werptuig geworden en met alle kracht voortgejaagd, met geweld tegen den
+buik van den sergeant, die achterover in de goot viel, terwijl zijn
+geweer in de lucht afging.</p>
+<p>Op het geroep van den sergeant stormden de manschappen uit de wacht;
+het geloste schot gaf aanleiding tot een algemeene losbranding op goed
+geluk af, waarna men weder de geweren laadde en opnieuw begon.</p>
+<p>Dit schieten in den blinde duurde een goed kwartier en doodde eenige
+vensterruiten.</p>
+<p>Intusschen hield Gavroche, die in allerijl weggeloopen was, vijf of
+zes straten verder stil en zette zich buiten adem op den straatpaal aan
+den hoek der straat des Enfants-rouges.</p>
+<p>Hij luisterde.</p>
+<p>Na eenige oogenblikken in den adem schietens, wendde hij zich naar
+den kant waar nog als razend geschoten werd, bracht zijn linkerhand ter
+hoogte van zijn neus, en stak ze driemalen vooruit, terwijl hij met de
+rechterhand tegen zijn achterhoofd sloeg, een krachtig gebaar, waarin
+de Parijsche straatjongen de geheele Fransche ironie vereenigt, en dat
+stellig van goede uitwerking is, wijl het reeds een halve eeuw bestaan
+heeft.</p>
+<p>Maar deze aardigheid werd door een bittere gedachte gestoord.
+&bdquo;Ja,&rdquo; zeide hij, &bdquo;ik heb hier wel ongemakkelijk
+schik, maar ik raak van mijn weg en zal een geduchten omweg moeten
+maken. Als ik nu maar bijtijds aan de barricade ben.&rdquo;</p>
+<p>Toen trok hij verder en onder &rsquo;t loopen zeide hij:
+&bdquo;Wacht! hoe ver was ik ook met het liedje gekomen?&rdquo;</p>
+<p>Hij begon weder zijn lied te zingen, terwijl hij snel door de
+straten liep, en zong in de duisternis:</p>
+<div lang="fr" class="lgouter">
+<div class="lg">
+<p class="line">Mais il reste encore des bastilles,</p>
+<p class="line">Et je vais mettre le hol&agrave;</p>
+<p class="line">Dans l&rsquo;ordre public que voil&agrave;.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line xd20e8177">O&ugrave; vont les belles filles,</p>
+<p class="line xd20e5912">Lon la.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">Quelqu&rsquo;un veut-il jouer aux quilles?</p>
+<p class="line">Tout le vieux monde s&rsquo;&eacute;croula.</p>
+<p class="line">Quand la grosse boule roula.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line xd20e8177">O&ugrave; vont les belles filles,</p>
+<p class="line xd20e5912">Lon la.</p>
+</div>
+<span class="pagenum">[<a id="pb353" href="#pb353" name=
+"pb353">353</a>]</span>
+<div class="lg">
+<p class="line">Vieux bon peuple, &agrave; coups de
+b&eacute;quilles,</p>
+<p class="line">Cassons ce Louvre o&ugrave; s&rsquo;&eacute;tala</p>
+<p class="line">La monarchie en falbala.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line xd20e8177">O&ugrave; vont les belles filles,</p>
+<p class="line xd20e5912">Lon la.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line">Nous en avons forc&eacute; les grilles,</p>
+<p class="line">Le roi Charles Dix, ce jour-l&agrave;</p>
+<p class="line">Tenait mal et se d&eacute;colla.</p>
+</div>
+<div class="lg">
+<p class="line xd20e8177">O&ugrave; vont les belles filles,</p>
+<p class="line xd20e5912">Lon la.<a class="noteref" id="xd20e8463src"
+href="#xd20e8463" name="xd20e8463src">2</a></p>
+</div>
+</div>
+<p class="first">Het in &rsquo;t geweer komen van den wachtpost was
+niet zonder gevolg. De kar werd veroverd, de dronkaard gevangengenomen.
+De eene werd in een bergplaats gebracht, de andere later als
+medeplichtige aan den opstand een weinig door den krijgsraad vervolgd.
