summaryrefslogtreecommitdiff
path: root/40942-h/40942-h.htm
blob: fe09a55c8a728f3ef3ea9dd7f2edd97983cb5f0c (plain) 
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83
84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99
100
101
102
103
104
105
106
107
108
109
110
111
112
113
114
115
116
117
118
119
120
121
122
123
124
125
126
127
128
129
130
131
132
133
134
135
136
137
138
139
140
141
142
143
144
145
146
147
148
149
150
151
152
153
154
155
156
157
158
159
160
161
162
163
164
165
166
167
168
169
170
171
172
173
174
175
176
177
178
179
180
181
182
183
184
185
186
187
188
189
190
191
192
193
194
195
196
197
198
199
200
201
202
203
204
205
206
207
208
209
210
211
212
213
214
215
216
217
218
219
220
221
222
223
224
225
226
227
228
229
230
231
232
233
234
235
236
237
238
239
240
241
242
243
244
245
246
247
248
249
250
251
252
253
254
255
256
257
258
259
260
261
262
263
264
265
266
267
268
269
270
271
272
273
274
275
276
277
278
279
280
281
282
283
284
285
286
287
288
289
290
291
292
293
294
295
296
297
298
299
300
301
302
303
304
305
306
307
308
309
310
311
312
313
314
315
316
317
318
319
320
321
322
323
324
325
326
327
328
329
330
331
332
333
334
335
336
337
338
339
340
341
342
343
344
345
346
347
348
349
350
351
352
353
354
355
356
357
358
359
360
361
362
363
364
365
366
367
368
369
370
371
372
373
374
375
376
377
378
379
380
381
382
383
384
385
386
387
388
389
390
391
392
393
394
395
396
397
398
399
400
401
402
403
404
405
406
407
408
409
410
411
412
413
414
415
416
417
418
419
420
421
422
423
424
425
426
427
428
429
430
431
432
433
434
435
436
437
438
439
440
441
442
443
444
445
446
447
448
449
450
451
452
453
454
455
456
457
458
459
460
461
462
463
464
465
466
467
468
469
470
471
472
473
474
475
476
477
478
479
480
481
482
483
484
485
486
487
488
489
490
491
492
493
494
495
496
497
498
499
500
501
502
503
504
505
506
507
508
509
510
511
512
513
514
515
516
517
518
519
520
521
522
523
524
525
526
527
528
529
530
531
532
533
534
535
536
537
538
539
540
541
542
543
544
545
546
547
548
549
550
551
552
553
554
555
556
557
558
559
560
561
562
563
564
565
566
567
568
569
570
571
572
573
574
575
576
577
578
579
580
581
582
583
584
585
586
587
588
589
590
591
592
593
594
595
596
597
598
599
600
601
602
603
604
605
606
607
608
609
610
611
612
613
614
615
616
617
618
619
620
621
622
623
624
625
626
627
628
629
630
631
632
633
634
635
636
637
638
639
640
641
642
643
644
645
646
647
648
649
650
651
652
653
654
655
656
657
658
659
660
661
662
663
664
665
666
667
668
669
670
671
672
673
674
675
676
677
678
679
680
681
682
683
684
685
686
687
688
689
690
691
692
693
694
695
696
697
698
699
700
701
702
703
704
705
706
707
708
709
710
711
712
713
714
715
716
717
718
719
720
721
722
723
724
725
726
727
728
729
730
731
732
733
734
735
736
737
738
739
740
741
742
743
744
745
746
747
748
749
750
751
752
753
754
755
756
757
758
759
760
761
762
763
764
765
766
767
768
769
770
771
772
773
774
775
776
777
778
779
780
781
782
783
784
785
786
787
788
789
790
791
792
793
794
795
796
797
798
799
800
801
802
803
804
805
806
807
808
809
810
811
812
813
814
815
816
817
818
819
820
821
822
823
824
825
826
827
828
829
830
831
832
833
834
835
836
837
838
839
840
841
842
843
844
845
846
847
848
849
850
851
852
853
854
855
856
857
858
859
860
861
862
863
864
865
866
867
868
869
870
871
872
873
874
875
876
877
878
879
880
881
882
883
884
885
886
887
888
889
890
891
892
893
894
895
896
897
898
899
900
901
902
903
904
905
906
907
908
909
910
911
912
913
914
915
916
917
918
919
920
921
922
923
924
925
926
927
928
929
930
931
932
933
934
935
936
937
938
939
940
941
942
943
944
945
946
947
948
949
950
951
952
953
954
955
956
957
958
959
960
961
962
963
964
965
966
967
968
969
970
971
972
973
974
975
976
977
978
979
980
981
982
983
984
985
986
987
988
989
990
991
992
993
994
995
996
997
998
999
1000
1001
1002
1003
1004
1005
1006
1007
1008
1009
1010
1011
1012
1013
1014
1015
1016
1017
1018
1019
1020
1021
1022
1023
1024
1025
1026
1027
1028
1029
1030
1031
1032
1033
1034
1035
1036
1037
1038
1039
1040
1041
1042
1043
1044
1045
1046
1047
1048
1049
1050
1051
1052
1053
1054
1055
1056
1057
1058
1059
1060
1061
1062
1063
1064
1065
1066
1067
1068
1069
1070
1071
1072
1073
1074
1075
1076
1077
1078
1079
1080
1081
1082
1083
1084
1085
1086
1087
1088
1089
1090
1091
1092
1093
1094
1095
1096
1097
1098
1099
1100
1101
1102
1103
1104
1105
1106
1107
1108
1109
1110
1111
1112
1113
1114
1115
1116
1117
1118
1119
1120
1121
1122
1123
1124
1125
1126
1127
1128
1129
1130
1131
1132
1133
1134
1135
1136
1137
1138
1139
1140
1141
1142
1143
1144
1145
1146
1147
1148
1149
1150
1151
1152
1153
1154
1155
1156
1157
1158
1159
1160
1161
1162
1163
1164
1165
1166
1167
1168
1169
1170
1171
1172
1173
1174
1175
1176
1177
1178
1179
1180
1181
1182
1183
1184
1185
1186
1187
1188
1189
1190
1191
1192
1193
1194
1195
1196
1197
1198
1199
1200
1201
1202
1203
1204
1205
1206
1207
1208
1209
1210
1211
1212
1213
1214
1215
1216
1217
1218
1219
1220
1221
1222
1223
1224
1225
1226
1227
1228
1229
1230
1231
1232
1233
1234
1235
1236
1237
1238
1239
1240
1241
1242
1243
1244
1245
1246
1247
1248
1249
1250
1251
1252
1253
1254
1255
1256
1257
1258
1259
1260
1261
1262
1263
1264
1265
1266
1267
1268
1269
1270
1271
1272
1273
1274
1275
1276
1277
1278
1279
1280
1281
1282
1283
1284
1285
1286
1287
1288
1289
1290
1291
1292
1293
1294
1295
1296
1297
1298
1299
1300
1301
1302
1303
1304
1305
1306
1307
1308
1309
1310
1311
1312
1313
1314
1315
1316
1317
1318
1319
1320
1321
1322
1323
1324
1325
1326
1327
1328
1329
1330
1331
1332
1333
1334
1335
1336
1337
1338
1339
1340
1341
1342
1343
1344
1345
1346
1347
1348
1349
1350
1351
1352
1353
1354
1355
1356
1357
1358
1359
1360
1361
1362
1363
1364
1365
1366
1367
1368
1369
1370
1371
1372
1373
1374
1375
1376
1377
1378
1379
1380
1381
1382
1383
1384
1385
1386
1387
1388
1389
1390
1391
1392
1393
1394
1395
1396
1397
1398
1399
1400
1401
1402
1403
1404
1405
1406
1407
1408
1409
1410
1411
1412
1413
1414
1415
1416
1417
1418
1419
1420
1421
1422
1423
1424
1425
1426
1427
1428
1429
1430
1431
1432
1433
1434
1435
1436
1437
1438
1439
1440
1441
1442
1443
1444
1445
1446
1447
1448
1449
1450
1451
1452
1453
1454
1455
1456
1457
1458
1459
1460
1461
1462
1463
1464
1465
1466
1467
1468
1469
1470
1471
1472
1473
1474
1475
1476
1477
1478
1479
1480
1481
1482
1483
1484
1485
1486
1487
1488
1489
1490
1491
1492
1493
1494
1495
1496
1497
1498
1499
1500
1501
1502
1503
1504
1505
1506
1507
1508
1509
1510
1511
1512
1513
1514
1515
1516
1517
1518
1519
1520
1521
1522
1523
1524
1525
1526
1527
1528
1529
1530
1531
1532
1533
1534
1535
1536
1537
1538
1539
1540
1541
1542
1543
1544
1545
1546
1547
1548
1549
1550
1551
1552
1553
1554
1555
1556
1557
1558
1559
1560
1561
1562
1563
1564
1565
1566
1567
1568
1569
1570
1571
1572
1573
1574
1575
1576
1577
1578
1579
1580
1581
1582
1583
1584
1585
1586
1587
1588
1589
1590
1591
1592
1593
1594
1595
1596
1597
1598
1599
1600
1601
1602
1603
1604
1605
1606
1607
1608
1609
1610
1611
1612
1613
1614
1615
1616
1617
1618
1619
1620
1621
1622
1623
1624
1625
1626
1627
1628
1629
1630
1631
1632
1633
1634
1635
1636
1637
1638
1639
1640
1641
1642
1643
1644
1645
1646
1647
1648
1649
1650
1651
1652
1653
1654
1655
1656
1657
1658
1659
1660
1661
1662
1663
1664
1665
1666
1667
1668
1669
1670
1671
1672
1673
1674
1675
1676
1677
1678
1679
1680
1681
1682
1683
1684
1685
1686
1687
1688
1689
1690
1691
1692
1693
1694
1695
1696
1697
1698
1699
1700
1701
1702
1703
1704
1705
1706
1707
1708
1709
1710
1711
1712
1713
1714
1715
1716
1717
1718
1719
1720
1721
1722
1723
1724
1725
1726
1727
1728
1729
1730
1731
1732
1733
1734
1735
1736
1737
1738
1739
1740
1741
1742
1743
1744
1745
1746
1747
1748
1749
1750
1751
1752
1753
1754
1755
1756
1757
1758
1759
1760
1761
1762
1763
1764
1765
1766
1767
1768
1769
1770
1771
1772
1773
1774
1775
1776
1777
1778
1779
1780
1781
1782
1783
1784
1785
1786
1787
1788
1789
1790
1791
1792
1793
1794
1795
1796
1797
1798
1799
1800
1801
1802
1803
1804
1805
1806
1807
1808
1809
1810
1811
1812
1813
1814
1815
1816
1817
1818
1819
1820
1821
1822
1823
1824
1825
1826
1827
1828
1829
1830
1831
1832
1833
1834
1835
1836
1837
1838
1839
1840
1841
1842
1843
1844
1845
1846
1847
1848
1849
1850
1851
1852
1853
1854
1855
1856
1857
1858
1859
1860
1861
1862
1863
1864
1865
1866
1867
1868
1869
1870
1871
1872
1873
1874
1875
1876
1877
1878
1879
1880
1881
1882
1883
1884
1885
1886
1887
1888
1889
1890
1891
1892
1893
1894
1895
1896
1897
1898
1899
1900
1901
1902
1903
1904
1905
1906
1907
1908
1909
1910
1911
1912
1913
1914
1915
1916
1917
1918
1919
1920
1921
1922
1923
1924
1925
1926
1927
1928
1929
1930
1931
1932
1933
1934
1935
1936
1937
1938
1939
1940
1941
1942
1943
1944
1945
1946
1947
1948
1949
1950
1951
1952
1953
1954
1955
1956
1957
1958
1959
1960
1961
1962
1963
1964
1965
1966
1967
1968
1969
1970
1971
1972
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
1980
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
2031
2032
2033
2034
2035
2036
2037
2038
2039
2040
2041
2042
2043
2044
2045
2046
2047
2048
2049
2050
2051
2052
2053
2054
2055
2056
2057
2058
2059
2060
2061
2062
2063
2064
2065
2066
2067
2068
2069
2070
2071
2072
2073
2074
2075
2076
2077
2078
2079
2080
2081
2082
2083
2084
2085
2086
2087
2088
2089
2090
2091
2092
2093
2094
2095
2096
2097
2098
2099
2100
2101
2102
2103
2104
2105
2106
2107
2108
2109
2110
2111
2112
2113
2114
2115
2116
2117
2118
2119
2120
2121
2122
2123
2124
2125
2126
2127
2128
2129
2130
2131
2132
2133
2134
2135
2136
2137
2138
2139
2140
2141
2142
2143
2144
2145
2146
2147
2148
2149
2150
2151
2152
2153
2154
2155
2156
2157
2158
2159
2160
2161
2162
2163
2164
2165
2166
2167
2168
2169
2170
2171
2172
2173
2174
2175
2176
2177
2178
2179
2180
2181
2182
2183
2184
2185
2186
2187
2188
2189
2190
2191
2192
2193
2194
2195
2196
2197
2198
2199
2200
2201
2202
2203
2204
2205
2206
2207
2208
2209
2210
2211
2212
2213
2214
2215
2216
2217
2218
2219
2220
2221
2222
2223
2224
2225
2226
2227
2228
2229
2230
2231
2232
2233
2234
2235
2236
2237
2238
2239
2240
2241
2242
2243
2244
2245
2246
2247
2248
2249
2250
2251
2252
2253
2254
2255
2256
2257
2258
2259
2260
2261
2262
2263
2264
2265
2266
2267
2268
2269
2270
2271
2272
2273
2274
2275
2276
2277
2278
2279
2280
2281
2282
2283
2284
2285
2286
2287
2288
2289
2290
2291
2292
2293
2294
2295
2296
2297
2298
2299
2300
2301
2302
2303
2304
2305
2306
2307
2308
2309
2310
2311
2312
2313
2314
2315
2316
2317
2318
2319
2320
2321
2322
2323
2324
2325
2326
2327
2328
2329
2330
2331
2332
2333
2334
2335
2336
2337
2338
2339
2340
2341
2342
2343
2344
2345
2346
2347
2348
2349
2350
2351
2352
2353
2354
2355
2356
2357
2358
2359
2360
2361
2362
2363
2364
2365
2366
2367
2368
2369
2370
2371
2372
2373
2374
2375
2376
2377
2378
2379
2380
2381
2382
2383
2384
2385
2386
2387
2388
2389
2390
2391
2392
2393
2394
2395
2396
2397
2398
2399
2400
2401
2402
2403
2404
2405
2406
2407
2408
2409
2410
2411
2412
2413
2414
2415
2416
2417
2418
2419
2420
2421
2422
2423
2424
2425
2426
2427
2428
2429
2430
2431
2432
2433
2434
2435
2436
2437
2438
2439
2440
2441
2442
2443
2444
2445
2446
2447
2448
2449
2450
2451
2452
2453
2454
2455
2456
2457
2458
2459
2460
2461
2462
2463
2464
2465
2466
2467
2468
2469
2470
2471
2472
2473
2474
2475
2476
2477
2478
2479
2480
2481
2482
2483
2484
2485
2486
2487
2488
2489
2490
2491
2492
2493
2494
2495
2496
2497
2498
2499
2500
2501
2502
2503
2504
2505
2506
2507
2508
2509
2510
2511
2512
2513
2514
2515
2516
2517
2518
2519
2520
2521
2522
2523
2524
2525
2526
2527
2528
2529
2530
2531
2532
2533
2534
2535
2536
2537
2538
2539
2540
2541
2542
2543
2544
2545
2546
2547
2548
2549
2550
2551
2552
2553
2554
2555
2556
2557
2558
2559
2560
2561
2562
2563
2564
2565
2566
2567
2568
2569
2570
2571
2572
2573
2574
2575
2576
2577
2578
2579
2580
2581
2582
2583
2584
2585
2586
2587
2588
2589
2590
2591
2592
2593
2594
2595
2596
2597
2598
2599
2600
2601
2602
2603
2604
2605
2606
2607
2608
2609
2610
2611
2612
2613
2614
2615
2616
2617
2618
2619
2620
2621
2622
2623
2624
2625
2626
2627
2628
2629
2630
2631
2632
2633
2634
2635
2636
2637
2638
2639
2640
2641
2642
2643
2644
2645
2646
2647
2648
2649
2650
2651
2652
2653
2654
2655
2656
2657
2658
2659
2660
2661
2662
2663
2664
2665
2666
2667
2668
2669
2670
2671
2672
2673
2674
2675
2676
2677
2678
2679
2680
2681
2682
2683
2684
2685
2686
2687
2688
2689
2690
2691
2692
2693
2694
2695
2696
2697
2698
2699
2700
2701
2702
2703
2704
2705
2706
2707
2708
2709
2710
2711
2712
2713
2714
2715
2716
2717
2718
2719
2720
2721
2722
2723
2724
2725
2726
2727
2728
2729
2730
2731
2732
2733
2734
2735
2736
2737
2738
2739
2740
2741
2742
2743
2744
2745
2746
2747
2748
2749
2750
2751
2752
2753
2754
2755
2756
2757
2758
2759
2760
2761
2762
2763
2764
2765
2766
2767
2768
2769
2770
2771
2772
2773
2774
2775
2776
2777
2778
2779
2780
2781
2782
2783
2784
2785
2786
2787
2788
2789
2790
2791
2792
2793
2794
2795
2796
2797
2798
2799
2800
2801
2802
2803
2804
2805
2806
2807
2808
2809
2810
2811
2812
2813
2814
2815
2816
2817
2818
2819
2820
2821
2822
2823
2824
2825
2826
2827
2828
2829
2830
2831
2832
2833
2834
2835
2836
2837
2838
2839
2840
2841
2842
2843
2844
2845
2846
2847
2848
2849
2850
2851
2852
2853
2854
2855
2856
2857
2858
2859
2860
2861
2862
2863
2864
2865
2866
2867
2868
2869
2870
2871
2872
2873
2874
2875
2876
2877
2878
2879
2880
2881
2882
2883
2884
2885
2886
2887
2888
2889
2890
2891
2892
2893
2894
2895
2896
2897
2898
2899
2900
2901
2902
2903
2904
2905
2906
2907
2908
2909
2910
2911
2912
2913
2914
2915
2916
2917
2918
2919
2920
2921
2922
2923
2924
2925
2926
2927
2928
2929
2930
2931
2932
2933
2934
2935
2936
2937
2938
2939
2940
2941
2942
2943
2944
2945
2946
2947
2948
2949
2950
2951
2952
2953
2954
2955
2956
2957
2958
2959
2960
2961
2962
2963
2964
2965
2966
2967
2968
2969
2970
2971
2972
2973
2974
2975
2976
2977
2978
2979
2980
2981
2982
2983
2984
2985
2986
2987
2988
2989
2990
2991
2992
2993
2994
2995
2996
2997
2998
2999
3000
3001
3002
3003
3004
3005
3006
3007
3008
3009
3010
3011
3012
3013
3014
3015
3016
3017
3018
3019
3020
3021
3022
3023
3024
3025
3026
3027
3028
3029
3030
3031
3032
3033
3034
3035
3036
3037
3038
3039
3040
3041
3042
3043
3044
3045
3046
3047
3048
3049
3050
3051
3052
3053
3054
3055
3056
3057
3058
3059
3060
3061
3062
3063
3064
3065
3066
3067
3068
3069
3070
3071
3072
3073
3074
3075
3076
3077
3078
3079
3080
3081
3082
3083
3084
3085
3086
3087
3088
3089
3090
3091
3092
3093
3094
3095
3096
3097
3098
3099
3100
3101
3102
3103
3104
3105
3106
3107
3108
3109
3110
3111
3112
3113
3114
3115
3116
3117
3118
3119
3120
3121
3122
3123
3124
3125
3126
3127
3128
3129
3130
3131
3132
3133
3134
3135
3136
3137
3138
3139
3140
3141
3142
3143
3144
3145
3146
3147
3148
3149
3150
3151
3152
3153
3154
3155
3156
3157
3158
3159
3160
3161
3162
3163
3164
3165
3166
3167
3168
3169
3170
3171
3172
3173
3174
3175
3176
3177
3178
3179
3180
3181
3182
3183
3184
3185
3186
3187
3188
3189
3190
3191
3192
3193
3194
3195
3196
3197
3198
3199
3200
3201
3202
3203
3204
3205
3206
3207
3208
3209
3210
3211
3212
3213
3214
3215
3216
3217
3218
3219
3220
3221
3222
3223
3224
3225
3226
3227
3228
3229
3230
3231
3232
3233
3234
3235
3236
3237
3238
3239
3240
3241
3242
3243
3244
3245
3246
3247
3248
3249
3250
3251
3252
3253
3254
3255
3256
3257
3258
3259
3260
3261
3262
3263
3264
3265
3266
3267
3268
3269
3270
3271
3272
3273
3274
3275
3276
3277
3278
3279
3280
3281
3282
3283
3284
3285
3286
3287
3288
3289
3290
3291
3292
3293
3294
3295
3296
3297
3298
3299
3300
3301
3302
3303
3304
3305
3306
3307
3308
3309
3310
3311
3312
3313
3314
3315
3316
3317
3318
3319
3320
3321
3322
3323
3324
3325
3326
3327
3328
3329
3330
3331
3332
3333
3334
3335
3336
3337
3338
3339
3340
3341
3342
3343
3344
3345
3346
3347
3348
3349
3350
3351
3352
3353
3354
3355
3356
3357
3358
3359
3360
3361
3362
3363
3364
3365
3366
3367
3368
3369
3370
3371
3372
3373
3374
3375
3376
3377
3378
3379
3380
3381
3382
3383
3384
3385
3386
3387
3388
3389
3390
3391
3392
3393
3394
3395
3396
3397
3398
3399
3400
3401
3402
3403
3404
3405
3406
3407
3408
3409
3410
3411
3412
3413
3414
3415
3416
3417
3418
3419
3420
3421
3422
3423
3424
3425
3426
3427
3428
3429
3430
3431
3432
3433
3434
3435
3436
3437
3438
3439
3440
3441
3442
3443
3444
3445
3446
3447
3448
3449
3450
3451
3452
3453
3454
3455
3456
3457
3458
3459
3460
3461
3462
3463
3464
3465
3466
3467
3468
3469
3470
3471
3472
3473
3474
3475
3476
3477
3478
3479
3480
3481
3482
3483
3484
3485
3486
3487
3488
3489
3490
3491
3492
3493
3494
3495
3496
3497
3498
3499
3500
3501
3502
3503
3504
3505
3506
3507
3508
3509
3510
3511
3512
3513
3514
3515
3516
3517
3518
3519
3520
3521
3522
3523
3524
3525
3526
3527
3528
3529
3530
3531
3532
3533
3534
3535
3536
3537
3538
3539
3540
3541
3542
3543
3544
3545
3546
3547
3548
3549
3550
3551
3552
3553
3554
3555
3556
3557
3558
3559
3560
3561
3562
3563
3564
3565
3566
3567
3568
3569
3570
3571
3572
3573
3574
3575
3576
3577
3578
3579
3580
3581
3582
3583
3584
3585
3586
3587
3588
3589
3590
3591
3592
3593
3594
3595
3596
3597
3598
3599
3600
3601
3602
3603
3604
3605
3606
3607
3608
3609
3610
3611
3612
3613
3614
3615
3616
3617
3618
3619
3620
3621
3622
3623
3624
3625
3626
3627
3628
3629
3630
3631
3632
3633
3634
3635
3636
3637
3638
3639
3640
3641
3642
3643
3644
3645
3646
3647
3648
3649
3650
3651
3652
3653
3654
3655
3656
3657
3658
3659
3660
3661
3662
3663
3664
3665
3666
3667
3668
3669
3670
3671
3672
3673
3674
3675
3676
3677
3678
3679
3680
3681
3682
3683
3684
3685
3686
3687
3688
3689
3690
3691
3692
3693
3694
3695
3696
3697
3698
3699
3700
3701
3702
3703
3704
3705
3706
3707
3708
3709
3710
3711
3712
3713
3714
3715
3716
3717
3718
3719
3720
3721
3722
3723
3724
3725
3726
3727
3728
3729
3730
3731
3732
3733
3734
3735
3736
3737
3738
3739
3740
3741
3742
3743
3744
3745
3746
3747
3748
3749
3750
3751
3752
3753
3754
3755
3756
3757
3758
3759
3760
3761
3762
3763
3764
3765
3766
3767
3768
3769
3770
3771
3772
3773
3774
3775
3776
3777
3778
3779
3780
3781
3782
3783
3784
3785
3786
3787
3788
3789
3790
3791
3792
3793
3794
3795
3796
3797
3798
3799
3800
3801
3802
3803
3804
3805
3806
3807
3808
3809
3810
3811
3812
3813
3814
3815
3816
3817
3818
3819
3820
3821
3822
3823
3824
3825
3826
3827
3828
3829
3830
3831
3832
3833
3834
3835
3836
3837
3838
3839
3840
3841
3842
3843
3844
3845
3846
3847
3848
3849
3850
3851
3852
3853
3854
3855
3856
3857
3858
3859
3860
3861
3862
3863
3864
3865
3866
3867
3868
3869
3870
3871
3872
3873
3874
3875
3876
3877
3878
3879
3880
3881
3882
3883
3884
3885
3886
3887
3888
3889
3890
3891
3892
3893
3894
3895
3896
3897
3898
3899
3900
3901
3902
3903
3904
3905
3906
3907
3908
3909
3910
3911
3912
3913
3914
3915
3916
3917
3918
3919
3920
3921
3922
3923
3924
3925
3926
3927
3928
3929
3930
3931
3932
3933
3934
3935
3936
3937
3938
3939
3940
3941
3942
3943
3944
3945
3946
3947
3948
3949
3950
3951
3952
3953
3954
3955
3956
3957
3958
3959
3960
3961
3962
3963
3964
3965
3966
3967
3968
3969
3970
3971
3972
3973
3974
3975
3976
3977
3978
3979
3980
3981
3982
3983
3984
3985
3986
3987
3988
3989
3990
3991
3992
3993
3994
3995
3996
3997
3998
3999
4000
4001
4002
4003
4004
4005
4006
4007
4008
4009
4010
4011
4012
4013
4014
4015
4016
4017
4018
4019
4020
4021
4022
4023
4024
4025
4026
4027
4028
4029
4030
4031
4032
4033
4034
4035
4036
4037
4038
4039
4040
4041
4042
4043
4044
4045
4046
4047
4048
4049
4050
4051
4052
4053
4054
4055
4056
4057
4058
4059
4060
4061
4062
4063
4064
4065
4066
4067
4068
4069
4070
4071
4072
4073
4074
4075
4076
4077
4078
4079
4080
4081
4082
4083
4084
4085
4086
4087
4088
4089
4090
4091
4092
4093
4094
4095
4096
4097
4098
4099
4100
4101
4102
4103
4104
4105
4106
4107
4108
4109
4110
4111
4112
4113
4114
4115
4116
4117
4118
4119
4120
4121
4122
4123
4124
4125
4126
4127
4128
4129
4130
4131
4132
4133
4134
4135
4136
4137
4138
4139
4140
4141
4142
4143
4144
4145
4146
4147
4148
4149
4150
4151
4152
4153
4154
4155
4156
4157
4158
4159
4160
4161
4162
4163
4164
4165
4166
4167
4168
4169
4170
4171
4172
4173
4174
4175
4176
4177
4178
4179
4180
4181
4182
4183
4184
4185
4186
4187
4188
4189
4190
4191
4192
4193
4194
4195
4196
4197
4198
4199
4200
4201
4202
4203
4204
4205
4206
4207
4208
4209
4210
4211
4212
4213
4214
4215
4216
4217
4218
4219
4220
4221
4222
4223
4224
4225
4226
4227
4228
4229
4230
4231
4232
4233
4234
4235
4236
4237
4238
4239
4240
4241
4242
4243
4244
4245
4246
4247
4248
4249
4250
4251
4252
4253
4254
4255
4256
4257
4258
4259
4260
4261
4262
4263
4264
4265
4266
4267
4268
4269
4270
4271
4272
4273
4274
4275
4276
4277
4278
4279
4280
4281
4282
4283
4284
4285
4286
4287
4288
4289
4290
4291
4292
4293
4294
4295
4296
4297
4298
4299
4300
4301
4302
4303
4304
4305
4306
4307
4308
4309
4310
4311
4312
4313
4314
4315
4316
4317
4318
4319
4320
4321
4322
4323
4324
4325
4326
4327
4328
4329
4330
4331
4332
4333
4334
4335
4336
4337
4338
4339
4340
4341
4342
4343
4344
4345
4346
4347
4348
4349
4350
4351
4352
4353
4354
4355
4356
4357
4358
4359
4360
4361
4362
4363
4364
4365
4366
4367
4368
4369
4370
4371
4372
4373
4374
4375
4376
4377
4378
4379
4380
4381
4382
4383
4384
4385
4386
4387
4388
4389
4390
4391
4392
4393
4394
4395
4396
4397
4398
4399
4400
4401
4402
4403
4404
4405
4406
4407
4408
4409
4410
4411
4412
4413
4414
4415
4416
4417
4418
4419
4420
4421
4422
4423
4424
4425
4426
4427
4428
4429
4430
4431
4432
4433
4434
4435
4436
4437
4438
4439
4440
4441
4442
4443
4444
4445
4446
4447
4448
4449
4450
4451
4452
4453
4454
4455
4456
4457
4458
4459
4460
4461
4462
4463
4464
4465
4466
4467
4468
4469
4470
4471
4472
4473
4474
4475
4476
4477
4478
4479
4480
4481
4482
4483
4484
4485
4486
4487
4488
4489
4490
4491
4492
4493
4494
4495
4496
4497
4498
4499
4500
4501
4502
4503
4504
4505
4506
4507
4508
4509
4510
4511
4512
4513
4514
4515
4516
4517
4518
4519
4520
4521
4522
4523
4524
4525
4526
4527
4528
4529
4530
4531
4532
4533
4534
4535
4536
4537
4538
4539
4540
4541
4542
4543
4544
4545
4546
4547
4548
4549
4550
4551
4552
4553
4554
4555
4556
4557
4558
4559
4560
4561
4562
4563
4564
4565
4566
4567
4568
4569
4570
4571
4572
4573
4574
4575
4576
4577
4578
4579
4580
4581
4582
4583
4584
4585
4586
4587
4588
4589
4590
4591
4592
4593
4594
4595
4596
4597
4598
4599
4600
4601
4602
4603
4604
4605
4606
4607
4608
4609
4610
4611
4612
4613
4614
4615
4616
4617
4618
4619
4620
4621
4622
4623
4624
4625
4626
4627
4628
4629
4630
4631
4632
4633
4634
4635
4636
4637
4638
4639
4640
4641
4642
4643
4644
4645
4646
4647
4648
4649
4650
4651
4652
4653
4654
4655
4656
4657
4658
4659
4660
4661
4662
4663
4664
4665
4666
4667
4668
4669
4670
4671
4672
4673
4674
4675
4676
4677
4678
4679
4680
4681
4682
4683
4684
4685
4686
4687
4688
4689
4690
4691
4692
4693
4694
4695
4696
4697
4698
4699
4700
4701
4702
4703
4704
4705
4706
4707
4708
4709
4710
4711
4712
4713
4714
4715
4716
4717
4718
4719
4720
4721
4722
4723
4724
4725
4726
4727
4728
4729
4730
4731
4732
4733
4734
4735
4736
4737
4738
4739
4740
4741
4742
4743
4744
4745
4746
4747
4748
4749
4750
4751
4752
4753
4754
4755
4756
4757
4758
4759
4760
4761
4762
4763
4764
4765
4766
4767
4768
4769
4770
4771
4772
4773
4774
4775
4776
4777
4778
4779
4780
4781
4782
4783
4784
4785
4786
4787
4788
4789
4790
4791
4792
4793
4794
4795
4796
4797
4798
4799
4800
4801
4802
4803
4804
4805
4806
4807
4808
4809
4810
4811
4812
4813
4814
4815
4816
4817
4818
4819
4820
4821
4822
4823
4824
4825
4826
4827
4828
4829
4830
4831
4832
4833
4834
4835
4836
4837
4838
4839
4840
4841
4842
4843
4844
4845
4846
4847
4848
4849
4850
4851
4852
4853
4854
4855
4856
4857
4858
4859
4860
4861
4862
4863
4864
4865
4866
4867
4868
4869
4870
4871
4872
4873
4874
4875
4876
4877
4878
4879
4880
4881
4882
4883
4884
4885
4886
4887
4888
4889
4890
4891
4892
4893
4894
4895
4896
4897
4898
4899
4900
4901
4902
4903
4904
4905
4906
4907
4908
4909
4910
4911
4912
4913
4914
4915
4916
4917
4918
4919
4920
4921
4922
4923
4924
4925
4926
4927
4928
4929
4930
4931
4932
4933
4934
4935
4936
4937
4938
4939
4940
4941
4942
4943
4944
4945
4946
4947
4948
4949
4950
4951
4952
4953
4954
4955
4956
4957
4958
4959
4960
4961
4962
4963
4964
4965
4966
4967
4968
4969
4970
4971
4972
4973
4974
4975
4976
4977
4978
4979
4980
4981
4982
4983
4984
4985
4986
4987
4988
4989
4990
4991
4992
4993
4994
4995
4996
4997
4998
4999
5000
5001
5002
5003
5004
5005
5006
5007
5008
5009
5010
5011
5012
5013
5014
5015
5016
5017
5018
5019
5020
5021
5022
5023
5024
5025
5026
5027
5028
5029
5030
5031
5032
5033
5034
5035
5036
5037
5038
5039
5040
5041
5042
5043
5044
5045
5046
5047
5048
5049
5050
5051
5052
5053
5054
5055
5056
5057
5058
5059
5060
5061
5062
5063
5064
5065
5066
5067
5068
5069
5070
5071
5072
5073
5074
5075
5076
5077
5078
5079
5080
5081
5082
5083
5084
5085
5086
5087
5088
5089
5090
5091
5092
5093
5094
5095
5096
5097
5098
5099
5100
5101
5102
5103
5104
5105
5106
5107
5108
5109
5110
5111
5112
5113
5114
5115
5116
5117
5118
5119
5120
5121
5122
5123
5124
5125
5126
5127
5128
5129
5130
5131
5132
5133
5134
5135
5136
5137
5138
5139
5140
5141
5142
5143
5144
5145
5146
5147
5148
5149
5150
5151
5152
5153
5154
5155
5156
5157
5158
5159
5160
5161
5162
5163
5164
5165
5166
5167
5168
5169
5170
5171
5172
5173
5174
5175
5176
5177
5178
5179
5180
5181
5182
5183
5184
5185
5186
5187
5188
5189
5190
5191
5192
5193
5194
5195
5196
5197
5198
5199
5200
5201
5202
5203
5204
5205
5206
5207
5208
5209
5210
5211
5212
5213
5214
5215
5216
5217
5218
5219
5220
5221
5222
5223
5224
5225
5226
5227
5228
5229
5230
5231
5232
5233
5234
5235
5236
5237
5238
5239
5240
5241
5242
5243
5244
5245
5246
5247
5248
5249
5250
5251
5252
5253
5254
5255
5256
5257
5258
5259
5260
5261
5262
5263
5264
5265
5266
5267
5268
5269
5270
5271
5272
5273
5274
5275
5276
5277
5278
5279
5280
5281
5282
5283
5284
5285
5286
5287
5288
5289
5290
5291
5292
5293
5294
5295
5296
5297
5298
5299
5300
5301
5302
5303
5304
5305
5306
5307
5308
5309
5310
5311
5312
5313
5314
5315
5316
5317
5318
5319
5320
5321
5322
5323
5324
5325
5326
5327
5328
5329
5330
5331
5332
5333
5334
5335
5336
5337
5338
5339
5340
5341
5342
5343
5344
5345
5346
5347
5348
5349
5350
5351
5352
5353
5354
5355
5356
5357
5358
5359
5360
5361
5362
5363
5364
5365
5366
5367
5368
5369
5370
5371
5372
5373
5374
5375
5376
5377
5378
5379
5380
5381
5382
5383
5384
5385
5386
5387
5388
5389
5390
5391
5392
5393
5394
5395
5396
5397
5398
5399
5400
5401
5402
5403
5404
5405
5406
5407
5408
5409
5410
5411
5412
5413
5414
5415
5416
5417
5418
5419
5420
5421
5422
5423
5424
5425
5426
5427
5428
5429
5430
5431
5432
5433
5434
5435
5436
5437
5438
5439
5440
5441
5442
5443
5444
5445
5446
5447
5448
5449
5450
5451
5452
5453
5454
5455
5456
5457
5458
5459
5460
5461
5462
5463
5464
5465
5466
5467
5468
5469
5470
5471
5472
5473
5474
5475
5476
5477
5478
5479
5480
5481
5482
5483
5484
5485
5486
5487
5488
5489
5490
5491
5492
5493
5494
5495
5496
5497
5498
5499
5500
5501
5502
5503
5504
5505
5506
5507
5508
5509
5510
5511
5512
5513
5514
5515
5516
5517
5518
5519
5520
5521
5522
5523
5524
5525
5526
5527
5528
5529
5530
5531
5532
5533
5534
5535
5536
5537
5538
5539
5540
5541
5542
5543
5544
5545
5546
5547
5548
5549
5550
5551
5552
5553
5554
5555
5556
5557
5558
5559
5560
5561
5562
5563
5564
5565
5566
5567
5568
5569
5570
5571
5572
5573
5574
5575
5576
5577
5578
5579
5580
5581
5582
5583
5584
5585
5586
5587
5588
5589
5590
5591
5592
5593
5594
5595
5596
5597
5598
5599
5600
5601
5602
5603
5604
5605
5606
5607
5608
5609
5610
5611
5612
5613
5614
5615
5616
5617
5618
5619
5620
5621
5622
5623
5624
5625
5626
5627
5628
5629
5630
5631
5632
5633
5634
5635
5636
5637
5638
5639
5640
5641
5642
5643
5644
5645
5646
5647
5648
5649
5650
5651
5652
5653
5654
5655
5656
5657
5658
5659
5660
5661
5662
5663
5664
5665
5666
5667
5668
5669
5670
5671
5672
5673
5674
5675
5676
5677
5678
5679
5680
5681
5682
5683
5684
5685
5686
5687
5688
5689
5690
5691
5692
5693
5694
5695
5696
5697
5698
5699
5700
5701
5702
5703
5704
5705
5706
5707
5708
5709
5710
5711
5712
5713
5714
5715
5716
5717
5718
5719
5720
5721
5722
5723
5724
5725
5726
5727
5728
5729
5730
5731
5732
5733
5734
5735
5736
5737
5738
5739
5740
5741
5742
5743
5744
5745
5746
5747
5748
5749
5750
5751
5752
5753
5754
5755
5756
5757
5758
5759
5760
5761
5762
5763
5764
5765
5766
5767
5768
5769
5770
5771
5772
5773
5774
5775
5776
5777
5778
5779
5780
5781
5782
5783
5784
5785
5786
5787
5788
5789
5790
5791
5792
5793
5794
5795
5796
5797
5798
5799
5800
5801
5802
5803
5804
5805
5806
5807
5808
5809
5810
5811
5812
5813
5814
5815
5816
5817
5818
5819
5820
5821
5822
5823
5824
5825
5826
5827
5828
5829
5830
5831
5832
5833
5834
5835
5836
5837
5838
5839
5840
5841
5842
5843
5844
5845
5846
5847
5848
5849
5850
5851
5852
5853
5854
5855
5856
5857
5858
5859
5860
5861
5862
5863
5864
5865
5866
5867
5868
5869
5870
5871
5872
5873
5874
5875
5876
5877
5878
5879
5880
5881
5882
5883
5884
5885
5886
5887
5888
5889
5890
5891
5892
5893
5894
5895
5896
5897
5898
5899
5900
5901
5902
5903
5904
5905
5906
5907
5908
5909
5910
5911
5912
5913
5914
5915
5916
5917
5918
5919
5920
5921
5922
5923
5924
5925
5926
5927
5928
5929
5930
5931
5932
5933
5934
5935
5936
5937
5938
5939
5940
5941
5942
5943
5944
5945
5946
5947
5948
5949
5950
5951
5952
5953
5954
5955
5956
5957
5958
5959
5960
5961
5962
5963
5964
5965
5966
5967
5968
5969
5970
5971
5972
5973
5974
5975
5976
5977
5978
5979
5980
5981
5982
5983
5984
5985
5986
5987
5988
5989
5990
5991
5992
5993
5994
5995
5996
5997
5998
5999
6000
6001
6002
6003
6004
6005
6006
6007
6008
6009
6010
6011
6012
6013
6014
6015
6016
6017
6018
6019
6020
6021
6022
6023
6024
6025
6026
6027
6028
6029
6030
6031
6032
6033
6034
6035
6036
6037
6038
6039
6040
6041
6042
6043
6044
6045
6046
6047
6048
6049
6050
6051
6052
6053
6054
6055
6056
6057
6058
6059
6060
6061
6062
6063
6064
6065
6066
6067
6068
6069
6070
6071
6072
6073
6074
6075
6076
6077
6078
6079
6080
6081
6082
6083
6084
6085
6086
6087
6088
6089
6090
6091
6092
6093
6094
6095
6096
6097
6098
6099
6100
6101
6102
6103
6104
6105
6106
6107
6108
6109
6110
6111
6112
6113
6114
6115
6116
6117
6118
6119
6120
6121
6122
6123
6124
6125
6126
6127
6128
6129
6130
6131
6132
6133
6134
6135
6136
6137
6138
6139
6140
6141
6142
6143
6144
6145
6146
6147
6148
6149
6150
6151
6152
6153
6154
6155
6156
6157
6158
6159
6160
6161
6162
6163
6164
6165
6166
6167
6168
6169
6170
6171
6172
6173
6174
6175
6176
6177
6178
6179
6180
6181
6182
6183
6184
6185
6186
6187
6188
6189
6190
6191
6192
6193
6194
6195
6196
6197
6198
6199
6200
6201
6202
6203
6204
6205
6206
6207
6208
6209
6210
6211
6212
6213
6214
6215
6216
6217
6218
6219
6220
6221
6222
6223
6224
6225
6226
6227
6228
6229
6230
6231
6232
6233
6234
6235
6236
6237
6238
6239
6240
6241
6242
6243
6244
6245
6246
6247
6248
6249
6250
6251
6252
6253
6254
6255
6256
6257
6258
6259
6260
6261
6262
6263
6264
6265
6266
6267
6268
6269
6270
6271
6272
6273
6274
6275
6276
6277
6278
6279
6280
6281
6282
6283
6284
6285
6286
6287
6288
6289
6290
6291
6292
6293
6294
6295
6296
6297
6298
6299
6300
6301
6302
6303
6304
6305
6306
6307
6308
6309
6310
6311
6312
6313
6314
6315
6316
6317
6318
6319
6320
6321
6322
6323
6324
6325
6326
6327
6328
6329
6330
6331
6332
6333
6334
6335
6336
6337
6338
6339
6340
6341
6342
6343
6344
6345
6346
6347
6348
6349
6350
6351
6352
6353
6354
6355
6356
6357
6358
6359
6360
6361
6362
6363
6364
6365
6366
6367
6368
6369
6370
6371
6372
6373
6374
6375
6376
6377
6378
6379
6380
6381
6382
6383
6384
6385
6386
6387
6388
6389
6390
6391
6392
6393
6394
6395
6396
6397
6398
6399
6400
6401
6402
6403
6404
6405
6406
6407
6408
6409
6410
6411
6412
6413
6414
6415
6416
6417
6418
6419
6420
6421
6422
6423
6424
6425
6426
6427
6428
6429
6430
6431
6432
6433
6434
6435
6436
6437
6438
6439
6440
6441
6442
6443
6444
6445
6446
6447
6448
6449
6450
6451
6452
6453
6454
6455
6456
6457
6458
6459
6460
6461
6462
6463
6464
6465
6466
6467
6468
6469
6470
6471
6472
6473
6474
6475
6476
6477
6478
6479
6480
6481
6482
6483
6484
6485
6486
6487
6488
6489
6490
6491
6492
6493
6494
6495
6496
6497
6498
6499
6500
6501
6502
6503
6504
6505
6506
6507
6508
6509
6510
6511
6512
6513
6514
6515
6516
6517
6518
6519
6520
6521
6522
6523
6524
6525
6526
6527
6528
6529
6530
6531
6532
6533
6534
6535
6536
6537
6538
6539
6540
6541
6542
6543
6544
6545
6546
6547
6548
6549
6550
6551
6552
6553
6554
6555
6556
6557
6558
6559
6560
6561
6562
6563
6564
6565
6566
6567
6568
6569
6570
6571
6572
6573
6574
6575
6576
6577
6578
6579
6580
6581
6582
6583
6584
6585
6586
6587
6588
6589
6590
6591
6592
6593
6594
6595
6596
6597
6598
6599
6600
6601
6602
6603
6604
6605
6606
6607
6608
6609
6610
6611
6612
6613
6614
6615
6616
6617
6618
6619
6620
6621
6622
6623
6624
6625
6626
6627
6628
6629
6630
6631
6632
6633
6634
6635
6636
6637
6638
6639
6640
6641
6642
6643
6644
6645
6646
6647
6648
6649
6650
6651
6652
6653
6654
6655
6656
6657
6658
6659
6660
6661
6662
6663
6664
6665
6666
6667
6668
6669
6670
6671
6672
6673
6674
6675
6676
6677
6678
6679
6680
6681
6682
6683
6684
6685
6686
6687
6688
6689
6690
6691
6692
6693
6694
6695
6696
6697
6698
6699
6700
6701
6702
6703
6704
6705
6706
6707
6708
6709
6710
6711
6712
6713
6714
6715
6716
6717
6718
6719
6720
6721
6722
6723
6724
6725
6726
6727
6728
6729
6730
6731
6732
6733
6734
6735
6736
6737
6738
6739
6740
6741
6742
6743
6744
6745
6746
6747
6748
6749
6750
6751
6752
6753
6754
6755
6756
6757
6758
6759
6760
6761
6762
6763
6764
6765
6766
6767
6768
6769
6770
6771
6772
6773
6774
6775
6776
6777
6778
6779
6780
6781
6782
6783
6784
6785
6786
6787
6788
6789
6790
6791
6792
6793
6794
6795
6796
6797
6798
6799
6800
6801
6802
6803
6804
6805
6806
6807
6808
6809
6810
6811
6812
6813
6814
6815
6816
6817
6818
6819
6820
6821
6822
6823
6824
6825
6826
6827
6828
6829
6830
6831
6832
6833
6834
6835
6836
6837
6838
6839
6840
6841
6842
6843
6844
6845
6846
6847
6848
6849
6850
6851
6852
6853
6854
6855
6856
6857
6858
6859
6860
6861
6862
6863
6864
6865
6866
6867
6868
6869
6870
6871
6872
6873
6874
6875
6876
6877
6878
6879
6880
6881
6882
6883
6884
6885
6886
6887
6888
6889
6890
6891
6892
6893
6894
6895
6896
6897
6898
6899
6900
6901
6902
6903
6904
6905
6906
6907
6908
6909
6910
6911
6912
6913
6914
6915
6916
6917
6918
6919
6920
6921
6922
6923
6924
6925
6926
6927
6928
6929
6930
6931
6932
6933
6934
6935
6936
6937
6938
6939
6940
6941
6942
6943
6944
6945
6946
6947
6948
6949
6950
6951
6952
6953
6954
6955
6956
6957
6958
6959
6960
6961
6962
6963
6964
6965
6966
6967
6968
6969
6970
6971
6972
6973
6974
6975
6976
6977
6978
6979
6980
6981
6982
6983
6984
6985
6986
6987
6988
6989
6990
6991
6992
6993
6994
6995
6996
6997
6998
6999
7000
7001
7002
7003
7004
7005
7006
7007
7008
7009
7010
7011
7012
7013
7014
7015
7016
7017
7018
7019
7020
7021
7022
7023
7024
7025
7026
7027
7028
7029
7030
7031
7032
7033
7034
7035
7036
7037
7038
7039
7040
7041
7042
7043
7044
7045
7046
7047
7048
7049
7050
7051
7052
7053
7054
7055
7056
7057
7058
7059
7060
7061
7062
7063
7064
7065
7066
7067
7068
7069
7070
7071
7072
7073
7074
7075
7076
7077
7078
7079
7080
7081
7082
7083
7084
7085
7086
7087
7088
7089
7090
7091
7092
7093
7094
7095
7096
7097
7098
7099
7100
7101
7102
7103
7104
7105
7106
7107
7108
7109
7110
7111
7112
7113
7114
7115
7116
7117
7118
7119
7120
7121
7122
7123
7124
7125
7126
7127
7128
7129
7130
7131
7132
7133
7134
7135
7136
7137
7138
7139
7140
7141
7142
7143
7144
7145
7146
7147
7148
7149
7150
7151
7152
7153
7154
7155
7156
7157
7158
7159
7160
7161
7162
7163
7164
7165
7166
7167
7168
7169
7170
7171
7172
7173
7174
7175
7176
7177
7178
7179
7180
7181
7182
7183
7184
7185
7186
7187
7188
7189
7190
7191
7192
7193
7194
7195
7196
7197
7198
7199
7200
7201
7202
7203
7204
7205
7206
7207
7208
7209
7210
7211
7212
7213
7214
7215
7216
7217
7218
7219
7220
7221
7222
7223
7224
7225
7226
7227
7228
7229
7230
7231
7232
7233
7234
7235
7236
7237
7238
7239
7240
7241
7242
7243
7244
7245
7246
7247
7248
7249
7250
7251
7252
7253
7254
7255
7256
7257
7258
7259
7260
7261
7262
7263
7264
7265
7266
7267
7268
7269
7270
7271
7272
7273
7274
7275
7276
7277
7278
7279
7280
7281
7282
7283
7284
7285
7286
7287
7288
7289
7290
7291
7292
7293
7294
7295
7296
7297
7298
7299
7300
7301
7302
7303
7304
7305
7306
7307
7308
7309
7310
7311
7312
7313
7314
7315
7316
7317
7318
7319
7320
7321
7322
7323
7324
7325
7326
7327
7328
7329
7330
7331
7332
7333
7334
7335
7336
7337
7338
7339
7340
7341
7342
7343
7344
7345
7346
7347
7348
7349
7350
7351
7352
7353
7354
7355
7356
7357
7358
7359
7360
7361
7362
7363
7364
7365
7366
7367
7368
7369
7370
7371
7372
7373
7374
7375
7376
7377
7378
7379
7380
7381
7382
7383
7384
7385
7386
7387
7388
7389
7390
7391
7392
7393
7394
7395
7396
7397
7398
7399
7400
7401
7402
7403
7404
7405
7406
7407
7408
7409
7410
7411
7412
7413
7414
7415
7416
7417
7418
7419
7420
7421
7422
7423
7424
7425
7426
7427
7428
7429
7430
7431
7432
7433
7434
7435
7436
7437
7438
7439
7440
7441
7442
7443
7444
7445
7446
7447
7448
7449
7450
7451
7452
7453
7454
7455
7456
7457
7458
7459
7460
7461
7462
7463
7464
7465
7466
7467
7468
7469
7470
7471
7472
7473
7474
7475
7476
7477
7478
7479
7480
7481
7482
7483
7484
7485
7486
7487
7488
7489
7490
7491
7492
7493
7494
7495
7496
7497
7498
7499
7500
7501
7502
7503
7504
7505
7506
7507
7508
7509
7510
7511
7512
7513
7514
7515
7516
7517
7518
7519
7520
7521
7522
7523
7524
7525
7526
7527
7528
7529
7530
7531
7532
7533
7534
7535
7536
7537
7538
7539
7540
7541
7542
7543
7544
7545
7546
7547
7548
7549
7550
7551
7552
7553
7554
7555
7556
7557
7558
7559
7560
7561
7562
7563
7564
7565
7566
7567
7568
7569
7570
7571
7572
7573
7574
7575
7576
7577
7578
7579
7580
7581
7582
7583
7584
7585
7586
7587
7588
7589
7590
7591
7592
7593
7594
7595
7596
7597
7598
7599
7600
7601
7602
7603
7604
7605
7606
7607
7608
7609
7610
7611
7612
7613
7614
7615
7616
7617
7618
7619
7620
7621
7622
7623
7624
7625
7626
7627
7628
7629
7630
7631
7632
7633
7634
7635
7636
7637
7638
7639
7640
7641
7642
7643
7644
7645
7646
7647
7648
7649
7650
7651
7652
7653
7654
7655
7656
7657
7658
7659
7660
7661
7662
7663
7664
7665
7666
7667
7668
7669
7670
7671
7672
7673
7674
7675
7676
7677
7678
7679
7680
7681
7682
7683
7684
7685
7686
7687
7688
7689
7690
7691
7692
7693
7694
7695
7696
7697
7698
7699
7700
7701
7702
7703
7704
7705
7706
7707
7708
7709
7710
7711
7712
7713
7714
7715
7716
7717
7718
7719
7720
7721
7722
7723
7724
7725
7726
7727
7728
7729
7730
7731
7732
7733
7734
7735
7736
7737
7738
7739
7740
7741
7742
7743
7744
7745
7746
7747
7748
7749
7750
7751
7752
7753
7754
7755
7756
7757
7758
7759
7760
7761
7762
7763
7764
7765
7766
7767
7768
7769
7770
7771
7772
7773
7774
7775
7776
7777
7778
7779
7780
7781
7782
7783
7784
7785
7786
7787
7788
7789
7790
7791
7792
7793
7794
7795
7796
7797
7798
7799
7800
7801
7802
7803
7804
7805
7806
7807
7808
7809
7810
7811
7812
7813
7814
7815
7816
7817
7818
7819
7820
7821
7822
7823
7824
7825
7826
7827
7828
7829
7830
7831
7832
7833
7834
7835
7836
7837
7838
7839
7840
7841
7842
7843
7844
7845
7846
7847
7848
7849
7850
7851
7852
7853
7854
7855
7856
7857
7858
7859
7860
7861
7862
7863
7864
7865
7866
7867
7868
7869
7870
7871
7872
7873
7874
7875
7876
7877
7878
7879
7880
7881
7882
7883
7884
7885
7886
7887
7888
7889
7890
7891
7892
7893
7894
7895
7896
7897
7898
7899
7900
7901
7902
7903
7904
7905
7906
7907
7908
7909
7910
7911
7912
7913
7914
7915
7916
7917
7918
7919
7920
7921
7922
7923
7924
7925
7926
7927
7928
7929
7930
7931
7932
7933
7934
7935
7936
7937
7938
7939
7940
7941
7942
7943
7944
7945
7946
7947
7948
7949
7950
7951
7952
7953
7954
7955
7956
7957
7958
7959
7960
7961
7962
7963
7964
7965
7966
7967
7968
7969
7970
7971
7972
7973
7974
7975
7976
7977
7978
7979
7980
7981
7982
7983
7984
7985
7986
7987
7988
7989
7990
7991
7992
7993
7994
7995
7996
7997
7998
7999
8000
8001
8002
8003
8004
8005
8006
8007
8008
8009
8010
8011
8012
8013
8014
8015
8016
8017
8018
8019
8020
8021
8022
8023
8024
8025
8026
8027
8028
8029
8030
8031
8032
8033
8034
8035
8036
8037
8038
8039
8040
8041
8042
8043
8044
8045
8046
8047
8048
8049
8050
8051
8052
8053
8054
8055
8056
8057
8058
8059
8060
8061
8062
8063
8064
8065
8066
8067
8068
8069
8070
8071
8072
8073
8074
8075
8076
8077
8078
8079
8080
8081
8082
8083
8084
8085
8086
8087
8088
8089
8090
8091
8092
8093
8094
8095
8096
8097
8098
8099
8100
8101
8102
8103
8104
8105
8106
8107
8108
8109
8110
8111
8112
8113
8114
8115
8116
8117
8118
8119
8120
8121
8122
8123
8124
8125
8126
8127
8128
8129
8130
8131
8132
8133
8134
8135
8136
8137
8138
8139
8140
8141
8142
8143
8144
8145
8146
8147
8148
8149
8150
8151
8152
8153
8154
8155
8156
8157
8158
8159
8160
8161
8162
8163
8164
8165
8166
8167
8168
8169
8170
8171
8172
8173
8174
8175
8176
8177
8178
8179
8180
8181
8182
8183
8184
8185
8186
8187
8188
8189
8190
8191
8192
8193
8194
8195
8196
8197
8198
8199
8200
8201
8202
8203
8204
8205
8206
8207
8208
8209
8210
8211
8212
8213
8214
8215
8216
8217
8218
8219
8220
8221
8222
8223
8224
8225
8226
8227
8228
8229
8230
8231
8232
8233
8234
8235
8236
8237
8238
8239
8240
8241
8242
8243
8244
8245
8246
8247
8248
8249
8250
8251
8252
8253
8254
8255
8256
8257
8258
8259
8260
8261
8262
8263
8264
8265
8266
8267
8268
8269
8270
8271
8272
8273
8274
8275
8276
8277
8278
8279
8280
8281
8282
8283
8284
8285
8286
8287
8288
8289
8290
8291
8292
8293
8294
8295
8296
8297
8298
8299
8300
8301
8302
8303
8304
8305
8306
8307
8308
8309
8310
8311
8312
8313
8314
8315
8316
8317
8318
8319
8320
8321
8322
8323
8324
8325
8326
8327
8328
8329
8330
8331
8332
8333
8334
8335
8336
8337
8338
8339
8340
8341
8342
8343
8344
8345
8346
8347
8348
8349
8350
8351
8352
8353
8354
8355
8356
8357
8358
8359
8360
8361
8362
8363
8364
8365
8366
8367
8368
8369
8370
8371
8372
8373
8374
8375
8376
8377
8378
8379
8380
8381
8382
8383
8384
8385
8386
8387
8388
8389
8390
8391
8392
8393
8394
8395
8396
8397
8398
8399
8400
8401
8402
8403
8404
8405
8406
8407
8408
8409
8410
8411
8412
8413
8414
8415
8416
8417
8418
8419
8420
8421
8422
8423
8424
8425
8426
8427
8428
8429
8430
8431
8432
8433
8434
8435
8436
8437
8438
8439
8440
8441
8442
8443
8444
8445
8446
8447
8448
8449
8450
8451
8452
8453
8454
8455
8456
8457
8458
8459
8460
8461
8462
8463
8464
8465
8466
8467
8468
8469
8470
8471
8472
8473
8474
8475
8476
8477
8478
8479
8480
8481
8482
8483
8484
8485
8486
8487
8488
8489
8490
8491
8492
8493
8494
8495
8496
8497
8498
8499
8500
8501
8502
8503
8504
8505
8506
8507
8508
8509
8510
8511
8512
8513
8514
8515
8516
8517
8518
8519
8520
8521
8522
8523
8524
8525
8526
8527
8528
8529
8530
8531
8532
8533
8534
8535
8536
8537
8538
8539
8540
8541
8542
8543
8544
8545
8546
8547
8548
8549
8550
8551
8552
8553
8554
8555
8556
8557
8558
8559
8560
8561
8562
8563
8564
8565
8566
8567
8568
8569
8570
8571
8572
8573
8574
8575
8576
8577
8578
8579
8580
8581
8582
8583
8584
8585
8586
8587
8588
8589
8590
8591
8592
8593
8594
8595
8596
8597
8598
8599
8600
8601
8602
8603
8604
8605
8606
8607
8608
8609
8610
8611
8612
8613
8614
8615
8616
8617
8618
8619
8620
8621
8622
8623
8624
8625
8626
8627
8628
8629
8630
8631
8632
8633
8634
8635
8636
8637
8638
8639
8640
8641
8642
8643
8644
8645
8646
8647
8648
8649
8650
8651
8652
8653
8654
8655
8656
8657
8658
8659
8660
8661
8662
8663
8664
8665
8666
8667
8668
8669
8670
8671
8672
8673
8674
8675
8676
8677
8678
8679
8680
8681
8682
8683
8684
8685
8686
8687
8688
8689
8690
8691
8692
8693
8694
8695
8696
8697
8698
8699
8700
8701
8702
8703
8704
8705
8706
8707
8708
8709
8710
8711
8712
8713
8714
8715
8716
8717
8718
8719
8720
8721
8722
8723
8724
8725
8726
8727
8728
8729
8730
8731
8732
8733
8734
8735
8736
8737
8738
8739
8740
8741
8742
8743
8744
8745
8746
8747
8748
8749
8750
8751
8752
8753
8754
8755
8756
8757
8758
8759
8760
8761
8762
8763
8764
8765
8766
8767
8768
8769
8770
8771
8772
8773
8774
8775
8776
8777
8778
8779
8780
8781
8782
8783
8784
8785
8786
8787
8788
8789
8790
8791
8792
8793
8794
8795
8796
8797
8798
8799
8800
8801
8802
8803
8804
8805
8806
8807
8808
8809
8810
8811
8812
8813
8814
8815
8816
8817
8818
8819
8820
8821
8822
8823
8824
8825
8826
8827
8828
8829
8830
8831
8832
8833
8834
8835
8836
8837
8838
8839
8840
8841
8842
8843
8844
8845
8846
8847
8848
8849
8850
8851
8852
8853
8854
8855
8856
8857
8858
8859
8860
8861
8862
8863
8864
8865
8866
8867
8868
8869
8870
8871
8872
8873
8874
8875
8876
8877
8878
8879
8880
8881
8882
8883
8884
8885
8886
8887
8888
8889
8890
8891
8892
8893
8894
8895
8896
8897
8898
8899
8900
8901
8902
8903
8904
8905
8906
8907
8908
8909
8910
8911
8912
8913
8914
8915
8916
8917
8918
8919
8920
8921
8922
8923
8924
8925
8926
8927
8928
8929
8930
8931
8932
8933
8934
8935
8936
8937
8938
8939
8940
8941
8942
8943
8944
8945
8946
8947
8948
8949
8950
8951
8952
8953
8954
8955
8956
8957
8958
8959
8960
8961
8962
8963
8964
8965
8966
8967
8968
8969
8970
8971
8972
8973
8974
8975
8976
8977
8978
8979
8980
8981
8982
8983
8984
8985
8986
8987
8988
8989
8990
8991
8992
8993
8994
8995
8996
8997
8998
8999
9000
9001
9002
9003
9004
9005
9006
9007
9008
9009
9010
9011
9012
9013
9014
9015
9016
9017
9018
9019
9020
9021
9022
9023
9024
9025
9026
9027
9028
9029
9030
9031
9032
9033
9034
9035
9036
9037
9038
9039
9040
9041
9042
9043
9044
9045
9046
9047
9048
9049
9050
9051
9052
9053
9054
9055
9056
9057
9058
9059
9060
9061
9062
9063
9064
9065
9066
9067
9068
9069
9070
9071
9072
9073
9074
9075
9076
9077
9078
9079
9080
9081
9082
9083
9084
9085
9086
9087
9088
9089
9090
9091
9092
9093
9094
9095
9096
9097
9098
9099
9100
9101
9102
9103
9104
9105
9106
9107
9108
9109
9110
9111
9112
9113
9114
9115
9116
9117
9118
9119
9120
9121
9122
9123
9124
9125
9126
9127
9128
9129
9130
9131
9132
9133
9134
9135
9136
9137
9138
9139
9140
9141
9142
9143
9144
9145
9146
9147
9148
9149
9150
9151
9152
9153
9154
9155
9156
9157
9158
9159
9160
9161
9162
9163
9164
9165
9166
9167
9168
9169
9170
9171
9172
9173
9174
9175
9176
9177
9178
9179
9180
9181
9182
9183
9184
9185
9186
9187
9188
9189
9190
9191
9192
9193
9194
9195
9196
9197
9198
9199
9200
9201
9202
9203
9204
9205
9206
9207
9208
9209
9210
9211
9212
9213
9214
9215
9216
9217
9218
9219
9220
9221
9222
9223
9224
9225
9226
9227
9228
9229
9230
9231
9232
9233
9234
9235
9236
9237
9238
9239
9240
9241
9242
9243
9244
9245
9246
9247
9248
9249
9250
9251
9252
9253
9254
9255
9256
9257
9258
9259
9260
9261
9262
9263
9264
9265
9266
9267
9268
9269
9270
9271
9272
9273
9274
9275
9276
9277
9278
9279
9280
9281
9282
9283
9284
9285
9286
9287
9288
9289
9290
9291
9292
9293
9294
9295
9296
9297
9298
9299
9300
9301
9302
9303
9304
9305
9306
9307
9308
9309
9310
9311
9312
9313
9314
9315
9316
9317
9318
9319
9320
9321
9322
9323
9324
9325
9326
9327
9328
9329
9330
9331
9332
9333
9334
9335
9336
9337
9338
9339
9340
9341
9342
9343
9344
9345
9346
9347
9348
9349
9350
9351
9352
9353
9354
9355
9356
9357
9358
9359
9360
9361
9362
9363
9364
9365
9366
9367
9368
9369
9370
9371
9372
9373
9374
9375
9376
9377
9378
9379
9380
9381
9382
9383
9384
9385
9386
9387
9388
9389
9390
9391
9392
9393
9394
9395
9396
9397
9398
9399
9400
9401
9402
9403
9404
9405
9406
9407
9408
9409
9410
9411
9412
9413
9414
9415
9416
9417
9418
9419
9420
9421
9422
9423
9424
9425
9426
9427
9428
9429
9430
9431
9432
9433
9434
9435
9436
9437
9438
9439
9440
9441
9442
9443
9444
9445
9446
9447
9448
9449
9450
9451
9452
9453
9454
9455
9456
9457
9458
9459
9460
9461
9462
9463
9464
9465
9466
9467
9468
9469
9470
9471
9472
9473
9474
9475
9476
9477
9478
9479
9480
9481
9482
9483
9484
9485
9486
9487
9488
9489
9490
9491
9492
9493
9494
9495
9496
9497
9498
9499
9500
9501
9502
9503
9504
9505
9506
9507
9508
9509
9510
9511
9512
9513
9514
9515
9516
9517
9518
9519
9520
9521
9522
9523
9524
9525
9526
9527
9528
9529
9530
9531
9532
9533
9534
9535
9536
9537
9538
9539
9540
9541
9542
9543
9544
9545
9546
9547
9548
9549
9550
9551
9552
9553
9554
9555
9556
9557
9558
9559
9560
9561
9562
9563
9564
9565
9566
9567
9568
9569
9570
9571
9572
9573
9574
9575
9576
9577
9578
9579
9580
9581
9582
9583
9584
9585
9586
9587
9588
9589
9590
9591
9592
9593
9594
9595
9596
9597
9598
9599
9600
9601
9602
9603
9604
9605
9606
9607
9608
9609
9610
9611
9612
9613
9614
9615
9616
9617
9618
9619
9620
9621
9622
9623
9624
9625
9626
9627
9628
9629
9630
9631
9632
9633
9634
9635
9636
9637
9638
9639
9640
9641
9642
9643
9644
9645
9646
9647
9648
9649
9650
9651
9652
9653
9654
9655
9656
9657
9658
9659
9660
9661
9662
9663
9664
9665
9666
9667
9668
9669
9670
9671
9672
9673
9674
9675
9676
9677
9678
9679
9680
9681
9682
9683
9684
9685
9686
9687
9688
9689
9690
9691
9692
9693
9694
9695
9696
9697
9698
9699
9700
9701
9702
9703
9704
9705
9706
9707
9708
9709
9710
9711
9712
9713
9714
9715
9716
9717
9718
9719
9720
9721
9722
9723
9724
9725
9726
9727
9728
9729
9730
9731
9732
9733
9734
9735
9736
9737
9738
9739
9740
9741
9742
9743
9744
9745
9746
9747
9748
9749
9750
9751
9752
9753
9754
9755
9756
9757
9758
9759
9760
9761
9762
9763
9764
9765
9766
9767
9768
9769
9770
9771
9772
9773
9774
9775
9776
9777
9778
9779
9780
9781
9782
9783
9784
9785
9786
9787
9788
9789
9790
9791
9792
9793
9794
9795
9796
9797
9798
9799
9800
9801
9802
9803
9804
9805
9806
9807
9808
9809
9810
9811
9812
9813
9814
9815
9816
9817
9818
9819
9820
9821
9822
9823
9824
9825
9826
9827
9828
9829
9830
9831
9832
9833
9834
9835
9836
9837
9838
9839
9840
9841
9842
9843
9844
9845
9846
9847
9848
9849
9850
9851
9852
9853
9854
9855
9856
9857
9858
9859
9860
9861
9862
9863
9864
9865
9866
9867
9868
9869
9870
9871
9872
9873
9874
9875
9876
9877
9878
9879
9880
9881
9882
9883
9884
9885
9886
9887
9888
9889
9890
9891
9892
9893
9894
9895
9896
9897
9898
9899
9900
9901
9902
9903
9904
9905
9906
9907
9908
9909
9910
9911
9912
9913
9914
9915
9916
9917
9918
9919
9920
9921
9922
9923
9924
9925
9926
9927
9928
9929
9930
9931
9932
9933
9934
9935
9936
9937
9938
9939
9940
9941
9942
9943
9944
9945
9946
9947
9948
9949
9950
9951
9952
9953
9954
9955
9956
9957
9958
9959
9960
9961
9962
9963
9964
9965
9966
9967
9968
9969
9970
9971
9972
9973
9974
9975
9976
9977
9978
9979
9980
9981
9982
9983
9984
9985
9986
9987
9988
9989
9990
9991
9992
9993
9994
9995
9996
9997
9998
9999
10000
10001
10002
10003
10004
10005
10006
10007
10008
10009
10010
10011
10012
10013
10014
10015
10016
10017
10018
10019
10020
10021
10022
10023
10024
10025
10026
10027
10028
10029
10030
10031
10032
10033
10034
10035
10036
10037
10038
10039
10040
10041
10042
10043
10044
10045
10046
10047
10048
10049
10050
10051
10052
10053
10054
10055
10056
10057
10058
10059
10060
10061
10062
10063
10064
10065
10066
10067
10068
10069
10070
10071
10072
10073
10074
10075
10076
10077
10078
10079
10080
10081
10082
10083
10084
10085
10086
10087
10088
10089
10090
10091
10092
10093
10094
10095
10096
10097
10098
10099
10100
10101
10102
10103
10104
10105
10106
10107
10108
10109
10110
10111
10112
10113
10114
10115
10116
10117
10118
10119
10120
10121
10122
10123
10124
10125
10126
10127
10128
10129
10130
10131
10132
10133
10134
10135
10136
10137
10138
10139
10140
10141
10142
10143
10144
10145
10146
10147
10148
10149
10150
10151
10152
10153
10154
10155
10156
10157
10158
10159
10160
10161
10162
10163
10164
10165
10166
10167
10168
10169
10170
10171
10172
10173
10174
10175
10176
10177
10178
10179
10180
10181
10182
10183
10184
10185
10186
10187
10188
10189
10190
10191
10192
10193
10194
10195
10196
10197
10198
10199
10200
10201
10202
10203
10204
10205
10206
10207
10208
10209
10210
10211
10212
10213
10214
10215
10216
10217
10218
10219
10220
10221
10222
10223
10224
10225
10226
10227
10228
10229
10230
10231
10232
10233
10234
10235
10236
10237
10238
10239
10240
10241
10242
10243
10244
10245
10246
10247
10248
10249
10250
10251
10252
10253
10254
10255
10256
10257
10258
10259
10260
10261
10262
10263
10264
10265
10266
10267
10268
10269
10270
10271
10272
10273
10274
10275
10276
10277
10278
10279
10280
10281
10282
10283
10284
10285
10286
10287
10288
10289
10290
10291
10292
10293
10294
10295
10296
10297
10298
10299
10300
10301
10302
10303
10304
10305
10306
10307
10308
10309
10310
10311
10312
10313
10314
10315
10316
10317
10318
10319
10320
10321
10322
10323
10324
10325
10326
10327
10328
10329
10330
10331
10332
10333
10334
10335
10336
10337
10338
10339
10340
10341
10342
10343
10344
10345
10346
10347
10348
10349
10350
10351
10352
10353
10354
10355
10356
10357
10358
10359
10360
10361
10362
10363
10364
10365
10366
10367
10368
10369
10370
10371
10372
10373
10374
10375
10376
10377
10378
10379
10380
10381
10382
10383
10384
10385
10386
10387
10388
10389
10390
10391
10392
10393
10394
10395
10396
10397
10398
10399
10400
10401
10402
10403
10404
10405
10406
10407
10408
10409
10410
10411
10412
10413
10414
10415
10416
10417
10418
10419
10420
10421
10422
10423
10424
10425
10426
10427
10428
10429
10430
10431
10432
10433
10434
10435
10436
10437
10438
10439
10440
10441
10442
10443
10444
10445
10446
10447
10448
10449
10450
10451
10452
10453
10454
10455
10456
10457
10458
10459
10460
10461
10462
10463
10464
10465
10466
10467
10468
10469
10470
10471
10472
10473
10474
10475
10476
10477
10478
10479
10480
10481
10482
10483
10484
10485
10486
10487
10488
10489
10490
10491
10492
10493
10494
10495
10496
10497
10498
10499
10500
10501
10502
10503
10504
10505
10506
10507
10508
10509
10510
10511
10512
10513
10514
10515
10516
10517
10518
10519
10520
10521
10522
10523
10524
10525
10526
10527
10528
10529
10530
10531
10532
10533
10534
10535
10536
10537
10538
10539
10540
10541
10542
10543
10544
10545
10546
10547
10548
10549
10550
10551
10552
10553
10554
10555
10556
10557
10558
10559
10560
10561
10562
10563
10564
10565
10566
10567
10568
10569
10570
10571
10572
10573
10574
10575
10576
10577
10578
10579
10580
10581
10582
10583
10584
10585
10586
10587
10588
10589
10590
10591
10592
10593
10594
10595
10596
10597
10598
10599
10600
10601
10602
10603
10604
10605
10606
10607
10608
10609
10610
10611
10612
10613
10614
10615
10616
10617
10618
10619
10620
10621
10622
10623
10624
10625
10626
10627
10628
10629
10630
10631
10632
10633
10634
10635
10636
10637
10638
10639
10640
10641
10642
10643
10644
10645
10646
10647
10648
10649
10650
10651
10652
10653
10654
10655
10656
10657
10658
10659
10660
10661
10662
10663
10664
10665
10666
10667
10668
10669
10670
10671
10672
10673
10674
10675
10676
10677
10678
10679
10680
10681
10682
10683
10684
10685
10686
10687
10688
10689
10690
10691
10692
10693
10694
10695
10696
10697
10698
10699
10700
10701
10702
10703
10704
10705
10706
10707
10708
10709
10710
10711
10712
10713
10714
10715
10716
10717
10718
10719
10720
10721
10722
10723
10724
10725
10726
10727
10728
10729
10730
10731
10732
10733
10734
10735
10736
10737
10738
10739
10740
10741
10742
10743
10744
10745
10746
10747
10748
10749
10750
10751
10752
10753
10754
10755
10756
10757
10758
10759
10760
10761
10762
10763
10764
10765
10766
10767
10768
10769
10770
10771
10772
10773
10774
10775
10776
10777
10778
10779
10780
10781
10782
10783
10784
10785
10786
10787
10788
10789
10790
10791
10792
10793
10794
10795
10796
10797
10798
10799
10800
10801
10802
10803
10804
10805
10806
10807
10808
10809
10810
10811
10812
10813
10814
10815
10816
10817
10818
10819
10820
10821
10822
10823
10824
10825
10826
10827
10828
10829
10830
10831
10832
10833
10834
10835
10836
10837
10838
10839
10840
10841
10842
10843
10844
10845
10846
10847
10848
10849
10850
10851
10852
10853
10854
10855
10856
10857
10858
10859
10860
10861
10862
10863
10864
10865
10866
10867
10868
10869
10870
10871
10872
10873
10874
10875
10876
10877
10878
10879
10880
10881
10882
10883
10884
10885
10886
10887
10888
10889
10890
10891
10892
10893
10894
10895
10896
10897
10898
10899
10900
10901
10902
10903
10904
10905
10906
10907
10908
10909
10910
10911
10912
10913
10914
10915
10916
10917
10918
10919
10920
10921
10922
10923
10924
10925
10926
10927
10928
10929
10930
10931
10932
10933
10934
10935
10936
10937
10938
10939
10940
10941
10942
10943
10944
10945
10946
10947
10948
10949
10950
10951
10952
10953
10954
10955
10956
10957
10958
10959
10960
10961
10962
10963
10964
10965
10966
10967
10968
10969
10970
10971
10972
10973
10974
10975
10976
10977
10978
10979
10980
10981
10982
10983
10984
10985
10986
10987
10988
10989
10990
10991
10992
10993
10994
10995
10996
10997
10998
10999
11000
11001
11002
11003
11004
11005
11006
11007
11008
11009
11010
11011
11012
11013
11014
11015
11016
11017
11018
11019
11020
11021
11022
11023
11024
11025
11026
11027
11028
11029
11030
11031
11032
11033
11034
11035
11036
11037
11038
11039
11040
11041
11042
11043
11044
11045
11046
11047
11048
11049
11050
11051
11052
11053
11054
11055
11056
11057
11058
11059
11060
11061
11062
11063
11064
11065
11066
11067
11068
11069
11070
11071
11072
11073
11074
11075
11076
11077
11078
11079
11080
11081
11082
11083
11084
11085
11086
11087
11088
11089
11090
11091
11092
11093
11094
11095
11096
11097
11098
11099
11100
11101
11102
11103
11104
11105
11106
11107
11108
11109
11110
11111
11112
11113
11114
11115
11116
11117
11118
11119
11120
11121
11122
11123
11124
11125
11126
11127
11128
11129
11130
11131
11132
11133
11134
11135
11136
11137
11138
11139
11140
11141
11142
11143
11144
11145
11146
11147
11148
11149
11150
11151
11152
11153
11154
11155
11156
11157
11158
11159
11160
11161
11162
11163
11164
11165
11166
11167
11168
11169
11170
11171
11172
11173
11174
11175
11176
11177
11178
11179
11180
11181
11182
11183
11184
11185
11186
11187
11188
11189
11190
11191
11192
11193
11194
11195
11196
11197
11198
11199
11200
11201
11202
11203
11204
11205
11206
11207
11208
11209
11210
11211
11212
11213
11214
11215
11216
11217
11218
11219
11220
11221
11222
11223
11224
11225
11226
11227
11228
11229
11230
11231
11232
11233
11234
11235
11236
11237
11238
11239
11240
11241
11242
11243
11244
11245
11246
11247
11248
11249
11250
11251
11252
11253
11254
11255
11256
11257
11258
11259
11260
11261
11262
11263
11264
11265
11266
11267
11268
11269
11270
11271
11272
11273
11274
11275
11276
11277
11278
11279
11280
11281
11282
11283
11284
11285
11286
11287
11288
11289
11290
11291
11292
11293
11294
11295
11296
11297
11298
11299
11300
11301
11302
11303
11304
11305
11306
11307
11308
11309
11310
11311
11312
11313
11314
11315
11316
11317
11318
11319
11320
11321
11322
11323
11324
11325
11326
11327
11328
11329
11330
11331
11332
11333
11334
11335
11336
11337
11338
11339
11340
11341
11342
11343
11344
11345
11346
11347
11348
11349
11350
11351
11352
11353
11354
11355
11356
11357
11358
11359
11360
11361
11362
11363
11364
11365
11366
11367
11368
11369
11370
11371
11372
11373
11374
11375
11376
11377
11378
11379
11380
11381
11382
11383
11384
11385
11386
11387
11388
11389
11390
11391
11392
11393
11394
11395
11396
11397
11398
11399
11400
11401
11402
11403
11404
11405
11406
11407
11408
11409
11410
11411
11412
11413
11414
11415
11416
11417
11418
11419
11420
11421
11422
11423
11424
11425
11426
11427
11428
11429
11430
11431
11432
11433
11434
11435
11436
11437
11438
11439
11440
11441
11442
11443
11444
11445
11446
11447
11448
11449
11450
11451
11452
11453
11454
11455
11456
11457
11458
11459
11460
11461
11462
11463
11464
11465
11466
11467
11468
11469
11470
11471
11472
11473
11474
11475
11476
11477
11478
11479
11480
11481
11482
11483
11484
11485
11486
11487
11488
11489
11490
11491
11492
11493
11494
11495
11496
11497
11498
11499
11500
11501
11502
11503
11504
11505
11506
11507
11508
11509
11510
11511
11512
11513
11514
11515
11516
11517
11518
11519
11520
11521
11522
11523
11524
11525
11526
11527
11528
11529
11530
11531
11532
11533
11534
11535
11536
11537
11538
11539
11540
11541
11542
11543
11544
11545
11546
11547
11548
11549
11550
11551
11552
11553
11554
11555
11556
11557
11558
11559
11560
11561
11562
11563
11564
11565
11566
11567
11568
11569
11570
11571
11572
11573
11574
11575
11576
11577
11578
11579
11580
11581
11582
11583
11584
11585
11586
11587
11588
11589
11590
11591
11592
11593
11594
11595
11596
11597
11598
11599
11600
11601
11602
11603
11604
11605
11606
11607
11608
11609
11610
11611
11612
11613
11614
11615
11616
11617
11618
11619
11620
11621
11622
11623
11624
11625
11626
11627
11628
11629
11630
11631
11632
11633
11634
11635
11636
11637
11638
11639
11640
11641
11642
11643
11644
11645
11646
11647
11648
11649
11650
11651
11652
11653
11654
11655
11656
11657
11658
11659
11660
11661
11662
11663
11664
11665
11666
11667
11668
11669
11670
11671
11672
11673
11674
11675
11676
11677
11678
11679
11680
11681
11682
11683
11684
11685
11686
11687
11688
11689
11690
11691
11692
11693
11694
11695
11696
11697
11698
11699
11700
11701
11702
11703
11704
11705
11706
11707
11708
11709
11710
11711
11712
11713
11714
11715
11716
11717
11718
11719
11720
11721
11722
11723
11724
11725
11726
11727
11728
11729
11730
11731
11732
11733
11734
11735
11736
11737
11738
11739
11740
11741
11742
11743
11744
11745
11746
11747
11748
11749
11750
11751
11752
11753
11754
11755
11756
11757
11758
11759
11760
11761
11762
11763
11764
11765
11766
11767
11768
11769
11770
11771
11772
11773
11774
11775
11776
11777
11778
11779
11780
11781
11782
11783
11784
11785
11786
11787
11788
11789
11790
11791
11792
11793
11794
11795
11796
11797
11798
11799
11800
11801
11802
11803
11804
11805
11806
11807
11808
11809
11810
11811
11812
11813
11814
11815
11816
11817
11818
11819
11820
11821
11822
11823
11824
11825
11826
11827
11828
11829
11830
11831
11832
11833
11834
11835
11836
11837
11838
11839
11840
11841
11842
11843
11844
11845
11846
11847
11848
11849
11850
11851
11852
11853
11854
11855
11856
11857
11858
11859
11860
11861
11862
11863
11864
11865
11866
11867
11868
11869
11870
11871
11872
11873
11874
11875
11876
11877
11878
11879
11880
11881
11882
11883
11884
11885
11886
11887
11888
11889
11890
11891
11892
11893
11894
11895
11896
11897
11898
11899
11900
11901
11902
11903
11904
11905
11906
11907
11908
11909
11910
11911
11912
11913
11914
11915
11916
11917
11918
11919
11920
11921
11922
11923
11924
11925
11926
11927
11928
11929
11930
11931
11932
11933
11934
11935
11936
11937
11938
11939
11940
11941
11942
11943
11944
11945
11946
11947
11948
11949
11950
11951
11952
11953
11954
11955
11956
11957
11958
11959
11960
11961
11962
11963
11964
11965
11966
11967
11968
11969
11970
11971
11972
11973
11974
11975
11976
11977
11978
11979
11980
11981
11982
11983
11984
11985
11986
11987
11988
11989
11990
11991
11992
11993
11994
11995
11996
11997
11998
11999
12000
12001
12002
12003
12004
12005
12006
12007
12008
12009
12010
12011
12012
12013
12014
12015
12016
12017
12018
12019
12020
12021
12022
12023
12024
12025
12026
12027
12028
12029
12030
12031
12032
12033
12034
12035
12036
12037
12038
12039
12040
12041
12042
12043
12044
12045
12046
12047
12048
12049
12050
12051
12052
12053
12054
12055
12056
12057
12058
12059
12060
12061
12062
12063
12064
12065
12066
12067
12068
12069
12070
12071
12072
12073
12074
12075
12076
12077
12078
12079
12080
12081
12082
12083
12084
12085
12086
12087
12088
12089
12090
12091
12092
12093
12094
12095
12096
12097
12098
12099
12100
12101
12102
12103
12104
12105
12106
12107
12108
12109
12110
12111
12112
12113
12114
12115
12116
12117
12118
12119
12120
12121
12122
12123
12124
12125
12126
12127
12128
12129
12130
12131
12132
12133
12134
12135
12136
12137
12138
12139
12140
12141
12142
12143
12144
12145
12146
12147
12148
12149
12150
12151
12152
12153
12154
12155
12156
12157
12158
12159
12160
12161
12162
12163
12164
12165
12166
12167
12168
12169
12170
12171
12172
12173
12174
12175
12176
12177
12178
12179
12180
12181
12182
12183
12184
12185
12186
12187
12188
12189
12190
12191
12192
12193
12194
12195
12196
12197
12198
12199
12200
12201
12202
12203
12204
12205
12206
12207
12208
12209
12210
12211
12212
12213
12214
12215
12216
12217
12218
12219
12220
12221
12222
12223
12224
12225
12226
12227
12228
12229
12230
12231
12232
12233
12234
12235
12236
12237
12238
12239
12240
12241
12242
12243
12244
12245
12246
12247
12248
12249
12250
12251
12252
12253
12254
12255
12256
12257
12258
12259
12260
12261
12262
12263
12264
12265
12266
12267
12268
12269
12270
12271
12272
12273
12274
12275
12276
12277
12278
12279
12280
12281
12282
12283
12284
12285
12286
12287
12288
12289
12290
12291
12292
12293
12294
12295
12296
12297
12298
12299
12300
12301
12302
12303
12304
12305
12306
12307
12308
12309
12310
12311
12312
12313
12314
12315
12316
12317
12318
12319
12320
12321
12322
12323
12324
12325
12326
12327
12328
12329
12330
12331
12332
12333
12334
12335
12336
12337
12338
12339
12340
12341
12342
12343
12344
12345
12346
12347
12348
12349
12350
12351
12352
12353
12354
12355
12356
12357
12358
12359
12360
12361
12362
12363
12364
12365
12366
12367
12368
12369
12370
12371
12372
12373
12374
12375
12376
12377
12378
12379
12380
12381
12382
12383
12384
12385
12386
12387
12388
12389
12390
12391
12392
12393
12394
12395
12396
12397
12398
12399
12400
12401
12402
12403
12404
12405
12406
12407
12408
12409
12410
12411
12412
12413
12414
12415
12416
12417
12418
12419
12420
12421
12422
12423
12424
12425
12426
12427
12428
12429
12430
12431
12432
12433
12434
12435
12436
12437
12438
12439
12440
12441
12442
12443
12444
12445
12446
12447
12448
12449
12450
12451
12452
12453
12454
12455
12456
12457
12458
12459
12460
12461
12462
12463
12464
12465
12466
12467
12468
12469
12470
12471
12472
12473
12474
12475
12476
12477
12478
12479
12480
12481
12482
12483
12484
12485
12486
12487
12488
12489
12490
12491
12492
12493
12494
12495
12496
12497
12498
12499
12500
12501
12502
12503
12504
12505
12506
12507
12508
12509
12510
12511
12512
12513
12514
12515
12516
12517
12518
12519
12520
12521
12522
12523
12524
12525
12526
12527
12528
12529
12530
12531
12532
12533
12534
12535
12536
12537
12538
12539
12540
12541
12542
12543
12544
12545
12546
12547
12548
12549
12550
12551
12552
12553
12554
12555
12556
12557
12558
12559
12560
12561
12562
12563
12564
12565
12566
12567
12568
12569
12570
12571
12572
12573
12574
12575
12576
12577
12578
12579
12580
12581
12582
12583
12584
12585
12586
12587
12588
12589
12590
12591
12592
12593
12594
12595
12596
12597
12598
12599
12600
12601
12602
12603
12604
12605
12606
12607
12608
12609
12610
12611
12612
12613
12614
12615
12616
12617
12618
12619
12620
12621
12622
12623
12624
12625
12626
12627
12628
12629
12630
12631
12632
12633
12634
12635
12636
12637
12638
12639
12640
12641
12642
12643
12644
12645
12646
12647
12648
12649
12650
12651
12652
12653
12654
12655
12656
12657
12658
12659
12660
12661
12662
12663
12664
12665
12666
12667
12668
12669
12670
12671
12672
12673
12674
12675
12676
12677
12678
12679
12680
12681
12682
12683
12684
12685
12686
12687
12688
12689
12690
12691
12692
12693
12694
12695
12696
12697
12698
12699
12700
12701
12702
12703
12704
12705
12706
12707
12708
12709
12710
12711
12712
12713
12714
12715
12716
12717
12718
12719
12720
12721
12722
12723
12724
12725
12726
12727
12728
12729
12730
12731
12732
12733
12734
12735
12736
12737
12738
12739
12740
12741
12742
12743
12744
12745
12746
12747
12748
12749
12750
12751
12752
12753
12754
12755
12756
12757
12758
12759
12760
12761
12762
12763
12764
12765
12766
12767
12768
12769
12770
12771
12772
12773
12774
12775
12776
12777
12778
12779
12780
12781
12782
12783
12784
12785
12786
12787
12788
12789
12790
12791
12792
12793
12794
12795
12796
12797
12798
12799
12800
12801
12802
12803
12804
12805
12806
12807
12808
12809
12810
12811
12812
12813
12814
12815
12816
12817
12818
12819
12820
12821
12822
12823
12824
12825
12826
12827
12828
12829
12830
12831
12832
12833
12834
12835
12836
12837
12838
12839
12840
12841
12842
12843
12844
12845
12846
12847
12848
12849
12850
12851
12852
12853
12854
12855
12856
12857
12858
12859
12860
12861
12862
12863
12864
12865
12866
12867
12868
12869
12870
12871
12872
12873
12874
12875
12876
12877
12878
12879
12880
12881
12882
12883
12884
12885
12886
12887
12888
12889
12890
12891
12892
12893
12894
12895
12896
12897
12898
12899
12900
12901
12902
12903
12904
12905
12906
12907
12908
12909
12910
12911
12912
12913
12914
12915
12916
12917
12918
12919
12920
12921
12922
12923
12924
12925
12926
12927
12928
12929
12930
12931
12932
12933
12934
12935
12936
12937
12938
12939
12940
12941
12942
12943
12944
12945
12946
12947
12948
12949
12950
12951
12952
12953
12954
12955
12956
12957
12958
12959
12960
12961
12962
12963
12964
12965
12966
12967
12968
12969
12970
12971
12972
12973
12974
12975
12976
12977
12978
12979
12980
12981
12982
12983
12984
12985
12986
12987
12988
12989
12990
12991
12992
12993
12994
12995
12996
12997
12998
12999
13000
13001
13002
13003
13004
13005
13006
13007
13008
13009
13010
13011
13012
13013
13014
13015
13016
13017
13018
13019
13020
13021
13022
13023
13024
13025
13026
13027
13028
13029
13030
13031
13032
13033
13034
13035
13036
13037
13038
13039
13040
13041
13042
13043
13044
13045
13046
13047
13048
13049
13050
13051
13052
13053
13054
13055
13056
13057
13058
13059
13060
13061
13062
13063
13064
13065
13066
13067
13068
13069
13070
13071
13072
13073
13074
13075
13076
13077
13078
13079
13080
13081
13082
13083
13084
13085
13086
13087
13088
13089
13090
13091
13092
13093
13094
13095
13096
13097
13098
13099
13100
13101
13102
13103
13104
13105
13106
13107
13108
13109
13110
13111
13112
13113
13114
13115
13116
13117
13118
13119
13120
13121
13122
13123
13124
13125
13126
13127
13128
13129
13130
13131
13132
13133
13134
13135
13136
13137
13138
13139
13140
13141
13142
13143
13144
13145
13146
13147
13148
13149
13150
13151
13152
13153
13154
13155
13156
13157
13158
13159
13160
13161
13162
13163
13164
13165
13166
13167
13168
13169
13170
13171
13172
13173
13174
13175
13176
13177
13178
13179
13180
13181
13182
13183
13184
13185
13186
13187
13188
13189
13190
13191
13192
13193
13194
13195
13196
13197
13198
13199
13200
13201
13202
13203
13204
13205
13206
13207
13208
13209
13210
13211
13212
13213
13214
13215
13216
13217
13218
13219
13220
13221
13222
13223
13224
13225
13226
13227
13228
13229
13230
13231
13232
13233
13234
13235
13236
13237
13238
13239
13240
13241
13242
13243
13244
13245
13246
13247
13248
13249
13250
13251
13252
13253
13254
13255
13256
13257
13258
13259
13260
13261
13262
13263
13264
13265
13266
13267
13268
13269
13270
13271
13272
13273
13274
13275
13276
13277
13278
13279
13280
13281
13282
13283
13284
13285
13286
13287
13288
13289
13290
13291
13292
13293
13294
13295
13296
13297
13298
13299
13300
13301
13302
13303
13304
13305
13306
13307
13308
13309
13310
13311
13312
13313
13314
13315
13316
13317
13318
13319
13320
13321
13322
13323
13324
13325
13326
13327
13328
13329
13330
13331
13332
13333
13334
13335
13336
13337
13338
13339
13340
13341
13342
13343
13344
13345
13346
13347
13348
13349
13350
13351
13352
13353
13354
13355
13356
13357
13358
13359
13360
13361
13362
13363
13364
13365
13366
13367
13368
13369
13370
13371
13372
13373
13374
13375
13376
13377
13378
13379
13380
13381
13382
13383
13384
13385
13386
13387
13388
13389
13390
13391
13392
13393
13394
13395
13396
13397
13398
13399
13400
13401
13402
13403
13404
13405
13406
13407
13408
13409
13410
13411
13412
13413
13414
13415
13416
13417
13418
13419
13420
13421
13422
13423
13424
13425
13426
13427
13428
13429
13430
13431
13432
13433
13434
13435
13436
13437
13438
13439
13440
13441
13442
13443
13444
13445
13446
13447
13448
13449
13450
13451
13452
13453
13454
13455
13456
13457
13458
13459
13460
13461
13462
13463
13464
13465
13466
13467
13468
13469
13470
13471
13472
13473
13474
13475
13476
13477
13478
13479
13480
13481
13482
13483
13484
13485
13486
13487
13488
13489
13490
13491
13492
13493
13494
13495
13496
13497
13498
13499
13500
13501
13502
13503
13504
13505
13506
13507
13508
13509
13510
13511
13512
13513
13514
13515
13516
13517
13518
13519
13520
13521
13522
13523
13524
13525
13526
13527
13528
13529
13530
13531
13532
13533
13534
13535
13536
13537
13538
13539
13540
13541
13542
13543
13544
13545
13546
13547
13548
13549
13550
13551
13552
13553
13554
13555
13556
13557
13558
13559
13560
13561
13562
13563
13564
13565
13566
13567
13568
13569
13570
13571
13572
13573
13574
13575
13576
13577
13578
13579
13580
13581
13582
13583
13584
13585
13586
13587
13588
13589
13590
13591
13592
13593
13594
13595
13596
13597
13598
13599
13600
13601
13602
13603
13604
13605
13606
13607
13608
13609
13610
13611
13612
13613
13614
13615
13616
13617
13618
13619
13620
13621
13622
13623
13624
13625
13626
13627
13628
13629
13630
13631
13632
13633
13634
13635
13636
13637
13638
13639
13640
13641
13642
13643
13644
13645
13646
13647
13648
13649
13650
13651
13652
13653
13654
13655
13656
13657
13658
13659
13660
13661
13662
13663
13664
13665
13666
13667
13668
13669
13670
13671
13672
13673
13674
13675
13676
13677
13678
13679
13680
13681
13682
13683
13684
13685
13686
13687
13688
13689
13690
13691
13692
13693
13694
13695
13696
13697
13698
13699
13700
13701
13702
13703
13704
13705
13706
13707
13708
13709
13710
13711
13712
13713
13714
13715
13716
13717
13718
13719
13720
13721
13722
13723
13724
13725
13726
13727
13728
13729
13730
13731
13732
13733
13734
13735
13736
13737
13738
13739
13740
13741
13742
13743
13744
13745
13746
13747
13748
13749
13750
13751
13752
13753
13754
13755
13756
13757
13758
13759
13760
13761
13762
13763
13764
13765
13766
13767
13768
13769
13770
13771
13772
13773
13774
13775
13776
13777
13778
13779
13780
13781
13782
13783
13784
13785
13786
13787
13788
13789
13790
13791
13792
13793
13794
13795
13796
13797
13798
13799
13800
13801
13802
13803
13804
13805
13806
13807
13808
13809
13810
13811
13812
13813
13814
13815
13816
13817
13818
13819
13820
13821
13822
13823
13824
13825
13826
13827
13828
13829
13830
13831
13832
13833
13834
13835
13836
13837
13838
13839
13840
13841
13842
13843
13844
13845
13846
13847
13848
13849
13850
13851
13852
13853
13854
13855
13856
13857
13858
13859
13860
13861
13862
13863
13864
13865
13866
13867
13868
13869
13870
13871
13872
13873
13874
13875
13876
13877
13878
13879
13880
13881
13882
13883
13884
13885
13886
13887
13888
13889
13890
13891
13892
13893
13894
13895
13896
13897
13898
13899
13900
13901
13902
13903
13904
13905
13906
13907
13908
13909
13910
13911
13912
13913
13914
13915
13916
13917
13918
13919
13920
13921
13922
13923
13924
13925
13926
13927
13928
13929
13930
13931
13932
13933
13934
13935
13936
13937
13938
13939
13940
13941
13942
13943
13944
13945
13946
13947
13948
13949
13950
13951
13952
13953
13954
13955
13956
13957
13958
13959
13960
13961
13962
13963
13964
13965
13966
13967
13968
13969
13970
13971
13972
13973
13974
13975
13976
13977
13978
13979
13980
13981
13982
13983
13984
13985
13986
13987
13988
13989
13990
13991
13992
13993
13994
13995
13996
13997
13998
13999
14000
14001
14002
14003
14004
14005
14006
14007
14008
14009
14010
14011
14012
14013
14014
14015
14016
14017
14018
14019
14020
14021
14022
14023
14024
14025
14026
14027
14028
14029
14030
14031
14032
14033
14034
14035
14036
14037
14038
14039
14040
14041
14042
14043
14044
14045
14046
14047
14048
14049
14050
14051
14052
14053
14054
14055
14056
14057
14058
14059
14060
14061
14062
14063
14064
14065
14066
14067
14068
14069
14070
14071
14072
14073
14074
14075
14076
14077
14078
14079
14080
14081
14082
14083
14084
14085
14086
14087
14088
14089
14090
14091
14092
14093
14094
14095
14096
14097
14098
14099
14100
14101
14102
14103
14104
14105
14106
14107
14108
14109
14110
14111
14112
14113
14114
14115
14116
14117
14118
14119
14120
14121
14122
14123
14124
14125
14126
14127
14128
14129
14130
14131
14132
14133
14134
14135
14136
14137
14138
14139
14140
14141
14142
14143
14144
14145
14146
14147
14148
14149
14150
14151
14152
14153
14154
14155
14156
14157
14158
14159
14160
14161
14162
14163
14164
14165
14166
14167
14168
14169
14170
14171
14172
14173
14174
14175
14176
14177
14178
14179
14180
14181
14182
14183
14184
14185
14186
14187
14188
14189
14190
14191
14192
14193
14194
14195
14196
14197
14198
14199
14200
14201
14202
14203
14204
14205
14206
14207
14208
14209
14210
14211
14212
14213
14214
14215
14216
14217
14218
14219
14220
14221
14222
14223
14224
14225
14226
14227
14228
14229
14230
14231
14232
14233
14234
14235
14236
14237
14238
14239
14240
14241
14242
14243
14244
14245
14246
14247
14248
14249
14250
14251
14252
14253
14254
14255
14256
14257
14258
14259
14260
14261
14262
14263
14264
14265
14266
14267
14268
14269
14270
14271
14272
14273
14274
14275
14276
14277
14278
14279
14280
14281
14282
14283
14284
14285
14286
14287
14288
14289
14290
14291
14292
14293
14294
14295
14296
14297
14298
14299
14300
14301
14302
14303
14304
14305
14306
14307
14308
14309
14310
14311
14312
14313
14314
14315
14316
14317
14318
14319
14320
14321
14322
14323
14324
14325
14326
14327
14328
14329
14330
14331
14332
14333
14334
14335
14336
14337
14338
14339
14340
14341
14342
14343
14344
14345
14346
14347
14348
14349
14350
14351
14352
14353
14354
14355
14356
14357
14358
14359
14360
14361
14362
14363
14364
14365
14366
14367
14368
14369
14370
14371
14372
14373
14374
14375
14376
14377
14378
14379
14380
14381
14382
14383
14384
14385
14386
14387
14388
14389
14390
14391
14392
14393
14394
14395
14396
14397
14398
14399
14400
14401
14402
14403
14404
14405
14406
14407
14408
14409
14410
14411
14412
14413
14414
14415
14416
14417
14418
14419
14420
14421
14422
14423
14424
14425
14426
14427
14428
14429
14430
14431
14432
14433
14434
14435
14436
14437
14438
14439
14440
14441
14442
14443
14444
14445
14446
14447
14448
14449
14450
14451
14452
14453
14454
14455
14456
14457
14458
14459
14460
14461
14462
14463
14464
14465
14466
14467
14468
14469
14470
14471
14472
14473
14474
14475
14476
14477
14478
14479
14480
14481
14482
14483
14484
14485
14486
14487
14488
14489
14490
14491
14492
14493
14494
14495
14496
14497
14498
14499
14500
14501
14502
14503
14504
14505
14506
14507
14508
14509
14510
14511
14512
14513
14514
14515
14516
14517
14518
14519
14520
14521
14522
14523
14524
14525
14526
14527
14528
14529
14530
14531
14532
14533
14534
14535
14536
14537
14538
14539
14540
14541
14542
14543
14544
14545
14546
14547
14548
14549
14550
14551
14552
14553
14554
14555
14556
14557
14558
14559
14560
14561
14562
14563
14564
14565
14566
14567
14568
14569
14570
14571
14572
14573
14574
14575
14576
14577
14578
14579
14580
14581
14582
14583
14584
14585
14586
14587
14588
14589
14590
14591
14592
14593
14594
14595
14596
14597
14598
14599
14600
14601
14602
14603
14604
14605
14606
14607
14608
14609
14610
14611
14612
14613
14614
14615
14616
14617
14618
14619
14620
14621
14622
14623
14624
14625
14626
14627
14628
14629
14630
14631
14632
14633
14634
14635
14636
14637
14638
14639
14640
14641
14642
14643
14644
14645
14646
14647
14648
14649
14650
14651
14652
14653
14654
14655
14656
14657
14658
14659
14660
14661
14662
14663
14664
14665
14666
14667
14668
14669
14670
14671
14672
14673
14674
14675
14676
14677
14678
14679
14680
14681
14682
14683
14684
14685
14686
14687
14688
14689
14690
14691
14692
14693
14694
14695
14696
14697
14698
14699
14700
14701
14702
14703
14704
14705
14706
14707
14708
14709
14710
14711
14712
14713
14714
14715
14716
14717
14718
14719
14720
14721
14722
14723
14724
14725
14726
14727
14728
14729
14730
14731
14732
14733
14734
14735
14736
14737
14738
14739
14740
14741
14742
14743
14744
14745
14746
14747
14748
14749
14750
14751
14752
14753
14754
14755
14756
14757
14758
14759
14760
14761
14762
14763
14764
14765
14766
14767
14768
14769
14770
14771
14772
14773
14774
14775
14776
14777
14778
14779
14780
14781
14782
14783
14784
14785
14786
14787
14788
14789
14790
14791
14792
14793
14794
14795
14796
14797
14798
14799
14800
14801
14802
14803
14804
14805
14806
14807
14808
14809
14810
14811
14812
14813
14814
14815
14816
14817
14818
14819
14820
14821
14822
14823
14824
14825
14826
14827
14828
14829
14830
14831
14832
14833
14834
14835
14836
14837
14838
14839
14840
14841
14842
14843
14844
14845
14846
14847
14848
14849
14850
14851
14852
14853
14854
14855
14856
14857
14858
14859
14860
14861
14862
14863
14864
14865
14866
14867
14868
14869
14870
14871
14872
14873
14874
14875
14876
14877
14878
14879
14880
14881
14882
14883
14884
14885
14886
14887
14888
14889
14890
14891
14892
14893
14894
14895
14896
14897
14898
14899
14900
14901
14902
14903
14904
14905
14906
14907
14908
14909
14910
14911
14912
14913
14914
14915
14916
14917
14918
14919
14920
14921
14922
14923
14924
14925
14926
14927
14928
14929
14930
14931
14932
14933
14934
14935
14936
14937
14938
14939
14940
14941
14942
14943
14944
14945
14946
14947
14948
14949
14950
14951
14952
14953
14954
14955
14956
14957
14958
14959
14960
14961
14962
14963
14964
14965
14966
14967
14968
14969
14970
14971
14972
14973
14974
14975
14976
14977
14978
14979
14980
14981
14982
14983
14984
14985
14986
14987
14988
14989
14990
14991
14992
14993
14994
14995
14996
14997
14998
14999
15000
15001
15002
15003
15004
15005
15006
15007
15008
15009
15010
15011
15012
15013
15014
15015
15016
15017
15018
15019
15020
15021
15022
15023
15024
15025
15026
15027
15028
15029
15030
15031
15032
15033
15034
15035
15036
15037
15038
15039
15040
15041
15042
15043
15044
15045
15046
15047
15048
15049
15050
15051
15052
15053
15054
15055
15056
15057
15058
15059
15060
15061
15062
15063
15064
15065
15066
15067
15068
15069
15070
15071
15072
15073
15074
15075
15076
15077
15078
15079
15080
15081
15082
15083
15084
15085
15086
15087
15088
15089
15090
15091
15092
15093
15094
15095
15096
15097
15098
15099
15100
15101
15102
15103
15104
15105
15106
15107
15108
15109
15110
15111
15112
15113
15114
15115
15116
15117
15118
15119
15120
15121
15122
15123
15124
15125
15126
15127
15128
15129
15130
15131
15132
15133
15134
15135
15136
15137
15138
15139
15140
15141
15142
15143
15144
15145
15146
15147
15148
15149
15150
15151
15152
15153
15154
15155
15156
15157
15158
15159
15160
15161
15162
15163
15164
15165
15166
15167
15168
15169
15170
15171
15172
15173
15174
15175
15176
15177
15178
15179
15180
15181
15182
15183
15184
15185
15186
15187
15188
15189
15190
15191
15192
15193
15194
15195
15196
15197
15198
15199
15200
15201
15202
15203
15204
15205
15206
15207
15208
15209
15210
15211
15212
15213
15214
15215
15216
15217
15218
15219
15220
15221
15222
15223
15224
15225
15226
15227
15228
15229
15230
15231
15232
15233
15234
15235
15236
15237
15238
15239
15240
15241
15242
15243
15244
15245
15246
15247
15248
15249
15250
15251
15252
15253
15254
15255
15256
15257
15258
15259
15260
15261
15262
15263
15264
15265
15266
15267
15268
15269
15270
15271
15272
15273
15274
15275
15276
15277
15278
15279
15280
15281
15282
15283
15284
15285
15286
15287
15288
15289
15290
15291
15292
15293
15294
15295
15296
15297
15298
15299
15300
15301
15302
15303
15304
15305
15306
15307
15308
15309
15310
15311
15312
15313
15314
15315
15316
15317
15318
15319
15320
15321
15322
15323
15324
15325
15326
15327
15328
15329
15330
15331
15332
15333
15334
15335
15336
15337
15338
15339
15340
15341
15342
15343
15344
15345
15346
15347
15348
15349
15350
15351
15352
15353
15354
15355
15356
15357
15358
15359
15360
15361
15362
15363
15364
15365
15366
15367
15368
15369
15370
15371
15372
15373
15374
15375
15376
15377
15378
15379
15380
15381
15382
15383
15384
15385
15386
15387
15388
15389
15390
15391
15392
15393
15394
15395
15396
15397
15398
15399
15400
15401
15402
15403
15404
15405
15406
15407
15408
15409
15410
15411
15412
15413
15414
15415
15416
15417
15418
15419
15420
15421
15422
15423
15424
15425
15426
15427
15428
15429
15430
15431
15432
15433
15434
15435
15436
15437
15438
15439
15440
15441
15442
15443
15444
15445
15446
15447
15448
15449
15450
15451
15452
15453
15454
15455
15456
15457
15458
15459
15460
15461
15462
15463
15464
15465
15466
15467
15468
15469
15470
15471
15472
15473
15474
15475
15476
15477
15478
15479
15480
15481
15482
15483
15484
15485
15486
15487
15488
15489
15490
15491
15492
15493
15494
15495
15496
15497
15498
15499
15500
15501
15502
15503
15504
15505
15506
15507
15508
15509
15510
15511
15512
15513
15514
15515
15516
15517
15518
15519
15520
15521
15522
15523
15524
15525
15526
15527
15528
15529
15530
15531
15532
15533
15534
15535
15536
15537
15538
15539
15540
15541
15542
15543
15544
15545
15546
15547
15548
15549
15550
15551
15552
15553
15554
15555
15556
15557
15558
15559
15560
15561
15562
15563
15564
15565
15566
15567
15568
15569
15570
15571
15572
15573
15574
15575
15576
15577
15578
15579
15580
15581
15582
15583
15584
15585
15586
15587
15588
15589
15590
15591
15592
15593
15594
15595
15596
15597
15598
15599
15600
15601
15602
15603
15604
15605
15606
15607
15608
15609
15610
15611
15612
15613
15614
15615
15616
15617
15618
15619
15620
15621
15622
15623
15624
15625
15626
15627
15628
15629
15630
15631
15632
15633
15634
15635
15636
15637
15638
15639
15640
15641
15642
15643
15644
15645
15646
15647
15648
15649
15650
15651
15652
15653
15654
15655
15656
15657
15658
15659
15660
15661
15662
15663
15664
15665
15666
15667
15668
15669
15670
15671
15672
15673
15674
15675
15676
15677
15678
15679
15680
15681
15682
15683
15684
15685
15686
15687
15688
15689
15690
15691
15692
15693
15694
15695
15696
15697
15698
15699
15700
15701
15702
15703
15704
15705
15706
15707
15708
15709
15710
15711
15712
15713
15714
15715
15716
15717
15718
15719
15720
15721
15722
15723
15724
15725
15726
15727
15728
15729
15730
15731
15732
15733
15734
15735
15736
15737
15738
15739
15740
15741
15742
15743
15744
15745
15746
15747
15748
15749
15750
15751
15752
15753
15754
15755
15756
15757
15758
15759
15760
15761
15762
15763
15764
15765
15766
15767
15768
15769
15770
15771
15772
15773
15774
15775
15776
15777
15778
15779
15780
15781
15782
15783
15784
15785
15786
15787
15788
15789
15790
15791
15792
15793
15794
15795
15796
15797
15798
15799
15800
15801
15802
15803
15804
15805
15806
15807
15808
15809
15810
15811
15812
15813
15814
15815
15816
15817
15818
15819
15820
15821
15822
15823
15824
15825
15826
15827
15828
15829
15830
15831
15832
15833
15834
15835
15836
15837
15838
15839
15840
15841
15842
15843
15844
15845
15846
15847
15848
15849
15850
15851
15852
15853
15854
15855
15856
15857
15858
15859
15860
15861
15862
15863
15864
15865
15866
15867
15868
15869
15870
15871
15872
15873
15874
15875
15876
15877
15878
15879
15880
15881
15882
15883
15884
15885
15886
15887
15888
15889
15890
15891
15892
15893
15894
15895
15896
15897
15898
15899
15900
15901
15902
15903
15904
15905
15906
15907
15908
15909
15910
15911
15912
15913
15914
15915
15916
15917
15918
15919
15920
15921
15922
15923
15924
15925
15926
15927
15928
15929
15930
15931
15932
15933
15934
15935
15936
15937
15938
15939
15940
15941
15942
15943
15944
15945
15946
15947
15948
15949
15950
15951
15952
15953
15954
15955
15956
15957
15958
15959
15960
15961
15962
15963
15964
15965
15966
15967
15968
15969
15970
15971
15972
15973
15974
15975
15976
15977
15978
15979
15980
15981
15982
15983
15984
15985
15986
15987
15988
15989
15990
15991
15992
15993
15994
15995
15996
15997
15998
15999
16000
16001
16002
16003
16004
16005
16006
16007
16008
16009
16010
16011
16012
16013
16014
16015
16016
16017
16018
16019
16020
16021
16022
16023
16024
16025
16026
16027
16028
16029
16030
16031
16032
16033
16034
16035
16036
16037
16038
16039
16040
16041
16042
16043
16044
16045
16046
16047
16048
16049
16050
16051
16052
16053
16054
16055
16056
16057
16058
16059
16060
16061
16062
16063
16064
16065
16066
16067
16068
16069
16070
16071
16072
16073
16074
16075
16076
16077
16078
16079
16080
16081
16082
16083
16084
16085
16086
16087
16088
16089
16090
16091
16092
16093
16094
16095
16096
16097
16098
16099
16100
16101
16102
16103
16104
16105
16106
16107
16108
16109
16110
16111
16112
16113
16114
16115
16116
16117
16118
16119
16120
16121
16122
16123
16124
16125
16126
16127
16128
16129
16130
16131
16132
16133
16134
16135
16136
16137
16138
16139
16140
16141
16142
16143
16144
16145
16146
16147
16148
16149
16150
16151
16152
16153
16154
16155
16156
16157
16158
16159
16160
16161
16162
16163
16164
16165
16166
16167
16168
16169
16170
16171
16172
16173
16174
16175
16176
16177
16178
16179
16180
16181
16182
16183
16184
16185
16186
16187
16188
16189
16190
16191
16192
16193
16194
16195
16196
16197
16198
16199
16200
16201
16202
16203
16204
16205
16206
16207
16208
16209
16210
16211
16212
16213
16214
16215
16216
16217
16218
16219
16220
16221
16222
16223
16224
16225
16226
16227
16228
16229
16230
16231
16232
16233
16234
16235
16236
16237
16238
16239
16240
16241
16242
16243
16244
16245
16246
16247
16248
16249
16250
16251
16252
16253
16254
16255
16256
16257
16258
16259
16260
16261
16262
16263
16264
16265
16266
16267
16268
16269
16270
16271
16272
16273
16274
16275
16276
16277
16278
16279
16280
16281
16282
16283
16284
16285
16286
16287
16288
16289
16290
16291
16292
16293
16294
16295
16296
16297
16298
16299
16300
16301
16302
16303
16304
16305
16306
16307
16308
16309
16310
16311
16312
16313
16314
16315
16316
16317
16318
16319
16320
16321
16322
16323
16324
16325
16326
16327
16328
16329
16330
16331
16332
16333
16334
16335
16336
16337
16338
16339
16340
16341
16342
16343
16344
16345
16346
16347
16348
16349
16350
16351
16352
16353
16354
16355
16356
16357
16358
16359
16360
16361
16362
16363
16364
16365
16366
16367
16368
16369
16370
16371
16372
16373
16374
16375
16376
16377
16378
16379
16380
16381
16382
16383
16384
16385
16386
16387
16388
16389
16390
16391
16392
16393
16394
16395
16396
16397
16398
16399
16400
16401
16402
16403
16404
16405
16406
16407
16408
16409
16410
16411
16412
16413
16414
16415
16416
16417
16418
16419
16420
16421
16422
16423
16424
16425
16426
16427
16428
16429
16430
16431
16432
16433
16434
16435
16436
16437
16438
16439
16440
16441
16442
16443
16444
16445
16446
16447
16448
16449
16450
16451
16452
16453
16454
16455
16456
16457
16458
16459
16460
16461
16462
16463
16464
16465
16466
16467
16468
16469
16470
16471
16472
16473
16474
16475
16476
16477
16478
16479
16480
16481
16482
16483
16484
16485
16486
16487
16488
16489
16490
16491
16492
16493
16494
16495
16496
16497
16498
16499
16500
16501
16502
16503
16504
16505
16506
16507
16508
16509
16510
16511
16512
16513
16514
16515
16516
16517
16518
16519
16520
16521
16522
16523
16524
16525
16526
16527
16528
16529
16530
16531
16532
16533
16534
16535
16536
16537
16538
16539
16540
16541
16542
16543
16544
16545
16546
16547
16548
16549
16550
16551
16552
16553
16554
16555
16556
16557
16558
16559
16560
16561
16562
16563
16564
16565
16566
16567
16568
16569
16570
16571
16572
16573
16574
16575
16576
16577
16578
16579
16580
16581
16582
16583
16584
16585
16586
16587
16588
16589
16590
16591
16592
16593
16594
16595
16596
16597
16598
16599
16600
16601
16602
16603
16604
16605
16606
16607
16608
16609
16610
16611
16612
16613
16614
16615
16616
16617
16618
16619
16620
16621
16622
16623
16624
16625
16626
16627
16628
16629
16630
16631
16632
16633
16634
16635
16636
16637
16638
16639
16640
16641
16642
16643
16644
16645
16646
16647
16648
16649
16650
16651
16652
16653
16654
16655
16656
16657
16658
16659
16660
16661
16662
16663
16664
16665
16666
16667
16668
16669
16670
16671
16672
16673
16674
16675
16676
16677
16678
16679
16680
16681
16682
16683
16684
16685
16686
16687
16688
16689
16690
16691
16692
16693
16694
16695
16696
16697
16698
16699
16700
16701
16702
16703
16704
16705
16706
16707
16708
16709
16710
16711
16712
16713
16714
16715
16716
16717
16718
16719
16720
16721
16722
16723
16724
16725
16726
16727
16728
16729
16730
16731
16732
16733
16734
16735
16736
16737
16738
16739
16740
16741
16742
16743
16744
16745
16746
16747
16748
16749
16750
16751
16752
16753
16754
16755
16756
16757
16758
16759
16760
16761
16762
16763
16764
16765
16766
16767
16768
16769
16770
16771
16772
16773
16774
16775
16776
16777
16778
16779
16780
16781
16782
16783
16784
16785
16786
16787
16788
16789
16790
16791
16792
16793
16794
16795
16796
16797
16798
16799
16800
16801
16802
16803
16804
16805
16806
16807
16808
16809
16810
16811
16812
16813
16814
16815
16816
16817
16818
16819
16820
16821
16822
16823
16824
16825
16826
16827
16828
16829
16830
16831
16832
16833
16834
16835
16836
16837
16838
16839
16840