+Het openbaar ministerie van dien tijd gaf bij deze gelegenheid een
+bewijs van zijn onvermoeibaren ijver ter verdediging der
+maatschappij.</p>
+<p>Het avontuur van Gavroche, dat als overlevering in de wijk van den
+Tempel bewaard is gebleven, is een der vreeselijkste herinneringen van
+de oude burgers van het Marais, en draagt in hun geheugen den titel
+van: &bdquo;Nachtelijke aanval tegen den post der koninklijke
+drukkerij.&rdquo;</p>
+<p class="trailer xd20e8476">Einde van het vierde deel.</p>
+<p><span class="pagenum">[<a id="pb355" href="#pb355" name=
+"pb355">355</a>]</span></p>
+</div>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a class=
+"noteref" id="xd20e8267" href="#xd20e8267src" name=
+"xd20e8267">1</a></span> De vogel lastert in den boom en beweert dat
+Atala gisteren met een Rus is voortgegaan.&mdash;Waarheen gaan de
+schoone meisjes, la la!</p>
+<p class="footnote">Mijn vriend Pierrot, gij babbelt, omdat Mila laatst
+aan haar venster klopte en mij riep.&mdash;Waarheen enz.</p>
+<p class="footnote">Die meisjes zijn zeer bekoorlijk. Haar vergift,
+waarmede zij mij betooverden, zou zelfs mijnheer Orfila dronken maken.
+Waarheen enz.</p>
+<p class="footnote">Ik houd van de liefde en haar gekweel, ik bemin
+Agnes, ik bemin Pamela, Lize brandde zich zelve door mij in vlam te
+zetten.&mdash;Waarheen enz.</p>
+<p class="footnote">Eertijds toen ik de mantilles van Suzette en Zeila
+zag, verschool zich mijn hart in haar plooien.&mdash;Waarheen enz.</p>
+<p class="footnote">Liefde, wanneer gij, in de schaduw schitterend,
+Lola met rozen omkranst, zou ik er mijn ziel voor willen
+geven<span class="corr" id="xd20e8280" title=
+"Niet in bron">.</span>&mdash;Waarheen enz.</p>
+<p class="footnote">Jeanne, ge kleedt u voor uw spiegel! Mijn ziel
+ontvlood op zekeren dag; ik geloof dat Jeanne ze heeft.&mdash;Waarheen
+enz.</p>
+<p class="footnote">Des avonds wanneer ik van het bal kom, wijs ik
+Stella aan de sterren en zeg: aanschouwt haar.&mdash;Waarheen enz.</p>
+<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a class=
+"noteref" id="xd20e8463" href="#xd20e8463src" name=
+"xd20e8463">2</a></span> Er zijn nog altijd bastilles, maar ik zal de
+openbare orde terecht brengen.&mdash;Waarheen enz.</p>
+<p class="footnote">Wil iemand kegelen gaan? De oude wereld stortte in
+toen de groote kogel rolde.&mdash;Waarheen enz.</p>
+<p class="footnote">Oud, goed volk, laat ons met krukken het Louvre
+inslaan, waar de monarchie in falbala prijkt.&mdash;Waarheen enz.</p>
+<p class="footnote">Wij hebben de hekken opengebroken, dien dag hield
+koning Karel X zich slecht en ging heen.&mdash;Waarheen enz.</p>
+</div>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="back">
+<div id="toc" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="main">Inhoud.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first tocChapter"><span class="uc">Boek I.</span></p>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Eenige bladzijden
+geschiedenis.</span></p>
+<table class="tocList">
+<tr>
+<td class="tocDivNum"></td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"></td>
+<td class="tocPageNum">Bladz.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">I.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.1">Goed
+gesneden</a></td>
+<td class="tocPageNum">7</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">II.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.2">Slecht
+genaaid</a></td>
+<td class="tocPageNum">12</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">III.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.3">Lodewijk
+Filips</a></td>
+<td class="tocPageNum">15</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">IV.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.4">Scheuren in de
+fundamenten</a></td>
+<td class="tocPageNum">22</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">V.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.5">Feiten, waaruit de
+geschiedenis voortkomt, maar welke de geschiedenis niet kent</a></td>
+<td class="tocPageNum">29</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">VI.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.6">Enjolras en zijn
+luitenants</a></td>
+<td class="tocPageNum">38</td>
+</tr>
+</table>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek II.</span></p>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Eponine.</span></p>
+<table class="tocList">
+<tr>
+<td class="tocDivNum">I.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch2.1">Het veld van de
+Leeuwerik</a></td>
+<td class="tocPageNum">45</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">II.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch2.2">Het ontstaan van
+de kiemen der misdaden in de gevangenissen</a></td>
+<td class="tocPageNum">50</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">III.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch2.3">Vader Mabeuf heeft
+een verschijning</a></td>
+<td class="tocPageNum">54</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">IV.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch2.4">Marius heeft een
+verschijning</a></td>
+<td class="tocPageNum">58</td>
+</tr>
+</table>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek III.</span></p>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Het huis in de straat
+Plumet.</span></p>
+<table class="tocList">
+<tr>
+<td class="tocDivNum">I.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.1">Het verborgen
+huis</a></td>
+<td class="tocPageNum">65</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">II.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.2">Jean Valjean
+nationale garde</a></td>
+<td class="tocPageNum">69</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">III.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.3">Bladeren en
+bloesems</a></td>
+<td class="tocPageNum">71</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">IV.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.4">Verandering van
+het hek</a></td>
+<td class="tocPageNum">74</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">V.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.5">De roos bespeurt
+dat zij een wapen is</a> <span class="pagenum">[<a id="pb356" href=
+"#pb356" name="pb356">356</a>]</span></td>
+<td class="tocPageNum">79</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">VI.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.6">De veldslag
+begint</a></td>
+<td class="tocPageNum">83</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">VII.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.7">Tegen treurigheid
+nog grooter treurigheid</a></td>
+<td class="tocPageNum">86</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">VIII.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.8">De
+galeiketen</a></td>
+<td class="tocPageNum">90</td>
+</tr>
+</table>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek IV.</span></p>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Hulp van beneden kan soms hulp
+van boven zijn.</span></p>
+<table class="tocList">
+<tr>
+<td class="tocDivNum">I.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch4.1">Uitwendige
+verwonding, inwendige genezing</a></td>
+<td class="tocPageNum">101</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">II.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch4.2">&rsquo;t Is voor
+moeder Plutarchus niet moeielijk een verschijnsel te verklaren</a></td>
+<td class="tocPageNum">103</td>
+</tr>
+</table>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek V.</span></p>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Welks einde het begin niet
+gelijkt.</span></p>
+<table class="tocList">
+<tr>
+<td class="tocDivNum">I.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.1">De eenzaamheid en
+de kazerne</a></td>
+<td class="tocPageNum">113</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">II.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.2">Vrees van
+Cosette</a></td>
+<td class="tocPageNum">115</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">III.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.3">Opmerkingen van
+vrouw Toussaint</a></td>
+<td class="tocPageNum">118</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">IV.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.4">Een hart onder een
+steen</a></td>
+<td class="tocPageNum">120</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">V.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.5">Cosette na den
+brief</a></td>
+<td class="tocPageNum">125</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">VI.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.6">De ouden zijn
+bestemd om ten geschikten tijde uit te gaan</a></td>
+<td class="tocPageNum">127</td>
+</tr>
+</table>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek VI.</span></p>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">De kleine Gavroche.</span></p>
+<table class="tocList">
+<tr>
+<td class="tocDivNum">I.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch6.1">Ondeugende streek
+van den wind</a></td>
+<td class="tocPageNum">133</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">II.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch6.2">Hoe de kleine
+Gavroche zich Napoleon den Groote ten nutte maakt</a></td>
+<td class="tocPageNum">136</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">III.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch6.3">De
+ontvluchting</a></td>
+<td class="tocPageNum">155</td>
+</tr>
+</table>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek VII.</span></p>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">De dieventaal.</span></p>
+<table class="tocList">
+<tr>
+<td class="tocDivNum">III.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch7.3">De weenende en de
+lachende dieventaal</a></td>
+<td class="tocPageNum">170</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">IV.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch7.4">De twee plichten:
+waken en hopen</a></td>
+<td class="tocPageNum">173</td>
+</tr>
+</table>
+<span class="pagenum">[<a id="pb357" href="#pb357" name=
+"pb357">357</a>]</span>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek VIII.</span></p>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Verrukking en
+droefheid.</span></p>
+<table class="tocList">
+<tr>
+<td class="tocDivNum">I.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href=
+"#ch8.1">Helderheid</a></td>
+<td class="tocPageNum">181</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">II.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch8.2">De bedwelming van
+het volmaakte geluk</a></td>