<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN"
    "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd">
<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="nl" lang="nl">
  <head>
    <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=UTF-8" />
    <meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" />
    <title>
      The Project Gutenberg eBook of Oorlogstijd. Herinneringen en Indrukken., by M. W. F. Treub.
    </title>
    <style type="text/css">

    .aanhef     {margin-left: 3em;}
    .blockquot  {margin-left: 5%; font-size: .9em;}
    body        {margin-left: 10%; margin-right: 10%;}
    .bot        {vertical-align: bottom;}
    .br         {border-right: solid 1px;}
    .center     {text-align: center;}
    .figcenter  {margin: 1.5em auto; text-align: center;}
    .fnanchor   {vertical-align: top; font-size: .7em; text-decoration: none;}
    .footnote   {margin-left: 10%; font-size: .8em;}
    .footnote .label  {position: absolute; right: 84%; text-align: right;}
    .fsize80    {font-size: .8em;}
    .fsize125   {font-size: 1.25em;}
    .fsize150   {font-size: 1.5em;}
    .fsize175   {font-size: 1.75em;}
    h1,h2,h3    {text-align: center; clear: both; margin-top: 1.5em; margin-bottom: 1.5em;}
    hr          {width: 33%; margin-top: 2em; margin-bottom: 2em; margin-left: auto; margin-right: auto; clear: both; color: black;}
    hr.chap     {width: 25%;}
    hr.tb       {width: 5%; margin: 0 auto;}
    .ind10      {margin-left: 10%;}
    .left       {text-align: left;}
    .leftsig    {text-align: center; margin-right: 50%;}
    .nowrap     {white-space: nowrap;}
    p           {margin-top: .75em; text-align: justify; margin-bottom: .75em;}
    p.blankabove {margin-top: 2.5em;}
    p.lineup    {margin-top: -2.25em;}
    .padr1      {padding-right: .5em;}
    .padr3      {padding-right: 1.5em;}
    .padr5      {padding-right: 2.5em;}
    .padl1      {padding-left: .5em;}
    .pagenum    {position: absolute; left: 92%; font-size: smaller; text-align: right; color: gray;}
    .poem       {margin-left: 10%; text-align: left;}
    .poem br    {display: none;}
    .poem .stanza  {margin: 1em 0 1em 0;}
    .poem span.i0     {display: block; margin-left: 0em; padding-left: 3em; text-indent: -3em;}
    .poem span.i8     {display: block; margin-left: 4em; padding-left: 3em; text-indent: -3em;}
    .right      {text-align: right;}
    .rightsig   {text-align: center; margin-left: 50%;}
    .smcap      {font-variant: small-caps;}
    sub         {font-size: .6em; vertical-align: -10%;}
    sup         {font-size: .6em; vertical-align: 30%;}
    table       {margin-left: auto; margin-right: auto; margin-bottom: 1em; border-collapse: collapse;}
    table.publ  {margin: 2.5em auto auto auto; width: 30em; border-collapse: collapse;}
    .titel      {font-size: .8em; font-weight: normal;}
    .tnbox      {border: solid 2px; background: #999966; margin: 1em auto; padding: 1em;}
    .top        {vertical-align: top;}
    ul.tnlist   {margin-left: -1em; margin-top: -.75em; text-align: justify}

    </style>
  </head>
<body>
<div>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 40942 ***</div>

<div class="tnbox">
<p class="center">Zie de <a href="#TN">Opmerkingen van de Bewerker</a> onderaan dit document.</p>
</div>

<hr class="chap" />

<div class="figcenter"><img src="images/cover.jpg" alt="Custom cover" width="375" height="563" /></div>

<hr class="chap" />

<p class="center fsize175">OORLOGSTIJD</p>

<p class="center blankabove fsize125">HERINNERINGEN EN INDRUKKEN</p>

<hr class="chap" />

<h1><span class="fsize150">OORLOGSTIJD.</span><br />

HERINNERINGEN EN INDRUKKEN</h1>

<p class="center blankabove fsize80">VAN</p>

<p class="center blankabove"><span class="fsize125">Mr. M. W. F. TREUB,</span><br />
<span class="fsize80">OUD-MINISTER VAN LANDBOUW, NIJVERHEID EN HANDEL,<br />
OUD-MINISTER VAN FINANCI&Euml;N.</span></p>

<table class="publ" summary="Publisher">

<tr>
<td class="center fsize80 br" style="width: 50%;">HAARLEM</td>
<td class="center fsize80" style="width: 50%;">AMSTERDAM</td>
</tr>

<tr>
<td class="center br">H. D. TJEENK WILLINK<br />
&amp; ZOON.</td>
<td class="center">SCHELTEMA &amp; HOLKEMA&#8217;S<br />
BOEKHANDEL.</td>
</tr>

<tr>
<td colspan="2" class="center fsize80">1916</td>
</tr>

</table>

<hr class="chap" />

<p class="pagenum"><a name="Page_vii" id="Page_vii">[vii]</a></p>

<h2>EEN WOORD VOORAF.</h2>

<p>Een woord vooraf. Niet over hetgeen dit boek geeft of bedoelt te
geven. Zoowel het een als het ander blijke uit zijn inhoud. Daarover
is het oordeel niet aan mij. Mijn woord vooraf betreft voornamelijk
hetgeen het boek niet geeft en niet bedoelt te geven. Zooals de titel
reeds aanwijst, heeft het een zeer persoonlijk karakter. Herinneringen
en indrukken kan men alleen hebben van hetgeen men zelf heeft
meegemaakt of van nabij gezien heeft. Veel van hetgeen buiten het
economisch terrein viel, zag ik niet of slechts uit de verte. Toch
is dit niet de eenige reden waarom ik hetgeen op militair gebied is
voorgevallen, op enkele uitzonderingen na, met stilzwijgen voorbijga.
Daaronder is het een en ander dat ik w&egrave;l van nabij zag. Ik zwijg daarover,
omdat mij de tijd voor eene bespreking van de organisatie van
ons defensiewezen en van de daarin te brengen verbeteringen niet gekomen
schijnt, alsook omdat, als die tijd w&egrave;l gekomen zijn zal, anderen
daartoe meer bevoegd zijn dan ik.</p>

<p>Zooveel mogelijk heb ik mij bepaald tot den tijd, waarin ik de
regeeringszaken van nabij kon waarnemen en mij onthouden van
het leveren van critiek. De grenzen, die ik mijzelven aldus stelde,
heb ik evenwel op sommige punten moeten overschrijden.</p>

<p>Vooral in de eerste maanden van den oorlogstijd had ik het groote
voorrecht de waakzaamheid en zorgzaamheid van H. M. de Koningin
voor het Nederlandsche volk van nabij te kunnen waarnemen,
en daardoor hoog te leeren waardeeren.</p>

<p>Aan Hare Majesteit ben ik zeer erkentelijk voor de mij verleende
vergunning, mijn boek eerbiedig aan Haar te mogen opdragen.</p>

<hr class="chap" />

<p><span class="pagenum"><a name="Page_viii" id="Page_viii"></a><a name="Page_ix" id="Page_ix">[ix]</a></span></p>

<p class="center"><i>Eerbiedig opgedragen</i></p>

<p class="fsize80 center"><i>aan</i></p>

<p class="center"><span class="fsize150"><i>Hare Majesteit de Koningin</i>,</span></p>

<p class="center"><i>aan onze begaafde Landsvorstin, die zich in moeilijke<br />
dagen heeft doen kennen als een ware<br />
Moeder des Vaderlands</i>.</p>

<hr class="chap" />

<p class="pagenum"><a name="Page_xi" id="Page_xi">[xi]</a></p>

<h2>INHOUD.</h2>

<table summary="toc">

<tr>
<td style="width: 2em;">&nbsp;</td>
<td colspan="2" class="right bot"><span style="margin-left: 3em;">BLADZ.</span></td>
</tr>

<tr>
<td colspan="2" class="left top"><span class="smcap">Een woord vooraf</span></td>
<td class="right bot"><a href="#Page_vii"><span class="smcap">vii</span></a></td>
</tr>

<tr>
<td colspan="2" class="left top"><span class="smcap">Opdracht aan H. M. de Koningin</span></td>
<td class="right bot"><a href="#Page_ix"><span class="smcap">ix</span></a></td>
</tr>

<tr>
<td colspan="2" class="left top"><span class="smcap">Inleiding</span></td>
<td class="right bot"><a href="#Page_1">1</a></td>
</tr>

<tr>
<td colspan="3" class="left top">HOOFDSTUK I. <span class="smcap">Handhaving van &#8217;s lands souvereiniteit en neutraliteit.</span></td>
</tr>

<tr>
<td>&nbsp;</td>
<td class="left top">&sect; 1. De mobilisatie en de staat van oorlog en van beleg</td>
<td class="right bot"><a href="#Page_9">9</a></td>
</tr>

<tr>
<td>&nbsp;</td>
<td class="left top">&sect; 2. De neutraliteit ter zee</td>
<td class="right bot"><a href="#Page_18">18</a></td>
</tr>

<tr>
<td>&nbsp;</td>
<td class="left top">&sect; 3. Interneering; luchtvaart</td>
<td class="right bot"><a href="#Page_27">27</a></td>
</tr>

<tr>
<td>&nbsp;</td>
<td class="left top">&sect; 4. Gevaarlijke bakerpraatjes</td>
<td class="right bot"><a href="#Page_35">35</a></td>
</tr>

<tr>
<td colspan="3" class="left top">HOOFDSTUK II. <span class="smcap">De levensmiddelenvoorzieningen.</span></td>
</tr>

<tr>
<td>&nbsp;</td>
<td class="left top">&sect; 1. Beperking van den uitvoer</td>
<td class="right bot"><a href="#Page_39">39</a></td>
</tr>

<tr>
<td>&nbsp;</td>
<td class="left top">&sect; 2. De levensmiddelenwet</td>
<td class="right bot"><a href="#Page_76">76</a></td>
</tr>

<tr>
<td>&nbsp;</td>
<td class="left top">&sect; 3. De broodvoorziening</td>
<td class="right bot"><a href="#Page_91">91</a></td>
</tr>

<tr>
<td colspan="3" class="left top">HOOFDSTUK III. <span class="smcap">Voorkomen en lenigen van nood.</span></td>
</tr>

<tr>
<td>&nbsp;</td>
<td class="left top">&sect; 1. Het Koninklijk Nationaal Steuncomit&eacute;</td>
<td class="right bot"><a href="#Page_115">115</a></td>
</tr>

<tr>
<td>&nbsp;</td>
<td class="left top">&sect; 2. Hulp aan vreemdelingen</td>
<td class="right bot"><a href="#Page_145">145</a></td>
</tr>

<tr>
<td>&nbsp;</td>
<td class="left top">&sect; 3. Voorkoming van werkloosheid; arbeidsbemiddeling</td>
<td class="right bot"><a href="#Page_156">156</a></td>
</tr>

<tr>
<td>&nbsp;</td>
<td class="left top">&sect; 4. De Werkloosheidsverzekering</td>
<td class="right bot"><a href="#Page_171">171</a></td>
</tr>

<tr>
<td colspan="3" class="left top">HOOFDSTUK IV. <span class="smcap">Geld en crediet in den oorlogstijd.</span></td>
</tr>

<tr>
<td>&nbsp;</td>
<td class="left top">&sect; 1. De paniek en haar meest urgente bestrijdingsmaatregelen</td>
<td class="right bot"><a href="#Page_188">188</a></td>
</tr>

<tr>
<td>&nbsp;</td>
<td class="left top">&sect; 2. Het middenstandscrediet</td>
<td class="right bot"><a href="#Page_218">218</a></td>
</tr>

<tr>
<td>&nbsp;</td>
<td class="left top">&sect; 3. De Beurswet</td>
<td class="right bot"><a href="#Page_241">241</a></td>
</tr>

<tr>
<td>&nbsp;</td>
<td class="left top">&sect; 4. De aandrang tot een moratorium</td>
<td class="right bot"><a href="#Page_258">258</a></td>
</tr>

<tr>
<td colspan="3" class="left top">HOOFDSTUK V. <span class="smcap">Het op gang houden der bedrijven.</span></td>
</tr>

<tr>
<td>&nbsp;</td>
<td class="left top">&sect; 1. Nijverheid; Kolenvoorziening</td>
<td class="right bot"><a href="#Page_267">267</a></td>
</tr>

<tr>
<td>&nbsp;</td>
<td class="left top">&sect; 2. Land- en tuinbouw</td>
<td class="right bot"><a href="#Page_283">283</a></td>
</tr>

<tr>
<td>&nbsp;</td>
<td class="left top">&sect; 3. Visscherij; Scheepvaart</td>
<td class="right bot"><a href="#Page_299">299</a></td>
</tr>

<tr>
<td>&nbsp;</td>
<td class="left top">&sect; 4. Handel</td>
<td class="right bot"><a href="#Page_322">322</a></td>
</tr>

<tr>
<td colspan="3" class="left top">HOOFDSTUK VI. <span class="smcap">De oorlogstoestand en de schatkist.</span></td>
</tr>

<tr>
<td>&nbsp;</td>
<td class="left top">&sect; 1. De Staatsleening 1914</td>
<td class="right bot"><a href="#Page_351">351</a></td>
</tr>

<tr>
<td>&nbsp;</td>
<td class="left top">&sect; 2. Verdere maatregelen op financieel gebied</td>
<td class="right bot"><a href="#Page_374">374</a></td>
</tr>

<tr>
<td colspan="2" class="left top"><span class="smcap">Nabetrachting</span></td>
<td class="right bot"><a href="#Page_392">392</a></td>
</tr>

</table>

<hr class="chap" />

<p><span class="pagenum"><a name="Page_1" id="Page_1">[1]</a></span></p>

<h2>INLEIDING.</h2>

<p>Al heeft Europa sedert den aanvang van de twintigste eeuw bijna
onafgebroken in het teeken van oorlogsgevaar gestaan, toch
werd zelfs nog in het midden van Juli 1914 door niemand vermoed,
dat een strijd van zulk een omvang, zulk een hardnekkigheid en
zulk een duur over ons werelddeel zou komen, als de werkelijkheid
spoedig daarna te zien gaf. Op een gebeurlijkheid van zoo diep wereldschokkende
beteekenis was niemand voorbereid; niet alleen niet
de regeeringen der kleine staten, doch ook de groote mogendheden
niet, die thans aan den krijg deelnemen.</p>

<p>Zeker, in militair opzicht had men overal in meerdere of mindere
mate op de oorlogsmogelijkheid gerekend. In sommige landen,
Duitschland vooraan, was de voorbereiding zelfs tot een hoog
peil opgevoerd; maar zelfs voor Duitschland heeft de oorlogswerkelijkheid
de voorstelling, welke men zich van te voren daarvan gemaakt
had, ver achter zich gelaten. En voor de andere oorlogvoerenden
geldt dit in nog heel wat hoogere mate. Men denke, om slechts
&eacute;&eacute;n voorbeeld te noemen, aan het verbruik en in verband daarmede
aan de productie van munitie. Dat verbruik en die productie
hebben afmetingen verkregen, waarvan v&oacute;&oacute;r den oorlog
zelfs de vurigste militairist niet had kunnen droomen.</p>

<p>Ongetwijfeld heeft in de afgeloopen jaren v&oacute;&oacute;r den oorlog de &eacute;&eacute;n
den toestand donkerder ingezien dan de ander. Dit geldt voor regeeringen
en regeeringspersonen zoo goed als voor ambtelooze burgers.
Maar de slachting, die nu reeds meer dan twee jaren aanhoudt, heeft
ieder overvallen; ook dit geldt voor regeeringen en regeeringspersonen
zoo goed als voor ambtelooze burgers. Daarop was niemand,
daarop was men nergens voorbereid. Natuurlijk waren in verband
met de militaire toebereidselen voor een eventueelen oorlog wel
maatregelen van financieelen aard overwogen en ten deele getroffen;
ook was men zich wel vaag bewust, dat belemmeringen in het
internationale verkeer, welke als gevolg van een uit te breken oorlog<span class="pagenum"><a name="Page_2" id="Page_2">[2]</a></span>
niet zouden achterwege blijven, de verzorging der bevolking zoodanig
zouden kunnen bemoeilijken, dat op uitbreiding der regeeringstaak
ter oplossing van zulke moeilijkheden moest worden
gerekend. Maar hoe het hiermede eigenlijk zou zijn gesteld, als er
eens oorlog zou komen, wist niemand en kon niemand weten; daarvoor
waren de omstandigheden, waaronder een mogelijke oorlog gevoerd
zou moeten worden, voor elk land, dat er in betrokken zou
kunnen worden of dat er den terugslag van zou kunnen ondervinden,
te onzeker.</p>

<p>Men besefte wel algemeen, dat een oorlog tusschen Europeesche
mogendheden een beroering ook op economisch gebied zou teweegbrengen,
waarbij de regeeringen niet zouden kunnen stilzitten. Maar
hoe het ingrijpen der regeeringen zou moeten zijn, welke richting het
zou moeten nemen en welken omvang het zou moeten krijgen, dit
alles was bij voorbaat zelfs niet bij benadering te voorzien, omdat de
factoren, waarvan de aard en de mate van dat ingrijpen zouden afhangen,
van te voren geheel onzeker waren. De economische voorbereidingen
voor den oorlog, voor zoover zij gemaakt waren, zijn dan
ook overal, toen de krijg eenmaal losgebroken was, z&oacute;&oacute; ver ten
achter gebleven bij de eischen der werkelijkheid, dat zonder ernstige
overdrijving te dien aanzien van alle landen kan worden getuigd,
dat zij <i>niet</i> voorbereid waren.</p>

<p>Toen de oorlog op eens in geheel Europa het economisch leven ontwrichtte,
hebben de bevolkingen der oorlogvoerende landen met
vooraf voor onmogelijk gehouden inschikkelijkheid in het onvermijdelijke
berust en zich ongelooflijk spoedig, zoo goed en zoo kwaad als
het ging, aan den oorlogstoestand aangepast. In de neutrale staten
ging het niet anders, al was daar de inschikkelijkheid niet altijd even
groot.</p>

<p>Het onvermijdelijke, dat bij de bevolkingen den geest van onderwerping
aan- en berusting in het noodlot aankweekte, scherpte bij
de verantwoordelijke bestuurders den geest der doortastendheid.
Zoo ontstonden, zonder veel wikken en wegen, bijna steeds zonder
voorafgaand plan, allerlei economische regelingen, die meer aan den
drang der omstandigheden dan aan het vernuft van den eenen of
anderen staatsman, financier of koopman haar ontstaan danken.</p>

<div class="poem"><div class="stanza">
<span class="i0">Die hohe Fluth ist&#8217;s, die das schwere Schiff<br /></span>
<span class="i0">Vom Strande hebt....<br /></span>
</div></div>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_3" id="Page_3">[3]</a></span>De toestanden hebben zich in den oorlogstijd ontwikkeld, zonder
zich te storen aan hetgeen economisten van de studeercel of uit het
practisch leven ervan voorspeld hadden.</p>

<p>Overal heeft men in Augustus 1914 gestaan voor een plotseling te
voorschijn getreden grooten onbekende, wiens karakter men als het
ware van dag tot dag had te bespieden, wiens eigenaardigheden van
dag tot dag bleken te veranderen of verkeerd te zijn ingezien, en
wiens gedragingen een ongekend groot gevaar opleverden, als men er
niet in slaagde, zich van zijn wezen en zijn doen en laten een zoo goed
mogelijk beeld te vormen en naar dat beeld zijn maatregelen van tegenweer
tegen den indringer te nemen en door te voeren.</p>

<p>Dit alles geldt natuurlijk voor de groote oorlogvoerende landen in
de eerste plaats, maar op kleiner schaal geldt het ook voor de neutraal
gebleven staten, met name voor ons land. Men stond voor een
toestand die niet was voorzien, die niet had kunnen zijn voorzien en
waarin toch, zonder dralen, zoo goed mogelijk voorzien moest worden.
Onvoorbereid werd men geplaatst voor ongekende moeilijkheden.
Niet alleen, zelfs niet in de eerste plaats, op militair gebied. Daar
kon men ten minste zijn eerste maatregelen nemen als vrucht van
jarenlange studie en voorbereiding. Op economisch en op financieel
terrein stond de groote onbekende plotseling, zonder waarschuwing
voor ons, als een dreigend gevaar, dat hoe dan ook bezworen moest
worden. Z&oacute;&oacute; was het elders; z&oacute;&oacute; was het ook hier.</p>

<p>Hoe daarop in andere landen werd gereageerd, kunnen anderen
beter beoordeelen dan ik, die gedurende den tijd, waarover ik mijn
herinneringen en indrukken opschrijf, evenals alle leden der Regeering,
als het ware binnen onze grenzen gevangen zat. Ik bepaal
mij dus tot ons eigen land. De zoo onverwachts over het land
gekomen oorlogstoestand, met het vooral in de eerste weken voortdurend
dreigende gevaar van in de worsteling der volken van Europa
te worden meegesleurd, werkte op de groote menigte zooals een
plotseling opkomende vrees voor dreigend brandgevaar pleegt
te werken op het publiek in een schouwburg- of concertzaal. Er
ontstond een paniek, die zich op verschillende wijze uitte. Het
sterkste bewijs dat de bevolking op een reusachtige worsteling als
daar plotseling ging beginnen, nog minder voorbereid was dan
de Regeering. Men had in de laatste jaren al zoo dikwijls gelezen
van dreigende conflicten van ernstigen aard tusschen de groote mogendheden,<span class="pagenum"><a name="Page_4" id="Page_4">[4]</a></span>
die telkens v&oacute;&oacute;r het tot een uitbarsting kwam, langs diplomatieken
weg waren bijgelegd. Z&oacute;&oacute; zou het ook nu wel gaan. W&egrave;l
begreep ieder, dat na den moord op den aartshertog van Oostenrijk
en zijn gemalin en na de uiterst kras gestelde nota, welke daarop
door Oostenrijk-Hongarije tot Servi&euml; werd gericht, een oorlog tusschen
die beide landen niet kon uitblijven. Maar voor de groote menigte
was en bleef het gevaar, dat daarin voor den algemeenen vrede
in Europa schuilde, een gesloten boek. En onder hen die meer inzicht
in de onderlinge betrekkingen der groote mogendheden hadden,
bleef tot het laatste oogenblik de hoop bestaan, dat het ook nu,
evenals bij den Balkanoorlog, gelukken zou, den strijd te localiseeren.</p>

<p>Ik herinner mij nog levendig een gesprek, dat ik, slechts enkele
dagen v&oacute;&oacute;r het uitbreken van den oorlog, had met een oud-minister,
die veel van de wereld gezien heeft, die behoort tot
onze flinkste staatslieden, dien niemand een overdreven optimist
zal noemen en wiens doorzicht wordt erkend ook door zijne politieke
tegenstanders. Pratende over den onzekeren toestand en het oorlogsgevaar,
vrijwel het eenige onderwerp van gesprek uit die dagen,
beweerde die staatsman met groote stelligheid, dat hij de verschillende
berichten goed had nagegaan en daaruit de conclusie had
getrokken, dat het met den dreigenden oorlog wel zou losloopen.
Servi&euml; zou een afstraffing krijgen van Oostenrijk-Hongarije, die
niet malsch zou wezen, maar de overige mogendheden, Rusland
incluis, zouden erkennen, dat zij verdiend was. De verdere
verwikkelingen zouden in de kabinetten der diplomatieke vertegenwoordigers
en der regeeringen, in wier opdracht deze hadden
te handelen, worden afgedaan. En ik herinner mij ook, dat ik,
hoewel die beschouwing mij wat optimistisch toescheen, toch niet
met een gelijke stelligheid een donkerder getinte meening daartegenover
durfde stellen. Toch zou zulk eene somberder beoordeeling
van den toestand, als zij door mij bij die gelegenheid was geuit,
door de feiten binnen slechts enkele dagen zijn bevestigd.</p>

<p>Deze herinnering wordt door mij niet naar voren gehaald omdat
het gesprek op zich zelf zoo bijzonder belangwekkend was. Herhaaldelijk
zal in die dagen door den &eacute;&eacute;n zijn gesproken in den geest van
den bedoelden bewindsman en door een ander een meer pessimistische
meening daartegen zijn overgesteld. Ik doe er alleen hierom<span class="pagenum"><a name="Page_5" id="Page_5">[5]</a></span>
licht op vallen, omdat het een gesprek gold tusschen een lid van een
vorige en een lid van de aan het bewind zijnde Regeering, dus tusschen
twee personen die&mdash;indien de gebeurtenissen elkander niet
met zulk een schrikwekkende snelheid hadden opgevolgd&mdash;beter in
staat zouden zijn geweest, zich een eenigszins op feiten gegrond oordeel
te vormen, dan het gros van het belangstellend publiek.</p>

<p>De lucht was in Juli 1914 zeker al lang niet helder meer, maar toch
trof het uitbreken van den Europeeschen oorlog als een donderslag.
Dat de moord in Serajewo, welk een sensatie die gebeurtenis ook
in geheel de wereld moge hebben veroorzaakt, leiden zou tot een
reuzenkrijg, waarin alle groote mogendheden van Europa zouden worden
betrokken, heeft wel niemand aanstonds vermoed. En toen z&oacute;&oacute;
plotseling het ongedachte, zoo niet onmogelijk geachte, werkelijkheid
was geworden, scheen alles uit zijn voegen geslagen.</p>

<p>Land- en tuinbouwers wisten niet wat er van den afzet van hun
producten worden zou; dit was in die mate het geval dat warmoezeniers
hun tomatenstruiken uitrukten en op den mesthoop wierpen en
kleine boertjes hun kippen en varkens tegen elken prijs van de hand deden.
Handelaars vreesden aan hun wisselverbintenissen niet te kunnen
voldoen en riepen om strijd met een aantal kleine neringdoenden om
een moratorium als redmiddel uit den nood. Huismoeders zagen in
haar verbeelding de dagen v&oacute;&oacute;r zich, waarop zij voor hare gezinnen
niet de noodige etenswaar zouden kunnen bekomen en bestormden
de kruidenierswinkels. Huisvaders met eenig vermogen vroegen
hun saldi op bij de bankiers, in wie zij tot dusver een onbeperkt
vertrouwen hadden gehad, en zochten hun heil in het bijeenschrapen
en wegbergen van zooveel mogelijk klinkende munt. Kleine
spaarders bestormden de spaarbanken.</p>

<p>Z&oacute;&oacute; zag het er in grove trekken in die gedenkwaardige laatste dagen
van Juli en eerste weken van Augustus 1914 uit. Ieder trachtte
uit den maalstroom, dien hij zag aankomen, te redden wat te redden
viel en zeer velen raakten daarbij hun hoofd kwijt. Het hielp niet
daarover te toornen of den staf te breken; daarmede was de toestand
niet te redden. Maar evenmin mocht men de paniek ongestoord laten
voortwoekeren. Het bloote feit dat velen onder den indruk van den
schok, die gansch Europa deed trillen, zoo geheel anders handelden
dan onder normale omstandigheden, riep toestanden in het leven, die
gestuit moesten worden. Stilzitten ware van de zijde dergenen, die<span class="pagenum"><a name="Page_6" id="Page_6">[6]</a></span>
de verantwoordelijkheid droegen en de zorg hadden voor het
algemeen belang,&mdash;hetgeen toen wilde zeggen: voor den zooveel
mogelijk geregelden voortgang van het maatschappelijk leven,&mdash;onduldbaar
kortzichtig zoo niet misdadig geweest.</p>

<p>Of men het wilde of niet; of men het theoretisch juist achtte of
niet; of het met algemeene staatkundige denkbeelden van de regeeringspersonen
strookte of niet,&mdash;dit alles deed niet ter zake. Waar de
bevolking zich onmondig gedroeg, moest de staat plotseling voogdijstaat
zijn. De omstandigheden waren machtiger dan het individueele
denken en willen der regeeringspersonen, machtiger dan hun
theoretische inzichten, machtiger dan hun staatkundige beginselen.
Om rust en orde te herstellen en vertrouwen te geven, moest worden
ingegrepen. En er werd ingegrepen.</p>

<p>Opmerkelijk was het, hoe het publiek in zijn toestand van opgewondenheid
en van vrees voor hetgeen over het land zou kunnen beschoren
worden, op het ingrijpen der Regeering reageerde. Terwijl in
normale tijden bijna elke inmenging van overheidswege in het economisch
leven tegenzin, zoo geen weerstand wekt in breede kringen
der bevolking, werd nu de regeeringsinmenging algemeen als een weldaad
begroet. Er was haast nog meer kracht noodig om tegenstand
te bieden aan den aandrang tot verder ingrijpen dan strikt noodzakelijk
en derhalve passend en toelaatbaar was, dan voor het voorbereiden,
doorvoeren en in toepassing brengen van de maatregelen,
welke genomen moesten worden. Personen en lichamen, die in normale
omstandigheden de overtuiging hadden gekoesterd en zeker herhaaldelijk
ten beste hadden gegeven, dat de staat zich met handel en
bedrijf niet heeft af te geven en op dit gebied verknoeit, al wat hij
aanraakt, kwamen als om strijd vragen, dat toch zou worden ingegrepen
en bezwoeren de Regeering, dat er allerlei onheilen waren te
duchten, als zij met haar maatregelen niet verder ging, dan zij deed.
Die aandrang kwam niet alleen van den kleinen man en van den
middenstander. Kamers van Koophandel, groothandelaars en grootindustrieelen
sloten zich daarbij aan. In de kabinetten van verschillende
ministers, met name in die van den tijdelijken voorzitter van
den Ministerraad en van den Minister van Landbouw, Nijverheid en
Handel, zijn in Augustus 1914 personen om regeeringsinmenging
komen vragen, die het van zichzelven vroeger onmogelijk zouden hebben
geacht, dat zij ooit zulk een stap zouden doen, en zijn gesprekken<span class="pagenum"><a name="Page_7" id="Page_7">[7]</a></span>
gevoerd, die in normale tijden hen, die ze voerden, de haren zouden
hebben doen te berge rijzen.</p>

<p>Maar gelukkig waren er onder de mannen uit de zakenwereld ook
personen, die het hoofd koel wisten te houden, en die door hun raad
en bijstand de Regeering in die moeilijke dagen krachtig hebben gesteund
en aan het land onschatbare diensten hebben bewezen. Heeft
het destijds de overheid aan den eenen kant niet ontbroken aan zenuwachtige
adviezen van overspannen gemoederen; aan den anderen
kant heeft zij het groote voorrecht gehad, te kunnen steunen op
ervaren lieden uit de financieele wereld, zoowel als uit de kringen van
den groothandel en het grootbedrijf, wier voorlichting en medewerking
voor haar van onschatbare beteekenis was. Daarnaast hebben
de leiders van de verschillende schakeeringen in de arbeidersbeweging
zich beijverd verstoringen van rust en orde te verhoeden en
hebben deze vertrouwensmannen van de arbeidersbevolking bij de
maatregelen, welke meer in het bijzonder de arbeidende klasse raakten,
de Regeering krachtig bijgestaan.</p>

<p>Dank zij dien veelzijdigen steun en die veelzijdige medewerking is
het mogelijk geweest, het economisch leven aan den gang te houden
en vrij spoedig in niet al te abnormale banen terug te leiden; dank zij
dien steun en die medewerking zijn geweldige en gevaarlijke schokken
vermeden. Onder den overstelpenden drang der omstandigheden
heeft zich in de eerste weken van den oorlogstoestand ook de hoogere
eenheid van het volk geopenbaard; met eerbied en erkentelijkheid
denkt men er aan terug.</p>

<p>In de spoedvergadering van de Tweede Kamer, welke op 3 Augustus
1914 werd gehouden, kwam die eenheid treffend tot uiting.
Niemand van hen, die het voorrecht gehad hebben, die historische
bijeenkomst bij te wonen, zal haar ooit vergeten. Er heerschte een
plechtige ernst, welke door ieder werd gevoeld en dien niemand kan
beschrijven. Partijschap was vergeten. Van de rechterzijde kwam bij
monde van den heer de Savornin Lohman het woord: &#8222;Laat ons bedenken,
dat alles wat naar partijdigheid zweemt thans ter zijde
moet worden gesteld. In ons leger dienen niet partijen maar Nederlanders.</p>

<p>&#8222;Laat ons ons scharen om den troon, indachtig dat H. M. de Koningin
persoonlijk gezworen heeft de onafhankelijkheid van het<span class="pagenum"><a name="Page_8" id="Page_8">[8]</a></span>
grondgebied des Rijks met al haar vermogen te zullen verdedigen en
bewaren en dat in Haar mond deze eed geen ijdele klanken zijn geweest.&#8221;</p>

<p>Voor de sociaaldemocraten sprak de heer Troelstra. In verband
met de pas voltrokken mobilisatie vermaande hij zijne partijgenooten:
&#8222;Indien er eenige Regeering in Europa is, die onschuldig is aan
de verschrikkelijke misdaad, die thans over Europa is losgelaten, dan
is het&mdash;wij mogen het met trots zeggen&mdash;wel de Regeering van
ons land.</p>

<p>&#8222;Om deze reden mogen mijn geestverwanten, die met mij het militairisme
afkeuren, dit bedenken: zij hebben hun afkeuring te richten
tegen het stelsel, dat wij bestrijden; zij hebben hun afkeuring
niet te richten tegen deze Regeering. Zij hebben hun plicht te doen
als Nederlanders voor het groote doel, waarvoor zij zijn opgeroepen.&#8221;</p>

<p>Daarop volgde de heer Bos, sprekende namens de geheele vrijzinnige
linkerzijde, met een korte en gevoelvolle rede, welke hij aldus
sloot: &#8222;Wij vertrouwen, dat met een koel hoofd, rustig te midden
van den storm der tijden, Regeering en volk zich zullen handhaven:
door eendracht sterk.&#8221;</p>

<p>Ieder was onder den indruk. Het meest nog, toen de heer Cort van
der Linden, die het geheim bezit in plechtige oogenblikken de juiste
snaar te treffen, aan het slot van zijn korte toespraak, gehouden terstond
na het ernstige openingswoord van den voorzitter, met kalme
waardigheid verklaarde: &#8222;Wij zijn gereed en besloten onze onzijdigheid
en, moet het, ons volksbestaan te handhaven met al onze
krachten. Ons voegend naar Gods wil wachten wij vastberaden en
koelbloedig af, wat de toekomst brengt.</p>

<p>&#8222;De Regeering rekent op de trouwe medewerking der Staten-Generaal.
Zij heeft het vaste vertrouwen dat deze, zich verheffend
boven alles wat in gewone omstandigheden verdeelt, bezield is met
de gedachte aan de eenheid en het behoud van ons dierbaar vaderland.&#8221;</p>

<p>Op dat beroep op de algemeene vaderlandsliefde volgde een oogenblik
van haast hoorbare stilte....</p>

<div class="poem"><div class="stanza">
<span class="i8">...... und jedem Einzelnen<br /></span>
<span class="i0">W&auml;chst das Gem&uuml;th im grossen Strom der Menge.<br /></span>
</div></div>

<hr class="chap" />

<p><span class="pagenum"><a name="Page_9" id="Page_9">[9]</a></span></p>

<h2>HOOFDSTUK I.<br />
<span class="titel">HANDHAVING VAN &#8217;S LANDS SOUVEREINITEIT EN NEUTRALITEIT.</span></h2>

<h3><a name="SecI1" id="SecI1"></a>&sect; 1. <i>De mobilisatie en de staat van oorlog en van beleg.</i></h3>

<p>Onder de betrekkelijk weinige regeeringsmaatregelen, welke geheel
spontaan, zonder aandrang van buiten, werden genomen, neemt
het mobilisatiebesluit zeker de eerste plaats in. Toen de onweerswolken
aan den internationalen politieken hemel in de laatste dagen
van Juli 1914 z&oacute;&oacute; dreigend samenpakten, dat een uitbarsting
onvermijdelijk scheen, kwam de Ministerraad dagelijks bijeen en
werd ook dagelijks hetzij bij monde van den tijdelijken voorzitter
van dien Raad of van een der andere, bij eenig onderwerp meer
in het bijzonder betrokken, ministers overleg gepleegd met H. M. de
Koningin, die, toen gevaar dreigde, terstond Haar verblijf op het
Loo had onderbroken en naar Den Haag was gekomen. Maandag 27
Juli des ochtends vroeg kwam de Koningin in de residentie. Denzelfden
dag werd voor het eerst Ministerraad gehouden tot het beramen
van maatregelen met het oog op het dreigend oorlogsgevaar.</p>

<p>Het resultaat van dien eersten oorlogsministerraad was het gebruik
maken van de bevoegdheid door militie- en landweerwet
aan de Kroon gegeven, om bij oorlogsgevaar het ontslag van dienstplichtigen
uit den dienst bij de militie en bij de landweer en den
overgang van militieplichtigen tot de landweer te schorsen, in afwachting
van wettelijke regelingen in dien geest, waarvoor de ontwerpen
te gelijk werden vastgesteld en naar den Raad van State
verzonden. Reeds denzelfden dag werden de voorstellen van den
Ministerraad tot die maatregelen door de Koningin bekrachtigd
en onderteekend en verschenen zij in het Staatsblad. Dat was het
eerste gelui.</p>

<p>Die maatregelen hadden slechts een voorbereidend karakter.
Financieele offers van beteekenis brachten zij niet met zich en,<span class="pagenum"><a name="Page_10" id="Page_10">[10]</a></span>
mochten zij overbodig gebleken zijn, dan zouden zij ook geen persoonlijke
offers van eenig aanbelang ge&euml;ischt hebben. Zij wezen echter
op het gespannen zijn van den toestand en op de waakzaamheid
der Regeering voor den afweer van eventueele schending van grondgebied.
Spoedig werden zij gevolgd door een tweeden maatregel
van wijdere strekking, maar die toch nog van betrekkelijk weinig
ingrijpenden aard was. Tusschen Maandag 27 en Donderdag
30 Juli werd het oorlogsgevaar zooveel dreigender, dat op laatstgenoemden
dag door den Ministerraad aan de Koningin werd voorgesteld,
op grond van artikel 186 der Grondwet te verklaren: dat
oorlogsgevaar, in den zin waarin dat woord in &#8217;s Lands wetten voorkomt,
aanwezig was; en dat gebruik gemaakt werd van de bevoegdheid
aan de Kroon bij de landweerwet gegeven, om in tijden van
oorlog, oorlogsgevaar of andere buitengewone omstandigheden de
landweer in haar geheel of bepaalde landweerafdeelingen of landweerkorpsen
onder de wapenen te roepen. Krachtens die bevoegdheid
werden bij Koninklijk besluit van dien dag de tot de landweer
behoorenden, die deel uitmaken van de landweer-grenswacht, de
landweer-kustwacht en de landweer-bewakingsdetachementen onder
de wapenen geroepen. De Koninklijke verklaring dat oorlogsgevaar
aanwezig was, verscheen op 31 Juli in de Staatscourant.</p>

<p>Het besluit tot oproeping der grenswacht was het resultaat van
een uitvoerige beraadslaging in den Ministerraad. Niet aan de wenschelijkheid
van den door den Minister van Oorlog voorgestelden
maatregel betreffende de grensbewaking werd getwijfeld. Daarover
bestond aanstonds eenstemmigheid. Men vroeg zich echter af, of
het niet noodig was reeds terstond den definitieven stap te doen
en het geheele leger te mobiliseeren. Na het voor en tegen te hebben
gewikt en gewogen, besloot men den loop van zaken althans nog &eacute;&eacute;n
dag aan te zien, daar, behalve in Servi&euml; en in Oostenrijk-Hongarije,
nog in geen enkel land tot mobilisatie was overgegaan en nog met
de mogelijkheid mocht worden gerekend, dat op het laatste oogenblik
de zaken een gunstige wending zouden nemen. Het mobilisatiebesluit
zou, al duurde het onder de wapenen zijn van alle dienstplichtigen
nog zoo kort, zooals de Minister van Oorlog mededeelde,
te staan komen op een uitgaaf van omstreeks &#402;&nbsp;12 millioen. Zulk een
uitgaaf achtte de Regeering alleen bij dringende noodzakelijkheid
verantwoord.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_11" id="Page_11">[11]</a></span>In dezelfde vergadering werden echter de Ministers van Oorlog en
van Marine gemachtigd, behoudens Koninklijke goedkeuring, de
noodige voorbereidende maatregelen te treffen en werd een v&eacute;r
strekkend besluit genomen, waardoor de mobilisatie ook in ander
opzicht werd ingeleid. Op grond van art. 50 der Spoorwegwet werd
besloten aan de Koningin te vragen, dat de Minister van Oorlog
zou worden gemachtigd het gebruik der spoorwegen voor &#8217;s Rijks
dienst te vorderen. Die machtiging werd denzelfden dag verleend,
maar nog niet bekend gemaakt.</p>

<p>Vrijdagochtend (31 Juli) waren de berichten z&oacute;&oacute; onrustbarend
dat, na nieuw beraad, besloten werd tot de mobilisatie, het onder de
wapenen roepen van alle militie- en landweerplichtigen, over te gaan
en tot het nemen van de verschillende maatregelen, welke met de mobilisatie
in onafscheidelijk verband stonden, daaronder het gebruik
maken door den Minister van Oorlog van de machtiging tot vordering
der spoorwegen, hem den vorigen dag door de Kroon verleend.
Het mobilisatiebesluit was het rechtstreeksch gevolg van de
telegrafische berichten omtrent den uiterst gespannen toestand
tusschen Rusland en Duitschland. In de Staatscourant van 31 Juli
verschenen de kennisgevingen van de Ministers van Oorlog en van
Marine, dat bij Koninklijk besluit van dienzelfden dag: 1&ordm; was bevolen
de niet in werkelijken dienst zijnde dienstplichtigen van het
leger, de landweer en de zeemacht van alle lichtingen <i>onverwijld</i>
onder de wapenen te roepen, waarvoor als datum van opkomst de
eerste Augustus was aangegeven; en 2&ordm;. de Minister van Oorlog
gemachtigd was, het gebruik van alle spoorwegen te vorderen,
voor zooveel hem dat gebruik voor &#8217;s Rijks dienst in het belang
van de verdediging van het land noodig voorkwam.</p>

<p>Ik behoef wel niet te zeggen, dat alle leden van de Regeering gevoelden,
welk een verantwoordelijkheid zij met die besluiten op
zich namen, besluiten, die niet alleen aan &#8217;s Rijks schatkist op millioenen
te staan kwamen, maar die bovendien zeer diep ingrepen in
het leven der dienstplichtigen en een schromelijke belemmering
zouden teweegbrengen in het verkeer. Die verantwoordelijkheid
was te grooter, omdat op het oogenblik dat Nederland tot mobilisatie
overging, met uitzondering van Servi&euml; en Oostenrijk-Hongarije,
welke landen sedert 28 Juli met elkander in oorlog waren, nog geen
enkel land dien maatregel officieel genomen had, ook al waren er,
met name in Rusland en Duitschland, reeds groote troepenbewegingen<span class="pagenum"><a name="Page_12" id="Page_12">[12]</a></span>
gaande. Bij het nemen dezer zoo gewichtige beslissing gaf
den doorslag de overweging, dat indien men talmde en de grens eens
werd geschonden, v&oacute;&oacute;rdat men tot afweer, voor zoover de krachten
reikten, gereed zou staan, de verantwoordelijkheid voor het niet doen
nog veel grooter zou zijn, dan die voor een daad, waarvan wel denkbaar,
maar hoogst onwaarschijnlijk was, dat zij overbodig zou blijken,
doch die door het enkele feit, dat zij plaats greep, zoowel naar
binnen als naar buiten getuigenis aflegde van den ernstigen wil der
Regeering, met de kracht waarover men beschikte, elke schending
van Neerlands grondgebied te weren. Het verdere verloop der
omstandigheden heeft den maatregel maar al te zeer gewettigd. De
mobilisatie kwam geen dag te vroeg, maar ook geen dag te laat.</p>

<p>De wijze waarop zij van stapel liep, ligt nog versch in ieders geheugen.
Zij was in &eacute;&eacute;n woord onberispelijk. Binnen drie &agrave; vier dagen
was zij geheel voltooid en zij ging in haar werk, alsof er een jaarlijksche
generale repetitie aan was voorafgegaan. De praestatie welke
daarmede door onze legerautoriteiten werd geleverd, maakte een
onverdeeld gunstigen indruk en zij heeft zeker niet nagelaten, ook bij
onze machtige naburen eerbied af te dwingen voor hetgeen hier
met beperkte middelen werd bereikt en voor het zoo volledig in orde
zijn der voorbereiding en der organisatie van het onverwijld op voet
van oorlog brengen van de geheele weermacht. Wat er ook aan onze
legerorganisatie moge ontbreken, het onderdeel daarvan dat de mobilisatie
voorbereid en uitgewerkt had, bleek puik te zijn.</p>

<p>Op denzelfden dag dat het mobilisatiebesluit in de Staatscourant
verscheen, werd de luitenant-generaal C. J. Snijders benoemd
tot Opperbevelhebber van Land- en Zeemacht. Ik herinner mij
niet meer of de toekenning van den rang van &#8222;Generaal&#8221; aanstonds
bij het besluit tot benoeming van den Opperbevelhebber
plaats vond of eenige dagen later geschiedde. Dat is trouwens van
ondergeschikte beteekenis. Voordat tot die benoeming kon worden
overgegaan, waren zaken van heel wat grooter belang te regelen.
Toen eenmaal vaststond, dat een Opperbevelhebber zou worden benoemd,
was men het over de keuze van den persoon vrijwel terstond
eens. De voordracht van den Minister van Oorlog daaromtrent
gaf nauwelijks tot eenige gedachtenwisseling aanleiding. Anders
echter stond het met de regeling van de positie, welke de Opperbevelhebber<span class="pagenum"><a name="Page_13" id="Page_13">[13]</a></span>
tegenover de Regeering en inzonderheid ook tegenover de
Ministers van Oorlog en van Marine zou innemen. Het gold hier een
even delicate als moeilijke kwestie. Wordt eenmaal een Opperbevelhebber
benoemd, dan moet het legerbestuur in engeren zin geheel
in zijn hand berusten en voor zijn verantwoordelijkheid zijn. Hij
mag geen gevaar loopen, dat hij bij de opstelling of de verplaatsing
van troepen inmenging zal behoeven te dulden van het Departement
van Oorlog. Ieder gevoelt de noodzakelijkheid, dat als er
met het leger gehandeld, d. w. z. gestreden, moet worden, de leiding
in &eacute;&eacute;n hand zij. Alleen bij zulk een regeling is er waarborg, dat
er snel en naar &eacute;&eacute;n leidende gedachte zal kunnen worden opgetreden.
Alleen dan is ook mogelijk, dat de verantwoordelijkheid voor het
gebruik dat van het leger wordt gemaakt en voor de behandeling
welke het daarbij ondergaat, niet wordt verdeeld en verwaterd. Maar
aan den anderen kant blijft ook in tijd van oorlog het voorschrift
van de Grondwet van kracht, dat de Koning onschendbaar is en de
ministers (tegenover de Staten-Generaal) verantwoordelijk zijn. Het
was dus niet mogelijk, de instructie van den Opperbevelhebber op
te trekken op den grondslag, dat hij eene positie zou bekleeden, waardoor
de ministerieele verantwoordelijkheid voor zijne handelingen
zou worden uitgeschakeld.</p>

<p>Aangezien de instructie van den Opperbevelhebber geen publiek
stuk is, mag ik niet mededeelen op welke wijze het probleem, dat
hier op te lossen viel, als resultaat van overleggingen met de Koningin
en met den heer Snijders en van besprekingen in den Ministerraad,
een oplossing vond. Ik moet er mij toe bepalen, als mijn
oordeel uit te spreken, dat de oplossing die gevonden werd, een
gelukkige heeten mag. Dit neemt niet weg, dat het enkele feit van
het bestaan van een opperbevelhebberschap voor een Minister van
Oorlog moeilijkheden schept, die niet door papieren regelingen kunnen
worden overwonnen, maar alleen door tact en wederzijdsch
streven naar goede verstandhouding.</p>

<p>Heel wat minder hoofdbreken dan de regeling der verhouding
tusschen den Opperbevelhebber en de Regeering kostte de bepaling
van zijn salaris. Er mocht mede worden gerekend en er werd mede
gerekend dat de aanstelling tot Opperbevelhebber voor den militair
die daartoe werd uitverkoren, een onderscheiding was van de
allerhoogste orde. Maar het was niettemin duidelijk dat het opperbevelhebberschap<span class="pagenum"><a name="Page_14" id="Page_14">[14]</a></span>
niet als een zuiver eereambt mocht worden aangemerkt
en behandeld. Indien ons land, onverhoopt, in den oorlog
zou worden betrokken&mdash;en men mocht in het begin van Augustus
1914 nauwlijks verwachten dat die ramp aan ons land zou voorbijtrekken&mdash;zou
op den leider van leger en vloot een z&oacute;&oacute; buitengemeen
zware verantwoordelijkheid rusten, zouden aan hem z&oacute;&oacute; hooge
eischen worden gesteld, dat het groote vertrouwen in zijn kunde en
krijgsbeleid ook in het bedrag zijner bezoldiging althans eenigszins
tot uitdrukking moest komen. Aan dezen eisch kon slechts in zeer
beperkte mate worden voldaan, daar de salarissen ook van de hoogste
staatsambtenaren in Nederland nu eenmaal niet in verhouding
staan tot de eischen, welke hun mogen en moeten worden gesteld,
noch tot de verantwoordelijkheid, die zij hebben te dragen. Doch
zelfs in het licht van deze overweging bezien, was het bedrag waarop
het salaris van den Opperbevelhebber werd bepaald, aan den
bescheiden kant.</p>

<p>In het nauwste verband met de mobilisatie en de verschillende
daaraan aansluitende maatregelen ter verdediging van het vaderland
stonden de later bij de wet bekrachtigde Koninklijke besluiten
tot het in staat van oorlog of van beleg verklaren van enkele
gedeelten des Rijks. Het eerst werd, bij Koninklijk besluit van
5 Augustus, de staat van oorlog afgekondigd over het gebied behoorende
tot verschillende stellingen en tot de Nieuwe Hollandsche
Waterlinie en over het grondgebied rondom enkele verdedigingswerken.
Deze eerste verklaring in staat van oorlog geschiedde
voornamelijk, ten einde in de gedeelten van het Rijk, waarop zij
betrekking had, de artikelen 15 en 16 van de wet van 23 Mei 1899
(Stbl. no. 128) houdende bepalingen ter uitvoering van art. 187
der Grondwet, toepasselijk te maken. Die artikelen regelen de
bevoegdheid van het militair gezag om in de in staat van oorlog
verklaarde landsgedeelten tegen schadeloosstelling te doen wegruimen,
wat aan de behoorlijke verdediging in den weg staat,
en in gebruik te nemen, wat voor den militairen dienst noodzakelijk
is.</p>

<p>Heel spoedig volgde, in verband met den strijd die in Belgi&euml;
werd gestreden en met de daaruit voortspruitende noodzakelijkheid
vooral in de Zuidelijke provincies zich op alle mogelijke eventualiteiten
voor te bereiden, bij Koninklijk besluit van 10 Augustus de<span class="pagenum"><a name="Page_15" id="Page_15">[15]</a></span>
staat van oorlog voor de provincies Limburg, Noordbrabant en
Zeeland en voor het gedeelte van Gelderland bezuiden de Waal.
Bij latere Koninklijke besluiten, die telkens ingevolge art 5 der zooeven
genoemde wet werden bekrachtigd, werd de staat van oorlog
nog over enkele andere landsgedeelten uitgebreid.</p>

<p>De staat van beleg werd bij Koninklijk besluit van 29 Augustus
afgekondigd voor een aantal grensgemeenten in Zeeuwsch-Vlaanderen,
Noordbrabant en Limburg. Spoedig daarna, bij Koninklijk besluit
van 8 September, werden de grensgemeenten langs de geheele
land- en zeegrens en daarmede ook de riviermondingen in staat van
beleg verklaard. Later werd de grensstrook, waar de staat van beleg
geldt, nog eenigszins verbreed.</p>

<p>Het verschil tusschen den staat van beleg en den staat van oorlog
bestaat hierin, dat de staat van beleg een verscherpte staat van oorlog
is. Bij den staat van oorlog gaat het gezag wel grootendeels van de
burgerlijke overheid op de militaire autoriteit over, maar moet toch
door deze autoriteit met de burgerlijke overheid nog overleg worden
gepleegd. Bij den staat van oorlog blijven ook het grondwettelijk
recht van vereeniging en vergadering evenals de vrijheid van drukpers
en het geheim van post en telegraaf ongerept. De staat van
beleg gaat aanmerkelijk verder. De burgerlijke besturen en de daarbij
in dienst zijnde ambtenaren zijn in de in staat van beleg verklaarde
landsgedeelten verplicht te gehoorzamen aan de bevelen
van het militaire gezag. Openbare vergaderingen worden daar,
met uitzondering van openbare godsdienstoefeningen, alleen gehouden
met vergunning van de militaire overheid. Dit gezag kan in
de in staat van beleg verklaarde landsgedeelten beperkende bepalingen
vaststellen omtrent het drukken, uitgeven, verspreiden, aanplakken
of in den handel brengen van geschriften of teekeningen,
of dit geheel verbieden. Het krijgt er de beschikking over de posterij,
den telegraaf- en den telephoondienst en is bevoegd alle stukken,
aan die diensten of aan eenige andere instelling van vervoer toevertrouwd,
te openen. Het is bevoegd personen, wier aanwezigheid
voor de rust of de algemeene veiligheid gevaarlijk wordt geacht,
uit het in staat van beleg verklaarde gebied te verwijderen en omgekeerd
aan niet-militairen, die voor de verdediging nuttig werkzaam
kunnen zijn, het verlaten van het in staat van beleg verklaarde
grondgebied te verbieden. Het heeft nog andere bevoegdheden, die<span class="pagenum"><a name="Page_16" id="Page_16">[16]</a></span>
ik niet alle behoef op te sommen. Uit het medegedeelde blijkt wel,
dat het militaire gezag, behoudens de door de Kroon gegeven instructi&euml;n,
in landsgedeelten die in staat van beleg zijn verklaard,
oppermachtig is.</p>

<p>De bijna grenzenlooze macht, waarover het militaire gezag beschikt
in de streken waar de staat van beleg geldt, moest de Regeering
er wel toe brengen, den staat van beleg alleen daar af te
kondigen, waar dit ter handhaving van de verschillende in het belang
der veiligheid van den staat gegeven voorschriften strikt noodzakelijk
was. Aandrang tot verdere uitbreiding werd dan ook meer
dan eenmaal door den Ministerraad afgewezen. Het zou wel gewenscht
geweest zijn, dat bijv. eenige kooplieden in onze handelssteden
wat meer onder contr&ocirc;le hadden gestaan dan onder normale
omstandigheden het geval is, maar een maatregel waardoor, om dit
te bereiken, in steden als Amsterdam en Rotterdam het briefgeheim
zoowel als de vrijheid van vereeniging en vergadering en de vrijheid
van drukpers zouden zijn opgeheven, zou toch buiten verhouding
zijn geweest tot het kwaad, dat hij moest keeren. Die maatregel
werd dan ook terecht niet genomen, al is hij meer dan eenmaal
ter sprake gekomen.</p>

<p>Bij de vaststelling der landsgedeelten, welke in staat van oorlog
of van beleg werden verklaard, golden natuurlijk in de eerste plaats
overwegingen van zuiver militairen aard. Die overwegingen werden
echter ten aanzien van verschillende plaatsen door andere
aangevuld. Sommige gemeenten werden in staat van beleg verklaard
ter wille van het tegengaan van ontvluchting van ge&iuml;nterneerden;
andere om wederzijdsche bespionneering van oorlogvoerenden
door agenten van den vijand met beter gevolg te kunnen
beletten. Bij het in staat van beleg verklaren van een zoom langs
de grenzen sprak ook de noodzakelijkheid eener ernstige bestrijding
van den smokkelhandel, inzonderheid van de ontduiking der uitvoerverboden,
een krachtig woord mede. Het stond niet zoo aanstonds
vast, dat de staat van oorlog en de staat van beleg mede
tot dit doel mochten worden gebezigd; daarover is dan ook in
den Ministerraad meer dan eenmaal van gedachten gewisseld.
Voor mij is het niet twijfelachtig geweest, dat deze middelen ter
handhaving van de veiligheid wel degelijk ook gebezigd mochten
worden om het illusoir maken van uitvoerverboden te voorkomen,<span class="pagenum"><a name="Page_17" id="Page_17">[17]</a></span>
al ontken ik niet, dat men bij de vaststelling van art. 187 der Grondwet
en van de wet op den staat van oorlog en van beleg, welke ter
uitvoering van dat grondwetsartikel werd gemaakt, meer in het
bijzonder aan rechtstreeksch gevaar door vijandelijke invallen heeft
gedacht. Men moet er toch van uitgaan, dat de uitvoerverboden
ten doel hadden en hebben krijgsbenoodigdheden, levensmiddelen
en grondstoffen binnen &#8217;s lands grenzen te houden, voor zoover zij
geheel of ten deele voor de verdediging van het land of voor de
voeding, kleeding of huisvesting van de bevolking in het land behooren
te blijven of zonder gevaar van weder-uitvoer moeten kunnen
worden ingevoerd. Over de uitvoerverboden zelve en de overwegingen,
welke bij het stellen daarvan hebben gegolden, spreek ik
in het <a href="#Page_39">volgende hoofdstuk</a>.</p>

<p>Wanneer echter vaststaat, dat zij&mdash;zooals te gelegener plaatse
nader zal worden aangetoond&mdash;geen ander doel hebben dan zooeven
werd aangegeven, is het toch wel duidelijk dat het overtreden
daarvan niet alleen indirect maar ook rechtstreeks de veiligheid
van den staat in gevaar kan brengen. Aan smokkelarij volledig
den kop indrukken, is onder zoo abnormale toestanden als waaronder
men sedert het uitbreken van den oorlog leeft, minder dan
ooit te denken. De prijsverschillen aan deze en aan gene zijde
van de grens waren en zijn ten aanzien van een aantal artikelen
z&oacute;&oacute; buitensporig groot, dat de verleiding om daarvan te profiteeren
niet alleen in het klein voor een aantal grensbewoners,
maar ook in het groot voor helaas maar al te veel kooplieden te
sterk is geweest. Indien nu de Regeering er niet voor zorgt, dat
kwaad binnen zoo eng mogelijke grenzen te beperken, krijgt het
afmetingen, welke gevaren van verschillenden aard kunnen in het
leven roepen. Wordt er gesmokkeld met het over de grenzen
voeren van ten uitvoer verboden krijgsbenoodigdheden of grondstoffen
daarvoor, dan ligt het gevaar dat dit voor de veiligheid
hebben kan, voor de hand. Maar ook het uitvoeren van levensmiddelen
kan die veiligheid ernstig schaden; men behoeft dit thans
wel niet in den breede te betoogen, nu, ondanks de uitvoerverboden,
de prijzen van sommige levensmiddelen tijdelijk zoozeer
zijn gestegen, dat zij voor bescheiden beurzen onbereikbaar zijn
geworden. Betreft het uitvoerverbod goederen, die hier niet worden
voortgebracht en moeten worden ingevoerd en die van elders<span class="pagenum"><a name="Page_18" id="Page_18">[18]</a></span>
alleen kunnen worden verkregen, indien aan een der belligerente
partijen door den importeur gegarandeerd wordt, dat hetgeen zij naar
Nederland doorlaat, uitsluitend voor binnenlandsch verbruik is
bestemd en zal worden gebezigd, dan brengt de goede trouw
mede, dat de Regeering, welke van zulke garanties niet onkundig
is, er naar vermogen toe medewerkt, om te voorkomen, dat zij worden
geschonden en door de mogendheid, aan welke zij werden gegeven,
als niet ernstig bedoeld zouden kunnen worden aangemerkt.
Langs dezen weg kan het ontduiken van uitvoerverboden, wanneer
het overschrijdt wat men het onvermijdelijk minimum zou
kunnen noemen, ook gevaarlijk worden voor &#8217;s lands neutraliteit.
Afkondiging van den staat van oorlog of van beleg, mede als middel
om de smokkelarij binnen de perken van dat onvermijdelijk minimum
te houden, was dan ook, naar mijne stellige overtuiging, geheel in
overeenstemming met het desbetreffende artikel van de Grondwet
en de ter uitvoering daarvan afgekondigde wet.</p>

<p>Ter loops merk ik op, dat de officieele kennisgeving, in een onbewaakt
oogenblik door het legerbestuur gedaan, als zou het ontduiken
van uitvoerverboden wel verkeerd zijn, maar met de handhaving
der neutraliteit niet te maken hebben, in elk opzicht beter
achterwege ware gebleven. De opvatting waarvan het legerbestuur
in die kennisgeving blijk gaf, was niet alleen niet zeer gelukkig; de
legerautoriteit begaf zich, afgezien van de innerlijke waarde harer
meening, door daarvan openlijk kond te doen, bovendien op een
terrein, dat niet des legerbestuurs is.</p>

<h3>&sect; 2. <i>De neutraliteit ter zee.</i></h3>

<p>De tot nog toe besproken maatregelen hadden in de eerste plaats
de verdediging tegen gevaren, welke van de landzijde konden dreigen,
op het oog. Het spreekt echter wel van zelf, dat ook aan de
verdediging van de kust en aan het tegengaan van mogelijke gevaren,
die van de zeezijde zouden kunnen rijzen, terstond de noodige
aandacht werd geschonken.</p>

<p>Een der eerste maatregelen daartoe was het afsluiten van de
doorgangen tusschen de eilanden boven de Zuiderzee door mijnversperringen,
het dooven van de voor de verdediging aan de zeezijde
ongewenschte kustlichten en het leggen van oorlogsbetonning<span class="pagenum"><a name="Page_19" id="Page_19">[19]</a></span>
ook op de Schelde. Bij dit laatste diende er rekening mede te worden
gehouden, dat volgens het tractaat van 1839, in verband met de
akte van het Weenercongres van 1814, de vrije vaart op deze rivier
voor handelsschepen openblijven moest. Er werd dan ook een vaargeul
opengelaten. Aangezien uit den aard der zaak alleen Nederlandsche
loodsen met de ligging der Nederlandsche mijnen
werden bekend gemaakt, had deze verdedigingsmaatregel ten gevolge,
dat de vaart op de Schelde gedurende den oorlogstijd, voor
zoover het Nederlandsch gebied betreft, niet langer met Belgische
loodsen mogelijk was. De maatregel gaf spoedig aanleiding tot een betreurenswaardig
ongeval. Den 7den Augustus 1914 liep een Noorsch
schip in de Schelde op een Nederlandsche mijn. Aangezien er een
Nederlandsche loods aan boord was, toen het ongeval geschiedde,
erkende onze Regeering terstond hare aansprakelijkheid en gaf
zij aan Noorwegen haar leedwezen over het gebeurde te kennen.
De toegebrachte schade werd aan de Noorsche reederij
vergoed. Dit ongeval noopte de loodsen en schippers, voortaan bij
de vaart op de Schelde met meer omzichtigheid te werk te gaan.
Zij wisten nu, dat de Nederlandsche mijnen, zooals een onzer marine-officieren
het uitdrukte, niet met stopverf waren gevuld.</p>

<p>Een tweede maatregel op maritiem gebied, waartoe op voorstel
van den Minister van Marine reeds op 30 Juli werd besloten, was
de wijziging van het Koninklijk besluit van 30 October 1909, bepalende
dat&mdash;behoudens enkele met name genoemde uitzonderingen&mdash;het
aan oorlogsschepen van vreemde mogendheden toegestaan
is, zich van uit zee in de Nederlandsche territoriale wateren en het
daarbinnen gelegen Nederlandsch watergebied te begeven, mits
zulks geschiede, om, langs den kortsten weg en met inachtneming
van eenige in het Koninklijk besluit gestelde voorschriften, de
meest nabij de zee gelegen reede of haven te bereiken, ten einde
aldaar te ankeren en mits hun aantal, met inbegrip der reeds binnen
het Nederlandsche rechtsgebied onder dezelfde vlag aanwezige
oorlogsschepen, niet meer dan drie bedraagt.</p>

<p>De Minister van Marine zag in de handhaving dezer voor
vreemde oorlogsschepen vrijgevige bepaling een bron van allerlei
moeilijkheden. Niet alleen zou zij, indien er werkelijk gevaar
van de zeezijde dreigde, aan een oorlogvoerende mogendheid, die
ons land in den krijg wilde betrekken, gelegenheid geven v&oacute;&oacute;r de<span class="pagenum"><a name="Page_20" id="Page_20">[20]</a></span>
oorlogsverklaring twee of drie vol bewapende oorlogsschepen over
enkele onzer havens te verdeelen of in &eacute;&eacute;n haven te concentreeren,
maar zij zou ook, bij verblijf van oorlogsschepen van &eacute;&eacute;n der oorlogvoerende
partijen binnen Nederlandsch grondgebied, zeer gemakkelijk
aanleiding hebben kunnen geven tot conflict met de tegenpartij.</p>

<p>Bij Koninklijk besluit van 30 Juli 1914, dus eenige dagen v&oacute;&oacute;rdat
ook Engeland besloten had aan den oorlog deel te nemen, op
een oogenblik waarop de krijg zelfs nog tusschen Oostenrijk-Hongarije
en Servi&euml; was beperkt, werd het Koninklijk besluit van 1909
tijdelijk buiten werking gesteld en in plaats daarvan bepaald,
dat het aan oorlogsschepen of daarmede gelijkgestelde vaartuigen
van vreemde mogendheden niet geoorloofd is, zich van
uit zee in de Nederlandsche territoriale wateren en het daarbinnen
gelegen Nederlandsche watergebied te begeven of zich daarin op
te houden. Op dezen regel werden slechts enkele uitzonderingen
gesteld, waarvan de belangrijkste is die voor oorlogsschepen van
vreemde mogendheden in geval van nood, zeegevaar of averij.</p>

<p>Deze regeling ten aanzien van vreemde oorlogsschepen en daarmede
gelijkgestelde vaartuigen gedurende den oorlogstijd werd
met eenige aanvullingen opgenomen in de neutraliteitsverklaring
van denzelfden dag in verband met den oorlog tusschen Oostenrijk-Hongarije
en Servi&euml;, en later herhaald in de volgende neutraliteitsverklaringen
in verband met de uitbreiding, welke de oorlog onderging.</p>

<p>Tot dezen veiligheidsmaatregel was Nederland volkenrechtelijk
ten volle bevoegd. Wel paste het Koninklijk besluit van 30 October
1909 bij art. 15 van het verdrag van 18 October 1907, als resultaat
van de Tweede Vredesconferentie gesloten, nopens de rechten
en verplichtingen der onzijdige mogendheden in geval van
zeeoorlog, maar dat verdragsartikel geldt, volgens zijn eigen bewoordingen,
alleen &#8222;bij gebreke van andere bijzondere bepalingen
der wetgeving van de onzijdige Mogendheid&#8221;.</p>

<p>De bijzondere bepaling, welke Nederland veiligheidshalve ten aanzien
van vreemde oorlogsschepen bij het Koninklijk besluit van 30 Juli
1914 maakte, heeft een uitstekende preventieve werking gehad. Zij
kon echter alleen doel treffen, als zij met gestrengheid werd gehandhaafd.
Voor de oorlogvoerenden is zij bij enkele gelegenheden minder
aangenaam geweest. Zoo voor de Duitsche duikboot, die, om
snel haar doel te bereiken, te dicht onder de kust voer en daardoor<span class="pagenum"><a name="Page_21" id="Page_21">[21]</a></span>
in onze territoriale wateren terecht kwam. Zij raakte binnen ons
gebied, bij Terschelling, in de zandbanken verward en strandde
op 4 November 1915. Op grond der genoemde bepaling werd zij
met haar bemanning ge&iuml;nterneerd, aangezien zij niet tengevolge
van bekomen averij onze territoriale wateren was binnengeloopen,
maar eerst na in ongeschonden toestand daar gekomen te zijn, in het
ongereede was geraakt. Deze interneering heeft tot eene wisseling
van nota&#8217;s tusschen de Duitsche en de Nederlandsche Regeering
aanleiding gegeven, waarbij van onze zijde het goed recht daarvan
werd staande gehouden, ondanks de daartegen aangevoerde bezwaren.
Nederland bleef daarbij geheel binnen de perken van zijn
recht en liet zich door de betoogen van zijn machtigen nabuur
niet van zijn rechtsstandpunt afdringen.</p>

<p>Het noodlot heeft trouwens gewild, dat eenigen tijd na de Duitsche,
een Engelsche duikboot op overeenkomstige wijze onze neutraliteitsproclamatie
schond en uit dien hoofde ge&iuml;nterneerd werd. In Januari
1916 strandde een Britsche onderzeeboot binnen onze territoriale wateren
in het Friesche gat tusschen Ameland en Schiermonnikoog.
Daar het stranden van de boot hier evenmin als bij den Duitschen
onderzee&euml;r aan het bekomen van averij, v&oacute;&oacute;r zij in die wateren
was gekomen, kon worden toegeschreven, werd zij op gelijke wijze
als deze behandeld. Er deed zich hierbij nog een incident voor,
waarbij onze neutraliteitsbepalingen door een vaartuig van de Engelsche
marine ten tweeden male werden geschonden. Toen de duikboot
vastliep, bevonden zich Britsche torpedojagers, buiten de territoriale
wateren kruisende, in de nabijheid. Door een dier vaartuigen
werd, toen het ongeval was opgemerkt, een motorsloep uitgezonden
om de schipbreukelingen te helpen. Die sloep nam 10 der opvarenden
van de duikboot mede. De overige twaalf, waaronder de commandant,
werden door de reddingboot van Schiermonnikoog aan
land gebracht. Deze werden, evenals met hun Duitsche lotgenooten
was geschied, ge&iuml;nterneerd; de boot zelf werd, nadat zij vlot was
gebracht, opgelegd op dezelfde wijze als met den Duitschen onderzee&euml;r
was geschied. Onze Regeering protesteerde bij de Britsche
tegen het feit, dat een motorsloep van de Britsche marine zich in de
territoriale wateren had begeven en daar een deel der opvarenden
van de gestrande duikboot had afgehaald. Aangezien de reddingsboot
van Schiermonnikoog reeds ter plaatse was en de redding van<span class="pagenum"><a name="Page_22" id="Page_22">[22]</a></span>
de geheele bemanning verzekerd was, konden voor die handelwijze
geen overwegingen van menschelijkheid worden aangevoerd. De
Regeering voegde aan haar protest toe, dat slechts ten gevolge van
de omstandigheid, dat de reddingboot geen militaire autoriteiten
aan boord had, de motorsloep weder met de door haar afgehaalde
leden der bemanning van de duikboot het Nederlandsche gebied
had kunnen verlaten.</p>

<p>De bepaling der neutraliteitsproclamatie, welke tot de interneering
der beide duikbooten en hare bemanningen heeft geleid, gaf aanleiding
tot een vraag, waarover zoowel met de Duitsche als met de
Britsche regeering nota&#8217;s werden gewisseld. Dat die bepaling ook
toepasselijk is op koopvaardijschepen die tijdelijk tot hulpkruiser
zijn ingericht, was niet twijfelachtig. Zulke hulpkruisers zijn zeker
met oorlogsschepen gelijk te stellen. Moeilijker echter was de beslissing
ten aanzien van koopvaardijschepen, die, zooals het heet,
alleen ter verdediging, en wel speciaal tegen duikbooten, een tweetal
kanonnen op den achtersteven hebben. Engeland heeft zulk een
defensieve bewapening zijner handelsschepen in overweging genomen
en voor een deel in toepassing gebracht. Moesten zulke
defensief bewapende handelsschepen, een Nederlandsche haven
binnenloopend, met oorlogsschepen worden gelijkgesteld en op dien
grond worden vastgehouden, tenzij hun binnenloopen gevolg was
van bekomen averij? Het antwoord op deze vraag werd vooral
door deze overweging beheerscht, dat al staat een aldus bewapend
handelsvaartuig niet met een hulpkruiser gelijk, het onderscheid
tusschen offensieve en defensieve bewapening wel op het
papier maar niet in werkelijkheid is vol te houden. Het is toch
meer dan waarschijnlijk, dat zulk een defensief bewapend vaartuig,
als het een vijandelijke duikboot in zijne nabijheid ziet, zich zal
houden aan den regel: &#8222;la meilleure fa&ccedil;on de se d&eacute;fendre, c&#8217;est
d&#8217;attaquer.&#8221; Het is intusschen alleen tot een uitwisseling van
nota&#8217;s over deze soort vaartuigen gekomen, waarbij het door Nederland
ingenomen standpunt tegenover de belligerenten, in de
eerste plaats tegenover Engeland werd uiteengezet en volgehouden.
Vaartuigen als de hier bedoelde hebben Nederlandsche havens
niet aangedaan.</p>

<p>Op het stuk van vreemde oorlogsschepen bevat de neutraliteitsproclamatie,
die ook door het Nederlandsch-Indische Gouvernement<span class="pagenum"><a name="Page_23" id="Page_23">[23]</a></span>
voor onze bezittingen aldaar werd afgekondigd, enkele bepalingen,
welke in Indi&euml; met zijn uitgebreid territoriaal watergebied
veel moeilijker te handhaven waren dan hier te lande, doch waaraan
niettemin streng de hand gehouden worden moest en streng de hand
gehouden werd, zoo dikwijls pogingen tot inbreuk daarop met
reden konden worden vermoed. Ik doel hiermede in de eerste
plaats op de bepaling, dat het verboden is binnen het rechtsgebied
van den Staat, zonder voorafgaande machtiging der bevoegde
autoriteiten ter plaatse, aan oorlogsschepen of daarmede gelijkgestelde
vaartuigen van een oorlogvoerende mogendheid herstellingen
aan te brengen en levensmiddelen of brandstoffen te verstrekken.
Het Nederlandsch-Indische Gouvernement heeft vooral in den
eersten tijd van den oorlog, toen enkele Duitsche kruisers hun beroemd
geworden tochten over den Oceaan deden, meer dan eenmaal
maatregelen moeten nemen om te voorkomen, dat aan zulke kruisers
in Nederlandsch-Indische territoriale wateren kolen werden verstrekt.</p>