+<td class="tocPageNum">186</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">III.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch8.3">Begin der
+schaduw</a></td>
+<td class="tocPageNum">188</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">IV.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch8.4">De hond</a></td>
+<td class="tocPageNum">191</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">V.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch8.5">Des
+nachts</a></td>
+<td class="tocPageNum">198</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">VI.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch8.6">Marius keert in
+zooverre tot de werkelijkheid terug, dat hij aan Cosette zijn adres
+geeft</a></td>
+<td class="tocPageNum">198</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">VII.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch8.7">Het jonge en het
+oude hart tegenover elkander</a></td>
+<td class="tocPageNum">204</td>
+</tr>
+</table>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek IX.</span></p>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Waarheen gaan zij?</span></p>
+<table class="tocList">
+<tr>
+<td class="tocDivNum">I.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch9.1">Jean
+Valjean</a></td>
+<td class="tocPageNum">219</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">II.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch9.2">Marius</a></td>
+<td class="tocPageNum">220</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">III.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch9.3">De heer
+Mabeuf</a></td>
+<td class="tocPageNum">223</td>
+</tr>
+</table>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek X.</span></p>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">De vijfde Juni 1832.</span></p>
+<table class="tocList">
+<tr>
+<td class="tocDivNum">I.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch10.1">Het oppervlakkige
+der quaestie</a></td>
+<td class="tocPageNum">229</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">II.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch10.2">De grond der
+quaestie</a></td>
+<td class="tocPageNum">232</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">III.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch10.3">Een begrafenis:
+kans tot wedergeboorte</a></td>
+<td class="tocPageNum">236</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">IV.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch10.4">De gistingen van
+eertijds</a></td>
+<td class="tocPageNum">241</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">V.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch10.5">Eigenaardigheid
+van Parijs</a></td>
+<td class="tocPageNum">245</td>
+</tr>
+</table>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek XI.</span></p>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Het stofdeeltje verbroedert zich
+met den orkaan.</span></p>
+<table class="tocList">
+<tr>
+<td class="tocDivNum">I.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch11.1">Eenige
+ophelderingen nopens den oorsprong van Gavroches
+po&euml;zie.&mdash;Invloed van een lid der academie op deze
+po&euml;zie</a></td>
+<td class="tocPageNum">251</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">II.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch11.2">Gavroche op
+marsch</a></td>
+<td class="tocPageNum">253</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">III.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch11.3">Billijke
+verontwaardiging van een kapper en een barbier</a> <span class=
+"pagenum">[<a id="pb358" href="#pb358" name=
+"pb358">358</a>]</span></td>
+<td class="tocPageNum">256</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">IV.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch11.4">De knaap
+verwondert zich over den grijsaard</a></td>
+<td class="tocPageNum">258</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">V.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch11.5">De
+grijsaard</a></td>
+<td class="tocPageNum">259</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">VI.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch11.6">Recruten</a></td>
+<td class="tocPageNum">261</td>
+</tr>
+</table>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek XII.</span></p>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Corinthe.</span></p>
+<table class="tocList">
+<tr>
+<td class="tocDivNum">I.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch12.1">Geschiedenis van
+Corinthe sinds zijn stichting</a></td>
+<td class="tocPageNum">265</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">II.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch12.2">Voorloopige
+vroolijkheid</a></td>
+<td class="tocPageNum">269</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">III.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch12.3">De nacht daalt op
+Grantaire</a></td>
+<td class="tocPageNum">277</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">IV.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch12.4">Pogingen van
+troost op de weduwe Hucheloup</a></td>
+<td class="tocPageNum">280</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">V.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch12.5">De
+toebereidselen</a></td>