<p>In verband met die dolende zeeridders moest ook, zoowel in West- als
in Oost-Indi&euml;, de hand worden gehouden aan de uitzonderingsbepaling
van de neutraliteitsproclamatie ten gunste van oorlogsschepen
of daarmede gelijkgestelde vaartuigen van een oorlogvoerende,
welke binnen het rechtsgebied van de koloni&euml;n en bezittingen
in andere werelddeelen een haven of reede aandoen, uitsluitend
met het doel om hun voorraad levensmiddelen of brandstof
aan te vullen. Practisch was deze bepaling vooral van gewicht
ten aanzien van het innemen van brandstof. Volgens de bepalingen
der proclamatie, zich aansluitende bij het verdrag nopens
de rechten en verplichtingen der onzijdige mogendheden in geval
van zeeoorlog, mogen vreemde oorlogsschepen daartoe in geen geval
langer dan 24 uren in de haven of op de reede blijven, en mogen
hun niet meer brandstoffen worden verstrekt dan noodig is om, met
inbegrip van den nog aan boord aanwezigen voorraad, de naaste
haven van hun eigen land te bereiken. Hoe groot die officieel toegestane
hoeveelheid wel was voor een in een Oost- of West-Indische
haven binnenloopend schip als bijv. de &#8222;Leipzig&#8221; of de &#8222;Emden&#8221;
viel niet zoo heel gemakkelijk te bepalen. De oplossing van deze
moeilijkheid moest echter uit den aard der zaak aan de autoriteiten
ter plaatse worden overgelaten.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_24" id="Page_24">[24]</a></span>Een tweede moeilijkheid deed zich hierbij nog voor, welke echter
gelukkig van theoretischen aard is gebleven. Volgens de neutraliteitsproclamatie
mag een zelfde vreemd oorlogsschip niet wederom
van brandstof worden voorzien dan nadat ten minste drie maanden
sedert een vorige aanvulling binnen het rechtsgebied van den staat
zijn verstreken. De vraag deed zich nu voor, wat zou moeten geschieden
met een kruiser, waarvan bekend was, dat hij in open zee
strooptochten was blijven maken zonder naar het eigen land terug
te keeren, indien hij na een tusschenpoos van drie maanden opnieuw
kolen zou willen laden. Naar de letter der proclamatie
zou dit toegestaan zijn; naar den geest evenwel niet. Immers
de hoofdbepaling omtrent het kolenladen houdt in, dat niet meer
brandstof zal worden verstrekt dan noodig is om de naaste haven
van het eigen land te bereiken. Door aan een schip, dat niet naar huis
terugkeert doch in open zee kaapvaart blijft uitoefenen, en zijn
kolenvoorraad aanvult uit veroverde schepen of in havens van andere
neutrale landen, om de drie maanden kolen te verstrekken,
zou niet worden voldaan aan de bedoeling der uitzonderingsbepaling,
er toe strekkende een oorlogsschip, uit menschelijkheidsoverwegingen,
gelegenheid te geven naar huis terug te keeren,
maar zouden onwillekeurig aan een der strijdvoerenden, tegen de
bedoeling der kolenbepaling in, handlangersdiensten worden bewezen.
Zooals reeds werd opgemerkt, bleef ook deze kwestie intusschen
alleen van academische beteekenis.</p>

<hr class="tb" />

<p>Hier te lande moest al heel spoedig aan enkelen onzer eigen landgenooten
worden ingescherpt, dat ook zij zich aan de neutraliteitsbepalingen
hadden te onderwerpen en het land niet door daarmede
strijdige handelingen in oorlogsgevaar mochten brengen. Art. 13
der neutraliteitsproclamatie verbiedt, binnen het rechtsgebied
van den Staat ten behoeve van een oorlogvoerende natie vaartuigen,
voor militaire doeleinden bestemd, uit te rusten, te bewapenen of
te bemannen of zoodanige vaartuigen aan een belligerent toe
te voeren of te verschaffen. In de allereerste weken van den
oorlog nu kwam aan de Regeering een poging ter oore, die in vrij vergevorderden
staat van uitvoering bleek te zijn, om ten behoeve
van het Duitsche Rijk een aantal stoomtrawlers en sleepbooten
aan te koopen. Het was niet twijfelachtig dat, indien die koop was<span class="pagenum"><a name="Page_25" id="Page_25">[25]</a></span>
doorgegaan, de bedoelde schepen voor oorlogsdoeleinden zouden
zijn gebezigd. Onverwijld werden de noodige maatregelen genomen
om de Nederlandsche tusschenpersonen, die zich tot deze transactie
hadden geleend, op het ongeoorloofde van hun medewerking
te wijzen; dientengevolge kon worden belet, dat de uitvoering der
reeds begonnen poging werd voltooid.</p>

<p>Als tegenhanger van dit geval vermeld ik hier, dat ook tegen
overtreding van een ander artikel der neutraliteitsproclamatie
eenige malen moest worden opgekomen. Het door mij bedoelde
artikel behelst het verbod om binnen het rechtsgebied van den
Staat ten behoeve der oorlogvoerenden strijderskorpsen te vormen
of aanwervingsbureaux te openen.</p>

<p>Deze bepaling werd van practisch belang, eenigen tijd nadat
Antwerpen was gevallen en Belgi&euml; zoo goed als geheel in handen
van Duitschland was gekomen. Niet alleen bleek toen, dat verschillende
hierheen gevluchte Belgische jonge mannen zich individueel
en uit vrije beweging bij het in Noord-Frankrijk strijdende
Belgische leger gingen vervoegen, wat geheel geoorloofd was;
maar ook dat door meer of minder openlijk optredende wervingsbureaux
pogingen werden in het werk gesteld, om hunne indiensttreding
te bevorderen en hen groepsgewijze naar Engeland
te vervoeren. Zoo vaak van zulke pogingen iets bleek, werden
zij, krachtens de neutraliteitsproclamatie, in haar geboorte
gesmoord.</p>

<hr class="tb" />

<p>De verovering van Belgi&euml; en vooral de val van Antwerpen gaf
ook practische beteekenis aan het artikel der neutraliteitsproclamatie,
dat het vervoer van convooien van munitie of levensmiddelen
over Nederlandsch territoir verbiedt. De vrije doorvoer van koopmansgoederen
tusschen Belgi&euml; en Duitschland of omgekeerd, over
onze water- en landwegen, gelijk die v&oacute;&oacute;r den oorlog bestond, bleef
natuurlijk ongehinderd voortduren. Echter ontstond in en door den
nieuw geschapen toestand gevaar, dat onze waterwegen zouden worden
gebruikt om munitie en andere legerbenoodigdheden van Duitschland
naar Antwerpen te vervoeren, of dat door oorlogsdaden verkregen
zaken van daar uit over ons land naar Duitschland zouden worden
gebracht. Aan de Duitsche regeering werd uit dien hoofde medegedeeld,
dat hoewel de door verschillende tractaten en inzonderheid<span class="pagenum"><a name="Page_26" id="Page_26">[26]</a></span>
door de Rijnvaart-akte gewaarborgde vrije doorvoer door ons land
tusschen Duitschland en Belgi&euml; ongerept zou blijven, deze ten aanzien
van krijgsbuit of van oorlogsbenoodigdheden niet kon worden toegestaan,
aangezien dit ons in conflict zou brengen met onzen onzijdigheidsplicht.
De noodige maatregelen werden getroffen om, door
samenwerking tusschen daartoe aangewezen ambtenaren van Buitenlandsche
Zaken met de douane-ambtenaren en de leger-autoriteiten
aan de grens, ervoor te zorgen dat aan dit neutraliteitsverbod
de hand zou worden gehouden. Voor zoover ik mij herinner, behoefde
geen enkele maal tegen eene poging tot overtreding daarvan te
worden opgekomen.</p>

<p>Had deze zaak betrekking op de Rijnvaart, de vaart op de
Schelde gaf aanleiding tot een gedachtenwisseling, reeds voordat
Antwerpen in de macht van Duitschland was gekomen. Zij betrof
een vijftigtal Duitsche en Oostenrijksche handelsschepen, die
bij den aanvang van den oorlog in de haven van Antwerpen lagen
en als gevolg van den strijd in de macht van de Belgische regeering
waren gekomen. In het begin van September 1914 werd
mededeeling ontvangen dat de Britsche regeering voornemens was,
die schepen met eene niet-militaire bemanning over de Schelde
naar Engeland te voeren. Zij beriep zich ter rechtvaardiging van
dit voornemen op het tractaat van Londen van 19 April 1839,
dat de vrije vaart over de Schelde waarborgt. Onze Regeering
maakte daartegen bezwaar. Zij wees het beroep van Engeland
op het verdrag van 1839 af, aangezien het hier schepen gold, die
door een oorlogsdaad in handen van de Belgische regeering waren
gekomen en die, als zij met een Britsche bemanning over de
Schelde zouden worden vervoerd, niet met een handelsoogmerk
de Schelde zouden bevaren. Het tractaat van 1839 beperkt, in
verband met art. 109 van de akte van het Weener congres van
9 Juni 1815, de vrije vaart op de Wester-Schelde uitdrukkelijk
&#8222;tot de vaart met opzigt tot den koophandel&#8221; en was dus op
dit geval niet van toepassing. Het gold hier schepen, waarvan
de rechtstoestand onzeker was, maar waarvan vaststond dat zij
zonder oorlogsdaad niet ter beschikking van de Belgische noch
van de Engelsche regeering zouden hebben gestaan. Hoewel
het artikel der neutraliteitsproclamatie, behelzende dat prijsgemaakte
schepen, behalve wegens onzeewaardigheid, slechte<span class="pagenum"><a name="Page_27" id="Page_27">[27]</a></span>
gesteldheid der zee of gebrek aan brandstof of aan levensmiddelen,
niet in het rechtsgebied van den Staat mogen worden
binnengebracht, hier niet letterlijk van toepassing was, was
het toch noodig, ter handhaving onzer onzijdigheid, in dit geval
naar analogie van dat neutraliteitsvoorschrift te handelen. In
dien zin werd dan ook aan Engeland geantwoord. Indien deze
schepen de grenzen zouden overschrijden en op het Nederlandsch
gedeelte van de Schelde zouden komen, zouden zij worden
ge&iuml;nterneerd tot aan het einde van den oorlog en dan worden
teruggegeven aan dengene, die alsdan zou blijken daarop recht te
hebben.</p>

<p>Na deze verklaring van onze zijde heeft Engeland aan zijn voornemen
te dezen aanzien geen gevolg gegeven. De houding ten
aanzien van die schepen tegenover Engeland aangenomen,
bracht van zelf mede, dat toen Antwerpen was gevallen en in
handen van Duitschland was gekomen, de bewuste schepen evenmin
op de Schelde konden worden toegelaten. Zij waren toch door
een oorlogsdaad weder onder andere oorlogvoerende heerschappij
gekomen. Toen dan ook enkele dier schepen later niettemin in
ons land kwamen, werden zij tot aan het eind van den oorlog in
bewaring gesteld. Aan wie zij dan zullen worden afgegeven, is
thans nog niet aan de orde.</p>

<h3>&sect;3. <i>Interneering; luchtvaart.</i></h3>

<p>Onder de neutraliteitsbepalingen is er &eacute;&eacute;n, welker toepassing
op het publiek zeer grooten indruk heeft gemaakt en die aan de
militaire autoriteiten, vooral in de eerste weken van October 1914,
de handen vol werk heeft gegeven. De bepaling namelijk dat troepen
of militairen, behoorende tot of bestemd voor de oorlogvoerenden,
komende binnen het gebied van den Staat te land, onmiddellijk
worden ontwapend en tot het einde van den oorlog worden ge&iuml;nterneerd.
Toen zij, eveneens als uitvloeisel van het algemeen erkende
volkenrecht (Tractaten van 1907 als gevolg van de Tweede
Haagsche Vredesconferentie) werd opgenomen, werd niet vermoed,
dat er op z&oacute;&oacute; groote schaal van zou moeten worden gebruik gemaakt.
De snelle verovering van Antwerpen deed een deel van
het Belgische leger alsmede van de ter hulp gekomen Engelsche<span class="pagenum"><a name="Page_28" id="Page_28">[28]</a></span>
troepen den 10<sup>den</sup> October 1914 over onze grenzen in Staatsvlaanderen
de wijk nemen. Hun aantal steeg weldra tot omstreeks
30.000. Het spreekt van zelf, dat het ontwapenen en onder
dak brengen van een z&oacute;&oacute; groot aantal soldaten heel wat voeten
in de aarde had, te meer omdat zoowel de militaire als de burgerlijke
autoriteiten in diezelfde dagen overstelpt waren met werk
in verband met den stroom van Belgen die, wegens de belegering
van Antwerpen, over onze grenzen een goed heenkomen
zochten. Op die vluchtelingen kom ik hieronder in <a href="#SecIII2">hoofdstuk III
&sect; 2</a> terug.</p>

<p>De interneering van de over onze grenzen gekomen Belgische
en Engelsche legerafdeelingen gaf wel practische maar geen volkenrechtelijke
moeilijkheden. Dat deze militairen ge&iuml;nterneerd
moesten worden, was niet aan den minsten twijfel onderhevig.
Niet altijd evenwel lag de zaak juridiek zoo eenvoudig. Opdat
onderdanen van een oorlogvoerende mogendheid bij het overschrijden
der grenzen in de termen vallen van te worden ontwapend
en ge&iuml;nterneerd, moeten zij in de eerste plaats behooren
tot of bestemd zijn voor den militairen dienst en in de tweede
plaats binnen het gebied van den staat &#8222;komen&#8221;, d. w. z. uit vrijen
wil de grenzen overschrijden en niet tegen hun wil of door omstandigheden
onafhankelijk van hun wil binnen het rechtsgebied
van den staat worden gebracht.</p>

<p>De eerste dezer voorwaarden voor de interneering is niet aanwezig
bij deserteurs noch bij gevluchte krijgsgevangenen. Beide categorie&euml;n
van personen hebben wel behoord tot de krijgsmacht van een
oorlogvoerende mogendheid, maar behooren daartoe niet meer op
het oogenblik dat zij de grenzen overschrijden. Het tractaat van
1907 betreffende de rechten en verplichtingen van onzijdige mogendheden
en personen ingeval van oorlog te land, bepaalt trouwens
uitdrukkelijk dat ontvluchte krijgsgevangenen worden vrijgelaten.
Het is intusschen niet altijd even gemakkelijk na te gaan of over
de grenzen komende militairen tot een van de beide genoemde
categorie&euml;n behooren. Bij ontsnapte krijgsgevangenen zullen de
omstandigheden in den regel wel van dien aard zijn, dat zonder
veel moeite is vast te stellen of men hunne verklaringen vertrouwen
kan en zal dus de beslissing dat zij buiten de interneeringsbepalingen
vallen, wel zoo goed als altijd vrij gemakkelijk zijn te nemen.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_29" id="Page_29">[29]</a></span>Met deserteurs staat de zaak ietwat anders. Daar is groote voorzichtigheid
geboden. Men kan niet zonder meer iederen militair
van een der oorlogvoerenden, die de grenzen overkomt onder het
beweren dat hij deserteur is, vrij laten rondloopen. Dit zou volkenrechtelijk
onjuist zijn en voor het land gevaarlijk kunnen
worden. Men behoeft daarvoor slechts te denken aan den omvang
dien de spionnagediensten der oorlogvoerenden in dezen krijg
hebben gekregen. De opvatting die in militaire kringen schijnt
te heerschen, dat zoolang een militair zijne distinctieven als zoodanig
draagt, hij beschouwd moet worden nog tot den troep te
behooren en dus moet worden ge&iuml;nterneerd, als hij over de grenzen
komt, acht ik even weinig houdbaar, als het aanmerken en behandelen
als deserteur van iederen vreemden militair, die voorgeeft
dit te zijn. Het is toch zeer wel mogelijk dat een vreemde soldaat,
wien het inderdaad er om te doen is, desertie te plegen, aan dit
voornemen alleen gevolg kan geven, indien hij er zich zorgvuldig
van onthoudt zijne militaire distinctieven af te leggen, zoolang
hij de grenzen niet gepasseerd is. Bovendien ligt niet voor
iederen deserteur een pakje burgerkleederen aan de grens gereed.
Deze mij onhoudbaar toeschijnende opvatting heeft voorts een
bedenkelijken kant ook voor het land zelf, speciaal in verband
met het steeds aanwezige spionnagegevaar. Zij leidt er namelijk
zoo licht toe, iederen vreemden militair, die v&oacute;&oacute;r het overschrijden
van de grens zijn militaire uniform voor een burgerpak heeft weten
te verwisselen, zonder meer als deserteur aan te merken. Dat
zulk eene conclusie aan militaire spionnen maar al te gelegen
zou komen, behoeft wel geen betoog. Er zit dan ook niet anders op,
dan elk geval op zich zelf te beoordeelen en van een zoo nauwkeurig
mogelijk onderzoek te doen afhangen of men werkelijk met een
geval van desertie heeft te maken. Bij twijfel blijve men aan den
voorzichtigen kant, dat is hier de interneering.</p>

<p>Heel anders ligt de zaak, als bij het einde van den oorlog de
interneering wordt opgeheven. Ge&iuml;nterneerden mogen v&oacute;&oacute;r het
einde van den oorlog het land niet verlaten. Dit brengt echter
niet mede, dat men verplicht zou zijn, hen na den krijg
tegen hun wil uit te leveren aan de mogendheid tot welker
krijgsmacht zij behoorden. Dit zou ten aanzien van deserteurs of
van militairen die vreezen dat zij, in hun land teruggekeerd, als<span class="pagenum"><a name="Page_30" id="Page_30">[30]</a></span>
deserteurs zullen worden aangemerkt, onmenschelijk zijn. Wie
eenmaal ge&iuml;nterneerd is, blijft ge&iuml;nterneerd tot aan het einde van
den oorlog. Of hij gedurende zijne interneering door den oorlogvoerende
tot wiens leger hij behoort, tot eenige straf wordt veroordeeld
of van den militairen stand wordt vervallen verklaard,
is voor den Staat die hem interneerde, onverschillig. De regeering
van den interneerenden Staat heeft met hem alleen te maken
afgaande op den toestand, waarin zij hem vond, toen hij ge&iuml;nterneerd
werd. Het eenige gevaar dat de interneerende Staat daarbij
loopen kan, is van financieelen aard en zinkt als zoodanig weg
tegenover de andere financieele lasten, die de oorlogstoestand
oplegt. De Staat kan namelijk de verplegingskosten niet terugeischen
van die militairen, van wie door den oorlogvoerende tot
wiens leger zij hebben behoord, wordt bewezen, dat zij als deserteurs
over de grenzen zijn gekomen. Houdt de oorlog op, dan
krijgt ieder oorlogvoerende zijne soldaten terug, met dit voorbehoud
dat ieder hunner, die maar eenigszins aannemelijk
maakt, dat hij gevaar loopt als deserteur te worden behandeld
of dat hij zal worden gestraft voor een feit, waarvoor
geen uitlevering kan worden gevraagd, indien hij dit verkiest,
hier kan blijven. Men zal in zulke gevallen ook de vreemdelingenwet,
die hier toch al niet met overgroote gestrengheid wordt toegepast,
uit menschelijkheidsoverwegingen zeer mild moeten uitvoeren.
Maar zoolang de oorlog duurt, hecht het Departement van Oorlog
aan beweringen van eenmaal ge&iuml;nterneerden, dat zij deserteur zijn,
terecht niet al te veel. Het zou anders een te gemakkelijk middel
zijn, om zich aan de interneering te onttrekken en zich weer
bij het strijdende leger te voegen.</p>

<p>Het tegen den wil of door omstandigheden buiten den wil van
de betrokkenen binnen het gebied van den Staat worden gebracht,
heeft zich eenige malen ten aanzien van militairen behoorende tot
de oorlogvoerenden voorgedaan en heeft in die gevallen er terecht
toe geleid, dat die militairen niet werden ge&iuml;nterneerd. In het begin
van den oorlog is dit gebeurd met Duitsche en Belgische krijgers,
die in de nabijheid van de Nederlandsch-Belgische grens gewond
en bewusteloos op het slagveld werden gevonden en door de zorgen
van het Roode Kruis of van particuliere verplegers naar een
Nederlandsch hospitaal in de nabijheid werden vervoerd. Zulke<span class="pagenum"><a name="Page_31" id="Page_31">[31]</a></span>
gewonde soldaten werden na hun herstel geheel vrijgelaten in
hun beweging. Hetzelfde geschiedde met de matrozen van de
eveneens in het begin van den oorlog getorpedeerde Engelsche
kruisers Aboukir, Cressy en Hogue, die door Nederlandsche
handelsvaartuigen in volle zee werden opgepikt en hier te lande
werden gebracht. Ook zij werden terecht niet ge&iuml;nterneerd.
Het zeeoorlogsrecht geeft geen voorschrift omtrent hetgeen in
het geval dezer schipbreukelingen had te geschieden, maar de
algemeene beginselen der onzijdigheid wezen hier in de richting
der vrijlating. Na den slag van het Skagerak profiteerden eenige
Duitsche matrozen van deze humane toepassing der interneeringsregelen.
Toch moesten hierover v&oacute;&oacute;r dien tijd nog eenige nota&#8217;s
met de Duitsche regeering worden gewisseld.</p>

<p>Dat de Staat behoort te zorgen niet alleen voor de behoorlijke
verpleging maar ook voor de behoorlijke bewaking der ge&iuml;nterneerden
(het laatste voorzoover dezen niet op parool vrijheid
van beweging binnen &#8217;s lands grenzen is gegeven) spreekt evenzeer
van zelf, als dat het schenden van het gegeven parool verregaand
onbehoorlijk is en gestraft wordt met strenge bewaking, als men
de woordbrekers weer te pakken kan krijgen.</p>

<hr class="tb" />

<p>In verband met de interneering zijn ook vragen gerezen ten
aanzien van luchtschepen en vliegeniers. Wat de luchtschepen
betreft, is de moeilijkheid tot nog toe van theoretischen aard
gebleven; ten aanzien van de vliegeniers daarentegen heeft zij
zich ook practisch voorgedaan. De neutraliteitsproclamatie houdt
daaromtrent niets in. De Regeering heeft echter bij Koninklijk
besluit van 3 Augustus 1914, het overschrijden van de
landsgrenzen aan vreemde luchtvaarders voor den duur van den
oorlogstoestand verboden en terstond aan de oorlogvoerenden
doen weten, dat zij het varen van vreemde luchtschepen en
het vliegen van vreemde vliegeniers boven ons grondgebied als
schending onzer souvereiniteit en neutraliteit beschouwt. De volkenrechtelijke
kwestie welke achter deze zaak verscholen ligt,
laat ik rusten; zij heeft&mdash;gegeven het principieele standpunt
dat Nederland, zonder protest van &eacute;&eacute;n der oorlogvoerenden ten
aanzien der luchtschepen en vliegeniers van oorlogvoerenden,
heeft ingenomen&mdash;geen beteekenis. Daarvan uitgaande zijn boven<span class="pagenum"><a name="Page_32" id="Page_32">[32]</a></span>
het Nederlandsch gebied varende vreemde luchtschepen of vliegende
a&euml;roplanen door onze militairen terecht beschoten. Heeft
die beschieting&mdash;gelijk een enkele maal bij een vliegtuig is voorgekomen&mdash;het
effect, dat de vliegenier of het luchtschip genoodzaakt
wordt binnen Nederlandsch gebied te landen, dan is
er geen twijfel aan, dat de inzittenden vallen onder de interneeringsbepalingen.
Zij behooren tot de militaire macht van een der
oorlogvoerenden, zij zijn boven (wat, gegeven de principieele opvatting
waarvan ik zoo even sprak, gelijk staat met &#8222;binnen&#8221;)
het gebied van den staat gekomen en zij zijn neergeschoten,
omdat dit het eenige middel was, om hen te ontwapenen en te
interneeren.</p>

<p>Het standpunt onzer Regeering in zake de luchtvaart van
belligerenten heeft nog aanleiding gegeven tot een wisseling van
nota&#8217;s met de Duitsche regeering ter zake van het Duitsche luchtschip,
dat op 1 Februari 1916 over ons grondgebied voer, door de
kustwacht uit dien hoofde werd beschoten en later met de geheele
bemanning in de Noordzee verongelukte. De Duitsche regeering
verweet ons naar aanleiding van dit voorval, dat de Nederlandsche
militaire autoriteiten, door blijkbaar zonder voorafgaande waarschuwing
te vuren op een luchtschip, dat geacht kon worden door
overmacht boven het Nederlandsch grondgebied te zijn gekomen,
in strijd met het volkenrecht en de wetten der menschelijkheid
hadden gehandeld.</p>

<p>Naar aanleiding van dat ongegronde verwijt schrijft de Minister
van Buitenlandsche Zaken in het in Juli 1916 verschenen Oranjeboek:
&#8222;Ondergeteekende heeft dit schrijven met een Nota-Verbale d.d.
18 Maart beantwoord, waarin nogmaals uitvoerig de zienswijze
der Regeering te dezer zake werd uiteengezet. Overigens werd aangetoond
dat het luchtschip, dat geen enkel teeken had gegeven van averij
te hebben of te willen landen, herhaaldelijk was gewaarschuwd zich
boven neutraal gebied te bevinden, en dat de militaire autoriteiten
de wetten der menschelijkheid hadden in acht genomen zoover
als dit met haar plicht, de onschendbaarheid van het territoir
te doen eerbiedigen, slechts eenigszins was overeen te brengen&#8221;.</p>

<p>Eenigszins moeilijker ligt de zaak, wanneer het luchtschip of
het vliegtuig niet wordt neergeschoten maar door eenigerlei averij
gedwongen wordt binnen het gebied van den Staat te landen.<span class="pagenum"><a name="Page_33" id="Page_33">[33]</a></span>
Men is dan aanvankelijk geneigd analogie te zoeken met de neutraliteitsbepaling
betreffende oorlogsschepen, welke wegens averij
een Nederlandsche haven binnenloopen en die na herstel weder
mogen vertrekken. Toch brengt eenig nadenken spoedig tot het
inzicht, dat de zaak hier z&oacute;&oacute; geheel anders ligt, dat van
analogische toepassing dier bepaling geen sprake zijn kan. Het
vreemde oorlogsschip, dat wegens averij een onzer havens binnenloopt,
schendt op geen enkel oogenblik onze neutraliteit. Het
vreemde luchtschip of vliegtuig daarentegen kan alleen dan
wegens averij gedwongen worden hier te dalen, als het in
strijd met de Nederlandsche souvereiniteit en neutraliteit, welke
het had te eerbiedigen, reeds boven ons territoir voer of vloog. Het
enkele feit dat het hier wegens averij landen moet, bewijst dus
reeds dat het de Nederlandsche souvereiniteit had geschonden,
v&oacute;&oacute;r het averij kreeg en tot neerstrijken werd gedwongen. Mocht
het weer voorkomen, dat Duitsche luchtschepen, gaande naar
Engeland of daarvan terugkomende, over ons land varen, en
mocht bij zulk een gelegenheid een dezer schepen wegens averij
binnen onze grenzen moeten dalen, dan zou het buiten twijfel zijn,
dat het tot na den oorlog zou moeten worden opgeborgen en dat
de inzittenden behoorden te worden ge&iuml;nterneerd. Met luchtschepen
heeft zich deze kwestie nog niet practisch voorgedaan; daarentegen
w&egrave;l met een Duitsch watervliegtuig dat, tengevolge van averij ten
Noorden van Schiermonnikoog in zee was neergedaald en naar de
kust van dit eiland was gedreven en daar geland. De bemanning
daarvan werd ge&iuml;nterneerd, ondanks protest van de Duitsche
regeering.</p>

<p>Naast de hier genoemde theoretische gronden voor de gedragslijn,
welke de Regeering zich in deze kwestie heeft gesteld, is er
nog een bij uitnemendheid practische militaire overweging, welke
in dezelfde richting wijst en die tevens het principieele standpunt
steunt, dat Nederland bij het Koninklijk besluit van 3 Augustus
1914 ten aanzien van de luchtvaart van oorlogvoerenden heeft
ingenomen. Het enkele feit van het varen of vliegen boven het
Nederlandsche gebied stelt den luchtvaarder of den vliegenier in
staat, waarnemingen te doen omtrent- en opnemingen te doen van
Nederlandsche verdedigingswerken en kan dus onze veiligheid in
gevaar brengen.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_34" id="Page_34">[34]</a></span>Deze laatste overweging schraagt ook het standpunt, dat Nederland
tegenover Duitschland heeft ingenomen ten aanzien van
luchtschepen, waarvan terecht of ten onrechte wordt beweerd, dat
zij bij vergissing, tengevolge van de weersgesteldheid, boven ons
land zijn terecht gekomen. Zoodra de bestuurder van een oorlogvoerend
luchtschip zulk een vergissing bemerkt, is hij verplicht
langs den kortsten weg zich buiten het Nederlandsche rechtsgebied
te begeven. Hij mag zich dan niet bevoegd achten langs den
kortsten weg naar zijn eigen land terug te keeren, wanneer die niet
tevens de kortste is om buiten ons gebied te komen. Terecht heeft
onze Regeering dit standpunt tegenover Duitschland met beslistheid
volgehouden. Elke afwijking daarvan zou de deur wagenwijd openzetten
voor niet te controleeren en niet te achterhalen schendingen
van ons rechtsgebied door oorlogvoerende luchtvaarders.</p>

<hr class="tb" />

<p>In verband met de luchtvaart heeft de Regeering nog voor een
moeilijkheid gestaan, die wel niet rechtstreeks met het belang
van Nederland had te maken, maar waarbij zij zich de vraag had
voor te leggen, of de voorschriften der onzijdigheid wel met de
eischen der menschelijkheid waren overeen te brengen. De neutraliteit
brengt mede, dat het verspreiden van berichten over de
waarneming, van Nederlandsch grondgebied uit, omtrent bewegingen
van oorlogvoerende strijdkrachten, zooveel mogelijk worde
tegengegaan. Om aan dezen eisch der onzijdigheid te voldoen
worden berichten van nieuwsagenten omtrent bewegingen van
belligerente oorlogsschepen gedurende 6 uren opgehouden. Deze
maatregel wordt ook toegepast ten aanzien van waargenomen
bewegingen van vreemde vliegeniers en vreemde luchtschepen.
Voor zoover betreft Duitsche luchtschepen, die naar Engeland
koersten, gaf dit in sommige kringen aanleiding tot ontstemming,
voortspruitende uit de omstandigheid, dat de Duitsche luchtraids,
voor zoover zij menschenlevens kosten, in hoofdzaak weerlooze
burgers treffen en dus tot de meest inhumane oorlogsverrichtingen
behooren van den thans woedenden krijg, waarin de vindingrijkheid
op het gebied der verdelging van elkanders leven en gezondheid
over het algemeen toch reeds een met alle menschelijkheid spottende
hoogte heeft bereikt. Toch kon en mocht men, zonder schending
van de neutraliteit ten aanzien van de Duitsche luchtschepen,<span class="pagenum"><a name="Page_35" id="Page_35">[35]</a></span>
van den gestelden regel niet afwijken. Het zou trouwens niet
aangaan, dat neutrale staten hunne onzijdigheidsmaatregelen
deden afhangen van de mate van weerzin, welke door bepaalde oorlogshandelingen
der belligerenten bij hen werd gewekt. Elk objectief
kenmerk van beoordeeling zou dan ontbreken en men zou door
gevoelsoverwegingen al heel spoedig in zeer gevaarlijk vaarwater
worden gevoerd. Natuurlijk stond de zaak geheel anders, wanneer
het een luchtschip betrof, dat de onzijdigheid van het Nederlandsche
territoir niet had ge&euml;erbiedigd en zijn weg ten deele over ons gebied
had genomen. In dat geval bleef bekendmaking daarvan aan den
tegenstander, langs telegrafischen weg, zonder de minste vertraging
vrij. De neutraliteit werd dan niet geschonden door de berichtgeving,
maar was geschonden door den luchtschipper omtrent
wien bericht gegeven werd.</p>

<h3>&sect; 4. <i>Gevaarlijke bakerpraatjes.</i></h3>

<p>Tot slot van dit hoofdstuk vermeld ik nog een tweetal bakerpraatjes,
waarvan vooral het eerste aan het land veel kwaad heeft
gedaan en aan de Regeering veel last en onaangenaamheid bezorgd
heeft.</p>

<p>Toen het Duitsche leger, om snel in Noord-Frankrijk te komen,
de neutraliteit van Belgi&euml; schond en zich een weg baande door het
land van onze Zuidelijke naburen, dook al heel spoedig het
gerucht op, dat Nederland zou hebben toegelaten, dat bij dien
opmarsch Duitsche troepen ook over Nederlandsch grondgebied
trokken. Vooral in Frankrijk werd dit verhaal als waarheid aanvaard
en werd het ondanks officieele tegenspraak met hardnekkigheid
staande gehouden. In de &#8222;<i>Illustration</i>&#8221; verscheen zelfs een
kaartje, aanduidende hoe het Duitsche leger door Belgi&euml; was getrokken;
de richtingen werden daarop door pijltjes aangegeven;
een dier pijltjes wees den weg van Duitschland naar Belgi&euml;
over het zuidelijk deel van Nederlandsch Limburg. Hoewel hier
bij de Regeering genoegzaam bekend was, dat het heele verhaal
uit de lucht was gegrepen en dat de Duitsche legeraanvoerders niet
slechts bevel hadden ontvangen de Nederlandsche grens zorgvuldig
te ontzien, maar dat bevel ook met de grootste nauwgezetheid
hadden opgevolgd, wierp het praatje een z&oacute;&oacute; valsch en te gelijk<span class="pagenum"><a name="Page_36" id="Page_36">[36]</a></span>
z&oacute;&oacute; gevaarlijk licht op ons land en zijne Regeering, dat het noodig
was de onjuistheid daarvan z&oacute;&oacute; voldongen vast te stellen, dat het
niet alleen hier te lande maar ook bij de geallieerden zou worden
erkend voor wat het was: een kwaadaardig kletspraatje. Er had
daartoe een speciaal onderzoek door de militaire overheid plaats,
waaromtrent uitvoerige mededeelingen zijn opgenomen in het
Oranjeboek, dat in October 1915 door het Ministerie van Buitenlandsche
Zaken werd uitgegeven. Zooals van te voren vaststond
bij ieder, die op de hoogte was van de werkelijke toedracht, bewees
dat onderzoek op een wijze, die zelfs voor den meest kwaaddenkende
overtuigend zijn moest, dat de Nederlandsche grens door het
Duitsche leger op geen enkel punt was geschonden.</p>

<p>Ter rechtvaardiging van het ontstaan en van de verspreiding
van het praatje, als zou Nederland handlangersdiensten aan het
Duitsche leger hebben bewezen, valt dan ook niets hoegenaamd
aan te voeren; het kan integendeel niet genoeg worden betreurd
en gelaakt, dat zulk een sprookje zonder eenigen grond ontstaan
en verspreid worden kon en dat zij die zich daaraan schuldig
maakten, niet beseften, welke ernstige gevolgen het wekken
van een valschen schijn bij een der oorlogvoerende partijen omtrent
Nederlands houding ten aanzien van den vijand, voor ons land
had kunnen hebben en welk een verantwoordelijkheid zij door
hun grondelooze en grenzelooze kwaaddenkendheid en lichtgeloovigheid
tegenover Nederland op zich namen. Voor zoover er onder
onze eigen landgenooten zijn, die aan de verspreiding van het
gerucht mede schuld hebben, is hun bedrijf in zoo hooge mate
ergerlijk, dat er geen woorden voor zijn te vinden om het naar
waarde te brandmerken.</p>

<p>Voor buitenlanders kon althans nog ter verontschuldiging dienen,
dat de Duitsche heerbaan op enkele punten, zooals bij Vaals
en bij Kerkrade, z&oacute;&oacute; rakelings langs de Nederlandsche grens loopt,
dat men van Nederlandsch grondgebied uit aan militairen, die op
dien weg voorbijtrekken de hand kan reiken; dat het nieuwe
grijze uniform onzer infanteristen zooveel gelijkenis vertoont met
het Duitsche uniform voor dit wapen, dat vergissing omtrent de
nationaliteit van een voorbijtrekkenden troep voor een buitenlander
mogelijk is en, last not least, dat men in de oorlogvoerende landen,
vooral in het begin van den oorlog, begrijpelijkerwijze, te gelijk<span class="pagenum"><a name="Page_37" id="Page_37">[37]</a></span>
z&oacute;&oacute; zenuwachtig en z&oacute;&oacute; wantrouwend was, dat elk praatje omtrent
heulen met den tegenstander, zoodra het omtrent een neutralen
staat eenmaal was gelanceerd, er een bij uitstek gunstigen voedings- en verspreidingsbodem vond. Voor Nederlanders die de verspreiding
van het even valsche als gevaarlijke en kwaadaardige gerucht mede
op hun geweten hebben, is niet de minste verontschuldiging aan
te voeren.</p>

<p>Zelfs nadat zonneklaar en onomstootelijk was vastgesteld, dat
van schending van de Nederlandsche grens door het Duitsche
leger op geen enkel punt en op geen enkel oogenblik sprake is geweest,
heeft het praatje niet opgehouden aan Nederland schade te
doen. De buitenlandsche regeeringen hebben het ten slotte wel op
de juiste waarde, dat wil hier zeggen: onwaarde, geschat en verdere
verspreiding ervan, naar vermogen, tegengegaan. Maar daarmede
was het kwaad niet gestuit. Zulke praatjes blijven nawerken onder
allerlei kringen van de bevolking, en daarbij geldt helaas niet dat
de waarheid de leugen wel achterhaalt. Wanneer Nederland en zijne
Regeering bij het Fransche volk sympathie hebben verspeeld en
zelfs bij maar al te velen onzer Gallische broeders in een kwaad
blaadje zijn gekomen, heeft het valsche gerucht omtrent het oogluikend
toelaten van schending onzer grenzen door Duitsche troepen
daartoe meer dan iets anders bijgedragen. De franschgezinden onder
de Nederlanders die aan de verspreiding daarvan mede schuld
hebben, hebben eer van hun werk; zij hebben meer bijgedragen tot
het kweeken van verwijdering tusschen Franschen en Nederlanders
dan alle pro-duitsche propagandisten bij elkaar.</p>

<p>Van hetzelfde allooi, maar gelukkig van veel minder practische
beteekenis, was het later uitgebroed sprookje, dat er een geheim verdrag
tusschen Nederland en Duitschland in verband met den oorlog
zou zijn gesloten. Dit verhaal is op zich zelf niet minder kwaadaardig
en niet minder gevaarlijk; men kan voor niemand eenige verontschuldiging
vinden, die aan het ontstaan of de verspreiding ervan
heeft meegedaan. Hoewel het zijn ronde begon op een oogenblik
toen de gemoederen reeds wat waren gekalmeerd en niet meer zoo
ontvankelijk waren voor elk sensatiebericht, hoe onwaar en hoe onwaarschijnlijk
het ook zijn mocht, heeft het toch nog zooveel stof
opgeworpen, dat het de eer kreeg in de vergaderingen van de beide
Kamers der Staten-Generaal te worden besproken. Het k&oacute;n daar<span class="pagenum"><a name="Page_38" id="Page_38">[38]</a></span>
met de meeste beslistheid van regeeringswege worden tegengesproken
en het werd met de meeste beslistheid tegengesproken; het
eerst in een interruptie van den heer Cort van der Linden, zoodra
er in de Kamer van werd gerept.</p>

<p>Zooals ik reeds opmerkte, is het in zijn gevolgen minder ernstig
geweest dan dat van de beweerde toelating van schending onzer
grenzen door Duitsche troepen; maar dat zij, die aan het ontstaan
en de verspreiding van de verdrag-legende schuldig zijn, daarmede
minder kwaad brouwden dan met het andere sprookje werd
gesticht, kan men niet eens te hunner verontschuldiging aanvoeren.
Het is te danken aan omstandigheden onafhankelijk van
hun wil. Ware het ontstaan op een oogenblik van even groote algemeene
opgewondenheid, als in Augustus 1914 heerschte, of ware het
door de Fransche pers even gretig opgenomen en verspreid als zijn
leugenbroeder uit die dagen, dan zou het in zijn uitwerking aan dezen
niets hebben toegegeven. De duim waaruit het is gezogen, verdiende
ten overstaan van Neerlands volk te worden verbrijzeld.</p>

<hr class="chap" />

<p class="pagenum"><a name="Page_39" id="Page_39">[39]</a></p>

<h2>HOOFDSTUK II.<br />
<span class="titel">DE LEVENSMIDDELENVOORZIENINGEN.</span></h2>

<h3><a name="SecII1" id="SecII1"></a>&sect; 1. <i>Beperking van den uitvoer.</i></h3>

<p>De oorlogstoestand heeft op bij uitstek voelbare wijze aan ieder
duidelijk gemaakt, welk een beteekenis het ongestoord interlocaal
en internationaal verkeer voor het economische leven in de moderne
maatschappij heeft. Toen in de eerste weken van Augustus 1914 het
verkeer hokte, stonden alle economische vragen op eens onder een
gansch ander licht, dan in normale omstandigheden en verlangden
zij een gansch andere oplossing. Door de spoorwegvordering stond
het goederenverkeer te land in die weken vrijwel stil; het scheepvaartverkeer
was lam gelegd, niet alleen door de onzekerheid
omtrent het lot dat aan ons land zou worden beschoren, maar
ook door de onbekende gevaren waaraan de oorlog ter zee de
scheepvaart, inzonderheid op de Noordzee, zou kunnen blootstellen.
De binnenschipperij miste als terugslag van den stilstand in
de groote scheepvaart en in het goederenvervoer op de spoorwegen
voeding en werk. Daarbij kwam dat er gegronde vrees heerschte
voor kolengebrek, zoo niet voor kolennood. Tot overmaat van
ramp ontwrichtten de maatregelen, die door de oorlogvoerenden,
in de eerste plaats door Engeland als feitelijk beheerscher der
zee werden genomen, het internationaal verkeer geheel en al. Dit
een en ander legde aan de Regeering, inzonderheid aan den Minister
van Landbouw, Nijverheid en Handel den plicht op, v&oacute;&oacute;r alles er voor
te zorgen, dat geen gebrek aan de noodige levensmiddelen zou ontstaan.
Daarbij had zij het hoofd koel te houden en moest zij zich niet
laten meesleepen, tot het nemen van goed bedoelde maar in hun
gevolgen bedenkelijke maatregelen, waarop zoowel in als buiten
de Staten-Generaal werd aangedrongen.</p>

<p>Toen in de gedenkwaardige vergadering van de Tweede Kamer
van 3 Augustus 1914 door den heer Troelstra werd opgemerkt, dat<span class="pagenum"><a name="Page_40" id="Page_40">[40]</a></span>
het niet voldoende zou zijn, waren beschikbaar te stellen tegen
een maximalen prijs en dat er meer noodig was voor &#8222;de doodeenvoudige
politiek dat er in Nederland geen honger zal worden geleden&#8221;,
gaf ik daarop ten antwoord:</p>

<p>&#8222;Op het oogenblik toe te zeggen de indiening van een wetsontwerp,
waarbij aan de bevolking, die dat noodig heeft, om niet door
den Staat levensmiddelen zouden worden verstrekt, acht ik niet
noodig en niet gewenscht. Niet gewenscht om een tweetal redenen.
Vooreerst omdat de staat dat wel zal kunnen decreteeren op papier,
maar het buitengemeen moeilijk zijn zou, dat onmiddellijk tot uitvoering
te brengen, en verder omdat daarmede wat den kleinhandel
aangaat, het economisch verkeer, naar ik vrees, nog meer zal worden
geschokt dan op het oogenblik reeds het geval is.</p>

<p>&#8222;Hierover toch behoeven wij wel niet te twijfelen; wanneer er
een wet was, waarbij onder zekere voorwaarden,&mdash;wij kunnen zeer
goed begrijpen, in deze kritieke tijden, dat men de voorwaarden, die
men stellen zou, toch niet streng zou kunnen toepassen&mdash;aan de bevolking
die het noodig had, om niet levenswaren werden ter beschikking
gesteld, dan zou niet alleen het verkeer&mdash;dat nu reeds wat den internationalen
handel en het kredietwezen betreft, zeer verstoord is&mdash;maar
ook de kleinhandel op zeer bedenkelijke wijze verstoord worden.</p>

<p>&#8222;Vandaar dat ik, waar ik sta voor de verantwoordelijkheid om
zoo goed mogelijk in deze tijden, voor zoover het van den Staat kan
geschieden, leiding te geven aan ons economisch leven, dergelijken
maatregel niet durf voorstellen&#8221;.</p>

<p>In de Eerste Kamer werd door den heer Polak een overeenkomstige
aandrang geoefend, als de heer Troelstra aan de overzijde van
het Binnenhof had geuit. In antwoord daarop verwees ik dien afgevaardigde
naar hetgeen ik even te voren aan zijn partijgenoot had
tegemoet gevoerd. Aan mijn afweer van het denkbeeld tot het beschikbaar
stellen van levensmiddelen van regeeringswege voegde ik
echter in &eacute;&eacute;n adem toe, dat, als de toestanden nog erger werden, de
Regeering niet zou aarzelen, verder reikende voorstellen te doen,
dan zij reeds gedaan had en waarmede ook de heer Troelstra zijn instemming
had betuigd. De eerste maatregel die kon strekken om
gebrek aan levensmiddelen te voorkomen, was intusschen van anderen
oorsprong en had aanvankelijk een ander hoofddoel.</p>

<p>Bij de wet van 3 Augustus 1914 (Stbl. no. 344) werd bepaald, dat<span class="pagenum"><a name="Page_41" id="Page_41">[41]</a></span>
in geval van oorlog of oorlogsgevaar bij algemeenen maatregel van
bestuur de uitvoer van bepaalde goederen, geheel of gedeeltelijk,
hetzij voor het geheele land, hetzij voor een bepaald deel daarvan
tijdelijk kan worden verboden. Dit was geen nieuwigheid, het was
een verruimde en verbeterde editie van een oude en verouderde wet.
In verband met den Fransch-Duitschen oorlog was reeds bij een wet
van 24 Juli 1870, bepaald, dat de uit- en de doorvoer van paarden,
hooi, stroo, haver, steenkolen en cokes door de Kroon tijdelijk,
geheel of gedeeltelijk konden worden verboden. Reeds geruimen
tijd v&oacute;&oacute;r het uitbreken van den thans woedenden krijg was
het duidelijk geworden, dat die sedert 1870 in stand gebleven wet
niet ver genoeg ging. Onder het ministerie Heemskerk werd, bij Koninklijke
boodschap van 24 Mei 1913, een wetsontwerp ingediend
tot verruiming van de wet van 1870. Die verruiming betrof verschillende
soorten van levensmiddelen.</p>

<p>Hoewel ook dat ontwerp door militaire overwegingen was ingegeven,
had het toch mede ten doel bescherming van den voorraad van
verschillende artikelen, &#8222;welke onmisbaar zijn voor de dagelijksche
behoeften van de bevolking&#8221;. In Februari 1914, nog v&oacute;&oacute;r het ontwerp
in de afdeelingen van de Tweede Kamer was behandeld, werd
het onder het nieuw opgetreden ministerie in zoover gewijzigd, dat
het niet langer de mogelijkheid ook van verbod van doorvoer inhield.
Zulk een verbod zou, zoo werd in de toelichting der wijziging
betoogd, weinig doeltreffend kunnen zijn en bij toepassing in strijd
komen met internationale tractaten, waarbij vrijheid van doorvoer
door ons land werd gewaarborgd, inzonderheid met de Rijnvaartakte.
Het Voorloopig Verslag over het onderzoek van het ontwerp
in de afdeelingen der Tweede Kamer verscheen 30 April 1914.</p>

<p>In het licht der ervaring, die de oorlog ons gebracht heeft, is het
de moeite waard een der hoofdbezwaren in herinnering te brengen,
welke in de afdeelingen van de Tweede Kamer tegen het ontwerp
werden ingebracht. &#8222;Zonder eenigen twijfel zullen&mdash;zoo voerden
verschillende leden aan&mdash;in geval van oorlog of oorlogsgevaar
in onze omgeving, groote hoeveelheden proviand naar onze havens
stroomen, om van daaruit met flinke winsten aan de oorlogvoerende
partijen te kunnen worden verkocht.&#8221; Koopmansgeest
ontbreekt ook in de Kamer niet. Er werd niet eens gedacht aan
de mogelijkheid, dat &eacute;&eacute;n der oorlogvoerenden dien stroom van<span class="pagenum"><a name="Page_42" id="Page_42">[42]</a></span>
proviand, dien men reeds in zijn verbeelding zag en waarvan men
de winst, die ermede zou zijn te maken, bij voorbaat reeds met welgevallen
opsnoof, wel eens zou kunnen afdammen. Trouwens bij
de weerlegging van dit argument in de Memorie van Antwoord,
voor welke ook ik een deel der verantwoordelijkheid draag, werd van
die mogelijkheid evenmin gerept. Het argument werd wel weersproken,
maar niet op den grond, die thans in de eerste plaats naar voren
zou worden gebracht.</p>

<p>De ironie van het oorlogsnoodlot heeft zich ten aanzien van de
uitvoerverboden niet bepaald tot het den draak steken met die &eacute;&eacute;ne
verwachting van oorlogswinsten. Ook in een ander opzicht heeft
het met goede bedoelingen en plechtige verzekeringen gejongleerd.</p>

<p>&#8222;Door eenige leden&mdash;zoo zegt het Voorloopig Verslag&mdash;werd als
een bezwaar aangevoerd, dat de bepaling zou kunnen worden misbruikt
om, door een tijdelijk verbod van uitvoer, invloed te oefenen
op de prijzen binnenslands.&#8221; De onderteekenaars van de Memorie
van Antwoord (gelukkig voor hem behoorde de heer Posthuma daar
niet bij; ongelukkig voor mij, ik w&egrave;l) beantwoordden die opmerking
aldus: &#8222;Er is, naar het voorkomt, geen aanleiding de Regeering ervan
te verdenken, dat zij de wet zal misbruiken om, door een tijdelijk
verbod van uitvoer, invloed te oefenen op de prijzen binnenslands.
Het behoeft geen nader betoog, dat maatregelen met zoodanige
strekking geheel zouden indruischen tegen de uitdrukkelijk uitgesproken
bedoeling van het wetsontwerp.&#8221;</p>

<p>En toch is de wet daarvoor gebruikt, zonder dat iemand er een
principieel bezwaar tegen heeft gemaakt. Er is wel strijd over dat
gebruik geweest, maar die strijd liep over de mate waarin en de wijze
waarop de wet voor dat doel werd toegepast. De een wilde meer, de
ander minder; maar niemand heeft &#8222;hands off&#8221; geroepen. Natuurlijk
had dat gebruik geen speculatieve bedoelingen, maar het bewustzijn,
dat daarmede als ongewenscht neveneffect tevens speculatie
in levensmiddelen en andere waren werd bevorderd, heeft niet
weerhouden uitvoerverboden te stellen en gedeeltelijke afwijkingen
daarvan te regelen, met het uitgesproken doel daarmede op de
prijsvorming binnenslands in te werken. Waarlijk, oorlogstijd doordringt
regeeringen zoowel als particulieren van de waarschuwing:
&#8222;Ne dis pas: fontaine, je ne boirai pas de ton eau!&#8221;</p>

<p>De Memorie van Antwoord betreffende het wetsontwerp werd ingediend,<span class="pagenum"><a name="Page_43" id="Page_43">[43]</a></span>
toen de oorlogswolken reeds zeer dreigende waren, namelijk
27 Juli 1914: het Eindverslag werd uitgebracht op 1 Augustus.
Tusschen dien dag en den dag waarop de wet in het Staatsblad
verscheen, onderging het ontwerp nog eenige wijzigingen; de eerste
daarvan had ten doel, ook het verbod van uitvoer van goud (hierop
kom ik in hoofdstuk IV terug<a name="FNanchor_1" id="FNanchor_1"></a><a href="#Footnote_1" class="fnanchor">[1]</a>) wettelijk te regelen. In verband
ook met deze nieuwe verruiming bleek het ten slotte gewenscht, alle
aanduiding van speciale goederen uit de wet te lichten en de mogelijkheid
van het uitvaardigen van uitvoerverboden algemeen te
maken voor de &#8222;bepaalde goederen&#8221;, welke telkens bij algemeenen
maatregel van bestuur zullen worden aangewezen.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_1" id="Footnote_1"></a><a href="#FNanchor_1"><span class="label">[1]</span></a> Zie <a href="#Page_193">bl. 193</a>.</p>
</div>

<p>Reeds v&oacute;&oacute;r de wet van 3 Augustus in werking trad, was bij Koninklijk
besluit van 1 Augustus, op grond van de wet van 1870, de
uitvoer van paarden, hooi, stroo, steenkolen en cokes verboden.
Spoedig na den 3den Augustus 1914 volgden uitvoerverboden van
een aantal etenswaren. In de eerste weken werden die uitvoerverboden,
zoo niet uitsluitend dan toch in de eerste plaats, ingegeven
door motieven, ontleend aan het belang van leger en vloot en aan de
noodzakelijkheid der geregelde approviandeering van stellingen en
versterkte plaatsen. Heel spoedig echter veranderde dit en kwam
het overwicht bij de uitvoering der wet op de uitvoerverboden
bij het Departement van Landbouw, Nijverheid en Handel,&mdash;het
departement, dat in het algemeen de zorg heeft voor de economische
belangen des lands en dat in den oorlogstijd de moeilijke en,
vooral bij den langen duur van den toestand, hoogst ondankbare
taak heeft te vervullen, het economisch leven onder de door den
oorlog geschapen buitengewone omstandigheden zoo goed mogelijk
aan den gang te houden.</p>

<p>Had men dit vooruit kunnen voorzien, men zou de uitvoering
dezer wet, althans voor zoover het betreft uitvoerverboden, die niet
met een militair oogmerk worden uitgevaardigd, niet in de eerste
plaats in handen van het Departement van Oorlog hebben gelegd,
dat uit den aard der zaak in oorlogstijd toch reeds de handen vol
werk heeft. Bij de beoordeeling van het nu en dan te lang uitgebleven
zijn van economische uitvoerverboden, nadat de wenschelijkheid
daarvan was uitgemaakt, houde men er rekening mede, dat die<span class="pagenum"><a name="Page_44" id="Page_44">[44]</a></span>
verboden, behalve den Raad van State, niet alleen het Departement
van Landbouw, maar ook de Ministeries van Buitenlandsche Zaken
en van Financi&euml;n moesten passeeren, voordat daaraan door de zorg
van het Departement van Oorlog de laatste hand kon worden gelegd.
Als men bij vervolg van tijd weer in de noodzakelijkheid mocht
komen, de wet op de uitvoerverboden toe te passen, zal men zeker
niet verzuimen, die fout uit de regeling te schakelen. In de eerste
oorlogsweken was de druk der omstandigheden groot genoeg, om
een uitvoerverbod, dat noodig bleek, al de genoemde autoriteiten
in &eacute;&eacute;n of twee dagen te doen passeeren. Maar onder z&oacute;&oacute; hooge
spanning werkt men op den duur niet; ook niet in de bureaux onzer
ministeri&euml;ele departementen.</p>

<p>Bij het stellen van uitvoerverboden werd natuurlijk rekening gehouden
met de vriendschappelijke betrekkingen waarin Nederland
als onzijdige natie met alle oorlogvoerenden staat; maar
daarbij moest toch de binnenlandsche behoefte aan bepaalde goederen,
inzonderheid aan levensmiddelen, den doorslag geven, ook al
kon men zich niet verhelen dat de uitvoerpolitiek, welke de Regeering
door den binnenlandschen toestand werd opgelegd, in haar gevolgen
de centrale mogendheden over het algemeen meer trof dan de
geallieerden. Als voorbeeld uit den eersten oorlogstijd breng ik in
herinnering hetgeen met de rijst geschiedde.</p>

<p>Bij den aanvang van den oorlog was hier een zeer groote hoeveelheid
rijst aanwezig. Z&oacute;&oacute; groot, dat die voorraad, onder normale omstandigheden,
voor de behoeften der bevolking gedurende eenige
jaren voldoende zou zijn geweest. Maar de omstandigheden waren
juist niet normaal. Omdat moest gerekend worden met den
zeer beperkten voorraad broodkoren, waarvoor rijst als surrogaat
zou moeten in de plaats komen, indien het niet gelukte tarwe in
voldoende hoeveelheid en met genoegzame regelmatigheid van
overzee aan te voeren, mocht de Regeering, met name de Minister
van Landbouw, het oog niet sluiten voor het feit, dat de
rijst in ongekende hoeveelheden in Rijnschepen naar Duitschland
werd verladen. De voorraad, die in het begin van Augustus 1914
de respectabele hoeveelheid van 200 millioen K.G. bedroeg, was
drie weken later reeds tot 150 millioen K.G. geslonken. De rijstuitvoer
was in Augustus 1914 grooter dan in normale omstandigheden
in een half jaar. Toen dientengevolge gevaar dreigde dat de rijstreserve<span class="pagenum"><a name="Page_45" id="Page_45">[45]</a></span>
spoedig zou zijn uitgeput, mocht ik niet aarzelen en aarzelde
ik niet, maatregelen te nemen, opdat de grens voor uitvoer van rijst
onverbiddelijk zou worden gesloten, al was het duidelijk dat zulk een
maatregel zoowel in Duitschland als bij de Nederlandsche rijstpellers
en rijsthandelaren ontstemming moest wekken. De rijstuitvoer werd
3 September 1914 verboden en is sedertdien verboden gebleven.</p>

<p>Bij de suiker kon de wet op de uitvoerverboden op geheel andere
wijze dienst doen. Er wordt hier ongeveer tweemaal zooveel ruwe
suiker geproduceerd als voor het binnenlandsche verbruik van geraffineerd
noodig is. Er moest echter voor gezorgd worden, dat in verband
met de bij uitstek hooge prijzen, welke voor suiker in Engeland
werden besteed, niet zooveel van het binnenlandsche product daarheen
zou worden verscheept, dat voor de binnenlandsche consumptie
niet voldoende hier zou blijven. Ware er nu niets meer te overwegen
geweest, dan zou de beslissing hier, al stond de zaak niet precies z&oacute;&oacute;
als bij de rijst, toch vrij eenvoudig zijn geweest. Er kwam echter
nog een gansch ander element in het geding. &#8222;Het blijkt,&mdash;zoo
zeide ik in de vergadering van de Tweede Kamer van 26 Augustus
1914&mdash;dat er onder deze omstandigheden een zeer groote strijd van
belangen is tusschen de ruwsuikerfabrikanten en de raffinadeurs.
Wanneer men toeliet, gelijk men dat vooral in sommige landbouwstreken
gaarne zien zou, dat de ruwsuiker vrij mocht worden uitgevoerd,
wat zou daarvan dan het gevolg zijn? Dat de overgroote hoeveelheid
ruwsuiker naar Engeland zou gaan, omdat daar zeer hooge
prijzen voor ruwe suiker worden besteed. Maar als men dat deed,
zouden onze eigen raffinadeurs geen voldoende grondstof hebben;
zij zouden te weinig krijgen en wat zij kregen, zouden zij duur moeten
betalen en de bevolking zou ten slotte hooge prijzen moeten besteden.&#8221;
Bovendien zou een te groote uitvoer van ruwe suiker geleid
hebben tot gebrek aan werk voor onze Nederlandsche suikerraffinaderijen,
hetgeen vermeerdering van het aantal werkloozen zou
hebben ten gevolge gehad. Ook deze overweging deed zich in de eerste
oorlogsmaanden, toen moest worden gevreesd voor- en gerekend
met een zeer groot werkloozencijfer, krachtig gelden. Als resultaat
van een en ander werd toen door mij aan belanghebbenden medegedeeld,
dat het uitvoerverbod op ruwe zoowel als op geraffineerde
suiker, dat den 7den Augustus was uitgevaardigd, gehandhaafd zou
worden, zoolang belanghebbenden niet een gezamenlijk advies zouden<span class="pagenum"><a name="Page_46" id="Page_46">[46]</a></span>
hebben uitgebracht over het gedeelte van de Nederlandsche
suikerproductie, dat hier zou moeten blijven voor het verbruik binnen
de grenzen en over het aandeel, dat het geraffineerd en het ruw
zouden kunnen hebben in het voor uitvoer beschikbare restant.</p>

<p>Aangezien de bietenoogst weldra zou moeten worden binnengehaald
en de suikercampagne dus spoedig voor de deur stond,
waren de verschillende groepen van belanghebbenden wel verplicht
het met elkander eens te worden. Het duurde dan ook niet lang, of
zij brachten een gemeenschappelijk advies uit. Daarbij werd eerst
nog wel gepoogd &#8222;des Pudels Kern&#8221;, de verhouding van het ruw
en het geraffineerd in het deel van het product, dat uitgevoerd zou
mogen worden, niet aan te raken. Maar toen ik den heeren duidelijk
maakte, dat ik juist omtrent dit punt hun voorlichting noodig had, en
dat een advies, dat dit onaangeroerd liet, voor de Regeering geen
waarde zou hebben, werden zij het ten slotte toch ook daarover eens.
Dat enkelen daarbij het hart bloedde, omdat zij gehoopt hadden
een grooter deel van de in totaal te verwachten oorlogswinst voor
hun groep te kunnen bemachtigen, zal ik niet tegenspreken.</p>

<p>Bepaald werd toen, in overeenstemming met het door belanghebbenden
uitgebrachte advies, dat 40 pct. van de geheele productie
in het land zou moeten blijven en dat het voor uitvoer overblijvende
zoodanig zou worden verdeeld, dat van den geheelen
voorraad ten hoogste 18% als ruw zou mogen worden uitgevoerd,
zoodat voor den uitvoer van geraffineerd ruim 40% van het geheele
product restte. De raffinaderijen konden dus rekenen op
ruim 80% van de Nederlandsche ruwe suiker als grondstof voor
hun bedrijf, namelijk 40% voor het binnenlandsche verbruik en
ruim 40% voor den uitvoer naar het buitenland. Deze rekening
gaat slechts ten naastenbij op, omdat een deel van de ruwe suiker,
welke niet als zoodanig werd uitgevoerd, toch de raffinaderijen niet
bereikte. Enkele suikerfabrieken zijn namelijk ingericht op het
zoogenaamd wit afdraaien van ruwe suiker, waardoor een product
wordt verkregen, dat er minder fraai uitziet dan de geraffineerde
suiker, maar dat deze toch kan vervangen vooral voor banketbakkers,
fabrikanten van suikerwaren, van gecondenseerde melk
en dergelijke. Bepaald werd, om de regeling niet aanstonds op losse
schroeven te zetten, dat alleen die ruwsuikerfabrieken wit zouden
mogen afdraaien, die het ook in de vorige campagne hadden gedaan,<span class="pagenum"><a name="Page_47" id="Page_47">[47]</a></span>
en dat wel tot maximaal dezelfde hoeveelheid. Op grond van de
in de volgende paragraaf te behandelen levensmiddelenwet werd
voorts voor 1e kwaliteit witte suiker de groothandelsprijs gesteld
op &#402;&nbsp;48.50 per 100 K.G., de kleinhandelsprijs op 55 centen per K.G.
Daar de suikerfabrieken en de suikerraffinaderijen wegens den
suikeraccijns onder voortdurend toezicht van het Departement
van Financi&euml;n staan, had men hierin tevens een afdoende controle
tegen pogingen tot ontduiking der regeling. Uit de verschillende
groepen van belanghebbenden werd een commissie benoemd, die
bij de maatregelen ter uitvoering van de getroffen regeling van
advies zou dienen en bij het toezicht op die uitvoering behulpzaam
zijn.</p>

<p>Ik heb de suikerregeling eenigszins uitvoerig behandeld, omdat
zij tot voorbeeld heeft gestrekt voor analoge regelingen, die
elkander ten aanzien van een toenemend aantal producten van
tuinbouw, landbouw en veeteelt hebben opgevolgd. Bij die andere
regelingen had men wel is waar niet te rekenen met een conflict
van belangen als tusschen de ruwsuikerfabrikanten en de raffinadeurs.
Maar de moeilijkheden waren daar toch niet minder. Ten
aanzien van de meeste dier producten had men al aanstonds veel
grooter moeilijkheden bij de controle, omdat zij, als accijnsvrij,
niet onder een zoo streng fiscaal toezicht staan als de suiker. Bovendien
ontbrak het ook daar niet aan belangenconflicten. Bij
vele tuinbouwproducten is door het instituut der co&ouml;peratieve
groentenveilingen althans het conflict tusschen den groothandelaar
en den verbouwer grootendeels uitgeschakeld; bij de landbouwproducten
is de co&ouml;peratie in den verkoop nog niet zoo algemeen.
Zelfs buiten de co&ouml;peratieve organisatie van de boterbereiding en
den boterafzet staan nog een aantal boterproducenten, speciaal
in de westelijke provinci&euml;n; de eieren-veilingen bestrijken nog lang
niet den heelen eierenvoorraad, en bij de kaas is de groothandel
nog grootendeels in handen van kooplieden met andere belangen
dan die der kaasproduceerende boeren.</p>

<p>Daarbij komt, dat overal tusschen den groothandel en den verbruiker
nog verschillende groepen van tusschenhandelaars in staan.
Het streven heeft van den aanvang af voorgezeten, bij de beperking
en regeling van den uitvoer van producten, waarvan het land meer
voortbrengt dan het voor eigen behoefte noodig heeft, in de verhouding<span class="pagenum"><a name="Page_48" id="Page_48">[48]</a></span>
tusschen de verschillende groepen van belanghebbenden
zoo min mogelijk stoornis te brengen. Het spreekt intusschen wel
van zelf, dat dit niet overal even gemakkelijk was door te voeren
en ook dat bij zulke regelingen, welke steeds producten betroffen,
waarmede oorlogswinsten waren te behalen, niet op een goudschaaltje
kon worden afgewogen of elke groep van belanghebbenden
daarbij wel haar evenredig deel kreeg van de gezamenlijke oorlogswinst,
die er mede was te verdienen.</p>

<p>Zoo is het zeer wel mogelijk, dat de regeling, welke in 1914 ten
aanzien van de suiker is getroffen, voor de raffinadeurs naar verhouding
voordeeliger is geweest dan voor de ruwsuikerfabrikanten.
Deze laatsten hebben echter in de campagne 1914/15 ook oorlogswinsten
gemaakt, en die winsten zouden nog grooter zijn geweest,
indien niet een invoerverbod van de Engelsche regeering, dat
den 26sten October 1914 werd uitgevaardigd, speciaal den uitvoer
naar Engeland van suiker, die op betere condities daarheen
was verkocht, zoolang dat verbod duurde, grootendeels onmogelijk
had gemaakt.</p>

<p>Voor mij zou de omstandigheid dat de raffinadeurs bij de regeling
van 1914 wat meer zijde hadden gesponnen dan de ruwsuikerfabrikanten
geen reden zijn geweest, van de hoofdtrekken dier regeling
voor 1915 af te wijken, al zou ik aan de eenmaal gestelde
verdeeling van het voor uitvoer beschikbare deel van den oogst
tusschen ruw en geraffineerd niet krampachtig hebben vastgehouden,
indien de ervaring had getoond, dat eenige wijziging
daarin ter wille van eene meer gelijkmatige oorlogswinstverdeeling
ware aan te brengen geweest, zonder het hoofddoel der geheele
regeling te na te komen. Dit hoofddoel was, zooals zooeven werd
in herinnering gebracht, tweeledig: zorg voor behoud van een
voldoende hoeveelheid suiker voor het binnenlandsch verbruik en
voorkoming van werkloosheid onder de arbeiders in de suikerraffinaderijen.</p>

<p>Door mijn opvolger van het Departement van Landbouw werd, in
verband met den minder goeden bietenoogst in 1915, het percentage
van de suiker der campagne 1915/16 dat niet zou mogen worden
uitgevoerd, bepaald op 50. Ten aanzien van de overblijvende helft
werd echter door hem een cardinale verandering gebracht in de
regeling van 1914. Hij liet namelijk geheel vrij of die helft als ruw<span class="pagenum"><a name="Page_49" id="Page_49">[49]</a></span>
of als geraffineerd het land zou verlaten, er op rekenende dat dan de
raffinadeurs van de ruwsuikerfabrikanten toch wel zooveel van
den voorraad zouden afkoopen als zij voor hun bedrijf noodig hadden.
Ook het wit afdraaien van ruwe suiker werd geheel vrijgelaten.
Ik heb van den aanvang af betwijfeld, of die verandering ook een
verbetering was en ik ben door de resultaten van de regeling voor
1915/16 in mijn twijfel bevestigd. Bij de afwijking van het bepaalde
voor 1914/15 werd mijns inziens te veel rekening gehouden met de
overweging, dat de ruwsuikerfabrikanten het vorig jaar niet hun
evenredig deel in de behaalde oorlogswinst hadden genoten en de
billijkheid meebracht nu eens hen &#8222;top dog&#8221; te maken, en te weinig
er op gelet, dat men bij het betrachten van die verdeelende gerechtigheid
gevaar liep, de verbruikers en de arbeiders in de suikerraffinaderijen
het kind van de rekening te laten worden.</p>

<p>In normale tijden bemoeit de Regeering zich in het geheel niet
met de verhouding waarin bedrijfswinsten tusschen de verschillende
ondernemingen of groepen van ondernemingen in een handels- of nijverheidstak worden verdeeld. Waar in oorlogstijd de
overheid door haar ingrijpen in het bedrijf onvermijdelijk ook
aan die verhouding raakt, is het haar plicht daaraan niet meer te
tornen dan strikt noodzakelijk is. Zij wachte zich er evenwel voor,
de bijzaak tot hoofdzaak te maken en bij haar maatregelen er van
uit te gaan, dat iedere groep van belanghebbenden, welke zonder
het uitvoerverbod een zekere oorlogswinst zou kunnen maken, een
zooveel mogelijk evenredig deel daarvan behoort te worden gelaten.
Kan dit nevendoel worden bereikt zonder aan het hoofddoel tekort
te doen, dan des te beter; maar een minister die ter wille van de
nastreving van dat bijoogmerk zijn maatregelen anders neemt, dan
hij ter bereiking van het hoofddoel op zich zelf zou hebben gedaan,
komt daarmede op een verkeerden en zeer gevaarlijken weg.</p>

<p>Ik sta hierbij stil, omdat mij meer dan eenmaal is gebleken, dat
men zich niet genoegzaam rekenschap geeft van den eenigen, maar
dan ook afdoenden, rechtvaardigingsgrond van economische uitvoerverboden
in oorlogstijd. Zulke verboden belemmeren onvermijdelijk
den handel in bepaalde voedingsmiddelen, zoo zij dien
niet tijdelijk geheel stopzetten, en doen daardoor aan de producenten
van- en de handelaars in die waren oorlogswinsten
derven, welke door hen anders zouden kunnen zijn genoten. Herhaaldelijk<span class="pagenum"><a name="Page_50" id="Page_50">[50]</a></span>
nu kan men de beschouwing hooren, dat de Regeering
er mede rekening moet houden, door haar uitvoerverboden een
bepaalde groep van producenten of van handelaars niet onevenredig
veel in het maken van oorlogswinst te kortwieken. Zoo herinner ik
mij een opmerking uit tuinbouwkringen, dat het toch niet zou
aangaan den uitvoer van kool in zoodanige mate te verbieden, dat
grootere stijging van den binnenlandschen prijs dan noodig is ter
goedmaking van de verhooging der productiekosten, zou worden
voorkomen. Bij die wijze van optreden der Regeering zou&mdash;zoo
redeneerde men&mdash;een klein deel van het land (hier de zoogenaamde
&#8222;Streek&#8221; in Noord-Holland) zoo goed als den ganschen last dragen
van de voorziening der bevolking met deze in normale tijden binnen
ieders bereik liggende groente.</p>

<p>Indien ik mij in de eerste oorlogsweken door zulk een overweging
had laten leiden, zou&mdash;om slechts &eacute;&eacute;n voorbeeld te noemen&mdash;onze
rijstreserve over de grenzen zijn verdwenen. De druk van het absolute
uitvoerverbod van rijst, m. a. w. het vernietigen van verwachtingen
op verder nog te maken oorlogswinst, kwam geheel neer op
een nog heel wat kleinere groep van rijstpellers en rijsthandelaars.</p>

<p>Niet minder dan door de zooeven bedoelde beschouwing,
werd ik getroffen door een betoog van een bekend landbouwkundige
in een overigens zeer verdienstelijke en verdiende
verdediging van het beleid van Minister Posthuma, die door
het publiek hoogst onbillijk wordt beoordeeld, omdat men de
moeilijkheden van de taak, waarvoor hij is gesteld, niet kent,
of die moeilijkheden onderschat, voor zoover men er begrip van
heeft. In het bedoelde betoog, dat in Juni jl. in een onzer groote
dagbladen als hoofdartikel werd opgenomen, wordt er de nadruk
op gelegd: dat de maatregelen van het Ministerie van Landbouw
betreffende de beperking van den uitvoer van landbouw- en veeteeltproducten
den boeren reeds op een derving van oorlogswinst te staan
komen, die op meer dan &#402;&nbsp;70 millioen werd berekend; dat men wel
behoort te overwegen, hoe land- en tuinbouw, ondanks de binnenlandsche
prijsstijging hunner producten, derhalve reeds een veel
grootere bijdrage in de lasten van den oorlogstoestand leveren, dan
welke andere groep van producenten of handelaars ook, en dat
men dus bescheiden zijn moet in zijn verlangen naar nog verdere
beperking van den uitvoer hunner artikelen, waardoor de winstderving<span class="pagenum"><a name="Page_51" id="Page_51">[51]</a></span>
voor die breede groepen der bevolking nog grooter worden zou.</p>

<p>Waren dergelijke uitingen niet meer en niet anders dan verklaarbare
opvattingen uit de kringen van belanghebbenden, dan zou
men er zich niet over behoeven warm te maken. Z&oacute;&oacute; onschuldig zijn
zij echter niet. In de stukken, welke dezen zomer van het Ministerie
van Landbouw uitgingen, komen uitingen voor, die doen vreezen
dat men aan de afdeeling Landbouw, de afdeeling van het Departement,
welke zich met de levensmiddelenvoorziening in het bijzonder
heeft bezig te houden, ook in dien gedachtengang is gekomen. Dat
nu is voor de bevolking niet zonder gevaar.</p>

<p>Maatregelen, waardoor in oorlogstijd de prijs van bepaalde voedingsartikelen
belet wordt buitensporig hoog boven het normale
te stijgen, missen hun rechtsgrond, wanneer zij niet door het algemeen
belang der bevolking worden geboden. Maar gebiedt dit
eenmaal het nemen daarvan, dan hebben bepaalde categorie&euml;n,
van producenten of van handelaars, die daardoor worden verhinderd
van zulke buitensporig hooge prijzen en van nog hoogere
prijzen over de grenzen vrijelijk profijt te trekken, geen recht
van beklag. In het maken van oorlogswinst ligt op zich zelf
niets onbehoorlijks, maar niemand heeft recht, dat hem de kans op
een oorlogswinst zou worden gelaten, die alleen kan worden binnengehaald,
als de overheid ter wille van de trekkers daarvan nalaat of
beperkt, wat zij anders in het belang der volksvoeding zou hebben
gedaan.</p>

<p>De mogelijkheid van het maken van oorlogswinsten door bepaalde
groepen van de bevolking is een gevolg van de hoogst abnormale
toestanden, door den oorlog op economisch gebied te voorschijn
geroepen. Daartoe behoort zoowel de noodzakelijkheid, dat de
Regeering landbouw en industrie helpt bij den aanvoer van grond- en hulpstoffen, als dat zij hen in hun afzetgebied beperkt door,
met of zonder uitzonderingen, de grens te sluiten voor dat deel
hunner producten, waaraan hier gebrek is of zonder die beperking
zou ontstaan. Waar en voor zoover eenerzijds zulk een regeeringsinmenging
voor aanvoer van grond- of hulpstoffen en
anderzijds zulk een beperking van het afzetgebied noodig zijn, behooren
ook zij tot de omstandigheden, die de mate bepalen, waarin
verschillende groepen van producenten van den oorlogstoestand
profiteeren of daaronder lijden.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_52" id="Page_52">[52]</a></span>Wanneer, om bij den landbouw te blijven, van de boeren
wordt gezegd, dat zij hun oorlogswinst aan de Regeering hebben
te danken, is dat overdreven en daardoor onjuist. Bij die
voorstelling wordt aan &eacute;&eacute;n factor in de buitengewone omstandigheden
een beteekenis gegeven, als bepaalde hij die omstandigheden,
in stede van er een product en door wisselwerking een
schakel van te zijn. Maar wanneer daartegenover wordt gezegd,
dat men bij die voorstelling de zaken op den kop zet, is dat
nog minder juist. Oorlogswinsten, die hadden kunnen zijn gemaakt,
indien de Regeering niet verplicht was geweest ter wille van de
volksvoeding den afzet naar buiten te beperken, zijn oorlogswinsten,
die onder de omstandigheden, welke de oorlog in het leven riep,
juist niet te maken zijn; immers dezelfde oorzaak, die de buitengewone
winstkans schept, schept tegelijkertijd den breidel, welke daaraan
wordt gelegd. Zonder den oorlog zou de Regeering inderdaad
den uitvoer van allerlei levensmiddelen vrij hebben gelaten, maar
zonder den oorlog zouden de prijzen buitenslands daarvan niet
zoodanig zijn gestegen, dat abnormale winsten met den uitvoer
dier producten zouden zijn te maken geweest, welke te gelijk gevaar
voor schaarschte en gebrek binnenslands deden ontstaan.
Zonder oorlog zou er inderdaad geen reden zijn voor begrenzing
van oorlogswinsten door uitvoerverboden, maar zonder oorlog
zouden er nu eenmaal geen oorlogswinsten zijn. Om hazepeper te
maken heeft men een haas noodig.</p>

<p>Wat de overheid met het stellen van uitvoerverboden en het
regelen van vergunningen als uitzonderingen daarop doet, ligt
op een terrein, waar zij zich in normale omstandigheden behoort
buiten te houden en zich ook zorgvuldig buiten houdt. Het betreden
daarvan is alleen gerechtvaardigd door den zeer buitengewonen
toestand, welken de oorlog doet ontstaan; gaat de overheid
daartoe, gedrongen door den nood der omstandigheid, over,
dan weet zij dat zij onvermijdelijk bepaalde oorlogswinstverwachtingen
den bodem moet inslaan, en met zoo veler persoonlijke
belangen in botsing komt, dat haar daad veel gelijkt op
het roeren in een wespennest. Men doet dit niet, dan wanneer
en voor zoover het strikt noodzakelijk is; maar als men er toe
overgaat, houde men zich aan het recept, dat, naar beweerd
wordt, van Bismarck afkomstig is: &#8222;Greif&#8217; niemals<span class="pagenum"><a name="Page_53" id="Page_53">[53]</a></span>
in ein Wespennest; doch wenn du greifst, so greife fest!&#8221;</p>

<hr class="tb" />

<p>Het zou mij te ver voeren en in een vervelende opsomming ontaarden,
indien ik poogde een volledig beeld te geven van de allengs
door den drang der omstandigheden toenemende lijst der uitvoerverboden
in den oorlogstijd en van de motieven, welke tot het stellen
van elk dier verboden leidden. Ik bepaal mij tot enkele van de meest
belangrijke voedingsartikelen. De overgroote meerderheid der
andere uitvoerverboden weken van dat van suiker in zoover af,
dat de naaste aanleiding daartoe niet gelegen was in abnormaal
grooten uitvoer of gewettigde vrees daarvoor naar Engeland,
doch naar Duitschland. In de geheele uitvoerpolitiek waartoe Nederland
door de omstandigheden werd gedwongen, doet zich de
terugslag gevoelen van den economischen oorlog door de geallieerden,
met name door Groot-Brittanni&euml;, tegen de centrale mogendheden,
en wel in de eerste plaats tegen Duitschland, gevoerd.</p>

<p>De later daar zoo nijpend geworden schaarschte aan boter
en vet, maakte het spoedig raadzaam door het stellen van een
verbod van uitvoer van boter, met organisatie van een stelsel van uitvoerconsenten,
op het voetspoor van hetgeen ten aanzien van de suiker
was geschied, te voorkomen dat van dit nationale exportartikel zooveel
zou worden uitgevoerd, dat voor het binnenlandsch verbruik
niet genoeg zou overblijven. De regeling, welke voor den boteruitvoer
werd getroffen, kwam nog tot stand v&oacute;&oacute;r ik van het Ministerie van
Landbouw naar dat van Financi&euml;n overging. Zij dagteekent van
29 October 1914. Door mijn opvolger aan het Ministerie van Landbouw
werd zij, als gevolg van lessen der ervaring, eenige malen
herzien. Bij dit zuivelproduct was voor de regeling van den uitvoer
van groote waarde, dat gebruik kon worden gemaakt van de organen
der Rijksbotercontrole, en niet een geheel nieuwe en zelfstandige
organisatie behoefde te worden in het leven geroepen. Die organen
konden hier op analoge wijze medewerken als de ambtenaren
der belastingen bij de regeling van den suikeruitvoer. Hoofdzaak
van de regeling was, dat alleen voor gecontroleerde en
daarmede gelijkgestelde boter uitvoerconsenten werden gegeven
en dat die alleen verstrekt werden aan bereiders, die een
zeker percentage van hun productie voor binnenlandsch gebruik
beschikbaar stelden; bij den aanvang werd dit op 30 pct. gesteld.<span class="pagenum"><a name="Page_54" id="Page_54">[54]</a></span>
Voorts werd bepaald, dat de maximumprijs voor binnenlandsch
verbruik van maand tot maand zou worden vastgesteld.
Deze regeling had ook dit bijkomend voordeel, dat de vastkoppeling
van het uitvoerconsent aan de botercontrole, waarborg
gaf, dat niet onder den naam van boter allerlei minderwaardig
goed zou worden uitgevoerd, waardoor de goede naam van de
Hollandsche boter in het buitenland ernstig zou zijn benadeeld.
Bij andere artikelen, waarbij zulk een waarborg niet kon worden
gesteld, is helaas maar al te vaak gebleken, dat gewetenlooze
knoeiers zich niet ontzagen met voor het buitenland bestemde
waren de ergste en ergerlijkste vervalschingen te plegen en daarmede
aan den naam van ons land en aan het vertrouwen in zijn
fabrikanten en kooplieden groote schade te berokkenen.</p>

<p>De steun van eene de gansche binnenlandsche productie beheerschende
Rijkscontr&ocirc;le ontbrak al aanstonds bij de kaas, met
het gevolg dat hier allerlei fraude werd gepleegd, die bij de boter
onmogelijk was en dat het Centraal Bureau voor den uitvoer van
kaas, dat omstreeks half November 1914 werd opgericht en bij mijn
aftreden als Minister van Landbouw in voorbereiding was, niet zoo
goed voldoen kon en dan ook lang niet zoo goed voldeed, als het
uitvoerbureau voor boter. De consenten werden volgens de kaasregeling
alleen afgegeven aan exporteurs, die zich verbonden een zekere
hoeveelheid kaas, geschikt voor binnenlandsch verbruik, in voorraad
te houden. Voor deze kaas werd van maand tot maand een maximum
prijs vastgesteld. Veel is er van die regeling in de practijk niet terecht
gekomen; de controle op de in voorraad te houden hoeveelheden
bleek niet uitvoerbaar, en de regeling heeft niet belet, dat kaas voor
binnenlandsch verbruik steeds schaarscher werd en dat de prijzen daarvan
zoozeer stegen, dat dit zuivelproduct haast een weelde-artikel werd.</p>

<p>Naast den uitvoer van boter en kaas trok ook de aardappeluitvoer
heel spoedig de aandacht der Regeering. Waar Nederland
ook in normale tijden aardappelen exporteert en van dit volksvoedsel
bij uitnemendheid hier te lande heel wat meer wordt verbouwd
dan voor het binnenlandsche verbruik en als grondstof voor onze aardappelmeelfabrieken
noodig is, behoefde afvloeiing van een deel van
den voorraad, ook al steeg dat eenigszins boven het normale exportcijfer,
niet aanstonds te verontrusten. Die uitvoer nam echter
in het laatst van September en het begin van October 1914<span class="pagenum"><a name="Page_55" id="Page_55">[55]</a></span>
zulke afmetingen aan, dat het mij noodig scheen in te grijpen,
niettegenstaande de door mij geraadpleegde land- en tuinbouwdeskundigen
mij verzekerden, dat er geen aanleiding was om voor
gebrek te vreezen. De uitvoer van aardappelen werd bij Koninklijk
besluit van 15 October 1914 verboden. In de Eerste Economische
Nota, de eenige die van mij als Minister van Landbouw, Nijverheid
en Handel (toen reeds: ad interim) uitging, wordt van dat
verbod gezegd: &#8222;Hiervan is niet de bedoeling de grenzen geheel
voor den export te sluiten; door uitvoerpermissies te geven, voor
zoover dit in verband met de binnenlandsche behoefte kan geschieden,
zal er voor worden gezorgd, dat de hoeveelheid die binnenslands
kan worden gemist, ook thans zal kunnen worden uitgevoerd;
voorkomen zal echter worden, dat de prijs van dit belangrijke
volksvoedsel onevenredig stijgt, en dat het bedrijf der aardappelmeelfabrieken
zou kunnen verlamd worden&#8221;.</p>

<p>Ik heb geen oogenblik berouw van den maatregel gehad. Het
uitvoerverbod op aardappelen van October 1914 was niet voorbarig,
hoewel belanghebbenden in gemoede overtuigd waren, dat er nog
geen reden was hen in hun exportbedrijf te belemmeren en die overtuiging
door de deskundigen, die ik raadpleegde, werd gedeeld. Een
minister, die in zulke abnormale tijden de zorg heeft voor de levensmiddelenvoorziening
moet zich wachten voor het hechten van
al te veel waarde zoowel aan overdreven voorstellingen van de zijde
van het verbruikende publiek omtrent uitvoeren, welke men meent
te hebben waargenomen en waarvan de faam al wandelende zienderoogen
groeit, als aan adviezen van deskundigen, die onwillekeurig
door het feit van hun deskundigheid te veel beteekenis toekennen
aan het belang van het bedrijf, dat zij kennen, tegenover het algemeen
belang der verbruikers van het product, dat door dat bedrijf
ter markt wordt gebracht.</p>

<p>De eerstbedoelde overdrijving bleek herhaaldelijk uit berichten
omtrent uitvoerkwantiteiten, die van niet ambtelijke zijde bij het
Departement van Landbouw inkwamen of in de pers werden opgenomen.
In de vergadering van de Tweede Kamer van 26 Augustus
1914 gaf ik daarvan een voorbeeld, dat later met een aantal andere
zou zijn aan te vullen geweest.</p>

<p>&#8222;Men moet niet vergeten&mdash;zoo zeide ik&mdash;, dat, zonder dat de
menschen willens en wetens overdrijven, zij onwillekeurig wat zij<span class="pagenum"><a name="Page_56" id="Page_56">[56]</a></span>
meenen gezien te hebben, ik zal niet zeggen <i>zien</i> met een vergrootglas,
maar met een vergrootglas <i>weergeven</i>. Zoo is er aan mijn Departement
een brief ontvangen van iemand die volkomen te goeder
trouw was, en die mededeelde, dat het z&oacute;&oacute; erg was dat over
Vaals op 17 Augustus niet minder dan 1500 stuks vee waren uitgevoerd.
Men heeft het precies nagegaan, want aan de douane is opgedragen
geregeld elken dag alles na te gaan, en geregeld komen
elken dag van alles wat over de grenzen is gegaan, opgaven in.
Wat bleek nu? Dat op 17 Augustus niet 1500, maar 87 stuks rundvee
over Vaals waren uitgevoerd en op 17 en 18 Augustus 199 stuks
te zamen. Ik zeg nog eens: die briefschrijver heeft niet willens en
wetens verkeerde cijfers medegedeeld, maar men is zenuwachtig en
in zijn zenuwachtigheid ziet men de zaken soms te donker in.&#8221;</p>

<p>Tegenover zulke overdrijvingen te goeder trouw van de zijde van
het zenuwachtige en voor gebrek beangste publiek staat nu de
evenzeer te goeder trouw zijnde overtuiging van velen der deskundigen,
die de Regeering raadpleegt, dat het belang der groep van de
bevolking, waarmede zij speciaal vertrouwd zijn, <i>het</i> algemeene volksbelang
is, een overtuiging die leidt tot overdrijving van de schade,
welke door een belemmering van het bedrijf dier groep, waar de
omstandigheden die belemmering noodzakelijk maken, zal worden
geleden. Volgens mijne ervaring hebben inzonderheid landbouwdeskundigen
vaak moeite zich met de gedachte vertrouwd te maken, dat
het algemeen belang niet altijd met dat van den landbouw of van
bepaalde landbouwersgroepen samenvalt. Natuurlijk zou een bewindsman,
die tusschen deze Scylla en Charybdis heeft door te
laveeren, heel spoedig vastloopen, indien hij meende het zich gemakkelijk
te kunnen maken, door van de uitingen van het publiek
geen kennis te nemen en van het hooren van deskundigen af te zien.
De beide klippen, waartusschen hij heeft door te zeilen, zouden
daarmede niet uit zijn vaarwater verdwijnen, maar het zou bovendien
nog worden verstopt door de zandbank der struisvogelpolitiek.</p>

<p>Hoe men, tusschen de beide uitersten doorsturende, het scheepje der
economische voorzieningen onder zoo abnormale omstandigheden
als de Europeesche oorlog heeft te weeg gebracht, in de nauwe vaargeul
kan houden, waar het geen gevaar heeft aan den grond te raken,
is in het algemeen niet aan te geven. Trouwens ook in elk speciaal
geval is het meer een zaak van intu&iuml;tie dan van het redeneerend verstand,<span class="pagenum"><a name="Page_57" id="Page_57">[57]</a></span>
hoe men het roer houden moet. Ik heb alleen hierom een
oogenblik de aandacht op de door mij gesignaleerde moeilijkheid
gevestigd, omdat ik den indruk niet van mij kan afzetten, dat men
aan het Departement van Landbouw allengs wat veel op de adviezen
van speciale vakdeskundigen heeft gesteund. Dreigt men daardoor
vast te loopen, dan komt men er zoo licht toe, het roer wat
schielijk om te gooien. Door zulke plotselinge koersveranderingen
bereikt men zijn doel misschien wel op een bepaald oogenblik, doch
berokkent men meer schade dan bij een meer vooruitziend en voorzichtiger
houden van het midden tusschen de naar verschillende
zijde trekkende producenten en verbruikers noodig zou zijn geweest.
Bovendien stelt men er een eenmaal angstig geworden publieke
opinie niet mede gerust; men wekt er veeleer den indruk mede
van onvastheid in het bestuur. Zoowel voor de verbruikers als om
de speculatie in voedingsmiddelen binnen de engst mogelijke grenzen
te beperken en bovenal om het vertrouwen in het regeeringsbeleid
hoog te houden, is vastheid van economische politiek onder zoo
buitengewone omstandigheden als de Europeesche oorlog in het leven
riep, nog meer noodig dan anders.</p>

<p>Doch, revenons &agrave; nos moutons! Toen het uitvoerverbod van
aardappelen was gesteld, werden enkele deskundigen aangezocht
om de Directie van den Landbouw behulpzaam te zijn bij het opmaken
der voorraden, bij het zoeken in welke gemeenten die te
vinden waren, bij het schiften der soorten, die voor de consumptie w&egrave;l
en die daarvoor niet geschikt waren, bij het vaststellen van de soorten
en hoeveelheden die nog uitgelaten zouden kunnen worden en
bij de verdeeling van den voorraad tusschen de grossiers en winkeliers
eenerzijds en de aardappelmeelfabrikanten aan den anderen
kant. Bij dit laatste moest bovendien nog rekening gehouden worden
met den strijd tusschen de co&ouml;peratieve en de zoogenaamd
&#8222;speculatieve&#8221; fabrieken, welke zich ook bij de verdeeling van de
voor haar gezamenlijk te reserveeren grondstof onverflauwd deed
gelden. Dat het bij een en ander van een leien dakje is gegaan, zou
ik niet durven beweren. Ook hier konden de deskundigen niet altijd
blindelings gevolgd worden, ook al waren hunne adviezen te goeder
trouw.</p>

<p>Den 1en Maart 1915 werd door mijn opvolger aan het Departement
van Landbouw besloten, geen verdere consenten tot uitvoer<span class="pagenum"><a name="Page_58" id="Page_58">[58]</a></span>
van aardappelen meer te geven; de uitzonderingen op het uitvoerverbod
hielden daarmede op. Den 1en April d. a. v. werd, op het
voetspoor van de suiker, de boter en de kaas, een Rijkscentraalbureau
tot regeling van den uitvoer van aardappelen opgericht.
Dit bureau kreeg inzonderheid tot taak die soorten uit te laten, welke
door hare geringe duurzaamheid anders tot bederf zouden kunnen
overgaan. Half Juni 1915, toen de nieuwe aardappeloogst begon,
werd het uitvoerverbod van aardappelen tijdelijk opgeheven.
De uitvoer nam toen echter aanstonds zulk een omvang aan, dat
het verbod in het laatst van Juli moest worden hersteld. De groote
moeilijkheden, welke in 1916 zich ten aanzien der aardappelen hebben
voorgedaan, laat ik onbesproken. Toen zij zich voordeden, was
ik niet meer in de gelegenheid de regeeringszaken van de binnenzijde
waar te nemen.</p>

<p>Toen het aantal uitvoerverboden met regelingen van uitvoerconsenten
in het najaar van 1914 telkens toenam, deed zich allengs
meer de behoefte gevoelen aan meer algemeene feitenkennis omtrent
de in het land aanwezige voorraden levensmiddelen, dan waarover
de Regeering beschikte. Ten aanzien van enkele der meest belangrijke
voedingsartikelen, zooals tarwe, rogge en rijst, was men wel
vrij goed op de hoogte, maar zelfs daaromtrent was de feitenkennis
zoo weinig volledig, dat in Augustus 1914 door de Regeering, in de
eerste plaats door mijzelven, de fout kon worden begaan van het
uitvoerverbod voor rogge op te heffen, een fout die wel na een week
weer was hersteld, maar niet dan nadat betrekkelijk groote hoeveelheden
van dit zoo hoog noodige broodkoren de grens waren
overgegaan. Terecht heeft men mij daarvan een verwijt gemaakt;
ik heb mijzelf over die domheid genoeg ge&euml;rgerd. Om haar te verklaren
en tot op zekere hoogte te verontschuldigen, zou ik interne
zaken moeten mededeelen, tot welker openbaarmaking ik noch
vrijheid noch neiging gevoel.</p>

<p>Op de wenschelijkheid een inventaris te doen opmaken van de in
ons land aanwezige levensbenoodigdheden werd door den heer Troelstra
reeds gewezen in de vergadering van de Tweede Kamer van 26
Augustus 1914. Ik antwoordde daarop in diezelfde vergadering:
&#8222;Natuurlijk is de Regeering daartoe bereid, maar op dit oogenblik
zou ik toch niet gaarne zoo&#8217;n inventaris laten maken. De heer Troelstra
zal toch wel begrijpen, dat op dit oogenblik aan mijn departement<span class="pagenum"><a name="Page_59" id="Page_59">[59]</a></span>
de werkkrachten zoo overvuld zijn met het buitengewone
werk, noodig om te zorgen voor de maatregelen, die genomen worden
in het belang der volksvoeding, dat het wezenlijk niet is te vergen,
dat men bovendien nog een deel van zijn tijd gaat besteden aan
het opmaken van een dergelijken schriftelijken inventaris. Maar ik
wil er dit wel bijvoegen, dat ik geloof, dat die inventaris onvermijdelijk
zou zijn misleidend, want men heeft natuurlijk wel gegevens en
men is bezig die aan te vullen, maar daarbij moet men uitgaan van
de gegevens, die men onder normale omstandigheden krachtens
de statistiek heeft. Welnu, het blijkt telkens, dat de normale gegevens
op het oogenblik niet meer juist zijn.&#8221;</p>

<p>Toen de eerste drukte aan het Departement van Landbouw wat
begon te luwen heb ik, op aandrang van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;,
dat&mdash;zooals uit de volgende hoofdstukken blijken zal&mdash;veel
heeft bijgedragen tot het niet al te ongunstig verloop van
zaken in de oorlogscrisis, bij het scheiden van de markt, op een der
laatste dagen dat ik als Minister a. i. het Departement van Landbouw
beheerde, de hulp van de Commissarissen der Koningin ingeroepen,
om door bemiddeling van de burgemeesters een antwoord
te krijgen, hoe het stond met de voorraden levensmiddelen en wat
was gedaan om wegstrooming daarvan naar buiten de gemeente te
voorkomen. Het resultaat van die enqu&ecirc;te, dat uit den aard der
zaak niet terstond werd verkregen, heeft mij bevestigd in mijn weinig
hoog gespannen verwachting omtrent zulk een onderzoek. In
de Tweede Nota betreffende den Economischen Toestand maakte
Minister Posthuma er slechts met een korten volzin melding van.
&#8222;In het algemeen leverde dit onderzoek vrij bevredigende resultaten
op. Toch bleek het, dat het geraden was het noodige te doen, opdat
enkele voorraden niet zouden worden uitgeput.&#8221;</p>