+<td class="tocPageNum">283</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">VI.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch12.6">In
+afwachting</a></td>
+<td class="tocPageNum">285</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">VII.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch12.7">De man, dien men
+in de Billettes-straat had ontmoet</a></td>
+<td class="tocPageNum">288</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">VIII.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch12.8">Verscheidene
+vraagteekens betreffende een zekeren le Cabuc, die misschien niet le
+Cabuc heette</a></td>
+<td class="tocPageNum">292</td>
+</tr>
+</table>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek XIII.</span></p>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Marius treedt in de
+schaduw.</span></p>
+<table class="tocList">
+<tr>
+<td class="tocDivNum">I.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch13.1">Van de straat
+Plumet naar de wijk St. Denis</a></td>
+<td class="tocPageNum">299</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">II.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch13.2">Parijs uit de
+uilenvlucht gezien</a></td>
+<td class="tocPageNum">301</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">III.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch13.3">De uiterste
+rand</a></td>
+<td class="tocPageNum">304</td>
+</tr>
+</table>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek XIV.</span></p>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">De grootheid der
+wanhoop.</span></p>
+<table class="tocList">
+<tr>
+<td class="tocDivNum">I.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch14.1">De vlag: eerste
+bedrijf</a></td>
+<td class="tocPageNum">313</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">II.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch14.2">De vlag: tweede
+bedrijf</a></td>
+<td class="tocPageNum">316</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">III.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch14.3">Gavroche had
+beter gedaan de karabijn van Enjolras te nemen</a></td>
+<td class="tocPageNum">318</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">IV.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch14.4">Het vaatje
+buskruit</a></td>
+<td class="tocPageNum">319</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">V.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch14.5">Einde van Jean
+Prouvaires gedicht</a></td>
+<td class="tocPageNum">322</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">VI.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch14.6">Het zieltogen des
+doods na het zieltogen des levens</a></td>
+<td class="tocPageNum">323</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">VII.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch14.7">Gavroche, een
+diepzinnig berekenaar der afstanden</a></td>
+<td class="tocPageNum">328</td>
+</tr>
+</table>
+<span class="pagenum">[<a id="pb359" href="#pb359" name=
+"pb359">359</a>]</span>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek XV.</span></p>
+<p class="tocChapter"><span class="uc">De Rue de l&rsquo;Homme
+Arm&eacute;.</span></p>
+<table class="tocList">
+<tr>
+<td class="tocDivNum">I.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch15.1">Drinker,
+babbelaar</a></td>
+<td class="tocPageNum">335</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">II.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch15.2">De straatjongen
+een vijand van lichten</a></td>
+<td class="tocPageNum">343</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">III.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch15.3">Terwijl Cosette
+en vrouw Toussaint slapen</a></td>
+<td class="tocPageNum">346</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">IV.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch15.4">Overdreven ijver
+van Gavroche</a></td>
+<td class="tocPageNum">348</td>
+</tr>
+</table>
+</div>
+</div>
+<div class="transcribernote">
+<h2 class="main">Colofon</h2>
+<h3 class="main">Beschikbaarheid</h3>
+<p class="first">Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen
+overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het
+kopi&euml;ren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de
+<a class="exlink xd20e34" title="Externe link" href=
+"https://www.gutenberg.org/license" rel="license">Project Gutenberg
+Licentie</a> bij dit eBoek of on-line op <a class="exlink xd20e34"
+title="Externe link" href=
+"https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.</p>
+<p>Dit eBoek is geproduceerd door het on-line gedistribueerd correctie
+team op <a class="exlink xd20e34" title="Externe link" href=
+"https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.</p>
+<p>Dit is het vierde deel van een vertaling van <i lang="fr">Les
+mis&eacute;rables</i>, waarvan het Franse origineel beschikbaar is in
+Project Gutenberg (Deel <a class="pglink xd20e34" title=
+"Link naar Project Gutenberg eboek" href=
+"https://www.gutenberg.org/ebooks/17489">I</a>, <a class=
+"pglink xd20e34" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href=
+"https://www.gutenberg.org/ebooks/17493">II</a>, <a class=
+"pglink xd20e34" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href=
+"https://www.gutenberg.org/ebooks/17494">III</a>, <a class=
+"pglink xd20e34" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href=