<p>Om tot die slotsom te komen, was de enqu&ecirc;te niet noodig geweest.
Het groote bezwaar van zulke spoedopnemingen is, dat men
er zich niet op kan verlaten. Men moet daarbij aan de burgemeesters
allerlei vragen doen, voor welker beantwoording zij de gegevens
evenzeer missen als de Regeering zelve en die zij slechts behoorlijk
zouden kunnen beantwoorden, als zij de beschikking hadden over
personeel, dat voor zulk een onderzoek geschoold is en dat dit
na de noodige voorbereiding en met de noodige omzichtigheid
leiden en uitvoeren kan. Zooals de zaak geschieden moest, kreeg men<span class="pagenum"><a name="Page_60" id="Page_60">[60]</a></span>
niet veel meer dan een verzameling persoonlijke meeningen van
burgemeesters, van welke het geraden was niet dan een critisch
gebruik te maken.</p>

<p>Voortdurend trachtte het Departement van Landbouw zich, ook
na die enqu&ecirc;te, zoo goed mogelijk van den stand der verschillende
voedingsmiddelen op de hoogte te houden. Steeds was daarbij critiek
op de ontvangen gegevens uiterst geraden. Gold het artikelen, zooals
rogge, die de boeren liefst in het eigen bedrijf wilden gebruiken, dan
hadden die gegevens de neiging beneden de werkelijkheid te blijven;
gold het daarentegen artikelen, zooals aardappelen, waarvan
een gedeelte over de grens kon worden gelaten, dat absoluut
en percentsgewijze hooger was, naar gelang de voorraad meer overschreed
hetgeen voor binnenlandsch verbruik gereserveerd moest
blijven, dan moest men rekenen met de neiging de werkelijkheid
te flatteeren. Men moet ook deze moeilijkheid niet onderschatten
bij het beoordeelen en veroordeelen van tekortkomingen van het
Departement van Landbouw in de vervulling van zijn even moeilijke
als buitengewone taak ten aanzien van de levensmiddelenvoorziening.</p>

<p>Na de suiker, de boter, de kaas en de aardappelen kwamen het
varkensvleesch, de eieren en allerlei groenten aan de beurt.
Daarbij werd de regeling voor de suiker, telkens met de afwijkingen,
welke de aard van het product noodig of wenschelijk maakte, tot
voorbeeld genomen. Er werden percentages vastgesteld, die hier te
lande moesten blijven en Rijksbureaux opgericht ter regeling en
controleering der uitvoerconsenten.</p>

<p>Bij het stellen der uitvoerverboden en het regelen der uitvoerconsenten
werd dankbaar gebruik gemaakt van de adviezen der in
<a href="#Page_267">hoofdstuk V</a> nader te bespreken subcommissie uit het Kon. Nat.
Steuncomit&eacute;, welke zich tot taak gesteld had, mede te werken aan het
weder op gang brengen van het verkeer en de productie en daarmede
de fourageering der bevolking te verzekeren. Op initiatief van
den heer Posthuma als 2en Voorzitter van dat comit&eacute; werd de
fourageeringscommissie den 5en Januari 1915 omgezet in de algemeen
bekend geworden Commissie voor de voeding van mensch
en dier. Deze werd samengesteld uit: de voorzitters der hieronder
te bespreken roggecommissies en der provinciale bemiddelingsbureaux
van het Nederlandsch Landbouw-comit&eacute;, den secretaris<span class="pagenum"><a name="Page_61" id="Page_61">[61]</a></span>
van den Nederlandschen Tuinbouwraad, den voorzitter van
den Middenstandsbond, de voorzitters van de vereenigingen of
bonden van bakkers, aardappelhandelaars en slagers, de directeuren
van de distributiebureaux van graan en meel en van boter en kaas;
de verbruikers waren er in vertegenwoordigd door den voorzitter
van den Nederlandschen Co&ouml;peratieven Bond. Vanwege het Kon.
Nat. Steuncomit&eacute; werden aan de Commissie toegevoegd: de voorzitter
van de commissie van uitvoering, de algemeene secretaris
en eenige adjunct-secretarissen. De samenstelling van de Commissie
was dus zeer veelzijdig en gaf alle waarborgen van deskundigheid;
echter was tegenover de verschillende producenten en handelaars
het verbruikersbelang wel wat zwak vertegenwoordigd. De
stem van den voorzitter van den Nederlandschen Co&ouml;peratieven
Bond kon tegen het groote aantal stemmen van vertegenwoordigers
van producenten- of handelaarsbelangen niet opwegen.
Het voorzitterschap werd opgedragen aan den heer Mr. J. T.
Linthorst Homan te Assen, lid van de Commissie van uitvoering
van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;, en voorzitter van het Nederlandsch
Landbouwcomit&eacute;, die van het begin van den oorlogstoestand af met
groote toewijding zijn krachten aan het land beschikbaar heeft gesteld
en nog stelt.</p>

<p>In zijne rede tot installatie der commissie wees de heer Posthuma
er op, dat de commissie het middelpunt zou vormen van de verschillende
provinciale en plaatselijke bureaux en commissies, welke
verzorging van onderdeelen van het voedingsvraagstuk ten doel
hadden.</p>

<p>&#8222;Provinciaal plegen de bestaande roggecommissies en de bemiddelingsbureaux
voor den Nederlandschen Landbouw overleg met elkander&mdash;zoo
werd in die installatierede de te vervullen taak omschreven&mdash;inzake
alle vraagstukken de voeding van mensch en dier betreffend.
Van dit overleg wordt verwacht, dat wederzijds het beste
inzicht wordt verkregen &ograve;f in elkanders belang &ograve;f in hetgeen voor
het algemeen belang de meest juiste maatregel moet geacht worden
te zijn. Stilzwijgend wordt aangenomen, dat men provinciaal een
uitvoerend comit&eacute; vormt, dat de beslissing neemt in die zaken,
waarvoor de voorzitters van de roggecommissie of het bemiddelingsbureau
het niet noodig oordeelen de leden hunner commissie op te
roepen. Het is bepaald wenschelijk dat door zoo&#8217;n provinciaal uitvoerend<span class="pagenum"><a name="Page_62" id="Page_62">[62]</a></span>
comit&eacute; getracht wordt de medewerking te verkrijgen van de
plaatselijke organisati&euml;n, waarvan de voorzitters der landelijke
organisati&euml;n in de Commissie voor de voeding van mensch en dier
van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; zijn opgenomen. Noodzakelijk is,
dat iedere provinciale commissie een adres heeft, waaraan alles de
provincie betreffende kan worden gezonden.</p>

<p>&#8222;Verwacht wordt, dat het op deze wijze voor de Regeering mogelijk
zal zijn, van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; inlichtingen te
verkrijgen, waarin de verschillende belangen die de verschillende
provinci&euml;n dikwijls hebben, geheel tot uiting komen.</p>

<p>&#8222;De Regeering heeft het voornemen vele malen hetzij van het
bureau, hetzij van het bureau versterkt door voor een bepaalde
vraag meer aangewezen leden, advies te vragen en vertrouwt, dat
bij vragen van algemeenen aard of het landsbelang rakende, door
het bureau dezer commissie het advies der provinciale comit&eacute;s zal
worden gevraagd.&#8221;</p>

<p>De Commissie voor de voeding van mensch en dier is bedoeld
als een commissie van advies en zij kon trouwens niet anders bedoeld
zijn, daar zij geen tijdelijk regeeringsinstituut is, maar een
schepping en een onderdeel van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; dat,
hoewel het met de Regeering in zeer nauwe betrekking staat,
toch een particuliere vereeniging is, aan welke geen regeeringsdaden
kunnen worden opgedragen. Practisch heeft het zich echter
zoodanig ontwikkeld, dat de commissie niet slechts over de uitvoerconsenten
advies geeft, maar feitelijk de uitvoering der consentenregelingen
onder verantwoordelijkheid van den Minister van Landbouw
in handen heeft. Uit den aard der zaak moet zij daarbij steeds
voeling houden met de Nederlandsche Overzee Trust Maatschappij,
waarover ik in <a href="#Page_267">hoofdstuk V</a> spreek.</p>

<p>De Commissie voor de voeding van mensch en dier werd echter
niet alleen gesteld aan het hoofd der consentenafgiften, ook de leiding
der distributie van de levensmiddelen, waarover de Regeering
de beschikking kreeg, werd haar toevertrouwd. In de circulaire van
29 September 1915 aan de burgemeesters, waarin door den Minister
van Landbouw de hoofdtrekken van een nieuw plan van levensmiddelendistributie
werden uiteengezet, naar aanleiding van de hieronder
nog eenigszins nader te bespreken omzetting der Rijksbureaux
voor distributie van verschillende levensmiddelen in vereenigingen<span class="pagenum"><a name="Page_63" id="Page_63">[63]</a></span>
van belanghebbenden, welke onder een van Regeeringswege georganiseerd
toezicht werken, werd medegedeeld dat de centrale leiding
van die nieuw georganiseerde levensmiddelendistributie was opgedragen
aan &#8222;de Commissie voor de voeding van mensch en dier
uit het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;, door welke commissie een algemeen
administratiekantoor wordt ingesteld.</p>

<p>&#8222;De verstrekking van de in aanmerking komende levensmiddelen
geschiedt voor de onderscheidene gemeenten door tusschenkomst
van dit administratiekantoor. Hierdoor wordt het dubbele voordeel
verkregen, dat voor alle artikelen door de gemeenten slechts
aan &eacute;&eacute;n adres behoeft geschreven te worden en het administratiekantoor
zich niet, als de thans bestaande distributiebureaux, met
een steeds grooter wordend getal afnemers, doch enkel met de
gemeenten in verbinding behoeft te stellen.&#8221;</p>

<p>Staatsrechtelijk was het zeker niet onberispelijk, dat de leiding
van de distributie van verschillende etenswaren, welke Rijkseigendom
waren geworden, tusschen de gemeenten, die daaraan behoefte
hadden, werd opgedragen aan een niet-publiekrechtelijk georganiseerd
centraal distributiebureau. Deze fout werd trouwens
spoedig hersteld door de omzetting van het centraal distributiebureau
van de Commissie voor de voeding van mensch
en dier in een Rijksbureau. Practisch was, afgezien van de karakterverandering
der afzonderlijke distributiebureaux voor de verschillende
levensmiddelen&mdash;waarover aanstonds,&mdash;het brengen
van onderling verband tusschen die uit den nood der tijden ontsproten
instellingen en het organiseeren daarvan onder een centraal
hoofdbureau zonder twijfel een verbetering. Dat de ervaring, welke
met de levensmiddelendistributie werd opgedaan, toch vaak zoo
weinig bemoedigend was, mag aan de in September 1915 tot stand
gebrachte reorganisatie niet worden geweten; die ervaring was verre
van onverdeeld gunstig, <i>ondanks</i> de door die reorganisatie aangebrachte
verbetering.</p>

<p>De hoofdmoeilijkheid waarmede men bij de Rijkslevensmiddelendistributie
heeft te kampen gehad, kon door centralisatie
van den distributiedienst hoogstens iets worden verminderd; ondervangen
worden kon zij daardoor niet. Zij was inhaerent
aan de omstandigheid, dat de levensmiddelen, die gedistribueerd
moesten worden, Rijkseigendom waren geworden, d. w. z. dat<span class="pagenum"><a name="Page_64" id="Page_64">[64]</a></span>
zij, v&oacute;&oacute;r zij door tusschenkomst van den kleinhandel (en de slagers)
onder het bereik van de verbruikers werden gebracht, eerst, zij het
ook in tijd vaak slechts zeer kort, aan het handelsverkeer werden
onttrokken. Terwijl het lot zijner waren in normale tijden den
groothandelaar en den grossier onverschillig zijn kan, als zij hem
maar betaald worden, mocht het der Regeering, hier als groothandelaar
of grossier optredend, juist niet onverschillig zijn, wat
er met het goed gebeurde. Haar geheele optreden op dit gebied
was alleen gerechtvaardigd als middel om de goederen, waar het
om ging, tegen billijken prijs aan de verbruikers te brengen. De
geheele organisatie moest er dus op ingericht zijn, zoo goed mogelijk
te waarborgen, dat dit doel ook zou worden bereikt, m.a.w.
dat de waren, welke onder de machtssfeer van het Centrale Rijksdistributiebureau
en zijne vertakkingen kwamen, die machtssfeer
eerst zouden kunnen verlaten op het oogenblik, dat zij in handen
gekomen waren van de verbruikers, voor wie zij bestemd waren. De
taak, waarvoor het distributiebureau stond, was het wegvloeien dier
goederen tusschen het beginpunt, de overgang in Rijkseigendom, en
het eindpunt, het in handen gekomen zijn van den verbruiker, te
verhinderen. Dat was daarom zoo moeilijk, omdat bij de distributie gebruik
gemaakt worden moest van de tusschenkomst van hen, die gewoon
zijn deze rol in het maatschappelijk leven, maar dan voor eigen
rekening, te vervullen, grossiers en winkeliers (en slagers). Den
tusschenhandel voorbijgaan was onmogelijk. Zoowel direct practische
als algemeen sociale overwegingen verzetten zich daartegen.
Maar aangezien de prijzen, waarvoor de regeeringswaren afgeleverd
moesten worden, lager, in sommige gevallen zeer aanzienlijk
lager waren, dan die, welke de grossiers en winkeliers konden
bedingen voor waren van dezelfde kwaliteit, die op hun weg naar
het verbruikende publiek geen oogenblik het particuliere verkeer
hadden verlaten, was het bij uitstek moeilijk er voor te zorgen, dat
de regeeringskaas, de regeeringseieren, de regeeringsgroenten enz.
op hun weg naar den verbruiker niet afdwaalden en aan hun bestemming
werden onttrokken. De contr&ocirc;le tot het tegengaan van
dergelijke hoogst hinderlijke verdwijningen was bij het eene product
minder moeilijk dan bij het andere. Geheel afdoende kon zij nergens
zijn. Het enkele feit dat zulke lekken telkens opnieuw aan het licht
kwamen, was teleurstellend voor de verbruikers, ontstemmend<span class="pagenum"><a name="Page_65" id="Page_65">[65]</a></span>
voor hen, die hun waren beneden den handelsprijs hadden moeten
afstaan, en ontmoedigend voor de organen, welke tot taak hadden
de distributie te verzorgen. Hinc illae lacrimae!</p>

<p>Geheel had men het euvel, ook bij eene andere regeling, niet den
kop kunnen indrukken. Maar men had toch twee belangrijke factoren,
die tot vergrooting van het kwaad leidden, kunnen uitschakelen.
Een daarvan hangt ten nauwste samen met de verandering
in rechtskarakter, welke men bij de gevolgde regeling het
te distribueeren goed deed ondergaan, v&oacute;&oacute;r het in distributie
kwam. Op welke wijze men die verandering naar mijne meening
had kunnen ontgaan, kan ik eerst nader uiteenzetten, als ik in
de volgende paragraaf de hoofdtrekken van de levensmiddelenwet
van 3 Augustus 1914 zal hebben besproken<a name="FNanchor_2" id="FNanchor_2"></a><a href="#Footnote_2" class="fnanchor">[2]</a>. De andere factor
ligt hierin, dat de hoeveelheid der aan de distributie-organen ter
beschikking gestelde regeeringswaren niet afhankelijk was van
den omvang der behoefte daaraan, maar van den omvang van het
exportbedrijf in de branche, welke in die waren handel dreef.
Hierdoor ontbrak elk innerlijk verband tusschen aanbod en vraag
in de Rijksdistributieorganisatie en was er nu eens een relatief te
veel dan weer een absoluut te kort, dat desorganiseerend werken
moest en desorganiseerend gewerkt heeft, ook al heeft men, zooals
bijv. bij de regeeringsvarkens, maatregelen genomen om het nadeelig
gevolg van het ontbreken van dat innerlijk verband zoo
goed mogelijk te neutraliseeren.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_2" id="Footnote_2"></a><a href="#FNanchor_2"><span class="label">[2]</span></a> Zie <a href="#Page_89">blz. 89-91</a>.</p>
</div>

<p>Deze tweede factor in de moeilijkheden, welke bij de distributie
der regeeringswaren werden ondervonden, staat in den nauwsten
samenhang met een principieel verschil tusschen de beperking
van den uitvoer en de regeling der uitvoerconsenten bij de suiker
en bij de andere producten van tuinbouw, landbouw en veeteelt,
welke in allengs versnellend tempo volgden. Dat verschil bestaat
hierin, dat ten aanzien van de suiker in het algemeen werd bepaald,
welk deel hier te lande moest blijven en welk deel kon worden uitgevoerd
en voorts in het algemeen een maximumprijs voor de
binnenslands blijvende suiker werd vastgesteld, terwijl daarentegen
de boteruitvoerregeling zoodanig werd ingericht, dat telkens
tegenover het uitvoerconsent een zekere hoeveelheid boter tegen<span class="pagenum"><a name="Page_66" id="Page_66">[66]</a></span>
een van regeeringswege vastgestelden prijs voor de binnenlandsche
consumptie aan het Rijk moest worden afgestaan. In deze afwijking
van de suikeruitvoerregeling ligt de principieele fout. Zij werd
reeds begaan onder mijn bewind als Minister van Landbouw,
Nijverheid en Handel; mijne critiek treft dus ook mijzelven. Hoe
meer regelingen intusschen in den geest van de boter- en kaasbureaux
werden getroffen en hoe langer zij werkten, des te
sterker kwam de fout naar voren en des te duidelijker moest het
worden, dat het zaak was haar weg te nemen.</p>

<p>Door het vastkoppelen van de vorming van een voorraad voor
binnenlandsch verbruik aan de afgifte van consenten voor den
uitvoer, ging die voorraad met den omvang van den export op en
neer en hield de aanvulling of vernieuwing daarvan op, zoodra door
maatregelen van onze eigen Regeering of van die van het land,
waarheen de uitvoer voornamelijk ging, in dien uitvoer tijdelijk
stilstand intrad. Een voorbeeld daarvan geeft de Achtste Nota
betreffende den Economischen Toestand:</p>

<p>&#8222;Het bleek noodzakelijk den geheelen uitvoer van kaas stop te
zetten, hetgeen geschiedde vanaf 24 October tot en met 7 December
1915. Het gevolg daarvan was <i>natuurlijk</i><a name="FNanchor_3" id="FNanchor_3"></a><a href="#Footnote_3" class="fnanchor">[3]</a>, dat gedurende dit
tijdsverloop ook geen zoogenaamde regeeringskaas meer beschikbaar
werd gesteld&#8221;,&mdash;werd in die Nota opgemerkt. Het wekt
reeds eenige verwondering, dat men bij het neerschrijven van die
opmerking niet tevens inzag, dat men op den verkeerden weg was
en dat het noodig was de beschikbaarstelling van regeeringsvarkens,
regeeringskaas, regeeringseieren, regeeringsgroenten enz. op
andere wijze te regelen. Maar nog meer trof het mij, dat eenige
maanden later, in de Memorie van Toelichting bij het ontwerp tot
beschikbaarstelling van &#402;&nbsp;20 millioen voor de volksvoeding, als
iets dat volkomen in den haak is, werd geschreven: &#8222;Het behoeft
geen betoog, dat in de periode welke wij thans ingaan of reeds zijn
ingegaan, de uitvoer van verschillende onzer producten belangrijk
zal verminderen en <i>daardoor, afgezien nog van de hoogere productiekosten,
den producent de voor het binnenlandsch verbruik opge&euml;ischte
waren duurder zullen moeten worden betaald</i><a name="FNanchor_4" id="FNanchor_4"></a><a href="#Footnote_4" class="fnanchor">[4]</a>;&#8221; en enkele regels
verder: &#8222;voor die waren, waarvan geen uitvoer en <i>dus</i> geen (automatische)<span class="pagenum"><a name="Page_67" id="Page_67">[67]</a></span>
beschikbaarstelling door de bekende vereenigingen plaats
heeft, zal....&#8221; enz.</p>

<div class="footnote">

<p><a name="Footnote_3" id="Footnote_3"></a><a href="#FNanchor_3"><span class="label">[3]</span></a> De cursiveering komt van mij.</p>

<p><a name="Footnote_4" id="Footnote_4"></a><a href="#FNanchor_4"><span class="label">[4]</span></a> De cursiveering komt van mij.</p>

</div>

<p>Die uitlatingen toch leggen den vinger op de principi&euml;ele
fout van de regeling (een fout, die&mdash;ik herhaal het&mdash;ook
voor mijne rekening komt), zonder dat uit de aanwijzing daarvan
de conclusie wordt getrokken, dat het dus noodig is verandering
aan te brengen. Het deel van den geheelen voorraad, dat voor
binnenlandsch verbruik beschikbaar wordt gehouden, moet niet
afhangen van hetgeen ten uitvoer wordt aangeboden, maar het
deel van dien voorraad, dat ten uitvoer kan worden toegelaten, moet
afhangen van het deel, dat voor het binnenlandsch verbruik gereserveerd
moet blijven. Zoolang de uitvoer tamelijk geregeld zijn
gang ging, had de fout in het punt van uitgang der uitvoerregelingen
geen practische gevolgen van overwegende beteekenis. Maar
zoodra kwam er niet stilstand of vertraging daarin of die fout
moest zich wreken. In stede van zich te haasten, haar zoo goed
mogelijk te herstellen, beriep men er zich op, als op iets natuurlijks
en leidde er zelfs de averechtsche conclusie uit af, dat
als er minder werd uitgevoerd, voor den voorraad die voor binnenlandsch
verbruik werd opge&euml;ischt, <i>dus</i> duurder zou moeten
worden betaald, boven en behalve hetgeen volkomen terecht
moet worden vergoed ter compensatie van hoogere productiekosten.
Na hetgeen ik zooeven<a name="FNanchor_5" id="FNanchor_5"></a><a href="#Footnote_5" class="fnanchor">[5]</a> over het verband van oorlogswinst
en uitvoerbeperking zeide, behoef ik hier niet nog eens te
betoogen, waarom ik die conclusie onjuist acht. De bedoelde
Memorie van Toelichting wijst er op, dat men aan de afdeeling
Landbouw van het Departement het spoor eenigszins bijster is
geworden.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_5" id="Footnote_5"></a><a href="#FNanchor_5"><span class="label">[5]</span></a> Zie <a href="#Page_49">blz. 49-53</a>.</p>
</div>

<p>Een ander principieel bezwaar, dat, zooals ik reeds aangaf, ook
practisch nadeelige gevolgen heeft, treft de regeling krachtens
welke de exporteurs van ten uitvoer verboden levensmiddelen hun
uitvoerconsenten als het ware moeten koopen voor een prijs, bestaande
in het overdragen aan het Rijk van een deel hunner waar
beneden de marktwaarde, welk deel door tusschenkomst van de
distributiebureaux, later van de distributievereenigingen en van
het Rijks-Centraal Distributiebureau, aan de burgemeesters, die<span class="pagenum"><a name="Page_68" id="Page_68">[68]</a></span>
zulke levensmiddelen aanvroegen, ter beschikking wordt gesteld.</p>

<p>Onwettig zijn die regelingen niet, daar de exporteurs tegenover
het consent dat zij ontvangen, vrijwillig een bepaald deel van hun
voorraad tegen een bepaalden prijs afstaan. Maar die vrijwilligheid
is slechts zeer betrekkelijk; in werkelijkheid wordt het voor het
binnenlandsch verbruik beschikbaar gestelde deel afgedwongen,
doordien het afstaan daarvan voorwaarde is voor het verkrijgen
van het uitvoerconsent, m. a. w. voor de exporteurs voorwaarde is
voor de uitoefening van hun bedrijf.</p>

<p>Het is reeds niet zonder bedenking, dat zulk een dwang wordt
opgelegd zonder dat de overheid, die daaraan in normale omstandigheden
niet zou denken, in den oorlogstoestand, <i>welke
dien dwang volkomen wettigt</i>, zich kan beroepen op een uitdrukkelijk
daartoe verleende wettelijke bevoegdheid. Misschien
meer nog dan in gewone tijden is het in oorlogstijd, als de Regeering
telkens in het economisch leven gevoelig ingrijpen moet, wenschelijk,
zoo niet noodig, dat zij die den greep der overheid gevoelen,
niet kunnen twijfelen aan het goed recht daartoe en dat geen
voedsel wordt gegeven aan een, gelukkig geheel ongerechtvaardigd,
maar toch onder abnormale toestanden met abnormale regeeringsinmenging
zoo licht opkomend gevoel van te zijn overgegeven
aan willekeur, in stede van te moeten bukken voor de wet van het
inwendig oorlogsrecht.</p>

<p>Bij de regeling welke de beschikbaarstelling van voorraden voor
binnenlandsch verbruik vastkoppelde aan de afgifte van consenten
voor uitvoer, bleef wel de mogelijkheid open, gebruik te maken
van de bevoegdheid tot ingrijpen, aan de Regeering uitdrukkelijk
gegeven bij de wet tot het tegengaan van vasthouding en prijsopdrijving
van waren, welke ik in de volgende paragraaf bespreek,
maar bij de toepassing der geschetste consentenregeling werd
er als het ware stilzwijgend van uitgegaan, dat zoolang zij in
stand gehouden werd, tot inbezitneming van de aan haar onderworpen
exportartikelen krachtens de levensmiddelenwet niet
zou worden overgegaan. Z&oacute;&oacute; vatten niet alleen belanghebbenden
het op, maar ook de Regeering kwam, blijkens haar handelingen,
in die gedachtensfeer. Dit is geen verwijt aan den Minister van
Landbouw; het niet gebruik maken van de bevoegdheden door
de levensmiddelenwet gegeven, was zoozeer saamgeweven met<span class="pagenum"><a name="Page_69" id="Page_69">[69]</a></span>
de gansche regeling der uitvoerconsenten, dat het w&egrave;l hanteeren
daarvan nauwlijks oirbaar zou zijn geweest, zoolang
de consentenregeling bestond en voor zoover zij door belanghebbenden
behoorlijk werd nageleefd. Echter pleit ook dit
haast onvermijdelijk gevolg w&egrave;l tegen de regeling zelve. Men
had, zooals ik in de volgende paragraaf nog nader denk te motiveeren,
beter gedaan zich aan de wettelijke bevoegdheden te
houden dan, met de beste bedoelingen en hier en daar ook langen
tijd wel met gunstig gevolg, zich te begeven op den gevaarlijken
weg der extralegale, zoogenaamd vrijwillige, maar inderdaad
door den nood der omstandigheden afgedwongen beschikbaarstellingen.</p>

<p>Hier heeft bovendien de eerste stap geleid tot een haast logisch
noodzakelijke consequentie, die principieel alweer iets verder van
den rechten weg af voerde en die practisch weinig voldaan heeft.
Daarmede doel ik op het tweede deel van de in September 1915
doorgevoerde reorganisatie van de regeling der uitvoerconsenten.
Zooeven wees ik er reeds op, dat het eerste deel daarvan, namelijk
het brengen van verband tusschen de verschillende consenteninstituten,
een verbetering was. Ditzelfde kan m. i. niet worden
getuigd van het andere deel dier reorganisatie, namelijk de vervanging
der Regeeringsbureaux op den uitvoer van voedingsmiddelen
door vereenigingen van belanghebbenden, welke werkten
onder toezicht van commissies, waarvan de leden door den Minister
van Landbouw werden benoemd. Waar bij de geheele regeling
der uitvoerconsenten allengs het privaatrechtelijk beginsel van
het &#8222;do ut des&#8221; meer op den voorgrond kwam, kon de uitvoering
daarvan practisch inderdaad beter worden toevertrouwd aan
privaatrechtelijke vereenigingen van belanghebbenden, dan aan
krachtens hun oorsprong (tijdelijke) staatsrechtelijke bureaux.
Die vereenigingen van belanghebbenden konden met de individueele
exporteurs veel beter onderhandelen, zoowel over het voor
binnenlandsch verbruik beschikbaar te stellen quantum tegenover
elken uitvoer, als over den prijs, waarvoor de beschikbaar te stellen
hoeveelheden moesten worden afgestaan. Een nadeel was echter,
dat door haar den hoofdinvloed te geven op de uitvoering der
regeling, het groepsbelang der exporteurs van een bepaald voedingsmiddel
veel te sterk op den voorgrond kwam tegenover het algemeen<span class="pagenum"><a name="Page_70" id="Page_70">[70]</a></span>
belang van den consument. Het boven<a name="FNanchor_6" id="FNanchor_6"></a><a href="#Footnote_6" class="fnanchor">[6]</a> aangestipte bezwaar
der onwillekeurige eenzijdigheid van speciale vakdeskundigen, deed
zich hier in sterk verhoogde mate gelden. De door den Minister
benoemde commissies van toezicht konden dat bezwaar wel temperen
en zij hebben het ook stellig wel getemperd; wegnemen
konden zij het niet. Daartoe lag het te veel in het wezen der geheele
uitvoerregeling.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_6" id="Footnote_6"></a><a href="#FNanchor_6"><span class="label">[6]</span></a> Zie <a href="#Page_55">bl. 55/6</a>.</p>
</div>

<p>Het denkbeeld om in die commissies van toezicht een overwegende
plaats toe te kennen aan leden van de Tweede en de Eerste
Kamer heeft heel wat critiek ondervonden. Toch is het verklaarbaar
genoeg, hoe het Departement van Landbouw daartoe is gekomen,
al wil ik aanstonds toegeven, dat het geen gelukkig denkbeeld was en
dat de ervaring, welke er mede is opgedaan, niet gunstig kan worden
genoemd. Er werden in de Tweede Kamer zeer vaak klachten geuit,
waaruit bleek, dat de klagende volksvertegenwoordigers de moeilijkheden,
welke de Regeering bij haar noodgedrongen optreden op
een haar zoo vreemd terrein ondervond, veel te gering schatten.
Het kan daarom geen verwondering wekken, dat dit bij den heer
Posthuma het denkbeeld deed rijpen, de volksvertegenwoordigers
nader bij de zaak te brengen en hen de moeilijkheden daarvan te
doen proeven. Er werd inderdaad mede bereikt, dat verschillende
Kamerleden meer inzicht in die moeilijkheden kregen, maar dit
voordeel werd voor een te hoogen prijs gekocht. Eenerzijds was
het gevolg, dat de voorzittende Kamerleden van de commissies
van toezicht op den uitvoer van land- en tuinbouwproducten zich
eenigszins begonnen te gevoelen en te gedragen als onder-ministertjes,
die, zonder verantwoordelijk te zijn, mochten meeregeeren;
en anderzijds dat de werkelijke Minister, in verband daarmede,
de teugels van het bewind niet zoo vast in handen kon houden,
als juist in den abnormaal moeilijken oorlogstijd dubbel noodig
was. De verantwoordelijkheid raakte feitelijk eenigszins verdeeld,
hoewel zij staatsrechtelijk natuurlijk uitsluitend op den Minister
bleef rusten. Het eindresultaat was, dat toen tot overmaat van
ramp de Minister van Landbouw door ongesteldheid tijdelijk
buiten gevecht gesteld werd, de feitelijke en de grondwettelijke
verantwoordelijkheid zich nauwelijks meer dekten en er een<span class="pagenum"><a name="Page_71" id="Page_71">[71]</a></span>
practische veelhoofdigheid in het bestuur der levensmiddelenvoorziening
kwam, die den wagen geheel uit het spoor bracht. De
bevolking begon, niet geheel ten onrechte, beangst te worden en
de Minister van Binnenlandsche Zaken, optredende als feitelijk
interimair Minister van Landbouw, werd genoodzaakt tot forsch
ingrijpen om den wagen weer aan het rollen te brengen. Op een
helaas voor de bevolking wat zeer voelbare wijze werd zoodoende
weer eens door de ervaring bevestigd, dat gedeelde verantwoordelijkheid
geen verantwoordelijkheid is.</p>

<p>En niet slechts de verbruikers waren beangst en ontstemd, ook
de boeren waren ontevreden. De grondtoon van hun ontevredenheid
was verbolgenheid over het feit, dat zij niet zooveel oorlogswinst
konden maken als zonder beperking van den uitvoer het
geval zou zijn geweest. In zoover was die ontevredenheid menschelijk,
maar onredelijk. Na hetgeen ik boven<a name="FNanchor_7" id="FNanchor_7"></a><a href="#Footnote_7" class="fnanchor">[7]</a> over oorlogswinst
en beperking daarvan door uitvoerverboden schreef, behoef ik
dit oordeel hier niet opnieuw te staven. Ik zou daardoor slechts
in herhaling vervallen.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_7" id="Footnote_7"></a><a href="#FNanchor_7"><span class="label">[7]</span></a> Zie <a href="#Page_49">bl. 49-53</a>.</p>
</div>

<p>Daarnaast hadden de boeren een andere grief, die alleszins reden
van bestaan had. Ik maakte er reeds melding van, hoe de uitvoerregeling
bij de kaas op mislukking uitliep. Met de andere voedingsartikelen,
waarvoor een analoge regeling was getroffen, ging het
over het algemeen wel beter, maar toch waren ook hier te veel
lekken. En te dikwijls is het voorgekomen, dat producten, die door
de boeren tegen matigen prijs moesten worden afgestaan om voor
het overige van hun voorraad uitvoerconsent te verkrijgen, in stede
van hun bestemming te bereiken, werden opgekocht door tusschenhandelaars,
die toch gelegenheid zagen ze met grove winst over
de grenzen te krijgen of ze als vrij goed binnenslands te verkoopen.
Dat de boeren daartegen in opstand kwamen, is niet
slechts menschelijk, maar volkomen gerechtvaardigd tevens. De
oorlogstoestand heeft een aantal knoeiende beunhazen gekweekt,
die door allerhande practijken, welke nu eens lijnrecht tegen
de wet ingaan, dan weer langs de grens der strafbaarheid heenglijden,
alle maatregelen, welke in het belang der volksvoeding
moeten worden genomen, in de uitvoering bemoeilijken. Deze schadelijke<span class="pagenum"><a name="Page_72" id="Page_72">[72]</a></span>
parasieten, die wel voornamelijk maar helaas niet uitsluitend
onder de gelegenheidshandelaars worden aangetroffen, zijn een ware
nachtmerrie voor de Regeering. Voor den Minister van Landbouw
zijn zij wat de smokkelaars zijn voor den Minister van Financi&euml;n.
Voortdurend moet tegen hen strijd worden gevoerd. Hun optreden
heeft er meer dan iets anders toe geleid, dat de regeeringsbureaux
tot het afgeven van consenten, werden vervangen door vereenigingen
van belanghebbenden, werkende onder contr&ocirc;le van commissies
van toezicht, en deel uitmakende van de over het heele
land vertakte organisatie der Rijks-levensmiddelendistributie. Die
verandering in de regeling is echter evenmin voldoende geweest
om het kwaad te keeren.</p>

<p>Niemand beelde zich in, dat men dit euvel geheel den kop zal
kunnen indrukken. Het is een voortdurende strijd, waarbij na elken
nieuwen maatregel de beunhaas en de smokkelaar nieuwe wegen
vinden, om dien te ontduiken. Dat het hen, die een deel van hun
waar tegen betrekkelijk lagen prijs moeten afstaan, grootelijks
ontstemt, wanneer zij ontdekken, dat anderen zich daarmede onrechtmatig
verrijken, is volkomen begrijpelijk; zij zouden sukkels
zijn, indien het anders ware. <i>Die</i> ontstemming kan men den boeren
dan ook waarlijk niet kwalijk nemen. In dit opzicht beginnen zij
eerst ongelijk te krijgen, als zij wegens de knoeierijen en ontduikingen,
waartegen men wel den strijd kan en moet aanbinden,
maar die men niet geheel verhinderen kan, het geheele ingrijpen
der Regeering veroordeelen. Alleen dan zou hun conclusie te dezen
aanzien gerechtvaardigd zijn, indien de Regeering niet voortdurend
deed wat in haar vermogen is, om dat geknoei zooveel mogelijk
tegen te gaan, of indien zij daartegenover z&oacute;&oacute; machteloos stond,
dat zij wel den boeren een deel van hun kans op oorlogswinst wegnam,
maar daarmede de volksvoeding weinig of niet hielp. Ja,
dan zou men zich aan de zijde der pruttelende boeren moeten
stellen. Een ingrijpen dat zijn doel niet bereikt en alleen de boeren
zou beletten zooveel winst te maken, als zij anders zouden kunnen
doen, zou inderdaad zich zelf veroordeelen.</p>

<p>Maar zoo erg is het gelukkig niet. Uit de bovenstaande bladzijden
blijkt voldoende, dat ik geen onverdeeld bewonderaar ben van de
regeling der uitvoerconsenten en de fouten daarvan niet wil verbloemen,
maar al zou het effect zonder die fouten grooter zijn<span class="pagenum"><a name="Page_73" id="Page_73">[73]</a></span>
geweest en al moet worden erkend, dat er lekken zijn, welke men
niet heeft weten te stoppen, toch is die voorziening niet gelijk te
stellen met water gieten in een bodemloos vat. Verre van dien.
Ondanks alles heeft zij zeer nuttig gewerkt. In de eerste plaats mag
dankbaar worden gewag gemaakt van hetgeen geschied is met de
beschikbaarstelling van regeeringsvarkens; daardoor is het varkensvleesch
op groote schaal gebleven binnen het bereik ook van de
kleinere beurzen. Daarnaast mogen ook de regeeringsboter, de
regeeringsgroenten en zeker ook de regeeringsvisch worden genoemd,
al heeft het met die groenten wel eens leelijk gehokt.</p>

<p>Niet op inkrimping en nog minder op ontijdige opheffing der
beperkingen van den uitvoer van levensmiddelen, waarvan het
land meer voortbrengt dan voor de eigen behoefte noodig is, moet
voorloopig worden aangestuurd. Niet wegwerpen van het in den
oorlogstijd onmisbare, omdat het gebreken heeft, maar rusteloos
en gestadig zoeken naar- en aanbrengen van verbetering daarin,
principieel en practisch. Dat is wat de buitengewone toestanden
vragen; dat is ook wat de Regeering onverpoosd nastreeft en wat
zij beter zal bereiken, naar gelang zij 1&ordm;. zich meer rekenschap
geeft zoowel van de principieele beteekenis harer daden, als van
de onwillekeurige partijdigheid van belanghebbende raadgevers
en medewerkers, ook al zijn dezen volkomen te goeder trouw, en
2&ordm;. bij de uitvoering harer maatregelen zelve de teugels vaster in
handen houdt.</p>

<p>Voor zoover ik in de voorafgaande bladzijden ook critiek liet
hooren, heb ik dat niet gedaan zonder schroom. Echter treft mijn
critiek voor een deel ook mijzelven. Maar wat mij vooral mijne
aarzeling deed overwinnen, was de overweging dat de levensmiddelenvoorziening
van zoo groot belang is en ook na het sluiten
van den vrede nog eenigen tijd blijven zal, dat andere overwegingen
daarvoor moeten wijken. Hieronder<a name="FNanchor_8" id="FNanchor_8"></a><a href="#Footnote_8" class="fnanchor">[8]</a> zal nog nader blijken
hoezeer mijn critiek een opbouwend karakter heeft.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_8" id="Footnote_8"></a><a href="#FNanchor_8"><span class="label">[8]</span></a> Zie <a href="#Page_89">bl. 89-91</a>.</p>
</div>

<p>Tot besluit van deze paragraaf nog een enkel woord over de
regeeringsvisch. Regeeringsvisch is niet alleen natuurwetenschappelijk
iets anders dan regeeringsboter, regeeringsvarkens of regeeringsgroenten.
Hij wijkt daarvan ook af door een ietwat anderen<span class="pagenum"><a name="Page_74" id="Page_74">[74]</a></span>
oorsprong als regeeringswaar. In het begin van de oorlogscrisis
had het allen schijn, dat het moeilijk zijn zou, voor de producenten
der visscherij het gewone afzetgebied te vinden. Het Kon. Nat.
Steuncomit&eacute; trachtte toen niet zonder succes mosselen, welke
anders grootendeels worden uitgevoerd, met name naar Belgi&euml;,
hier te lande als volksvoedsel ingang te doen vinden. Het richtte
daartoe den 17den October 1914 een circulaire aan de plaatselijke
comit&eacute;s en riep ook de tusschenkomst van de Commissarissen
der Koningin in, om de medewerking der burgemeesters te verkrijgen
ter algemeene verspreiding van dat stuk. Daarin
werden zelfs recepten gegeven, hoe de mosselen op verschillende
wijze bereid kunnen worden. Tevens werd toen, op initiatief van
het Comit&eacute;, te Tholen een Centraal Bureau opgericht voor de
bevordering van den afzet van Zeeuwsche mosselen. Door dat
bureau werden mosselen tegen zeer lagen prijs aangeboden. Weldra
greep ook de Regeering in en werd een poging gedaan om meer in
het algemeen het verbruik van producten der visscherij onder de
bevolking van ons eigen land te bevorderen. In de Tweede Nota
betreffende den Economischen Toestand, welke van Januari 1915
dagteekent, wordt daarvan gezegd:</p>

<p>&#8222;Opgericht werd een Centraal Bureau voor den afzet van visscherijproducten,
dat onder leiding is gesteld van de visscherijinspectie
in samenwerking met de vertegenwoordigers der visscherijorganisaties.
Dit bureau, gevestigd te Amsterdam, stichtte daar
een vischbakkerij, waarin reeds groote hoeveelheden spiering gebakken
worden, welke aan het leger, aan vluchtelingen- en interneeringskampen
en ook aan de gemeente Amsterdam geleverd werden.
Deze laat het product in een aantal winkels verkoopen. Ook organiseerde
het bureau reeds den verkoop van versche spiering door
venters, terwijl het bovendien aan verschillende gemeentebesturen
advies gaf over den inkoop van visch van gemeentewege, of de
inrichting van gemeentelijke vischmarkten.&#8221;</p>

<p>In een latere Nota schrijft de Minister van Landbouw:</p>

<p>&#8222;Het Centraal Bureau voor den afzet van visscherijproducten
zette in het 2e kwartaal van dit jaar (1915) met succes zijn werkzaamheden
voort.</p>

<p>&#8222;Toen de spieringaanvoer minderde, werd voor de bakkerij ook
eerst Zuiderzeeharing en later vooral Noordzeevisch door bemiddeling<span class="pagenum"><a name="Page_75" id="Page_75">[75]</a></span>
van het Centraal Bureau verkocht, hetzij doordat te
Amsterdam en &#8217;s Gravenhage vanwege het bureau zelf in marktkramen
en halletjes verkocht werd, hetzij door levering aan gemeenten.</p>

<p>&#8222;Het aantal gemeentebesturen, dat door tusschenkomst van het
bureau visch betrok, was aan het einde van het kwartaal tot
49 gestegen.</p>

<p>&#8222;Tijdens de stagnatie van de trawlvisch-aanvoer door moeilijkheden
ten aanzien van de kolenvoorziening der stoomtrawlers
en het mijnengevaar, werd door het Centraal Bureau ook aal
verkocht, hetgeen ten goede kwam aan de visscherij in de Zuidhollandsche
stroomen en benedenrivieren.&#8221;</p>

<p>Uit deze mededeelingen blijkt zonneklaar, dat de oorsprong
van dit centraal bureau heel anders is dan die van de andere distributiebureaux.
Terwijl deze laatste werden opgericht ter voorziening
in de behoefte van verbruikers, was het bij het vischbureau
juist andersom gesteld. De verbruikers profiteerden wel
van het bureau, maar dit was een gelukkig gevolg van het eigenlijke
doel: hulpverleening aan de in moeilijkheden geraakte visscherij.
Indien het zoo gebleven was, zou ik van deze aangelegenheid hier
in het geheel niet hebben gesproken en de zaak behandeld hebben
in <a href="#Page_267">hoofdstuk V</a>, waar ik de takken van ons volksbestaan gedurende
de oorlogscrisis bespreek.</p>

<p>In den loop van het jaar 1915 werden echter ten aanzien van de visscherij,
met uitzondering van enkele onderdeelen, met name de mossel- en
de oestervisscherij, de bordjes verhangen. Van noodlijdend
werd de visscherij, inzonderheid de trawl- en de haringvisscherij, ongekend
winstgevend door eene buitengewone toeneming van de buitenlandsche
(Duitsche) vraag. Zij kwam toen in een overeenkomstige
positie als de exporteurs van boter, kaas, varkensvleesch, groenten
enz. In verband daarmede werd in November 1915 een Zeevischvereeniging
opgericht, om een deel van de aangevoerde kleine trawlvisch
en zekere hoeveelheden haring ter beschikking te stellen voor
binnenlandsch verbruik. Met die verandering in den toestand kwam
de regeeringsvisch in hetzelfde schuitje met de regeeringsgroente.
De afwijkende oorsprong heeft echter op de distributie van die
visch een gunstig gevolg gehad.</p>

<p class="pagenum"><a name="Page_76" id="Page_76">[76]</a></p>

<h3>&sect; 2. <i>De levensmiddelenwet.</i></h3>

<p>Zelfs al was de regeling der uitvoerverboden en -consenten
zonder gebreken geweest, dan zou zij toch niet voldoende geweest
zijn. Om aan de bevolking het verkrijgen der benoodigde levensmiddelen
tegen niet te hoog opgedreven prijzen te waarborgen,
was meer noodig.</p>

<p>Zooals in de inleiding werd in herinnering gebracht, gaven de
huisvrouwen in het laatst van Juli en in de eerste dagen van Augustus
1914 uiting aan den schrik, die haar op het vernemen der
berichten omtrent het uitbreken van den oorlog om het hart sloeg,
door de winkels van eetbare waren te bestormen en voorraden van
allerlei levensmiddelen en huishoudelijke verbruiksartikelen in
te slaan. Dit gaf aanleiding dat sommige winkels werden uitverkocht
en dat hier en daar fancy-prijzen werden gevraagd, welke, in den
schrik welke de bevolking bevangen had, gereedelijk werden betaald
door de koopsters, die daartoe in staat waren. Deze uiting van
oorlogspaniek was tegelijk z&oacute;&oacute; onverwacht en z&oacute;&oacute; hevig, dat daartegen
zonder verwijl moest worden opgekomen. Zij gaf aan het
kamerlid Schaper den 31en Juli 1914 aanleiding, aan de Regeering
de schriftelijke vraag te stellen, wat zij tot het tegengaan van
prijsopdrijving van levensbenoodigdheden dacht te doen. Die
vraag werd door <i>Het Volk</i> in het nummer van Vrijdag-avond 31
Juli bekend gemaakt en den volgenden ochtend overgenomen in de
ochtend-edities van de groote dagbladen. Daardoor nam ik er kennis
van, nog voordat mij het officieele bericht van den Voorzitter der
Tweede Kamer daaromtrent bereikte. Ook zonder dat die vraag
gesteld was, zou men de prijsopdrijving niet ongestoord haar gang
hebben laten gaan; dit neemt intusschen niet weg, dat het bloote
doen der vraag reeds nuttig werkte. De Regeering had in die
dagen als het ware naar alle zijden tegelijk te zien en te voorzien.
Het was haar niet mogelijk alles wat er omging en voorziening vereischte,
zelve waar te nemen. Veel was er, dat zij hetzij uit de dagbladen,
hetzij uit vragen of mededeelingen van belanghebbenden
of belangstellenden vernemen moest. Door de vraag van den heer
Schaper werd haar aandacht bijtijds gevestigd op het gevaar, dat
ten aanzien der prijsopdrijving van levensmiddelen dreigde.</p>

<p>Het was aanstonds duidelijk dat de bestaande onteigeningswet<span class="pagenum"><a name="Page_77" id="Page_77">[77]</a></span>
niet voldoende was om het opkomende gevaar te keeren en dat het
langs den weg van uitbreiding dier wet gekeerd worden moest.
Zaterdag ochtend onder het gaan naar het Ministerie overwoog ik de
hoofdpunten van hetgeen hier noodig was. Daar gekomen, zette ik
die hoofdpunten op het papier als schema voor een wetsontwerp
met een korte Memorie van Toelichting. Aan den chef der afdeeling
Handel werd door mij opgedragen, ze in den vereischten
vorm te gieten en daaromtrent voor zooveel noodig de Departementen
van Binnenlandsche Zaken en van Justitie te raadplegen.
Persoonlijk besprak ik de zaak met den heer Cort van der
Linden, van wien het ontwerp, daar het een aanvulling van de
onteigeningswet betrof, formeel in de eerste plaats moest uitgaan.
Naar aanleiding van opmerkingen van de Departementen van Binnenlandsche
Zaken en van Justitie werd het stuk, dat tegen den
middag in zijn eersten vorm gereed was gekomen, voor zooveel noodig
gewijzigd en aangevuld. Hoewel &#8217;s middags ook een belangrijke
en vrij langdurige vergadering met personen uit de financieele wereld
moest worden gehouden, was het toch omstreeks 7 uur &#8217;s avonds
zoover, dat ik aan de Koningin een audi&euml;ntie kon aanvragen om
het ontwerp aan H. M. voor te leggen. De Koningin, die in die dagen
met allerlei spoedzaken door Hare verschillende grondwettelijke
raadslieden werd overstelpt, had den Voorzitter van den Ministerraad
doen weten, dat alle leden van het Kabinet konden verzoeken
in gehoor te worden ontvangen, zoo dikwijls zij dit voor
dringende aangelegenheden noodig oordeelden. Bovendien had H. M.
er voor gezorgd, dat voortdurend een der ambtenaren van Haar
Kabinet ten Paleize aanwezig was, om de verdere behandeling van
urgente stukken zooveel mogelijk te bespoedigen. Hoewel aan het
ontwerp onophoudelijk was gewerkt, werd het toch ongeveer negen
uur &#8217;s avonds, v&oacute;&oacute;rdat ik het stuk in den vorm, waarin het aan de
Koningin kon worden voorgelegd, naar het Paleis kon medenemen.
Toen ik met een enkel woord de strekking van het ontwerp uiteenzette,
zeide de Koningin mij, dat Zij dienzelfden dag zeer was getroffen
door de bestorming van winkels, welke Zij zelve had opgemerkt
en dat Zij met genoegen zag, dat terstond een maatregel was
voorbereid om het hieruit te duchten gevaar te keeren. Hoewel hetgeen
ten Paleize binnenskamers tusschen de Koningin en een van
Haar raadslieden wordt besproken, geheim is en behoort te blijven,<span class="pagenum"><a name="Page_78" id="Page_78">[78]</a></span>
ben ik wel niet onbescheiden en verklap ik geen staatsgeheim
door te dezer zake een tipje van den sluier, die om zulke besprekingen
hangt, op te lichten. Hare Majesteit gaf mij verlof het ontwerp
uit Haar naam onverwijld naar den Raad van State om advies
te zenden en teekende voorloopig het exemplaar, dat ik achterliet,
boven op het stuk af, opdat de Directeur van Haar Kabinet daaruit
voorloopig reeds Haar instemming met het ontwerp zou zien. Zoo
werkte in die gedenkwaardige dagen ieder, de Koningin aan het
hoofd, mede om den gang van zaken te bespoedigen en werd over
formaliteiten, die vertraging teweegbrengen, heengestapt.</p>

<p>Intusschen was de Ministerraad van acht uur af bijeen ter behandeling
van verschillende dringende onderwerpen en waren in
een afzonderlijke kamer van het Ministerie van Justitie eenige
ambtenaren van dat Departement en van die van Landbouw en van
Binnenlandsche Zaken samengekomen, om het ontwerp nog nader
onder handen te nemen, naar aanleiding van de opmerkingen,
welke de Raad van State mocht maken. Toen ik in het gebouw
van het Departement van Justitie, waar de Ministerraad pleegt
te vergaderen, gekomen was, ging ik eerst naar de kamer van
den Secretaris-Generaal. Daar vertelden mij de heeren, die er
met het zooeven aangewezen doel samengekomen waren, dat de
Raad van State uiteen was gegaan en den volgenden ochtend opnieuw
zou vergaderen. Aangezien het ontwerp van zeer urgenten
aard was en, zoo eenigszins mogelijk, behandeld moest worden in
de vergadering van de Tweede Kamer, die Maandag 3 Augustus
bijeenkwam, kon ik die mededeeling niet eenvoudig voor kennisgeving
aannemen. Telefonisch kreeg ik er den hoofdcommies die
in het gebouw van den Raad van State achtergebleven was, toe,
dat hij den waarnemenden vice-voorzitter van den Raad (de heer
R&ouml;ell was kort te voren overleden en een nieuwe vice-voorzitter
was nog niet benoemd) zou mededeelen, dat er een bij uitstek dringend
ontwerp was ingekomen en dat de Regeering het zeer op prijs
zou stellen, als zij nog dienzelfden avond of nacht het advies van
den Raad daaromtrent zou kunnen ontvangen. De waarnemende
voorzitter bleek aanstonds bereid zijne medewerking te verleenen.
De leden van den Raad van State werden terstond voor een
spoedvergadering op denzelfden avond opgeroepen en des nachts
omstreeks half &eacute;&eacute;n of &eacute;&eacute;n uur kwam het advies in. De<span class="pagenum"><a name="Page_79" id="Page_79">[79]</a></span>
Ministers van Binnenlandsche Zaken en van Justitie waren met mij
in de vergaderzaal van den Ministerraad gebleven ter behandeling
van het ontwerp naar aanleiding van het in aantocht zijnde advies.
De zooeven genoemde ambtenaren hadden het intusschen nog eens
zorgvuldig van alle kanten bekeken, zoodat de slotredactie, toen
het advies van den Raad van State ingekomen was, spoedig kon
worden vastgesteld. Het ontwerp kon nu den volgenden ochtend
aan de Tweede Kamer worden aangeboden en z&oacute;&oacute; tijdig aan de
leden van de beide kamers worden rondgezonden, dat zij er nog
v&oacute;&oacute;r de vergadering op Maandag den 3den Augustus van konden
kennis nemen. Na formeel in de afdeelingen te zijn onderzocht, werd
het nog denzelfden dag met eenige andere zeer urgente wetsontwerpen
door beide Kamers der Staten-Generaal aangenomen; des
avonds verscheen het, door de Koningin bekrachtigd, in het Staatsblad.
Sneller levensloop, van het eerste stadium der overweging van
zijn inhoud tot zijn metamorphose als van kracht zijnde wet toe,
heeft wel nooit een wetsontwerp gehad.</p>

<p>De strekking kan ik het eenvoudigst duidelijk maken door het
overnemen van de Memorie van Toelichting.</p>

<div class="blockquot">

<p>De zeer buitengewone omstandigheden, waarin Nederland thans
verkeert, maken een ingrijpen van den wetgever ter voorkoming van
het gevaar van vasthouding en prijsopdrijving van levensmiddelen
grondstoffen van levensmiddelen, huishoudelijke artikelen en brandstoffen, dringend noodzakelijk.</p>

<p>In de eerste plaats is reeds thans, nu de buitengewone toestand
slechts enkele dagen duurt, gebleken, dat onder de bevolking zich een
vrees verspreidt, dat binnenkort het moeilijk zal vallen levensmiddelen
of handelswaren naar gelang van de behoefte in te koopen en dat
dientengevolge hier en daar men tot buitengewone inkoopen overgaat.</p>

<p>Die buitengewone inkoopen zouden niet alleen de prijzen in het
algemeen kunnen opdrijven en daardoor pogingen van speculanten
om prijsstijging in de hand te werken, kunnen bevorderen, maar ook
gevaar kunnen doen ontstaan, dat bij mogelijk in de toekomst blijkend
krap zijn van voorraden van sommige artikelen, er gebrek voor
sommigen naast overvloed voor anderen zou zijn.</p>

<p>De wettelijke maatregel welke wordt voorgesteld, wordt in hoofdzaak
als een preventieve bedoeld. Juist daarom zal hij gemakkelijk
doorvoerbaar moeten zijn.</p>

<p>De maatregel bestaat hierin, dat na artikel 76 van de Onteigeningswet
eenige bepalingen worden opgenomen, krachtens welke na machtiging<span class="pagenum"><a name="Page_80" id="Page_80">[80]</a></span>
van den Minister van Landbouw, Nijverheid en Handel de
burgemeesters bevoegd zullen zijn, in de gemeente aanwezige levensmiddelen
en grondstoffen van levensmiddelen alsmede huishoudelijke
artikelen en brandstoffen voor de gemeente in bezit te nemen, en
deze aan de gemeentenaren tegen redelijke prijzen ter beschikking
te stellen, terwijl de schadeloosstelling voor de in bezit genomen artikelen
zal worden geregeld in den geest van die bij de vordering
van paarden (zie artikel 27 van het Koninklijk Besluit van 10 November
1892, <i>Staatsblad</i> n<sup>o</sup>. 253, laatstelijk gewijzigd bij Koninklijk
besluit van 16 December 1902, <i>Staatsblad</i> n<sup>o</sup>. 222).</p>

<p>De bedoelde machtiging van den Minister zal in het algemeen voor
het geheele land of, al dan niet op verzoek, voor bepaalde gemeenten
kunnen worden verleend.</p>

</div>

<p>De kern van deze korte toelichting ligt in de alinea, waarin
wordt gezegd dat de maatregel de bedoeling heeft preventief te
werken. Bij het overwegen van hetgeen tegen prijsopdrijving en
speculatieve vasthouding van waren te doen was, heb ik vooral
gezocht naar een middel, dat door zijn preventieve werking zoowel
betrekkelijk gemakkelijk hanteerbaar zou zijn, als afdoende zou
wezen ter voorkoming of afwering van het gevaar dat niet alleen
werd geducht, maar het hoofd reeds begon op te steken.</p>

<p>De beoogde preventieve werking mocht reeds worden verwacht
van het bloote feit, dat aan den Minister van Landbouw gedurende
den oorlog bij de wet de noodige macht werd verleend tot ingrijpen
door tusschenkomst van de burgemeesters, zoo dikwijls hij dit noodig
oordeelde. Zij die levensmiddelen en andere in de wet genoemde
goederen met speculatieve doeleinden wilden achterhouden of
ongemotiveerd hooge prijzen daarvoor vroegen, waren van het
oogenblik dat de wet tot stand gekomen was, gewaarschuwd, dat
zij, indien hun bedrijf aan het licht kwam, gevaar liepen hun
voorraden onteigend te zien. Zij konden wel nagaan, dat hun dan
geen buitensporig hooge schadeloosstelling zou worden toegekend,
zoodat het niet vrijwillig zich onderwerpen aan den drang der wet
tot beschikbaarstelling hunner voorraden tegen redelijke prijzen,
een gevaarlijke speculatie zijn zou.</p>

<p>Toch zou de wet moeilijk zijn te hanteeren geweest, als telkens
het middel van inbezitneming door den burgemeester bij elke poging
tot vasthouding of tot prijsopdrijving van de bedoelde waren
in toepassing had moeten zijn gebracht. Van het eerste oogenblik<span class="pagenum"><a name="Page_81" id="Page_81">[81]</a></span>
dat de zaak door mij werd overwogen, zocht ik dan ook naar een
uitweg, waarlangs de inbezitneming kon worden beperkt tot de
gevallen, waarin medewerking van de belanghebbenden, na eene
algemeene of individueele waarschuwing, achterwege bleef. Daartoe
werd bepaald, dat indien hij, onder wien de burgemeester
in de wet genoemde waren in bezit wil nemen, onmiddellijk ten
genoege van het hoofd der gemeente aanbiedt, zelf op door
dezen goedgekeurde wijze die goederen ter beschikking te stellen
tegen prijzen, die niet te boven gaan de daarvoor door den Minister
van Landbouw bepaalde bedragen, de inbezitneming kan
worden opgeschort.</p>

<p>Practisch gesproken kwam deze bepaling hierop neer, dat de
winkeliers en andere handelaars, die hunne voorraden levensmiddelen
enz. verkochten tegen niet hoogere prijzen dan door den
Minister van Landbouw zouden worden vastgesteld, geen gevaar
liepen van inbezitneming hunner voorraden. Op grond daarvan
werden reeds v&oacute;&oacute;rdat de wet was aangenomen, op Zondag
2 Augustus, bij voorbaat prijslijsten voor de meest belangrijke
levensmiddelen en brandstoffen vastgesteld, voor het geval het
ontwerp onveranderd tot wet zou worden verheven. Opdat de
burgemeesters aanstonds, als de wet in werking zou zijn getreden,
zouden weten wat van hen werd verwacht, werd denzelfden dag
door mijn ambtgenoot van Binnenlandsche Zaken en mij een gezamenlijke
circulaire tot hen gericht, waarin de strekking van het
ontwerp (en dus eventueel van de wet) werd uiteengezet en
eenige wenken werden gegeven voor de toepassing. De op 2 Augustus
opgemaakte lijsten werden terstond na het in werking treden
der wet openlijk bekend gemaakt. Dat zij herhaaldelijk moesten
worden herzien, aangevuld en door nieuwe lijsten vervangen,
is zoo van zelf sprekend, dat het nauwelijks vermelding behoeft.</p>

<p>De zooeven bedoelde bepaling heeft, voornamelijk in de eerste
maanden van den oorlogstijd, de daarvan verwachte uitwerking
niet gemist. Zij is in de handen der burgemeesters, vooral van die
der grootere steden, een wapen geweest om verschillende regelingen
op het gebied der levensmiddelenvoorziening door te zetten, zonder
dat het tot inbezitneming en tot distributie van gemeentewege behoefde
te komen. Bij den langen duur van den oorlogstoestand gaf de<span class="pagenum"><a name="Page_82" id="Page_82">[82]</a></span>
toepassing der levensmiddelenwet aanleiding tot telkens nieuwe
vragen. Zoo bleek vrij spoedig, dat niet volstaan kon worden met
het stellen van een enkelen maximum-prijs voor verschillende
artikelen, maar dat onderscheiden moest worden tusschen groothandels- en d&eacute;tailprijzen. Natuurlijk werd dit van het begin
af wel ingezien, maar men meende aanvankelijk met het stellen van
maximale d&eacute;tailprijzen te kunnen volstaan en aan de burgemeesters
het ingrijpen te kunnen overlaten, zoo dikwijls naar hun oordeel
in verband met die prijzen in hunne gemeente te hooge groothandelsprijzen
werden gevraagd.</p>

<p>In een der op 3 Augustus 1914 door mij tot de burgemeesters
gerichte circulaires werd hieromtrent gezegd: &#8222;Ik maak van deze
gelegenheid gebruik om er Uwe aandacht op te vestigen, dat deze
lijst (die bij de circulaire was gevoegd) <i>maximum</i>-prijzen bevat voor
den verkoop in het klein. Bij verkoop in het groot zou dus al het
eischen van prijzen die lager zijn dan de in de lijst vermelde, aanleiding
kunnen geven tot optreden Uwerzijds, wanneer de gevraagde
prijzen sedert kort aanmerkelijk zijn verhoogd.&#8221; Later zijn voor
een aantal artikelen zoowel maximale groothandels- als kleinhandelsprijzen
vastgesteld. Het spreekt wel van zelf, dat bij deze materie
aan de overheid, aan den Minister zoowel als aan de burgemeesters,
de handen vaak wat verkeerd stonden. In normale tijden kan en
moet de overheid de regeling van verkoopprijzen aan de belanghebbenden
overlaten, die dit tot stand brengen, geleid in de eerste
plaats door vraag en aanbod en daarnaast ook door gewoonte en
ervaring, als resultaat van een aantal elkander doorkruisende
factoren, welke in het vrije verkeer bij de bepaling van d&eacute;tailprijzen
hun invloed mede doen gelden.</p>

<p>Toen de oorlogstoestand eenigen tijd had geduurd, werd het
stellen van maximum-prijzen nog moeilijker, omdat er allengs
meer mede gerekend moest worden, dat de productie- of de aanschaffingskosten
der waren boven het normale waren gestegen en
het niet zoo heel eenvoudig was, zonder eenerzijds onbillijkheden
te begaan en zonder anderzijds de wet illusoir te maken, in de te
stellen maxima met de verhooging van productie- of aanschaffingskosten
in de juiste maat rekening te houden. Dit een en ander heeft
de prijszettingen verzwaard naar gelang de oorlogstoestand langer
aanhield.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_83" id="Page_83">[83]</a></span>Hoewel, gelijk zooeven werd opgemerkt, de wet zoodanig was
ingericht, dat het middel der inbezitneming in den regel als stok
achter de deur voldoende effect had om vrijwillige regelingen tusschen
de burgemeesters en de belanghebbenden tot stand te doen
komen, waarbij de eerstgenoemden meestal uit eigen beweging
maar somtijds ook in opdracht van de Regeering handelden, toch
kon de inbezitneming zelve niet steeds worden ontgaan. In den
aanvang moest tot dezen maatregel eenige malen worden overgegaan
ten aanzien van tarwe en rogge; eerst geschiedde het plaatselijk
met voorraden tarwe, niet lang daarna op grooter schaal
zoowel ten aanzien van tarwe als van rogge. Die inbezitnemingen
geschiedden natuurlijk zonder aanzien des persoons van den eigenaar
van het in bezit te nemen goed. Het deed er derhalve ook niet
toe of die eigenaars Nederlanders dan wel vreemdelingen waren.
Toch hebben enkele Duitsche belanghebbenden, wier in Rotterdam
liggende tarwevoorraden onteigend werden, bij hunne regeering
de stelling willen doen ingang vinden, dat met die inbezitnemingen
art. 7 van de Rijnvaartakte, dat de vrije doorvaart op den Rijn
waarborgt, zou zijn geschonden. Die bewering gaat mank aan
beide beenen, waarop zij zou moeten loopen.</p>

<p>In de eerste plaats werd niets in beslag genomen, dat als doorvoergoed
moest worden aangemerkt. Bedriegt mijne herinnering
mij niet zeer, dan betrof de kwestie enkele partijen tarwe, die in
Rotterdam ter beurze verkocht waren of verkocht zouden worden.
Uit dit enkele feit blijkt reeds dat, zoo die partijen al aan Duitschers
behoorden of aan Duitschers waren verkocht, zij, zelfs als uit de
Duitsche woonplaats des eigenaars of koopers zonder meer de
bestemming voor vervoer naar Duitschland had moeten worden
afgeleid, bestemd waren voor uitvoer en niet voor doorvoer. Het
betrof hier goederen welke overeenkomstig de geldende handelsusanti&euml;n
in het vrije verkeer waren ingevoerd en die, na hier daarin
te zijn gekomen, de bestemming kregen naar elders te worden
uitgevoerd. Die bestemming nu konden de bedoelde partijen
tarwe niet bereiken, omdat uitvoer daarvan reeds van 1 Augustus
1914 af verboden was. Dat een uitvoerverbod ook uitvoer over
den Rijn treft en de Rijnvaartakte niettemin geheel intact laat,
is niet voor betwisting vatbaar en is dan ook van Duitsche zijde
niet betwist.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_84" id="Page_84">[84]</a></span>Maar gesteld eens, de feitelijke toestand ware anders en de in
bezit genomen tarwe w&egrave;l doorvoergoed geweest, dan nog zou
die inbezitneming aan de stipte uitvoering der Rijnvaartakte
van de zijde der Nederlandsche Regeering niets hebben tekort
gedaan. Het feit dat dit verdrag den vrijen doorvoer op den
Rijn waarborgt, neemt niet weg, dat ten doorvoer bestemde
goederen, zoolang zij op het Nederlandsche gedeelte van den
Rijn varende zijn, zich bevinden op Nederlandsch territoir en
onderworpen zijn aan de Nederlandsche wetten. Daartoe behoort
ook de wet van 3 Augustus 1914 ter voorkoming van vasthouding
en prijsopdrijving van waren. Worden volgens die wet goederen
onteigend, dan geschiedt dit door den Staat krachtens zijn souvereiniteitsrecht
op eigen territoir, dat hij tegenover elk en een iegelijk
kan doen gelden. Het gevolg van zulk eene onteigening is, dat het
goed overgaat in het bezit van de overheid, welke de wet aanwijst
en dat deze nu verder de bestemming van het goed bepaalt. De
onteigende partijen tarwe, die v&oacute;&oacute;r de inbezitneming aan Duitschers
behoorden, verloren op het oogenblik der inbezitneming de bestemming,
welke die rechthebbenden daaraan hadden gegeven.
Aangenomen dus, hoewel het feitelijk niet aldus gesteld was, dat
die Duitsche rechthebbenden zonder met de geldende handelsusanti&euml;n
en met de wettelijke voorschriften voor doorvoergoed in
strijd te zijn, die waren voor doorvoer naar Duitschland hadden
bestemd, was toch de doorvoerbestemming verdwenen op het
oogenblik dat de goederen bij de inbezitneming overeenkomstig de
wet door de Nederlandsche overheid, van den nieuwen eigenaar,
hier de Regeering, een andere bestemming kregen.</p>

<p>De inbezitneming der bewuste partijen tarwe kwam niet alleen
niet in botsing met de Rijnvaartakte, maar zij <i>kon</i> daarmede niet in
botsing komen. Indien en zoolang het goed doorvoerbestemming
had gehad, werd het overeenkomstig de Rijnvaartakte volkomen
vrij en ongemoeid gelaten. Toen het in beslag genomen werd, viel
het daarbuiten, omdat het van dat oogenblik af geen doorvoergoed
meer was. De van Duitsche zijde gelanceerde bewering dat
hier de Rijnvaartakte zou zijn geschonden, of zelfs maar zou
kunnen zijn geschonden, staat of valt met de al of niet erkenning
van het recht van den Staat op onteigening, overeenkomstig
de wet van zijn eigen land, van goederen die zich op zijn<span class="pagenum"><a name="Page_85" id="Page_85">[85]</a></span>
territoir bevinden, ook al behooren die aan buitenlandsche rechthebbenden.
De Duitsche regeering kan en zal dat souvereiniteitsrecht
van iederen onafhankelijken staat zeker niet loochenen. Zij zelve
nam op grond daarvan zelfs oorlogsschepen in beslag, welke voor de
Nederlandsche Regeering op Duitsche werven in aanbouw waren. Dit
was haar recht; maar dan moet zij of moeten enkele van haar onderdanen
ook niet pogen, langs den omweg van een onhoudbaar beroep
op de Rijnvaartakte, te tornen aan het even onaantastbaar recht
van de Nederlandsche Regeering tot inbeslagneming overeenkomstig
de Nederlandsche wet van goederen welke zich in Nederland bevonden,
ook al behoorden die goederen aan Duitschers toe en al
waren zij bestemd geweest om naar Duitschland te worden uit- of
doorgevoerd. De laatste alinea van de in hoofdstuk V<a name="FNanchor_9" id="FNanchor_9"></a><a href="#Footnote_9" class="fnanchor">[9]</a> medegedeelde
kennisgeving van onze Regeering van 21 Augustus 1914
betreffende den doorvoer in verband met de Rijnvaartakte, had tot
strekking het onbeperkte recht van den Staat tot inbezitneming
der daarin genoemde zaken algemeen kenbaar te maken.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_9" id="Footnote_9"></a><a href="#FNanchor_9"><span class="label">[9]</span></a> Zie <a href="#Page_323">bl. 323/4</a>.</p>
</div>

<p>Zooals de Grondwet dit waarborgt, geschiedden de inbezitnemingen
krachtens de wet van 3 Augustus 1914 tegen schadeloosstelling.
De Duitsche belanghebbenden zullen zich zeker niet beklagen
over de vergoedingen, welke hun werden toegekend. De schadeloosstellingen
werden, voor zoover daaromtrent niet in der minne
werd overeengekomen, bepaald door twee schatters. Het was
voor een goede toepassing van de wet van overwegende beteekenis,
dat de schattingen zouden worden opgedragen aan volkomen
vertrouwbare en voor hun taak berekende personen. Opdat de Regeering
hiervoor zou kunnen zorgen, werd in de wet bepaald dat de
schatters door den Minister van Landbouw, Nijverheid en Handel
zouden worden benoemd, tenzij deze het recht daartoe aan den
burgemeester delegeerde. Het is intusschen wel duidelijk, dat de
Regeering zonder voorlichting der burgemeesters niet overal waar
het noodig zou blijken, schatters had kunnen vinden. Vandaar
dat reeds den 3den Augustus een circulaire aan de burgemeesters
werd gericht, waarin werd gevraagd namen op te geven van
personen, die, zoo noodig, als zoodanig zouden kunnen dienst
doen.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_86" id="Page_86">[86]</a></span>Daar het gevaar niet denkbeeldig was, dat de schatters, ook al
werden zij met zorg gekozen, de bedoeling der wet niet geheel zouden
begrijpen en de waren taxeeren zouden niet volgens haar normale
verkoopwaarde, doch naar de paniekprijzen welke daarvoor waren te
maken, werd den 9den Augustus aan de burgemeesters een circulaire
gericht van den volgenden inhoud:</p>

<p>&#8222;Ik acht het nuttig te Uwer kennis te brengen, dat naar mijne bedoeling
de ingevolge art. 76<i>a</i> der Onteigeningswet door U met mijne
machtiging eventueel te benoemen schatters als maatstaf voor de
waardebepaling der in bezit genomen waren zullen aannemen ten
aanzien van <i>industrieelen</i> den inkoopsprijs van de grondstof plus
de kosten van fabricage, ten aanzien van <i>handelaren</i> den inkoopsprijs
van de waren plus bedrijfskosten, een en ander voor beide
categorie&euml;n vermeerderd met een normaal percentage voor winst.&mdash;Ik
verzoek U bij voorkomende gevallen de schatters dienovereenkomstig
te instrueeren.&#8221;</p>

<p>Op deze wijze werd voorkomen dat door verkeerde of ongelijkmatige
toepassing de wet haar werking zou missen. In het algemeen
legde de wet de uitvoering, onder den Minister van Landbouw,
Nijverheid en Handel, in handen van de burgemeesters. In de
plaatsen die in staat van oorlog of in staat van beleg waren verklaard,
mochten deze echter niet optreden zonder overleg met het
militaire gezag. Ook dit werd hun, ter voorkoming van wrijvingen,
enkele dagen na de inwerkingtreding der wet bij circulaire nader
uiteengezet.</p>

<p>Toen de wet eenigen tijd gewerkt had, is enkele malen beproefd,
voor sommige artikelen den gestelden maximum-prijs op te heffen
en het handelsverkeer ten aanzien van den prijs vrij te laten. Zulke
proefnemingen zijn intusschen niet bevallen. Heel spoedig moest
men er weer van terugkomen en ter voorkoming van buitensporigheden
nieuwe maximum-prijzen stellen. Dit is wel het meest doorslaande
bewijs van de goede werking der wet, zoo niet van haar onmisbaarheid
in den oorlogstijd.</p>

<p>Hoewel de levensmiddelenwet aan den Minister van Landbouw
de bevoegdheid geeft algemeene inbeslagnemingen van bepaalde
levensmiddelen, veevoeder of brandstoffen of grondstoffen van levensmiddelen
of van veevoeder door middel van de burgemeesters te
doen en van die bevoegdheid, met name ten aanzien van rogge, ook<span class="pagenum"><a name="Page_87" id="Page_87">[87]</a></span>
wel gebruik gemaakt is, toch is zij in de eerste plaats bedoeld
als een wapen voor de burgemeesters om vasthouding van die waren
en opdrijving der prijzen daarvan boven de door den Minister gestelde
maxima in hunne gemeenten tegen te gaan. De verdeeling
van bevoegdheden is aldus geschied, dat de Minister maximale prijzen
vaststelt en dat de burgemeester, na bekomen machtiging van
dien bewindsman, de genoemde waren in beslag kan nemen, zoo zij
worden achtergehouden of boven de gestelde maximale prijzen worden
verkocht. Wenscht de Minister zelf volgens de levensmiddelenwet
in te grijpen, dan kan hij aan alle burgemeesters of aan de burgemeesters
uit een bepaalde streek of van bepaalde gemeenten of wel
aan een bepaalden burgemeester opdracht daartoe geven. De wet
laat dus ruimte voor allerlei schakeering in de toepassing, en in de
practijk werd er op elk der genoemde wijzen van gebruik gemaakt.
Tot het treffen van minnelijke regelingen binnen de grenzen der door
den Minister gestelde maximale prijzen, ter voorkoming van inbezitneming
van waren bij dengene of degenen met wie de regeling wordt
getroffen of die daaronder vallen, zijn de burgemeesters bevoegd,
zonder dat zij daartoe een ministerieele machtiging behoeven.</p>

<p>Als gevolg van deze regeling, een gevolg dat zich trouwens geheel
aansluit bij onze gansche staatsinrichting, moet de Minister optreden,
als er maatregelen te treffen zijn, welke de grenzen van een enkele
gemeente overschrijden en is de burgemeester, in de meest belangrijke
gevallen behoudens machtiging van den Minister, bevoegd tot
ingrijpen binnen de grenzen zijner gemeente. Bij de geheele uitvoering
der wet heeft de burgemeester een groote rol te vervullen.</p>

<p>Zooals zij daar ligt, is de levensmiddelenwet zeker niet volmaakt,
maar zij heeft in het bijzonder in den aanvang zeer nuttig gewerkt,
vooral in de steden. Op het platteland was zij&mdash;afgezien van de zoo
aanstonds te bespreken inbezitnemingen van rogge&mdash;van minder
beteekenis, en voor zoover zij daar moest worden toegepast, was
het bijna altijd ter doorvoering van een maatregel, die in zijn werking
de grenzen eener enkele gemeente overschreed en geschiedde het
ingrijpen der overheid slechts zelden in het belang der bevolking van
de gemeente, waar op grond der wet ingegrepen werd. Vandaar dat
het bij de uitvoering der wet in de eerste plaats aankwam op de
medewerking der stedelijke burgemeesters.</p>

<p>Zoolang ik aan het hoofd van het Departement van Landbouw<span class="pagenum"><a name="Page_88" id="Page_88">[88]</a></span>
heb gestaan, heb ik over gebrek aan medewerking van die zijde niet
te klagen gehad. Opdrachten behoefden aan die burgemeesters
slechts in uitzonderingsgevallen te worden gegeven, en voor zoover zij
werden gegeven, werden zij steeds stipt en prompt uitgevoerd. Van
de bevoegdheid tot het maken van interne regelingen binnen de perken
der door den Minister van Landbouw gestelde maximale prijzen
ter voorkoming van inbezitnemingen, is door die burgemeesters een
druk gebruik gemaakt. Natuurlijk is er wel eens verschil van gevoelen
geweest, maar een ernstig conflict met een stedelijken burgemeester
herinner ik mij uit den tijd, dat ik op de Prinsessegracht zetelde, niet.</p>

<p>Later is er meer wrijving tusschen de Regeering en de burgemeesters,
vooral die der grootste steden, gekomen. Men begon elkander
allengs minder te begrijpen en minder te waardeeren. Dit heeft
natuurlijk niet gunstig gewerkt en is zeer te betreuren. Aan welke
zijde bij dergelijke conflicten het grootste ongelijk was, moet ik in
het midden laten. Ik heb geen roeping en geen lust mij als ongevraagd
scheidsrechter op te werpen. Een enkel geval herinner ik
mij, waarin een burgemeester openlijk frondeerde tegen een maatregel
door den Minister van Landbouw op grond der levensmiddelenwet
genomen. Dat dit niet kon worden toegelaten, ook al was het
inzicht van het tegenstribbelende gemeentehoofd in de zaak zelve,
waarom het ging, beter geweest dan dat van den Minister, spreekt
van zelf.</p>

<p>Zulke conflicten zouden bij den langen duur van den oorlogstoestand
toch wel niet geheel zijn uitgebleven; maar het wil mij niettemin
voorkomen dat daartoe minder aanleiding zou zijn gegeven,
indien men niet van regeeringswege allengs wat te uitsluitend heil
gezocht had in de uitvoerregelingen, welke in de vorige paragraaf
werden besproken en indien, in verband daarmede, behalve ten
aanzien van de rogge, de levensmiddelenwet niet wat op den achtergrond
was gekomen. Maar ook afgezien hiervan ware het beter geweest,
indien men&mdash;behalve ten aanzien van de broodvoorziening&mdash;zich
wat minder uitsluitend had bewogen in de richting eener extra-legale
regeling van uitvoerconsenten en wat meer gebruik gemaakt had
van de speciaal voor den oorlogstijd bedoelde levensmiddelenwet. In
de vorige paragraaf wees ik er op<a name="FNanchor_10" id="FNanchor_10"></a><a href="#Footnote_10" class="fnanchor">[10]</a>: 1&ordm;. dat een der hoofdoorzaken<span class="pagenum"><a name="Page_89" id="Page_89">[89]</a></span>
van de moeilijkheden, welke men bij de levensmiddelendistributie
heeft ondervonden, hiermede samenhangt, dat men goederen, welke
eigendom van het Rijk waren geworden, aan den man moest
brengen door tusschenkomst van groothandelaars, grossiers en
winkeliers, die er vaak belang bij hadden, ze niet tot het eindpunt
van hun bestemming te doen komen; 2&ordm; dat uit dien hoofde
een zeer strenge contr&ocirc;le noodig was, en 3&ordm; dat ondanks die contr&ocirc;le
toch heel wat lekkage plaats had.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_10" id="Footnote_10"></a><a href="#FNanchor_10"><span class="label">[10]</span></a> Zie <a href="#Page_63">bl. 63</a> en volg.</p>
</div>

<p>Indien de Regeering, in plaats van door haar regeling van de uitvoerconsenten,
door inbezitneming daarvan krachtens de levensmiddelenwet,
voor het Rijk eigenares was geworden van de benoodigde
levensmiddelen, zou dit reeds &eacute;&eacute;n groot voordeel hebben gehad
boven de eerstbedoelde eigendomsverkrijging. Zij zou dan regelmatig
door de burgemeesters der gemeenten, waar de benoodigde levensmiddelen
worden geproduceerd, hebben kunnen doen inbezitnemen
wat noodig was; de beschikbaarstelling zou zich dan
hebben kunnen richten naar de vraag, in stede van, gelijk nu het geval
was, onafhankelijk van de vraag, bepaald te worden door
de ups en downs van den exporthandel.</p>

<p>Na hetgeen ik reeds over de inbezitnemingen schreef, behoef ik intusschen
wel niet te herhalen, dat ik mij de groote bezwaren van het
bewandelen van dezen uitweg niet ontveins. De levensmiddelenwet
geeft echter&mdash;gelijk wij zagen&mdash;een, vooral in zijn practische
werking, veel eenvoudiger middel aan de hand ter bereiking van het
doel dat hier nagestreefd moest worden. De Regeering had zoowel
aan de burgemeesters van de plaatsen, waar de benoodigde levensmiddelen
worden geproduceerd, als aan die van de gemeenten,
waar daaraan behoefte was, kunnen voorschrijven, dat zij gebruik
zouden maken van de bepaling der levensmiddelenwet,
welke toelaat met belanghebbenden, ter voorkoming van inbezitneming,
bepaalde regelingen te treffen. De regelingen zelf had
zij den burgemeesters kunnen aangeven. In hoofdzaak zouden deze
hierin hebben kunnen en moeten bestaan, dat de burgemeesters
der plaatsen, waar de benoodigde levensmiddelen worden geproduceerd,
met de producenten daarvan zouden overeenkomen over het&mdash;op
straffe van inbezitneming&mdash;afstaan van de kwantiteiten hunner
producten, die door de Regeering telkens als benoodigd zouden
zijn aangegeven en dat wel tegen prijzen, welke boven vergoeding van<span class="pagenum"><a name="Page_90" id="Page_90">[90]</a></span>
productiekosten ook een behoorlijke winst zouden waarborgen.
Daarbij zou aan die producenten de verplichting kunnen zijn
opgelegd (natuurlijk tegen vergoeding ook van de kosten daarvan)
de af te leveren waren te brengen op een bepaald centraal
punt of bij een bepaalden winkelier in de naastbijzijnde
stad. Parallel loopend met die regeling voor de productieplaatsen,
waarbij de producent het gevaar van inbezitneming van zijn
geheelen voorraad krachtens de levensmiddelenwet eerst zou hebben
afgewend, als hij de overeengekomen hoeveelheden ter bestemder
plaatse had afgeleverd, zou een, wat de hoofdlijnen betreft
uniforme regeling kunnen zijn voorgeschreven voor de gemeenten,
welker ingezetenen aan de aldus beschikbaar gekomen levensmiddelen
behoefte hadden. Zij zou hoofdzakelijk hebben kunnen bestaan
uit overeenkomsten met winkeliers (en slagers) om hetzij de
beschikbare waar af te halen, hetzij haar te ontvangen en haar te
verkoopen tegen prijzen, welke tevens een behoorlijke belooning
voor hun distributiemoeite inhielden. Overtreding of ontduiking
van de vrijwillig met den burgemeester omtrent de aldus beschikbaar
gekomen levensmiddelen getroffen schikkingen, zou de winkeliers
(en slagers) aan het gevaar hebben bloot gesteld, hun ganschen
voorraad door den burgemeester te zien in bezit nemen. Ik
breng hier de regeling tot haar eenvoudigsten vorm terug, maar het
spreekt van zelf, dat daarin plaats is voor medewerking (op straffe
van inbeslagneming hunner voorraden) zoowel van groothandelaars
als van grossiers.</p>

<p>Aangezien een regeling in dezen trant, getroffen op grond der levensmiddelenwet,
de proef der practische toepassing niet heeft doorstaan,
is er niets positiefs van te zeggen. Maar op grond mijner ervaring
omtrent economische oorlogsmaatregelen durf ik toch het vermoeden
uitspreken, dat zij beter zou hebben voldaan, dan de distributieregeling
op de basis der uitvoerconsenten. Er zou daarbij
allereerst een behoorlijk verband zijn geweest tusschen behoefte en
beschikbaarstelling, en men had op die wijze voorts kunnen vermijden,
dat de ter beschikking komende levensmiddelen het principieel en
practisch ongewenschte station der overdracht in Rijkseigendom
moesten passeeren. Een onmisbare voorwaarde voor een goede werking
ervan zou geweest zijn, dat vooral in den aanvang, zonder pardon,
elke overtreding van zulke schikkingen of elke weigering er op in te<span class="pagenum"><a name="Page_91" id="Page_91">[91]</a></span>
gaan, onverbiddelijk de inbeslagneming van den geheelen voorraad
van den ontduikenden of weigerachtigen producent of distribuant
zou hebben ten gevolge gehad.</p>

<p>Het zou mij ook zeer verwonderen, indien de Regeering het meerendeel
der betrokken burgemeesters niet tot geheel vrijwillige medewerking
had kunnen brengen en de daartoe niet geneigd zijnde
minderheid, met de middelen welke de levensmiddelenwet haar geeft,
niet tot medewerking had kunnen nopen. Maar.... de beste stuurlui
staan aan wal!</p>

<h3><a name="SecII3" id="SecII3"></a>&sect; 3. <i>De broodvoorziening.</i></h3>

<p>Doch ook met beperking en regeling van den uitvoer en met
toepassing der levensmiddelenwet kon de Regeering niet volstaan.
De zorg voor de levensmiddelenvoorziening eischte nog andere en
nog dieper ingrijpende maatregelen. Bij alles wat tot nog toe besproken
werd, trad de Regeering slechts regelend op; zij belemmerde
buitensporigheden ten aanzien van den uitvoer en van prijzen van
voedingsartikelen, maar liet binnen het aldus afgebakende terrein de
zorg voor de voortbrenging en de distributie dier artikelen zelf, voor
zoover zij niet krachtens de levensmiddelenwet in bezit waren genomen
of ingevolge de regeling der uitvoerconsenten &#8222;vrijwillig&#8221;
ter beschikking van de Regeering waren gesteld, aan hen over, die
daarvoor ook in normale omstandigheden zorgen, aan de boeren, de
tuinders, de groothandelaren, de grossiers en de winkeliers. Dit ging
goed, behoudens de in <a href="#SecI1">&sect; 1</a> besproken moeilijkheden van de distributie
der regeeringswaren, voor al die producten, waarvan het land
zelf meer voortbrengt dan voor de eigen behoefte der bevolking noodig
is, en het kon volstaan voor levensmiddelen, welke van elders
moeten worden ingevoerd, maar waarvan het beschikbaar zijn voor
de voeding der bevolking w&egrave;l gewenscht, maar niet broodnoodig is.
Voor &eacute;&eacute;n voedingsmiddel, waarvan de grondstof hier niet in voldoende
mate voortgebracht wordt en dat w&egrave;l broodnoodig is, kon het
<i>niet</i> volstaan. Dat was voor het brood zelf. Ten einde zeker te zijn, dat
aan broodkoren geen gebrek zou komen, moest de Regeering zelve
den invoer daarvan ter hand nemen. Reeds in de eerste weken na
het uitbreken van den oorlog bleek het noodzakelijk, hiertoe over te
gaan en omtrent de distributie van het graan onder de meelfabrikanten<span class="pagenum"><a name="Page_92" id="Page_92">[92]</a></span>
en den afzet van het meel door die fabrikanten maatregelen te
nemen, waardoor het karakter der meelfabrieken en indirect ook dat
van de bakkerijen grootendeels veranderde. Van bedrijven, die voor
eigen rekening hun grondstof kochten en hun product aan hun
afnemers afleverden, werden de meelfabrieken loonmaalderijen, die
hun grondstof tegen een bepaalden prijs van de Regeering ontvingen
en hun product tegen dienzelfden prijs, verhoogd met hetgeen als
maalloon was berekend, aan de bakkerijen hadden af te leveren. Bij
de bakkerijen had dezelfde karakterwijziging plaats, hoewel het
hier niet zoo duidelijk in het oog sprong, daar deze hun grondstof,
althans grootendeels, niet rechtstreeks van Rijkswege ontvingen
maar van de meelfabrikanten, die formeel hun eigen zelfstandig bedrijf
waren blijven uitoefenen en hun product als eigen handelswaar
aan de bakkers afleverden. Dit was echter slechts de uiterlijke
vorm waaronder de meelfabrieken en bakkerijen in den oorlogstijd
werkten, in wezen werden deze bedrijven verlengstukken
van het Departement van Landbouw, dat hun de grondstoffen leverde
en hunne verkoopsprijzen vaststelde.</p>

<p>Toen ik op 26 Augustus 1914 als Minister van Landbouw eenige
vragen van den heer Troelstra en van andere kamerleden betreffende
den economischen toestand beantwoordde, was de Rijksgraanhandel,
wegens de zorg die de geregelde aanvoer van broodkoren
baren moest, indien deze bij de moeilijkheden, welke de oorlog ter
zee aan handel en scheepvaart berokkende, aan de particuliere
graanimporteurs werd overgelaten, reeds in voorbereiding.</p>

<p>&#8222;Er wordt&mdash;zoo zeide ik in die vergadering&mdash;voor de Regeering
dezer dagen door een van degenen die de Regeering nu met hun
ervaring op handelsgebied steunen, in Londen onderzocht of het
mogelijk is contracten af te sluiten tot aankoop in Amerika van
graan voor de Regeering zelf. Ik kan daaromtrent op het oogenblik
geen nadere mededeelingen doen, omdat degene, die daarvoor in
Londen is en, naar ik hoopte, gisteren zou zijn teruggekomen, heden
zich nog niet heeft gemeld, wat met de tegenwoordige moeilijke communicatiemiddelen
zeer begrijpelijk is.&#8221; Daarmede doelde ik op den
heer A. G. Kr&ouml;ller, die niet alleen bij de regeling van de graanaanvoeren
voor Rijksrekening aan de Regeering groote diensten
heeft bewezen. Op die mededeeling liet ik volgen, dat ook een
belangrijke hoeveelheid meel was overgenomen van een handelaar<span class="pagenum"><a name="Page_93" id="Page_93">[93]</a></span>
die meel in Amerika in koop had en &#8222;dat hoogstwaarschijnlijk
in de volgende dagen nog belangrijkere hoeveelheden op dezelfde
wijze zullen worden overgenomen door de Regeering, zoodat er
dan van regeeringswege zal worden verscheept meel op cognossement
geconsigneerd voor de Regeering op een neutraal schip. Zeer
vermoedelijk zal hetzelfde binnenkort gebeuren met tarwe en voor
zooveel noodig met rogge&#8221;.</p>

<p>Die verwachting is vooral uitgekomen wat de tarwe betreft. Van
de overneming van Amerikaansch meel van handelaren, die dat
in Amerika in koop hadden, is niet veel gekomen. Bij de onderhandelingen
daarover bleek namelijk, dat de ter overneming aangeboden
partijen, op hooge uitzonderingen na, niet vrij waren, namelijk
dat verschillende binnenlandsche afnemers die partijen reeds
tegen bepaalde prijzen in voorkoop hadden en dat de Regeering, als
zij ze overgenomen had, daarmede tevens de daaromtrent gesloten
contracten had moeten gestand doen. Over die zaak werden door mij
en door mijn opvolger aan het Departement van Landbouw herhaalde
besprekingen met belanghebbenden gevoerd, zonder dat het mogelijk
was tot overeenstemming te komen op een basis, die voor beide partijen
aannemelijk bleek. Er werd later ook wel tarwemeel uit Amerika
voor Rijksrekening aangevoerd, maar indien mijne herinnering mij
niet bedriegt, zijn dit in den regel partijen geweest welke voor de
Regeering zelfstandig in Amerika werden gekocht, niet partijen die
van Nederlandsche meelimporteurs werden overgenomen, althans
niet voor zoover de aankoop van die partijen dagteekende van
v&oacute;&oacute;r den oorlog. Ook rogge is niet in belangrijke mate van overzee
gekomen; er werd wel gepoogd dit broodkoren tegen redelijke prijzen
in Amerika te koopen, maar de rogge-export zoowel van Noord-Amerika
als van Argentini&euml; is, in verhouding tot den tarwe-uitvoer, z&oacute;&oacute;
gering, dat groote rogge-aankoopen niet mogelijk waren.</p>

<p>Doch ik loop op deze wijze onwillekeurig op het verloop van de
Regeeringszorg voor de broodvoorziening vooruit. In de vergadering
van de Tweede Kamer van 26 Augustus 1914 moest ik aan mijne
mededeeling toevoegen: &#8222;dat de quaestie van tarwemeel en tarwe
de werkelijk ernstige zorg van de Regeering eischt.&#8221;</p>

<p>&#8222;Toen ik eenige dagen geleden,&mdash;zoo vervolgde ik&mdash;sprak van
een voorraad voor slechts 2 of 3 weken, zonder hetgeen in beslag
genomen is te Rotterdam, was dit volstrekt niet te pessimistisch<span class="pagenum"><a name="Page_94" id="Page_94">[94]</a></span>
gesproken. Er was met dien in beslag genomen voorraad voor slechts
hoogstens 4 weken. Daarvan zijn thans weer 10 dagen voorbij, en
men kan aannemen, dat ongeveer 10 millioen K.G. tarwe per week
voor onze bevolking, afgezien van de rogge en andere voedingsmiddelen,
noodig is. Het geldt dus inderdaad een zaak van zeer ernstige
overweging.&#8221;</p>

<p>De besprekingen door den heer Kr&ouml;ller te Londen gevoerd, hadden
gelukkig het gewenschte resultaat. Het bleek mogelijk een geregelden
aankoop van tarwe in Amerika voor Rijksrekening te organiseeren.
Het bleef bovendien niet bij den aankoop van regeeringswege
van tarwe, rogge en meel, ook veevoederartikelen werden in
overzeesche landen voor Rijksrekening gekocht. De veevoederaankoop
en -distributie laat ik hier intusschen onbesproken; ik kom
daarop in <a href="#Page_267">hoofdstuk V</a> terug.</p>

<p>De aankoop van het broodkoren in Amerika werd opgedragen
aan den heer C. A. P. van Stolk, die daarbij zou handelen in overleg
met den heer Kr&ouml;ller. Door de zaak aan deze heeren in handen te
geven, was de Regeering zeker dat de aankoopen zouden geschieden
door bij uitstek bevoegden en dat niet door onoordeelkundig optreden
van personen, die op het gebied van den graanhandel niet
geheel vertrouwd waren, voor het regeeringsgraan hoogere prijzen
zouden worden besteed, dan noodig was. Het spreekt wel vanzelf
dat het aan deze wijze van doen verbonden nadeel voor de Regeering
niet verborgen bleef. Daardoor werden de graanimporteurs uitgeschakeld
en schiep het Rijk zich een tijdelijk monopolie, dat bovendien,
voor zoover er bij de uitoefening daarvan toch van deskundigen
gebruik moest worden gemaakt, tot gevolg had dat de
provisie welke voor de aankoopen door het Rijk verschuldigd werd,
slechts aan een tweetal firma&#8217;s ten goede kwam. Van het aanbod van
den heer Van Stolk om geheel belangeloos voor de Regeering in deze
op te treden, heb ik aanstonds gemeend geen gebruik te mogen maken.
Handelszaken moeten ook in oorlogstijd, al worden zij van Rijkswege
gedreven, naar handelsgebruik worden behandeld. De provisie
werd intusschen veel lager gesteld, dan in normale omstandigheden
gebruikelijk is en zij werd later op voorstel der heeren van
Stolk en Kr&ouml;ller nog verlaagd; dit neemt intusschen den principieelen
kant van het bezwaar niet weg. Maar.... het was onvermijdelijk
en het moest op den koop worden meegenomen. Had men<span class="pagenum"><a name="Page_95" id="Page_95">[95]</a></span>
den aankoop in Amerika aan verscheiden importeurs opgedragen of
de gewone importeurs allen laten mededingen en wat zij in Amerika
zouden koopen voor het Rijk van hen overgenomen, dan zou men
niet hebben kunnen verhinderen dat zij, door met elkander als koopers
op de Amerikaansche markt te concurreeren, den prijs hadden opgedreven
en zou het Rijk duurder zijn uitgekomen. Dit zou het geval
zijn geweest, zonder dat eenige overvraging van de zijde der importeurs
had behoeven plaats te hebben, en zelfs al had men een
afdoende contr&ocirc;le hebben kunnen inrichten om pogingen
tot overvraging tegen te gaan. Door den oorlog waren zooveel
graanexporteerende landen van de wereldmarkt uitgeschakeld,
dat de vraag zoowel in de Vereenigde Staten als in Argentini&euml; toch
reeds ver buiten de normale verhouding tot het aanbod was gestegen.
Het was daarom dubbel noodig een regeling te treffen, waarbij
althans voorkomen werd, dat de Regeering door het intermediair
van een aantal tusschenpersonen bovendien nog met zichzelve
in concurrentie zou treden. Niet dat bij dien aankoop te veel werd
gecentraliseerd, is te betreuren geweest; als er hier een fout werd
begaan, ligt zij in het niet volledig doorzetten der centralisatie
van den aankoop.</p>

<p>Niettegenstaande het aan het legerbestuur bekend was, dat aan
het Departement van Landbouw een tijdelijk Rijksgraanbureau was
georganiseerd, ging de legerintendance maandenlang door, met voor
de legerbehoeften zelf in Amerika graan in te koopen. In hoever die
concurrentie invloed heeft gehad op de prijzen, welke door het Rijksgraanbureau
besteed moesten worden, is niet na te gaan. Ik wil aannemen
dat, waar de Amerikaansche graanmarkt door zooveel landen
werd bestormd, die invloed niet van beteekenis is geweest, maar w&egrave;l
heeft de uitkomst bewezen, dat het voor het leger bestemde graan
aan het Rijk minder zou hebben gekost, indien ook de legerintendance
haar eigen aankoopen niet had voortgezet en van de tusschenkomst
van het Rijksgraanbureau had gebruik gemaakt.</p>

<p>Intusschen was het aankoopen van het benoodigde broodkoren
in Amerika voor Rijksrekening ter voorziening in de behoefte van
broodvoeding wel veel, maar niet alles. Ook de binnenlandsche distributie
van het aangekochte moest geregeld worden. Hierbij behoefde
gelukkig de bestaande tusschenhandel niet te worden uitgeschakeld;
wel echter was noodig dat de distributie van een centraal<span class="pagenum"><a name="Page_96" id="Page_96">[96]</a></span>
punt uit werd beheerscht en gecontroleerd, opdat terughouding en
prijsopdrijving van het regeeringsgraan van meet af onmogelijk zou
worden gemaakt. Toen ik zocht naar iemand, die aan het hoofd
van zulk een Rijksdistributiebureau kon worden gesteld, werd mijn
aandacht gevestigd op den heer A. G. A. van Eelde, een civiel-ingenieur
die door den aard van het werk dat hij in den regel verricht,
veel en velerlei ervaring heeft opgedaan en wien de leiding van
zulk een bureau met vol vertrouwen in zijn onpartijdigheid kon
worden opgedragen. Toevallig was de heer van Eelde tijdelijk beschikbaar
en was hij bereid de Regeering ter zijde te staan, echter
stond hij er op, zijn dienst belangeloos aan het land te verleenen
en moest die wensch worden ge&euml;erbiedigd.</p>

<p>De inrichting van het Rijksdistributiebureau van graan en meel
is, natuurlijk onder oppertoezicht van- en in overleg met den verantwoordelijken
Minister, geheel door den heer van Eelde geschied,
die gedurende den tijd, dat hij aan het hoofd daarvan heeft gestaan,
d. w. z. gedurende de maanden waarin alles moest worden georganiseerd
en in gang gezet, aan het land groote diensten heeft bewezen.
Hier was, in tegenstelling met hetgeen bij den aankoop hoofdzaak
was, handelskennis en ervaring op de graanmarkt bijzaak;
hoofdzaak was hier, naast organiseerend talent, volstrekte onpartijdigheid
tegenover de verschillende bij de distributie uit
elkander loopende belangen en helderheid van inzicht, gepaard aan
stevigheid van karakter, opdat partijdige adviezen, ook al werden
die te goeder trouw gegeven, als zoodanig werden doorzien
en van hun partijdigen kant ontdaan, van wien of van wie
het advies ook kwam. De inrichting en het op gang brengen
van het Rijksgraanbureau was waarlijk geen gemakkelijke taak,
maar ik meen te mogen zeggen, dat bij de vervulling daarvan geen
groote fouten werden begaan en dat na eenig zoeken en tasten het
bureau getoond heeft op de hoogte te zijn van de opgaaf, waarvoor
het zonder eenige voorbereiding werd gesteld.</p>

<p>In de Eerste Economische Nota werd over den Rijksaankoop van
granen en voederartikelen en over het Rijksdistributiebureau van
die waren gezegd: &#8222;Bij de uitoefening van dezen zeer buitengewonen
diensttak zit de dubbele bedoeling voor: 1&ordm;. zoolang deze
dienst zal werken, de distributie der aangekochte artikelen zooveel
mogelijk te doen geschieden met gebruikmaking van de diensten<span class="pagenum"><a name="Page_97" id="Page_97">[97]</a></span>
van hen, die in het vrije verkeer gewoon zijn die distributie te bezorgen,
en 2&ordm;. zoodra gebleken zal zijn, dat de toevoer langs den
minder van het gewone verkeer afwijkenden weg van aankoop
door particuliere importeurs, met adresseering van de goederen
aan de Regeering, zonder dat deze goederen daardoor ophouden
geheel voor rekening der importeurs te zijn, in voldoende mate
verzekerd kan worden, zich allengs terug te trekken en zoodoende
den invoerhandel, voor zoover dat onder de tegenwoordige omstandigheden
mogelijk is, zoo spoedig mogelijk weer tot de particuliere
importeurs terug te leiden&#8221;.</p>

<p>Het tweede deel van deze tweeledige bedoeling is voor den
oorlogstijd een vrome wensch gebleven. Behalve de bezwaren
die ik zooeven reeds noemde, verzette zich tegen de vervulling
daarvan eene allengs meer nijpende schaarschte aan scheepsruimte,
gepaard met toenemende moeilijkheden, waarmede ook de
onzijdige scheepvaart te kampen had. Deze laatste bezwaren wogen
voor de Regeering natuurlijk evenzeer als voor particuliere
importeurs, maar zij konden toch bij gecentraliseerden aanvoer
voor Rijksrekening gemakkelijker worden overwonnen. Daartoe
werd o.a. al heel spoedig met de Holland-Amerika lijn gecontracteerd
over het beschikbaar houden van de noodige laadruimte
voor het vervoer van regeeringsgraan en werd er zooveel
mogelijk de hand aan gehouden, dat bij vertraagde naleving van
de aangegane verplichtingen, het beroep op overmacht tot ernstige
uitzonderingsgevallen zou worden beperkt.</p>

<p>De verzekering van den geregelden toevoer van de noodige
tarwe alsook van rogge, voor zoover die kon worden verkregen,
was zulk een levensbelang voor de bevolking, dat proefnemingen
met vrijlating van den aanvoer door particuliere importeurs niet
mochten worden genomen. Bij sommige veevoederartikelen, met
name ten aanzien van ma&iuml;s, geschiedde dat wel, maar het resultaat
was zoo weinig bevredigend, dat aan uitbreiding daarvan
tot het broodkoren niet viel te denken. Een schip op het strand,
een baken in zee.</p>

<p>Bij de graandistributie kwamen, vooral in den aanvang, toen er
nog geen regeling was, die eenige vastheid had verkregen, moeilijkheden
van zeer verschillenden aard voor, die nog vergroot werden,
doordat plotseling in bestaande verhoudingen moest worden<span class="pagenum"><a name="Page_98" id="Page_98">[98]</a></span>
ingegrepen en er voor gezorgd moest worden, dat dit ingrijpen
niet tot te groote ongelijkheden en onbillijkheden voeren
zou.</p>

<p>Een der eerste vragen die beantwoord moest worden, was
het bedrag waarop de maximum-prijs voor graan en meel moest
worden vastgesteld. Deze vraag deed zich reeds aanstonds voor,
eenige weken zelfs voordat het Rijksgraanbureau in werking trad.
Zij was hierom nog te moeilijker, omdat op het oogenblik dat zij
door de omstandigheden werd gesteld en zonder verwijl beantwoord
moest worden, er nog geen zekerheid bestond of, en zoo ja op
welke wijze, regelmatige aanvoer van Amerikaansch graan kon
worden verkregen. De maximum-prijsbepaling voor het meel
zoowel als voor het inlandsche graan moest dus geschieden onafhankelijk
van den prijs voor het uitheemsche graan, waarvan
hier nog slechts een voorraad voor 2 of 3 weken aanwezig was.
Als gevolg van een langdurige bespreking, welke ik in het midden
van Augustus in het bijzijn der betrokken afdeelingschefs op het
Departement van Landbouw had met enkele meelfabrikanten en
enkele bakkers, werd de maximum-prijs van het tarwemeel door
mij bepaald op &#402;&nbsp;14 per 100 K.G. In de vergadering van de Tweede
Kamer van 26 Augustus 1914 zeide ik daaromtrent, in antwoord
aan den heer Troelstra:</p>

<p>&#8222;De prijs van het tarwemeel was lager en het is dus niet te ontkennen,
dat sommigen, die een eenigszins grooten voorraad meel
hadden, door deze hoogere prijszetting een zeker voordeel hebben
behaald. Aan den anderen kant moet men echter niet vergeten, dat de
prijs van het meel, die nu officieel is vastgesteld op &#402;&nbsp;14 per 100 K.G.,
buitengewoon laag is in verhouding tot den prijs van de Amerikaansche
tarwe, welke prijs ongeveer &#402;&nbsp;16, &#402;&nbsp;17, &#402;&nbsp;18 is, en welke
tarwe niet gemist kan worden voor vermenging met inlandsche
tarwe ter bereiding van goed brood. Men heeft dus deze abnormaliteit,
dat de prijs van het meel per 100 K.G. belangrijk lager
is dan de prijs van de Amerikaansche tarwe op dit oogenblik.</p>

<p>&#8222;Dit nu is uitstekend te verdedigen, aangezien inderdaad bij die
prijszetting gerekend werd met de hoeveelheid, die men reeds had.
Doch daartegenover staat, dat in het vrij verkeer, als men de zaken
had laten gaan, op het oogenblik de prijs van het meel, die vastgesteld
is op &#402;&nbsp;14, ongetwijfeld zou zijn &#402;&nbsp;20 en daarboven....<span class="pagenum"><a name="Page_99" id="Page_99">[99]</a></span>
Men heeft natuurlijk bij deze prijszetting allerlei moeilijkheden, en
precies juist zal men het wel nooit doen. Maar dat deze prijs te
hoog zou zijn gesteld, meen ik, alle omstandigheden in aanmerking
genomen, te moeten betwisten.&#8221;</p>

<p>Al heel spoedig na die prijszetting kwamen bij het Departement
van Landbouw berichten in, dat sommige meelfabrikanten toch
boven den vastgestelden maximum-prijs verkochten en zelfs dat
een burgemeester, wien de schrik om het hart geslagen was, een
partij meel van een meelfabrikant in zijn gemeente in koop had
aangenomen voor &#402;&nbsp;20 per 100 K.G. Door eenige telegrammen,
waarbij aan burgemeesters opdracht werd gegeven de voorraden
bij enkele onwillige meelfabrikanten in hunne gemeente in beslag
te nemen, en waarbij de circulaire van 8 Augustus omtrent de wijze
van taxatie werd in herinnering gebracht, kwam men deze moeilijkheden
spoedig te boven. De meelfabrikanten maakten bij den
vastgestelden maximum-prijs voor hun voorraad toch niet zulke
slechte zaken en hoewel zij, als men de zaak op haar beloop had
gelaten, daaraan heel wat meer verdiend zouden hebben, moesten
zij wel &#8222;faire bonne mine &agrave; mauvais jeu&#8221;, omdat hun spoedig duidelijk
werd, dat diegenen onder hen, die zich niet goedschiks aan
de regeeringsmaatregelen onderwierpen, gevaar liepen bij de
distributie van het regeeringsgraan te worden voorbijgegaan.</p>

<p>Meer moeilijkheden dan bij de prijszetting van het meel leverde
het op, de medewerking van de meelfabrikanten te verkrijgen bij
de uitvoering van een maatregel,&mdash;waartoe enkele gemeentebesturen
spoedig na het uitbreken van den oorlog, na overleg met- en met
groote instemming van het Departement van Landbouw besloten&mdash;er
toe strekkende dat binnen de gemeente, behalve voor zieken,
geen wittebrood mocht worden gebakken. De toestand was in den
aanvang van den oorlogstoestand z&oacute;&oacute; onzeker, dat verschillende
proeven werden genomen met &#8222;noodbrood&#8221;. Zelfs werd mij als
proef een brood toegezonden, bestaande voor een deel uit tarwemeel,
voor een deel uit gedroogde aardappelen. Toen dit brood
versch was, rook het inderdaad heel goed en was de smaak ook
niet onaangenaam, maar een dag later was het reeds heelemaal duf
geworden. Het noodbrood met 20 of 30 pct. rijstemeel hield zich
daarentegen zeer goed en dit werd dan ook in vele gemeenten <i>het</i>
brood. Algemeen was de medewerking der gemeentebesturen echter<span class="pagenum"><a name="Page_100" id="Page_100">[100]</a></span>
niet. In &eacute;&eacute;n der publicaties van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;
wordt over het noodbrood-tijdperk geschreven: &#8222;Langzaam
aan heeft het noodbrood zich omgevormd in het gewone bruinbrood
en de kleur hiervan is hoe langer hoe witter geworden. In sommige
gemeenten is echter, vrijwel de geheele crisis door, wit brood in groote
hoeveelheden verkrijgbaar geweest, terwijl andere gemeenten tijden
gekend hebben, waarin uitsluitend of bijna uitsluitend bruin brood
verkrijgbaar was. En terwijl sommige gemeenten reeds v&oacute;&oacute;r de
regeeringsmaatregelen uit zichzelf hare inwoners beperking in het
verbruik van tarwebloem oplegden, waren er andere, die zelfs
na het afkondigen van de regeeringsmaatregelen de magen der
bewoners klaarblijkelijk wilden sparen&#8221;.</p>

<p>Onder de hierbedoelde maatregelen die van regeeringswege
werden genomen, neemt een eerste plaats in, dat aan de meelfabrikanten
werd opgedragen, de regeeringstarwe niet tot bloem,
maar met een kleine uitzondering voor zieken en zwakken alleen
tot ongebuild meel te vermalen. Tot het opleggen van die verandering
in het bedrijf kon ik als Minister van Landbouw overgaan
reeds v&oacute;&oacute;rdat regeeringstarwe van over zee was aangevoerd, omdat
ter regeling van de verhouding tusschen het Rijk en de meelfabrikanten,
de Regeering ook de voorraden van de meelfabrikanten
had overgenomen. Bij de voorbereiding van dien maatregel,
die tot December 1914 gehandhaafd moest worden, werd aanvankelijk
van de zijde der meelfabrikanten het technische bezwaar
geopperd, dat hunne fabrieken wel ingericht waren op de voortbrenging
van bloem, maar niet van ongebuild meel. Met eenigen
goeden wil bleek dat echter, met kleine tijdelijke veranderingen
in de inwendige inrichting der fabrieken, wel te ondervangen.
Voor zoover ik mij herinner, werd slechts een enkele fabrikant
op een poging tot listige ontduiking der regeling, waaraan hij
zich had onderworpen, betrapt. De ernstige waarschuwing, dat
hij bij herhaling geen tarwe meer ter vermaling zou krijgen en
zijn fabriek gedurende den oorlogstoestand wel zou kunnen stopzetten,
was intusschen voldoende om dien fraudeur tot reden te
brengen.</p>

<p>Minder gemakkelijk ging het met de graanboeren en met de
handelaars in binnenlandsch graan. Deze konden zich niet indenken
in den nieuwen toestand, die door den oorlog en door de<span class="pagenum"><a name="Page_101" id="Page_101">[101]</a></span>
maatregelen, welke de Regeering in verband daarmede nemen
moest en nemen mocht, was geboren. Zij meenden dat de zoogenaamde
wet van vraag en aanbod (een economische &#8222;wet&#8221; welke
meer aangehaald dan begrepen wordt) meer kracht had en moest
houden dan de Rijkswet, welke aan de Regeering het middel in de
hand had gegeven om terughouding en prijsopdrijving van waren
tegen te gaan. Zij verkozen niet zich aan de maximumprijzen
voor inlandsche tarwe en rogge te houden, tenzij die prijzen niet
lager waren dan op de graanmarkt konden worden bedongen.
Natuurlijk kon de Regeering zich zulk een houding van de graanboeren
en van den graanhandel niet laten welgevallen. Toen de
Groningsche graanbeurs, de grootste graanbeurs van het land,
blijk gaf zich aan de gestelde maximum-prijzen voor inlandsche
tarwe en inlandsche rogge niet te storen en telegrafische uiteenzetting
aan den voorzitter dier beurs van de onhoudbaarheid
van het standpunt van den graanhandel en van den plicht van
dien handel om zich evengoed als ieder ander te houden aan de
wettelijk vastgestelde maximum-prijzen, geen effect had, zat er
niet anders op dan het graan, dat aldaar ter beurze werd aangevoerd,
door den burgemeester te doen in beslag nemen. Ik ging
tot dien maatregel zeer ongaarne over en ik heb eenige dagen geaarzeld
v&oacute;&oacute;r ik dat deed; achteraf gezien ware het beter geweest,
dat ik minder gedraald had en op het eerste bericht had ingegrepen
met alle middelen die de levensmiddelenwet den Minister van
Landbouw in oorlogstijd geeft.</p>

<p>Men meene intusschen niet, dat naar mijn oordeel speciaal
de Groningsche graanhandel en de Groningsche boeren zich
vergrepen hebben en daardoor ongunstig afsteken bij hun vakgenooten
in andere deelen van het land, zooals geheel ten onrechte
wel uit uitlatingen, door mij als Minister gedaan, is afgeleid.
Het conflict tusschen de Regeering eenerzijds en graanhandel en
graanboeren aan den anderen kant speelde zich alleen hierom in
de provincie Groningen eerder en in meer geprononceerden vorm
af, omdat de graanbouw aldaar van meer beteekenis is dan
in andere provinci&euml;n, en vooral omdat de Groningsche beurs een
leidende rol in den graanhandel vervult. De meening die bij sommigen
schijnt te hebben postgevat, dat de Groningsche boeren
onhandelbaarder waren dan de landbouwers in andere provinci&euml;n<span class="pagenum"><a name="Page_102" id="Page_102">[102]</a></span>
mist elken grond. Over het algemeen viel over medewerking van
de zijde der boeren ter vergemakkelijking van de uitvoering van
regeeringsmaatregelen, welke door den oorlogstoestand noodig
waren geworden, niet te roemen; de Groninger boeren hebben het
echter in dit opzicht niet erger gemaakt dan de anderen. De billijkheid
eischt bovendien te erkennen, dat ook in andere kringen der
bevolking niet te veel op medewerking kon worden gerekend, als
het maatregelen gold, die een streep haalden door oorlogswinsten,
welke men meende te kunnen behalen.</p>



<p>Over het algemeen hebben de moeilijkheden ten aanzien van
het binnenlandsche broodkoren zich meer voorgedaan bij de rogge
dan bij de tarwe. Er wordt meer rogge dan tarwe verbouwd, daar
de laatste graansoort zwaarderen grond noodig heeft dan de
rogge; bovendien wordt de hier verbouwde rogge in normale omstandigheden
voor het grootste deel in het boerenbedrijf zelf als
veevoeder, speciaal varkensvoeder, gebruikt. Bij de schaarschte
aan rogge niet minder dan aan tarwe als grondstof voor brood,
kon in den oorlogstijd niet vrijelijk worden toegelaten dat een
eenigszins aanzienlijk deel daarvan voor veevoeder werd besteed.
Het was hier echter gemakkelijker het doel te stellen dan de
maatregelen die tot bereiking daarvan moesten leiden, door te
voeren.</p>

<p>Het is wel duidelijk, dat, om een oogenblik bij de provincie
Groningen te blijven, de inbezitneming van het aangevoerde graan
op de Groningsche beurs, indien de maatregel op zich zelf was
blijven staan, weinig had kunnen baten. Het gevolg zou dan
geweest zijn, dat ten deele &agrave; la barbe van de wet, buiten de beurs
om, voorraden zouden zijn verhandeld, tegen hoogere dan de vastgestelde
maximumprijzen en dat voor een ander deel de voorraden
door de boeren zouden zijn vastgehouden, hetzij met speculatief
oogmerk, hetzij tot gebruik in het eigen bedrijf. De inbezitneming
ter beurze moest gevolgd worden en werd gevolgd door de inbezitneming
van de aanwezige voorraden rogge en tarwe bij de
boeren zelf. Dit was echter gemakkelijker gezegd dan gedaan.
Niet alleen moest er mede rekening worden gehouden, dat het
boerenbedrijf niet geheel van rogge kon worden verstoken, te
minder omdat er schaarschte was ook aan veevoeder, met name
aan ma&iuml;s, en de prijs hiervan ver boven het normale was opgeloopen,<span class="pagenum"><a name="Page_103" id="Page_103">[103]</a></span>
maar bovendien was een deel van de rogge en de tarwe ongedorscht
en werd zij in ongedorschten toestand vaak onder andere
graanvruchten of onder peulvruchten bewaard. Daarbij kwam
nog dat, als de maatregel der inbezitneming goed zou werken, de
medewerking der burgemeesters noodig was niet alleen voor de
inbezitneming zelve, maar ook voor de distributie van het inbezitgenomene
onder de bakkers, voor zoover het niet voor andere
gemeenten was bestemd. In een vergadering van burgemeesters
uit de provincie Groningen werden de verschillende moeilijkheden
besproken en werd besloten aan de Regeering mede te
deelen, dat een krachtig optreden volgens een van te voren goed
overwogen plan noodig scheen en dat zij bij de uitvoering van zulk
een plan op de medewerking der Groninger burgemeesters zou
kunnen rekenen. Naar aanleiding van die vergadering kwamen
drie burgemeesters uit de provincie mij op het Departement van
Landbouw bezoeken en mij hunne meening zeggen over hetgeen
zou kunnen en zou moeten geschieden, om zooveel mogelijk rogge
voor brood beschikbaar te houden en de boeren zonder te veel
onbillijkheid en te veel ongelijkheid te behandelen. Voor de Groninger
burgemeesters was de tarwe als broodkoren van veel minder
belang dan de rogge, omdat Groningen behoort tot de provinci&euml;n
waar het gewone brood van de bevolking niet gebakken wordt
uit tarwebloem of tarwemeel, maar uit zoogenaamde gebroken rogge.
De zekerheid van de medewerking der burgemeesters van de
provincie Groningen maakte het mogelijk voor die provincie een
maatregel door te voeren, welke tevens als proef voor de andere provinci&euml;n
zou kunnen dienen. De burgemeester van Veendam, Jhr. Mr.
E. A. van Beresteijn, die bij het geheele optreden der Groninger burgemeesters
in deze gewichtige aangelegenheid de leiding had gehad,
verklaarde zich op mijn verzoek bereid, de afdeeling van het Departement
van Landbouw, welke zich daarmede inzonderheid had bezig
te houden, bij het ontwerpen der regeling van de inbezitneming van
rogge en van de distributie van het in bezit genomene ter zijde te
staan. Zoo kwam mijne circulaire van 5 October 1914 aan de burgemeesters
in de provincie Groningen tot stand, waarbij hun opdracht
werd gegeven, de rogge en de tarwe in hunne gemeenten, voor
zoover dat graan in het bedrijf niet strikt noodzakelijk was, in
bezit te nemen. De inbezitneming der tarwe was op zichzelf minder<span class="pagenum"><a name="Page_104" id="Page_104">[104]</a></span>
noodig; tot dien maatregel werd hoofdzakelijk overgegaan om de
inachtneming der daarop gestelde maximumprijzen op de Groninger
beurs af te dwingen. Toen dit doel was bereikt, kon de
tarwe ongeveer 14 dagen later weer worden vrijgegeven.</p>

<p>Bij circulaire van 20 October 1914 gaf ik den burgemeesters der
gemeenten in de overige provinci&euml;n in overweging, onverwijld
over te gaan tot het voor rekening der gemeenten aankoopen van
alle partijen rogge binnen de gemeente, voor zoover zij voor de
broodbakkerijen geschikt waren. Ten einde te bewerken, dat de
burgemeesters bij het gevolg geven aan dien aandrang niet los
van elkander zouden handelen, noodigde ik de Commissarissen
der Koningin uit, hun invloed te doen gelden, opdat zooveel
mogelijk samenwerking zou worden verkregen tusschen de verschillende
burgemeesters in hunne provincie en zoodoende zou
kunnen worden bereikt, dat een overschot in de eene gemeente
kon strekken tot dekking van een tekort in eene andere. Daarbij
werd in overweging gegeven, dat een &#8222;roggecommissie&#8221; zou
worden ingesteld, die als centraal lichaam in de provincie de
verdeeling der rogge over de verschillende gemeenten leiden zou.
In alle provinci&euml;n, waarin daaraan behoefte bestond, werden als
gevolg van het beroep op de medewerking van de Commissarissen
der Koningin zulke rogge-commissies ingesteld; v&oacute;&oacute;r het
einde van het jaar 1914 was in elke provincie een zoodanige
commissie.</p>

<p>Hoewel die commissies onder de centrale leiding van het Rijksgraanbureau
zeer nuttig werkzaam waren, bleef het roggevraagstuk
voortdurend veel hoofdbreken kosten. Een aantal boeren ging,
ondanks de maatregelen die van den Haag uit genomen of bevorderd
werden, voort de rogge, die zij hadden, aan hun vee, voornamelijk
aan de varkens, op te voeren, en onder de burgemeesters
ten platte lande waren er maar al te veel, wier medewerking
om dit tegen te gaan veel, zoo niet alles te wenschen overliet. Den
boeren, die aldus niet alleen tegen de bedoelingen der Regeering
in handelden, maar bovendien gevaar deden ontstaan voor gebrek
aan brood in die streken, waar het roggebrood volksvoedsel is,
valle men intusschen niet al te hard. Te verontschuldigen is hun
handelwijze niet; verzachtende omstandigheden daarvoor zijn
er w&egrave;l. Rogge is in normale omstandigheden in hoofdzaak een<span class="pagenum"><a name="Page_105" id="Page_105">[105]</a></span>
voederartikel in het bedrijf van den boer zelf en aan dat voederartikel
was nu nog meer behoefte, nu de ma&iuml;s schaarsch en peperduur
was geworden.</p>

<p>Om hierin te voorzien, was reeds door mij de aanvoer van ma&iuml;s
van Regeeringswege en de distributie daarvan onder de boeren
ter hand genomen. De heer Posthuma ging in die richting met
kracht voort. Om bij de distributie der ma&iuml;s zoo goed mogelijk
geori&euml;nteerd te zijn over de behoeften aan veevoeder ter vervanging
van rogge in de verschillende plattelandsgemeenten, werd
door hem den 17den December 1914 aan de Commissarissen der
Koningin verzocht op te geven, in welke gemeenten het in beslag
nemen van rogge een noodtoestand ten opzichte van het veevoeder
veroorzaakt had. Intusschen was reeds in het laatst van November
aan de burgemeesters der gemeenten, waarin door de bevolking
algemeen roggebrood wordt gegeten, in overweging gegeven, te
bevorderen, dat de inlandsche gebroken rogge met buitenlandsch
tarwemeel zou worden vermengd en hun medegedeeld, dat uit
proeven was gebleken dat op die wijze een zeer smakelijk baksel
werd verkregen. Toen het met die raadgeving ging, zooals het,
jammer genoeg, met dergelijke wenken in den regel is gegaan,
d. w. z. toen het meerendeel der plattelandsburgemeesters de circulaire,
waarin die raad werd gegeven, eenvoudig naast zich neerlegden,
schreef de Minister van Landbouw op 19 Januari 1915
voor, dat het verboden zou zijn verder roggebrood te bakken dat
niet voor de helft uit tarwemeel zou bestaan. <i>Iets</i> zal dat wel geholpen
hebben, maar de Regeering hing bij de uitvoering ook van
dit voorschrift in hoofdzaak van de medewerking der plattelandsburgemeesters
af; en....</p>

<p>In Juli 1915 meende de Minister van Landbouw, met een
ernstig beroep op de boeren om niet meer rogge als veevoeder te
gebruiken dan strikt noodzakelijk was en met herinnering aan
hetgeen de Regeering gedaan had en nog steeds deed om ma&iuml;s
ter beschikking te stellen, ter vermijding van de in het vorig jaar
gerezen moeilijkheden, alsook in verband met de gewijzigde omstandigheden,
de proef te kunnen nemen met het niet toepassen voor
den oogst van 1915 der in 1914 genomen maatregelen, &#8222;zoodat de
landbouwers dus vooralsnog de vrije beschikking (konden) behouden
over dezen oogst&#8221;. Doch reeds in Augustus d. a. v. bleek dat het<span class="pagenum"><a name="Page_106" id="Page_106">[106]</a></span>
z&oacute;&oacute;, zonder meer, niet ging. Een nieuwe circulaire moest aan de
burgemeesters worden gericht, om hun medewerking in te roepen
opdat er voldoende rogge voor menschelijk voedsel in de streken,
waar algemeen roggebrood en geen tarwebrood gegeten wordt,
behouden zou blijven. De grootere vrijheid die in 1915 werd gelaten,
heeft evenwel niet voldaan, al werd zij spoedig in dezer
voege ingekort, dat de burgemeesters der roggeverbouwende
gemeenten er voor hadden te waken, dat niet meer rogge dan strikt
noodzakelijk was als veevoeder werd gebruikt, en dat, voor zoover
in hun gemeente rogge ten verkoop beschikbaar was, dat broodkoren
tegen de gestelde maximale prijzen door tusschenkomst van de
roggecommissies alleen en uitsluitend aan het Rijk zou worden
verkocht. Deze commissies hadden er dan voor te zorgen, dat de
aangekochte rogge zou worden gedistribueerd over de gewesten, welke
daaraan voor brood behoefte hadden. Voor 1916 moesten weer
strengere maatregelen getroffen worden.</p>

<p>Het is met de rogge een ware lijdensgeschiedenis geweest en het
zal dat, naar ik vrees, tot het einde van den oorlogstoestand blijven.
Deze aangelegenheid en de moeilijkheden, welke daaraan verbonden
waren, zijn op zich zelf van zoodanig belang, dat zij eenigszins
uitvoerig behandeld moesten worden. Bovendien zijn zij ook van
gewicht om te doen uitkomen, hoe eenzijdig en daardoor hoe onjuist
de bewering is, welke van agrarische zijde werd geuit, als zou de
zorg der Regeering voor de levensmiddelenvoorziening een zorg
zijn voor de stedenbewoners op kosten van de boeren. Rogge
wordt in de steden weinig verbruikt. Het is daarentegen, naast
den aardappel, het hoofdvoedsel van de plattelandsbevolking in
het Noord-Oosten en het Oosten van het land. Het spreekt van zelf,
dat de maatregelen welke in het belang der volksvoeding moesten
worden genomen, in het algemeen meer drongen voor de stedelingen
dan voor de bewoners van het platteland. Deze laatsten
krijgen als regel veel minder spoedig gebrek aan levensmiddelen
dan de eersten; niet alleen omdat velen hunner zelf wat
aardappelen en groenten telen, maar ook omdat zij het voorrecht
hebben van dichter bij de bron te zitten en alleen
reeds daardoor gemakkelijker geholpen worden of zich hulp
kunnen verschaffen. Vandaar dat de levensmiddelenpolitiek der
Regeering wel in de eerste plaats op de ingezetenen der steden<span class="pagenum"><a name="Page_107" id="Page_107">[107]</a></span>
moest gericht zijn. Daaruit af te leiden dat dus de Regeering de
belangen der stedelingen boven die van het platteland voortrok,
mist elken grond. Over het algemeen kon het platteland zich zelf
helpen en konden de steden het niet. Voor zoover ook het platteland
gevaar liep van gebrek te zullen lijden, greep de Regeering
evengoed in, als wanneer zulk een gevaar den steden bedreigde; de
roggevoorzieningen zijn hiervan sprekende en afdoende getuigen.</p>

<p>Het is daarom te minder te vergoelijken, dat over het algemeen
op de medewerking der plattelandsburgemeesters bij de uitvoering
der maatregelen, welke ten doel hadden land- en tuinbouwproducten
tegen niet te hoogen prijs voor de bevolking beschikbaar te houden,
zoo weinig viel te rekenen. Herhaaldelijk bleek, dat een aantal
hunner, zoo zij al niet zelf landbouwbelangen hadden, welke
met het algemeen volksbelang in den oorlogstijd in botsing kwamen,
weinig geneigdheid toonden het noodige voor de volksvoeding
te doen, wanneer daarbij aan winstkansen van de boeren
in hun gemeente een breidel werd aangelegd. Bij de beoordeeling
van de vaak onbevredigende uitvoering van op zich zelf
niet slechts goed bedoelde maar ook goed overwogen en voorbereide
maatregelen, waarbij op de medewerking inzonderheid van
de plattelandsburgemeesters moest worden vertrouwd, mag dit niet
uit het oog worden verloren. De zorgzaamheid voor het bedrijf
van de eigen bevolking, voor zoover het gemeentebestuur daartoe
kan medewerken, is onder normale omstandigheden in den burgemeester
eener plattelandsgemeente een onvermengde ambtsdeugd
te achten. In een abnormalen tijd als de oorlog heeft te
weeg gebracht, met zijn ingrijpen in den uitvoer en in de prijsvorming
binnenslands en zijn noodzakelijkheid van inbeslagneming
van hetgeen noodig is en niet vrijwillig wordt ter beschikking
gesteld, kan zij een hinderpaal blijken voor spoedige en correcte
uitvoering van regeeringsmaatregelen in het belang der verbruikende
bevolking. Men moet trachten dien hinderpaal zoo goed
mogelijk te ontgaan; ruw ter zijde stellen kan men hem niet, zonder
gevaar te loopen later, als weer normale tijden zullen zijn teruggekeerd,
te zullen bespeuren, dat men, misleid door den drang der
omstandigheden, het kind met het badwater heeft uitgeworpen.
Een buitenburgemeester, die sterk voor de belangen van zijn gemeentenaren,
dat wil hier in den regel zeggen, voor de boerenbelangen<span class="pagenum"><a name="Page_108" id="Page_108">[108]</a></span>
gevoelt en opkomt, kan in den oorlogstijd vaak hinderlijk
zijn; onder normale omstandigheden zijn zulke burgemeesters de
besten voor de gemeenten aan welker hoofd zij staan, en daarmede
indirect voor het land in zijn geheel. Ik zeg dit niet om daarmede
alle buitenburgemeesters schoon te wasschen. Er zijn er voor wie
dit den moriaan geschuurd zou wezen en die verdienden van hun
ambt te worden ontheven; maar het ongunstig oordeel, dat in deze
tijden zoo vaak over de buitenburgemeesters werd geveld, is in
zijn algemeenheid onbillijk en onverdiend, al moge het verklaarbaar
zijn, als uiting van wrevel over schaarschte en duurte van
land- en tuinbouwproducten, welke bij hartelijker medewerking van
die zijde vaak beter ware te voorkomen en te bestrijden geweest.</p>

<p>Waar ik ook zelf onder gebrek aan medewerking van plattelandsburgemeesters
heb gezucht en op dat euvel in de vorige bladzijden
de aandacht heb moeten vestigen, scheen het billijk en niet overbodig
ook op de andere zijde van het vraagstuk het licht te doen
vallen. Die burgemeesters toonden in den oorlogstoestand, voor
zoover zij uit overweging van het belang hunner gemeentenaren
en niet bloot uit traagheid of onverschilligheid passieven
weerstand boden, les d&eacute;fauts de leurs qualit&eacute;s. Het was alleen
wat jammer, dat in een tijd, waarin de Regeering zulk een behoefte
had aan aller medewerking, die &#8222;d&eacute;fauts&#8221; een werking ten
kwade hadden, die heel wat sterker uitkwam dan de werking
ten goede in vredestijd van de &#8222;qualit&eacute;s&#8221; der door mij bedoelde
burgemeesters.</p>

<p>Doch ik ben nog niet ten einde met hetgeen door de Regeering
in het belang der broodvoorziening werd gedaan. Toen niettegenstaande
de verschillende maatregelen, die in het belang der volksvoeding
werden genomen, de prijzen van allerlei levensmiddelen
toch voortdurend stegen en ook de tarwe en het tarwemeel, welke
van Amerika en Argentini&euml; werden aangevoerd, zoowel wegens de
hoogere inkoopsprijzen als wegens de stijgende scheepsvrachten,
steeds duurder werden, besloot zij voor een der hoofdposten op het
budget der bevolking, het brood, een maatregel te treffen, waardoor
dit ver beneden den prijs, dien de tarwe aan het Rijk kostte en
eerder beneden dan boven den normalen prijs, beschikbaar werd
gesteld. Die maatregel werd uiteengezet in de circulaire van Minister
Posthuma aan de gemeentebesturen van 24 April 1915. Voordat<span class="pagenum"><a name="Page_109" id="Page_109">[109]</a></span>
het daartoe kwam, zijn er gedachtenwisselingen tusschen den
Minister van Landbouw en de burgemeesters der groote steden
gevoerd, die aanvankelijk dreigden niet tot eenig resultaat te zullen
leiden. De Minister stelde zich op het volkomen verklaarbare
standpunt dat hij geen maatregelen op het gebied der volksvoeding
mocht nemen, welke het Rijk op groote uitgaven zouden te staan
komen, als hij het effect daarvan niet bepaalde tot die lagen der bevolking
welke wegens hun beperkt inkomen, in de termen vielen
op &#8217;s Rijks kosten te worden geholpen. De burgemeesters voerden
van hun standpunt met niet minder recht aan, dat zij, indien brood
of ander voedsel op &#8217;s Rijks kosten tegen verminderden prijs werd
beschikbaar gesteld, niet in staat waren, regelingen te treffen tot
schifting tusschen degenen, die daarvan wel mochten profiteeren
en hen, die daarbuiten behoorden te blijven. Men kwam toen tot
een middenweg, die hier inderdaad wel den naam van gulden middenweg
verdient, niet alleen omdat hij het Rijk op een aanzienlijk
aantal guldens is te staan gekomen.</p>

<p>In de eerste plaats, zoo redeneerde de Minister van Landbouw,
bereik ik hetzelfde met een hoofdbestanddeel van het budget der bevolking
terug te brengen tot of beneden vredespeil, als met het
in veel mindere verhouding in prijs drukken van een aantal voedingsartikelen.
Brood heeft elk huishouden noodig en de grootste
huishoudens het meest. Waar nu de medewerking der burgemeesters
onmisbaar was en deze geen kans zagen goedkoop
brood alleen ter beschikking te stellen van de minvermogende
ingezetenen hunner gemeente, nam men zijn toevlucht tot algemeene
verkrijgbaarstelling met een dubbele rem. Deze bestond
hierin: 1&ordm;. werd alleen ongebuild tarwebrood, bruinbrood, (of
ongebuild tarwemeel) ter beschikking gesteld; zij die wittebrood
wenschten te eten en zich die weelde konden veroorloven, moesten
daarvoor een prijs blijven betalen, die de verschillende kosten dekt;
2&ordm;. werd het bruine regeeringsbrood alleen verstrekt aan hen die
aan het gemeentebestuur een brood- (of meel-) kaart aanvroegen.
De broodkaart gaf recht op een half kilogram ongebuild tarwebrood
per dag en per persoon tegen contante betaling van zes centen per
half kilogram. Ook voor de uitvoering van dezen maatregel was nog
heel wat administratie noodig. Maar aangezien door de feitelijke
verandering welke, zooals boven werd uiteengezet, het bakkerijbedrijf<span class="pagenum"><a name="Page_110" id="Page_110">[110]</a></span>
in den oorlogstijd had ondergaan, de bakkers indirect toch
reeds onder overheidscontrole stonden, was het mogelijk een regeling
van de broodkaarten te treffen, waarbij al te groote knoeierijen werden
voorkomen. Voor die gemeenten waar het roggebrood volksvoedsel
is, werd een overeenkomstige regeling getroffen als ten aanzien van
het tarwebrood voor de andere gemeenten. Ten einde het den gemeentebesturen
gemakkelijk te maken, werd bij de circulaire van 24
April 1915 door den Minister van Landbouw een model gevoegd van
een door het gemeentebestuur te maken uitvoeringsbeschikking.</p>

<p>De bruinbroodregeling kost aan het Rijk heel wat, maar dat geld
is bij uitstek goed besteed; het goedkoope bruine brood was in tal
van gezinnen met kleine beurzen een ware uitkomst. Helaas is men
bij het beoordeelen van regeeringsmaatregelen maar al te zeer geneigd
de goede uitkomsten daarvan spoedig te vergeten en zich zelf
en anderen over de minder goede resultaten op te winden en, naar
aanleiding daarvan, den verantwoordelijken bewindsman het
&#8222;steenigt hem&#8221; toe te schreeuwen. Minister Posthuma heeft die
eenzijdige en hoogst onbillijke beoordeeling van zijn moeilijk en
ondankbaar werk ruimschoots ondervonden.</p>

<hr class="tb" />

<p>Tot slot van dit hoofdstuk schijnt mij een korte beschouwing
over het algemeen karakter van de daarin besproken maatregelen
en van de daartegen geopperde principieele critiek niet misplaatst.
De Regeering heeft, zooals uit het <a href="#Page_115">volgend hoofdstuk</a>
nader blijken zal, zich niet onttrokken, waar en voor zoover dit
noodig was, haar medewerking te verleenen bij het steunen van
economisch zwakkeren, op wie de druk der tijden bijzonder zwaar
neerkwam. Maar toch was haar streven in de allereerste plaats
gericht niet op het lenigen maar op het voorkomen van nood, en
heeft zij zich bovenal toegelegd op het algemeen beschikbaar
stellen en beschikbaar houden van voorraden tegen redelijke prijzen.
Het te hulp komen der mindergegoeden door maatregelen, die
alleen hen betroffen, werd niet verwaarloosd maar kwam eerst in de
tweede plaats. Voor zoover ik aan de inzetting van deze vreedzame
economische oorlogspolitiek heb medegewerkt, is daarover door mij
weinig gephilosofeerd.</p>

<p>In de eerste dagen van Augustus 1914, toen leiding gegeven moest
worden aan het ontwrichte economisch leven en richting aan het<span class="pagenum"><a name="Page_111" id="Page_111">[111]</a></span>
staatsbeleid op economisch gebied onder de zoo plotseling veranderde
omstandigheden, ontbrak daartoe de tijd. Wat geschiedde
kon ook geen uiting zijn van theoretische overtuiging, want
die geldt op economisch gebied alleen voor normale omstandigheden.
Men behoefde zulk eene overtuiging, toen de toestanden
plotseling geheel abnormaal waren geworden, niet af te zweren,
haar niet geschikt te achten om in de rommelkamer te worden
opgeborgen; maar w&egrave;l was het besef noodig, dat zij tijdelijk
niet tot leiddraad kon strekken. Men moest zich los maken van
theorie&euml;n, die alleen voor normale omstandigheden bedoeld zijn
en die, voor zoover zij het moderne economisch leven betreffen,
steeds den meestal onuitgesproken ondergrond hebben, dat het
internationaal verkeer, behoudens belemmering door protectionistische
tarieven, geen hinderpalen op zijn weg vindt; dat de handel
zonder aanzien der nationaliteit, met dat voorbehoud, ongehinderd
en veilig kan worden uitgeoefend en dat inzonderheid de economische
tendensen sterk genoeg werken, om voor elk modern georganiseerd
land schaarschte van levensmiddelen als ernstig gevaar uitgesloten
te achten. Onder die onuitgesproken voorwaarde, is het
voor de overheid geraden den weg der prijszetting niet op te gaan.
Hoezeer ik die meening ben toegedaan, bleek nog kort v&oacute;&oacute;r het uitbreken
van den oorlog, toen ik bij de behandeling der Stuwadoorswet
tegen sterken aandrang zoowel van links als van rechts mijn verzet
heb volgehouden tegen regelingen, welke principieel de kiem van
officieele prijs- of loonzetting van overheidswege in zich droegen.</p>

<p>De oorlog heeft mijn overtuiging te dezen aanzien niet geschokt,
maar het plotseling wegvallen van essentieele factoren uit de gewone
voorwaarden, waaronder het maatschappelijk leven wordt
geleefd, onttrok aan die overtuiging de basis, waarop zij voor
practische toepassing geschikt was. Ik word dan ook niet geplaagd
door wroegingen van mijn economisch geweten omdat ik, zonder
aarzeling, er toe heb medegewerkt, om voor den buitengewonen tijd,
waarin de gewone maatschappelijke levensregelen waren omvergeworpen
en waarin toch ook moest worden geleefd, de vrijheid
van het economisch handelen van overheidswege in te perken voor
zoover de omstandigheden dit eischten. De oorlog had plotseling
Europa op economisch gebied, en op dat gebied niet alleen,
meer dan een eeuw teruggezet. De maatregelen, die men nam,<span class="pagenum"><a name="Page_112" id="Page_112">[112]</a></span>
moesten geschikt zijn voor toestanden uit het verleden, welke
weer harde werkelijkheid waren geworden en die, zoo zij al niet
middeneeuwsch waren, toch een middeneeuwschen bijsmaak hadden.</p>

<p>Het heeft aan critiek op het vierkant omzetten van het roer van
staat op economisch gebied bij het uitbreken van den oorlog niet
ontbroken. Niet algemeen was men doordrongen van het besef, dat
de zoo plotseling geworden toestand niet mocht worden gemeten
naar gewonen maatstaf, niet mocht worden beoordeeld naar gewone
theorie&euml;n en niet kon worden beheerscht met gewone middelen.
In de allereerste weken, toen het oorlogsgevaar het meest dreigde
en de volksvertegenwoordiging evenals de geheele bevolking nog
sterk gevoelde dat het, ook al werden er fouten begaan, v&oacute;&oacute;r alles
noodig was het vertrouwen in de Regeering hoog te houden;&mdash;in
de allereerste weken legde de critiek zich zelve het zwijgen op.
Maar die zelfbeheersching is aan sommigen spoedig te machtig
geworden. De veranderde stemming uitte zich niet slechts in critiek
op bepaalde regeeringsdaden; een critiek die, voor zoover zij zakelijk
was, door de Regeering gretig werd aanvaard. Niemand was
zoozeer als de verantwoordelijke personen zelven ervan doordrongen
dat bij het zoo plotseling betreden van reeds sedert eeuwen
onbekend geworden paden, fouten niet konden worden vermeden,
en dat zakelijke, opbouwende critiek er toe kon bijdragen,
ze tot het onvermijdelijk minimum terug te brengen. Maar ook
het uitgangspunt van de regeeringsbemoeiing werd als ondeugdelijk
aangetast. De Regeering regeerde te veel; zij liet aan handel,
nijverheid en landbouw te weinig vrijheid, mengde zich te veel in
de verhoudingen op de markt; vergat te veel de wet van vraag en
aanbod. Die boodschap heeft de Regeering reeds spoedig gehoord
en allengs sterker werd zij haar aangezegd; toch heeft zij getoond,
dat het geloof in de juistheid daarvan haar ontbrak. Het is voor het
land een geluk, dat zij zich door die critiek niet van de wijs heeft
laten brengen. Zeker zou zij door aan de wet van vraag en aanbod
vrij spel te laten, minder gelegenheid hebben gehad fouten te maken.</p>

<p>Wie niets doet, maakt ook geen fouten. Maar het niets doen zelf
kan een fout zijn van heel wat ernstigeren aard dan de gebreken, die
het handelen nu eenmaal aankleven. Dat er fouten gemaakt zouden
worden, heb ik van het eerste oogenblik af openlijk erkend.
In de vergadering van de Tweede Kamer van 26 Augustus 1914<span class="pagenum"><a name="Page_113" id="Page_113">[113]</a></span>
zeide ik daaromtrent: &#8222;Dat onder deze uiterst moeilijke omstandigheden
door de Regeering herhaalde malen fouten zullen worden
begaan, dat er maatregelen zullen worden genomen, waarvan de
Regeering zelf na korten tijd zegt: wij hadden dat eigenlijk anders
moeten doen,&mdash;ik zou haast zeggen, dat spreekt zoo vanzelf, dat
ik geen oogenblik aarzel om te erkennen, dat ongetwijfeld nu reeds
fouten zijn begaan en er nog veel meer fouten begaan zullen worden.</p>

<p>&#8222;Maar&mdash;wanneer later wij ter verantwoording zullen worden
geroepen, hoop ik, dat men, waar er fouten kunnen worden geconstateerd&mdash;en
dat zal zeker geschieden&mdash;hiermede rekenen zal,
dat wij onze maatregelen moeten nemen in een tempo, waarin lang
wikken en wegen herhaaldelijk onmogelijk is, en onder omstandigheden,
waarin het veel beter is, dat er van tijd tot tijd fouten worden
begaan, dan dat door lang delibereeren men te laat komt met de
maatregelen, die moeten worden genomen&#8221;.</p>

<p>Wat ik toen voorzag, is uitgekomen. Er zijn fouten gemaakt. Voor
zoover ik ze in mijn verhaal tegenkwam, heb ik ze niet verbloemd.
Ze te vermijden zou alleen mogelijk geweest zijn door blindelings
te vertrouwen op economische krachten uit het normale maatschappelijk
leven, zonder er mede rekening te houden, dat die thans voor
een goed deel faalden, en door in dat blind vertrouwen den tijd van handelen
te laten voorbijgaan en de bevolking aan haar lot over te laten.</p>

<p>Had de Regeering de vingerwijzing gevolgd, haar door de hier
bedoelde economische raadslieden in en buiten de Kamer gegeven,
de maatregelen waarover dit hoofdstuk handelt, zouden veel minder
in aantal, veel minder veelzijdig en veel minder ingrijpend zijn geweest,
maar de noodzakelijkheid van voorzieningen in dientengevolge
in hun uitwas niet belemmerde noodtoestanden zou des
te dringender zijn geworden. De economische zwakte zou zich verder
hebben uitgebreid en de steun van de daaronder lijdenden zou nog heel
wat omvangrijker hebben moeten zijn, dan nu reeds het geval was.</p>

<p>Toch is zulk een economische politiek voor den oorlogstijd bepleit,
zelfs met erkenning en aanvaarding van de onvermijdelijkheid van
dat gevolg. Op die wijze zou men de paarden achter den wagen hebben
gespannen; het zou in de oorlogscrisis averechtsche politiek
zijn geweest. De Regeering heeft zich van den aanvang af op het
standpunt geplaatst, dat waar de omstandigheden aan het verkeer
niet meer zijn eigen gang lieten gaan, de politiek van het &#8222;laisser<span class="pagenum"><a name="Page_114" id="Page_114">[114]</a></span>
faire&#8221; minder dan ooit op haar plaats was. Geen oogenblik heeft bij
haar voorgezeten bepaalde groepen van ingezetenen te belemmeren
in het maken van oorlogswinst, als en voor zoover die gemaakt kon
worden zonder de bevolking in haar geheel op kosten te jagen,
welke door ingrijpen van overheidswege konden vermeden of verminderd
worden. Maar geen oogenblik ook is het bij haar opgekomen,
dat zij haar roeping in den moeilijken oorlogstijd zou hebben vervuld,
door het maken van oorlogswinst vrij te laten, ook daar waar
die, zonder noodzaak, zou zijn behaald op kosten van de geheele
bevolking en naar verhouding het meest op kosten van de minst
weerstandskrachtigen. Dit zou geweest zijn het kwaad eerst ongestoord
laten voortwoekeren, om het daarna door steun te verstrekken
niet alleen aan hen, die van het begin af economisch zwak waren,
maar ook aan diegenen, die men dit door zijn stilzitten had laten
worden, weer zoo goed mogelijk te heelen.</p>

<p>Zulk een repressief optreden zou, zelfs voor zoover het had kunnen
slagen, allerlei nadeelen zoowel van stoffelijken als van geestelijken
aard voor de bevolking met zich hebben gebracht. In stede
van de groote verschuivingen in draagkracht en welstand, welke
een oorlogstoestand medebrengt, naar vermogen in te toomen,
zou het die tot bergstortingen hebben laten aangroeien en daarmede
de noodzakelijkheid, aan de slachtoffers de helpende hand
toe te steken, zeer hebben vergroot. Dit zou de schatkist, die
toch reeds voor zulke zware uitgaven stond, nog veel meer hebben
gedrukt en het zou verslappend hebben gewerkt, door de groepen
der bevolking, welke, zonder armlastig te zijn, niet voldoende weerstand
konden bieden aan den druk der buitengewone omstandigheden,
ongehinderd in omvang te doen aanzwellen. Op die wijze
zouden breedere lagen der bevolking geleerd hebben, het vertrouwen
op eigen kracht prijs te geven voor het steunen op hulp van elders, dan
bij een zooveel mogelijk preventief optreden, als waartoe de Regeering
haar toevlucht nam, onvermijdelijk was. Daarbij zou de volkskracht
onnoodig veel hebben ingeboet. Ook voor oorlogstijd geldt, dat voorkomen
beter is dan genezen. Met volle bewustheid dat zij daarbij fouten
niet zou kunnen vermijden, heeft de Regeering dien regel in toepassing
gebracht. Daarvoor zal zij zich te verantwoorden hebben, zoo al
niet staatsrechtelijk dan voor de rechtbank der vaderlandsche geschiedenis.
Haar uitgangspunt zal die rechter zeker niet veroordeelen.</p>

<hr class="chap" />

<p class="pagenum"><a name="Page_115" id="Page_115">[115]</a></p>

<h2>HOOFDSTUK III.<br />
<span class="titel">VOORKOMEN EN LENIGEN VAN NOOD.</span></h2>

<h3><a name="SecIII1" id="SecIII1"></a>&sect; 1. <i>Het Koninklijk Nationaal Steuncomit&eacute;.</i></h3>

<p>De economische politiek welke door de Regeering in den oorlogstijd
werd toegepast, had wel ten doel en tot gevolg de kringen dergenen,
ten aanzien van wie speciale voorzieningen noodig waren, om hen door
den plotseling ingetreden noodtoestand heen te helpen, zooveel mogelijk
te beperken. Zij kon niet voorkomen, dat zulke speciale voorzieningen
noodig waren, en zij heeft, zonder aarzeling, voor zooveel dergelijke
voorzieningen moesten getroffen worden, daartoe bijgedragen.</p>

<p>De even plotselinge als hevige schok in het maatschappelijk leven,
welke sommigen omhoog wierp, deed te gelijker tijd breede lagen
van hen, die op de grens der zelfstandigheid stonden, naar beneden
vallen. Voor zoover het ingrijpen der overheid dien val niet kon
breken, was steunverleening noodzakelijk. Die noodzakelijkheid
werd geheel spontaan in verschillende gemeenten van het land reeds
aanstonds z&oacute;&oacute; sterk gevoeld, dat al in de allereerste dagen van
Augustus 1914 zich in enkele plaatsen comit&eacute;&#8217;s vormden, om in de
buitengewone behoefte aan hulp en steun te voorzien. Aan het gelukkig
initiatief van Hare Majesteit de Koningin is het te danken,
dat die plaatselijk opgekomen drang geleid werd in de geregelde
banen eener over het geheele land verspreide organisatie en daardoor
een veel grooter en nuttiger uitwerking kon hebben, dan bij
het plaatselijk en zonder algemeen nationaal verband verstrekken
van hulp ware mogelijk geweest.</p>

<p>Bij een audi&euml;ntie, welke mij op den avond van 7 Augustus 1914
door de Koningin werd verleend ter bespreking van reeds genomen
en nog te nemen maatregelen op economisch gebied, gaf Hare Majesteit
mij Haar vrees te kennen, dat de plaatselijk zich vormende
comit&eacute;s tot leniging van nood, ontstaan door den oorlogstoestand,<span class="pagenum"><a name="Page_116" id="Page_116">[116]</a></span>
bij gebrek aan onderlinge samenwerking, zouden leiden tot versnippering
van krachten en tot eene ongewenschte ongelijkheid in de
behandeling van mindergegoeden, die als gevolg van den oorlogstoestand
steun zouden behoeven. Ten einde met den vereischten
spoed eenheid te brengen in de spontaan ontsproten plaatselijke
steunbewegingen, had Hare Majesteit het plan opgevat zichzelve
aan het hoofd te stellen van eene centrale nationale organisatie der
steunverleening en werd mij door Haar de wensch te kennen gegeven,
dat ik mij met het ontwerpen van zulk een organisatie zou onledig
houden. Bij die audi&euml;ntie zelve werden door mij daaromtrent voorloopig
eenige denkbeelden ontwikkeld, die ik later nog eens overdacht.
Daar er groote haast bij was, moest hier, zooals zoo vaak in
de eerste oorlogsweken, in toepassing worden gebracht &#8222;que la
nuit porte conseil&#8221;. Als resultaat daarvan schreef ik den volgenden
ochtend, 8 Augustus 1914, aan den particulieren secretaris van
Hare Majesteit een brief, waarvan ik den inhoud met Hare toestemming
hier laat volgen:</p>

<div class="blockquot">

<p class="right"><span class="smcap">Den Haag</span>, 8 Augustus 1914.</p>

<p class="aanhef">HoogEdelGestrenge Heer,</p>

<p>Nadat H. M. de Koningin mij gisteren avond de eer had gedaan mij
Haar wensch kenbaar te maken, zich aan het hoofd te stellen van een
comit&eacute; dat eenheid en organiek verband kan brengen in de verschillende
pogingen tot leniging en&mdash;zoo het kan&mdash;tot voorkoming van
nood, door den oorlog in de ons omringende landen en het oorlogsgevaar
hier, heb ik van nacht de zaak nog eens rijpelijk overdacht.
Als gevolg daarvan kom ik er toe, aan H. M. een eenigszins breederen
opzet in overweging te geven dan door mij gisteren avond mondeling
werd opgeworpen.</p>

<p>W&egrave;l blijf ik er bij, dat practisch het werk voor een groot deel kan
uitgaan van den onlangs opgerichte Werkloosheidsraad, waarvan
Prof. De Vooys voorzitter is, maar toch komt het mij, bij nader inzien,
beter voor, de zaak niet aan den Werkloosheidsraad alleen op te dragen.</p>

<p>Om aan de zaak aanstonds het breede en in elk opzicht onpartijdige
en algemeen nationale karakter te geven, dat hier onmisbaar is,
geef ik thans in overweging het te benoemen comit&eacute; samen te stellen
uit den <i>Werkloosheidsraad</i> (of zijn dagelijksch bestuur), voorzitter
Prof. De Vooys; de <i>Algemeene Armencommissie</i>, voorzitter Jhr. Mr.
J. H. J. Quarles van Ufford en het Hoofdbestuur hetzij van &#8222;<i>Arbeid
adelt</i>&#8221;, hetzij van &#8222;<i>Tesselschade</i>&#8221;. Welke van deze twee vrouwenvereenigingen
voor dit doel het meest in aanmerking komt, kan H. M.
zelve of H. M. de Koningin-Moeder beter beoordeelen dan ik.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_117" id="Page_117">[117]</a></span>De hoofdleiding zou dan kunnen liggen bij een dagelijksch bestuur
gevormd door de voorzitters van de drie genoemde organisaties. Daar
H. M. te kennen gaf dat Zij het noodig oordeelt dat er samenwerking
zij tusschen het op te richten comit&eacute; en het departement van Landbouw
enz., een samenwerking die inderdaad hoogst gewenscht is, zou de
volgende regeling van de hoofdleiding m.i. passend kunnen zijn.</p>

<p>H. M. de Koningin, <i>Beschermvrouwe</i> of <i>Eere-Voorzitster</i>, ter beslissing
van H. M. zelve; de ondergeteekende, in hoedanigheid van Minister
van Landbouw enz., <i>voorzitter</i>; de drie bedoelde presidenten <i>onder-voorzitters</i>.
Mijne bedoeling zou dan zijn, de leiding feitelijk in handen
te laten van de drie onder-voorzitters als college van dagelijksch
bestuur. Maar bij deze organisatie zou er voor zijn gezorgd, dat ik bij
meer of minder principieele beslissingen medezeggenschap zou hebben.</p>

<p>Ik heb Prof. De Vooys er op voorbereid, dat hij van avond bij H. M.
zal worden ontboden en ik zal overeenkomstig Haar verlangen hem
voorloopig op de hoogte brengen van de wenschen en bedoelingen van
H. M. ten aanzien van deze aangelegenheid. Tevens zal ik hem van den
inhoud van dezen brief mededeeling doen.</p>

<p>Mocht H. M., niettegenstaande Hare drukke en drukkende werkzaamheden
in deze ernstige dagen, gelegenheid hebben nog v&oacute;&oacute;r heden
avond van dezen brief kennis te nemen, dan zou bij de audientie welke
Zij aan Prof. De Vooys wil verleenen, kunnen blijken in hoever het
in enkele algemeene trekken hier neergelegde plan van organisatie
met de wenschen van H. M. strookt.</p>

<p>Ik heb gezocht naar eene combinatie van bestaande organisaties,
omdat op deze wijze 1&ordm; de zaak in enkele dagen is in elkaar te zetten,
2&ordm; het gevaar van gevoeligheden op te wekken&mdash;een gevaar dat bij
het uitkiezen van individueele personen haast niet te vermijden zijn
zou&mdash;tot de kleinste afmetingen wordt teruggebracht, en 3&ordm; de grootste
waarborg wordt verkregen dat het comit&eacute; een waarlijk nationaal
karakter zal dragen.</p>

<p>Mocht blijken dat ook Staatshulp hier niet te ontberen zijn zal, dan
zou ook de Regeering in een aldus samengesteld comit&eacute; het orgaan
kunnen vinden, dat ook de Staatssteun verdeelt en brengt waar hij noodig
is en zou op deze wijze Koninklijk en particulier initiatief met Staatszorg
op, naar het mij wil voorkomen, gelukkige wijze zijn gecombineerd.</p>

<p>Ik heb van dit schrijven mededeeling gedaan aan mijne ambtgenooten.</p>

<p>Met de meeste hoogachting heb ik de eer te zijn,</p>

<p class="rightsig">HoogEdelGestrenge Heer<br />
Uw dienstw.<br />
TREUB.</p>

<p class="leftsig">HoogEdelGestrengen Heere<br />
F. M. L. Baron <span class="smcap">Van Geen</span>,<br />
Particulier Secretaris van H. M. de Koningin.</p>

</div>

<p class="blankabove"><span class="pagenum"><a name="Page_118" id="Page_118">[118]</a></span>Gelijk ik in den brief mededeelde, had ik denzelfden dag een onderhoud
met den heer de Vooys, wien ik er op voorbereidde, dat
hij des avonds ten Paleize zou worden ontboden en met wien ik het
denkbeeld van de Koningin en de wijze van uitvoering daarvan besprak
in verband met de audientie die hem zou worden verleend.
Het resultaat van onze besprekingen en van het nader overleg door
Hare Majesteit met Prof. de Vooys ter audientie gepleegd, was
dat ten einde aan de zaak een zoo algemeen mogelijk karakter te
geven, het aantal vereenigingen, dat uitgenoodigd werd tot de vergadering
ter constitueering van de in het leven te roepen nationale
steun-organisatie belangrijk werd uitgebreid. Zondag 9 Augustus
werden de uitnoodigingen tot bijwoning der vergadering telegrafisch
verzonden. De vergadering zelve had plaats Maandag 10 Augustus
des namiddags te 3 uur in de Tr&egrave;ves-zaal. Aanwezig waren omstreeks
60 personen, meerendeels vertegenwoordigers der opgeroepen vereenigingen.</p>

<p>Het was een plechtig oogenblik, toen de Koningin, die zonder
eenig gevolg ter vergadering verscheen, door mij werd binnengeleid.
Ieder der aanwezigen gevoelde het treffende van het feit, dat de
Koningin op zulk een wijze deelnam aan een bijeenkomst, belegd om
eenheid en kracht te geven aan de pogingen tot voorkoming en leniging
van nood in den oorlogstijd, en door Hare tegenwoordigheid
en Haar woord de groote beteekenis van hetgeen stond te gebeuren
en den diepen ernst van den toestand, die moest worden beheerscht,
te onderstrepen. Ook aan de Koningin zelve was het aan te zien
dat Zij onder den indruk was van de beteekenis van Haar onder
zulke omstandigheden en met zulk een doel zonder eenige praal, in
den grootsten eenvoud, verschijnen te midden van een aantal vertegenwoordigers
van vereenigingen met een zeer uiteenloopend
karakter, maar die alle dit eene gemeen hadden, dat zij konden medewerken
aan het denkbeeld ter verwezenlijking waarvan de vergadering
was bijeengeroepen.</p>

<p>Ter vergadering waren behalve vertegenwoordigers van de vereenigingen
en commissies, welke door de Koningin in Haar toespraak
werden genoemd, aanwezig vertegenwoordigers van het Nederlandsch
Verbond van Vakvereenigingen, het Bureau van de Roomsch
Katholieke Vakorganisatie, het Christelijk Vaksecretariaat en het
Nederlandsch Verbond van Neutrale Vakvereenigingen, voorts<span class="pagenum"><a name="Page_119" id="Page_119">[119]</a></span>
hoogst enkele persoonlijk uitgenoodigden, onder wie met name zijn
te noemen de heeren C. J. K. van Aalst, president der Nederlandsche
Handel-Maatschappij en Dr. D. Bos, alsmede eenige heeren, die zich
hadden bereid verklaard hunne persoonlijke medewerking bij de
uitvoering van het plan te verleenen.</p>

<p>Ter vergadering verschenen, nam Hare Majesteit plaats tusschen
den heer Van Aalst en mij en sprak Zij, onmiddellijk na Haar binnentreden,
de volgende rede uit:</p>

<div class="blockquot">

<p>&#8222;De berichten, die tot mij komen omtrent de stoornis of
den stilstand in bedrijven, ontstaan ten gevolge van den oorlog
en het ten onzent bestaande oorlogsgevaar, doch bovenal
de kommer en de zorg, die mij allerwegen tegemoet treden,
waar ik mij beweeg te midden van mijn volk, vervullen mij met
groote deernis voor de velen, die in zoo benarde omstandigheden
verkeeren. Het is daarom, dat ik een beroep doe op al mijn landgenooten,
die tot helpen in staat zijn, ten einde met mij eendrachtig
de handen ineen te slaan om plannen te beramen en
uit te voeren, opdat aan den nood, voor zoover dit in ons vermogen
ligt, het hoofd worde geboden. Daartoe heb ik gemeend
in de eerste plaats de medewerking te moeten inroepen van den
Werkloosheidsraad, van de Algemeene Armen-commissie, van
den Nationalen Vrouwenraad, van den Tuinbouwraad, van het
Landbouwcomit&eacute;, van de Maatschappij van Nijverheid en van
de plaatselijke commissies, die zich te Amsterdam, Rotterdam,
&#8217;s Gravenhage en Utrecht gevormd hebben, en naar ik hoop in
andere plaatsen nog gevormd zullen worden, om in overleg te
willen treden. Doch ik wil uitdrukkelijk verklaren, dat iedere
vereeniging, die tot hetzelfde doel wenscht samen te werken,
met instemming zal worden begroet en dat ik dus bij den oproep
tot deze vergadering geen voorkeur heb willen toonen voor enkele
commissies, met achterstelling van andere. Met groote
waardeering heb ik kennis genomen van de alom getoonde
hulpvaardigheid. Zoo vertrouw ik, dat het hier te stichten comit&eacute;
het middelpunt zal vormen van de pogingen, die allerwege
gedaan worden tot leniging van den nood, en dat wij allen
eenmaal de blijde voldoening zullen smaken, dat menig bezorgd
hart verruimd zal kunnen kloppen. Den Minister van Landbouw,<span class="pagenum"><a name="Page_120" id="Page_120">[120]</a></span>
Nijverheid en Handel mijn oprechten dank voor zijn
bereidverklaring, de leiding van deze vergadering op zich te
nemen. Ik verzoek U thans, onder voorzitterschap van den Minister
van Landbouw, Nijverheid en Handel, Uw beraadslagingen
aan te vangen, en vertrouw, dat gij met den Minister een
kern-comit&eacute; zult vormen&#8221;.</p></div>

<p>Nadat de Koningin haar rede had beeindigd, en mij de leiding
der vergadering had toevertrouwd, sprak ik als volgt:</p>

<div class="blockquot">

<p>Majesteit! Gaarne aanvaard ik de leiding dezer bijeenkomst, door
U aan mijn handen toevertrouwd. De tijden zijn hoogst ernstig. Ook
al zucht ons land niet onder de rechtstreeksche verschrikkingen van
den oorlog, en al mogen wij hopen, dat die rechtstreeksche verschrikkingen
aan ons zullen voorbijgaan, toch is de toestand zorgvol, ook
voor Nederland. In het moderne economische leven vervult het internationale
verkeer zulk een overwegende rol, dat door den plotselingen
stilstand van dit verkeer alle lagen des volks voor moeilijkheden geplaatst
worden, waarvan ze zich nog geen goede voorstelling kunnen
maken. Hen, die moeten leven van de opbrengst van den arbeid, zal
die plotselinge stilstand, door het bange vooruitzicht, dat met den
dag toeneemt, met angst vervullen, hun eenige bron van inkomsten
te zien opdrogen. Het economische leven is als het ware met &eacute;&eacute;n slag
uit zijn voegen gerukt. Voor maar al te velen onzer medeburgers beteekent
dit: gevaar voor honger. Van verschillende kanten is gevoeld,
dat men tegenover een z&oacute;&oacute; dreigend en z&oacute;&oacute; ernstig gevaar niet mag
blijven stilzitten. Vandaar de oprichting van steuncomit&eacute;&#8217;s in eenige
groote steden, vandaar ook de plannen van verschillenden aard tot
leniging van den nood in bepaalde gevallen of voor bepaalde kringen
der bevolking. Uwe Majesteit, die dezer dagen meer dan ooit met haar
volk medeleeft en een open oog heeft voor de gevaren, die het, niet alleen
van buitenaf, bedreigen, heeft gevoeld, dat, indien er niet eenheid
komt in die pogingen tot voorkoming en tot leniging van nood,
versnippering van krachten daarvan onvermijdelijk gevolg zou zijn
en dat dientengevolge zij, die bedreigd worden, niet half zoo goed zouden
worden geholpen, als het geval zal zijn bij onderlinge samenwerking
tusschen alle comit&eacute;&#8217;s en vereenigingen, die zich opmaken om voor
Nederland het hongergevaar af te wenden. Ik stel er prijs op te verklaren,
dat het juiste inzicht in hetgeen noodig is, niet van buitenaf
tot Uwe Majesteit is gekomen, maar dat het een uiting is van wat er
thans omgaat in Uw eigen hart en in Uw eigen hoofd.</p>

<p>De gedachte van deze bijeenkomst, en de daad, daaraan door Uwe tegenwoordigheid
en door Uw woord wijding te geven, zijn uitsluitend van
Uwe Majesteit afkomstig. Uw volk heeft recht dit te weten, en Gij hebt<span class="pagenum"><a name="Page_121" id="Page_121">[121]</a></span>
recht, dat Uw volk het wete, al zoudt Gij mij niet veroorloofd hebben, het
hier openlijk te zeggen, indien ik U vooraf toestemming gevraagd had.
Zeker zou ik het niet gewaagd hebben, hier een mededeeling te doen, die
door Uwe Majesteit niet is gewild, indien ik niet besefte, dat de wetenschap
bij heel het volk, dat het werk, hetgeen wij staan te beginnen, te
danken is aan Uw eigen initiatief, in hooge mate ten goede zal komen aan
het bereiken van het beoogde doel, en indien ik niet mocht vertrouwen,
bij Uwe Majesteit zelf uit dien hoofde verontschuldiging te vinden.</p>

<p>Het werk, dat ons te doen staat, is zwaar en alleen door vereende
krachten en door de nauwste samenwerking zal het gelukken, de taak
die vervuld moet worden, zoo te vervullen als de omstandigheden
het eischen. Tijd van voorbereiding is er niet, er moet gehandeld worden,
onverwijld. Maar het dringende der behoeften en de onafwijsbaarheid
van de eischen tot tegemoetkoming daarin, doen bij ieder onzer
de hersens sneller werken en versterken bij ons den wil en de kracht,
onverwijld ten uitvoer te brengen wat snelle en intensieve overweging
als noodig heeft aangewezen. Bij het werk, dat onze krachten vraagt,
vinden wij wel aansluiting bij maatschappelijk werk, dat ook in normale
tijden bestaat, maar toch is er een fundamenteel verschil tusschen
dit normale maatschappelijk werk, inzonderheid de armenzorg,
en hetgeen thans van ons gevraagd wordt.</p>

<p>Armenzorg en ander maatschappelijk werk gaan er van uit, dat in
onze hedendaagsche maatschappij alle goederen gewaardeerd worden
naar hun handelswaarde. Van een groot deel der goederen geldt dit
ook thans nog, zelfs onder de zeer buitengewone omstandigheden,
waaronder wij verkeeren. Maar voor een aantal goederen, inzonderheid
voor levensmiddelen, komt, onder den druk der omstandigheden,
een andere maatstaf naar voren; voor de levensmiddelen wordt thans
de directe gebruikswaarde hoofdzaak, en dit de meer, nu ook Regeering
en Wetgever gedwongen zijn, door hun maatregelen er toe bij te
dragen, dat de gewone regelen van het handelsverkeer op verschillende
punten buiten werking gesteld worden of in abnormale banen worden
geleid. Voor levensmiddelen is het thans niet de vraag, wat verkoopbaar
maar wat eetbaar is.</p>

<p>Dit is geen theoretische beschouwing. Voor theoretische beschouwingen
heeft thans niemand onzer tijd. Het is een aanwijzing van een
der grondslagen, waarop ons werk moet rusten. Terwijl in normale
tijden de armenzorg voor een groot deel uit giften in geld kan bestaan,
en ook nu giften in geld niet ter zijde gesteld behoeven te worden, zal
toch veel meer dan in gewone omstandigheden de steun in het beschikbaar
stellen van levensmiddelen moeten bestaan. Daarbij komt, dat nu
met toevoer van buitenaf plotseling niet meer in beteekenende mate gerekend
mag worden, een eerste plicht is, er nauwlettend op toe te zien,
dat van wat er eetbaars is in Nederland niets teloor gaat, onverschillig
of het verkoopbaar is of niet. Indien niet snel en krachtig wordt<span class="pagenum"><a name="Page_122" id="Page_122">[122]</a></span>
ingegrepen, verrotten en bederven verschillende tuinbouwproducten,
omdat ze als handelswaar het plukloon niet waard zijn, weet men met
producten van visscherij geen raad, omdat men er geen koopers voor
vinden kan, dreigen fabrieken van levensmiddelen, die in den regel
voor export werken, en wier producten thans voor binnenlandsch gebruik
hoogst welkom, zoo niet onmisbaar zijn&mdash;ik noem slechts onze
cacaofabrieken&mdash;te worden stopgezet.</p>

<p>Dit alles moet verhinderd worden. Op de voorkoming daarvan moet
de organisatie, die wij staan in het leven te roepen, in de eerste plaats
toezien. Voorts moeten degenen, die steun behoeven, worden doordrongen
van het besef, dat hun voedsel thans vaak van anderen aard
zal moeten zijn dan dat, waaraan zij gewoon zijn. De aardappel zal
soms vervangen moeten worden door de een of andere groente, het brood
zal bij sommige maatregelen plaats moeten maken voor rijstepap, enz.</p>

<p>Men zal thans het volk moeten doen beseffen, dat het niet meer kan
aankomen op wat men graag lust, maar alleen en uitsluitend op wat
men krijgen kan en welke waarde het als voedsel heeft. Daartoe kunnen
vooral de ontwikkelde vrouwen in Nederland veel bijdragen. Landbouwcomit&eacute;,
Tuinbouwraad en Maatschappij van Nijverheid zullen
in het op te richten comit&eacute; de rol hebben te vervullen van fourageurs.
Zij zullen het comit&eacute; hebben in te lichten, waar en hoe land- en tuinbouwproducten,
alsmede artikelen van de voedingsnijverheid, die niet
of moeilijk verkoopbaar zijn, verkregen kunnen worden en welke
prijzen men er voor besteden kan eenerzijds zonder de te vormen
kas te spoedig uit te putten, anderzijds zonder nieuwe slachtoffers
te maken, door hun, die deze producten voortbrengen, zelfs niet
een bescheiden belooning te geven voor hun moeite. Op hen rust dit
deel der intendance, die wij gaan inrichten, dat de noodige levensmiddelen
beschikbaar stelt.</p>

<p>Voor de verdeeling van de producten alsook voor den steun in geld,
daar waar met dezen kan worden volstaan, zal op de andere organisaties,
die door Hare Majesteit tot deze bijeenkomst werden opgeroepen,
een beroep worden gedaan. Dat hierbij de armencommissies
nuttig werk kunnen doen door met haar ervaring en met haar organisatie
ten dienste te staan, spreekt wel vanzelf. Vandaar de uitnoodiging
aan de Algemeene Armencommissie, die als het ware de vertegenwoordigster
is van het gansche Nederlandsche armwezen.</p>

<p>De nog zoo jonge Werkloosheidsraad, die werd ingericht tot tegemoetkoming
en leniging van nood door werkloosheid, heeft zelf nog
wel geen ervaring, maar het feit, dat deze instelling na nauwgezette
studie speciaal met dit doel werd georganiseerd, mag doen vermoeden,
dat ook zij goede diensten zal kunnen bewijzen. Vooral is dit het geval,
omdat zij in verschillende opzichten in aanraking is met den werkenden
stand en met de vakbonden van verschillende politieke en godsdienstige
kleur, die in den Werkloosheidsraad vertegenwoordigd zijn,<span class="pagenum"><a name="Page_123" id="Page_123">[123]</a></span>
zoodat het comit&eacute; door de medewerking van dit college tevens heeft
den raad en daadwerkelijke hulp van vakorganisaties,&mdash;een raad en
hulp, waarop het comit&eacute; zonder twijfel bij voortduring een beroep zal
moeten doen.</p>

<p>Dat hier, waar zooveel en zulk een buitengewone nood te lenigen
zal vallen, vrouwenwerk in overvloed noodig zal zijn, zal wel door
niemand worden betwijfeld. De Nationale Vrouwenraad zal door het
groote aantal vrouwen, dat hij onder zijn leden telt, in staat zijn aan
het comit&eacute; de vrouwenhulp te verzekeren, waaraan het zoo dringend
behoefte hebben zal.</p>

<p>Daar het onderzoek naar de gevallen, waarin steun wordt gevraagd,
de zorg, dat die steun werkelijk wordt verleend, waar hij noodig is,
en de verleening en uitkeering van dien steun zelf uit den aard der zaak
plaatselijk geregeld moeten zijn, is de medewerking der reeds opgerichte
plaatselijke comit&eacute;&#8217;s vanzelf gewenscht.</p>

<p>Op mijn verzoek heeft de Directeur-Generaal van den Arbeid zich
bereid verklaard, de leiding van het algemeen secretariaat van het
comit&eacute; op zich te nemen. Dit heeft het voordeel, dat daarmede ook zijn
over het geheele land vertakte, met de industrie in nauwe aanraking
staande dienst, aan welken stoornissen in de bedrijven niet kunnen
ontgaan, voor het werk van het comit&eacute; ter beschikking staat. Het zal
echter wel gewenscht zijn voor het speciale doel, dat hier moet worden
nagestreefd, het secretariaat van het comit&eacute; aan te vullen met
eenige personen, die kunnen gekozen worden uit een groot aantal hunner,
die aan het Ministerie van Landbouw in deze ernstige tijden bijna
dagelijks hun diensten komen aanbieden.</p>

<p>Zoo aanstonds zullen wij gelegenheid hebben, de organisatie van het
op te richten comit&eacute; meer in bijzonderheden uit te bouwen en de werkverdeeling
te regelen. Ik heb echter gemeend goed te doen, de hoofdtrekken
hier met enkele breede lijnen aan te geven. De taak, die ons
wacht, is zwaar, maar met vereende krachten zullen wij haar weten
te vervullen. Hoe ernstig onze economische toestand ook moge wezen,
er <i>mag</i> geen honger worden geleden in Nederland, en er <i>zal</i> geen honger
worden geleden in Nederland.</p>

<p>Dat wij met onze organisatie z&oacute;&oacute; bijtijds gereed staan, dat wij ook met
<i>deze</i> mobilisatie niet te laat komen, hebben wij te danken aan Uwe
Majesteit, aan Haar helder inzicht. Ik hoop dan ook, dat Uwe Majesteit
ons de eer zal willen aandoen, met recht de kroon op onze in &#8217;t leven
te roepen organisatie te zetten en het Eere-Voorzitterschap van het
comit&eacute; te willen aanvaarden.</p>

<p>Overtuigd te handelen namens alle aanwezigen, van welke kleur of richting
ook, bied ik het U eerbiedig aan, eensdeels als erkenning van Uw initiatief
in deze, anderdeels omdat <i>Uw</i> Eere-voorzitterschap niet nalaten zal
groote kracht bij te zetten aan den oproep tot het Nederlandsche volk, dien
het comit&eacute;, in aansluiting aan Uw Koninklijk woord, zal hebben te doen.</p>

</div>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_124" id="Page_124">[124]</a></span>Nadat de Koningin had verklaard het Eerevoorzitterschap van
het comit&eacute; te willen aanvaarden, deed ik Hare Majesteit uitgeleide.
Met het verlaten der vergadering door de Koningin was een treffende
bladzijde uit de inwendige geschiedenis van ons vaderland
omgeslagen.</p>

<hr class="tb" />

<p>Terstond nadat de Koningin de vergadering verlaten had, werd
van gedachten gewisseld over doel en werkwijze van het Nationaal
Comit&eacute;. Daarbij werd spoedig overeenstemming gekregen over het
belangrijke punt, dat de plaatselijke comit&eacute;&#8217;s niet mochten worden
verdrongen. Als resultaat van de gedachtenwisseling hierover in
de vergadering werd door mij opgemerkt: &#8222;de bestaande plaatselijke
comit&eacute;s moeten gehandhaafd en gesteund worden, terwijl
waar zulke comit&eacute;s ontbreken, nieuwe plaatselijke centrale comit&eacute;s
moeten worden opgericht. Aldus zullen aan het Nationale comit&eacute;
ook voortdurend de gegevens worden verschaft, die noodzakelijk
zijn om te kunnen beoordeelen wat en waar gegeven moet
worden.&#8221;</p>

<p>Met toestemming van Hare Majesteit kreeg het comit&eacute; den naam
van Koninklijk Nationaal Steuncomit&eacute; 1914. Nadat over naam en
doel was beraadslaagd, werd overwogen op welke wijze men aan het
noodige geld zou komen. Daarbij kon door mij worden medegedeeld
dat de Koningin was voorgegaan door &#402;&nbsp;20.000 beschikbaar te stellen,
een bedrag waaraan door Hare Majesteit later nog &#402;&nbsp;100.000
werd toegevoegd.</p>

<p>Overwogen werd bij de behandeling van den te publiceeren oproep
om geld, dat die oproep een zeer algemeen karakter hebben moest
en dat tevens duidelijk zou moeten uitkomen, dat het nationale
steuncomit&eacute; de plaatselijke comit&eacute;s niet zou overbodig maken, zoodat
zij die voor de steunbeweging geld wilden afzonderen zoowel het
nationale als het plaatselijke comit&eacute; hadden te bedenken. Ten einde
aan den oproep de verlangde algemeenheid te geven, werd de hulp
van de Commissarissen der Koningin ingeroepen, om opgaaf te doen
van bekende personen in hunne provincie, die geschikt en bereid
waren om door hunne mede-onderteekening het algemeen nationale
karakter, dat reeds door het initiatief en de medewerking van Hare
Majesteit vaststond, in alle deelen van het land nog duidelijker te
doen uitkomen.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_125" id="Page_125">[125]</a></span>Daar het moeilijk bleek ter vergadering de Uitvoerende Commissie
zoodanig te kiezen dat zij aan de verschillende eischen, waaraan
moest worden voldaan, geheel zou beantwoorden, werd besloten dat
de voorzitters van: den Werkloosheidsraad, de Algemeene Armencommissie,
den Nationalen Vrouwenraad, den Nederlandschen Tuinbouwraad,
het Nederlandsch Landbouwcomit&eacute; en de Maatschappij van
Nijverheid te zamen zouden vaststellen, wie de uitvoerende commissie
vormen &#8222;en daarbij in het oog zullen houden eenerzijds dat het
uitvoerend comit&eacute; vertegenwoordigers der genoemde organisaties
en ook van de vakorganisaties moet bevatten, anderzijds dat zoo
mogelijk de verschillende politieke richtingen in de Uitvoerende
Commissie vertegenwoordigd moeten zijn&#8221;. Met toestemming van den
heer Van Aalst werd de Nederlandsche Handel-Maatschappij aangewezen
als kassier van het Comit&eacute;.</p>

<p>Nadat nog eenige algemeene beschouwingen waren gehouden
over hetgeen op het gebied der levensmiddelen-voorziening en vooral
ten aanzien van de distributie daarvan noodig zijn zou, werd besloten
de verdere voorbereiding en de uitvoering van hetgeen zou hebben
te geschieden over te laten aan de te benoemen Uitvoerende
Commissie. Daarbij deed ik nog eens uitdrukkelijk uitkomen, dat door
het Comit&eacute; zou getracht worden niet alleen nood te lenigen, maar
waar het kon, die ook te voorkomen, bijv. door pogingen in het werk
te stellen om de noodzakelijkheid van het stopzetten van fabrieken
af te wenden en zoodoende uitbreiding van werkloosheid tegen te
gaan. Omtrent de wijze waarop ter bereiking van dit doel door het
steuncomit&eacute; zou kunnen worden medegewerkt, werden ter vergadering
nog eenige behartigingswaardige wenken gegeven, waarna ik
aan het slot der vergadering, resumeerende, opmerkte: &#8222;Natuurlijk
moet er op aangestuurd worden het economisch leven tot normale
banen terug te brengen, maar op dit oogenblik is dat onmogelijk
en deze toestand zal nog weken, misschien nog maanden kunnen
duren&#8221;. W&egrave;l is de toestand niet lang zoo uiterst zorgwekkend gebleven
als hij zich in de eerste helft van Augustus 1914 liet aanzien,
doch wie dacht toen, dat de weken niet slechts maanden, maar ook
de maanden jaren zouden worden, voordat het economische leven
weer in zijn normale banen zou zijn teruggeleid!</p>

<p>Zoodra de vergadering was gesloten, kweten de voorzitters der
genoemde zes organisaties zich van de hun opgedragen taak der aanwijzing<span class="pagenum"><a name="Page_126" id="Page_126">[126]</a></span>
van de leden van de Uitvoerende Commissie. Het voorzitterschap
werd aan mij opgedragen, als ondervoorzitter werd gekozen
Prof. Is. P. de Vooys, tot leden werden aangewezen: Mevrouw H.
van Bierna-Hymans (Nationale Vrouwenraad) en de heeren Jhr.
Mr. W. Th. C. van Doorn, tevens penningmeester (Nederlandsche
Tuinbouwraad); J. van Hasselt (Maatschappij van Nijverheid);
J. R. Snoeck Henkemans (Algemeene Armencommissie); Mr. J.
T. Linthorst Homan (Nederlandsch Landbouwcomit&eacute;), Prof. Dr.
W. H. Nolens, J. Oudegeest, A. S. Talma (Werkloosheidsraad).
Overeenkomstig hetgeen ik in mijn schrijven aan de Koningin als
wenschelijk had te kennen gegeven, werd de heer H. A. van IJsselsteyn,
Directeur-Generaal van den Arbeid, aangewezen als algemeen
secretaris; hem werden toegevoegd als adjunct-secretarissen de volgende
heeren, die zich daartoe welwillend bereid hadden verklaard:
J. W. Albarda, Jhr. Mr. W. M. de Brauw, Mr. J. G. Meilink, Mr. W.
A. J. M. van Waterschoot van der Gracht, Mr. J. A. de Wilde.</p>

<p>Later kwamen zoowel in de samenstelling van de Uitvoerende
Commissie als vooral in die van het secretariaat eenige wijzigingen,
die echter op de werkwijze van het Comit&eacute; geen invloed hebben gehad
en die ik dus met stilzwijgen voorbijga. De opdracht van het
secretariaat aan den Directeur-Generaal van den arbeid is een gelukkige
greep geweest. Niet alleen omdat de heer van IJsselsteyn
alles wat hij op zich neemt met groote toewijding volvoert; maar
bovendien bleek de bedoeling, dat op die wijze het Steuncomit&eacute;,
door de organisatie van den dienst der arbeidsinspectie, van den
stand der arbeidsmarkt voortdurend op de hoogte zou zijn, geheel
tot haar recht te komen. De combinatie van het secretariaat van
het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; met den dienst der arbeidsinspectie
heeft zeer veel er toe bijgedragen om het werk van het comit&eacute;
aan de daarvan gekoesterde verwachting te doen beantwoorden.
Vooral ook ter controleering van sommige plaatselijke comit&eacute;s, die
de zaak wat gemoedelijk opnamen en niet voldoende doordrongen
waren van de nadeelen van het geven zonder goede contr&ocirc;le of hetgeen
men gaf, wel goed besteed was, is de medewerking van den
dienst der arbeidsinspectie en in de eerste plaats van den algemeenen
secretaris zelf niet slechts zeer nuttig, maar onmisbaar gebleken.
Door dit hier met nadruk te constateeren, kom ik aan niemands
verdienste te na, ook niet aan die van den onder-voorzitter,<span class="pagenum"><a name="Page_127" id="Page_127">[127]</a></span>
Prof. de Vooys, die feitelijk van het begin af, het Steuncomit&eacute; heeft
geleid op een wijze, welke door allen die met hem samenwerkten, eenstemmig
wordt geprezen. De veeljarige samenwerking die tusschen
de heeren de Vooys en van IJsselsteyn had bestaan, kwam aan het
werk van het Steuncomit&eacute; zeer ten goede, en de omstandigheid, dat
de heer de Vooys en ik gedurende den tijd, dat wij in de Staatscommissie
over het werkloosheidsvraagstuk hadden samengewerkt,
elkander van nabij hadden leeren kennen en waardeeren, vergemakkelijkte
het in gang zetten en in gang houden dezer noodorganisatie
zeer.</p>

<p>Toen de heer Posthuma mij als Minister van Landbouw, Nijverheid
en Handel opvolgde, werd met goedkeuring van de Koningin
besloten, ook dezen bewindsman in het bestuur van het Kon. Nat.
Steuncomit&eacute; op te nemen, opdat het zoo noodige contact tusschen
dit comit&eacute; en het Departement van Landbouw niet zou worden
verbroken. De heer Posthuma en ik werden nu algemeene voorzitters
en Prof. de Vooys voorzitter van het Uitvoerend Comit&eacute;, een regeling
die met de werkelijkheid overeenkwam. Opdat de beide algemeene
voorzitters van het werk van het Steuncomit&eacute; op de hoogte
zouden blijven en deel zouden kunnen blijven nemen aan de algemeene
leiding daarvan, kwamen de heeren Posthuma en de Vooys
geregeld met mij op het Departement van Financi&euml;n samen. Aanvankelijk
hadden die bijeenkomsten tweemaal per week plaats, later
werden zij tot eenmaal per week beperkt en bij de geleidelijke vermindering
van het werk van het Steuncomit&eacute; werden de bijeenkomsten
ongeregelder. Sedert mijn aftreden zijn zij spoedig geheel
achterwege gebleven.</p>

<p>Bij mijn aftreden als Minister was mijn voornemen ook uit het
Kon. Nat. Steuncomit&eacute; te treden. Op de afscheidsaudientie, welke
de Koningin mij verleende, over dat voornemen sprekende, gaf
Hare Majesteit mij echter Haar wensch te kennen dat ik, indien
mijnerzijds daartegen geen overwegend bezwaar bestond, 1e Algemeene
Voorzitter van het Steuncomit&eacute; zou blijven; een wensch,
die voor mij natuurlijk afdoende reden was, om mijn aanvankelijk
voornemen te laten varen.</p>

<p>Op deze wijze heeft het verloop der feiten mij op even eigenaardige
als afdoende wijze in het gelijk gesteld ten aanzien van de staatsrechtelijke
vraag, welke naar aanleiding van hetgeen bij de installatie<span class="pagenum"><a name="Page_128" id="Page_128">[128]</a></span>
van het Steuncomit&eacute; werd gesproken, in de Tweede Kamer
naar voren kwam. Bij de behandeling van den begrootingspost betrekking
hebbende op het door het Rijk aan het Steuncomit&eacute; te
verleenen subsidie, erkende ik mijne staatsrechtelijke verantwoordelijkheid
voor het voorstel daartoe en aanvaardde ik ook
het debat over de wijze van optreden van het Steuncomit&eacute;, daar
het oordeel over den voorgestelden begrootingspost natuurlijk ten
nauwste samenhing met het oordeel dat de Kamer had over de
werkzaamheid van het Steuncomit&eacute;. Daarentegen wees ik elke
staatsrechtelijke verantwoordelijkheid over hetgeen bij de installatie
van het comit&eacute; gesproken werd, af. Ik kwam daartoe, omdat in
de Kamer in debat werd gebracht, hetgeen de Koningin bij die gelegenheid
had gezegd. Daartegen kwam ik in verzet. Moest voor
woorden, door de Koningin bij zulk een gelegenheid gesproken, een
Minister de verantwoordelijkheid dragen, als hij bij het uitspreken
daarvan tegenwoordig is, dan zou dit Haar vrijheid van spreken
op geheel onnoodige en ongewenschte wijze aan banden leggen.
De Koningin zou dan zeer belemmerd worden in het uiting geven
aan hetgeen opwelt uit Haar eigen gemoed. Dat Zij dit w&egrave;l kon
doen en in de crisis bij meer dan &eacute;&eacute;n gelegenheid ook gedaan heeft,
is aan hetgeen ter leniging van nood had te geschieden, zeer ten
goede gekomen.</p>

<p>Ik plaatste mij daarom in de Kamer op het m.i. niet op goede
gronden aantastbare standpunt, dat de Koningin bij zulke gelegenheden
niet optreedt als constitutioneel Vorstin, maar als de
hoogstgeplaatste persoon in den lande en dat Hare Majesteit
derhalve voor woorden, welke Zij alsdan spreekt, niet het contraseign
van een Minister behoeft. Optredende als constitutioneel Vorstin
spreekt de Koningin nooit te gelijk met een Minister. Als zoodanig
treedt de Koningin, krachtens de Grondwet, slechts bij &eacute;&eacute;ne gelegenheid
in het publiek op, namelijk bij de opening der vereenigde
vergadering van de Staten-Generaal. Voor hetgeen bij die plechtigheid
wordt gezegd, zijn de Ministers verantwoordelijk. Overigens
treden de verantwoordelijke Ministers niet naast, maar namens de
Kroon op en vertegenwoordigen zij als zoodanig de uitvoerende
macht en het aandeel dat de Kroon heeft in de wetgevende macht.
Zoo dikwijls de Koningin uiting geeft aan Haar persoonlijke belangstelling
in eenige blijde of droeve gebeurtenis, is Zij in Haar<span class="pagenum"><a name="Page_129" id="Page_129">[129]</a></span>
spreken niet gebonden door constitutioneele banden, maar alleen
door Haar eigen persoonlijk inzicht en door de inspraken van Haar
eigen gemoed.</p>