+"https://www.gutenberg.org/ebooks/17518">IV</a>, <a class=
+"pglink xd20e34" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href=
+"https://www.gutenberg.org/ebooks/17519">V</a>). Een Engelse vertaling,
+<i lang="fr"><a class="pglink xd20e34" title=
+"Link naar Project Gutenberg eboek" href=
+"https://www.gutenberg.org/ebooks/135">Les mis&eacute;rables</a></i> van
+Isabel F. Hapgood is ook beschikbaar.</p>
+<p><a class="pglink xd20e34" title="Link naar Project Gutenberg eboek"
+href="https://www.gutenberg.org/ebooks/37316">Deel
+&eacute;&eacute;n</a>, <a class="pglink xd20e34" title=
+"Link naar Project Gutenberg eboek" href=
+"https://www.gutenberg.org/ebooks/37663">twee</a> en <a class=
+"pglink xd20e34" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href=
+"https://www.gutenberg.org/ebooks/37749">drie</a> zijn ook beschikbaar
+in Project Gutenberg.</p>
+<p>Project Gutenberg catalogus pagina: <a class="pglink" href=
+"https://www.gutenberg.org/ebooks/37869">37869</a>.</p>
+<p>Gerelateerde WorldCat catalogus pagina: <a class="catlink" href=
+"http://www.worldcat.org/oclc/82574320">82574320</a>.</p>
+<h3 class="main">Codering</h3>
+<p class="first">Dit bestand is in een verouderde spelling. Er is geen
+poging gedaan de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het
+einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in
+het origineel zijn gecorrigeerd. Dergelijke correcties zijn gemarkeerd
+met het corr-element.</p>
+<h3 class="main">Documentgeschiedenis</h3>
+<ul>
+<li>2011-10-05 Begonnen.</li>
+</ul>
+<h3 class="main">Externe Referenties</h3>
+<p>Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn
+dat deze links voor u niet werken.</p>
+<h3 class="main">Verbeteringen</h3>
+<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p>
+<table class="correctiontable" summary=
+"Overzicht van verbeteringen aangebracht in de tekst.">
+<tr>
+<th>Bladzijde</th>
+<th>Bron</th>
+<th>Verbetering</th>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e196">8</a></td>
+<td class="width40 bottom">meestijds</td>
+<td class="width40 bottom">meesttijds</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e207">8</a>,
+<a class="pageref" href="#xd20e595">29</a>, <a class="pageref" href=
+"#xd20e2035">98</a>, <a class="pageref" href="#xd20e2644">126</a>,
+<a class="pageref" href="#xd20e3855">166</a>, <a class="pageref" href=
+"#xd20e4155">187</a>, <a class="pageref" href="#xd20e4189">189</a>,
+<a class="pageref" href="#xd20e6760">286</a>, <a class="pageref" href=
+"#xd20e7954">342</a>, <a class="pageref" href="#xd20e8047">345</a>,
+<a class="pageref" href="#xd20e8280">349</a>, <a class="pageref" href=
+"#xd20e8338">350</a></td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40 bottom">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e236">10</a></td>
+<td class="width40 bottom">nog</td>
+<td class="width40 bottom">noch</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e239">10</a></td>
+<td class="width40 bottom">Cherburg</td>
+<td class="width40 bottom">Cherbourg</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e271">12</a></td>
+<td class="width40 bottom">van</td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e275">12</a></td>
+<td class="width40 bottom">eindelijk</td>
+<td class="width40 bottom">uiteindelijk</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e282">12</a></td>
+<td class="width40 bottom">Julirevolutie</td>
+<td class="width40 bottom">Juli-revolutie</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e325">14</a></td>
+<td class="width40 bottom">gelacht</td>
+<td class="width40 bottom">geslacht</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e370">16</a></td>
+<td class="width40 bottom">geheimzinige</td>
+<td class="width40 bottom">geheimzinnige</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e373">16</a></td>
+<td class="width40 bottom">kleinigheheden</td>
+<td class="width40 bottom">kleinigheden</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e376">16</a></td>
+<td class="width40 bottom">utopi&euml;n</td>
+<td class="width40 bottom">utopie&euml;n</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e385">17</a></td>
+<td class="width40 bottom">zelde</td>
+<td class="width40 bottom">zeide</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e485">24</a>,
+<a class="pageref" href="#xd20e584">28</a></td>
+<td class="width40 bottom"></td>
+<td class="width40 bottom">-</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e552">26</a></td>
+<td class="width40 bottom">&rsquo;</td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e573">27</a></td>
+<td class="width40 bottom">eventu&euml;ele</td>
+<td class="width40 bottom">eventueele</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e653">31</a></td>
+<td class="width40 bottom">wnrden</td>
+<td class="width40 bottom">worden</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e810">35</a></td>
+<td class="width40 bottom">&bdquo;</td>
+<td class="width40 bottom">&rdquo;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e860">36</a>,
+<a class="pageref" href="#xd20e865">36</a></td>
+<td class="width40 bottom">Saint Antoine</td>
+<td class="width40 bottom">Saint-Antoine</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e894">38</a></td>
+<td class="width40 bottom">-</td>
+<td class="width40 bottom"></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e916">39</a></td>