<p>Al heb ik daarover later eenige schampere opmerkingen moeten
hooren, houd ik nog onverzwakt vol, dat deze opvatting volkomen
strookt met onze Grondwet en dat daarvan de onafwijsbare
consequentie is, dat een Minister die bij zulk een gelegenheid tegenwoordig
is, daarbij niet als zoodanig optreedt, op zulk een oogenblik
geen staatsrechtelijke functie vervult, en dat hij derhalve ook niet
staatsrechtelijk verantwoordelijk is voor hetgeen hij zelf alsdan
zegt. &#8222;Wie spreekt bij een dergelijke gelegenheid als bij de installatie
van het Koninklijk Nationaal Steuncomit&eacute;&mdash;zoo zeide ik den
4en Maart 1915 in de Tweede Kamer&mdash;zal zich natuurlijk steeds
bewust zijn van de positie die men bekleedt, maar het zou volkomen
in strijd zijn met de vrijheid van handelen, die ook het hoofd
van den Staat moet hebben, wanneer men hier in de Kamer een Minister
ter verantwoording kon roepen over hetgeen Hare Majesteit,
niet als hoofd van de uitvoerende macht maar alleen als de hoogste
burgeres in den staat, uitte op een oogenblik, waarin zij meende
voor zichzelve uiting te moeten geven aan Haar gevoel en duidelijk
te moeten maken, dat zij medeleeft met Haar volk.&#8221;</p>

<p>Niet als Minister was ik daar tegenwoordig, maar als iemand die
aan zijn ministerschap dankte, dat de Koningin hem Haar vertrouwen
had geschonken in een zaak, welke Haar bijzonder ter harte
ging en voor welker uitvoering Hare Majesteit medewerking noodig
had. Natuurlijk legde ik in die vergadering mijn ministerschap niet
af, maar dit nam niet weg, dat ik daar niet als zoodanig, niet ambtelijk
optrad en niet ambtelijk sprak. De omstandigheid dat mijne
positie in het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; na mijn aftreden als Minister,
op voor mij zeer vereerend verlangen van de Koningin,
onveranderd blijven kon en onveranderd gebleven is, bewijst, beter
dan het uitvoerigste betoog, de correctheid van het door mij ten
aanzien van deze staatsrechtelijke kwestie ingenomen standpunt.
Te allen overvloede voeg ik hier nog bij, dat het alleen ging om
een staatsrechtelijke kwestie en dat ik persoonlijk niet het minste
bezwaar heb tegenover het geheele land de volle verantwoordelijkheid
te dragen voor hetgeen bij de installatie van het Kon. Nat.
Steuncomit&eacute; voorviel. Integendeel stel ik er een groote eer in,<span class="pagenum"><a name="Page_130" id="Page_130">[130]</a></span>
aan die installatie een werkzaam aandeel te hebben mogen nemen.</p>

<p>Doch ik moet terugkeeren tot hetgeen ik heb te vertellen. Den
avond van denzelfden dag, waarop &#8217;s middags de constitueerende
vergadering van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; plaats had, kwam de
Uitvoerende Commissie daarvan in het Departement van Landbouw
bijeen. Daar werd in de eerste plaats nader geregeld, hoe de
oproep tot het ontvangen van bijdragen zou worden ingericht. De
publicatie van dien oproep liet wat langer op zich wachten dan wel
gewenscht was, omdat niet alle Commissarissen der Koningin, tot
wie men zich telegrafisch gewend had, even spoedig gereed waren
met hun opgaaf van de namen der personen in hun provincie, die
voor mede-onderteekening daarvan in aanmerking kwamen.</p>

<p>Reeds voordat de oproep was verschenen, volgde de Ned. Handel-Maatschappij
het Koninklijke voorbeeld met een bijdrage van
&#402;&nbsp;50.000; op den voet werd zij gevolgd door de Kon. Ned. Petroleum-Maatschappij,
die &#402;&nbsp;90.000 schonk. Ik vermeld deze beide giften niet
alleen om haar bedrag, maar ook omdat zij, naast de bijdrage van
de Koningin, als gangmakers dienst deden. Op die giften volgden
tal van grootere en kleinere bijdragen. Toen de stroom daarvan
begon te luwen en de behoefte nog groot was, herhaalde het Comit&eacute;
zijn oproep niet zonder succes.</p>

<p>Bijzondere vermelding verdienen de giften uit den vreemde, met
name uit Noord-Amerika, van waar ook belangrijke zendingen
kleederen inkwamen, een en ander afkomstig van afstammelingen
van oude Hollanders in de Vereenigde Staten. Groot was ook
de belangstelling voor het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; in Nederlandsch-Indi&euml;,
van waar uit eveneens groote hoeveelheden kleedingstukken
werden gezonden. Er vormde zich te Batavia een Centraal
Comit&eacute; tot het inzamelen van giften onder eere-voorzitterschap
van den Gouverneur-Generaal. De Javasche Bank droeg &#402;&nbsp;50.000
bij. Op 31 December 1915 beliep het totaal der bijdragen uit Nederlandsch-Indi&euml;
omstreeks een millioen. Het daaruit sprekend gevoel
van saamhoorigheid in nood stemt tot voldoening en dankbaarheid.</p>

<p>Op zeer te waardeeren wijze gaven onze kunstschilders en andere
beeldende kunstenaren uiting aan hun sympathie voor de gedachte,
die aan het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; ten grondslag ligt. Door de samenwerking
van de verschillende genootschappen, maatschappijen en
vereenigingen op het gebied der beeldende kunsten en der kunstnijverheid,<span class="pagenum"><a name="Page_131" id="Page_131">[131]</a></span>
werden in het voorjaar van 1915 in de zalen van &#8222;Pulchri
Studio&#8221; in den Haag en in verschillende der grootere steden van ons
land tentoonstellingen van schilderijen en andere kunstvoorwerpen
georganiseerd, waaraan een loterij ten bate van het Kon. Nat.
Steuncomit&eacute; was verbonden. De ziel van de commissie, die dit
denkbeeld verwezenlijkte, was Jhr. Mr. W. R&ouml;ell. Tal van kunstenaars
werkten ertoe mede. De opening van de tentoonstelling in den
Haag had plaats door de Koningin. De heer R&ouml;ell hield daarbij een
openingsrede, waarin hij zoowel het doel als de wijze waarop men
dit wilde bereiken, uiteenzette en zijn dank uitsprak in de eerste
plaats aan H. M. de Koningin en voorts aan de kunstenaars die
door hun algemeene medewerking de verwezenlijking van dat doel
hadden mogelijk gemaakt. Als 1e voorzitter van het Steuncomit&eacute;
hield ik daarop een korte toespraak, die zich aansloot bij de woorden
van den heer R&ouml;ell. Het succes van deze even eigenaardige als belangrijke
wijze van medewerking tot het doel van het Kon. Nat.
Steuncomit&eacute; was groot. Aan den penningmeester werd niet minder
dan &#402;&nbsp;140.000 als opbrengst ter hand gesteld.</p>

<p>Bij elkaar beliepen de bijdragen die het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;
ontving, op 31 December 1915 meer dan &#402;&nbsp;3.500.000. Alleen de Ned.
Overzee Trust-Maatschappij, die volgens haar statuten haar geheele
saldo aan het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; afstaat, droeg daarin voor
&#402;&nbsp;300.000 bij. In Juli jl. droeg de N. O. T. opnieuw &#402;&nbsp;300.000 af. Met
instemming van de Staten-Generaal stelde ik reeds spoedig na de
oprichting in uitzicht, dat de Staat, zoo noodig, evenveel zou bijdragen
als van elders inkwam. Gelukkig was het tot dusver niet
noodig van deze toezegging ten volle gebruik te maken. Op 31 December
1915 was door den Staat &#402;&nbsp;900.000 bijgedragen.</p>

<p>De giften van particulieren, maatschappijen en vereenigingen
aan het nationale comit&eacute; vormen intusschen slechts een deel, zij
het ook een belangrijk deel, van hetgeen vooral in de eerste
maanden van den crisistijd vrijwillig werd afgezonderd tot leniging
van den nood dergenen, die hun bron van inkomst plotseling
hadden zien opdrogen. Men moet, ter verkrijging van een volledig
beeld, bij de ingekomen bijdragen ook tellen wat door de
plaatselijke steuncomit&eacute;&#8217;s werd ontvangen. Te dezen aanzien was
de houding der schenkers nog al afwijkend naar gelang van de
plaats hunner inwoning. Zoo droeg bijv. Rotterdam naar verhouding<span class="pagenum"><a name="Page_132" id="Page_132">[132]</a></span>
weinig bij voor het nationale comit&eacute;, maar werden daarentegen
aldaar z&oacute;&oacute; groote bijdragen voor het plaatselijke comit&eacute;
verkregen, dat het Rotterdamsche steuncomit&eacute;, niettegenstaande
het in den nood van een groot aantal havenarbeiders had te voorzien,
geruimen tijd zijn uitgaven uit eigen middelen bestrijden kon, zonder
gedwongen te zijn, bij het nationale comit&eacute; aan te kloppen. Te
Amsterdam daarentegen was de verhouding tusschen hetgeen
aan het nationaal en aan het plaatselijk steuncomit&eacute; werd gegeven,
eenigszins anders. Uit Amsterdam ontving het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;
naar verhouding veel meer dan uit Rotterdam, maar daar
stond tegenover dat, hoewel de vermogende Amsterdammers ook
het plaatselijk steuncomit&eacute; niet vergaten, dit comit&eacute; veel spoediger
de hulp van het nationale comit&eacute; moest inroepen, dan het Rotterdamsche
comit&eacute; dit behoefde te doen. Ten deele is dit mede toe te
schrijven aan het groot getal diamantbewerkers dat plotseling
buiten werk was gekomen, maar deels ook aan het zooeven
aangeduide verschil in de houding der schenkers te Rotterdam
en te Amsterdam. Dit hield weer hiermede verband, dat het Rotterdamsche
steuncomit&eacute; vrijwel de onverdeelde sympathie had van
het deel der bevolking waarvan de bijdragen van beteekenis
moesten komen, terwijl velen in Amsterdam een niet volledig
vertrouwen hadden in de wijze waarop de steunbeweging daar werd
geleid. De controle en de geheele wijze van werken was te
Rotterdam inderdaad beter dan te Amsterdam. De Amsterdamsche
schenkers, die in de eerste plaats het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;
bedachten, bereikten daarmede hun doel. Het Amsterdamsche
steuncomit&eacute; moest als gevolg daarvan spoedig bij het nationale
steuncomit&eacute; aankloppen, dat nu aan zijn bijdragen in de Amsterdamsche
uitgaven voorwaarden verbinden kon. De voortdurende
aandrang van de zijde van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; heeft er,
na heel wat heen en weer geschrijf, toe geleid, dat te Amsterdam
de controle op de gesteunden werd verscherpt en dat bij de
leiders van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; het onbehaaglijke gevoel
niet behoefde te blijven bestaan, dat het door het Amsterdamsche
steuncomit&eacute; uitgegeven geld niet slechts bij hooge uitzondering
te recht kwam bij gezinnen en personen voor wie het niet
bestemd was. Toen de controle verscherpt werd, krompen de uitgaven
van het Amsterdamsche steuncomit&eacute; niet onbelangrijk in.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_133" id="Page_133">[133]</a></span>Wie zich de moeite getroost de door het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;
gepubliceerde lijsten van giften na te gaan, zal er door worden
getroffen hoe betrekkelijk weinig weerklank het woord van
Hare Majesteit bij de plattelandsbevolking heeft gevonden. Eenigszins
verklaarbaar is dit wel, daar spoedig bleek dat ten platten
lande over het algemeen weinig oorlogsnood te lenigen viel, maar
dit had ook ten gevolge dat in de dorpen zoo goed als niets buitengewoons
behoefde gegeven te worden tot leniging van plaatselijke
ellende. Toen weldra bleek dat de oorlogstoestand voor de boeren
een zilveren, zoo niet een gulden tijd bracht, zou het aan de waardeering
voor den boerenstand niet ten kwade zijn gekomen, als hij,
en bloc genomen, wat vrijgeviger was geweest, waar het gold vrijwillig
bij te dragen tot leniging van nood van landgenooten, die door
den oorlogstoestand in verdrukking waren gekomen, ook al zag
men die verdrukking niet in zijn onmiddellijke nabijheid. Het
spreekwoord dat de winnende hand mild is, stamt blijkbaar niet
uit een boerendorp.</p>

<p>Het is mijne bedoeling niet, hier een vergelijking te trekken tusschen
de gemiddelde vrijgevigheid van de ingezetenen der verschillende
gemeenten des lands. De zooeven gemaakte opmerkingen
moesten mij echter van het hart.</p>

<p>Doch ik kan maar niet verder komen met mijn verhaal omtrent
hetgeen er op den dag van de constitutie van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;
gebeurde. Gelijk reeds werd medegedeeld, was het de
bedoeling behalve in bijzondere gevallen, niet rechtstreeks hulp
te verleenen, maar dat over te laten aan de plaatselijke comit&eacute;s,
die door bekendheid met locale toestanden beter er voor konden
zorgen, dat de steun zou terecht komen bij hen die daaraan
wezenlijk behoefte hadden. Een der eerste werkzaamheden van het
comit&eacute; was dan ook de oprichting van zulke plaatselijke comit&eacute;s
aan te moedigen en te bevorderen. Dit had tot resultaat dat tegen
het einde van 1914 ruim 500 plaatselijke comit&eacute;s in werking waren.
Daarbij deed het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; al zijn invloed gelden
om te bereiken, dat die comit&eacute;s zouden worden ingericht naar
het voorbeeld van het nationale comit&eacute; zelf, d. w. z. een plaatselijke
centrale zouden vormen van de verschillende locale vereenigingen
en commissies, welke zich met het steunen van noodlijdenden
als gevolg van de oorlogscrisis, in verschillenden vorm,<span class="pagenum"><a name="Page_134" id="Page_134">[134]</a></span>
bezig hielden. Als gedragslijn stelde het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;
zich daarom, dat het in elke plaats slechts &eacute;&eacute;ne locale steunorganisatie
erkende. Voorts werd er door het nationale comit&eacute; steeds op
aangedrongen, dat inzonderheid het voorbeeld van de nationale
steunorganisatie in dit opzicht zou worden gevolgd, dat in de
plaatselijke comit&eacute;s ook vertegenwoordigers der vakorganisaties
van arbeiders zouden worden opgenomen. Aanvankelijk, toen de
plaatselijke comit&eacute;s zich over het algemeen zelf bedruipen konden,
moest het nationale comit&eacute; zich beperken tot het geven van
wenken en raadgevingen, die wel in de meeste gevallen maar toch
niet algemeen opgevolgd werden. Zoo vaak echter de toestand zich
in zoover wijzigde, dat het plaatselijk comit&eacute;, ter voortzetting van
zijn werk, bij het nationale comit&eacute; om geld moest aankloppen, kon
dit met meer kracht optreden en zijn medewerking afhankelijk
stellen van zoodanige wijziging of aanvulling der plaatselijke steunorganisatie
als het noodig of wenschelijk oordeelde. Op deze wijze
is verkregen, dat op niet meer dan een paar uitzonderingen na, de
steunbeweging over het geheele land op overeenkomstigen voet
werd georganiseerd. In de uitzonderingsgevallen, in welke het Kon.
Nat. Steuncomit&eacute; zijn eisch omtrent de organisatie van het plaatselijke
comit&eacute; niet volhield (ik herinner mij trouwens slechts &eacute;&eacute;n
geval daarvan), gaf het alleen toe op deze overweging, dat bij het
onthouden van financieele medewerking, daar waar het plaatselijk
comit&eacute; zelf in de behoefte niet kon voorzien en dit toch niet wenschte
te voldoen aan den gestelden eisch, de steunbehoevenden slachtoffers
zouden zijn geworden van de halsstarrigheid der leiders van
de plaatselijke organisatie. Het overigens streng vasthouden aan
den bedoelden eisch, spruitte niet voort uit &#8222;Principienreiterei&#8221;;
het is ook niet geheel te verklaren uit den op zich zelf zeker niet
onredelijken wensch, ter wille van een goede werking van het geheel,
de onderdeelen daarvan op een gelijkvormige leest te zien
geschoeid. De grond van het verlangen naar medewerking van de
vakvereenigingen ligt dieper.</p>

<p>Van den eersten dag af heeft het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;
begrepen, dat de steunbeweging duidelijk afgescheiden moest
blijven van de gewone armenzorg. Men ontveinsde zich natuurlijk
niet, dat in de hulp wegens oorlogsnood het element der
liefdadigheid niet ontbrak, maar men erkende tevens, dat de gesteunden<span class="pagenum"><a name="Page_135" id="Page_135">[135]</a></span>
met de gewone armlastigen niet op gelijke lijn mochten
worden gesteld. Bij de gewone armlastigen heeft men te doen met
personen en gezinnen, die onder normale omstandigheden den
maatschappelijken strijd niet hebben kunnen volhouden en die te
gronde zouden gaan, indien hetzij de kerkelijke of de particuliere
liefdadigheid hetzij de overheidsarmenzorg zich niet over hen
ontfermde. Zulk een tekort aan maatschappelijke kracht behoeft
niet altijd blijvend te zijn; ook gezinnen en personen, die onder
gewone omstandigheden tijdelijk niet in staat zijn om met eigen
kracht het hoofd boven water te houden, vindt de armenzorg op
haar weg en tracht zij den noodigen weerstand voor den strijd om
het leven in de maatschappij te hergeven. Het is echter bekend genoeg,
dat het streven om hen, die niet blijvend buiten staat
zijn in eigen onderhoud te voorzien, er toe te brengen zich onafhankelijk
te maken van giften en gaven en hun maatschappelijke
zelfstandigheid te herwinnen, slechts in de minderheid der gevallen
een gunstig resultaat heeft. Het karakter van de meerderheid
der menschen zoowel in de hoogere lagen der maatschappij
als in de lagen der minvermogenden, is nu eenmaal niet al te sterk.
Een der meest algemeene uitingen van karakterzwakte is, dat men
zich spoedig gewent aan het zonder moeite ontvangen van hetgeen
men anders in het zweet zijns aanschijns moet verdienen. Dit hoogst
nadeelig bijkomend gevolg der armenzorg tracht men wel eens te
verkleinen; ontkend wordt het door niemand.</p>

<p>Reeds op grond van deze overweging was het noodig het onderscheid
tusschen hen, die niet in staat waren zich zonder hulp door
de oorlogscrisis heen te slaan, en de armlastigen niet te doen vervagen.
Bij elke plotselinge calamiteit,&mdash;in dit opzicht staat een
oorlogscrisis gelijk met een watersnood&mdash;worden personen uit hun
brood gestooten, wien het aan werklust noch aan werkkracht ontbreekt,
maar aan wie, zoolang die calamiteit aanhoudt of haar
gevolg doet gevoelen, de gelegenheid wordt onthouden hun werkkracht
aan te wenden. Wanneer men zulke slachtoffers van plotselinge
rampen helpt, behoort men v&oacute;&oacute;r alles er op bedacht te zijn,
hun het gevoel van eigen kracht en eigen waarde niet te ontnemen.</p>

<p>Waar nu het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; niet ten doel had en niet
ten doel hebben kon, armlastigen te helpen, maar slachtoffers van
de oorlogscrisis daarover heen te brengen, was het noodig ook<span class="pagenum"><a name="Page_136" id="Page_136">[136]</a></span>
uiterlijk het verschil tusschen deze slachtoffers en de maatschappelijk
gestrande armlastigen hoog te houden. Hiertoe kon
veel worden bijgedragen door aan de gesteunden die tot een vakvereeniging
behoorden, den steun te doen uitreiken door organen
van de vakvereeniging zelve, waartoe zij behoorden. Dit was reeds
een zeer gewichtige reden om de steunorganisatie voeling te doen
houden met de vakorganisatie. Die reden was echter niet de eenige.
Het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;, dat opgericht was ter voorziening
in nood als gevolg van de oorlogscrisis, stond met zijn werk
midden in de crisiswerkloosheid. Eensdeels trachtte het, op nader
meer in het bijzonder te bespreken wijze, de crisis in omvang te
beperken, door zijn medewerking bij het op gang brengen of op gang
houden van onder de crisis lijdende bedrijven en zoodoende werkloosheid
te voorkomen of in te krimpen; anderdeels stelde het zich
tot taak de gevolgen der werkloosheid, die het niet had kunnen
voorkomen of be&euml;indigen, te lenigen. Aangezien nu de vakorganisaties
zich in de latere jaren allengs meer met vakwerkloosheid bezig
houden, zich allengs beter er op toe leggen den stand der arbeidsmarkt
en den omvang der werkloosheid in het vak op elk gegeven
oogenblik te kennen, was hare medewerking bij de steunbeweging
ook gewenscht wegens de gegevens, welke zij ter beoordeeling van
den toestand konden verstrekken, de medewerking, die zij bij de
beoordeeling der steunaanvragen konden verleenen en de controle
welke zij op hen, die steun ontvingen, konden uitoefenen.</p>

<p>Ware het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; er niet op bedacht geweest,
dat voor zoover steun aan loonarbeiders werd verstrekt, met hooge
uitzondering alleen werkloozen daarvoor in aanmerking kwamen,
dan zou het gevolg van zijn werkzaamheid hoogst bedenkelijk
zijn geweest. De steun zou dan ontaard zijn in een toeslag op het
loon, een toeslag waartoe, in verband met het duurder worden der
levensmiddelen, in de meerderheid der gevallen alle aanleiding bestond,
maar die, voor zoover hij noodig was, door de werkgevers
moest worden gegeven. Door uitkeeringen te verstrekken ook aan
loontrekkenden, zouden de steuncomit&eacute;s langs een omweg de werkgevers
hebben gesteund. Dat dit in het algemeen desorganiseerend
zou hebben gewerkt, is duidelijk; voorkoming van zulk een werking
was niet alleen een algemeen belang, maar ook een vakbelang van
elke groep waarbij zulke averechtsche steunverleening, indien zij<span class="pagenum"><a name="Page_137" id="Page_137">[137]</a></span>
niet ware voorkomen, wellicht had kunnen insluipen. Er waren dus
redenen te over voor het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; om er bij de plaatselijke
comit&eacute;s op aan te dringen, ter wille van een goede uitvoering
van de taak, welke men zich had gesteld, de vakorganisaties
niet voorbij te gaan.</p>

<p>Dit neemt niet weg, dat het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; ook de medewerking
van hen die op het gebied der armenzorg ervaring hadden
opgedaan, op grooten prijs heeft gesteld. Speciaal wat de controle
op de gesteunden betreft, was zij hoogst nuttig. Waar de uitkeeringen
der steuncomit&eacute;s over het algemeen hooger waren dan die der armeninstellingen,
ontstond een zeer begrijpelijk streven onder hen, die bij
de armenzorg thuis hoorden en onder de arbeidsschuwen, om zich als
slachtoffers van de oorlogscrisis bij de steuncomit&eacute;s aan te melden.
Tot bestrijding van dezen uitwas, heeft de medewerking van armverzorgers
veel bijgedragen; men mocht van de vakorganisaties niet verlangen
dat te dezen aanzien van hen de noodige kracht zou uitgaan.</p>

<p>Ook was er tegenover de vakvereenigingen in twee&euml;rlei opzicht
een tegenwicht noodig. Eenerzijds waren zij te veel geneigd, de
uitkeeringen op te drijven en daarmede den prikkel om aan het
werk te gaan te verminderen; zij oordeelden in dit opzicht, begrijpelijk
genoeg, over hun vak- en klassegenooten te gunstig en meenden,
dat die prikkel ook bij hoog opgevoerde uitkeeringen wel voldoende
zou blijven werken. Daarnaast stelden zij zich te spoedig
aan de zijde van werklooze vakgenooten, die wel aan het werk
konden gaan, maar die van oordeel waren dat het werk, dat zij
krijgen konden, voor hen niet passend was. De ervaring heeft dan
ook bewezen, dat het voor de goede werking der steuncomit&eacute;s noodig
was, dat zij in samenwerking met de vakvereenigingen optraden,
maar dat de invloed van deze vereenigingen toch ook niet
overwegend was en door andere elementen werd in toom gehouden.
Ik heb sterk den indruk gekregen, dat de niet geheel onberispelijke
werking van het Amsterdamsche comit&eacute;, waarop ik hierboven met
een enkel woord doelde, aan het ontbreken van een voldoende tegenwicht
tegen den aldaar, ook in verband met plaatselijk politieke
toestanden, te sterk overwegenden invloed der vakorganisatie
moet worden geweten.</p>

<hr class="tb" />

<p>Onder de hulp, welke door de steuncomit&eacute;s werd verleend, behoort<span class="pagenum"><a name="Page_138" id="Page_138">[138]</a></span>
hetgeen werd gedaan ter voorkoming van uitzettingen
wegens huurschuld afzonderlijke vermelding. Vooral in de eerste
maanden van de crisis heeft het gevaar van zulke executies op
groote schaal ook aan de Regeering heel wat hoofdbreken gekost.
Er hebben daarover tusschen den Minister van Justitie en mij verschillende
besprekingen plaats gehad. Het was een moeilijk op te
lossen vraagstuk. Eenerzijds kon den huiseigenaren niet worden
opgelegd, dat zij van de hun verschuldigde huur geheel of gedeeltelijk
afstand zouden doen en de gezinnen uit de arbeidende klasse,
of meer bijzonder die waarvan de hoofden door de oorlogscrisis
werkloos waren geworden, voor niets of voor een heel kleine huur
zouden laten wonen. Dit zou, als de wet er toe verplicht had, een
vorm van onteigening zonder schadevergoeding zijn geweest, waaraan
niet te denken viel. Maar men kon aan den anderen kant aan
de werklooze arbeiders niet het gevaar boven het hoofd laten hangen,
dat zij met hunne gezinnen zouden worden op straat gezet. Den
uitweg, die door den heer Mendels reeds in de vergadering van de
Tweede Kamer van 31 Augustus 1914 werd aangeprezen en door hem
den 29sten September d. a. v. in een wetsvoorstel werd belichaamd,
dat de huurders geheelen of gedeeltelijken afslag van huur zouden
ontvangen, maar zonder dat de verhuurders belangrijke schade zouden
lijden, wilde de Kamer evenmin opgaan als de Regeering. Dat
wetsvoorstel werd dan ook door hem ingetrokken, nadat art. 1
daarvan, na eene uitvoerige en belangwekkende gedachtenwisseling
op 4 December 1914 was verworpen. Het onvermijdelijke element
daarvan, dat hetgeen de huurder te weinig betaalde, aan den
verhuurder op kosten van den Staat zou worden vergoed, was
niet alleen wegens de consequenties waartoe het zou hebben geleid,
niet vrij van ernstige bedenking. Afgezien van het principieele
bezwaar tegen dat denkbeeld, zou verwezenlijking ervan practisch
allerlei moeilijkheden hebben gebracht en wegens het haast onmogelijke
van het onderscheiden waar wel en waar niet aanleiding
was tot het overnemen van huurschuld door den Staat, zou de
maatregel, gelijk vooraf was te voorzien, zich&mdash;eenmaal in practijk
gebracht&mdash;ver buiten de grenzen der strikte noodzakelijkheid
hebben uitgezet.</p>

<p>De ervaring heeft bewezen, dat een zoo kras en diep ingrijpen
als waarop de sociaal-democraten aandrongen, ook niet noodig<span class="pagenum"><a name="Page_139" id="Page_139">[139]</a></span>
was. Zonder dat de wetgever is tusschenbeide gekomen, is het
mogelijk geweest ook aan deze moeilijkheid het hoofd te bieden.
Reeds aanstonds werd daartoe medegewerkt door den Minister van
Justitie met zijne circulaire, waarin bij rechterlijke autoriteiten,
notarissen en deurwaarders werd aangedrongen op groote matiging
bij het bevelen, bevorderen of uitvoeren van executies in het algemeen
en speciaal ter zake van huurschuld. Die wenk kon echter wel
tijdelijk eenige verlichting brengen; helpen, in den eigenlijken zin
van het woord, kon hij niet. De oplossing werd gevonden door het
Rotterdamsche steuncomit&eacute;, dat het voorbeeld heeft gegeven voor
eene regeling die, zonder geheel onberispelijk te zijn, haar practische
bruikbaarheid in uiterst moeilijke tijden heeft bewezen. Dat
comit&eacute; stelde de verstrekking van wekelijksche huurbons in, tot
een bedrag van de helft der weekhuur. Zulk een bon werd echter
niet betaald, tenzij bij hare aanbieding een kwitantie voor de volle
huurschuld werd overgelegd. Het gevolg van deze regeling was niet&mdash;hoewel
het op het eerste gezicht aldus schijnt&mdash;dat de huiseigenaar,
indien hij met een huurbon genoegen nam, de helft van de
huur moest laten vallen, maar dat huurder en verhuurder beiden
belang kregen het omtrent het niet door den huurbon gedekte deel
met elkander eens te worden. Bij dit stelsel werd nu eens tegen volle
kwijting <sup>3</sup>&#8260;<sub>4</sub> of <sup>2</sup>&#8260;<sub>3</sub> van de huur betaald, terwijl het ook wel zal zijn
voorgekomen, dat met de helft werd genoegen genomen of dat de
volle wederhelft van de huur boven den huurbon werd betaald. Het
stelsel was dus vatbaar voor aanpassing aan verschillende bijzondere
omstandigheden en er werd mede bereikt, dat als de arbeider weer
werk vond en hij opnieuw uit zijn eigen verdienste zijn gezin zou
kunnen onderhouden, hij niet nog weken of maanden lang zuchten
zou onder opgeloopen huurschuld uit de weken zijner werkloosheid.
De toepassing daarvan werd dan ook door het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;
sterk aangemoedigd door een circulaire van 5 October 1914
aan de plaatselijke steuncomit&eacute;s, waarin het de Rotterdamsche
huurbon-regeling uiteenzette en zich bereid verklaarde de kosten van
een dergelijke huurbonregeling overal waar zij werd overgenomen,
voor <sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub> voor zijn rekening te nemen boven de uitkeering, welke het toch
reeds aan het plaatselijk comit&eacute; deed. Het gevolg daarvan is geweest,
dat de Rotterdamsche huurbonregeling met verschillende niet principieele
varianten in een aantal plaatsen werd overgenomen.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_140" id="Page_140">[140]</a></span>De huurbonregeling heeft bij uitstek nuttig gewerkt; zij heeft
er meer dan eenige andere maatregel toe bijgedragen dat de uitzettingen
wegens huurschuld het normale getal niet hebben overschreden.
Zij verdient uit dien hoofde volle waardeering, ook al
wekte zij bij de belanghebbenden lang niet volle bevrediging. De
huiseigenaren hadden er op tegen, dat er een sterke moreele druk
in was gelegen tot kwijtschelding van een grooter of kleiner deel
van de huur, terwijl de werklooze huurders meenden, dat zij niet
ver genoeg ging. Volmaakt was de regeling zeker niet, maar ondanks
hare gebreken is hare werking bij uitstek nuttig geweest. Tot 1 Januari
1916 werd aan de plaatselijke comit&eacute;s een bedrag van &#402;&nbsp;833.000
door het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; toegezonden, uitsluitend bestemd
voor bijdragen in huurschuld.</p>

<hr class="tb" />

<p>De huurbonregeling vormt den overgang tusschen de verleening
van steun in geld en in natura. Zooals uit mijn rede, uitgesproken
in de constitueerende vergadering blijkt, was ik op dat oogenblik,
toen het buitenlandsch verkeer geheel en het binnenlandsch verkeer
grootendeels stilstond, van meening dat de verstrekking van
steun in natura, dus in den vorm van levensmiddelen, hoofdzaak,
de giften in geld bijzaak zouden zijn. Het is echter anders uitgekomen.
Het buitenlandsch verkeer, zoowel te land als ter zee,
herstelde zich spoediger dan het zich in het begin van Augustus
1914 liet aanzien. Dit bracht een totalen omkeer te weeg in den
toestand, zooals hij in de eerste weken na het uitbreken van den
oorlog zich vertoonde. Scheen het toen een oogenblik dat verschillende
levensmiddelen, inzonderheid tuinbouwproducten, gevaar
zouden loopen van op het veld te blijven staan, omdat zij het
oogstloon niet waard waren, en dat bij het wegvallen van den
gewonen afzet een buitengewone oorlogsorganisatie zou moeten
worden geschapen, om het nutteloos bederven dier levensmiddelen
tegen te gaan, de aan bederf onderhevige producten op te koopen
en onder de bevolking te distribueeren;&mdash;spoedig bleek het verloop
van zaken een geheel ander te zijn. Het tijdelijk wegvallen van de
buitenlandsche vraag, mede veroorzaakt doordat men in de eerste
dagen van den oorlogstijd met het stellen van uitvoerverboden,
voorzichtigheidshalve wat verder was gegaan dan strikt noodzakelijk
was, maakte al heel spoedig plaats voor een zoodanig<span class="pagenum"><a name="Page_141" id="Page_141">[141]</a></span>
verhoogde buitenlandsche vraag, met name uit Duitschland, dat&mdash;gelijk
in <a href="#Page_39">hoofdstuk II</a> meer uitvoerig werd besproken&mdash;beperking
van den uitvoer ter voorkoming van schaarschte en van
prijsverhooging allengs meer noodig werd.</p>

<p>Onder dien fundamenteel gewijzigden toestand was er toch reden
voor het maken van voorraden van verduurzaamde levensmiddelen,
om bij de te verwachten prijsstijging die waren tegen billijken prijs
aan de plaatselijke steuncomit&eacute;s ter verstrekking aan de ondersteunde
gezinnen te kunnen afgeven. Nog in Augustus 1914 werd door
het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; een circulaire aan alle plaatselijke steuncomit&eacute;s
gericht met de vraag, of deze zich van ingemaakte groenten
zouden wenschen te voorzien. Daarin werd er op gewezen, dat men
door spoedig opgaaf te doen, het nationaal comit&eacute; in staat zou
stellen tot het doen van groote bestellingen, waarbij van de toen
lage prijzen dier groenten zou worden geprofiteerd en tevens een welkome
werkgelegenheid zou worden verschaft aan de inmakerijen
en fabrieken van verduurzaamde levensmiddelen. Het resultaat
was echter bedroevend. De plaatselijke comit&eacute;s zagen het belang
der zaak niet in, of wel zij zagen op tegen de moeite verbonden
aan de distributie der ingemaakte groenten, welke hun zouden
worden toegezonden. De aanvragen waren zoo luttel, dat het Kon.
Nat. Steuncomit&eacute; zich gedwongen zag den verkoop van verduurzaamde
groenten veel meer in te perken dan het aanvankelijk
voornemens was. Het legde ongeveer &#402;&nbsp;80.000 ten koste aan den
inslag van omstreeks 2000 vaten ingemaakte boonen en omstreeks
1500 vaten zuurkool, alsmede van ongeveer 700 H.L. groene
erwten en 1400 H.L. bruine boonen. In het laatst van 1914 had
het daarvan nog zooveel over, dat in de publicatie van December
van dat jaar door het steuncomit&eacute; moest worden medegedeeld,
dat als de plaatselijke comit&eacute;s in het begin van 1915 den heelen
voorraad nog niet hadden gekocht, het overblijvende ook aan
armbesturen ter beschikking zou worden gesteld.</p>

<p>Deze proefneming was weinig aanmoedigend. De medewerking
der plaatselijke comit&eacute;s bleef ver beneden hetgeen men had mogen
verwachten. Bij velen was het eerste &eacute;lan spoedig verslapt en over
het algemeen bleek men te weinig vooruit en tegen het maken
eener locale distributie-regeling op te zien. Ware bij de plaatselijke
steuncomit&eacute;s het inzicht van den aanvang af wat ruimer geweest<span class="pagenum"><a name="Page_142" id="Page_142">[142]</a></span>
en het organiseerend talent voor locale levensmiddelendistributie
wat grooter, dan zou het mogelijk zijn geweest, dat zich de kern
van een distributie-organisatie had gevormd, die had kunnen zijn
ontwikkeld en verbeterd, toen de Regeering zelve levensmiddelen
moest distribueeren niet slechts onder hen, die binnen het bereik
der steuncomit&eacute;s vielen.</p>

<hr class="tb" />

<p>Naast uitkeeringen in geld, huurbons en levensmiddelen werden
door tusschenkomst van de plaatselijke comit&eacute;&#8217;s ook kleedingstukken
en schoeisel aan gesteunden verstrekt. De met dezen
vorm van hulp verkregen ervaring was bevredigender dan die
met de verstrekking van levensmiddelen. Vooral door de distributie
der groote partijen kleederen in de eerste maanden van de
crisis uit Nederlandsch Indi&euml; en Noord-Amerika ontvangen, is veel
nut gesticht. Voorts kon vaak op zeer practische wijze indirect
voor kleeding worden gezorgd door het lossen van kleederen, die
aan een bank van leening waren verpand. In dit voorjaar werd
den plaatselijken steuncomit&eacute;&#8217;s nog eens in overweging gegeven,
na te gaan of er geen aanleiding was in hun gemeente op
eenigszins ruime schaal kleederen te verstrekken. Wel is waar
konden toen de meeste steuncomit&eacute;&#8217;s wegens de verbetering van
den toestand haar werkzaamheid in het algemeen reeds schorsen.
Het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; overwoog echter, dat ook in verband
met de stijging der levensmiddelen in vele gezinnen van arbeiders
met kleine loonen, voor aankoop van kleederen wel weinig of niets
zou zijn overgeschoten en dat er dus in die gezinnen vrij algemeen
behoefte zou zijn aan kleederen of aan geld tot aankoop
daarvan. De circulaire had evenwel niet het effect, dat ervan
verwacht worden mocht. Slechts betrekkelijk weinige plaatselijke
comit&eacute;&#8217;s getroostten zich de moeite van een onderzoek. Men leide
hieruit intusschen niet af, dat er voor deze speciale hulp geen
aanleiding was.</p>

<p>De steunverleening in geld is verreweg de hoofdzaak gebleken.
Afgezien van tal van bijzondere uitkeeringen bedroeg zij op het
eind van het jaar 1915 meer dan &#402;&nbsp;2.200.000 tegenover ruim &#402;&nbsp;830.000
aan huurbons en ongeveer &#402;&nbsp;115.000 aan kleeding en dekking.</p>

<hr class="tb" />

<p>Onder den steun in bijzondere gevallen neemt een eerste plaats<span class="pagenum"><a name="Page_143" id="Page_143">[143]</a></span>
in, hetgeen het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; deed ten bate van onder
de wapenen zijnde kleine neringdoenden, wier zaakje door de
vervulling van hun militie- of landweerplicht dreigde te verloopen.
Met dezen bijzonderen vorm van hulp belastte het comit&eacute;
zich op verzoek van den Minister van Oorlog. Toen deze
bewindsman aan de compagniescommandanten in het laatst van
December 1914 berichtte, dat het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; deze
taak had aanvaard, stroomden de aanvragen spoedig toe. Zij
werden steeds zoowel plaatselijk als door vakdeskundigen onderzocht.
Nadat de in het <a href="#Page_188">volgend hoofdstuk</a> te bespreken Regeeringscommissie
voor het Middenstandscrediet haar werkzaamheid was
begonnen, werden alle aanvragers die met een voorschot geholpen
konden worden, daarheen verwezen. Op 31 December 1915 was
aan giften voor dienstplichtige kleine neringdoenden omstreeks
&#402;&nbsp;156.000 besteed. Onder die kleine neringdoenden werden ook
de binnenschippers begrepen.</p>

<p>Tot den steun in bijzondere gevallen behoort ook hetgeen gedaan
werd ten bate van liefdadige stichtingen, die voor de vervulling
van haar liefdewerk afhankelijk zijn van vrijwillige bijdragen en
die, als gevolg van den oorlogstoestand, haar inkomsten zagen verminderen.
Het steuncomit&eacute; stelde een subcommissie in om te
onderzoeken, welke van deze instellingen door den oorlogstoestand
dreigden in nood te geraken en sprong die, welke gevaar liepen
haar menschlievend werk niet te kunnen voortzetten, zoover bij, als
bleek noodig te zijn. Tot 31 December 1915 was aan liefdadige
instellingen ruim &#402;&nbsp;34.000 verstrekt.</p>

<p>Voorts zij hier nog vermeld, wat in aansluiting aan hetgeen
door de beeldende kunstenaren voor het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;
werd gedaan, door het comit&eacute; wederkeerig voor diegenen onder
hen geschiedde, die onder den druk van den oorlogstoestand
gebukt gingen. Bij de organisatie van de boven vermelde tentoonstelling
met loterij was tusschen de commissie van uitvoering
daarvan en het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; overeengekomen, dat een
zeker percentage van de opbrengst daarvan ten goede zou komen
aan het Nederlandsch Steuncomit&eacute; voor Beeldende Kunstenaren
en aan de Vereeniging voor Ambachts- en Kunstnijverheid. In
verband met deze regeling werd ten behoeve van noodlijdende
beeldende kunstenaars en beoefenaars der kunstnijverheid tot het<span class="pagenum"><a name="Page_144" id="Page_144">[144]</a></span>
eind van het jaar 1915 een bedrag van rond &#402;&nbsp;42.000 uitgegeven.</p>

<p>Eveneens valt hieronder, wat gedaan werd ten bate van Nederlanders
in den vreemde. Dit beperkte zich hoofdzakelijk tot de
Nederlanders in Belgi&euml; en tot die in Duitschland, inzonderheid in
Westphalen en in de Rijnprovincie. Voor de Nederlanders in
Brussel werd tusschen het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; en de Nederlandsche
Vereeniging van Weldadigheid aldaar een regeling getroffen,
waarbij deze vereeniging de rol vervulde van de plaatselijke
steuncomit&eacute;s hier te lande. Voor de behartiging der belangen van
de Nederlanders in Belgi&euml; werd voorts door den Minister van
Buitenlandsche Zaken eene bijzondere commissie ingesteld, onder
leiding van Mr. Dr. J. van Best, lid van de Tweede Kamer.
De hulp aan Nederlanders in Duitschland werd voornamelijk verleend
door tusschenkomst van de Nederlandsche consuls in Westphalen
en in de Rijnprovincie. Aanvankelijk bepaalde zij zich in
hoofdzaak tot vergoeding van huishuur op overeenkomstige wijze
als hier met de huurbons geschiedde. Later, bij het schaarscher
worden der levensbehoeften, werden ook wel levensmiddelen
verstrekt. Hierbij moest echter met de grootste omzichtigheid
worden te werk gegaan. Niet alleen moest worden voorkomen,
dat de verstrekte levensmiddelen in plaats van aan het gezin
ten goede te komen, zouden worden verkocht, maar ook mocht
de steunverleening niet ontaarden in indirecte subsidieering van
buitenlandsche werkgevers. Hier diende men dus overwegingen
te laten medespreken, die in Nederland, waar de steun tot werkloozen
en hunne gezinnen beperkt was, niet behoefden te gelden.
De medewerking van de Nederlandsche arbeidsbeurs te Oberhausen
is bij de steunverleening aan de gezinnen van Nederlanders
in West-Duitschland van groote waarde geweest. Die arbeidsbeurs
heeft ook haar tusschenkomst verleend om aldaar vertoevende
Nederlanders hier aan werk te helpen. Dit geldt vooral voor mijnwerkers.
Later, toen de nood in Duitschland steeds klemmender werd,
moest ook de terugkomst van gezinnen, die het niet langer konden
uithouden, bevorderd worden. Sommige van die gezinnen zijn
toen in een der vluchtelingenkampen ondergebracht, die hun ontstaan
aan de invasie der Belgen na den val van Antwerpen te
danken hebben.</p>

<p>Tot 31 December 1915 gaf het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; uit: voor<span class="pagenum"><a name="Page_145" id="Page_145">[145]</a></span>
Nederlanders in Belgi&euml; ruim &#402;&nbsp;175.000; voor Nederlanders elders
(hoofdzakelijk in Duitschland) ruim &#402;&nbsp;46.000 en voor Nederlanders
die uit het buitenland waren gevlucht ruim &#402;&nbsp;26.000.</p>

<h3><a name="SecIII2" id="SecIII2"></a>&sect; 2. <i>Hulp aan vreemdelingen.</i></h3>

<p>Als tegenhanger van wat voor Nederlanders in den vreemde
werd gedaan, moet ook worden gedacht aan hetgeen voor
vreemdelingen, in de eerste plaats voor Belgen, hier te lande
geschiedde. Toen het Duitsche leger met schending van Belgi&euml;&#8217;s
neutraliteit naar Frankrijk oprukte en de Belgische bevolking
het verdedigen van hun verkracht grondgebied niet uitsluitend
aan het leger overliet, maar in de algemeene verontwaardiging
ook franc-tireurs de indringers trachtten tegen te houden, gaf
dit aanleiding tot represaille-maatregelen en tooneelen, welke aan
de bevolking den schrik om het hart deed slaan. Naar mate het
Duitsche leger oprukte, vluchtten beangste Belgen eerst uit Vis&eacute;
en Luik en omstreken naar Nederlandsch Limburg. Later kwam,
onder den indruk van wat in Leuven was geschied, Noord-Brabant
aan de beurt. Het was geen wonder dat na die gebeurtenis, waarvoor
de verantwoordelijkheid nog niet onomstootelijk is vastgesteld,
zoowel ontzetting als heftige verbittering tegen den
schender van recht en grondgebied zich van de Belgische bevolking
meester maakte. Dit leidde er toe, dat het aan velen onder de
Duitsche inwoners van Belgi&euml; en vooral van Antwerpen aldaar
te benauwd werd, en dat deze uit vrees van slachtoffers te zullen
worden van de verontwaardiging, welke hun landgenooten hadden
gewekt, naar hier de wijk namen. Zij waren slechts voorloopers.
Toen het Duitsche leger allengs verder in Belgi&euml; doordrong, beving
de Antwerpsche bevolking de angst, dat het hun vergaan zou gelijk
het den Leuvenaren vergaan was. Toen begon de uittocht eerst
recht; de een stak bovendien den ander aan, en wat aanvankelijk een
klein beekje was, werd spoedig een overweldigende stroom.
Het was een ware volksverhuizing. Half Antwerpen liep leeg.
Goeden en kwaden, zooals er in elke groote stad zijn, fatsoenlijke
burgers, naast boeven en lichtekooien overschreden, onder den
indruk van het &eacute;&eacute;ne groote gevaar, dat allen zonder onderscheid bedreigde
en dat allen in hun schrik nog grooter zagen dan het reeds was,
de grens van Staats-Vlaanderen en van westelijk Noord-Brabant.<span class="pagenum"><a name="Page_146" id="Page_146">[146]</a></span>
Z&oacute;&oacute; plotseling en z&oacute;&oacute; onverwachts kwam die stroom opzetten,
dat maatregelen van voorbereiding tot ontvangst en tot het onder
dak brengen van een z&oacute;&oacute; overweldigende menschenmassa niet
hadden kunnen worden genomen. Natuurlijk zijn er toen dingen
gebeurd, die niet hadden moeten zijn geschied, natuurlijk hebben
de arme vluchtelingen, die niet slechts het gevoel hadden van
berooid te zijn van huis en hof, maar die bovendien door angst
werden voortgedreven, niet overal de medelijdende gastvrijheid
gevonden, waarop zij in hun deerniswaardigen toestand aanspraak
mochten maken. Men brengt zulk een menschenmassa niet in een
of twee dagen onder, zonder dat het hier en daar verkeerd gaat.
Maar de donkere vlekjes die er bij de invasie aan onze Zuidgrens door,
de opgeschrikte Belgische bevolking zonder twijfel zijn geweest,
en die het dwaasheid zijn zou, te willen verbloemen of vergoelijken,
vallen toch Goddank geheel in het niet tegenover den geest van
gastvrijheid en offervaardigheid, welke over de gansche bevolking
van ons land vaardig werd. Overal was men bereid om te helpen.
Het was daarbij een groot geluk, dat de weersgesteldheid in het
laatst van September en het begin van October 1914 niet al te
slecht was, want met den besten wil was het niet mogelijk die toegestroomde
menschenmassa terstond geheel onder dak te brengen.
Een groot deel moest de eerste nachten onder den blooten hemel
slapen; daartegen was trots alle inspanning van militaire en burgerlijke
autoriteiten en trots de groote medewerking en toewijding
der bevolking tot verzachting van het hartverscheurende leed, dat
zij onder hun oogen zagen, niets te verhelpen. Het was al een
praestatie, welke eerbied afdwingt, dat door die honderdduizenden,
waaronder kinderen en grijsaards, zieken en gebrekkigen, zoowel
als gezonden van lijf en van geest, geen dag honger werd geleden,
dat aan die allen binnen 24 uur althans het hoogst noodige
voedsel werd verstrekt. Wat er in die dagen voor de vluchtelingen
werd gedaan en gedaan moest worden, kan ik het best weergeven
in de woorden, door den heer Cort van der Linden in de vergadering
van de Tweede Kamer van 17 December 1914 gesproken:</p>

<p>&#8222;Toen de Duitschers in Belgi&euml; kwamen en men de gevechten
heeft gehad bij Vis&eacute;, zijn er dadelijk een aantal vluchtelingen gekomen
in Limburg, eenige duizenden. Zij hebben een onderdak
gekregen en voedsel; daarvoor is, mag ik zeggen, door den Commissaris<span class="pagenum"><a name="Page_147" id="Page_147">[147]</a></span>
van Limburg op voortreffelijke wijze gezorgd. Toen langzamerhand
het Duitsche leger voorttrok in Belgi&euml;, heeft de Regeering
voorzien&mdash;dit in antwoord aan den heer Hugenholtz, die
vroeg of de Regeering niets had voorzien&mdash;dat het aantal vluchtelingen
dat in ons land zou komen zou vermeerderen. In dien
tusschentijd waren er ook door de bevolking verschillende steuncomit&eacute;s
opgericht voor de vluchtelingen, die zich in Limburg bevonden,
en toen heeft de Regeering een organisatie in het leven
geroepen: ik heb toen aan de Commissarissen der Koningin verzocht
om provinciale comit&eacute;s te vormen, die samenwerking zouden
bevorderen van die steuncomit&eacute;&#8217;s, die zich in het land hadden gevormd
en die dikwijls tegen elkander inwerkten en veel noodeloos
werk deden. Ook heb ik in het leven geroepen een centraal comit&eacute;,
dat in verband kwam met een comit&eacute; dat reeds te Amsterdam
bestond, maar geen officieel karakter had, en dat over een zeker
kapitaal kon beschikken. Men had dus een organisatie van de steuncomit&eacute;&#8217;s
over het geheele land.</p>

<p>&#8222;Maar wat ik niet voorzien had, en wat ik geloof niemand heeft
voorzien, dat was de enorme massa, die ons land overstroomd
heeft, en waarvoor die organisatie ten eenenmale is bezweken.
Tegen een dergelijken aandrang was zij niet bestand. Maar zulk
een aandrang kon ook inderdaad niemand voorzien. Dat heeft de
Regeering niet voorzien, dat heeft de Belgische Regeering niet
voorzien en niemand.</p>

<p>&#8222;Ik zeg: een enorme overstrooming. Men moet niet vergeten dat
er op een zeker oogenblik hier in het land 8 &agrave; 900.000 Belgische
vluchtelingen waren, en men moet zich eens een oogenblik voorstellen
wat dat beteekent. Dat is meer dan dubbel de bevolking
van den Haag die zich in enkele dagen over ons land verspreidde.</p>

<p>&#8222;Wat was nu de taak van de Regeering op dat oogenblik? Die
kon dit niet anders behandelen dan als een zuiver massaverschijnsel;
die kon geen onderscheid maken. In enkele dagen of in een dag
moest voor die ontzaglijke massa voedsel verschaft worden. Dat
voedsel is verschaft. Ik geloof niet dat de vluchtelingen 24 uur
hebben doorgebracht zonder dat er gelegenheid was om eten te
krijgen. Dat is verschaft, met groote inspanning en dank zij de
inderdaad uitstekende organisatie van onze intendance.</p>

<p>&#8222;Er moest ook zooveel mogelijk gezorgd worden voor onderdak.<span class="pagenum"><a name="Page_148" id="Page_148">[148]</a></span>
Die menschen konden niet blijven daar in de bosschen waar zij
waren, mannetje aan mannetje, zooals de heer Schaper het zelf
heeft bijgewoond, op de wegen, op de markt, in de straten. Van
alle kanten heeft men getracht tenten bijeen te brengen, maar dat
was niet voldoende. Ik had trouwens reeds v&oacute;&oacute;r den val van
Antwerpen begrepen, dat de toestand onhoudbaar zou worden
als men die massa niet althans ten deele over het land kon verspreiden.
Door tusschenkomst van de Commissarissen der Koningin is
daarom overleg gepleegd met de verschillende burgemeesters.
Wanneer men de streek eenigszins wilde verlichten en althans eenige
mogelijkheid van organisatie wilde krijgen, moest men de menschen
ergens anders onder dak brengen. Men moest er zich dus
van verzekeren, waar gelegenheid was om ze althans tijdelijk te
bergen. Dat is door het heele land heen gebeurd in nog geen twee
dagen. In nog geen twee dagen wist ik precies over het heele land
waar vluchtelingen konden worden geborgen. Men kan dus niet
zeggen dat er in deze eenig verzuim is geweest. Dat is alles ook
weer per telegraaf gegaan, en dat is inderdaad geweest een zeer
groot stuk werk, dat in korten tijd moest worden volbracht.</p>

<p>&#8222;Vervolgens moest het vervoer geregeld worden, en indien men
weet wat het zeggen wil duizenden en duizenden menschen te
vervoeren en dat vervoer geregeld te doen plaats hebben, dan zal
men toch ook beseffen dat het een prachtig stuk werk is geweest&mdash;ik
zeg dat niet om mij zelf te verheffen, want het is hoofdzakelijk
ook weer geschied door ambtenaren, door de stafofficieren en door
de spoorwegen&mdash;dat men dadelijk die treinen heeft kunnen organiseeren,
de vluchtelingen heeft kunnen concentreeren op de
hoofdplaatsen en van de hoofdplaatsen van de provincies verder
heeft kunnen verspreiden, zoodat althans een groot gedeelte van
die menschen onderdak had en er voor gezorgd werd dat zij verder
eten en drinken hadden.</p>

<p>&#8222;Dat was des te moeilijker, omdat ter zelfder tijd meer dan 30.000
soldaten over de grenzen kwamen die ge&iuml;nterneerd moesten worden,
die v&oacute;&oacute;r moesten gaan en die dus dwars door die regeling heen,
gebracht moesten worden naar de kazernes en kampen.</p>

<p>&#8222;In den tijd dat de treinen naar het noorden werden gedirigeerd,
moest het voedsel, brood en ander, worden verdeeld onder de
menschen en dat is een werk geweest waarbij de particulieren<span class="pagenum"><a name="Page_149" id="Page_149">[149]</a></span>
groote diensten hebben bewezen. Zonder dat de particulieren zich
daarmede hadden bemoeid, zouden de autoriteiten, die daar
waren, en de steuncomit&eacute;&#8217;s eenvoudig niet in staat zijn geweest
het werk te doen. Op allerhande wijzen, ook bij het vervoer van
vluchtelingen naar het noorden, heeft het particulier initiatief
groote diensten bewezen aan de Regeering.&#8221;</p>

<p>Dat, zooals de heer Cort van der Linden verder opmerkte, de
particulieren met de beste bedoeling de autoriteiten, die bezig
waren orde te brengen in den chaos, ook wel eens hebben in den
weg geloopen, spreekt van zelf. Maar over het algemeen was,
daar allen werden geleid door hetzelfde gevoel van meewarigheid
en menschelijkheid, de samenwerking groot. Het was hoog noodig,
dat onverwijld voor verspreiding van die opgehoopte menschenmassa
werd gezorgd, niet alleen omdat anders een behoorlijke
verzorging onmogelijk zou zijn geweest, maar ook omdat die bij
de grens verzamelde menigte de militairen zoozeer in beslag nam
en ook indirect voor de taak der landsverdediging z&oacute;&oacute; belemmerend
was, dat verspreiding dier menigte met het oog op gebeurlijkheden,
waarop men voorbereid moest blijven, in het belang van
&#8217;s lands veiligheid geboden was. Bovendien gaf die menschenmassa,
als zij niet werd verspreid en geschift, nog aanleiding tot andere
gevaren. Niet alleen was met gezeten burgers, ook het schuim, dat
in elke groote stad is te vinden, meegekomen, maar aangezien in
de paniek zelfs de poorten der gevangenissen en Rijkswerkinrichtingen
waren geopend, had men ook te rekenen met de aanwezigheid
van gewezen bewoners daarvan, zeer ongewenschte gasten. En
daarnaast zieken en zelfs krankzinnigen die, gedeeltelijk met hun
verplegers, den stroom hadden gevolgd! Van allerlei gevaren van
maatschappelijken en hygienischen aard werd met de invasie der
Belgen de kiem hierheen gedragen. Dit is geen bedekt verwijt aan het
Belgische volk. Als bijv. de Rotterdamsche of Amsterdamsche
bevolking naar Belgi&euml; had moeten vluchten, zou het niet anders zijn
geweest. Ik wijs er alleen op, omdat men het niet vergeten mag
bij het beoordeelen der maatregelen, die genomen werden.</p>

<p>Nadat de eerste weken van paniek voorbij waren, begon bij een
deel der vluchtelingen het gevoel op te komen, dat zij beter gedaan
hadden zich niet door den algemeenen stroom te laten medesleepen
en, met achterlating van alles wat zij hadden, de vlucht te nemen.<span class="pagenum"><a name="Page_150" id="Page_150">[150]</a></span>
Er kwam daardoor spoedig een terugstrooming van ons land naar
Belgi&euml;, met name naar Antwerpen. Zij werd aangemoedigd door
eenige invloedrijke Belgische persoonlijkheden, onder wie in de
eerste plaats de heer Louis Franck is te noemen, die voor de
bevolking van Antwerpen en zijn omgeving een ware schutspatroon
is geweest. Ook de heer Huysmans stak aan de gevluchten
een hart onder den riem en raadde hen tot terugkeer. Van
hier uit werden die pogingen ondersteund, voor zoover dit mogelijk
was zonder den valschen schijn te wekken, als zou men
zich de vluchtelingen, wier verzorging men op zich had genomen,
weer van den hals willen schuiven. Sommige burgemeesters zijn, uit
vrees dat die gemengde menigte aanleiding zou kunnen geven tot
epidemie&euml;n of andere gevaren voor de bevolking, wel eens te ver
gegaan. Zoo dikwijls hiervan iets bleek, heeft de Minister van Binnenlandsche
Zaken zich gehaast zulke overzorgzame burgervaders
duidelijk te maken, dat hun overmaat van ijver niet met de bedoelingen
der Regeering strookte. Deze was zoozeer doordrongen van
hetgeen de plicht der menschelijkheid aan ons land oplegde, dat
toen van Engelsche zijde werd aangeboden een deel der vluchtelingen
op kosten der Britsche regeering naar ginds over te brengen,
dezerzijds beleefd maar beslist werd geantwoord, dat wij geen
hulp van elders verlangden voor de verzorging van vluchtelingen,
die een beroep op onze gastvrijheid hadden gedaan. Natuurlijk
werd aan die vluchtelingen, die zelven verkozen naar Engeland
over te steken, met het boven in hoofdstuk I gemaakte voorbehoud<a name="FNanchor_11" id="FNanchor_11"></a><a href="#Footnote_11" class="fnanchor">[11]</a>
geen beletsel daartoe in den weg gelegd.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_11" id="Footnote_11"></a><a href="#FNanchor_11"><span class="label">[11]</span></a> Zie <a href="#Page_25">bl. 25</a>.</p>
</div>

<p>De zooeven bedoelde tegenstrooming had ten gevolge, dat het
aantal Belgische vluchtelingen na enkele weken tot 200 &agrave; 300.000
terugliep en daarna geregeld afnam, zoodat een jaar later hun aantal
op 50 &agrave; 100.000 was te schatten. Onder de achtergebleven
Belgen is een groot deel welgestelden, die geheel in staat zijn in
eigen onderhoud te voorzien. De tijdelijke toevluchtsoorden in de
steden liepen het spoedigst leeg. Zij die niet op eigen kosten konden
leven of niet bij particulieren onderkomen hadden gevonden,
werden bij voorkeur opgenomen in de vluchtelingenkampen. Toen
het mogelijk was geworden een schifting te maken, werd zooveel<span class="pagenum"><a name="Page_151" id="Page_151">[151]</a></span>
eenigszins mogelijk was geindividualiseerd en werden de
fatsoenlijke lieden van het minderwaardige deel der vluchtelingen
gescheiden. De gevaarlijke elementen, die uit tuchthuis of werkinrichting
waren gekomen, werden in Veenhuizen ondergebracht.</p>

<p>De kampen, die eerst onder militair toezicht hadden gestaan,
werden spoedig onder het Departement van Binnenlandsche Zaken
gebracht, waar zij ook veel meer thuis hoorden. Eerst werd
een deel der vluchtelingen in een kamp te Oldeberkoop ondergebracht,
maar toen na den val van Antwerpen ge&iuml;nterneerden daar
gehuisvest moesten worden, was dat kamp niet langer voor hen
beschikbaar. Hals over kop werd er toen te Nunspeet een voor
hen in gereedheid gebracht. Dat daarbij niet alles terstond geheel
in orde was, spreekt van zelf. Men breekt nu eenmaal geen ijzer
met handen en men bouwt niet in enkele dagen een kamp voor meer
dan 10.000 vluchtelingen, zonder dat er gegronde aanmerkingen
op zijn te maken. Aanvankelijk waren er zeker groote leemten, maar
Dr. Hendrik Muller, die zich aanstonds bij het uitbreken van de
oorlogscrisis ter beschikking van den lande had gesteld en aan wien
door den Minister van Binnenlandsche Zaken het beheer van het
kamp te Nunspeet als Regeeringscommissaris was toevertrouwd,
was den toestand spoedig meester.</p>

<p>Op uitnoodiging van den heer Muller heb ik dat kamp, met
medeweten en goedvinden van mijn ambtgenoot van Binnenlandsche
Zaken, in den zomer van 1915 als particulier bezocht. De
indruk dien dat bezoek bij mij heeft achtergelaten, is zeer gunstig.
De geest onder de kampbewoners was klaarblijkelijk zeer goed; het
trof mij ook dat het afgeschoten gedeelte, dat door militairen werd
bewaakt en waar vrouwen met venerische ziekten afgezonderd
werden gehouden, in het geheel niet den indruk van een gevangenis
maakte en dat de stemming onder de vrouwen, die er vertoefden,
veel minder somber was, dan ik had verwacht. Het geheel was goed
ingericht en er heerschte een prettige stemming, die opviel zoowel
bij het bezoek der scholen, waar de kinderen onder leiding van geestelijke
of wereldlijke onderwijskrachten uit hun eigen land bijeen
waren, als in de verschillende werkplaatsen waar de volwassenen
zich met allerlei werk onledig hielden. Die goede geest was zeker
voor een niet gering deel te danken aan de omstandigheid dat de
heer Muller zich de medewerking had weten te verschaffen van een<span class="pagenum"><a name="Page_152" id="Page_152">[152]</a></span>
tweetal beschaafde jonge vrouwen, die met grooten tact met de
kampbewoners omgingen en klaarblijkelijk een grooten invloed
ten goede op hen hadden. Als Minister van Financi&euml;n heb ik ook
zeer het streven van Dr. Muller gewaardeerd, om bij het beheer van
het kamp de uitgaven niet te doen stijgen boven het strikt noodzakelijke.
Als over het algemeen bij de verschillende leiders van
onderdeelen der wijdvertakte oorlogscrisis-organisatie, zoowel onder
de militaire als onder de burgerlijke autoriteiten, dat streven even
sterk ontwikkeld was geweest, zou de oorlogstoestand aan het land
op heel wat minder millioenen zijn te staan gekomen, ook al hadden
slechts weinigen den heer Muller kunnen navolgen in zijn vaderlandschlievende
daad van terugstorting in &#8217;s Rijks schatkist der
hem als Regeerings-Commissaris toekomende vergoeding.</p>

<p>Naast het kamp te Nunspeet werden nog enkele kleinere opgericht.
Daarover kan ik niet oordeelen. Dat ik van Nunspeet
een eigen indruk heb gekregen, is vrijwel toeval. De geheele zorg
voor de vluchtelingen is, na de eerste weken, toen ook de militaire
autoriteiten veel daartoe hebben bijgedragen, geleid door het Departement
van Binnenlandsche Zaken. De heer Cort van der Linden
is daarbij krachtig bijgestaan door Jhr. Mr. Ch. J. M. Ruys de
Beerenbrouck, die enkele dagen na den grooten toevloed uit Antwerpen
en omgeving tot Regeerings-commissaris werd benoemd
en veel er toe heeft bijgedragen, dat met grooten spoed orde en
regelmaat werd gebracht. Officieel heb ik zelf met de vluchtelingenzorg
heel weinig te maken gehad. Alleen herinner ik mij uit de
allereerste dagen van den binnenvallenden stroom, een telegrafisch
verzoek van den burgemeester eener grensgemeente uit Noord-Brabant
tot het vaststellen van maximum-prijzen voor koppen
koffie en voor broodjes, daar er herbergiers en bakkers in zijn gemeente
waren, die van den toestand misbruik maakten. Aan dat
verzoek werd telegrafisch door mij voldaan.</p>

<p>Wat er van particuliere zijde voor de vluchtelingen werd gedaan,
is moeielijk onder cijfers te brengen. De omvang van &#8217;s Rijks
werkzaamheid ten behoeve der Belgen, die hier te lande een goed
heenkomen zochten, kan hieruit eenigszins worden nagegaan, dat
de uitgaven te hunnen behoeve in het jaar 1914 bijna &#402;&nbsp;3<sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub> millioen
en in 1915 ruim &#402;&nbsp;9 millioen bedroegen, dus samen tot het begin
van het loopende jaar ongeveer &#402;&nbsp;12<sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub> millioen.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_153" id="Page_153">[153]</a></span>Naast de eigenlijk gezegde vluchtelingenzorg hebben ook de
Nederlandsche Bank en de Rijkspostspaarbank aan de naar Nederland
uitgeweken Belgen de behulpzame hand geboden. De Nederlandsche
Bank, die ook aan andere vreemdelingen de inwisseling
van hun geld vergemakkelijkte, moest ten behoeve der gevluchte en
ge&iuml;nterneerde Belgen daarvoor een bijzonderen dienst organiseeren.
Het verslag van de Bank over 1914/15 zegt hiervan: &#8222;Nadat wij
aanvankelijk de verwisselingen van Belgisch geld voor eigen rekening
hadden aangevangen, liet de Banque Nationale de Belgique
ons later daarvoor middelen verschaffen. Tijdens den grooten
stroom van Belgische vluchtelingen naar ons land moesten wij
de verwisseling bij een groot aantal kantoren openstellen, en werd
over het geheele land door honderdduizenden hiervan gebruik
gemaakt. Later zijn de gelegenheden tot verwisseling van Belgisch
geld aanmerkelijk ingekrompen, omdat de Banque Nationale geen
aanleiding kon vinden voor de verwisseling op eene zoo uitgebreide
wijze gelden ter beschikking te stellen. Bovendien werd veelal misbruik
gemaakt van den gunstigen koers. Wij hebben al deze werkzaamheden
(dit geldt niet alleen voor inwisselingen ten behoeve van
Belgen, maar ook ten behoeve van Engelschen, Duitschers en
Amerikanen) zonder eenige vergoeding, in welken vorm dan ook
op ons genomen, uitsluitend als een vriendendienst voor de vreemde
nationaliteiten, met welke wij sedert jaren in goede vriendschap
hebben verkeerd, terwijl ook de inwoners van ons land door de
mogelijkheid dier inwisseling werden gebaat.&#8221;</p>

<p>Ook de Rijkspostspaarbank was in de gelegenheid te hulp
te komen. Er bestaat een overeenkomst tusschen de Rijkspostspaarbank
en de Belgische &#8222;Algemeene Spaar- en Pensioenkas&#8221;,
dat na afgifte van een betalingsorder door de instelling, welke
een spaarbankboekje heeft uitgegeven, daarop door de zusterinstelling
wordt uitbetaald, natuurlijk behoudens latere verrekening.
Toen nu onder de vluchtelingen er een zeker aantal waren
die Belgische spaarbankboekjes bij zich hadden, sprak het wel
van zelf dat deze gaarne hun tegoed terugnamen; zij hadden hun
geld zoo hoog noodig. De officieele aanvragen om orders van betaling,
welke door de Rijkspostspaarbank naar hare Belgische zusterinstelling
werden verzonden, bleven echter als gevolg van den ontredderden
toestand in Belgi&euml;, onbeantwoord. De Minister van<span class="pagenum"><a name="Page_154" id="Page_154">[154]</a></span>
Waterstaat heeft toen, met volle instemming van den Ministerraad,
den Directeur van de Rijkspostspaarbank gemachtigd op de boekjes
van de Belgische Algemeene Spaar- en Pensioenkas door middel van
de postkantoren uitbetalingen te doen, met voorbijgang van de
betalingsorders dezer spaarbank. Daarbij werd den directeuren
der postkantoren op het hart gebonden, goed toe te zien, dat van den
vrijgevigen uitzonderingsmaatregel alleen zouden profiteeren de
Belgen, die als vluchteling hier te lande vertoefden en in behoeftige
omstandigheden verkeerden, en dat daarvan geen misbruik zou
worden gemaakt door personen, die even over de grens zouden
komen ter verkrijging van betaling op hun Belgisch boekje, om
daarna terstond weer naar Belgi&euml; terug te keeren. Aan dezen maatregel
was een risico verbonden, dat de Regeering geen oogenblik
geaarzeld heeft, op zich te nemen.</p>

<p>De Regeering, de Nederlandsche Bank, de Rijkspostspaarbank,
particuliere comit&eacute;s en het heele publiek hebben voor de gevluchte
Belgen alles gedaan, wat zij konden. Niet altijd werd die hulp besteed
aan personen die haar verdienden; zooals ik reeds opmerkte
was de toegestroomde Belgische bevolking zeer gemengd. Zij die
slechte ervaringen opdeden met personen, die zij onder hun bescherming
hadden genomen, generaliseerden in den regel te veel
en verweten aan &#8222;<i>de</i>&#8221; Belgen, wat enkele Belgische individuen
tegenover hen op hun kerfstok hadden. Omgekeerd werd ook door
Belgen, als zij terecht ontevreden waren over een behandeling die
zij hadden ondervonden, niet alleen niet altijd rekening gehouden
met de groote moeilijkheid voor de Nederlandsche Regeering en het
Nederlandsche publiek hen zoo onverwachts te ontvangen en te
herbergen, noch met de onmogelijkheid daarbij aanstonds het kaf
van het koren te scheiden; ook zij konden, als zij ergens een minder
aangename ervaring hadden opgedaan, zich van te veel generaliseeren
evenmin terughouden als de zooeven door mij bedoelde Nederlanders.
Dit heeft over en weer soms kwaad bloed gezet, waar een
nauwere innerlijke aansluiting als gevolg van de ramp, die Belgi&euml; had
getroffen en van de wijze waarop Nederland daarop had gereageerd,
had mogen worden verwacht. In bijzondere gevallen heeft het gevoel
van elkander beter te hebben leeren begrijpen en waardeeren,
zeker wel wortel geschoten. Dat het zich algemeen zou hebben ontwikkeld,
moet ik helaas betwijfelen.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_155" id="Page_155">[155]</a></span>Ook de Belgische grensgemeenten, die onder den oorlogstoestand
het zwaar te verantwoorden hadden, werden intusschen niet vergeten.
Men bevond zich met zijn hulpverleening daar op zeer delicaat
terrein. Men had te rekenen met de gevoeligheden zoowel
van de Duitschers als van de geallieerden, en men mocht ook
niet vergeten, dat het medelijden met de beklagenswaardige zuidelijke
naburen niet mocht leiden tot het verleenen van hulp op eene
wijze, waardoor de eigen bevolking zou kunnen tekort komen.
Toch wilde de Regeering evenmin als het Nederlandsche volk, dat
het alleen aan de Amerikaansche &#8222;Relief Commission&#8221; zou worden
overgelaten, de Belgen te hulp te komen, voor zoover dit binnen de
zooeven uitgestippelde grenzen mogelijk was. Daartoe werd bij
Koninklijk besluit van 5 December 1914 een commissie in het leven
geroepen tot regeling van de voorziening in noodzakelijke levensbehoeften
in Belgische grensgemeenten. Zij ressorteerde onder
het Departement van Landbouw; als haar voorzitter werd benoemd
de heer A. N. Fleskens, lid van de Tweede Kamer en burgemeester
van de gemeente Geldrop, die in zijn laatstgenoemde
kwaliteit de nooden en behoeften der Belgische grensgemeenten uit
eigen aanschouwing kende. Die commissie heeft haar taak met
grooten tact vervuld. Vaak was haar kunnen echter heel wat beperkter
dan haar willen; maar toch heeft zij veel ellende gelenigd
of verzacht. De eer daarvan komt in de allereerste plaats toe
aan haar president, wien geen moeite te veel was en die ook
onvermoeid in de weer was tot het tegengaan van knoeierij, waartoe
gewetenlooze smokkelaars de commissie als onschuldig tusschenpersoon
meer dan eenmaal poogden te misbruiken. Het werk der
menschelijkheid dat aan de andere zijde van de zuidelijke grens
door Nederland werd verricht, mag de heer Fleskens voor een goed
deel op zijn rekening schrijven.</p>

<p>Bij hetgeen voor berooide vluchtelingen en noodlijdende grensbewoners
werd gedaan, zijn fouten zeker evenmin achterwege
gebleven als bij het vervullen der andere buitengewone opgaven,
die door den oorlogstoestand werden opgelegd. Maar ook al wil men
die tekortkomingen breed uitmeten, blijft toch de hoofdindruk onverzwakt,
dat Nederland hier naar de mate zijner krachten zijn
plicht heeft gedaan.</p>

<p class="pagenum"><a name="Page_156" id="Page_156">[156]</a></p>

<h3>&sect; 3. <i>Voorkoming van werkloosheid; arbeidsbemiddeling.</i></h3>

<p>Een der moeilijkste problemen bij de vluchtelingenzorg was
hoe men hen aan het werk zou kunnen houden, zonder dat zij in
mededinging kwamen met de Nederlandsche arbeiders, onder wie
de werkloosheid in de eerste oorlogsmaanden toch reeds zoo buitengewoon
groot was, dat alles moest worden gedaan om deze maatschappelijke
crisisziekte zooveel mogelijk in te perken en, voor
zoover men daartoe niet bij machte was, de gevolgen ervan zooveel
mogelijk te verzachten. Wat tot leniging van nood als gevolg van
werkloosheid door de steunbeweging, met het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;
aan het hoofd, werd gedaan in den vorm van giften in geld, in huurbons,
in levensmiddelen en in kleeding, werd reeds in <a href="#SecIII1">&sect; 1</a> van dit
hoofdstuk besproken. Wat met medewerking van dat comit&eacute; geschiedde
om de bedrijven op gang te brengen en te houden en zoodoende
indirect de werkloosheid te bestrijden, bespreek ik hieronder
in <a href="#Page_267">hoofdstuk V</a>. Hier vinde zijn plaats wat rechtstreeks ter inkrimping
van de werkloosheid werd gedaan.</p>

<p>Het was zaak het dreigende werkloosheidsgevaar te gelijkertijd
van alle kanten onder de oogen te zien en onverwijld alle maatregelen
te nemen, die genomen konden worden deels om het te keeren,
deels om de gevolgen der werkloosheid die niet af te wenden waren,
zooveel mogelijk te verzachten. Dat dit mogelijk was, zonder dat te
groote fouten werden begaan en dat men als het ware van den eersten
dag af met zijn mobilisatie van strijdkrachten tegen dit gevaar
gereed was, is te danken aan het gelukkige toeval, dat de Staatscommissie
over de Werkloosheid, welke de werkloosheid alsmede de
middelen tot bestrijding en tot leniging daarvan in alle richtingen
had onderzocht, enkele maanden v&oacute;&oacute;r den oorlog was gereed gekomen
en haar eindverslag had uitgebracht. Aan het slot van haar
verslag had zij een organisch geheel van instellingen en maatregelen
tot het voeren van den strijd tegen deze kwaal onzer
moderne maatschappij aanbevolen, waarbij zij, met gebruikmaking
van de ervaringen in binnen- en buitenland opgedaan, zich had aangesloten
aan regelingen en instellingen, die ten deele reeds bestonden
toen zij haar werkzaamheden begon, deels gedurende haar
onderzoek en onder haar invloed waren tot stand gekomen. Het
voorzitterschap van die commissie was in mijne handen geweest,<span class="pagenum"><a name="Page_157" id="Page_157">[157]</a></span>
het secretariaat in dat van Prof. de Vooys; verschillende hoofdambtenaren
van het Departement van Landbouw, Nijverheid en
Handel, met name de Directeur-Generaal van den Arbeid en de
Inspecteur van den Landbouw, de heer F. B. L&ouml;hnis, hadden deel
van de commissie uitgemaakt. Men stond dus, toen de crisis uitbrak,
niet onvoorbereid en greep onwillekeurig naar de voorstellen,
welke zoo kort te voren waren onderzocht en aanbevolen. Dientengevolge
was er geen gevaar van het in practijk brengen van onberaden
plannen en kon met kennis van zaken worden opgetreden,
niet alleen bij het nemen en aanmoedigen van maatregelen, maar
ook bij het ontraden van goed bedoelde pogingen tot werkverschaffing,
zooals reeds zoo herhaaldelijk in tijden van buitengewone
werkloosheid waren gedaan en die, indien zij niet op een gezonde
economische basis rustten, steeds op mislukking en teleurstelling
zijn uitgeloopen.</p>

<p>Als centraal orgaan, dat bestemd was de verschillende vereenigingen
op het gebied der arbeidsbemiddeling, der werkloosheidsverzekering,
der landverhuizing, der werkverschaffing en der algemeene
bestudeering en bestrijding van werkloosheid met elkaar en
met de centrale organen van de vakbeweging der arbeiders, voor
zoover deze zich met het werkloosheidsvraagstuk bezig houden,
in aanraking te brengen, en samenwerking tusschen die verschillende
lichamen te bevorderen, was als gevolg van de onderzoekingen
der Staatscommissie eenige maanden v&oacute;&oacute;r het uitbreken van den
oorlog de Werkloosheidsraad gesticht. Hij was samengesteld uit vertegenwoordigers
der bedoelde lichamen. Terstond na het uitbreken
van de oorlogscrisis werd aan den Werkloosheidsraad door mij advies
gevraagd over hetgeen zou kunnen geschieden om de werkloozenkassen
der vakvereenigingen en de gemeentelijke werkloozenfondsen,
die tegen een toestand als zich in Augustus 1914 plotseling
voordeed, niet bestand waren, in staat te stellen de crisis door te
komen. Ook het probleem der instandhouding van de werkloosheidsverzekering
in tijden van zware crisis had in de Staatscommissie
over de werkloosheid een punt van overweging uitgemaakt,
maar een concreet en uitgewerkt voorstel daaromtrent had die
commissie niet gegeven. Ik bewaar echter de werkloosheidsverzekering
tot de volgende paragraaf en bespreek eerst eenige maatregelen
die aan de hand van het verslag der Staatscommissie werden genomen<span class="pagenum"><a name="Page_158" id="Page_158">[158]</a></span>
of aanbevolen ter voorkoming of inkrimping van werkloosheid.</p>

<p>Door de Staatscommissie was met klem er op aangedrongen, dat
zooveel maar eenigszins mogelijk was, door openbare lichamen voor
crisistijden werk in reserve zou worden gehouden, opdat door het
uitgeven daarvan in den crisistijd van overheidswege de verminderde
vraag naar arbeidskrachten zoo goed mogelijk zou worden gecompenseerd.
In overeenstemming daarmede werd door het Departement
van Landbouw aanstonds bij de verschillende hoofden der
Ministerieele Departementen aangedrongen op het uitgeven van al
het werk, dat daarvoor gereed was en dat er toe kon bijdragen de
heerschende werkloosheid te verminderen.</p>

<p>In de Eerste Economische Nota werd medegedeeld, dat dit tot gelukkig
resultaat had, &#8222;dat inderdaad niet onbelangrijke opdrachten
gegeven werden, die steeds plaats hadden in overleg met den Directeur-Generaal
van den Arbeid, zoodat er gezorgd kon worden,
dat de bestellingen zoo goed mogelijk verdeeld werden over de
werkbehoevende fabrieken.</p>

<p>&#8222;Zulks geschiedde o.a. voor leveringen van meubelen, weefgoederen
en papier. In het bijzonder kon de zwaar getroffen kleedingindustrie
eenigermate geholpen worden met leveranties voor het leger.
Ter voorziening in de plotselinge behoefte bij de mobilisatie was van
enkele soorten kleedingstukken, speciaal uniformjassen en -broeken
en ondergoed, spoedige levering noodzakelijk, zoodat toen de eisch
van spoed alles beheerschend was. Daarna kon echter de verdeeling
zoodanig plaats hebben dat over het geheele land de
meest geteisterde bedrijven opdrachten ontvingen. De aanmaak
van uniformen werd zelfs onafhankelijk van de onmiddellijke
behoefte zoo hoog mogelijk opgevoerd. In de steden, waar de
Centrale Magazijnen gevestigd zijn&mdash;Amsterdam, Delft, Woerden&mdash;en
in de nabijgelegen groote steden&mdash;Rotterdam, &#8217;s Gravenhage
en Utrecht&mdash;werd het werk, behalve over de aan de magazijnen
verbonden buitenwerkers, verdeeld over werklooze kleermakers.
Aan deze laatsten werd slechts een zeer beperkte hoeveelheid gegeven,
opdat een zoo groot mogelijk aantal een, zij het ook matig,
weekloon zou kunnen verdienen.</p>

<p>&#8222;Wollen-, tricot-, linnen- en katoenen ondergoed, benevens kousen
en later ook handschoenen werden, nadat in de eerste dringende
behoefte met spoed was voorzien, besteld bij een groot aantal over<span class="pagenum"><a name="Page_159" id="Page_159">[159]</a></span>
het geheele land verspreide fabrieken. Gestreefd werd daarvan een
zoo groot mogelijk aantal arbeiders en arbeidsters te doen profiteeren,
o.a. door geen overwerk toe te staan, tenzij het legerbelang zulks
dringend eischte. Aan het breien van kousen en handschoenen
verdienen ook vele thuiswerkende vrouwen door tusschenkomst
van comit&eacute;s en van den Bond voor Werkverschaffing een matig loon.</p>

<p>&#8222;Ook de schoenen voor het leger zijn, nadat in de eerste behoefte
door aankoop uit voorraden terstond was voorzien, besteld bij verschillende
fabrikanten in alle deelen van het land.</p>

<p>&#8222;Gedurende de crisis is er bovendien door de Regeering naar gestreefd
om zooveel mogelijk de bouwwerken, die in uitvoering of
voorbereiding waren, door te zetten of te doen beginnen.</p>

<p>&#8222;Het Departement van Waterstaat verleende daartoe zijn krachtige
medewerking door de indiening der wet, bij welke voor het uitvoeren
van tal van werken een som van &#402;&nbsp;8.500.000 werd gevoteerd, waarvan
&#402;&nbsp;7.000.000 als voorschot van de spoorwegmaatschappijen.</p>

<p>&#8222;Het Departement van Binnenlandsche Zaken ging voort met het
verleenen van bouwkredieten aan Vereenigingen in het belang der
Volkshuisvesting. Op de begrooting van het fonds van tot het
Departement van Binnenlandsche Zaken behoorende bouwwerken
werd, mede in het belang der werkverschaffing, &#402;&nbsp;3.023.475 aangevraagd,
waarin begrepen een bedrag van &#402;&nbsp;365.855 uitsluitend voor
nieuwe werken.</p>

<p>&#8222;Verschillende gemeentebesturen volgden het door de Regeering
gegeven voorbeeld en aarzelden niet, om niettegenstaande de interest
der te sluiten leeningen thans hoog is, nieuwe werken te doen
uitvoeren.&#8221;</p>

<p>Ter aanvulling van het hier uit de Eerste Economische Nota overgenomene
zij nog medegedeeld, dat na de verschijning daarvan
door de verschillende Departementen van Algemeen Bestuur niet
alleen in dezelfde richting werd doorgegaan, maar daartoe ook de
noodige wijzigingen in wetten of algemeene maatregelen van bestuur
werden voorgesteld of bevorderd. Als resultaat van een gehouden
overleg tusschen mijn ambtgenoot van Binnenlandsche
Zaken en mij werd het bij Koninklijk besluit van 6 Maart
1915 mogelijk gemaakt, krachtens de Woningwet in den oorlogstijd
voorschotten te blijven verleenen tegen een rente van
3<sup>7</sup>&#8260;<sub>8</sub>%. Waar het Rijk zelf als gevolg van de crisis 5% rente<span class="pagenum"><a name="Page_160" id="Page_160">[160]</a></span>
over zijn leeningsgeld betalen moest, ontging het ons natuurlijk
niet, dat bij die renteberekening in het voorschot ook een bedekte
subsidie werd verstrekt. Daar het echter zoowel ter bestrijding van
werkloosheid als ter voorkoming van stilstand in den bouw van
volkswoningen noodig was, mocht men zich niet te angstvallig vastklampen
aan de oorspronkelijke bedoeling der Woningwet, dat
voorschot en bijdrage voor den bouw van volkswoningen gescheiden
zouden blijven. In denzelfden geest was de wijziging dier wet,
welke 16 April 1915 haar beslag kreeg, waardoor voorschotten
voor woningbouw ook met een aflossingstermijn van 75 jaar zouden
kunnen gegeven worden.</p>

<p>Krachtens de Woningwet werden verschillende voorschotten voor
den bouw van volkswoningen verleend. Het meest belangrijke
daaronder was wel dat ter verwezenlijking van het groote woningbouwplan
van de gemeente Amsterdam, dat door den heer Tellegen
reeds was voorbereid, toen hij het directeurschap van het bouw- en woningtoezicht aldaar nog niet met den burgemeesterszetel had
verwisseld. Ter verzekering dat dit goedkoope voorschot mede
aan het doel der bestrijding van werkloosheid in de bouwvakken
zou ten goede komen, werd daaraan als voorwaarde verbonden, dat
met den bouw ook van het laatste blok der geprojecteerde woningen
binnen twee jaar na de verleening van het voorschot moest zijn
begonnen.</p>

<p>Ook aan het particuliere bouwbedrijf is wel gedacht; door den
Directeur-Generaal van den Arbeid werd een plan van hulpverleening
aan eigenbouwers gedurende de oorlogscrisis uitgewerkt. Over
dit plan, dat de medewerking van drie Ministerieele Departementen
behoefde, had een voorloopige bespreking tusschen den Minister
van Landbouw, den Directeur-Generaal van den Arbeid en mij
plaats. Het kon echter niet de instemming van alle daarbij betrokken
autoriteiten krijgen en was ook minder noodig, toen met de
algemeene opleving der bedrijven ook de werkloosheid in het bouwbedrijf
afnam. Toch betwijfel ik, of men het over enkele jaren, in
verband met den woningnood, die zich nu reeds in verschillende
plaatsen begint te openbaren en waarvan verergering te verwachten
is, niet zal betreuren, dat in de oorlogscrisis niet ook maatregelen
werden getroffen, om het doorwerken van de particuliere
bouwnijverheid te bevorderen.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_161" id="Page_161">[161]</a></span>Tot de categorie van maatregelen, waarover ik hier spreek, behoort
ook hetgeen in verband met de werkloosheid in het havenbedrijf
gepoogd werd bij de lossing van het regeeringsgraan, dat van
overzee werd aangevoerd. De Eerste Economische Nota zegt hieromtrent:
&#8222;voor zooveel mogelijk wordt er voor gezorgd, dat
bij de lossing van het Regeeringsgraan&mdash;in verband met de groote
werkloosheid in het havenbedrijf&mdash;van handenarbeid wordt gebruik
gemaakt. Maatregelen zijn voorts getroffen, dat voor het
binnenlandsch vervoer te water de binnenschippers zooveel mogelijk
bij beurte bedacht worden.&#8221; Wat het eerste gedeelte van deze tweeledige
mededeeling betreft, is het grootendeels bij het goede voornemen
moeten blijven. Bij het spoedig intredende gebrek aan
scheepsruimte, waardoor het noodzakelijk werd bij de lossing
den grootst mogelijken spoed in acht te nemen, werd het voorbijgaan
der machinale lossing, afgezien nog van het financieele nadeel van
niet strikt noodzakelijke ligdagen, spoedig grootendeels onmogelijk.</p>

<p>Door den Nederlandschen Bond voor Werkverschaffing, die in
April 1914 was opgericht en evenals de Werkloosheidsraad als
een der kinderen van de Staatscommissie over de Werkloosheid
is te beschouwen, werd spoedig na het uitbreken van den oorlog
de aandacht der besturen van provinci&euml;n, waterschappen en
gemeenten gewezen op de mogelijkheid, aan den strijd tegen de
plotseling opgetreden werkloosheid door oordeelkundige werkverschaffing
mede te doen. De bond zelf nam geen werkverschaffing
ter hand. Dit is zijn doel niet. Hij bepaalde zich tot het
geven van advies en heeft zeker nuttig werk verricht, niet slechts
door hetgeen hij op het gebied der werkverschaffing heeft aangemoedigd
en bevorderd, doch niet minder door zijn waarschuwingen
tegen fouten, die vroeger bij het verschaffen van werk maar al te
dikwijls werden begaan. De adviezen van den bond bevatten enkele
hoofdpunten van groote beteekenis. Nadruk werd daarin gelegd op:</p>

<p>1&ordm;. het streng afgescheiden houden van valide werkwilligen
eenerzijds en invaliden en arbeidsschuwen aan den anderen kant;
de aandacht werd er op gevestigd, dat een werkverschaffing,
waarbij de eerste categorie, de eigenlijke werkloozen, aan werk
wordt geholpen tegelijk met lieden uit de eerste en meer nog uit
de tweede categorie, voor de valide werkwillige arbeiders vernederend
is en hun groote moreele schade doen kan;</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_162" id="Page_162">[162]</a></span>2&ordm;. de ervaring dat van werkverschaffing aan valide arbeiders
alleen dan iets goeds kan worden verwacht, wanneer zij zoodanig
wordt uitgevoerd, dat allen die er aan medewerken, het gevoel
hebben dat zij nuttigen arbeid verrichten;</p>

<p>3&ordm;. het te vermijden gevaar, dat de werkverschaffing den loonstandaard
drukken zou; om dit te voorkomen werd aanbevolen
geen lager loon uit te keeren dan het plaatselijk standaardloon,
maar liever het aantal werkuren laag te houden, om den prikkel
tot het verkrijgen van arbeid los van de Werkverschaffing niet te
doen verslappen;</p>

<p>4&ordm;. het zooveel mogelijk eveneens te ontloopen gevaar, dat de
werkverschaffing in werkverschuiving ontaarde, m. a. w. dat zij
aan bedrijven, die nog aan den gang zijn, een deel van hun afzetgebied
ontneemt; in verband hiermede werd er ten aanzien van
werkverschaffing aan vakarbeiders bijv. op gewezen, dat de werkloozen
zelf niet alleen behoefte hebben aan voedsel, maar ook
aan allerlei gebruiksvoorwerpen, als schoenen, kleeren, huisraad
enz. en aan bij die voorwerpen noodzakelijke reparaties.</p>

<p>&#8222;Bij een doelmatige organisatie der werkverschaffing nu, zal
men het maken en repareeren van deze gebruiksvoorwerpen voor
de werkloozen kunnen laten verrichten door dezelfde werkloozen.
De voordeelen van dit systeem zijn drieledig. Ten eerste verrichten
de werkloozen nuttigen en hun bekenden vakarbeid; ten tweede
wordt in eene noodzakelijke behoefte der werkloozen voorzien en
ten derde wordt, door het wegschenken der vervaardigde of gerepareerde
voorwerpen aan op dat oogenblik weinig koopkrachtige
personen, concurrentie met het gewone bedrijf voorkomen.&#8221;</p>

<p>Werkverschaffing blijft echter altijd een uiterst moeilijk in practijk
te brengen middel tot bestrijding van werkloosheid, zoodra het
verder gaat dan het concentreeren op den crisistijd van werk, dat
toch noodig is en toch zou zijn geschied, maar anders tot later
zou zijn uitgesteld. Tot aanmoediging van deze bij uitstek gezonde
wijze van werkverschaffing ten bate van grond- en bouwarbeiders
werd bij een wet van 27 Maart 1915 voor den oorlogstijd afgeweken
van de noodzakelijkheid bij elke onteigening ten algemeenen nutte
de gewone wettelijke formaliteiten te vervullen. Ter wille van bespoediging
van de uitvoering van werken waarvoor gemeentebesturen
onteigening behoeven en die tevens ten doel hebben<span class="pagenum"><a name="Page_163" id="Page_163">[163]</a></span>
werkloosheid tegen te gaan, werden bij die crisiswet de wettelijke
onteigeningsformaliteiten aanmerkelijk vereenvoudigd en verkort.
Aanleiding daartoe was een verzoek van het gemeentebestuur
van Rotterdam, dat&mdash;zooals de Memorie van Toelichting vermeldt&mdash;&#8221;onder
herinnering aan den aanleg van de Nieuwe Plantage
daar ter stede in de jaren 1844-1848&mdash;een aanleg, welke nog steeds
voor de burgerij een duurzaam genot oplevert en destijds tevens
als middel van werkverschaffing werd gebezigd&mdash;er op aandrong,
nu tijdelijk en voor bepaalde werken, de omslachtige wijze van behandeling
van aanvragen tot onteigening ter zijde te stellen.&#8221;</p>

<p>De wet beperkt zich tot gemeentebesturen, eenerzijds omdat
die voor een werkverschaffing als hier wordt bedoeld, het eerst
in aanmerking komen en voorts omdat anders een eenvoudige
tijdelijke regeling der zaak niet wel mogelijk zou zijn geweest.
De wijze van werkverschaffing welke langs dezen weg bevorderd
werd, behoort tot de meest aanbevelenswaardige voorzieningen
in schaarschte van arbeidsgelegenheid voor arbeiders, die gewoon
zijn in dergelijk werk hun brood te verdienen. Hoe meer de werkverschaffing
een kunstmatig karakter krijgt, hoe grooter de kansen
van mislukking en teleurstelling. Dit heeft o.a. de gemeente Amsterdam
opnieuw ervaren bij zijn tijdelijk optreden op het gebied
van de kleermakerij en den lompenhandel.</p>

<p>In de Memorie van Toelichting bij de zooeven besproken wet,
wordt den gemeentebesturen gewezen op &#8222;parkaanleg, ontginning
van heidegronden, uitbreiding van het wegennet, aanleg van kinderspeelplaatsen&#8221;,
als voorbeelden van werken, die voor vervroegde
uitvoering in aanmerking kunnen komen. In verschillende plattelandsgemeenten
werd met goed resultaat in dien geest opgetreden.
In een der publicaties van den Nederlandschen Bond voor Werkverschaffing
werd een overzicht gegeven van hetgeen in 1914 en
1915 op zijn gebied in het geheele land plaats had. Daaruit
blijkt wel, dat er over het algemeen geen reden was tot juichen
en dat de goede wenken van den Bond vaak in den wind
werden geslagen. Toch heeft de werkverschaffing,&mdash;waarin
zij die het werkloosheidsvraagstuk hebben bestudeerd, zoodra
zij verder gaat dan de zooeven bedoelde concentratie van toch
noodig werk op den crisistijd, in het algemeen slechts een zeer
bescheiden en bijkomstig wapen in den strijd tegen de werkloosheid<span class="pagenum"><a name="Page_164" id="Page_164">[164]</a></span>
zien,&mdash;in de mate waarin zij daartoe in staat is, er toe bijgedragen
dat de arbeidersbevolking zonder te veel ellende door de
eerste en voor haar gevaarlijkste maanden van de oorlogscrisis is
heengekomen.</p>

<p>Onder de werkverschaffingen die voldeden aan de eischen, welke
daaraan mogen worden gesteld, is er eene welke verdient met
name te worden vermeld, niet alleen wegens de persoonlijke bemoei&iuml;ng,
die de Koningin daarmede heeft gehad. In het najaar
van 1914 stelde de Minister van Oorlog het bestuur van den Bond
voor Werkverschaffing in de gelegenheid de plaatselijke steuncomit&eacute;s
aan te schrijven over de mogelijkheid van werkverschaffing
door het laten breien van wollen handschoenen en handmoffen
voor de soldaten. Verschillende steuncomit&eacute;s gingen hierop in en
door hun tusschenkomst werden een aantal breisters aan het werk
gezet. In December 1914 begon dit echter te verslappen ten gevolge
van de stijging van de wolprijzen, waardoor de meeste comit&eacute;s
werden afgeschrikt de benoodigde wol in te slaan. Nadat de Koningin
zich er van op de hoogte had doen stellen, aan welke gebreide
wollen goederen het legerbestuur nog inzonderheid behoefte had,
kocht Hare Majesteit een hoeveelheid wol in, voldoende voor het
vervaardigen van 10.000 paar handschoenen, 10.000 paar polsmoffen
en 10.000 paar sokken. De wol werd ter verdeeling afgestaan
aan den Bond voor Werkverschaffing, die daarbij, gevolg
gevende aan de bedoelingen der Koningin, in overleg trad met
de steuncomit&eacute;s, welke bereid waren uit die wol door werklooze
en behoeftige vrouwen en meisjes tegen eene behoorlijke vergoeding
handschoenen, polsmoffen en sokken te laten vervaardigen en die
goederen kosteloos te doen toekomen aan de Centrale Magazijnen
van het legerbestuur. Zelfs deze werkverschaffing, die toch op zich
zelf volkomen gezond was gedacht en met de noodige kennis
van zaken werd uitgevoerd, had niet het resultaat dat ervan werd
verwacht. Tot herhaling heeft deze proefneming, waarbij het
moeilijk bleek de ter beschikking gestelde wol aan de vrouw te
brengen, niet uitgelokt.</p>

<p>Alles bijeengenomen, heeft de oorlogscrisis nog eens bevestigd,
dat men van werkverschaffing, mits zij met de noodige omzichtigheid
en met de noodige kennis van zaken wordt toegepast, wel
iets verwachten kan, maar dat men zijn verwachtingen van de<span class="pagenum"><a name="Page_165" id="Page_165">[165]</a></span>
resultaten van dit verweermiddel niet te hoog moet spannen.</p>

<hr class="tb" />

<p>Veel meer dan de werkverschaffing heeft de arbeidsbemiddeling
kunnen bijdragen om de werkloosheid zooveel mogelijk te beperken.
V&oacute;&oacute;r den oorlog was zij hier te lande uitsluitend plaatselijk georganiseerd
en hadden slechts een klein getal grootere gemeenten
onpartijdige arbeidsbeurzen. De onderlinge band tusschen deze
gemeentelijke instellingen was uiterst los; hij werd alleen gevormd
door het lidmaatschap van de Vereeniging van Nederlandsche
Arbeidsbeurzen, waartoe die instellingen vrijwillig waren
toegetreden. Deze vereeniging had natuurlijk niet de minste
zeggingskracht; toch heeft zij ertoe bijgedragen, dat in de inrichting
der verschillende gemeentelijke arbeidsbeurzen op de hoofdpunten
allengs meer eenheid kwam. Ook strooide zij het eerste
zaad van intercommunale arbeidsbemiddeling uit, door de arbeidsbeurs
te &#8217;s Gravenhage er toe te bewegen, als centrale beurs
voor de verschillende bij de vereeniging aangesloten beurzen te
fungeeren. Veel heeft de intercommunale arbeidsbemiddeling in
dien vorm v&oacute;&oacute;r den oorlog niet opgeleverd en kon zij ook niet
opleveren; daartoe was de organisatie te weinig uitgebouwd en
de geheele instelling bij de belanghebbende werkgevers en arbeiders
te weinig bekend.</p>

<p>Met het uitbreken van de oorlogscrisis werd de behoefte aan
intercommunale arbeidsbemiddeling plotseling zeer levendig. De
groote schok dien zij te weeg bracht, de ernstige ontwrichting van
het economisch leven, welke zij met zich voerde, hadden ten gevolge
dat rekening gehouden moest worden met verschuivingen,
waardoor in bepaalde takken van bedrijf overvloed van arbeidskrachten
in de eene plaats gepaard zou gaan met een tekort in
een andere gemeente of een andere streek. De Staatscommissie
had ook het vraagstuk der intercommunale arbeidsbemiddeling in
haar verslag onder de oogen gezien en een plan van organisatie
daarvan aangegeven. Dat plan in het leven te roepen was in
enkele dagen niet mogelijk, maar er werd aanstonds gedaan wat
gedaan kon worden. Met den voorzitter van de Vereeniging van
Nederlandsche Arbeidsbeurzen, Prof. de Vooys, werd door mij
overleg gepleegd, met het resultaat dat toen deze even voortvarende
als ter zake kundige man zich bereid had verklaard, de<span class="pagenum"><a name="Page_166" id="Page_166">[166]</a></span>
leiding op zich te nemen, reeds den 3den Augustus 1914 een Centrale
Arbeidsbeurs van Regeeringswege werd opgericht, welke de taak
overnam, die tot dusver door de Haagsche arbeidsbeurs was vervuld.</p>

<p>De nieuwe Centrale Arbeidsbeurs stelde zich aanstonds met
de verschillende plaatselijke beurzen in verbinding; zij kon de
taak der intercommunale arbeidsbemiddeling ook hierdoor terstond
met grooter intensiteit aanvatten, omdat in verschillende
gemeenten, die tot dusver geen blijk hadden gegeven van het
nut der onpartijdige arbeidsbemiddeling te zijn doordrongen, onder
den drang der omstandigheden tijdelijke arbeidsbeurzen werden
opgericht, met welke de centrale beurs aanstonds in verbinding trad.</p>

<p>Op den heer de Vooys werd spoedig, in zijn kwaliteit van voorzitter
van de Uitvoerende Commissie van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;
en van nijverheidscommissies die uit het Steuncomit&eacute; voortsproten,
zooveel beslag gelegd, dat hij de functie van directeur van
de Centrale Arbeidsbeurs niet langer kon blijven waarnemen. Gelukkig
was het mogelijk hem te vervangen door iemand, die eveneens
aan het werk der Staatscommissie over de Werkloosheid een
belangrijk aandeel had gehad en van hetgeen op het gebied der
arbeidsbemiddeling werd verlangd, geheel op de hoogte was. De
heer Ant. Folmer, oud-ambtenaar bij den dienst der arbeidsinspectie
en gewezen adjunct-secretaris van de Staatscommissie over de
Werkloosheid, die bij de inwerkingtreding der nieuwe Armenwet
secretaris was geworden van den armenraad in Den Haag, werd
door mij aangezocht, als leider op te treden van de afdeeling
welke aan het Departement van Landbouw tijdelijk moest worden
ingericht voor hetgeen op het gebied der bestrijding van de werkloosheid
en van haar gevolgen gedurende den oorlogstoestand
van Regeeringswege had te geschieden. Toen de heer Folmer die
taak aanvaard had, werd het directeurschap van de Centrale Rijksarbeidsbeurs
aan hem toevertrouwd. Daarmede verloor echter
deze instelling haar tijdelijk karakter nog niet. Het werd nu echter
mogelijk aan deze door den drang der omstandigheden voorloopig opgerichte
Rijksinstelling niet alleen, behoudens de onmisbare medewerking
van de Staten-Generaal, een blijvend karakter te verzekeren,
maar ook haar plaats te bepalen in een aaneensluitende
organisatie van plaatselijke, interlocale en nationale arbeidsbemiddeling.
Daartoe werd door mij (de werkloosheidszorg was<span class="pagenum"><a name="Page_167" id="Page_167">[167]</a></span>
mij bij mijn overgang naar het Departement van Financi&euml;n gevolgd)
de hulp ingeroepen van de Vereeniging van Nederlandsche Arbeidsbeurzen.
Ook in verband met de mobilisatie was het dringend noodig
met de organisatie der arbeidsbemiddeling spoed te maken, opdat
men bij de demobilisatie zou gereed zijn.</p>

<p>Op dit punt moest ook samenwerking worden gezocht met de
Nationale Vereeniging tot Steun van Miliciens. Ook deze vereeniging
stelt zich namelijk tot taak miliciens weer aan werk te helpen,
nadat zij met verlof zijn gegaan of uit den dienst zijn ontslagen.
Zij beperkt haar werkzaamheid echter tot die soldaten, op wier
gedrag in dienst niets valt aan te merken. Indien nu niet onderling
voeling werd gehouden tusschen deze vereeniging en de georganiseerde
arbeidsbemiddeling, zouden verwikkelingen, welke aan
de zaak schade zouden hebben berokkend, niet te vermijden zijn
geweest. De besprekingen tusschen de besturen der Nationale
Vereeniging tot Steun van Miliciens en der Vereeniging van
Nationale Arbeidsbeurzen, in tegenwoordigheid van den Directeur-Generaal
van den Arbeid en den Directeur van de Centrale Arbeidsbeurs
gehouden, wilden in het eerst niet recht vlotten. Men begreep
elkaar niet goed, hetgeen ook hieruit te verklaren is, dat de Vereeniging
tot Steun van Miliciens, van wie niet te verlangen en te
verwachten was, dat zij een diepgaande studie van het vraagstuk
der arbeidsbemiddeling had gemaakt, niet ten volle doordrongen
was van de moeilijkheden der taak, welke zij op dit gebied op
zich wilde nemen. In een bijeenkomst, waarin ook de voorzitter van
de in het <a href="#Page_188">volgende hoofdstuk</a> te bespreken Regeeringscommissie
in zake het middenstandscrediet tegenwoordig was en welke op
verzoek der heeren door mij werd geleid, werd na eenige gedachtenwisseling
overeenstemming verkregen en de grondslag voor samenwerking
gelegd.</p>

<p>Het is duidelijk dat bij de demobilisatie arbeidsbemiddeling dubbel
noodig zijn zal. Er komen dan plotseling een aantal arbeidskrachten
beschikbaar, wier plaatsen gedurende den tijd, dat zij onder dienst
waren, door anderen werden ingenomen, of die bij herplaatsing in
hun vorigen werkkring andere, tijdelijk aangenomen, krachten zullen
verdringen. Hoe het dan met de vraag naar arbeidskrachten zijn
zal, is bovendien hoogst onzeker. Te verwachten is, dat als de vrede
in het vooruitzicht zijn zal, er spoedig een groote vraag zal ontstaan<span class="pagenum"><a name="Page_168" id="Page_168">[168]</a></span>
naar artikelen, welker voortbrenging gedurende den oorlog moest
worden verwaarloosd en dat daartegenover bedrijven die oorlogsbenoodigdheden
produceeren of waren, welke met de oorlogsbehoefte
verband houden, tot stilstand zullen komen of hunne productie
zullen moeten inkrimpen. Als gevolg van een en ander is
niet te voorzien hoe het er, als er eindelijk vrede zijn zal, met
vraag en aanbod op de arbeidsmarkt zal uitzien. Alleen dit is wel
zeker, dat de verhouding van vraag en aanbod in verschillende bedrijfstakken
heel anders zijn zal dan v&oacute;&oacute;r of gedurende den oorlog het
geval was en dat, ten gevolge daarvan, zoowel verschuivingen van arbeidskrachten
tusschen aanverwante bedrijven als verplaatsingen tusschen
verschillende deelen van het land noodig zullen zijn. Men behoeft
dus nog niet eens te denken aan de algemeene crisis, die als gevolg van
de economische uitputting van Europa ten gevolge van den oorlog
na het sluiten van den vrede wel niet lang op zich zal laten wachten,
om te beseffen, hoe groot de behoefte in een nabije toekomst
aan een goed georganiseerde, over heel het land vertakte arbeidsbemiddeling
zijn zal.</p>

<p>Deze overwegingen hebben mij er toe geleid om de totstandkoming
van die organisatie zooveel mogelijk te bevorderen. Toen
de Vereeniging van Nederlandsche Arbeidsbeurzen mij een plan
daartoe aanbood, dat zich in hoofdzaak aansloot bij de voorstellen
der Staatscommissie over de Werkloosheid omtrent dit onderwerp,
heb ik met volle overtuiging omtrent de hooge noodzakelijkheid
en de groote sociale beteekenis van dezen maatregel, aan de
Staten-Generaal gelden aangevraagd voor de verwezenlijking
daarvan. De Tweede Kamer heeft erkend, dat het hier een zaak
gold van algemeen nationaal belang en de daartoe noodige gelden
reeds gevoteerd. Op het oogenblik dat ik dit schrijf, moet de
Eerste Kamer haar oordeel nog uitspreken, maar het is weinig
twijfelachtig dat zij haar medewerking niet zal onthouden. Zoodra
deze zal vaststaan, zal de Rijks Centrale Arbeidsbeurs haar
tijdelijk karakter definitief hebben verloren. Feitelijk is zij reeds
sedert het begin van het jaar niet alleen een blijvende Rijksinstelling
geworden, maar het knooppunt van een over het geheele
land verspreid netwerk van plaatselijke, intercommunale en nationale
arbeidsbemiddeling. Ik moet aan de verleiding weerstand bieden
op de inrichting daarvan hier in te gaan. Dit zou mij te ver voeren.<span class="pagenum"><a name="Page_169" id="Page_169">[169]</a></span>
Genoeg dat, terwijl bij het uitbreken van den oorlog de arbeidsbemiddeling
zoo goed als uitsluitend plaatselijk georganiseerd was
en zich bepaalde tot ruim 30 arbeidsbeurzen in de grootere steden,
thans het aantal stedelijke arbeidsbeurzen meer dan verdubbeld is,
en bovendien in zoo goed als alle gemeenten, waar geen beurs
bestaat, correspondenten van de Centrale Arbeidsbeurs zijn,
zoodat de georganiseerde arbeidsbemiddeling nu bijna 1000 gemeenten
bestrijkt en dat een 24 tal der plaatselijke arbeidsbeurzen
tevens op Rijkskosten dienst doen als districtsbeurzen
voor de arbeidsbemiddeling ten platten lande en voor de intercommunale
en nationale arbeidsbemiddeling, welke in de Rijks
Centrale Arbeidsbeurs te &#8217;s Gravenhage haar hoofdleiding en haar
vereenigingspunt vindt. Op den duur zal de noodzakelijkheid eener
wettelijke regeling van dit onder den drang der omstandigheden
tot stand gekomen geheel, zich zoo goed als zeker doen gevoelen,
maar als de wetgever daartoe overgaat, zal hij niet iets nieuws
hebben te scheppen, maar zich er toe kunnen bepalen, aan het
reeds bestaande en uit het vrije initiatief met aanmoediging van
het Rijk gewordene, wettelijke sanctie te verleenen, met wegneming
hier van een uitwas en met oplegging elders van een wettelijken
dwang, waar moreele en sociale drang niet voldoende bleken.</p>

<hr class="tb" />

<p>Reeds v&oacute;&oacute;r de arbeidsbemiddeling als over het geheele land
verspreide instelling haar beslag kreeg, verleende de Centrale
Arbeidsbeurs goede diensten aan de landweerplichtigen, die telkens,
bij het opkomen van een lichting oorspronkelijk van dienst vrijgestelde
landstormplichtigen, met klein verlof naar huis gezonden
werden. Daardoor is de centrale arbeidsbemiddeling reeds in staat
geweest, haar recht van bestaan en het nut dat zij kan afwerpen,
practisch te bewijzen. Het vertrouwen in de openbare arbeidsbemiddeling
is daardoor zoowel bij werkzoekenden als bij werkgevers
versterkt.</p>

<p>Bij de gedeeltelijke demobilisatie heeft zich de vraag voorgedaan,
wat zou moeten gebeuren met arbeiders, die, indien zij van het klein
verlof dat zij konden krijgen, gebruik maakten; werkloos zouden
zijn. Het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; heeft zich, na overleg met zijne
beide algemeene voorzitters, op het standpunt gesteld, dat zulke
werkloozen geen hulp moesten ontvangen, aangezien zij niet verplicht<span class="pagenum"><a name="Page_170" id="Page_170">[170]</a></span>
werden den werkelijken dienst tijdelijk te verlaten, maar
daartoe alleen een verlof kregen, waarvan zij geen gebruik behoefden
te maken. Door zulke personen, die buiten het leger geen
werk konden vinden, te helpen in de burger-maatschappij leeg te
loopen, zou men lieden ondersteunen, die in het leger zeer nuttige
diensten konden bewijzen en er de voorkeur aan gaven, niet te
werken. Tegen de circulaire aan de plaatselijke comit&eacute;s van 21
Mei 1915, waarin dit standpunt werd uiteengezet en zij werden
uitgenoodigd aan de bedoelde gedemobiliseerden geen ondersteuning
te geven, kwam groot verzet uit arbeiderskringen. Dat
verzet ging van een principieel verkeerd standpunt uit en er
kon dus ook niet aan worden toegegeven. De protesteerende arbeidersorganisaties
hadden echter in zoover gelijk, dat het beginsel
waarvan de circulaire uitging, daarin tot een te krasse
consequentie had gevoerd. Het was billijk en redelijk dat men den
gedemobiliseerden arbeider, die op het oogenblik zijner demobilisatie
nog geen werk had, gelegenheid gaf gedurende korten tijd
naar werk te zoeken. Vandaar dat in het begin van Juni 1915 de
circulaire in dien zin werd verzacht. Aan personen die redelijke
kans hadden, spoedig werk te zullen vinden, zouden de plaatselijke
comit&eacute;s gedurende zeer korten tijd ondersteuning kunnen geven.</p>

<p>Ook de organisatie der intercommunale arbeidsbemiddeling,
al had zij in het midden van het jaar 1915 nog slechts ten deele
haar beslag gekregen, droeg er toe bij, dat het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;
zonder onbillijk te zijn, dit standpunt kon innemen. Men
vergete bij de beoordeeling dezer zaak voorts niet, dat&mdash;gelijk door
dit comit&eacute; terecht wordt opgemerkt&mdash;als er van de oudste landweerlichting
werkloozen naar huis gaan, &#8222;de plaatsen, die zij ledig
laten, moeten vervuld blijven worden door hen, voor wie de terugkeer
in het maatschappelijk leven inderdaad dringend noodig
mag heeten.&#8221;</p>

<p>Behalve bij de plaatsing van gedemobiliseerden heeft de Centrale
Arbeidsbeurs hare bemiddeling ook verleend bij het tewerkstellen
van vluchtelingen en van ge&iuml;nterneerden. Hierbij heeft zij er zooveel
mogelijk voor gezorgd, dat de ge&iuml;nterneerden alleen open
plaatsen zouden innemen en dat hun tewerkstelling niet ten gevolge
zou hebben, dat Nederlandsche arbeiders, die anders werk zouden
hebben gevonden, werkloos zouden blijven. Dat dit nu en dan tot<span class="pagenum"><a name="Page_171" id="Page_171">[171]</a></span>
eenige wrijving aanleiding gaf en het wel eens bleek, dat er ook
onder de zeer groote werkgevers waren, die aan de meer handelbare
ge&iuml;nterneerden boven Nederlandsche werklieden de voorkeur gaven,
vermeld ik slechts ter loops. Het zal wel niemand verwonderen;
verbazingwekkend zou het geweest zijn, als zulke wrijvingen en
moeilijkheden geheel waren uitgebleven.</p>

<p>In den aanvang, toen de werkloosheid hier groot was, werkte
de Centrale Arbeidsbeurs door bemiddeling van de bij haar aangesloten
Nederlandsche Arbeidsbeurs te Oberhausen afvoer van
arbeiders naar Duitschland in de hand. Daarbij werd er streng aan
vastgehouden, dat geen bemiddeling werd verleend aan werkgevers,
die arbeiders zochten voor oorlogsdoeleinden. Te dezen aanzien
hebben zoowel de Centrale Arbeidsbeurs als de arbeidsbeurs te
Oberhausen gezorgd, dat op de eischen der neutraliteit niet de
minste inbreuk werd gemaakt. Later, toen de economische toestand
in Duitschland allengs slechter werd en tegelijkertijd hier de werkloosheid
zoodanig verminderde, dat in vele bedrijfstakken gebrek
aan werkkrachten kwam, heeft de internationale arbeidsbemiddeling
een tegenovergestelde richting aangenomen en hebben de genoemde
beurzen er toe bijgedragen, dat Nederlandsche arbeiders,
die tijdelijk in Duitschland hadden gewerkt, hier in de Limburgsche
mijnen en elders werk vonden.</p>

<h3>&sect; 4. <i>De Werkloosheidsverzekering.</i></h3>

<p>Naast de verschillende andere maatregelen, die in dit hoofdstuk
besproken werden en in de volgende hoofdstukken behandeld
zullen worden, heeft de georganiseerde arbeidsbemiddeling er
zeker toe bijgedragen, de werkloosheid te verminderen en de
crisis voor de arbeidende klasse minder pijnlijk te doen verloopen.
Zij was wel is waar niet in staat de arbeidsgelegenheid te vergrooten,
maar zij leidde er toe, dat de duur van het werk zoeken
door de werklooze arbeiders, voor wie werkgelegenheid bestond
en van het arbeiders zoeken door werkgevers, die om arbeidskrachten
verlegen waren, werd verkort. Zoo kwam zij zoowel
aan het weder op gang brengen van het bedrijf als aan de vermindering
van werkloosheidsellende ten goede. Toch is hetgeen
op het gebied der arbeidsbemiddeling in den oorlogstijd tot stand<span class="pagenum"><a name="Page_172" id="Page_172">[172]</a></span>
kwam van nog meer waarde voor de toekomst dan voor de oorlogscrisis
zelf. Anders staat het met hetgeen ten aanzien van de werkloosheidsverzekering
geschiedde.</p>

<p>De werkloosheidsverzekering is over het algemeen en inzonderheid
hier te lande nog in haar kindsheid; maar toch gaven de laatste
jaren verblijdende teekenen van vooruitgang te zien. Een toenemend
aantal vakvereenigingen en nationale vakbonden begon
zich ernstig met dezen vorm van steun der vakgenooten in den
maatschappelijken strijd bezig te houden en de gemeentelijke
werkloosheidsfondsen namen in verband daarmede toe in aantal
zoowel als in beteekenis. De onderzoekingen van de Staatscommissie
over de Werkloosheid waren aan die verlevendiging der belangstelling
in de werkloosheidsverzekering niet geheel vreemd. In
zoover wierp het verslag der Staatscommissie reeds v&oacute;&oacute;r zijn verschijning
zijn licht vooruit.</p>

<p>Toen nu de oorlogscrisis zoo onverwachts uitbrak en een ongekende
werkloosheid als gevolg daarvan voor de deur stond, dreigde
al hetgeen op het stuk der werkloosheidsverzekering met veel
moeite en zorg was opgebouwd, met &eacute;&eacute;n slag te worden omvergeworpen.
Het was toch te voorzien, dat noch de werkloosheidskassen
der vakvereenigingen en vakbonden noch de werklozenfondsen
der gemeenten tegen een werkloosheid van zulk een
buitengewoon grooten omvang bestand zouden zijn. Begrijpelijkerwijze
wekte dit bezorgdheid in de eerste plaats in de kringen
der belanghebbenden; maar niet alleen daar. Toen in de vergadering
van de Uitvoerende Commissie van het Koninklijk Nationaal
Steuncomit&eacute;, welke den avond van den 10den Augustus
1914 werd gehouden, hierop door den heer Oudegeest werd gewezen,
kon ik hem antwoorden dat het reeds mijn aandacht had
getrokken en &#8222;dat hiertegen in elk geval maatregelen zullen worden
beraamd zoo noodig met Regeeringshulp&#8221;. De heer Oudegeest nam
als vertegenwoordiger van het Nederlandsch Vakverbond in den
Werkloosheidsraad de gelegenheid te baat, den Voorzitter van dien
Raad, Prof. de Vooys, uit te noodigen deze zoo urgente aangelegenheid
in den Werkloosheidsraad ter tafel te brengen. In overleg met
mij gaf de heer de Vooys daaraan z&oacute;&oacute; spoedig gehoor, dat die
vergadering reeds den volgenden dag kon worden gehouden. Daar
werd een subcommissie benoemd onder voorzitterschap van Mr. Dr.<span class="pagenum"><a name="Page_173" id="Page_173">[173]</a></span>
Hudig, destijds directeur van het Centraal Bureau voor Sociale Adviezen,
om het vraagstuk met den meesten spoed te onderzoeken
en een voorstel daaromtrent aan den Minister van Landbouw, Nijverheid
en Handel te doen. Wegens de dringende urgentie van de zaak
werd door mij in de volgende dagen, toen ik bijna dagelijks met
den heer de Vooys confereerde, nog enkele malen bij hem er op
aangedrongen, dat hij de subcommissie tot den meest mogelijken
spoed zou aanmanen. Den 21en Augustus kwam het rapport van
den Werkloosheidsraad als resultaat van den arbeid der subcommissie
in. Daar de materie mij, na hetgeen ik er als voorzitter
van de Staatscommissie over de Werkloosheid over had moeten
nadenken, niet vreemd was, behoefde ik niet veel tijd om te beslissen,
dat het ingekomen rapport in hoofdzaak kon worden gevolgd
en op welke ondergeschikte punten het wijziging noodig had.
Dientengevolge kon reeds den 22en Augustus aan de besturen
der gemeenten waar een werkloosheidsfonds bestond, een circulaire
worden gericht, waarin de noodregeling ter instandhouding en
bevordering der werkloosheidsverzekering werd uiteengezet en die
gemeentebesturen tot medewerking werden aangezocht. Den 26en
Augustus volgde een aansluitende circulaire aan een aantal gemeenten,
die zich nog niet op het gebied der werkloosheidsverzekering
bewogen hadden. De in die circulaires uiteengezette regeling
is in de kringen der verzekeringsfondsleiders en der besturen van
vakvereenigingen bekend geworden als de noodregeling-Treub.</p>

<p>Eigenaardig genoeg is zoodoende mijn naam toevallig verbonden
geworden aan een der noodmaatregelen, waartoe ik persoonlijk
het minst heb bijgedragen. Mijn aandeel heeft, wat deze noodregeling
betreft, zich zoo goed als geheel bepaald tot aandrang op
spoed bij de voorbereiding daarvan en tot het betrachten van
spoed bij haar inwerkingstelling. Ik erken zelf, dat ook hierin
eenige verdienste stak, maar toch niet genoeg om met voorbijgang
der werkelijke ontwerpers daarvan de noodregeling met mijn naam
te doopen. Intusschen is dit wel niet het eenige geval, waarin de
paarden, die de haver verdienen, haar niet krijgen of waarin een
Minister pronkt met andermans veeren.</p>

<p>De hoofdtrekken der noodregeling werden door den heer Folmer
in zijn artikel &#8222;De verzekering tegen de werkloosheid tijdens de
crisis&#8221; in aflevering 3, jaargang 4 van het <i>Tijdschrift der Nationale</i><span class="pagenum"><a name="Page_174" id="Page_174">[174]</a></span>
<i>Vereeniging tegen de Werkloosheid</i> in de volgende woorden weergegeven:</p>

<p>&#8222;Haar hoofddoel was de instandhouding der verzekering, die
op den datum, waarop de crisis geacht werd in te gaan, bestond.
Dientengevolge omvatte zij uitsluitend die werkloozenkassen,
welke op gemelden datum reeds in werking waren, hetzij afzonderlijk,
hetzij als onderdeel eener andere kas (in welk laatste geval zij
thans moesten worden afgezonderd).</p>

<p>&#8222;Deze werkloozenkassen zouden zelf zoo lang mogelijk blijven
uitkeeren, met dien verstande, dat zij de uitkeeringen zouden
staken, zoodra haar vermogen was gedaald tot op een vierde deel
van haar bezit op 1 Augustus 1914, welke datum als beginpunt
der crisis werd aangenomen. Met het vierde deel, dat in kas moest
blijven, zouden zij na afloop der noodregeling hare normale taak
kunnen hervatten, terwijl aldus voor uitkeeringen tijdens de
crisis beschikbaar was 75% van het bezit van 1 Augustus 1914,
benevens de opbrengst der contributi&euml;n, die voortdurend in de
werkloozenkas bleven vloeien.</p>

<p>&#8222;Zoolang nu de kassen zelf konden uitkeeren, zouden de gemeentebesturen,
door middel hunner organen voor de werkloosheidsverzekering&mdash;n.l.
de gemeentelijke werkloozenfondsen&mdash;de
uitkeeringen aanvullen, door daarop een toeslag van 100% te
geven, in aansluiting aan de tot nu toe gevolgde practijk. De steun
bij werkloosheid zoude op deze wijze aanvankelijk voor de helft
voor rekening der kassen, voor de wederhelft voor rekening der
gemeenten komen.</p>

<p>&#8222;Hierbij werd echter een bepaling gevoegd, die aanstonds ook aan
het Rijk een blijvend aandeel der kosten oplegde. De uitkeeringen
uit de kassen der arbeiders en de bijslag uit de gemeentelijke fondsen
waren n.l., voordat in zake werkloosheidsverzekering eene noodregeling
in het leven trad, door statuten en reglementen aan bepalingen
gebonden. Zoo moesten de arbeiders gedurende een bepaalden
termijn contributie hebben betaald, alvorens recht op uitkeering
te bezitten; voorts moesten zij doorgaans een bepaalden
tijd in de gemeente hebben gewoond, alvorens bijslag kon worden
verkregen. Aan de andere zijde bezaten de verzekerden het recht
op uitkeering of bijslag slechts voor een beperkten duur der werkloosheid,
waarna zij zoogenaamd &#8222;uitgetrokken&#8221; waren. Deze<span class="pagenum"><a name="Page_175" id="Page_175">[175]</a></span>
beperkende bepalingen, die uitkeering en bijslag aan onderling nog
al afwijkende termijnen bonden, zouden tijdens de noodregeling
vervallen (behoudens dat een termijn van drie maanden voor de
contributiebetaling werd gesteld). Daardoor nu werden uitgaven
veroorzaakt, die nu eens de kassen, dan weer de fondsen in normale
tijden niet zouden hebben gedaan, en in deze buitengewone uitgaven
zou het Rijk van meet af minstens de helft bijdragen.</p>

<p>&#8222;Zoodra echter door de uitkeeringen het vermogen van eene kas
was gedaald beneden de grens van 25%, zouden hare uitkeeringen
en daarmede haar aandeel in den steun, in het algemeen genomen,
ophouden. De steunverleening zou dan in haar geheel door de
gemeenten worden overgenomen, die voortaan dus &egrave;n uitkeering
&egrave;n bijslag betaalden.</p>

<p>&#8222;Ook ten aanzien der gemeentelijke fondsen was een speciale
regeling noodig. Voor haar gold ongeveer hetzelfde als voor de
werkloozenkassen; ook zij beschikten n.l., toen de noodregeling
intrad, slechts over een bepaald bedrag. De gemeenten stellen
doorgaans elk jaar een bepaald crediet ter beschikking harer gemeentelijke
fondsen, om daaruit den bijslag te betalen, van welk
crediet de omvang natuurlijk op de behoefte in normale tijden is
berekend. Dit crediet zou door de thans sterk verhoogde eischen
zeer spoedig zijn uitgeput; daarom werd bepaald, dat van alle
uitkeeringen welke een gemeentelijk fonds zou hebben te doen
boven 75% van het voor 1914 toegestane bedrag, het Rijk de helft
zou restitueeren, terwijl de wederhelft voor rekening der gemeente
bleef en als extra-crediet door haar zou worden beschikbaar gesteld.
Op deze wijze zou ook het fonds een vierde deel van het crediet
voor 1914 kunnen reserveeren voor de hervatting der taak in normale
tijden, en droeg in het algemeen het Rijk voor de helft in den
steun bij.</p>

<p>&#8222;Inschrijving der kassen bij een gemeentelijk fonds was voor
haar een der eerste voorwaarden, om onder deze noodregeling te
kunnen vallen; niet alleen echter zouden daarvoor in aanmerking
komen die werkloozenkassen, welke reeds in gewone tijden bij de
gemeentelijke fondsen ingeschreven waren, doch bovendien zouden
voor den duur der noodregeling alle zoodanige kassen kunnen
worden ingeschreven, die tot nu toe, om welke reden dan ook,
zich niet hadden aangesloten.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_176" id="Page_176">[176]</a></span>&#8222;Eindelijk zouden&mdash;om het terrein der noodregeling nog verder
uit te breiden&mdash;de gemeentelijke werkloozenfondsen ook uitkeering
kunnen verstrekken aan werklooze, verzekerde arbeiders,
wonende in gemeenten, die in de onmiddellijke nabijheid liggen
van (onmiddellijk grenzen aan) gemeenten, waar een werkloozenfonds
reeds bestond&mdash;of zou worden opgericht&mdash;voor zoover
namelijk die omliggende gemeenten niet zelf voor de oprichting
van een fonds in aanmerking kwamen, en de arbeiders leden waren
van werkloozenkassen, die in de hoofdgemeente bij het fonds aldaar
waren ingeschreven. De bijslag, dien de fondsen aan deze arbeiders
verleenden, zou evenwel <i>geheel</i> voor rekening van het Rijk komen,
omdat hierbij niet het onmiddellijk belang der gemeente zelf
betrokken was. Nam het gemeentefonds de uitkeering zelf over,
dan kwam ook deze geheel voor rekening van het Rijk.</p>

<p>&#8222;Ten slotte zou de uitkeering niet alleen worden verleend bij
<i>geheele</i> werkloosheid, doch ook bij <i>gedeeltelijke</i>, b.v. als een arbeider
slechts enkele dagen per week of minder dan het normale aantal
uren per dag werkte, of wel het volle aantal uren en dagen werkte,
doch tegen verminderd loon. Dit was een belangrijke uitbreiding
der bestaande verzekering, die tot nu toe in slechts zeer enkele
gevallen bij zulke werkloosheid uitkeerde.&#8221;</p>

<p>De uitkeeringen werden bepaald op het peil, waarop zij door de
werkloozenkassen zelf, met inbegrip van den bijslag van het werkloozenfonds,
voor gewone tijden gemiddeld waren gesteld. Bij
gedeeltelijke werkloosheid moesten verdienste en uitkeering beneden
het normale loon blijven. De werklooze verzekerden waren verplicht,
indien hun passend werk werd aangeboden, dit te aanvaarden,
ook al lag het buiten hun woonplaats. Zij behoefden echter geen
werk aan te nemen beneden het standaardloon ter plaatse. Bij
werkloosheid werd gedurende de eerste week geen uitkeering
gedaan. Voor het geval over de toepassing van de noodregeling
verschil ontstond tusschen een werkloozenkas en een gemeentelijk
werkloozenfonds, kon men zich wenden tot den Minister. Indien
geen overeenstemming was te verkrijgen, wees deze een scheidsrechter
aan, wiens uitspraak voor beide partijen bindend was.
Van deze laatste bepaling behoefde slechts enkele malen te worden
gebruik gemaakt.</p>

<p>De uitvoering van de noodregeling werd opgedragen aan het<span class="pagenum"><a name="Page_177" id="Page_177">[177]</a></span>
Centraal Bureau voor Werkloosheidsverzekering, dat in verband
daarmede werd opgericht en eerst aan het Departement van Landbouw,
later aan dat van Financi&euml;n verbonden was. (Na mijn aftreden
als minister ging het met de geheele arbeidersverzekering naar het
Departement van Waterstaat over.) Aan het hoofd van dit bureau
werd gesteld de heer Folmer, die in October 1914 ook belast was geworden
met het directeurschap van de Centrale Arbeidsbeurs. Hierin
lag een eerste uitwerking van de gedachte, welke de geheele noodregeling
op het gebied der werkloosheid heeft beheerscht, dat voor de
goede werking der werkloosheidsverzekering nauwe samenwerking
met de georganiseerde arbeidsbemiddeling een eerste eisch is. Die
band tusschen de noodregeling en de arbeidsbeurzen sprak ook uit
de verplichting voor de verzekerde werkloozen, zich geregeld bij
de arbeidsbeurs hunner woonplaats aan te melden.</p>

<p>De noodregeling bracht met zich, dat de werkloozenkassen, die
aanvroegen onder de noodregeling te vallen, alvorens op de aanvraag
kon worden beslist, aan eene administratieve en financieele
contr&ocirc;le moesten worden onderworpen, een contr&ocirc;le die ook na
de aansluiting nu en dan moest worden herhaald. Tot het uitoefenen
daarvan werd aan den heer Folmer toegevoegd de heer
I. G. Keesing, die bij den Algemeenen Nederlandschen Diamantbewerkersbond
groote ervaring omtrent de administratie van
werkloozenkassen had opgedaan en die van zijn kennis en ervaring
op dit gebied als lid van de Staatscommissie over de Werkloosheid
de meest doorslaande bewijzen had gegeven. De door hem uitgeoefende
contr&ocirc;le heeft zeer nuttig gewerkt. Helaas bleek daarbij
ook een enkele maal van pogingen tot frauduleuze verdraaiing van
feiten om onder de noodregeling te kunnen vallen of wel om de
financieele uitkomst daarvan voor de kas gunstiger te maken.
Gelukkig echter bleef dat tot zeer weinige uitzonderingsgevallen
beperkt. Herhaaldelijk daarentegen bleek dat de administratie van
een werkloozenkas te wenschen overliet, ook zonder dat daarbij
eenige kwade trouw in het spel was. In die gevallen hebben de
wenken van den controleur van het Centraal Bureau, wenken die
nu en dan den vorm van eischen moesten aannemen, er veel toe
bijgedragen de administratie te verbeteren. Op deze wijze is de
noodregeling, ook voor de toekomst, aan een behoorlijke administratieve
regeling der werkloozenkassen zeer ten goede gekomen.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_178" id="Page_178">[178]</a></span>Voor zoover de vakvereenigingen wel reeds v&oacute;&oacute;r 1 Augustus 1914
werkloosheidsverzekering hadden in toepassing gebracht, maar
de werkloozenkas niet afgezonderd hadden gehouden van de
centrale kas van de vereeniging of den bond, moest ook een cijfer
worden bepaald dat geacht werd op 1 Augustus 1914 voor de
werkloozenverzekering te zijn bestemd, en dat tot maatstaf had te
dienen voor den duur der bijdrage van de vakvereeniging zelve.
Voor den A. N. D. B. werd dit bepaald op &#402;&nbsp;500.000, zoodat deze
bond aan de verzekering zijner leden zelf bijdroeg, totdat het voor
dit doel afgezonderde bedrag verminderd was tot &#402;&nbsp;125.000. Voor
de andere vereenigingen en bonden, die geen afzonderlijke werkloozenkas
hadden, waren de bedragen welke voor dit doel naar
billijkheid volgens den toestand op 1 Augustus 1914 werden afgezonderd,
aanmerkelijk lager. Bij die andere was het aantal verzekerde
leden dan ook zeer veel minder.</p>

<p>Bij de vaststelling dezer bedragen was het natuurlijk niet mogelijk
met een goudschaaltje te wegen, er werd daarbij telkens zoo goed mogelijk
en met inachtneming der billijkheid beslist. Dit knoopen doorhakken
is trouwens gedurende den oorlogstijd, niet alleen bij de werkloosheidsverzekering,
herhaaldelijk noodzakelijk geweest. Voor zoover
ik mij daarmede bezig heb gehouden, en dat kwam nog al eens
voor, heb ik gemeend dat mijne staatsrechtelijke en ook mijne moreele
verantwoordelijkheid ten volle gedekt waren, als ik daarbij steunde
op deskundig advies, maar er mij tevens rekenschap van gaf, hoe
zulk een advies soms onwillekeurig niet geheel van partijdigheid was
ontbloot. Deskundige voorlichting strekte daarbij dus steeds tot
richtsnoer; slaafs gevolgd werd zij evenwel niet en mocht zij niet
worden.</p>

<p>Zooals in de uiteenzetting van de hoofdpunten der noodregeling
werd gezegd, was de financieele kant daarvan zoodanig geregeld,
dat Rijk en gemeente de kosten daarvan ongeveer bij helfte deelden.
Hierop is slechts &eacute;&eacute;n uitzondering van beteekenis gemaakt ten
aanzien van de verzekering der diamantbewerkers. Met het uitbreken
van den oorlog kwam de diamantnijverheid zoozeer in den
druk, dat er een bijna algeheele werkloosheid in het vak ontstond.
De financieele gevolgen van de noodregeling wat dit vak betreft,
waren derhalve bijzonder zwaar voor Rijk en gemeente te zamen
genomen. Het gemeentebestuur van Amsterdam nu voerde aan,<span class="pagenum"><a name="Page_179" id="Page_179">[179]</a></span>
dat vooral nu de gemeente door de oorlogscrisis toch reeds met
zoo groote buitengewone lasten moest rekenen, het niet gerechtvaardigd
zou zijn, indien het Rijk haar bovendien de helft der
zeer groote kosten van de werkloosheidsverzekering der diamantbewerkers
wilde doen dragen. Het was toch bekend dat de kosten
daarvan, na aftrek van het deel dat door den diamantbewerkersbond
zelf daarin werd betaald, voor zoover het Rijk die niet voor
zijn rekening nam, zoo goed als uitsluitend op de gemeente
Amsterdam zouden drukken. De gegrondheid dezer opmerking
werd door mij ingezien. Er werd derhalve over de kosten der verzekering
der diamantbewerkers met het gemeentebestuur van
Amsterdam een speciale regeling getroffen, waarvan de bedoeling
en het gevolg was, dat het Rijk het leeuwenaandeel dier kosten
voor zijn rekening nam. De noodregeling is voor de diamantbewerkers
aan het Rijk op bijna &#402;&nbsp;2 millioen te staan gekomen; aan
de gemeente Amsterdam op ongeveer &#402;&nbsp;300.000. Voor alle andere
vakken te zamen heeft zij aan het Rijk en de gemeenten elk ongeveer
&#402;&nbsp;900.000 gekost. Alles bij elkaar genomen, hebben de uitgaven
uit dezen hoofde voor Rijk en gemeente meer dan &#402;&nbsp;3.600.000
bedragen. Daarvan is het grootste deel aan de werklooze diamantbewerkers
ten goede gekomen.</p>

<hr class="tb" />

<p>Naast het hoofddoel der noodregeling, de bescherming en instandhouding
van het in opkomst zijnde instituut der werkloosheidsverzekering,
heeft bij mij zwaar gewogen, dat het van groote
maatschappelijke beteekenis was, die arbeiders die zich in tijden
dat zij werkten en loon trokken, in den vorm van premiebetaling
eenige opoffering hadden getroost om bij werkloosheid niet geheel
van inkomen verstoken te zijn, een voorsprong te geven boven hen,
die dezen voorzorgsmaatregel hadden verzuimd. Ik behoor tot
degenen die nog zoo achterlijk zijn, dat zij hooge maatschappelijke
waarde hechten aan de aankweeking van het gevoel van &#8222;self help&#8221;
ook en vooral bij de arbeidende klasse, ter bestrijding van sociale
gevaren, welke deze klasse onder bijzondere maatschappelijke of
persoonlijke omstandigheden kunnen bedreigen. Gelukkig heeft de
politiek haar vangarmen nog niet tot de zoo jeugdige werkloosheidsverzekering
uitgestrekt en is ook in arbeiderskringen, wanneer ik
de weinige volgelingen der anarchistische arbeidersbeweging ter<span class="pagenum"><a name="Page_180" id="Page_180">[180]</a></span>
zijde laat, nog algemeen het besef aanwezig, ook al laat het aan
levendigheid soms wel wat te wenschen over, dat het den arbeider
siert, als hij in de tijden dat het hem goed gaat, wat terzijde legt om
zichzelven en zijn vakgenooten tegen totaal gebrek bij werkloosheid
te behoeden. De arbeider komt trouwens gemakkelijk genoeg tot
het inzicht, dat een goede werkloosheidsverzekering voor de vakbeweging
van groote beteekenis is in den georganiseerden maatschappelijken
strijd der werklieden. Die stemming ten aanzien der
werkloosheidsverzekering bij de arbeiders zelven, inzonderheid bij
de leiders der verschillende schakeeringen in hun vakbeweging, is
aan dit cardinale punt van de noodregeling ten goede gekomen.
Zij trok met volle bewustheid den verzekerden arbeider boven den
niet verzekerden voor, den laatste verwijzende naar het steuncomit&eacute;.
De instemming welke dit van de zijde der arbeidersorganisaties
heeft gevonden, is voor een goed deel hieraan toe te schrijven,
dat al dekte de aldus gemaakte onderscheiding zich niet geheel
met die tusschen de georganiseerde en de ongeorganiseerde arbeiders,
beide onderscheidingen toch nauw aan elkander verwant waren.</p>

<p>Het onderscheid tusschen de verzekerde en de niet verzekerde
werklieden mocht echter niet verder gaan, dan dat men de eerste
categorie in staat stelde door hun eigen verzekeringsorganen, met
bijstand van Rijk en gemeente, gedurende de zoo onverwachts
opgekomen en zoo buitengewoon heftige crisis te blijven ontvangen,
wat zij bij normale werkloosheid in gewone tijden daaruit wekelijks
zouden hebben getrokken. Geen enkel steekhoudend motief was er
aan te voeren, om gedurende de crisis op den grondslag van
werkloosheidsverzekering meer te geven, dan het bedrag waarvoor
zij zich zelven verzekerd hadden. Dit kon alweer niet op een goudschaaltje
worden gewogen. Er moest eenvormigheid in de regeling
zijn en daarom werd het gemiddelde der uitkeeringsbedragen tot
algemeenen regel genomen. Had de Regeering zich hieraan niet gehouden,
dan zou zij den geheelen grondslag der noodregeling hebben
ondermijnd en een niet langer te rechtvaardigen onderscheid hebben
gemaakt tusschen werkloozen, die w&egrave;l en werkloozen die niet
onder de noodregeling vielen. Ik heb mij daarom dan ook stelselmatig
tegen den herhaaldelijk op mij uitgeoefenden aandrang tot
verhooging der uitkeeringen krachtens de noodregeling verzet.</p>

<p>Het was echter niet te miskennen, dat de rechtvaardigingsgrond<span class="pagenum"><a name="Page_181" id="Page_181">[181]</a></span>
van het gemaakte onderscheid tusschen de verzekerde en de niet
verzekerde arbeiders zwakker werd, naar gelang de noodregeling
langer moest worden in stand gehouden. Hoe verder het eindpunt
der medebetaling door de werkloozenkas zelve in het verleden begon
te liggen, hoe minder het uitgangspunt van de noodregeling, de instandhouding
van de werkloozen-<i>verzekering</i>, op de werkelijkheid
steunde, hoe meer de zoogenaamde verzekering het karakter kreeg
van een uitkeering om niet, die slechts uiterlijk van de uitkeeringen
der steuncomit&eacute;s verschilde. Daarbij kwam, dat de datum van 1
Augustus 1914 wel beslissend was voor de toelating der werkloozenkassen
tot de noodregeling, maar niet voor de toetreding der vakgenooten
tot de werkloozenkas. Wel is waar werd deze fout in de
noodregeling verkleind door de bepaling, dat iemand die werkloos
was op het oogenblik dat hij wilde toetreden, niet kon worden toegelaten
en dat wie eenmaal toegelaten was, ook al werd hij werkloos,
uit de werkloozenkas niet kon trekken, zoolang hij niet gedurende
drie maanden contributie had betaald; maar toch stak hierin een
fout. Deze zou slechts van theoretische beteekenis zijn geweest,
indien de noodregeling na drie maanden had kunnen zijn opgeheven,
zij werd echter meer van practische beteekenis, naar gelang de regeling
langer moest worden in stand gehouden.</p>

<p>Daarbij kwam eenerzijds, dat de noodregeling er krachtig toe had
bijgedragen de beteekenis der werkloosheidsverzekering in arbeidskringen
te doen doordringen, met het gevolg dat allengs meer nieuwe
werkloozenkassen werden opgericht, die van de noodregeling,
indien deze ongewijzigd bleef, geen profijt konden trekken, omdat
haar oprichting eerst van later dan 1 Augustus 1914 dagteekende,
en anderzijds dat eene gelukkige verandering gaande was in de organisatie
van verschillende toegetreden kassen, waardoor de werkloozenkas
van de plaatselijke vakvereeniging bij de best georganiseerde vakbonden
meer en meer plaats maakte voor de algemeene werkloozenkas
van den over het geheele land werkenden bond. Zoowel het
een als het ander maakte wijzigingen in de noodregeling wenschelijk,
die deden uitkomen, dat zij voor een z&oacute;&oacute; langdurige oorlogscrisis,
als werd doorgemaakt, niet geheel berekend was.</p>

<p>Voorts bleek allengs meer, dat verschillende kassen, niettegenstaande
zij volgens de noodregeling niet meer bijdroegen in de
kosten der verzekering, uit gedurende de crisis ontvangen contributies<span class="pagenum"><a name="Page_182" id="Page_182">[182]</a></span>
hun vermogen hadden zien toenemen niet alleen boven het
gestelde minimum van <sup>1</sup>&#8260;<sub>4</sub> van het bedrag op 1 Augustus 1914, maar
zelfs in verschillende gevallen boven het totale bedrag der kas op
dien dag. In &eacute;&eacute;n woord, de fouten der noodregeling werden grooter
naar gelang zij door den duur harer werking meer het karakter van
noodregeling verloor en dat van eene normale regeling begon aan
te nemen.</p>

<p>Dit leidde er toe, dat in de tweede helft van 1915 met ernst aan
hare opheffing werd gedacht. Dit kon echter niet geschieden zonder
een blijvend betere passende regeling daarvoor in de plaats te
stellen. Het Rijk kon niet eenvoudig zijn handen van de werkloosheidsverzekering
aftrekken; daarvoor is de zaak van een te groot
maatschappelijk belang. Na verschillende besprekingen met den
Directeur van het Centraal Bureau voor Werkloosheidsverzekering
en met Prof. de Vooys als voorzitter van den Werkloosheidsraad,
werd den 19en Januari 1916 een circulaire aan de gemeentebesturen
gericht, welke ten doel had die besturen te brengen tot vrijwillige
medewerking aan een nationale regeling der werkloosheidsverzekering,
die voor de noodregeling in de plaats zou treden. In die circulaire
werd door mij als Minister van Financi&euml;n toegezegd, dat&mdash;indien
de Staten-Generaal daartoe hunne medewerking zouden
verleenen&mdash;het Rijk in de toekomst 50 pct. van den geldelijken
steun aan de werkloozenkassen voor zijn rekening zou nemen. Bij
die blijvende regeling zouden eenige maatregelen worden getroffen
voor den overgang van de noodregeling in de blijvende organisatie
en werd er voor gezorgd, dat de werkloozenkassen weder geregeld
hun aandeel in de kosten der werkloosheidsverzekering zouden
betalen. Opdat de voorgestelde organisatie in toepassing zou
kunnen komen, was algemeene deelneming der gemeentebesturen
noodig; de circulaire wees er daarom op dat, indien het beroep op
vrijwillige medewerking niet het gewenschte resultaat had, een
wettelijke regeling, waarbij medewerking zou worden opgelegd,
niet zou kunnen uitblijven. De bedoeling was de nieuwe regeling
op 1 Mei 1916 voor de noodregeling te doen plaats maken.</p>

<p>De circulaire van 19 Januari 1916 heeft haar doel bereikt. Wel
kon de nieuwe blijvende regeling niet te gelijk met de opheffing der
noodregeling op 1 Mei worden in werking gesteld, maar blijkens de
Memorie van Toelichting van den Minister van Waterstaat bij het<span class="pagenum"><a name="Page_183" id="Page_183">[183]</a></span>
wetsontwerp waarbij de noodige gelden daarvoor worden aangevraagd,
is het de bedoeling haar met 1 October 1916 in werking te
doen treden. De Tweede Kamer heeft de noodige gelden voor de
werkloosheidsverzekering met staatsbijdrage reeds toegestaan;
vermoedelijk zal de Eerste Kamer haar daarin weldra volgen. Dan
zal de werkloosheidsverzekering, al is zij nog niet wettelijk geregeld,
toch op wettelijken grondslag komen te staan.</p>

<p>Evenals het geval was bij de organisatie der nationale arbeidsbemiddeling
moet ik mij ook hier weerhouden van eene bespreking
van de hoofdtrekken der blijvende nationale regeling van de werkloosheidsverzekering.
Tusschen beide organisaties is een nauw
verband gelegd en bij haar uitbouw is van de resultaten van den
arbeid der Staatscommissie over de Werkloosheid ruimschoots
gebruik gemaakt.</p>

<p>Ten aanzien van de werkloosheidsverzekering heeft de oorlogscrisis
hetzelfde effect gehad als waarop bij de bespreking der organisatie
van de arbeidsbemiddeling reeds werd gewezen; zij heeft er toe bijgedragen
dat de Staatswerkzaamheid op dit gebied zeer is bespoedigd;
voorts heeft zij niet alleen de Regeering en de gemeentebesturen maar
ook de arbeiders zelf, meer dan v&oacute;&oacute;r dien het geval was, van de beteekenis
zoowel van de nationale arbeidsbemiddeling als van de nationale
werkloosheidsverzekering doordrongen. Beide groote sociale maatregelen
zijn doorgevoerd, wel niet zonder medewerking van den wetgever,&mdash;deze
toch heeft er de gelden voor beschikbaar gesteld,&mdash;maar
zonder wettelijken grondslag voor de maatregelen zelf. Voor de werkloosheidsverzekering
geldt te dezen aanzien, wat reeds bij de bespreking
van de nationale arbeidsbemiddeling werd opgemerkt: een wettelijke
regeling zal op den duur niet kunnen uitblijven; doch bij het
maken daarvan zal de toekomstige wetgever zich in hoofdzaak
kunnen bepalen tot het geven van sanctie aan hetgeen de ervaring
als bruikbaar en maatschappelijk gewenscht zal hebben aangewezen.</p>

<hr class="tb" />

<p>Ik kan van de bespreking der maatregelen tot voorkoming en
leniging van nood in den crisistijd niet afstappen, zonder nog een
oogenblik terug te komen op de noodregeling in zake de werkloosheidsverzekering
en haar verband met de steunorganisatie. Die
beide stonden met elkander in nauw verband en hebben elkander
op gelukkige wijze aangevuld. Toch was er een groot principieel<span class="pagenum"><a name="Page_184" id="Page_184">[184]</a></span>
verschil tusschen het karakter der uitkeering krachtens de noodregeling
en die der uitkeeringen van de steuncomit&eacute;s. Deze laatste
waren vrijwillige giften, welke beperkt werden tot de personen en
gezinnen die daaraan behoefte hadden; de eerste waren uitkeeringen,
waarop de verzekerde zich, althans in beginsel, een recht had
verworven door zijn premiestorting. Hier was dus geen onderzoek
naar de behoefte noodig, al zal de uitkeering wel slechts in uitzonderingsgevallen
zijn in handen gekomen van personen, die daaraan
geen behoefte hadden. Toch zijn zulke uitzonderingsgevallen voorgekomen,
wanneer de verzekerde behoorde tot een gezin, waarin
door den arbeid van andere gezinsleden het wekelijksch inkomen niet
onvoldoende was voor het onderhoud van alle gezinsleden te zamen.
In zulke gevallen was van uitkeering door een steuncomit&eacute; natuurlijk
geen sprake; dit had te rekenen met het gezinsinkomen. Wel
nam het voor de gezinnen, waarvan sommige leden door hun arbeid
iets inbrachten, doch die toch nog beneden de grens bleven van
waar af geen steun meer werd verleend, het loon, dat die leden
ontvingen, bij de bepaling van het bedrag der uitkeering slechts
ten deele in aanmerking, ten einde den prikkel tot werken niet weg
te nemen. De uitkeering krachtens de noodregeling was daarentegen
van het gezinsinkomen onafhankelijk. Op zich zelf was dit juist,
maar hoe meer de noodregeling haar karakter van de regeling eener
<i>verzekering</i> verloor, hoe minder deze principieel juiste toepassing
practisch te rechtvaardigen bleef. Ook dit heeft bij de opheffing
der noodregeling gewogen.</p>

<p>Veel meer dan het uitkeeren krachtens de noodregeling aan personen
die daaraan, strikt genomen, geen behoefte hadden, is het
voorgekomen, dat de uitkeering krachtens die regeling onvoldoende
was. Wanneer de werklooze verzekerde een gezin had te onderhouden,
waarvan geen der andere leden iets inbracht, kon hij met
de &#402;&nbsp;6 die hij van de noodregeling bleef trekken, niet rondkomen.
In die gevallen vulde het steuncomit&eacute; door den huurbon en door
suppletoire uitkeering aan, wat de verzekering te weinig gaf. Ten
einde er echter ook alsdan voor te zorgen, dat de werklooze verzekerde
het gevoel bleef behouden, dat hij de uitkeering principieel
althans grootendeels dankte aan eigen premiebetaling v&oacute;&oacute;r
de crisis intrad, drong het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; er steeds op aan,
dat ook in die gevallen de uitkeeringen van de plaatselijke comit&eacute;s<span class="pagenum"><a name="Page_185" id="Page_185">[185]</a></span>
aan de verzekerden door tusschenkomst van de werkloozenkas
werden verstrekt.</p>

<p>Vraagt men zich nu af, hoe het oordeel over de steunbeweging
en de noodregeling moet luiden, dan komt in de eerste plaats op
het credit van de noodregeling, dat zij haar hoofddoel, de instandhouding
en bevordering der werkloosheidsverzekering, ten volle
heeft bereikt. Het aantal verzekerden dat op 1 Augustus 1914 omstreeks
70.000 bedroeg, was op 1 Mei 1916 haast verdubbeld.
Overigens geldt voor beide dat zij, al kleefden er ook fouten aan en
al was de toepassing, vooral bij de steunbeweging, niet altijd en
overal even onberispelijk, in den aanvang hoogst nuttig hebben
gewerkt en veel ellende hebben voorkomen en gelenigd. Naar gelang
de buitengewone toestand evenwel langer duurde, werden de fouten
grooter en steeg het gevaar van ontaarding der steunbeweging.
Allengs groeide het getal dergenen onder de gesteunden aan, voor
wie de steunorganisatie niet was bestemd, namelijk de half-validen
en brekebeenen, of die dezen vorm van steun niet waardig waren,
namelijk de arbeidsschuwen.</p>

<p>Zeker mede ten gevolge van verschillende maatregelen, welke
reeds besproken werden of in de volgende hoofdstukken ter sprake
komen, maar vooral tengevolge van een wending in de oorlogsconjunctuur,
welke voor ons land zoo gunstig was als bij het uitbreken
van den krijg niet alleen niemand verwachtte, maar zelfs niemand
durfde hopen, is de werkloosheid in een groot aantal vakken
vrij spoedig tot normale verhoudingen teruggedrongen en is er zelfs,
ook in verband met de onttrekking van arbeidskrachten door de
mobilisatie, in verschillende bedrijven gebrek aan arbeiders ontstaan.
Dit heeft er toe geleid, dat een aantal steuncomit&eacute;s, zonder zich
officieel te ontbinden, in afwachting van een eventueelen slechten
keer in den toestand, het bijltje er bij neerlegden. Het vroegst
geschiedde dit ten platten lande, waar de toestand het eerst weer
normaal werd en na eenigen tijd zelfs een abnormaal gunstige
phase intrad. Weldra volgden verschillende bedrijven de zwenking,
die het landbouwbedrijf had gemaakt, ook al was over het algemeen
de conjunctuur voor hen lang niet zoo gunstig als voor de
boeren.</p>

<p>Het gevolg was, dat in het eind van 1915 en het begin van 1916 in
hoofdzaak alleen het havenbedrijf, en dit nog wel hoofdzakelijk te<span class="pagenum"><a name="Page_186" id="Page_186">[186]</a></span>
Rotterdam, overbleef, waar ten gevolge van het gedurende den
oorlog stop gezet blijven van den doorvoer, slechts <sup>1</sup>&#8260;<sub>3</sub> van het normale
aantal havenarbeiders noodig bleef. Ook hier was in zoover
verbetering gekomen, dat een deel dier arbeiders, ook wegens de
hooge loonen die in den landbouw verdiend konden worden, naar
het platteland was teruggestroomd. Maar toch bleef in het havenbedrijf,
vooral te Rotterdam, een overschot van arbeiders, dat niet
aan zijn lot kon worden overgelaten.</p>

<p>In het bouwbedrijf werd de toestand allengs z&oacute;&oacute; gunstig voor
de arbeiders, dat niettegenstaande dit bedrijf grootelijks belemmerd
werd door de hooge prijzen van hout en ijzer, in het voorjaar van
1916 veeleer gebrek aan- dan overschot van arbeidskrachten viel
waar te nemen. Alleen Amsterdam maakte hierop een uitzondering;
de Amsterdamsche bouwvakarbeiders konden echter, zoo zij
wenschten, elders arbeidsgelegenheid vinden.</p>

<p>Zelfs de diamantindustrie leefde zoozeer op, dat de toestand
in het begin van 1916 over het algemeen gunstiger was dan bij
het uitbreken van den oorlog. Alleen de roosjesslijperij, waarvan
het product voornamelijk naar de Balkanlanden gaat, bleef nog
kwijnend. Overigens was van gebrek door buitengewone werkloosheid
in het voorjaar van 1916 over het algemeen weinig of niets
meer te bespeuren.</p>

<p>Dit gaf het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; aanleiding, door tusschenkomst
van zijn subcommissie voor de liefdadige stichtingen overleg te plegen
met armeninstellingen, tot overneming van het overgebleven overschot
van gebrekkigen en arbeidsschuwen, die bij de steuncomit&eacute;s
niet thuis behoorden en tot het richten van een circulaire aan de
plaatselijke comit&eacute;s, welke de uitkeeringen nog niet hadden gestaakt,
om het voorbeeld der comit&eacute;s, die dit w&eacute;l hadden gedaan, te volgen,
met dit voorbehoud dat met steun zou worden doorgegaan ten
aanzien van de beoefenaars van die vakken, waarin nog steeds eene
buitengewone werkloosheid heerschte. De circulaire had niet ten doel
de plaatselijke steuncomit&eacute;s er toe te bewegen, zich te ontbinden.
Daarvoor is de toestand nog veel te onzeker en moet nog te veel
gerekend worden met de mogelijkheid, dat de zaken door gebrek
aan grondstoffen voor verschillende takken van nijverheid of door
andere vooraf niet te bepalen oorzaken zich ten kwade zullen keeren.
Wel beoogde zij het r&eacute;sidu van lijntrekkers op te ruimen en de<span class="pagenum"><a name="Page_187" id="Page_187">[187]</a></span>
plaatselijke comit&eacute;s beter paraat te maken voor de taak, welke
zij opnieuw zullen hebben op te vatten, indien onverhoopt de steunverleening
op groote schaal weer in gang zou moeten worden gezet.
Daartoe hield de circulaire in, dat uit de kas van het Kon.
Nat. Steuncomit&eacute;, behalve in bijzondere gevallen, geene bijdragen
voor uitkeeringen meer zouden worden verstrekt, tenzij die werden
gedaan aan personen, behoorende tot een vak, waarin, hetzij
nog steeds hetzij opnieuw, buitengewone werkloosheid heerschte.</p>

<p>Voor het diamantbewerkersbedrijf werd na eenige besprekingen
een regeling met den Algemeenen Nederlandschen Diamantbewerkers
Bond getroffen, waartoe ook de andere organisaties
van diamantbewerkers alsmede het gemeentebestuur van Amsterdam
toetraden, en welke tot grondslag had, dat de organisaties
der arbeiders zoowel als het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; en de
gemeente elk een deel der verdere kosten van den steun aan werklooze
diamantbewerkers zouden dragen en dat de contr&ocirc;le op de
uitkeering van dien steun in de eerste plaats bij die organisaties
zelve zou berusten.</p>

<p>Evenzeer als de noodregeling ter zake van de werkloosheidsverzekering
heeft ook de steunbeweging haar schaduwzijde gehad.
Een onvermengd goed is zij, vooral bij den langen duur waarvoor
zij gelden moest en waarop in het begin van Augustus 1914 niet kon
worden gerekend, niet geweest. Maar geen ingewijde zal ontkennen,
dat zij, alles bijeengenomen, groot en goed werk heeft gedaan en
dat zij de taak heeft vervuld, die de Koningin haar bij de installatie
van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; toedacht: zij heeft bewerkt, dat
menig bezorgd hart verruimd heeft kunnen kloppen!</p>

<p>Moge het verloop der omstandigheden zoodanig zijn, dat zij, behalve
in de uitzonderingsgevallen, waarin zij ook thans nog optreedt
en vooreerst zal moeten blijven optreden, haar taak niet opnieuw
zal behoeven op te nemen!</p>

<hr class="chap" />

<p class="pagenum"><a name="Page_188" id="Page_188">[188]</a></p>

<h2>HOOFDSTUK IV.<br />
<span class="titel">GELD EN CREDIET IN DEN OORLOGSTIJD.</span></h2>

<h3>&sect; 1. <i>De paniek en haar meest urgente bestrijdingsmaatregelen.</i></h3>

<p>Ware ik in het neerschrijven mijner herinneringen en indrukken
naar chronologische volgorde te werk gegaan, dan zou dit hoofdstuk
als eerste in de rij zijn geplaatst. Immers de algemeene beroering
zette in op de beurs; maatregelen naar aanleiding daarvan
moesten worden genomen, zelfs nog v&oacute;&oacute;r tot mobilisatie besloten
werd. De beurs heeft met den barometer gemeen, dat zij bij kleine
schommelingen in den atmospherischen druk vaak miswijst en hem
die te veel op haar aanwijzingen vertrouwt, de kans doet loopen
bedrogen uit te komen. Maar evenmin als de orkaan uitblijft, wanneer
de barometer plotseling sterk daalt, evenmin blijft groote
maatschappelijke beroering uit, als de beurs plotseling onrustig
wordt. De beurs <i>maakt</i> wel eens <i>kleine</i> storingen. <i>Groote</i> storingen
maakt zij <i>niet</i>; zij ondergaat die en kondigt ze aan, zonder er meer
schuld aan te hebben, dan een lage barometerstand aan het slechte
weer. Zoo ging het thans meer dan ooit.</p>

<p>Bij de voortschrijding der maatschappelijke ontwikkeling, het
ingewikkelder en onderling samenhangender worden van de onderdeelen
van het raderwerk der maatschappelijke samenleving wordt
het onderlinge vertrouwen een factor van steeds grooter beteekenis.
Vertrouwen nu in het economische fundament dier samenleving is
synoniem met crediet. Niet alleen hij die geld ter leen geeft, ook
hij die ter beurze een obligatie koopt in een staatsleening of een
aandeel in een Amerikaansche spoorwegonderneming, geeft crediet.
Het verschil is alleen, dat in het eene geval credietgever en credietnemer
wat dichter bij elkaar staan dan in het andere. Brengen groote
politieke of maatschappelijke gebeurtenissen plotseling onrust,
dan wordt het onderlinge vertrouwen dat, algemeen genomen, een
der hoofdpijlers is waarop de onderbouw der moderne maatschappelijke<span class="pagenum"><a name="Page_189" id="Page_189">[189]</a></span>
samenleving rust, geschokt en maakt het plaats voor een algemeen
angstgevoel. Evenals het in het algemeen onmisbaar onderling
vertrouwen in bijzondere gevallen vaak misplaatst of overdreven
is, zoo gaat het ook met het algemeen wantrouwen, dat er bij
dreigende maatschappelijke onheilen voor in de plaats treedt. Het
verschil is alleen, dat misplaatst vertrouwen in bijzondere gevallen
slechts dengene treft, die te goedgeloovig was, en dat een plotseling
opkomend algemeen wantrouwen een der pijlers van het tegenwoordig
maatschappelijk leven aan het wankelen brengt.</p>

<p>Hetgeen zich op de beurs in dagen van groote politieke of maatschappelijke
beroering afspeelt, dringt ver buiten de beurskringen
zelve door. Niet ieder koopt effecten; het aantal speculanten is gelukkig
nog kleiner dan het aantal beleggers; maar als de belegger en de
speculant beangst worden, is dat een teeken dat de pijler van het
crediet niet meer voldoende draagt. Wordt de onrust z&oacute;&oacute; groot, dat
zij tot beurssluiting leidt, dan <i>doet</i> deze sluiting dien pijler niet vallen,
maar is zij het teeken, dat hij op vallen staat en dat daarmede het
heele zakenleven met ontreddering wordt bedreigd. En komt het
eens zoover, dan heeft zulk een gebeurtenis, door de wisselwerking,
die in de maatschappelijke samenleving nooit ontbreekt, het noodlottig
gevolg, dat zij de onrust vermeerdert, welke haar veroorzaakte.</p>

<p>Dat is de groote, ver buiten beurskringen reikende beteekenis
geweest van hetgeen op 28 Juli 1914, onder den invloed van de
oorlogsverklaring van Oostenrijk-Hongarije aan Servi&euml; en van de
onweerswolken, welke zich in verband daarmede aan den internationalen
politieken hemel samenpakten, op de Amsterdamsche effectenbeurs
geschiedde. De beurs werd gesloten niet als gevolg van een
weloverwogen besluit van haar bestuur, maar onder den onweerstaanbaren
drang der leden, die&mdash;bevreesd voor het opkomende
onweer&mdash;hun zaken in den steek lieten en, in overdrachtelijken zin,
hun heil zochten in de vlucht. Het was het hijschen van den stormbal,
ten teeken dat een economische orkaan in aantocht was en dat de
pijler van het crediet zou vallen, zoo hij niet werd geschraagd.</p>

<p>Men heeft de paniek die de Amsterdamsche beurs op 28 Juli 1914
beving, wel toegeschreven aan het daar geldend prolongatiestelsel.
Zij die aldus oordeelden, drongen niet tot het wezen der zaak door.
Het crediet dreigde niet tegen den grond te worden geslingerd, omdat
het prolongatiestelsel zijn dienst weigerde; het prolongatie-stelsel<span class="pagenum"><a name="Page_190" id="Page_190">[190]</a></span>
kon zijn dienst niet langer doen, omdat het crediet op omvallen
stond. Met verschillen van enkele dagen waren of werden
ook de beurzen te Weenen, Parijs, Brussel, Frankfort, Berlijn,
Londen, New-York gesloten. Door de beurssluiting te Amsterdam
aan de fouten van het prolongatiestelsel toe te schrijven, doet
men dit stelsel onrecht, door er te veel eer aan te bewijzen.</p>

<p>Onmiddellijk na de beurssluiting staken de voornaamste bankiers
en commissionnairs in effecten de hoofden bij elkaar, om het
wankel geworden crediet te ondersteunen. Aan volledig herstel viel
zelfs niet te denken. De leiding bij al hetgeen zoowel in de eerste
dagen van de crisis als daarna geschiedde tot steun van de geldmarkt
was bij de Nederlandsche Handel-Maatschappij, dank zij de voortvarendheid
van haar president, den heer C. J. K. van Aalst. De heer
Van Aalst is een homo novus in de Amsterdamsche bankierswereld.
Wel telt hij niemand minder dan Admiraal de Ruyter onder zijn
voorvaderen, afstammen van de oude Amsterdamsche handelspatriciers
doet hij echter niet; maar door zijn helderen blik, zijn
koopmansgaven en zijn &#8222;pushing power&#8221; was hij reeds v&oacute;&oacute;r den
oorlog zoozeer primus inter pares geworden, dat bij het uitbreken
van de crisis de veldheerstaf hem als het ware van zelf in de hand viel.</p>

<p>Nadat de beurssluiting op 28 Juli het bestuur der Vereeniging
voor den Effectenhandel overvallen had, noodigde dit den volgenden
ochtend den waarnemenden president van de Nederlandsche Bank
(de president bracht zijn vacantie in Zwitserland door en had nog
niet kunnen terugkeeren), den president van de Nederlandsche
Handel-Maatschappij en den voorzitter van de Kamer van Koophandel
uit tot een bijeenkomst ter beraadslaging over hetgeen
gedaan moest worden. Aangezien de tijd te kort was om v&oacute;&oacute;r
het openingsuur reeds daarmede gereed te zijn, werd besloten de
effectenbeurs voor dien dag gesloten te houden. &#8217;s Middags had
ten kantore van de Nederlandsche Handel-Maatschappij een
groote vergadering plaats van de voornaamste bankiers en commissionnairs
in effecten, die door de genoemde heeren was voorbereid
en waarin, mede als gevolg van het overleg gepleegd met de Nederlandsche
Bank, een syndicaat gevormd werd van &#402;&nbsp;25 millioen, om
door het beschikbaar stellen van gelden voor prolongati&euml;n als
anderszins den effectenhandel te steunen. Als voorwaarde werd
gesteld, dat de effectenbeurs den volgenden dag weer zou worden<span class="pagenum"><a name="Page_191" id="Page_191">[191]</a></span>
geopend. Het bestuur van de Vereeniging voor den Effectenhandel
was hiermede accoord gegaan. Men had echter de beteekenis en de
diepte van de crisis onderschat. Het meerendeel der in prolongatie
gegeven effecten was, als gevolg van de vrees voor het onheil, dat
over de wereld dreigde te komen, z&oacute;&oacute; diep in koers gezonken, dat
beursopening, welke de mogelijkheid van aanzegging van prolongatieposten
met zich zou brengen, voor vele beursbezoekers doodend
zou zijn geweest. De commissionnairs in effecten vreesden van de
beursopening &#8222;afslachting&#8221; op groote schaal. Den 30sten waren
velen hunner reeds &#8217;s morgens vroeg ter beurze; hun vrees voor
de onheilen, die van heropening der beurs het gevolg zouden zijn,
en hun aandrang om ze te voorkomen, waren z&oacute;&oacute; groot, dat het
bestuur zwichten moest. De beurs bleef gesloten; het syndicaat
kwam niet tot stand. Het was een daad van eigen rechting van de
commissionnairs geldnemers,&mdash;een daad die onder minder abnormale
omstandigheden volstrekt onverdedigbaar zou zijn geweest,
maar die nu als uiting van noodweer verklaarbaar was en spoedig
door den loop van zaken gerechtvaardigd zou worden.</p>

<p>Nu moest opnieuw raad geschaft worden. Onder de leiding van
den president der Nederlandsche Handel-Maatschappij kwamen
de voornaamste bankiers ten kantore dier maatschappij opnieuw
bijeen. De besprekingen, welke in hun bijeenkomst werden gehouden,
hadden ten gevolge, dat de heer Van Aalst den voorzitter van den
Ministerraad telefonisch op de hoogte bracht van den toestand en
door zijn tusschenkomst den Minister van Financi&euml;n en den Minister
van Landbouw, als Minister tevens van den handel, verzocht
in de vergadering van bankiers te komen, opdat overleg met hen
en met de Nederlandsche Bank zou kunnen worden gepleegd over
hetgeen door samenwerking tusschen de Regeering en de &#8222;haute
finance&#8221; zou kunnen geschieden, om aan de eischen van het oogenblik
te gemoet te komen. De Ministerraad vergaderde in die dagen
dagelijks, hij was zelfs bijna permanent bijeen. Het was dus geen groot
toeval, dat het telefonisch gesprek van den heer Van Aalst met den
heer Cort van der Linden plaats had terwijl de Ministerraad bijeen
was. Men begreep terstond, dat hier zeer groote economische belangen
op het spel stonden en dat aan het verzoek gevolg moest worden
gegeven. De heer Bertling en ik verlieten den Raad en gingen met
den eersten trein, dien wij nemen konden, naar Amsterdam.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_192" id="Page_192">[192]</a></span>Ten kantore van de Nederlandsche Handel-Maatschappij gekomen,
vonden wij daar de vertegenwoordigers van de Amsterdamsche
bankwereld bijeen. Ons werd bij monde van den heer Van
Aalst medegedeeld, wat er den vorigen dag en denzelfden ochtend
was geschied. Daaraan werd toegevoegd, dat nu de berichten uit
het buitenland sedert den vorigen dag zooveel dreigender waren
geworden en de toestand op de geheele geld- en effectenmarkt dientengevolge
zooveel ernstiger was, aan heropening van de beurs vooreerst
niet meer kon worden gedacht. Daarvan uitgaande, waren
maatregelen beraamd om aan de credietbehoeften van handel en
nijverheid te kunnen voldoen buiten de beurs om, en dat wel op zoodanige
wijze, dat het speculatieve crediet geheel zou worden uitgeschakeld
en alleen in re&euml;ele credietbehoeften zou worden voorzien.
Het plan was een algemeen syndicaat daartoe te vormen, dat over
ten minste &#402;&nbsp;200 millioen zou kunnen beschikken. Men was hierover
al in voorloopige besprekingen getreden met de Directie van de
Nederlandsche Bank, welke zich in beginsel tot medewerking bereid
had verklaard. Echter deed zich daarbij een moeilijkheid voor. Hoewel
de positie van de Nederlandsche Bank voor normale omstandigheden
zeer krachtig was (zij had in Juli 1914 een beschikbaar metaalsaldo
van ruim 37<sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub> millioen), was toch te voorzien, dat nu het geheele
credietwezen tijdelijk bij de Bank zou worden geconcentreerd,
een uitzetting van de bankbiljettencirculatie daarvan het gevolg
zou wezen, waarbij de metaaldekking wel eens onvoldoende zou
kunnen blijken. Men achtte het dus voorzichtig zoo niet noodzakelijk,
dat haar verplichte metaaldekking, welke volgens het
bankoctrooi bestaat in een bij Koninklijk besluit, op voordracht
van de directie der Bank, bepaalde verhouding tot het
gezamenlijk bedrag van bankbiljetten, bankassignati&euml;n en rekening
courant saldo&#8217;s, zou worden herzien. Alleen onder die voorwaarde
zou haar vermogen om als centrale credietinstelling in den crisistijd
op te treden, de vereischte rekbaarheid krijgen. Sedert 1864 was die
verhouding twee vijfden van het bedrag dier obligo&#8217;s geweest; in
overweging werd gegeven, dat die dekking tot een vijfde gedeelte
zou worden verminderd.</p>

<p>Nadat wij de uiteenzetting hadden gehoord, verklaarden wij ons
bereid over deze vermindering van de metaaldekking met de directie
der Nederlandsche Bank te spreken en eventueel, op haar voorstel,<span class="pagenum"><a name="Page_193" id="Page_193">[193]</a></span>
daartoe het noodige te doen. Evenwel werd door ons opgemerkt,
dat men bij het nemen van dien maatregel, er wel op bedacht moest
zijn, dat hij tot geen wegvloeiing van goud naar het buitenland zou
mogen leiden. Ons werd op die opmerking geantwoord, dat men ook
hieromtrent reeds van gedachten had gewisseld. De aanwezige bankiers
verklaarden, dat zij geen goudzendingen naar het buitenland
zouden doen en daarvoor ook niet hun tusschenkomst zouden verleenen,
maar zij erkenden dat zulk een verklaring niet voldoende
was. Er moest tegelijk met de vermindering van de verplichte
metaaldekking van de Nederlandsche Bank een uitvoerverbod van
goud worden uitgevaardigd. Hierin lag een groote moeilijkheid.
Daar de gebeurtenissen elkander zoo bliksemsnel opvolgden, moest
de Nederlandsche Bank zonder verwijl gereed staan, om te voldoen
aan eene te verwachten uitzetting harer bankbiljetten circulatie,
die het normale hoogtepunt daarvan ver zou overschrijden. Uit dien
hoofde was oogenblikkelijke vermindering van de verplichte metaaldekking
noodig en deze kon gevaarlijk zijn, indien zij niet met een
verbod van gouduitvoer gepaard ging. De moeilijkheid nu was, dat
de Regeering tot zulk een verbod geen bevoegdheid had.</p>

<p>Het zal wel geen verwondering wekken, dat mijn ambtgenoot
van Financi&euml;n en ik er tegen op zagen de verantwoordelijkheid te
dragen van een maatregel waartoe, naar wij wisten, de Regeering
onbevoegd was. Na eenig heen en weer praten kwamen wij tot de
volgende oplossing. Indien het onderhoud, dat met de directie van
de Nederlandsche Bank zou worden gevoerd, er toe zou leiden,
dat van die directie een voorstel zou uitgaan tot vermindering
der metaaldekking en indien ook zij van oordeel was, dat met die
vermindering een onmiddellijk verbod van gouduitvoer moest gepaard
gaan, zouden wij onze ambtgenooten trachten te overtuigen
van de noodzakelijkheid om de verantwoordelijkheid van zulk een
extra-legaal verbod te dragen. Wij knoopten hieraan echter de voorwaarde vast, dat zoowel de directie van de Bank als de ter vergadering
aanwezige bankiers des avonds in den Ministerraad zouden komen en
de zaak daar zouden voordragen, opdat de verantwoordelijkheid
voor een z&oacute;&oacute; buitengewone daad niet alleen formeel maar in werkelijkheid
voor dien geheelen Raad zou komen.</p>

<p>Nadat dit voorloopig resultaat werd bereikt, hadden de Minister
van Financi&euml;n en ik, in het bijzijn van enkele der heeren, met wie wij<span class="pagenum"><a name="Page_194" id="Page_194">[194]</a></span>
ten kantore van de Nederlandsche Handel-Maatschappij hadden vergaderd,
in het gebouw der Nederlandsche Bank een bijeenkomst
met de directie. Daar werd ons bevestigd, wat wij in de pas verlaten
vergadering hadden gehoord. De directie van de circulatiebank
zou, overeenkomstig de wet, een voorstel doen ter vermindering
van de verplichte metaaldekking. Zij verklaarde zich bereid
met de andere heeren des avonds naar Den Haag te komen, om in
verband daarmede, de noodzakelijkheid van een onverwijld verbod
van gouduitvoer te bepleiten.</p>

<p>In den Haag teruggekeerd, brachten wij den Ministerraad op de
hoogte. Deze vergaderde des avonds opnieuw. In den laten avond
deed zich toen het in onze staatkundige geschiedenis wel nooit voorgekomen
geval voor, dat de vergadering van den Raad door een zoo
groot aantal personen werd bijgewoond, dat uit verschillende
kamers van het Departement van Justitie stoelen en banken moesten
worden bijeengehaald, opdat de heeren althans konden zitten.</p>

<p>Ter vergadering van den Ministerraad voerde de heer Van Aalst
het woord uit naam van de aanwezige bankiers; daarna werd, in
aansluiting aan het door hem gesprokene, door den heer Van Heukelom,
als waarnemend president van de Nederlandsche Bank, de
noodzakelijkheid van het nemen van de zooeven uiteengezette maatregelen
betoogd.</p>

<p>Zoowel des middags op de bijeenkomsten te Amsterdam als des
avonds in de vergadering van den Ministerraad was bovendien de
wenschelijkheid besproken, aan de Regeering de bevoegdheid
te geven, zoo dit onverhoopt noodig mocht blijken, de verplichting
van de Bank om hare biljetten bij aanbieding te betalen, in den
oorlogstijd op te schorten. Waar de toestand z&oacute;&oacute; onzeker was en de
gebeurtenissen elkaar z&oacute;&oacute; snel opvolgden, moest gerekend worden
met de mogelijkheid, dat de Nederlandsche Bank in moeilijkheden
zou kunnen geraken, indien zij in een tijd, waarin zulke buitengewone
beroepen op haar hulp als centrale credietinstelling werden
gedaan, verplicht zou kunnen worden tevens groote bedragen aan
bankbiljetten te verzilveren. Niemand ontveinsde zich welk een
diepen indruk het zou maken, indien de Regeering van zulk een
bevoegdheid gebruik zou moeten maken, maar dit nam niet weg
dat, waar men de mogelijkheid voorzag, dat het daartoe zou moeten
komen, het toch voor het geval die mogelijkheid onverhoopt eens<span class="pagenum"><a name="Page_195" id="Page_195">[195]</a></span>
werkelijkheid mocht worden, niet slechts gewenscht maar noodig
was, dat de opschorting der uitbetaling wettelijk was geregeld. Het
schriftelijk verzoek van de Bank aan de Regeering tot het voorstellen
van dien maatregel werd dien nacht nog opgemaakt en
onmiddellijk aan haar ter hand gesteld.</p>

<p>Nadat de bankiers en de directie van de Nederlandsche Bank de
vergadering hadden verlaten, besloot de Ministerraad, overtuigd
van de noodzakelijkheid, dat de Regeering naar vermogen zou
medewerken tot herstel van het geschokte crediet, aan de Koningin
voor te stellen: de verplichte metaaldekking van de Nederlandsche
Bank van twee vijfden op een vijfde terug te brengen; den gouduitvoer
te verbieden, en een wetsvoorstel in te dienen tot wijziging van
het bankoctrooi op het punt van de betaalbaarheid der bankbiljetten.
Het gevolg van een en ander was, dat reeds den volgenden dag twee
Koninklijke besluiten werden afgekondigd; &eacute;&eacute;n tot verbod van den
uitvoer van gouden munt en goudmuntmateriaal en &eacute;&eacute;n betreffende
de verplichte metaaldekking van de Nederlandsche Bank, terwijl
voorts een ontwerp van wet werd ingediend, betreffende de mogelijkheid
van opschorting der verplichte betaling van de bankbiljetten.</p>

<p>In het bovenstaande vindt men tevens de verklaring hoe het
kwam, dat het verbod van gouduitvoer de medeonderteekening
draagt van alle leden van den Ministerraad. Het wetsontwerp tot wijziging
van het octrooi der Nederlandsche Bank, wat betreft de betaalbaarheid
van hare biljetten, verkreeg den 3den Augustus kracht van
wet. De wet van denzelfden dag op de uitvoerverboden hield tevens
een terugwerkende bekrachtiging in van hetgeen de Regeering
eigenmachtig ten aanzien van den uitvoer van goud had gedaan.</p>

<p>Na den Ministerraad van 30 Juli werd aan het Nederlandsch-Indische
Gouvernement telegrafisch opgedragen ten aanzien van
de Javasche Bank overeenkomstige maatregelen te treffen als voor
de Nederlandsche Bank genomen of voorgesteld waren.</p>

<p>Van de bevoegdheid aan de Regeering bij de eerstgenoemde wet
gegeven, om de betaalbaarheid der bankbiljetten zoo noodig op
te schorten, behoefde gelukkig geen gebruik te worden gemaakt.
Daarentegen bleek de halveering van de verplichte metaaldekking
spoedig geen overvoorzichtigheidsmaatregel te zijn geweest. Het
verslag van de Nederlandsche Bank over het boekjaar 1914/15
zegt hiervan: &#8222;De uitkomst heeft geleerd, dat deze vermindering<span class="pagenum"><a name="Page_196" id="Page_196">[196]</a></span>
inderdaad tijdelijk noodzakelijk is geweest; immers de dekking is
tijdelijk teruggeloopen tot beneden 40% (laagste percentage 32.59%
op 16 October 1914). De emissiekracht der Bank was door dit Besluit
zeer belangrijk toegenomen, hetgeen zeker eene groote gerustheid
voor de gemeenschap is geweest. Reeds vrij spoedig was het
percentage van 40 pct. metaaldekking wederom bereikt (op 12
December 1914) en werd zelfs de dekking bijna doorloopend sterker,
om op 31 Maart 1915 tot ruim 52% op te loopen.&#8221; In het boekjaar
1915/16 namen de dekking en dus ook het beschikbare metaalsaldo
nog zeer aanmerkelijk toe. Op het eind van het boekjaar 1914/15
bedroeg dat saldo ongeveer 169<sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub> millioen; op het eind van 1915/16
omstreeks 373 millioen. Op de hoofdoorzaken van de toeneming van
den goudvoorraad kom ik hieronder terug.</p>

<p>Eerst moet ik nog melding maken van hetgeen verder onverwijld
noodzakelijk was ter ontspanning van de geld- en credietcrisis. De
onrust die op de beurs reeds in het laatst van Juli geleid had tot
de paniek, waarvan haar sluiting het resultaat was, kwam heel spoedig
daarna op allerlei wijzen over heel het land tot uiting. De meest
algemeene en tegelijk voor het geregeld verkeer gevaarlijkste uiting
van het angstgevoel, dat zich van het publiek had meester gemaakt,
was het onttrekken van zilver aan de circulatie en het oppotten van
alles wat men aan gereed geld machtig kon worden. Bijna ieder werd
in de eerste week van Augustus 1914 een Warenar. Helaas was de
voorraad gemunt zilver bij de Nederlandsche Bank bij den aanvang
der crisis zeer klein; op 25 Juli bedroeg hij slechts ruim 8 millioen
gulden. De oorzaken van dien beperkten voorraad zilvergeld
bespreek ik niet. Dat zou mij te ver in het verleden terugvoeren;
genoeg dat de groote behoefte aan zilvergeld in Nederlandsch-Indi&euml;
daartoe veel heeft bijgedragen. Die betrekkelijk kleine voorraad
zilvergeld slonk in een week tijds, deels ten gevolge van grootere
behoefte aan ruilmiddel als uitvloeisel van de stoornis in het crediet,
maar vooral tengevolge van het oppotten van zilver, tot beneden
3 millioen. Aan redding in den nood door het in circulatie brengen
van goud viel niet te denken; daardoor zou de positie van de Nederlandsche
Bank zijn verzwakt, zonder dat het iets zou hebben gebaat.
Meer nog dan het zilver zou de gouden munt zijn opgepot, en er was
bovendien vooral behoefte aan ruilmiddel van kleinere waarde
dan het gouden tientje of het gouden vijfje.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_197" id="Page_197">[197]</a></span>Reeds aanstonds toen de wegvloeiing van zilver zich openbaarde,
werd tusschen de directie van de Nederlandsche Bank en het Ministerie
van Financi&euml;n van gedachten gewisseld over hetgeen gedaan
kon worden om in de behoefte aan kleiner ruilmiddel tegemoet te komen.
De Nederlandsche Bank kon daarin door de uitgifte van klein
bankpapier niet voorzien, daar het bankoctrooi haar uitgifte van
biljetten tot een lager bedrag dan &#402;&nbsp;10 verbiedt. Men wist geen anderen
uitweg dan dat de staat tijdelijk papieren geld in kleine coupures
zou uitgeven. Voor men in beginsel het er over eens was geworden, dat
daartoe zou moeten worden overgegaan, was het noodig verschillende
punten betreffende de uitvoering van het denkbeeld mondeling te bespreken.
Daartoe zouden de president van de Nederlandsche Bank,
die terstond uit Zwitserland was teruggekomen, en de president van
de Nederlandsche Handel-Maatschappij met den Minister van
Financi&euml;n op den avond van den 3den Augustus eene bijeenkomst
hebben.</p>

<p>Aangezien zulke zaken in die dagen geregeld tusschen den Minister
van Financi&euml;n en mij, als Minister van Handel, besproken werden,
vroeg mijn ambtgenoot mij bij die bijeenkomst tegenwoordig te
zijn. Des avonds omstreeks elf uur stapten wij van huis. De Amsterdamsche
heeren hadden getelefoneerd, dat zij ongeveer half twaalf
zouden komen. De bijeenkomst zou plaats hebben in de Kamer van
den Thesaurier-Generaal, den tegenwoordigen Minister van Financi&euml;n,
die, toen wij aankwamen, reeds aanwezig was. Wij moesten
echter wachten tot omstreeks half een voor de heeren uit Amsterdam
aankwamen. Het was in de drukste dagen van de mobilisatie;
per trein konden zij dus niet komen en zij hadden oponthoud gehad
onderweg door het springen van een band van hun automobiel.
Wij begonnen al wat te wanhopen, toen de heeren eindelijk,
vergezeld van den heer A. L. Kulenkamp Lemmers, den Agent van
het Ministerie van Financi&euml;n, aankwamen. Nauwelijks hadden wij tijd
gehad om te verklaren, dat wij het in principe over de uitgifte van
klein papier van Regeeringswege eens waren, of de heer Van Aalst
vloog naar de telefoon om Maastricht op te roepen. Van Amsterdam
uit was er namelijk voor gezorgd, dat de telefoon te Maastricht tot
&#8217;s nachts half een zou open blijven; het was dus hoog tijd, dat er
verbinding gevraagd werd. Om geen tijd te verliezen, had men zich
&#8217;s middags reeds, van Amsterdam uit, met de vraag der papierlevering<span class="pagenum"><a name="Page_198" id="Page_198">[198]</a></span>
bezig gehouden,&mdash;waarbij was gebleken dat de Koninklijke Nederlandsche
Papierfabriek te Maastricht in staat was het noodige
terstond te leveren. Voor veel heen en weer praten over de keuze van
een leverancier was geen tijd. De Minister van Financi&euml;n ging er dan
ook mede accoord, dat het benoodigde papier terstond telefonisch aan
de genoemde fabriek zou worden besteld. Hetgeen door den heer Van
Aalst, sprekende namens den Minister van Financi&euml;n, geschiedde.</p>

<p>Bij die gelegenheid bleek ons spoedig dat de directeur der
papierfabriek te Maastricht een voorzichtig man is, die niet
over &eacute;&eacute;n nacht ijs loopt. De aandeelhouders van zijne vennootschap
hebben reden hem in eere te houden. Geen kwartier nadat het bedoelde
telefonisch gesprek was gevoerd, werd de Thesaurier-Generaal
uit Maastricht opgescheld en vroeg de directeur der fabriek,
of hij inderdaad met het Ministerie van Financi&euml;n gesproken had.
Nadat de papierkwestie geregeld was, moest de vraag over de
grootte der stukken behandeld worden. Na eenig overleg werd
besloten, coupures te maken van &#402;&nbsp;1.<span class="nowrap">&mdash;</span>, &#402;&nbsp;2.50 en &#402;&nbsp;5. Daarna moest
worden beslist, hoe het tijdelijke papieren geld zou heeten. Daarover
was men het spoedig eens; de naam &#8222;zilverbon&#8221; werd gekozen als
kort en sprekend. Maar toen kwam het groote vraagstuk: hoe zou
men een voldoend aantal van die bons in enkele dagen gedrukt
krijgen, z&oacute;&oacute; dat namaak daarvan niet al te gemakkelijk zijn zou?
De agent van het Ministerie van Financi&euml;n had zich daaromtrent
reeds voorloopig in verbinding gesteld met de firma J. H. de Bussy
te Amsterdam. Hij had van die firma eenige &#8222;gronden&#8221; en modellen
meegekregen, die moeilijk zouden zijn te vervalschen. Na eenig
wikken en wegen werd een keus gemaakt en werden model en kleur
van de verschillende soorten van zilverbons bepaald. In hoofdzaak
werd gevolgd het model der vroegere zoogenaamde &#8222;kasorders&#8221; van
de Nederlandsche Handel-Maatschappij ter Oostkust van Sumatra.
Ook werd de vraag behandeld of de bons genummerd zouden worden.
Door mij werd er zeer op aangedrongen, dat dit ter vermindering van
het vervalschingsgevaar zou geschieden. Toen mij echter den volgenden
dag werd medegedeeld, dat de nummering zooveel vertraging in
de aflevering zou brengen, dat per dag in plaats van 700.000 stuks,
slechts 300.000 stuks zouden kunnen worden gemaakt, gaf ik mij
gewonnen. De behoefte aan ruilmiddel was zoo uitermate dringend,
dat hetgeen niet volstrekt noodzakelijk was, achterwege moest<span class="pagenum"><a name="Page_199" id="Page_199">[199]</a></span>
blijven, zoodra het vertraging van beteekenis zou veroorzaken.</p>

<p>Daar het bankoctrooi aan den Staat, op straffe van verlies van
de voordeelen, welke het aan den Staat toekent, verbiedt muntpapier
uit te geven, moest vastgesteld worden, dat de Bank de
zilverbons niet zou beschouwen als muntpapier in den zin dier wet,
omdat zij slechts een tijdelijk hulpmiddel zouden zijn, niet uitgegeven
met de bedoeling om geld te verschaffen aan den Staat.
Echter moest de Staat begrijpelijkerwijze de verplichting op zich
nemen, de zilverbons in te trekken, zoodra de Nederlandsche Bank
voldoende zilver ter beschikking van de Regeering zou kunnen
stellen, ter inwisseling daarvan. Hoewel men het omtrent dit punt van
den aanvang af geheel eens was, moest het toch vastgesteld worden.
Dit geschiedde in een correspondentie met de directie der Bank.</p>

<p>Toen eenmaal de zaak zelve zoover was voorbereid, was het
wetsontwerp dat aan de Staten-Generaal moest worden ingediend,
aangezien de Regeering zonder machtiging van den wetgever geen
bevoegdheid had tot uitgifte van papieren geld, spoedig gereed.
Den volgenden dag werd het aan het Departement van Financi&euml;n
in orde gemaakt en om advies naar den Raad van State gezonden.
Op 5 Augustus werd het aan de Tweede Kamer aangeboden. Den
volgenden dag werd het in spoedvergaderingen van de beide Kamers
der Staten-Generaal behandeld en aangenomen. Nog denzelfden
dag bekrachtigde de Koningin het ontwerp en verscheen de
wet tot uitgifte van zilverbons tot een bedrag van ten hoogste &#402;&nbsp;25
millioen in het Staatsblad, onmiddellijk gevolgd door het Koninklijk
besluit tot vaststelling van den uiterlijken vorm en de hoeveelheid
van elke soort der uit te geven bons.</p>