+<td class="width40 bottom">Richeffeu</td>
+<td class="width40 bottom">Richefeu</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e966">39</a>,
+<a class="pageref" href="#xd20e2657">127</a></td>
+<td class="width40 bottom">&rsquo;</td>
+<td class="width40 bottom">&rdquo;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1004">41</a></td>
+<td class="width40 bottom">En</td>
+<td class="width40 bottom">Een</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1021">45</a></td>
+<td class="width40 bottom">Coufeyrac</td>
+<td class="width40 bottom">Courfeyrac</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1030">45</a></td>
+<td class="width40 bottom">maatschapppelijke</td>
+<td class="width40 bottom">maatschappelijke</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1087">49</a>,
+<a class="pageref" href="#xd20e1095">49</a>, <a class="pageref" href=
+"#xd20e1900">89</a>, <a class="pageref" href="#xd20e2782">134</a>,
+<a class="pageref" href="#xd20e2986">140</a></td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40 bottom">&bdquo;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1090">49</a>,
+<a class="pageref" href="#xd20e1098">49</a>, <a class="pageref" href=
+"#xd20e1639">76</a>, <a class="pageref" href="#xd20e1703">79</a>,
+<a class="pageref" href="#xd20e2785">134</a></td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40 bottom">&rdquo;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1153">52</a>,
+<a class="pageref" href="#xd20e1722">80</a>, <a class="pageref" href=
+"#xd20e3711">163</a>, <a class="pageref" href="#xd20e5123">221</a>,
+<a class="pageref" href="#xd20e5725">255</a>, <a class="pageref" href=
+"#xd20e7837">335</a></td>
+<td class="width40 bottom">.</td>
+<td class="width40 bottom">,</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1158">52</a>,
+<a class="pageref" href="#xd20e5780">257</a>, <a class="pageref" href=
+"#xd20e6537">281</a></td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40 bottom">,</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1171">53</a></td>
+<td class="width40 bottom">Patron Minette</td>
+<td class="width40 bottom">Patron-Minette</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1239">56</a></td>
+<td class="width40 bottom">&bdquo;</td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1241">56</a></td>
+<td class="width40 bottom">&rdquo;</td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1373">60</a>,
+<a class="pageref" href="#xd20e6325">274</a></td>
+<td class="width40 bottom">&raquo;</td>
+<td class="width40 bottom">&bdquo;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1489">65</a></td>
+<td class="width40 bottom">maitres</td>
+<td class="width40 bottom">ma&icirc;tresse</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1510">67</a></td>
+<td class="width40 bottom">ver-verhaald</td>
+<td class="width40 bottom">verhaald</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1556">69</a></td>
+<td class="width40 bottom">onder</td>
+<td class="width40 bottom">aan</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1867">88</a></td>
+<td class="width40 bottom">wsa</td>
+<td class="width40 bottom">was</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1971">93</a></td>
+<td class="width40 bottom">aan</td>
+<td class="width40 bottom">man</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2256">110</a>,
+<a class="pageref" href="#xd20e6430">277</a>, <a class="pageref" href=
+"#xd20e7931">340</a></td>
+<td class="width40 bottom">,</td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2879">138</a></td>
+<td class="width40 bottom">maa</td>
+<td class="width40 bottom">maar</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3162">143</a></td>
+<td class="width40 bottom">&rdquo;.</td>
+<td class="width40 bottom">.&rdquo;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3529">154</a></td>
+<td class="width40 bottom">Julikolom</td>
+<td class="width40 bottom">Juli-kolom</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3667">161</a>,
+<a class="pageref" href="#xd20e5938">260</a>, <a class="pageref" href=
+"#xd20e7973">342</a></td>
+<td class="width40 bottom">,</td>
+<td class="width40 bottom">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3714">163</a>,
+<a class="pageref" href="#xd20e5971">261</a></td>
+<td class="width40 bottom">oordje</td>
+<td class="width40 bottom">oortje</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3777">165</a></td>
+<td class="width40 bottom">Bastill&euml;</td>
+<td class="width40 bottom">Bastille</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4152">187</a></td>
+<td class="width40 bottom">bestonden</td>
+<td class="width40 bottom">bestond</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4182">189</a></td>
+<td class="width40 bottom">znlk</td>
+<td class="width40 bottom">zulk</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4207">189</a></td>
+<td class="width40 bottom">.</td>
+<td class="width40 bottom">:</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5032">213</a></td>
+<td class="width40 bottom">Invalieden</td>
+<td class="width40 bottom">Invaliden</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5058">214</a></td>
+<td class="width40 bottom">en-en-negentig</td>
+<td class="width40 bottom">een-en-negentig</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5228">225</a></td>
+<td class="width40 bottom">zieke</td>
+<td class="width40 bottom">ziekte</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5374">235</a></td>
+<td class="width40 bottom">erbied</td>
+<td class="width40 bottom">eerbied</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5421">239</a></td>
+<td class="width40 bottom">Vendomezuil</td>
+<td class="width40 bottom">Vend&ocirc;mezuil</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5459">241</a></td>
+<td class="width40 bottom">staat</td>
+<td class="width40 bottom">straat</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5479">242</a></td>
+<td class="width40 bottom">haar</td>
+<td class="width40 bottom">hen</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5482">242</a></td>
+<td class="width40 bottom">afwezende</td>
+<td class="width40 bottom">afwezige</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5512">244</a></td>
+<td class="width40 bottom">hier</td>
+<td class="width40 bottom">daar</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5515">244</a></td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40 bottom">het</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5524">245</a></td>
+<td class="width40 bottom">Saint-M&eacute;ry</td>
+<td class="width40 bottom">Saint-Merry</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5571">247</a></td>
+<td class="width40 bottom">Saint Mery</td>
+<td class="width40 bottom">Saint-Merry</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5592">251</a></td>
+<td class="width40 bottom">po&ecirc;zie</td>
+<td class="width40 bottom">po&euml;zie</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5616">251</a>,
+<a class="pageref" href="#xd20e5620">251</a></td>
+<td class="width40 bottom">.</td>
+<td class="width40 bottom">!</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5916">260</a></td>
+<td class="width40 bottom">for&egrave;t</td>
+<td class="width40 bottom">for&ecirc;t</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6081">265</a></td>
+<td class="width40 bottom">de</td>
+<td class="width40 bottom">des</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6185">269</a></td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40 bottom">Er was een spiegel boven de toonbank.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6267">273</a></td>
+<td class="width40 bottom">egyptische</td>
+<td class="width40 bottom">Egyptische</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6360">275</a></td>
+<td class="width40 bottom">Gibolette</td>
+<td class="width40 bottom">Gibelotte</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6423">277</a></td>
+<td class="width40 bottom">Gorinthe</td>
+<td class="width40 bottom">Corinthe</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6756">286</a>,
+<a class="pageref" href="#xd20e6818">n.v.t.</a></td>
+<td class="width40 bottom">Shakspeare</td>
+<td class="width40 bottom">Shakespeare</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6865">290</a></td>
+<td class="width40 bottom">Bilettes-straat</td>
+<td class="width40 bottom">Billettes-straat</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6940">291</a></td>
+<td class="width40 bottom">.</td>
+<td class="width40 bottom">...</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6963">292</a></td>
+<td class="width40 bottom">met</td>
+<td class="width40 bottom">men</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7052">294</a></td>
+<td class="width40 bottom">bewogen</td>
+<td class="width40 bottom">vertoonde</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7112">300</a></td>
+<td class="width40 bottom">werpen</td>
+<td class="width40 bottom">wierpen</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7218">307</a></td>
+<td class="width40 bottom">gavallen</td>
+<td class="width40 bottom">gevallen</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7684">326</a></td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40 bottom">!</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8390">351</a></td>
+<td class="width40 bottom">gebacht</td>
+<td class="width40 bottom">gebracht</td>
+</tr>
+</table>
+</div>
+</div>
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of De Ellendigen, by Victor Hugo
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE ELLENDIGEN ***
+
+***** This file should be named 37869-h.htm or 37869-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/3/7/8/6/37869/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ for Project
+Gutenberg.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/37869-h/images/book.png b/37869-h/images/book.png
new file mode 100644
index 0000000..963d165
--- /dev/null
+++ b/37869-h/images/book.png
diff --git a/37869-h/images/card.png b/37869-h/images/card.png
new file mode 100644
index 0000000..1ffbe1a
--- /dev/null
+++ b/37869-h/images/card.png
diff --git a/37869-h/images/cover.jpg b/37869-h/images/cover.jpg
new file mode 100644
index 0000000..13ba5a6
--- /dev/null
+++ b/37869-h/images/cover.jpg
diff --git a/37869-h/images/external.png b/37869-h/images/external.png
new file mode 100644
index 0000000..ba4f205
--- /dev/null
+++ b/37869-h/images/external.png
author	Roger Frank <rfrank@pglaf.org>	2025-10-14 20:08:58 -0700
committer	Roger Frank <rfrank@pglaf.org>	2025-10-14 20:08:58 -0700
commit	f8214f07da5f261b8d2b2e17ef7d4c0831407399 (patch)
tree	fb91cea12fe552e055f45534d477b840e2348ff9 /37869-h