<p>Doordien men alles wat op de uitvoering van den maatregel betrekking
had, terstond met den meest mogelijken spoed had ter hand genomen,
vertrouwende dat de Staten-Generaal hunne medewerking niet
zouden weigeren, was het mogelijk Vrijdag 7 Augustus reeds voor
een bedrag van ruim &#402;&nbsp;1.700.000 aan zilverbons in omloop te brengen.
Dat om dit te bereiken de uiterste inspanning van allen, die
bij de vervaardiging, de controle en de uitgifte betrokken waren,
noodig was, behoeft wel niet te worden gezegd. Zelfs met die inspanning
was het resultaat nog niet voldoende, maar het gaf toch
verlichting. De heele week had men onder gemis aan klein geld
gezucht en daarvan de moeilijkheden ondervonden: in winkels,<span class="pagenum"><a name="Page_200" id="Page_200">[200]</a></span>
aan de postkantoren, aan de spoorwegstations, letterlijk overal.
Het op zilvergeld beluste publiek trachtte bovendien overal waar
het maar kon, daarvan wat machtig te worden door niet met gepast
geld te betalen, maar bankbiljetten aan te bieden, waarop wisselgeld
terug moest worden gegeven. Dit kunstmiddeltje leidde weer tot
den maatregel van tegenweer, dat aan stations, postkantoren enz.
niet anders dan gepast geld werd aangenomen en dat in koffiehuizen
en winkels dit voorbeeld werd gevolgd, voor zoover niet met bons
werd verrekend. In &eacute;&eacute;n woord, in de week van 3-8 Augustus 1914
was het alledaagsche verkeer geheel ontredderd door gebrek aan voldoende
klein ruilmiddel. Zoo sterk was dit het geval, dat verschillende
gemeente-besturen het niet durfden laten aankomen op de maatregelen
van Rijkswege, die men in voorbereiding wist en, deels in overleg met de
Regeering, deels geheel op eigen gezag gemeentelijke bons uitgaven.</p>

<p>In theorie was daartegen veel, zoo niet alles te zeggen. De veelsoortigheid
van papier, dat op die wijze in enkele gemeenten in
omloop kwam, moest wel verwarrend op het muntwezen werken;
maar.... hoe ongewenscht ook, het was noodig. De toestand was
de heele week al zoo slecht geweest als hij maar wezen kon; den
Zaterdag, den dag waarop overal arbeidsloonen moesten worden
betaald, kon men op die manier niet ingaan. De Regeering was
niet bij machte meer te doen, dan zij deed, en dat was, hoe uiterst
verdienstelijk de praestatie met de aflevering der zilverbons op
zich zelf ook was, niet genoeg. Men moest dus wel over alle bezwaren
heenstappen en zag met vreugde, zij het ook gemengd met eenigen
weemoed, dat de gemeenten waar de meeste arbeidsloonen te
betalen waren, zich zelf hielpen. Zoo is men den critieken Zaterdag,
8 Augustus, doorgekomen. Het zal wel niet overal even gemakkelijk
zijn gegaan, maar men kwam er door. Toen was het gevaar geweken.
De volgende week konden zilverbons in genoegzaam getal beschikbaar
worden gesteld. Hoe noodig de maatregel wel was, kan
men afleiden uit het feit, dat van 7 Augustus tot half September
omstreeks &#402;&nbsp;19 millioen aan zilverbons in het verkeer werd opgenomen.
Sedert dien is het bedrag geleidelijk verminderd. De
bons van &#402;&nbsp;5 waren niet in trek; de uitgifte daarvan werd
spoedig gestaakt.</p>

<p>Toen in het begin van 1915 de namaak der zilverbons onrustbarende
afmetingen aannam, werd besloten de oorspronkelijke stukken<span class="pagenum"><a name="Page_201" id="Page_201">[201]</a></span>
door andere te vervangen, die zorgvuldiger konden zijn voorbereid
en beter afgewerkt en daardoor niet alleen sierlijker waren van uiterlijk,
maar ook meer waarborg boden tegen valschheid. Daarbij
werden voor de ingetrokken zilverbons van &#402;&nbsp;1 geen nieuwe in de
plaats gesteld. Men bepaalde zich tot stukken van &#402;&nbsp;2.50. Toen er
in April 1916 weer een klein paniekje kwam, openbaarde zich dit
opnieuw in onttrekking van zilver aan de circulatie en moest mijn
opvolger als Minister van Financi&euml;n zijn toevlucht weer nemen
tot de uitgifte van zilverbons ook van een gulden.</p>

<p>Men heeft het intusschen niet bij den aanmaak van zilverbons
gelaten. Ook aan het gemunt zilver heeft men terstond zijn aandacht
gewijd. Door tusschenkomst van de Nederlandsche Bank en de
Nederlandsche Handel-Maatschappij werden groote aankoopen van
zilver voor den Staat gedaan en aan &#8217;s Rijks Munt werd voorbeeldig
gewerkt om den voorraad gemunt zilver aan te vullen. Maar het
was echte Sisyphus-arbeid. Toen ik het Departement van Financi&euml;n
verliet, was er sedert het begin van de crisis voor ruim &#402;&nbsp;30 millioen
zilvergeld aangemunt, maar steeds vloeide het weer uit de circulatie
weg. De honger naar zilvergeld was onverzadiglijk. Wel was in
verband daarmede het bedrag der in omloop zijnde zilverbons tot
omstreeks &#402;&nbsp;6 millioen teruggebracht, maar zelfs als men dit in aanmerking
neemt, was het in omloop verkeerend en vastgehouden gemunt
zilver, met inbegrip van de zilverbons, ruim 50 pct. hooger
dan de normale behoefte.</p>

<p>Toen het hoogtepunt der geldcrisis achter ons lag, en men den
toestand weer meester was geworden, werd op 17 Augustus 1914
door het Departement van Financi&euml;n de medewerking van de
Commissarissen der Koningin ingeroepen, opdat de gemeentelijke
bons, welke nu niet meer noodig waren, zoo spoedig mogelijk uit
het verkeer zouden worden genomen. De gemeenten, die waarlijk
niet voor haar genoegen tot het uitgeven van eigen bons waren
overgegaan, gaven hieraan gereedelijk gehoor, met het gevolg dat
die bons spoedig tot de geschiedenis behoorden.</p>

<p>Intusschen had het gebrek aan zilver in de week van 3 tot 8
Augustus nog tot een anderen zeer bedenkelijken misstand geleid.
De omstandigheid dat men bankbiljetten niet meer aan postkantoren,
stations enz. in betaling kon geven, als men kleinere
sommen te betalen had en wisselgeld terug moest hebben, gaf er<span class="pagenum"><a name="Page_202" id="Page_202">[202]</a></span>
aanleiding toe, dat een deel van het publiek in den waan begon te
verkeeren, dat ze geen vertrouwen meer verdienden. Eenige minder
kieskeurigen onder de zilverpotters, die de leer van keizer Vespasianus
omtrent den oorsprong van het geld waren toegedaan,
als men het maar binnen kreeg, maakten van dat volkomen
onredelijk, maar uit de algemeene paniekstemming verklaarbare
wantrouwen in de credietwaardigheid van de Nederlandsche
Bank gebruik om hun beangste medeburgers af te zetten, door
bankbiljetten van tien gulden ter inwisseling tegen &#402;&nbsp;9, &#402;&nbsp;8 of nog
minder aan te nemen. Enkele schaamden zich zelfs niet die afzetterij,
in de dagen van den zilvergeldnood, openlijk als bedrijf
aan te kondigen en uit te oefenen.</p>

<p>Door geruststellende openbare mededeelingen van de Regeering
en van enkele gemeentebesturen werd al het mogelijke gedaan om
het vertrouwen te doen terugkeeren en tegen de afzetterij, waarvan
ik zoo even sprak, te waarschuwen. De pers, die op slechts enkele
hooge uitzonderingen na, gedurende den geheelen oorlogstijd en
vooral in de zoo critieke eerste weken, steeds bereid was de Regeering
met haar invloed te steunen, droeg daartoe met al haar
krachten bij. Dit een en ander miste zijn effect niet, maar toch zou
een ware ramp over ons land zijn gekomen, indien er op 8 Augustus
niet genoeg ruilmiddel was geweest om de loonen te betalen.
Onder het neerschrijven hiervan ontsnapt mij nu nog een zucht van
verlichting bij de gedachte, dat men met vereende krachten er in
slaagde die ramp te bezweren.</p>

<p>Sprekende in de vergadering van de Tweede Kamer van 3 Augustus
1914, zeide ik onder den indruk van het nieuwe gevaar, dat het hoofd
had opgestoken en dat het publiek, als het zijn kalmte niet had verloren,
zich zelf en de Regeering had kunnen besparen:</p>

<p>&#8222;Er zijn blijkbaar een aantal personen, die meenen dat zij zich
zelf op het oogenblik helpen door zooveel mogelijk zilver-ruilmiddel
aan het verkeer te onttrekken en weg te bergen. Ik zou
wenschen dat elk in eigen kring, en de pers in breeden kring, toch ieder
tracht te overtuigen dat hij, door dat te doen, niet alleen zeer schaadt
het algemeen belang, maar per slot van rekening ook zich zelf. Wat
er op het oogenblik gebeurt met het onttrekken van zilver aan het
verkeer is in hooge mate ernstig en door niets gemotiveerd.</p>

<p>&#8222;Tot nog toe was het onverstandig, maar het ziet er uit of het<span class="pagenum"><a name="Page_203" id="Page_203">[203]</a></span>
weldra misdadig zou kunnen worden. En wanneer het mocht blijken
dat een deel van het Nederlandsch publiek, op hetwelk wij allen
toch wel recht hebben een beroep te doen, doorgaat met op deze
wijze het belang van het volk te schaden, dan zal de Regeering
zeker niet aarzelen om met de middelen die zij heeft of, voor zoover
zij op het oogenblik nog geen middelen heeft, met de middelen die
zij dan zal voorstellen, zoo krachtig mogelijk daartegen in te gaan.</p>

<p>&#8222;Er is aan de Regeering ook ter oore gekomen, dat gewetenlooze
individuen nu reeds er een bedrijf van maken, om de goedgeloovige
gemeente, welke inderdaad vreest, dat de bankbiljetten niet meer
hun volle waarde zouden hebben, haar goed bankpapier af te nemen
tegen minderen prijs in zilver.</p>

<p>&#8222;Ik aarzel niet dat te noemen gewetenloos en op dit kritieke
oogenblik voor ons land z&oacute;&oacute; ernstig, dat, indien dit in eenige mate
mocht doorgaan, de Regeering geen oogenblik zal aarzelen door
krachtig in te grijpen, het tegen te gaan.&#8221;</p>

<p>Gelukkig behoefde het daartoe niet te komen. Wel bleef een deel
van het publiek aan het opzamelen van zilvergeld, maar het vertrouwen
in de bankbiljetten keerde toch spoedig geheel terug. Ook
de zilverbons kwamen onder den drang der omstandigheden zonder
moeite in het verkeer. Dit neemt niet weg, dat er in enkele gevallen
daarmede moeilijkheden werden ondervonden. Een winkelier in Den
Haag plakte zelfs op zijn winkelraam aan, dat zilverbons niet in
betaling werden genomen. Zoodra ik dat hoorde, verzocht ik den
burgemeester den heelen winkelvoorraad krachtens de levensmiddelenwet
in beslag te nemen, daar het niet aannemen van
wettig betaalmiddel wel de ergste vorm van prijsopdrijving is.
De schadevergoeding zou dan dien vijand der zilverbons uitsluitend
in dat geld zijn uitbetaald. Toen de man werd gewaarschuwd
en begon te begrijpen wat hem boven het hoofd hing, koos hij
eieren voor zijn geld, of liever: zilverbons voor zijn eieren, en
gaf hij zijne oppositie tegen den zilverbon op.</p>

<hr class="tb" />

<p>Een duidelijk beeld van de snel stijgende maar ook spoedig
gelukkig weer dalende lijn van het algemeen wantrouwen in de eerste
oorlogsweek geven de cijfers der opvragingen bij de Rijkspostspaarbank.
Het normale getal opvragingen bij die instelling is per dag omstreeks
800 tot een bedrag van &#402;&nbsp;200.000. In de ergste crisisdagen beliep<span class="pagenum"><a name="Page_204" id="Page_204">[204]</a></span>
het aantal en het bedrag der aanvragen tot terugbetaling:</p>

<table summary="Terugbetalingen">

<tr>
<td colspan="2" class="center padl1 padr1">op</td>
<td class="center padr3">aantal</td>
<td class="center padl1 padr1">bedrag</td>
</tr>

<tr>
<td class="center padl1 padr1">Juli</td>
<td class="right padr5">29</td>
<td class="right padr3">1.408</td>
<td class="right">362.000</td>
</tr>

<tr>
<td class="center padl1 padr1">&#8222;</td>
<td class="right padr5">30</td>
<td class="right padr3">2.871</td>
<td class="right">1.035.000</td>
</tr>

<tr>
<td class="center padl1 padr1">&#8222;</td>
<td class="right padr5">31</td>
<td class="right padr3">6.874</td>
<td class="right">2.585.000</td>
</tr>

<tr>
<td class="center padl1 padr1">Augustus</td>
<td class="right padr5">1</td>
<td class="right padr3">13.771</td>
<td class="right">4.821.000</td>
</tr>

<tr>
<td class="center padl1 padr1">&#8222;</td>
<td class="right padr5">3</td>
<td class="right padr3">11.228</td>
<td class="right">3.718.000</td>
</tr>

<tr>
<td class="center padl1 padr1">&#8222;</td>
<td class="right padr5">4</td>
<td class="right padr3">1.607</td>
<td class="right">515.000</td>
</tr>

<tr>
<td class="center padl1 padr1">&#8222;</td>
<td class="right padr5">5</td>
<td class="right padr3">1.777</td>
<td class="right">518.000</td>
</tr>

<tr>
<td class="center padl1 padr1">&#8222;</td>
<td class="right padr5">6</td>
<td class="right padr3">1.289</td>
<td class="right">336.000</td>
</tr>

<tr>
<td class="center padl1 padr1">&#8222;</td>
<td class="right padr5">7</td>
<td class="right padr3">696</td>
<td class="right">176.000</td>
</tr>

</table>

<p>Toen de storm opstak, was het noodig dat ook hier maatregelen
werden genomen. Op 30 Juli verscheen een communiqu&eacute; in de
dagbladen, den spaarders waarschuwende tegen geheel ongemotiveerde
ongerustheid, daar de Staat den inleggers de teruggaaf
hunner inlagen waarborgt. Toen de run niettemin toenam, was
het noodig de Rijkspostspaarbank tegen dien stroom in zoover te
beveiligen, dat de termijn van verplichte uitbetaling werd verlengd
en zoodoende tijd werd verkregen om aan de aanvragen daartoe
geleidelijk te kunnen voldoen. Daartoe werd bij Koninklijk besluit
van 3 Augustus de termijn der verplichte terugbetaling van 14
dagen op zes maanden gebracht, met dien verstande dat binnen
dien termijn ten hoogste &#402;&nbsp;25 in &eacute;&eacute;n week zou worden uitbetaald.
Toen bleek dat die maatregel tot misverstand aanleiding gaf en
het publiek daaruit las, dat iedere inlegger op de Rijkspostspaarbank
zes maanden op de terugbetaling van zijn spaarpenningen zou
moeten wachten, gaf de Directie een communiqu&eacute; aan de dagbladen,
waarin duidelijk gemaakt werd, dat die termijn alleen als
uiterste termijn bedoeld en gesteld was, doch dat daarbinnen de
terugbetalingen geleidelijk zouden geschieden. Aangezien spoedig
bleek dat de meeste aanvragers hun spaargeld eigenlijk niet
terugverlangden, maar alleen hadden gehandeld onder den invloed
van de algemeene ongerustheid, werd hun op 8 Augustus
door de Directie medegedeeld, dat hun aanvraag als vervallen zou
worden beschouwd, indien zij niet werd herhaald. Een even nuttige
als practische maatregel. Op 13 Augustus werd medegedeeld dat
niet of niet voldoende gemotiveerde aanvragen voorloopig zouden
worden ter zijde gelegd, maar dat terstond &#402;&nbsp;25 per week zou verkregen<span class="pagenum"><a name="Page_205" id="Page_205">[205]</a></span>
kunnen worden. Den 19den werd bericht dat alle aanvragen
tot terugbetaling weer dadelijk in behandeling zouden
komen; den 20sten dat de aanvragen verder niet meer behoefden
te worden gemotiveerd, en den 24sten dat de termijn van afdoening
van niet met redenen omkleede aanvragen werd teruggebracht op
zeven dagen. De snelle opeenvolging van de dagteekeningen dezer
maatregelen en communiqu&eacute;s geeft een duidelijk en zeer overzichtelijk
beeld zoowel van de plotselinge zenuwachtigheid van
het publiek als van den spoedigen terugkeer tot bezinning.</p>

<p>Geheel in dezelfde lijn als de maatregelen van de Rijkspostspaarbank
lag hetgeen gedaan werd door den Bond voor den Geld- en Effectenhandel in de Provincie. Het bestuur van dezen bond
had zich Zaterdag 1 Augustus met mij in verbinding gesteld en
wendde zich den volgenden ochtend ook tot de directie van de
Nederlandsche Bank, daar het van het geschokte vertrouwen en
van de plotseling opgekomen zucht tot oppotten van geld niet
slechts voor de leden van de vereeniging maar ook voor het publiek
onheilen vreesde, als niet door de provinciale bankiers &eacute;&eacute;n lijn werd
getrokken tegenover reeds begonnen en nog meer te verwachten
zenuwachtige opvragingen van geld. Als gevolg van de besprekingen
met mij en met de directie van de Bank, verzocht het bestuur
van den Bond op Zondag 2 Augustus per circulaire aan zijne
leden &#8222;zich bij het doen van uitbetalingen te beperken tot hetgeen
noodig is voor levensonderhoud, werkloonen of onafwijsbare
verplichtingen.&#8221;</p>

<p>Men heeft achteraf den Provincialen Bond en zijn bestuur
daarover hard gevallen. Die grief is ongerechtvaardigd. Wat
dat bestuur deed, lag geheel in de lijn der maatregelen, die zoowel
door de Regeering als door de Nederlandsche Bank en den
Geldhandel te Amsterdam tot beperking der speculatie en
tot intooming van het oppotten van geld werden genomen of bevorderd.
Voor die circulaire, welke zich geheel aansluit bij de
gedragslijn door de Regeering en de Directie dezer Rijksinstelling
ten aanzien van de Rijkspostspaarbank gevolgd, dragen &egrave;n de
Regeering &egrave;n de Nederlandsche Bank mede de moreele verantwoordelijkheid.
Ik voor mijn deel aanvaard die zonder voorbehoud.
De Amsterdamsche bankiers, die in de eerste crisisdagen een overeenkomstige
gedragslijn volgden, maar die daarvan spoediger dan<span class="pagenum"><a name="Page_206" id="Page_206">[206]</a></span>
hun collega&#8217;s in de provincie konden afwijken, toen zij uit den
aard der zaak het eerst aan bod waren bij de hulp, welke de Vereeniging
voor den Geldhandel verleende, hadden niet noodig dit bij
circulaire bekend te maken. Ook zij waren echter in den aanvang
terughoudend in het doen hunner uitbetalingen. Diegenen onder
hen die dit schijnen vergeten te hebben, vergeten daarmede tevens,
dat zij tegenover alle maatregelen, die genomen moesten worden om
ongewenschte speculatie en oppotting van geld tegen te gaan,
onverantwoordelijk zouden hebben gehandeld door hun medewerking
daaraan te onttrekken. Zij deden beter, dan zij het zich
achteraf nog herinneren.</p>

<p>Formeel was de terughoudendheid der bankiers in het doen
van terugbetalingen weinig minder bedenkelijk dan de beurssluiting
was geweest. Het was ook een daad van eigen richting, maar met
dit verschil dat hier de Regeering en de Nederlandsche Bank vooraf
in de zaak waren gekend en dat de heeren wisten in den geest van
beide te handelen, door te doen gelijk zij deden. Ter moreele rechtvaardiging
van hun daad van eigen richting, die gelijk stond met
het zich eigenmachtig toekennen van een beperkt moratorium,
behoeft niet uitsluitend een beroep te worden gedaan op het:
&#8222;nood breekt wetten&#8221;. Het algemeen belang wees in de eerste
dagen van Augustus in de richting, welke de bankiers uit eigen
lijfsbehoud insloegen.</p>

<p>Niet alleen zouden verschillende bankiers en commissionnairs
in effecten anders gevaar hebben geloopen, individueel hun betalingen
te hebben moeten staken, hetgeen tot een d&eacute;bacle in de
financieele wereld zou hebben geleid, waarvan het effect een nog
grootere stoornis in het crediet, een nog hooger oplaaien van algemeen
wantrouwen zou zijn geweest. Tegenweer was in dit geval,
al gold ook hier dat &#8222;charit&eacute; bien ordonn&eacute;e commence par soi-m&ecirc;me&#8221;,
uit dien hoofde tevens in het algemeen belang. In de vergadering
van de Tweede Kamer van 3 Augustus 1914 zeide ik hieromtrent:
&#8222;Daardoor wordt verkregen dat het beschikbaar kredietmiddel
ook beschikbaar blijft alleen en uitsluitend voor hen bij
wie en voor zoover er werkelijk behoefte aan bestaat, en wordt
tegengegaan, voor zoover het eenigszins kan, elke poging om nu
van de abnormale toestanden van dezen tijd gebruik te maken
om later door speculatie rijk te worden. Of dit in alle opzichten<span class="pagenum"><a name="Page_207" id="Page_207">[207]</a></span>
gelukken zal, dat kan niemand zeggen, maar ik wil dit toch constateeren,
dat evengoed de groote bankiers als de organisatie van
het bankwezen in de provincie met de Regeering eens van zin
niet alleen, maar eensgezind handelen om alle dergelijke pogingen
van het kredietwezen misbruik te maken en zich te verrijken ten
koste van het geheele volk, tegen te gaan zooveel het kan en
daarmede te gelijk in de werkelijke kredietbehoeften te voorzien,
zoover het maar eenigszins mogelijk is.&#8221;</p>

<p>Toen er, gelukkig spoedig, ontspanning kwam, volgden de
provinciale bankiers, na overleg met de Regeering, dezelfde gedragslijn
die door de Rijkspostspaarbank werd aangenomen. Den
15den Augustus berichtte het bestuur van den Provincialen Bond
aan zijne leden, dat het in strijd zou zijn met de bedoelingen van
den genomen maatregel, indien betalingen werden geweigerd,
noodig voor de verplichtingen of de voortzetting van het gewone
bedrijf der cli&euml;nten. Spoedig daarna ging het bij de uitbetaling van
deposito&#8217;s en rekening-courant saldo&#8217;s weer geheel normaal in
zijn werk.</p>

<p>Zooals ik reeds met een enkel woord aanstipte, waren de Amsterdamsche
bankiers nog spoediger dan hun collega&#8217;s in de provincie
in staat, hun terughoudendheid bij het voldoen aan opvragingen,
die geen voldoend economisch motief hadden, te laten
varen. Het syndicaat van de groote bankiers dat zou gevormd
worden, tot een bedrag van ten minste &#402;&nbsp;200 millioen, indien de
Regeering bereid was de boven behandelde maatregelen te nemen
tot versterking van de positie van de Nederlandsche Bank, kwam
reeds tot stand voordat die maatregelen door de wet waren bekrachtigd.
Men herinnert zich dat op 30 Juli laat in den avond
de directie van de Nederlandsche Bank en de voornaamste bankiers
in de vergadering van den Ministerraad waren verschenen. Wat
er daarna door de groote bankiers geschiedde, ontleen ik aan het
verslag van de Nederlandsche Handel-Maatschappij over het
boekjaar 1914:</p>

<p>&#8222;Vrijdag den 31sten Juli hadden te onzen kantore wederom
uitvoerige besprekingen tusschen de voornaamste bankiers en met
de Directie van De Nederlandsche Bank plaats, welke tot diep in
den nacht voortduurden.</p>

<p>&#8222;Het resultaat van deze besprekingen is geweest, dat den 1sten<span class="pagenum"><a name="Page_208" id="Page_208">[208]</a></span>
Augustus in de dagbladen kon worden medegedeeld, dat een
steun-syndicaat van &#402;&nbsp;200 millioen was tot stand gekomen.</p>

<p>&#8222;Dit syndicaat, dat zich de medewerking van de reeds bestaande,
rechtspersoonlijkheid bezittende &#8222;Vereeniging voor den Geldhandel&#8221;
verzekerde, verschafte aan deze Vereeniging bij De Nederlandsche
Bank een crediet van &#402;&nbsp;200 millioen, ten aanzien waarvan het
syndicaat zich voor 20% van de opgenomen voorschotten, tot
een maximum van &#402;&nbsp;40 millioen borg stelde.</p>

<p>&#8222;In deze &#402;&nbsp;40 millioen werd door ons deelgenomen voor een
bedrag van &#402;&nbsp;8 millioen. Verder namen daarin deel de volgende
instellingen en firma&#8217;s: Rotterdamsche Bankvereeniging, Amsterdamsche
Bank, Twentsche Bankvereeniging, B. W. Blijdenstein
&amp; Co., Hope &amp; Co., Van Loon &amp; Co., Nederlandsch-Indische
Handelsbank, Lippmann, Rosenthal &amp; Co., Incasso-Bank, R.
Mees &amp; Zoonen, Wertheim &amp; Gompertz, Adolph Boissevain &amp; Co.,
Gebrs. Teixeira de Mattos, A. van Hoboken &amp; Co., Internationale
Crediet- en Handelsvereeniging &#8222;Rotterdam&#8221;, Van Eeghen &amp; Co.,
Wiegman&#8217;s Bank, De Wissel- en Effectenbank, Disconto-Maatschappij,
Marx &amp; Co.&#8217;s Bank, Vermeer &amp; Co. en Nederlandsch-Indische
Escompto-Maatschappij.</p>

<p>&#8222;Hierdoor werd bereikt, dat de noodige middelen beschikbaar
waren, om aan allen, die zakelijke zekerheid konden aanbieden,
Zoo noodig hulp te verschaffen.&#8221;</p>

<p>Zoowel over de beteekenis van de &#8222;Vereeniging voor den Geldhandel&#8221;,
waarvan het voorzitterschap aan den president van de
Nederlandsche Handel-Maatschappij werd toegekend, als over
den moreelen steun, welke door de Regeering bij haar wedergeboorte
was verleend, bestond misverstand. Men meende dat
met den getroffen maatregel de Vereeniging voor den Geldhandel
alleen de &#8222;haute finance&#8221; en den groothandel helpen zou. Al zou
het onjuist zijn te ontkennen, dat bij de groote bankiers niet even
goed als bij hunne vakgenooten uit de provincie de overweging
gold, welke in het zooeven door mij aangehaalde Fransche spreekwoord
wordt uitgedrukt, toch had de Vereeniging voor den Geldhandel
niet de bedoeling uitsluitend voor het groote bankwezen
en den groothandel werkzaam te zijn en verspreidde haar werkzaamheid
zich ook inderdaad over veel ruimeren kring. Tot tweemaal
toe achtte ik het noodig omtrent de beteekenis dier vereeniging<span class="pagenum"><a name="Page_209" id="Page_209">[209]</a></span>
in de Tweede Kamer misverstanden uit den weg te
ruimen. Op 3 Augustus zeide ik daaromtrent: &#8222;Van het oogenblik
af, dat de toestand dreigde zoo kritiek te worden als hij op
het oogenblik is, is er van uit de bankwereld verband gezocht
en connectie verkregen met de Regeering, en de Regeering heeft
zich bij monde van den Minister van Financi&euml;n, van den Minister
van Justitie en van mij, bereid verklaard om in overleg met
de verschillende organen van ons geld- en kredietwezen te treden
en aan den toestand, voor zoover het maar eenigszins mogelijk
is en zoolang het mogelijk is, het hoofd te bieden. En nu
is de voorstelling, alsof door de getroffen regeling alleen zou
worden geholpen de groothandel gelukkig niet juist en ik kan er
bij zeggen dat, wanneer ik den indruk had gekregen, dat door de
zeer bijzondere maatregelen die genomen zijn, door het Koninklijk
besluit tot verandering van de dekking der Nederlandsche Bank en
tot verandering van het octrooi, alleen de groothandel zou worden
geholpen, ik gemeend zou hebben, dat de Regeering niet verantwoord
was. Maar om het krediet ook voor den kleinhandel, ook voor den
landbouw en de groote en kleine nijverheid zoo goed mogelijk in dezen
kritieken tijd in staat te stellen te voldoen aan zijn taak, moet in de
allereerste plaats de centrale, de groote kredietorganisatie in staat
zijn om aan de verschillende gewettigde aanvragen te voldoen.</p>

<p>&#8222;Met bijzonder veel genoegen kan ik hier verklaren, dat er is
verkregen overeenstemming tusschen het bestuur van de Nederlandsche
Bank, een consortium van groote bankiers en de commissionnairs
in effecten in de provincie en de Regeering om een regeling
te treffen, waarbij aan alle gewettigde kredietaanvragen in den
tegenwoordigen tijd zal worden voldaan, voor zoover dit met
de bestaande kredietmiddelen mogelijk is.&#8221;</p>

<p>Het misverstand was daarmede echter niet uit den weg geruimd.
Een vraag van Dr. Bos gaf mij aanleiding in de vergadering van
de Tweede Kamer van 6 Augustus 1914, nadat het ontwerp van
wet op de zilverbons zonder mondelinge beraadslaging en zonder
hoofdelijke stemming was aangenomen, nog op te merken: &#8222;Men
meent dat het syndicaat eigenlijk speciaal is opgericht en speciaal
werkt ten gunste van den effectenhandel, van den geldhandel en
niet van den goederenhandel en, voor zoover het dan nog voor den
goederenhandel zou zijn, alleen voor den groothandel. Laat ik<span class="pagenum"><a name="Page_210" id="Page_210">[210]</a></span>
herhalen in eenigszins andere woorden hetzelfde wat ik reeds
Maandag gezegd heb, toen ik deze zaak besprak. De Regeering
zou ongetwijfeld niet hebben medegewerkt tot het nemen van de
zeer buitengewone maatregelen, die genomen zijn om het kredietwezen
zoo goed mogelijk in stand te houden, indien zij niet de
overtuiging had, dat volstrekt niet alleen de geldhandel, volstrekt
niet alleen de groothandel, maar dat &egrave;n de goederenhandel &egrave;n de
geldhandel &egrave;n de kleinhandel &egrave;n de groothandel, natuurlijk voor
zoover het kan, zullen worden geholpen. Er is in dit opzicht inderdaad
eenig misverstand ontstaan, en nu is in de advertentie, die
hedenmorgen in de verschillende bladen heeft gestaan, een advertentie,
die ook een gevolg is van de besprekingen, die reeds
weer plaats gehad hebben met het consortium, zoo duidelijk
mogelijk door dat consortium aangegeven, dat het inderdaad even
goed voor den goederenhandel als voor den geldhandel werkt.</p>

<p>&#8222;In die advertentie lees ik het volgende: De ondergeteekenden
berichten, dat de voorschotten welke de Vereeniging voor den
Geldhandel verstrekt, worden verleend tegen goed te keuren
<i>fondsen</i>, <i>ceelen</i>, <i>wissels</i>, <i>promessen</i>, <i>hypothecaire zekerheid</i>, en andere
<i>zakelijke waarborgen</i>, aan alle handelaren, industrieelen, particulieren,
spaarbanken en andere instellingen, waar ook in Nederland
gevestigd, welke onder de bestaande omstandigheden geld behoeven&#8221;.</p>

<p>De grief dat de Vereeniging voor den Geldhandel wel wat langzaam
te werk ging bij het verleenen van haar hulp, kon ik niet
tegenspreken. Ook al werd de noodzakelijkheid van zorgvuldig
onderzoek van elke bij haar inkomende aanvraag, een onderzoek
dat in nauwe samenwerking met de Nederlandsche Bank moest
geschieden, volmondig erkend, had men toch mogen rekenen op
een snellere afdoening van zaken dan in werkelijkheid plaats had.
Als Minister van Handel heb ik in die dagen op het betrachten van
grooteren spoed bij het behandelen der credietaanvragen meermalen
aangedrongen, zoowel bij de Vereeniging voor den Geldhandel
als bij de Nederlandsche Bank.</p>

<p>Omtrent de wijze waarop de aanvragen behandeld werden,
schrijft het Verslag van de Nederlandsche Bank over het boekjaar
1914/15: &#8222;De Nederlandsche Bank heeft in haar gebouw lokaliteiten
beschikbaar gesteld voor de Vereeniging, alwaar deze een eigen
kantoor inrichtte met bijzondere boekhouding. Alle aanvragen<span class="pagenum"><a name="Page_211" id="Page_211">[211]</a></span>
om steun moesten bij het Bestuur dezer Vereeniging worden
ingediend, waartoe elken werkdag, gedurende de gewone kantooruren
door dit Bestuur zitting werd gehouden. Een eerste onderzoek
werd dan door het Bestuur van de Vereeniging v. d. Geldhandel
naar die aanvragen ingesteld, waarna deze door het Bestuur der
Vereeniging met praeadvies werden overgebracht bij de Directie
van De Nederlandsche Bank ter verdere zelfstandige beslissing.</p>

<p>&#8222;Bij inwilliging van het verzoek stelde De Nederlandsche Bank
het geld ter beschikking van de Vereeniging voor de goedgekeurde
aanvrage. Als zekerheid voor deze verleende credieten werden in
groote verscheidenheid roerende goederen in onderpand genomen,
waaronder dikwijls zaken, welke in gewone omstandigheden voor
onderpand bij de Bank niet in aanmerking kwamen; bovendien
werden ook als onderpand aangenomen onroerende goederen,
welke met een hypotheek ter verzekering van het voorschot werden
belast, en ook grossen van hypotheek.</p>

<p>&#8222;Op deze wijze werd het mogelijk met behulp van De Nederlandsche
Bank in werkelijk dringende gevallen ook geld op hypotheek of op
beleening van grossen van hypotheek te krijgen, niettegenstaande het
bedrijf der gewone hypotheekbanken door de crisis was stop gezet.&#8221;</p>

<p>De werkzaamheid van de Vereeniging voor den Geldhandel
kreeg intusschen bij lange na niet zulk een omvang als waarop
was gerekend. In het verslag van de Nederlandsche Bank over het
boekjaar 1914/15 wordt hiervan gezegd: &#8222;De Vereeniging voor den
Geldhandel had tot 31 Maart 1915 voor een bedrag van &#402;&nbsp;31.867.477,50
aan voorschotten in allerlei richting toegezegd, waarvan was
opgenomen &#402;&nbsp;23.512.306,84<sup>5</sup> en wederom afgelost &#402;&nbsp;10.782.431,04;
dit cijfer is dus gebleven verre beneden de &#402;&nbsp;200 millioen, aanvankelijk
als maximum voor een hulpverschaffing in die richting
gesteld. Deze cijfers op zichzelven geven echter geen juist beeld
van de werkzaamheden der Vereeniging; immers zij heeft haar
intermediair verleend voor aanvragen tot een belangrijk grooter
bedrag, welke evenwel.... zijn teruggebracht bij de gewone
bankrelaties. Vooral in dit opzicht heeft de dagelijksche samenwerking
van den &#8222;Geldhandel&#8221; met De Nederlandsche Bank een
heilzame uitwerking voor het crediet in Nederland gehad. Zoowel
kleine handelaars, scheepswerven, industrieelen, alsook zeer
groote groepen van handel, landbouw en industrie hebben van<span class="pagenum"><a name="Page_212" id="Page_212">[212]</a></span>
deze samenwerking en voorlichting kunnen profiteeren, om langs
normale wegen weder het noodige bedrijfscrediet te verkrijgen,
toen voor velen hunner het verloop van de crisis uit andere oorzaken
gunstiger bleek te worden dan eerst was verwacht en zij dientengevolge
buitengewone credietfaciliteiten als van den &#8222;Geldhandel&#8221;
niet noodig hadden. Verschillende anderen kwamen zelfs
in z&oacute;&oacute; veel beter omstandigheden, dat zij den aangevraagden steun
in het geheel niet meer behoefden.&#8221;</p>

<p>Hieruit blijkt genoeg, welk een gunstige uitwerking het heeft gehad,
dat de vooraanstaande mannen van den geldhandel zonder verwijl,
zoodra de crisis losbrak, maatregelen namen om in de credietbehoefte
van handel, landbouw en nijverheid te voorzien. Zooals ook de president
van de Nederlandsche Bank opmerkt, is de beteekenis van dat
initiatief niet slechts af te meten naar den omvang der werkzaamheden
van de daaruit voortgekomen organisatie van het crisiscrediet,
maar ten minste evenzeer naar den kalmeerenden invloed, dien
het enkele feit van het optreden van de Vereeniging voor den Geldhandel
heeft gehad. Het werkte als olie op de crisis-golven.</p>

<p>Intusschen had het aanvankelijk een groote schaduwzijde. Het
crediet dat verleend werd, kwam den credietbehoevenden op een
bij uitstek hooge rente te staan. Toen de crisis was ingetreden, de
effectenbeurs was gesloten en het gewone crediet tijdelijk was stop
gezet, had dit tot gevolg, dat bij de bepaling der rente voor de credietzaken,
welke door de Vereeniging voor den Geldhandel werden
afgesloten, uitgegaan werd van de renteberekening der Nederlandsche
Bank voor voorschotten in rekening-courant. Daar die
Vereeniging het geld voor de credieten, welke zij gaf, zooals werd
uiteengezet, van de Nederlandsche Bank ontving, kon zij voor haar
eigen renteberekening geen anderen grondslag nemen. Doch ook de
Vereeniging voor den Effectenhandel ging dien weg op. Ook zij
bepaalde, dat bij de berekening van prolongatierente van de rente
der Nederlandsche Bank voor voorschotten en rekening-courant zou
worden uitgegaan. Deze was door de directie op 29 Juli eerst
tot 6% verhoogd en op 1 Augustus op 7% gebracht. Hierboven
werd 2% berekend, bovendien moesten de debiteuren van prolongatieposten
nog 1 per mille per maand betalen aan den commissionnair
in effecten. Het crediet kwam dus in de eerste weken van
Augustus aan de debiteuren op meer dan 10 pct. per jaar te staan.<span class="pagenum"><a name="Page_213" id="Page_213">[213]</a></span>
Dat was inderdaad veel te hoog, zelfs de omstandigheden in aanmerking
genomen. Van verschillende zijden ontving de Regeering
daarover klachten en in de pers werd op deze groote schaduwzijde van
de hulp, welke aan de credietbehoevenden werd verleend, met meer
of minder scherpte de aandacht gevestigd. Dit gaf mij aanleiding
tot het houden van eenige besprekingen zoowel met den president
van de Nederlandsche Bank als met den president van de Vereeniging
voor den Geldhandel. Bij den laatste werd met goed gevolg aangedrongen
op verlaging van het rentesurplus van 2% dat boven
de bankrente ge&euml;ischt werd.</p>

<p>Minder gemakkelijk ging het de directie van de Nederlandsche
Bank tot verlaging van haar renteberekeningen te bewegen. Zij
stelde zich op het voor normale omstandigheden volkomen juiste
standpunt, dat zij in haar rentepolitiek vrij moest zijn en zich
niet kon noch mocht laten leiden door overwegingen, ontleend
aan de rente, welke voor beursoperaties of voor andere credietzaken
door particuliere bankiers of commissionnairs wordt berekend.
Het spreekt wel van zelf, dat de Regeering dit standpunt van de
Nederlandsche Bank in beginsel volkomen eerbiedigde. Een circulatiebank,
die in de eerste plaats heeft te zorgen voor de volstrekte
betrouwbaarheid van het door haar uitgegeven papier, heeft in het
normale verkeer vooral rekening te houden met de fluctuaties in haar
eigen goudvoorraad en met hetgeen vreemde circulatiebanken doen,
hetzij om goud tot zich te trekken hetzij om voor tijdelijken overvloed
van goud een uitweg te vinden. Voorts zal zij, ook in verband met
hare moreele verantwoordelijkheid als centrale credietinstelling, vooral
in crisistijd alles doen wat in haar vermogen is, om de speculatie
in toom te houden of althans niet onwillekeurig aan te wakkeren.</p>

<p>In normale tijden nemen zulke overwegingen bij de directie
der Nederlandsche Bank de allereerste plaats in en moeten
zij dit doen. Maar met het uitbreken van den oorlog werden de
omstandigheden op eenmaal geheel abnormaal, ook voor de Nederlandsche
Bank. Uitvoer van goud was overal verboden; overwegingen
ontleend aan de goudfluctuatie waren dien ten gevolge
uitgeschakeld. Het hoog houden der rente ter beperking van de
speculatie was bovendien in deze crisis niet noodig. Beursspeculaties
waren uitgesloten, omdat er geen beurs werd gehouden,
en voor zoover er crediet werd verleend, werd er, grootendeels<span class="pagenum"><a name="Page_214" id="Page_214">[214]</a></span>
met dagelijksche medewerking van de Nederlandsche Bank zelf,
voor gezorgd, dat dit slechts zou geschieden voor de re&euml;ele
behoeften van handel, landbouw en nijverheid en dat credietoperaties
met speculatieve oogmerken niet in aanmerking zouden komen.</p>

<p>Daarentegen was de Nederlandsche Bank in de crisis, veel meer
nog dan in normale omstandigheden, het middelpunt geworden
van het geheele credietwezen, en leidde dit er o.m. ook toe, dat over
heel de linie de bankrente de leiding kreeg. Dit was een even onvermijdelijk
gevolg van den toestand als de groote tijdelijke concentratie
van het credietwezen zelf. Maar dit bracht voor de Bank de
verplichting met zich, andere overwegingen bij de vaststelling der
door haar te berekenen rentevergoedingen te doen gelden, dan waaraan
zij gewoon is in de eerste plaats waarde te hechten. Zoo iets
kost bij een veelhoofdige directie altijd eenige moeite. Bij mijne
besprekingen met den president van de Nederlandsche Bank werd
vooral op die groote verandering in den toestand door mij de nadruk
gelegd, alsook op de fundamenteele wijzigingen in de overwegingen
van de Nederlandsche Bank bij de bepaling van haar rentepolitiek,
welke daarvan, zoolang de toestand op de credietmarkt
bleef, gelijk hij in Augustus 1914 was, het noodzakelijk gevolg moesten
wezen. In principe bestond daarover tusschen den heer Vissering
en mij niet veel verschil van gevoelen, maar de president van de
Bank was wat huiverig voor de aanvaarding van de consequenties,
waartoe afwijking van de gewone regelen zou kunnen leiden. Intusschen
kostte het niet veel moeite het Bankbestuur tot zijn
eerste renteverlaging te brengen, welke den 14den Augustus plaats
had en welke <sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub> pct. bedroeg voor beleeningen en voor voorschotten
in rekening-courant. Meer overredingskracht was noodig om haar
over te halen tot de tweede verlaging, welke op 20 Augustus volgde
en een vol procent over de geheele lijn bedroeg. De rente voor beleeningen
was daarmede teruggebracht tot 5% en die voor voorschotten
in rekening courant tot 5<sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub>%.</p>

<p>Nog voordat op grond van de Beurswet de bepaling der prolongatierente
in handen van den Minister van Financi&euml;n was gesteld,
was de Vereeniging voor den Effectenhandel er toe overgegaan,
daarvoor het surplus van 2% boven de bankrente in te trekken
en, zooals ik reeds opmerkte, had de Vereeniging voor den Geldhandel
de marge van 2% voor de door haar bemiddeling afgesloten<span class="pagenum"><a name="Page_215" id="Page_215">[215]</a></span>
wordende posten reeds spoedig verlaagd. Ten gevolge van een
en ander was de crisis-rentestand in het eind van Augustus tot omstreeks
6<sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub>% gedaald. Dit gaf mij aanleiding, mij bij de behandeling
der Beurswet, zoowel in de schriftelijke stukken als bij de mondelinge
beraadslagingen, te verzetten tegen een uit de Tweede Kamer
gekomen wensch, dat de Minister van Financi&euml;n, zoolang die wet
zou gelden, in het algemeen bevoegd zou zijn een maximale
rente vast te stellen voor nieuwe credietoperaties. Naar aanleiding
van dien wensch en van het door mij daartegenover ingenomen
standpunt, werd in het Verslag over de besprekingen tusschen de
Commissie van Rapporteurs en mij geschreven: &#8222;Voor vordering
van hooge renten behoefde naar de meening des Ministers niet
gevreesd te worden. Wel is waar werden voor eenige weken hooge
renten voor beleeningen gevergd, maar al zeer spoedig zijn, ofschoon
er geen wettelijke dwang mogelijk was, die renten tot een in de
bestaande omstandigheden matig te achten bedrag teruggebracht.&#8221;</p>

<p>Later was bemoeiing van de Regeering met rentebepalingen,
buiten de uitvoering der Beurswet, niet meer noodig. Hiertoe heeft
zeer medegewerkt de in den loop van 1915 voortdurend toegenomen
ruimte van geld. Deze heeft van zelf ook ten gevolge gehad, dat de
particuliere banken veel minder op de Nederlandsche Bank behoefden
te steunen dan in de eerste weken der crisis en dat de door hen
berekende rentevergoedingen konden worden losgemaakt en feitelijk
los werden van de bankrente. Reeds in de laatste maanden van
1914 begonnen in den geldhandel meer gewone toestanden terug
te keeren. Die beweging heeft zich in 1915 zeer geaccentueerd.</p>

<p>Nog een oogenblik moet ik thans stilstaan bij de uitbreiding der
circulatie van bankbiljetten als gevolg van de crisis. De automatische
centraliseering van het credietwezen bij de Nederlandsche
Bank leidde bij het uitbreken der crisis tot een even plotselinge als
ongekende verhooging van de vraag naar bankbiljetten. Op
25 Juli 1914 stond een bedrag aan bankpapier uit van &#402;&nbsp;310
millioen, op 7 Augustus was dit reeds toegenomen tot &#402;&nbsp;461 millioen.
De reserve aan biljetten bij de Bank was op zulk een ongekende
verhooging van de vraag niet berekend. Met groote snelheid werden
daarom hulpbiljetten aangemaakt en in omloop gebracht, die
later weer door gewoon bankpapier zijn vervangen. De bankbiljetten-circulatie
is echter niet slechts in de eerste crisisweken<span class="pagenum"><a name="Page_216" id="Page_216">[216]</a></span>
toegenomen, zij is in den oorlogstijd voortdurend stijgende gebleven
en bedroeg op 31 Maart 1916 reeds meer dan &#402;&nbsp;600 millioen.
Het is evenwel minder juist hier te spreken van biljetten<i>circulatie</i>.
Voor een niet onbelangrijk deel, dat wel niet ver van de &#402;&nbsp;200 millioen
zal afwijken, is de ongekend groote uitgifte van bankbiljetten
niet te verklaren uit grootere behoefte aan ruilmiddel dan onder
normale omstandigheden, maar uit het vasthouden en wegbergen
daarvan. Met de bankbiljetten is het gegaan als met het zilvergeld;
een groot gedeelte daarvan is opgepot. Of dit alleen moet
worden beschouwd als een uiting van een nog niet geheel overwonnen
gevoel van onzekerheid, dan wel of de terughouding ook aan speculatieve
overwegingen moet worden toegeschreven, is moeilijk te
zeggen. Bij de vasthouding van bankbiljetten zal speculatieve overweging,
vooral het gereed staan, als eens bij den vrede groote veranderingen
zullen komen in de conjunctuur, een grootere rol spelen dan bij
het wegbergen van zilvergeld. Ook dragen zoowel de welvaart, welke
de oorlog speciaal onder de boeren gebracht heeft, als de vrees voor
het bekend worden van gemaakte oorlogswinsten daartoe bij.</p>

<p>Ware het bedrag aan uitstaande biljetten niet zoo buitengewoon
groot geweest en gebleven, dan zou langzamerhand de toestand
zich wat de metaaldekking betreft, zoodanig gewijzigd hebben,
dat die dekking in stede van beneden 40% te dalen, zooals in den
aanvang het geval was, tot zelfs boven 100% zou zijn gestegen.
Nu is zij, ondanks de groote uitzetting van de bankbiljettenuitgifte,
toch tot bijna 80% geklommen. De groote goudtoevoer
is een zoo merkwaardig verschijnsel in het totaal der invloeden
van den oorlogstoestand op de economische omstandigheden
en wijkt zoozeer af van de vrees voor wegstrooming van goud,
die in den aanvang moest worden gekoesterd, dat ik er niet stilzwijgend
aan mag voorbijgaan. Hij staat in nauw verband met
de groote depreciatie der buitenlandsche valuta tegenover den
Nederlandschen gulden, of anders gezegd, met de groote waardevermeerdering
van den Nederlandschen gulden tegenover bijna
alle buitenlandsche munteenheden in het internationaal verkeer.
Beide verschijnselen hebben tot dieper liggende oorzaak de toeneming
van Nederlandsche vorderingen op het buitenland, voortspruitende
uit verkoop van goederen en van effecten en uit het vervallen
van coupons en dividenden van buitenlandsche fondsen,<span class="pagenum"><a name="Page_217" id="Page_217">[217]</a></span>
zonder dat die vorderingen door voldoenden verkoop van goederen
en effecten uit den vreemde aan Nederland werd gecompenseerd.</p>

<p>Op het Nederlandsch effectenbezit heeft de oorlog in verblijdenden
zin gewerkt, in zoover dat een groot deel van de Nederlandsche
fondsen, die v&oacute;&oacute;r den oorlog door buitenlanders werden bezeten,
naar Nederland zijn teruggevloeid en dat daartegenover veel Amerikaansche
fondsen in verband met de groote rijzing daarvan zijn
uitgestooten. Daardoor is het belang van de Nederlandsche effectenbezitters
bij buitenlandsche ondernemingen kleiner, dat bij Nederlandsche
ondernemingen grooter geworden. Mocht dit leiden tot eene
blijvende verlevendiging van de belangstelling onzer beleggers in
Nederlandsche waarden, dan zou dat een onvermengd voordeel zijn.</p>

<p>De beweging, waarop ik wees, heeft eenerzijds den gulden tegenover
den dollar gesteund en er toe medegewerkt, dat de dollar zelfs
gedeprecieerd werd, anderzijds de depreciatie van de andere buitenlandsche
valuta, inzonderheid van de mark en de kroon eenigszins
tegengehouden. Voor verhindering van die depreciatie was de aangewezen
factor in het internationaal economisch verkeer in den
oorlogstijd bij lange na niet sterk genoeg. Ook de invoer uit den
vreemde van enkele hulpstoffen van nijverheid en landbouw, zooals
steenkool, kunstmest en dergelijke, was daarvoor niet voldoende.
Ware de effectenverkoop naar Amerika niet zoo levendig geweest,
dan zou afstand van goud aan Amerika, vooral in verband met de
groote aankoopen van graan door de Regeering, niet hebben kunnen
uitblijven. Nu kwam zelfs van daar goud naar ons land. De groote
toevloeiing van dit edel metaal kwam uit de oorlogvoerende landen,
Duitschland en Oostenrijk vooraan, ondanks de credieten welke
beide landen hier afsloten om de depreciatie hunner valuta zooveel
mogelijk tegen te gaan. Wel was er overal, behalve in Amerika,
verbod van gouduitvoer, maar ten gevolge van de aankoopen
vooral van land- en tuinbouwproducten in ons land, zonder dat een
eenigszins daarmede equivaleerende verkoop van goederen daartegenover
stond, was men tegen wil en dank wel verplicht uitzonderingen
daarop toe te laten om te verhoeden, dat de waarde van de
eigen munt tegenover die van den gulden nog meer zou vallen en daardoor
hetgeen men, gedwongen door de omstandigheden, hier koopen
moest, dus nog duurder zou te staan komen. De economische aantrekkingskracht
voor goud van het groote agio van den Nederlandschen<span class="pagenum"><a name="Page_218" id="Page_218">[218]</a></span>
gulden bleek sterker te zijn zelfs dan wettelijke uitvoerverboden.
Dit is vooral hierom merkwaardig, omdat men in de
oorlogvoerende landen, inzonderheid in Duitschland, zich alle denkbare
moeite gaf om, ter versterking van de financieele positie
van het land, een zoo groot mogelijken goudvoorraad in de kelders
der centrale circulatiebank bijeen te zamelen en te bewaren. De
goudtoevloeiing naar ons land bewijst hoe economische krachten,
al worden zij nog zoo aan banden gelegd, door staatswetten
slechts tot zekere grenzen in toom gehouden kunnen worden.</p>

<h3>&sect; 2. <i>Het middenstandscrediet.</i></h3>

<p>Onder de bevolkingsgroepen, die door het uitbreken van den oorlog
zeer werden bedreigd, neemt de kleine handeldrijvende en industrieele
middenstand een eerste plaats in. Deze klasse van personen
werd van twee kanten getroffen. Door den schok welken het
geheele economische leven ontving, verminderde zoowel de koopkracht
als de kooplust van een groot deel der bevolking. Dit kon niet
nalaten den middenstand te treffen, vooral diegenen onder hen, die
onder het volk afname hunner producten vonden, alsmede hen, wier
waren in meerdere of mindere mate onder de weeldeartikelen
gerangschikt kunnen worden. Bovendien leden zij onder de groote
credietcrisis. Als gevolg daarvan konden zij veelal slechts contant
betrekken, wat zij onder normale omstandigheden tegen betaling
na &eacute;&eacute;n of meer maanden hadden kunnen afnemen, terwijl vooral
in den eersten tijd hunne vorderingen niet of uiterst slecht binnenkwamen.
Hun toestand was door de samenwerking dezer ongunstige
oorzaken in den aanvang der crisis bijzonder hachelijk.
Aan de eerste dier oorzaken viel rechtstreeks niets te verhelpen;
alleen mocht worden verwacht, dat de middenstand er de gunstige
terugwerking van zou ondervinden, als het mocht gelukken door
het samenstel van maatregelen, welke de Regeering in overleg en in
samenwerking met verschillende particuliere personen en organisaties
nam, den algemeenen economischen toestand te verbeteren.
Die verwachting is uitgekomen. Ook heeft de kleinhandel
in sommige weeldeartikelen zich zelfs opmerkelijk snel hersteld
als gevolg van het ontstaan van een groep oorlogswinsttrekkers,
die, zooals dat met &#8222;nouveaux riches&#8221; gewoonlijk het geval is, behoefte<span class="pagenum"><a name="Page_219" id="Page_219">[219]</a></span>
hadden hun welstand ook uiterlijk ten toon te spreiden.
De vermindering der werkloosheid als gevolg van de verbetering
der conjunctuur, waartoe ook de verschillende maatregelen, welke
op die vermindering gericht waren, het hunne hebben bijgedragen,
kwam wat later ook aan den middenstand in de volksbuurten
ten goede. In de Nota over den Economischen Toestand
in het begin van het jaar 1916 kon dan ook worden vermeld:
&#8222;De toenemende koopkracht van een groot deel van het publiek
oefende een gunstigen invloed uit op den gang van zaken
in het winkeliersbedrijf. Dit gold voornamelijk de winkels, die de
meer gegoede kringen bedienen. De vermindering der werkloosheid
verbeterde den toestand der kleinere winkeliers, die vooral in de
eerste maanden der crisis met ernstige moeilijkheden te kampen
hadden.&#8221; Maar in de Nota betreffende dien toestand in Juli 1915
moest toch nog geschreven worden: &#8222;De slechte toestand in tal van
groote steden heeft een nadeeligen invloed op den kleinen winkelstand
aldaar, die met moeite het hoofd boven water houdt.&#8221;</p>

<p>Het lag dus voor de hand dat de Regeering, die overal had te
helpen en te steunen om de zaken op gang te houden, ook den
handeldrijvenden en den industrieelen middenstand niet vergeten
mocht. Trouwens reeds aanstonds bij het begin van de crisis stegen
noodkreten uit de organisaties van den middenstand op en namen
deze gelukkigerwijze zelven het initiatief om althans in de credietbehoeften
der winkeliers te voorzien. De Vereeniging voor den
Geldhandel kon deze categorie van handeldrijvenden niet helpen;
zij toch verlangde als waarborg voor hare credieten zakelijk onderpand:
beleening van effecten, goederen, gronden, gebouwen of
grossen van hypotheken. Onder de middenstanders, die crediet
noodig hadden, waren velen hierdoor van de hulp die de &#8222;Geldhandel&#8221;
verleende, reeds van meet af aan uitgesloten. Wel werden enkelen geholpen;
de meesten echter zouden zich niet eens hebben durven aanmelden
bij zulk een lichaam, dat aan de vele credietbehoeften der middenstanders,
die bijna altijd kleine bedragen betroffen en wier onderzoek
zeer tijdroovend was, ook met den besten wil niet had kunnen
voldoen. Hier moest dus op andere wijze raad worden geschaft. De
stoot daartoe ging van Amsterdam uit. Het eerste verslag van de
Algemeene Nederlandsche Centrale Middenstandscredietbank verhaalt
haar eigen ontstaan in de volgende woorden:</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_220" id="Page_220">[220]</a></span>&#8222;Op 6 Augustus 1914 werd op eene door de Algemeene Winkeliersvereeniging
te Amsterdam uitgeschreven vergadering overlegd,
welke maatregelen men zou kunnen nemen. Op deze vergadering werd
op krachtige wijze de wensch naar afdoende hulp aan den middenstand
geuit en werd onverwijld naar den Minister van Landbouw,
Nijverheid en Handel, die tezelfder tijd over de te nemen maatregelen
confereerde met de Vereeniging voor den Geldhandel, Dr. D. Bos en
den Voorzitter van den Middenstandsbond, een telegram gezonden,
om aan te dringen op het nemen van doeltreffende maatregelen.</p>

<p>&#8222;Ter genoemde conferentie bleek men er van doordrongen, dat het
oogenblik was gekomen om afdoende maatregelen te treffen ter
regeling van het middenstandscrediet.</p>

<p>&#8222;De Regeering bleek bereid den steun, dien zij in den vorm van
subsidie van &#402;&nbsp;10.000.- per jaar tot nog toe aan het middenstandscrediet
verleende, te verhoogen en ook de Vereeniging voor den
Geldhandel verklaarde zich bereid, na overleg omtrent de te nemen
maatregelen, steun te verleenen.</p>

<p>&#8222;Een Commissie van voorbereiding onder leiding van Dr. D. Bos
nam op zich het ontwerpen van de grondslagen, waarop een goede
organisatie zou moeten worden gebaseerd. De samensprekingen te
dien einde gehouden met de Nederlandsche Bank en de Vereeniging
voor den Geldhandel en eenige vooraanstaande middenstanders,
leidden ten slotte tot de oprichting van de Algemeene Nederlandsche
Centrale Middenstands-Credietbank. De akte van oprichting werd
verleden op 19 September 1914. Het kapitaal bedroeg &#402;&nbsp;1.000.000.-,
waarvan &#402;&nbsp;200.000.- geplaatst. Verschillende particulieren en
groote bankinstellingen gaven door deelname in het kapitaal blijk
van hun belangstelling in de zaak van het middenstandscrediet. De
Regeering zegde toe te bevorderen, dat voor het jaar 1915 de jaarlijksche
subsidie ten behoeve van het Middenstandscrediet tot
&#402;&nbsp;50.000.- zou worden verhoogd, en nam evenals de Vereeniging
voor den Geldhandel een zekere garantie voor de Instelling ten behoeve
van de Nederlandsche Bank op zich.</p>

<p>&#8222;Met de Instelling is beoogd in &#8217;t leven te roepen een centraal
punt voor alle middenstands-credietbanken in den lande. Van haar
zal uitgaan een krachtige propaganda ten einde zoo spoedig mogelijk
een net van middenstandscredietbanken over het geheele land tot
stand te brengen. Zij zal bij de inrichting en ontwikkeling dezer<span class="pagenum"><a name="Page_221" id="Page_221">[221]</a></span>
banken organiseerend optreden en leiding geven. Zij zal leiding
geven aan pogingen om door het oprichten van inkoop-, verkoop- en productie-vereenigingen den economischen toestand van
den Middenstand te verbeteren. Verder is het hare taak de aangesloten
banken en instellingen van het noodige crediet te voorzien.&#8221;</p>

<p>De garantie der Regeering bestond in een borgstelling ten behoeve
van de Nederlandsche Bank van 50% van de promessen,
welke zij van de aangesloten middenstandsbanken in beleening
nemen zou tot een&mdash;later verhoogd&mdash;maximum van &eacute;&eacute;n millioen.
Ook de Vereeniging van den Geldhandel nam tot 1 Januari 1916
een garantie tegenover de Nederlandsche Bank op zich.</p>

<p>De oprichting werd eveneens door enkele groote banken zooals de
Nederlandsche Handel-Maatschappij, de Amsterdamsche Bank,
de Rotterdamsche Bankvereeniging en de Twentsche Bankvereeniging
gesteund; de heeren Van Aalst en Mr. F. S. van Nierop
namen zitting in het college van commissarissen, daarmede aan hun
sympathie met de nieuwe instelling openlijk uiting gevende. Dr.
Bos, die steeds met de middenstandsbeweging in nauwe betrekking
had gestaan, die ook als voorzitter van de Staatscommissie tot onderzoek
van de toestanden in den middenstand van diens nooden
en behoeften bijzonder op de hoogte was en die een zeer groot aandeel
had in de totstandkoming van de Algemeene Centrale Middenstandsbank,
nam het voorzitterschap van het college van commissarissen
op zich. De dagelijksche leiding werd in handen gegeven aan bekwame
en beproefde voorstanders van de credietco&ouml;peratie voor
den middenstand, onder wie in de eerste plaats is te noemen de heer
M. H. G. F. Fiedeldy Dop, een der van ouds bekende figuren in de
middenstandsbeweging. Met ijver en niet zonder succes werd propaganda
voor de zaak gemaakt. De Algemeene Nederlandsche
Centrale Middenstandscredietbank wist op slechts enkele uitzonderingen
na de bestaande middenstandsbanken te bewegen, zich bij
haar aan te sluiten. Vele nieuwe middenstandsbanken werden opgericht.
Op 31 December 1915 waren 72 banken bij haar aangesloten,
waarvan ongeveer de helft sedert haar oprichting was tot stand gekomen.
Op dien dag beliep het uitstaand crediet der bij haar aangesloten
banken ongeveer &#402;&nbsp;5 millioen, verstrekt aan ten naastenbij
3500 credietnemers. Toch bleef een groot deel der credietbehoeften
van den middenstand onbevredigd.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_222" id="Page_222">[222]</a></span>Dit is aan velerlei oorzaken toe te schrijven. In de eerste plaats
moesten de bij de Algemeene Centrale aangesloten banken in
hare statuten opnemen, dat geen credieten zouden worden verleend
dan tegen persoonlijke of zakelijke zekerheid. Hoewel de
opneming van deze bepaling getuigde van voorzichtig beleid en
noodig was, werd hierdoor toch een breede schare van middenstanders
uitgesloten, vooral omdat onze wet verpanding van
voorraden zonder dat zij uit het bezit van den pandgever gaan,
niet kent. Voorts staat het middenstandscrediet in financieele kringen
niet &agrave;l te zeer in aanzien. Vooral de banken in de provincie
vreezen daarvan concurrentie, hoewel over het algemeen de zaken,
welke zij met middenstanders zouden kunnen doen, zelfs als de
credietwaardigheid van deze credietzoekenden voldoende zou vaststaan,
elk op zich zelf van te weinig beteekenis zijn, om voor
hen aantrekkelijk te wezen. Jammer genoeg is het ook niet te
ontkennen, dat er middenstandscredietbanken zijn, die zich niet
gehouden hebben binnen hun terrein en die, door tevens als gewone
effecten- en geldhandelaars op te treden, den bankiers in de
provincie rechtstreeks concurrentie aandeden. Doch daarnaast
ligt de geringe sympathie van de financieele wereld in de credietco&ouml;peratie
zoowel van den middenstand als van den landbouw, in de
neiging van onze bedrijfsco&ouml;perators om hunne aansprakelijkheid
te veel te beperken. Dit is inderdaad een groot gebrek. Ook de
Nederlandsche Bank is terecht weinig geneigd promessen van een
co&ouml;peratieve bank te disconteeren, wanneer de aansprakelijkheid
harer leden bij de statuten te zeer beperkt is.</p>

<p>Bij de oprichting van de Algemeene Nederlandsche Centrale
Middenstandscredietbank stond men onmiddellijk voor deze moeilijkheid.
Stelde men de aansprakelijkheid te ruim, dan zou men geen
deelnemers vinden; stelde men haar te eng, dan zou men in financieele
kringen niet voor vol worden aangezien en zou de Nederlandsche
Bank bezwaar maken, het papier der middenstandsbank
te disconteeren. Ter oplossing van deze moeilijkheid heeft men
een uitweg gekozen, die wel goed bedoeld, maar weinig practisch was.</p>

<p>Er moest echter rekening worden gehouden met de voorwaarde,
die de Nederlandsche Bank en dientengevolge ook de Vereeniging
voor den Geldhandel ten aanzien van dit punt aan haar bereidwilligheid
tot medewerking verbonden. Daarbij legden zich de oprichters,<span class="pagenum"><a name="Page_223" id="Page_223">[223]</a></span>
zij het ook noode, ten slotte neer. Voor de Regeering was er
toen geen aanleiding plus royaliste te zijn que le roi. Die conditie
toch was zeker bevorderlijk voor de credietwaardigheid der middenstandsbanken,
al belemmerde zij haar ontwikkelingsvatbaarheid.</p>

<p>De voorwaarde, waarop ik doel, bestaat hierin dat de bij de Alg.
Ned. Centr. Middenstandscredietbank aangesloten banken in hun
statuten moesten opnemen, dat alle credietnemers zich aansprakelijk
zouden stellen niet alleen voor de voldoening aan hun eigen verplichtingen,
maar bovendien nog tot een bedrag van 20% boven
het hun verleende crediet, voor eventueele verliezen door de bank
te lijden. Wanneer zulk een verplichting gesteld was telkens voor
een kleine groep van elkaar persoonlijk kennende credietnemers,
die elkander beoordeelen kunnen, zou daartegen niet het minste
bezwaar zijn geweest. Het onderling voor elkaar instaan door
kleine groepen van personen, die elkander niet vreemd zijn, is
zelfs de kern der crediet-co&ouml;peratie. Daarin ligt het geheim der
ontwikkeling van de landbouw-co&ouml;peratie, welke, omdat zij dorpsco&ouml;peratie
is, onderlinge aansprakelijkheid vraagt en vragen
kan van personen, die door het enkele feit, dat zij dorpsgenooten
zijn, elkanders betrouwbaarheid en draagkracht beoordeelen
kunnen. Verbindt men daarentegen als voorwaarde aan een credietverleening,
dat de credietbehoeftige behalve voor zich zelven
bovendien tot een bedrag van een vijfde van het hem verleende
crediet nog er voor zal instaan dat anderen, die hij niet kent en
van wie hij niets weet, hunne verplichtingen ook zullen nakomen,
dan loopt men gevaar juist hen af te stooten, wier medewerking
men voor een goede crediet-co&ouml;peratie in de eerste plaats noodig
heeft, en houdt men, in het algemeen genomen, vooral hen over,
die niet te zwaar denken over verplichtingen, welke zij op zich
nemen, of die elders niet terecht konden en die nu van den nood een
deugd maken. Zal de crediet-co&ouml;peratie van den middenstand tot
bloei willen komen, dan zal zij zich van die haar in hare ontwikkeling
ernstig belemmerende bepaling moeten weten los te maken,
zonder aan de waarborgen, welke zij aan de Nederlandsche Bank
bieden moet, tekort te doen.</p>

<p>Maar zelfs al gelukt haar dit, en al zou er van den beginne af
een regeling zijn getroffen die de Alg. Ned. Centr. Middenstandscredietbank
niet in haar groei belemmerd had, dan zou zij toch<span class="pagenum"><a name="Page_224" id="Page_224">[224]</a></span>
de kleine middenstanders niet hebben bereikt. Misschien zullen
ook zij langs den weg der co&ouml;peratie te helpen zijn, als deze
zich in de middenstandskringen werkelijk zal hebben ingeburgerd;
thans, nu het meerendeel der middenstanders nog vreemd, zoo niet
vijandig daartegenover staat, zou het getuigen van kortzichtige
voorbarigheid, daarvan heil te verwachten ook voor het kleine
winkeliertje, en het kleine handwerksbaasje, die zelfs hun eigen
zaak niet kennen en die verbaasd staan, als men hun vraagt of zij
eenige, zij het nog zoo eenvoudige, boekhouding voeren.</p>

<p>Hetgeen door het gemeentebestuur van Amsterdam in overleg
met de Algemeene Winkeliersvereeniging ter bevordering van
het middenstandscrediet in de hoofdstad is gedaan, is meer aan de
kleine middenstanders ten goede gekomen, al heeft het vooral het
bouwbedrijf aldaar gebaat. Deze gemeente besloot tot een bedrag
van &#402;&nbsp;1.000.000 zich borg te stellen voor personen uit den middenstand,
aan wie door de Credietvereeniging of door de Amsterdamsche
Centrale Middenstands-Credietbank crediet werd verleend;
doch alleen voor credieten, welke door Burgemeester en Wethouders,
bijgestaan door een speciale commissie, waren goedgekeurd.
Aangezien het plan van deze Amsterdamsche borgstelling ten
behoeve van credietbehoevende middenstanders goed was in
elkander gezet, besloot het Rijk, ten einde de uitvoering daarvan
te bevorderen, de helft van de eventueele verliezen, welke voor de
gemeente uit die borgstellingen zouden voortvloeien, aan haar te
zullen vergoeden. Die maatregel, welke als crisis-maatregel bij
uitnemendheid, zijn doel niet heeft gemist, is&mdash;gelijk ik opmerkte&mdash;in
hoofdzaak ten goede gekomen aan de bouwers, maar toch zijn
ook andere middenstanders en onder hen ook een aantal kleinere
daardoor gebaat geworden.</p>

<p>Percentsgewijze is aan den kleinen middenstander nog eenigszins
meer ten goede gekomen hetgeen de gemeente &#8217;s Gravenhage
deed. Zij gaf tot een bedrag van &#402;&nbsp;100.000 een voorschot aan
de Co&ouml;peratieve Middenstandsbank aldaar, met de bedoeling
dat dit zou strekken voor credietverleening aan kleine middenstanders
binnen de gemeente, die door deze middenstandsbank
credietwaardig zouden worden geacht en die als gevolg van
den oorlogstoestand een voorschot behoefden. Voor zoover dit
hielp, was die hulp, evenals in Amsterdam, plaatselijk. Bovendien<span class="pagenum"><a name="Page_225" id="Page_225">[225]</a></span>
geeft het bedrag, dat door de gemeente &#8217;s Gravenhage voor
deze hulp werd beschikbaar gesteld, reeds aan, dat zij slechts op
bescheiden schaal kon werken.</p>

<p>Toch mocht ook deze breede schaar van kleine neringdoenden
en handwerksbazen, die geen of slechts onvoldoende zekerheid
konden stellen, niet aan hun lot worden overgelaten, voor zoover
zij door den oorlogstoestand in hun bedrijf waren of werden geschaad.
Vooral in de gevallen, waarin de achteruitgang van den winkel of
het bedrijfje rechtstreeks verband hield met de mobilisatie, doordien
de kleine middenstander was opgeroepen voor den militairen
dienst en zijn zaak had moeten verwaarloozen, had de Staat
niet slechts aanleiding maar zelfs den moreelen plicht, de helpende
hand te reiken, om het zaakje weer op de been te krijgen. Niettemin
was deze categorie van middenstanders tot in het begin
van het jaar 1915 om de zooeven aangegeven redenen feitelijk
grootendeels buiten den van staatswege verleenden steun aan het
middenstandscrediet gebleven en werden alleen zij, die er het slechtst
aan toe waren, zooals in het vorig hoofdstuk werd medegedeeld<a name="FNanchor_12" id="FNanchor_12"></a><a href="#Footnote_12" class="fnanchor">[12]</a>,
met kleine giften van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; geholpen. Op
deze leemte werd mijn aandacht gevestigd door de Koningin, in
eene audi&euml;ntie welke Hare Majesteit mij in het laatst van Januari
1915 verleende en waarin Zij mijn oordeel over enkele economische
toestanden en maatregelen vroeg. De vraag van de Koningin, mijn
gedachten over deze zaak te laten gaan en Haar, zoo mogelijk, een
plan van organisatie van een credietverleening voor te leggen,
welke binnen het bereik zou liggen van de kleine en kleinste middenstanders,
die onder den oorlogstoestand gebukt gingen,
leidde tot het hieronder volgend rapport, dat ik op 1 Februari
aan Hare Majesteit indiende en waarvan de opneming mij door
Haar welwillend werd toegestaan.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_12" id="Footnote_12"></a><a href="#FNanchor_12"><span class="label">[12]</span></a> Zie <a href="#Page_142">bl. 142/3</a>.</p>
</div>

<div class="blockquot">

<p>De tijd is gekomen om het noodige voor te bereiden ten einde, na
het weer vlot raken van den door den oorlog in menig opzicht vastgeraakten
toestand, een aantal onder de kleine ondernemers niet geheel
weerloos te doen staan tegenover de gevaren, die hun van de alsdan te
verwachten verschuivingen zullen dreigen. Wel is waar is de Europeesche
vrede nog niet in het zicht en is er nog niet de minste zekerheid
dat Nederland door den loop der omstandigheden, niettegenstaande<span class="pagenum"><a name="Page_226" id="Page_226">[226]</a></span>
het optreden der Regeering ter verzekering van onze onafhankelijkheid
en van onze neutraliteit, niet toch in den grooten krijg zal worden
medegesleept. Deze overweging mag er intusschen niet toe leiden, met
het voorbereiden van de noodige weermiddelen tegen economischen
ondergang van een aantal kleine ambachtslieden, neringdoenden en
boeren te wachten, totdat omtrent den vrede en het lot van ons land
in den thans woedenden oorlog zekerheid zal zijn verkregen.</p>

<p>Om gereed te zijn als de economische verschuiving bij den terugkeer
tot normale politieke verhoudingen zal beginnen, moeten de vereischte
maatregelen, v&oacute;&oacute;r het zoover is, worden genomen. Ook hier
geldt dat &#8222;gouverner c&#8217;est pr&eacute;voir&#8221;. En mocht het verloop der gebeurtenissen
zoodanig zijn, dat het onmogelijk wezen zou de beraamde
maatregelen in toepassing te brengen, dan zal de daaraan ten koste
gelegde arbeid toch wel door niemand als onnut worden aangemerkt.</p>

<p>Hetgeen te doen staat voor den tijd van het los komen van den
economischen ijsgang is uit den aard der zaak verwant aan de steunbeweging,
die zich uit het door H. M. de Koningin in Augustus
1914 genomen initiatief heeft ontwikkeld. Die verwantschap sluit echter
niet uit, dat er wezenlijke punten van verschil zijn. Wel is uit de
steunbeweging mede gegroeid, dat het Koninklijk Nationaal Steuncomit&eacute;,
in verbinding met de organisatie van de Directie van den Arbeid
en onder de medewerking van personen en instellingen, werkzaam
op de verschillende terreinen van het economisch volksbestaan,
zich voortdurend op de hoogte houdt van de verschillende takken van
nijverheid, handel en landbouw, en belanghebbenden zoowel als Regeering
van advies dient omtrent den stand der verschillende bedrijven,
de betrekking van de noodige grond- en hulpstoffen voor zoover
die van elders moeten komen, de mogelijkheid van het vrij laten uitgaan
of de noodzakelijkheid van het binnenslands houden der producten,
omtrent de schommelingen in de arbeidsgelegenheid, in &eacute;&eacute;n woord
omtrent het geheele verloop van het bedrijfsleven in dezen zoo bewogen
en zoo bijzonderen tijd. Maar voor zoover het Koninklijk Nationaal
Steuncomit&eacute; meer is dan een adviseerend lichaam, bepaalt zijn
werkkring zich er zoo goed als geheel toe, door tusschenkomst van de
verschillende plaatselijke steuncomit&eacute;s wekelijksche toelagen in verschillenden
vorm te geven aan die gezinnen en personen, die door den
oorlogstoestand tijdelijk buiten staat zijn geraakt om in eigen onderhoud
te voorzien. Hetzelfde geldt voor de plaatselijke steuncomit&eacute;s zelve.
Trouwens het doel waarmede deze organisatie in de zoo moeilijke dagen
van Augustus 1914 werd in het leven geroepen, was geen andere,
en de taak die deze steunorganisatie heeft te verrichten, is bij uitstek
zwaar en gewichtig, en haar werkkring, door het wegdringen van honger
en ellende, bij uitstek zegenrijk.</p>

<p>Wat noodig zal zijn in den overgangstijd tot het economisch leven
zich weer geheel in den nieuwen toestand zal hebben gevoegd, is ook<span class="pagenum"><a name="Page_227" id="Page_227">[227]</a></span>
wel te brengen onder het algemeene begrip <i>steun</i>, maar toch is hier
een steun van gansch ander karakter van noode.</p>

<p>Hier geldt het aan kleine bedrijven, die door den oorlogstoestand in
het ongereede zijn geraakt, hulp te verleenen bij het zich opwerken
tot de te voren bereikte hoogte; en kleine nijveren, wier bedrijf onder dien
toestand geheel te gronde ging, in staat te stellen van hun vakkennis
en hun ervaring als kleinondernemer gebruik te maken en opnieuw
een zaakje in de branche, waarmede zij vertrouwd zijn, te beginnen.</p>

<p>Hier gaat het dus niet om het verstrekken van wekelijksche of
maandelijksche toelagen, maar om het verstrekken van kleine credieten
voor oprichtings- en bedrijfskapitaal, voor zoover het nieuwe
zaakjes betreft, voor aanvulling van verloren kapitaal, voor zoover
betreft zaakjes, die niet zijn te gronde gegaan maar verzwakt.</p>

<p>Het terrein dat hier te bearbeiden zijn zal, levert zeker niet minder
moeilijkheden op dan hetwelk door de steuncomit&eacute;s bestreken wordt.
In de allereerste plaats zal het noodig zijn scherp te onderscheiden tusschen
de kleine bedrijven die v&oacute;&oacute;r den oorlog getoond hadden levensvatbaarheid
te bezitten, maar door den oorlogstoestand in het ongereede
zijn geraakt en die welke reeds te voren ten doode waren opgeschreven,
maar welker einde door den oorlogstoestand alleen werd verhaast.</p>

<p>Het zou economisch verkeerd zijn en op een aaneenschakeling van
teleurstellingen uitloopen, indien bij het werk dat hier te doen staat,
niet zoo zorgvuldig mogelijk tusschen beide groepen van noodlijdende
of omvergeworpen zaken werd onderscheiden. Hoe hard het in sommige
bijzondere gevallen ook moge zijn, moet de tweede categorie van de
hier bedoelde hulp streng worden buitengesloten. De eigenaars van zulke
zaakjes moeten hun heil zoeken niet in vruchteloos pogen van nieuw
leven te blazen in wat niet levensvatbaar is, maar in het aanbieden van
hun dienst als leider, opzichter of arbeider in beter toegeruste en aan
de economische eischen beter beantwoordende ondernemingen.</p>

<p>Echter zal men zich bij het maken van die schiftingen moeten wachten
voor het te spoedig gereed zijn met zijn oordeel. Het is toch te verwachten,
dat na den oorlog de economische bestaansvoorwaarden
voor een aantal bedrijven zullen blijken belangrijk te zijn gewijzigd.
Waarschijnlijk is, dat over het algemeen gesproken die wijzigingen zullen
zijn in het voordeel van het grootere bedrijf en ten nadeele van de
kleine zaakjes. <i>Deze</i> verschuiving zal zich echter niet in alle takken van
bedrijf in gelijke mate voordoen en in sommige daarvan, zooals bijv.
in land- en tuinbouw, wellicht in het geheel niet zijn te constateeren.</p>

<p>Maar deze meer algemeene verschuiving zal doorkruist worden
door een aantal plaatselijke veranderingen, die voor bepaalde kleine
ondernemingen gunstig kunnen zijn of den druk der algemeene beweging
nog kunnen verzwaren.</p>

<p>Bij het oordeel over elk geval zal dus noodig zijn, dat het worde gevestigd
onder medewerking niet alleen van deskundigen op het gebied<span class="pagenum"><a name="Page_228" id="Page_228">[228]</a></span>
van den bedrijfstak waartoe de aanvrager behoort, maar ook van personen,
die de bijzondere voorwaarden, welke afhankelijk zijn van plaatselijke
toestanden, beoordeelen kunnen. Bovendien zal het daarbij aankomen
op de persoonlijke bekwaamheid en geschiktheid van den aanvrager.
Het is toch lang niet uitgesloten, dat in bijzondere gevallen een
zaak te gronde ging, omdat de voorwaarden waaronder zij gedreven
werd, te ongunstig en te machtig waren om haar er boven op te houden,
niettegenstaande de eigenaar daarvan de noodige eigenschappen
bezit om onder minder ongunstige omstandigheden zulk een zaak met
goed gevolg te kunnen drijven. In zulk een geval zou de aanvrager afgewezen
moeten worden, als hij halsstarrig opnieuw onder dezelfde ongunstige
omstandigheden als voorheen wilde beginnen, maar zou zijn
aanvraag in gunstige overweging kunnen worden genomen, indien hij
kon aantoonen, dat de zaak die hij wenscht te beginnen, onder betere
voorwaarden zou worden gedreven.</p>

<p>Niet minder groot is de moeilijkheid bij het bepalen van de juiste
oorzaak of de juiste oorzaken van het achteruit of te gronde gaan van
de zaak van den aanvrager. Het is namelijk met zekerheid te verwachten
dat de aanvragers, meerendeels te goeder trouw, den kwijnenden
of verloopen toestand van hun zaak op rekening van den
oorlogstoestand zullen schrijven, ook in die gevallen, waarin de oorlog
daaraan geen of slechts in geringe mate schuld heeft.</p>

<p>Scherp zal de juiste oorzaak van den toestand in den regel wel niet
zijn aan te wijzen. In het algemeen zal men zich met benaderende aanwijzingen
moeten en kunnen tevreden stellen. Slechts in &eacute;&eacute;n categorie
van gevallen zal het anders zijn, namelijk waar de achteruitgang
of het te gronde gaan der zaak te wijten is aan het gedurende langen
tijd ontbreken van het hoofd der zaak of van een der onmisbare medewerkers
daarin, als gevolg van de mobilisatie.</p>

<p>Dat er in de laatstbedoelde categorie van gevallen aanleiding voor
den Staat is, aan den wederopbouw van die zaken zijn steun te verleenen,
behoeft nauwelijks betoog. Waar de eischen der landsverdediging
het economisch bestaan van sommige hunner, die daarvoor beschikbaar
moesten blijven, voor de toekomst in gevaar hebben gebracht,
ligt het op den weg van den Staat dat gevaar zooveel mogelijk af te
wenden. Zoolang niet gedemobiliseerd kan worden, wordt toch&mdash;voor
zoover dat met de eischen der landsverdediging vereenigbaar is&mdash;met
de eischen ook van het economische leven der bevolking rekening gehouden
door het geven van langere verloven en tijdelijke ontheffingen
van den dienst aan de militie- en landweerplichtigen wier afwezigheid
uit hun bedrijf niet alleen hun eigen economischen toestand
schaadt maar bovendien de bron van inkomst van een groot aantal
andere gezinnen in de waagschaal stelt. Maar toch kunnen die verloven
en ontheffingen slechts in beperkte mate worden gegeven. Zoolang de
tegenwoordige toestand duurt, moeten de eischen der landsverdediging<span class="pagenum"><a name="Page_229" id="Page_229">[229]</a></span>
voorgaan boven de economische belangen van hen, die daaraan
hebben deel te nemen. Dit moge in sommige gevallen hard zijn; het is
niet anders. Maar hieruit volgt dat de Staat zich niet kan onttrekken
aan den zedelijken plicht er toe mede te werken, dat de economische
wonden die door de mobilisatie geslagen werden, zoo goed mogelijk
zullen worden geheeld.</p>

<p>In de andere gevallen valt <i>deze</i> grond voor de medewerking van den
Staat bij het pogen, het economisch verlies bij de te verwachten verschuiving
tot een minimum te beperken, wel is waar weg. Maar er
blijft toch over, dat het welslagen van dat pogen van groot algemeen belang
is en dat de Staat uit dien hoofde zijn taak niet voorbij schiet, door
tot dat pogen het zijne bij te dragen.</p>

<p>Wat nu de steun zelf betreft, die noodig is, deze is&mdash;zooals reeds
met een enkel woord werd aangegeven&mdash;hier van gansch anderen aard
dan de hulp, die door de steuncomit&eacute;s wordt verleend aan gezinnen en
personen, die anders onder de buitengewone oorlogsomstandigheden
gevaar zouden loopen noodlijdend te worden.</p>

<p>Hier gaat het bijna uitsluitend om steun door het vergemakkelijken
van de gelegenheid tot het verkrijgen van crediet. Daarin ligt reeds opgesloten,
dat zij die op deze wijze geholpen worden, geen giften maar
voorschotten ontvangen en verplicht zijn rente en aflossing van die
voorschotten uit eigen middelen af te doen.</p>

<p>Ware het nu z&oacute;&oacute; gelegen, dat er reeds voldoende gelegenheid voor
den kleinen middenstand bestaat, zich het onder deze buitengewone
omstandigheden noodige crediet te verschaffen, dan ware het noch
voor particuliere instellingen noch voor den Staat noodig zich de zaak
aan te trekken. Vandaar dat voor het grootbedrijf en voor het grootere
middenstandsbedrijf geen bijzondere maatregelen beraamd behoeven
te worden. Voor zoover de ondernemingen, die tot deze categorie&euml;n
behooren, op gezonden grondslag rusten, kunnen zij&mdash;vooral na de
uitbreiding welke de organisatie van het middenstandscrediet sedert
Augustus 1914 heeft ondergaan&mdash;als regel op bevrediging hunner
credietbehoefte door bestaande credietinstellingen rekenen.</p>

<p>Voor den kleinen middenstand bestaat echter geen organisatie van
het credietwezen, die ook maar in de verte voldoende zijn zou voor de
behoefte, welke in de naaste toekomst is te verwachten. Het is daarom
noodig een organisatie, welke in die leemte voorziet, in het leven te
roepen. Daarbij zal het gewenscht zijn, denzelfden weg te volgen, die
in Augustus 1914 bij het organiseeren der steunbeweging bewandeld
werd, namelijk zooveel mogelijk aan te sluiten bij bestaande instellingen.
Dat wil dus hier zeggen: bij bestaande credietinstellingen en wel
inzonderheid bij credietinstellingen ten behoeve van den middenstand.</p>

<p>In de eerste plaats komt hier in aanmerking de in Augustus 1914
onder den drang der omstandigheden, met steun en medewerking der
Regeering, opgerichte Algemeene Centrale Middenstandscredietbank, die<span class="pagenum"><a name="Page_230" id="Page_230">[230]</a></span>
reeds in sommige plaatsen nieuw opgerichte middenstandscredietbanken
in hare organisatie heeft opgenomen en bij welke zich verschillende
vroeger reeds bestaande middenstandscredietinstellingen hebben aangesloten.
Voorts de R. K. Hanse, die&mdash;naar verluidt&mdash;zich nog niet
bij de centrale Middenstandscredietbank heeft aangesloten, en de centrale
instellingen van landbouwcrediet.</p>

<p>Daar deze verschillende credietinstellingen door hunne vertakkingen
en verbindingen beschikken over deskundigen in de verschillende takken
van bedrijf, alsmede over de telkens noodige plaatselijke kennis en over
de middelen ter beoordeeling van de persoonlijke geschiktheid en bekwaamheid
der aanvragers, kan langs dezen weg worden voldaan aan
de eischen, die boven voor eene behoorlijke vervulling van de hier te
verrichten taak werden gesteld.</p>

<p>Aangezien het middenstandscrediet zich niet behoorlijk kan organiseeren
zonder de medewerking van de groote bankinstellingen en
van de Nederlandsche Bank, ligt het voor de hand in de organisatie
der credietverleening voor de buitengewone omstandigheden gedurende
den economischen ijsgang na den politieken vrede, ook vertegenwoordigers
op te nemen van de Nederlandsche Bank en van de Vereeniging
voor den Geldhandel. Wegens het verband met de steunbeweging
1914 mag ook een vertegenwoordiging van het Koninklijk Nationaal
Steuncomit&eacute; niet ontbreken.</p>

<p>Wellicht zal het aanbeveling verdienen ook de drie vereenigingen
voor den effectenhandel en de Vereeniging van directeuren van hypotheekbanken,
alsmede de Vereeniging tot steun aan miliciens in de
zaak te kennen.</p>

<p>Eindelijk is, waar geldelijke steun van den Staat voor het welslagen
van de zaak onmisbaar is, een vertegenwoordiging van het Ministerie
van Financi&euml;n noodig. Hiertoe schijnt &#8217;s Rijks Thesaurier-Generaal
het meest aangewezen.</p>

<p>De steun van het Rijk kan tweeledig zijn. In de eerste plaats zal het
noodig zijn, dat de Staat&mdash;hetzij dan het Rijk alleen, hetzij het Rijk
in combinatie met de in elk bijzonder geval daarbij belanghebbende
gemeente&mdash;wanneer aan de voorwaarden voor de credietverleening
is voldaan, het daadwerkelijke verleenen daarvan mogelijk maakt door
een deel van het risico voor zijn rekening te nemen. Zonder deze medewerking
van den Staat zou het bij plannen maken op het papier
blijven en zou het risico voor particuliere instellingen, juist omdat het
hier gaat om kleine en zelfs om miniatuur-bedrijven, te groot zijn om op
toepassing op eenigszins ruime schaal te kunnen rekenen. Trouwens
werd in Augustus 1914 in deze richting reeds gegaan, toen de toenmalige
Minister van Landbouw, Nijverheid en Handel na overleg met zijn toenmaligen
ambtgenoot van Financi&euml;n aan de Centrale Middenstandscredietbank&mdash;behoudens
bekrachtiging voor de wet&mdash;toezegde de helft
van de door haar wegens credieten, in den oorlogstijd verleend, te lijden<span class="pagenum"><a name="Page_231" id="Page_231">[231]</a></span>
verliezen tot een maximum van &eacute;&eacute;n millioen gulden te zullen dragen.</p>

<p>Evenwel zal thans in die richting verder moeten worden gegaan.
Het is in verband met den aard der credieten, die hier gegeven zullen
moeten worden, zeer de vraag of de particuliere instellingen zelfs z&oacute;&oacute;ver
zullen durven gaan om de helft van het risico daarvan voor hare
rekening te nemen. Er zal op moeten worden gerekend, dat zij dit niet
zullen aandurven en dat de Staat zich bereid zal hebben te verklaren
tot het dragen van &#8222;premier risque&#8221; tot een voor de verschillende
categorie&euml;n van gevallen vast te stellen percentage, behoudens afwijking
van dat percentage in bijzondere gevallen, waar daartoe een speciale
aanleiding bestaat.</p>

<p>Doordien in geval van schade op een post de Staat voor het dragen
geheel zou opkomen, zoolang het bedrag het vastgestelde percentage
voor het &#8222;premier risque&#8221; niet zou overschrijden, zou dit het risico
der credietverleenende instellingen zeer beperken en de kans op welslagen
der zaak zeer verhoogen. Van de zijde van den Staat zal, ten einde
een onbeperkte aansprakelijkheid te ontgaan, een maximum moeten
worden gesteld, waarboven de toezegging tot het dragen van het &#8222;premier
risque&#8221; niet zou gaan. Hierbij kan &ograve;f alleen een algemeen maximum
gesteld worden &ograve;f daarnevens ook een maximum voor elken
post. Dit behoort tot de nader te regelen punten.</p>

<p>Toevallig is er op het oogenblik een plan in voorbereiding tot stichting
van een verzekeringsmaatschappij, waaraan de verschillende
middenstandscrediet-instellingen deelnemen, en welke ten doel heeft de
verliezen door die instellingen op bepaalde posten te lijden, onderling om
te slaan. Waarschijnlijk zal het aandeel van den Staat in het risico der
hier bedoelde credietverleeningen het eenvoudigst door tusschenkomst
van die maatschappij zijn te regelen.</p>

<p>Door deze wijze van steunverleening zal de Staat niet alleen het aantal
gevallen waarin aan credietaanvragen uit kleine middenstandskringen
kan worden voldaan, aanmerkelijk vergrooten, maar tevens door
indirect voor een deel het crediet van den Staat ter beschikking van die
aanvragers te stellen, de voorwaarden waaronder het crediet wordt
verstrekt, minder bezwarend voor hen maken.</p>

<p>De tweede wijze, waarop de Staat steun verleenen kan, bestaat in
het geven van een bijdrage aan den credietnemer om hem te helpen
in het opbrengen van rente en aflossing van het hem verleende
crediet. Een overeenkomstige steun dus als volgens de woningwet,
in sommige gevallen aan woningvereenigingen kan worden verleend.
Het zal wel gewenscht zijn, ten einde dezen vorm van steunverleening
eenigszins binnen de perken te houden, hem als regel
alleen toe te passen op die aanvragers voor wie het zelfstandig opbrengen
van het volle bedrag van rente en aflossing te zwaar is
en wier bedrijf in het ongereede is geraakt door het vervullen van
militie- of landweerplicht.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_232" id="Page_232">[232]</a></span>De wijze van werken van deze organisatie voor middenstandscredieten
in verband met achteruitgang door den oorlogstoestand, kan
men zich ongeveer als volgt voorstellen.</p>

<p>De commissie welke gevormd zal worden uit de vertegenwoordigers
der bovengenoemde vereenigingen en maatschappijen benoemt
een kleiner comit&eacute; van beoordeeling, hetzij geheel uit haar midden hetzij
met opneming ook van &eacute;&eacute;n of meer personen van buiten af.</p>

<p>De crediet-aanvrager wendt zich tot de middenstandsbank of boerenleenbank
te zijner keuze, mits deze instelling deel uitmaakt van
&eacute;&eacute;n der bij de organisatie aangesloten centrale lichamen. De bank
onderzoekt de aanvraag op gelijke wijze als andere bij haar inkomende
aanvragen worden onderzocht. Meent zij dat de aanvraag valt onder
de categorie&euml;n, waarom het hier gaat, dan zendt zij die met de daaromtrent
verzamelde gegevens en met een gemotiveerd advies, door tusschenkomst
van de centrale instelling waartoe zij behoort, aan het comit&eacute;
van beoordeeling toe. Het comit&eacute; onderzoekt 1&ordm; of de aanvraag
valt onder een der categorie&euml;n waarvoor deze bijzondere organisatie
is ingesteld en, zoo ja, 2&ordm; of en in hoever de aanvraag voor inwilliging
vatbaar is en tot welk percentage de Staat zich bij voorkeur aansprakelijk
kan stellen. Het brengt verslag van zijn onderzoek uit aan den
Thesaurier-Generaal, die door den Minister van Financi&euml;n wordt gemachtigd
uit zijn naam de borgstelling door den Staat te fiatteeren.</p>

<p>Zonder twijfel zullen in dezen opzet bij de nadere uitwerking op
verschillende punten veranderingen komen. Ondergeteekende meent
echter, dat daarin de hoofdlijnen der zaak voldoende zijn aangegeven,
ter beoordeeling van de uitvoerbaarheid van het plan.</p>

<p class="leftsig blankabove">&#8217;s-<span class="smcap">Gravenhage</span>, 1 Februari 1915.</p>

<p class="rightsig lineup">TREUB,<br />
<span class="smcap">Minister van Financi&euml;n</span>.</p>

</div>

<p>Toen de Koningin mij had te kennen gegeven, dat Zij zich met
mijne uitwerking van Haar denkbeeld kon vereenigen, werd het
noodige gedaan om de verwezenlijking daarvan voor te bereiden.
Daartoe moest in de eerste plaats met de Nederlandsche Bank
overeenstemming worden verkregen over een regeling, waarmede
deze zich zou kunnen vereenigen. Er werden door mij hoofdpunten
voor de in het leven te roepen oorlogscrediet-organisatie
voor den kleinen middenstand ontworpen en aan de Nederlandsche
Bank ter beoordeeling toegezonden. Nadat als gevolg van de gedachtenwisseling
daarover op enkele punten wijzigingen in het
plan waren aangebracht, en het voorloopig was gereed gekomen,
werd het aan de goedkeuring van Hare Majesteit onderworpen en<span class="pagenum"><a name="Page_233" id="Page_233">[233]</a></span>
verzocht ik Haar, evenals Zij bij de oprichting van het Kon. Nat.
Steuncomit&eacute; had gedaan, aan de zaak wijding te willen geven, door
de constitueerende vergadering der te vormen organisatie met een
korte toespraak te openen. Toen de Koningin zich daartoe bereid
had verklaard en de dag, waarop die vergadering zou worden
gehouden, was bepaald, werden alle organisaties, die geacht konden
worden bij de zaak belang te hebben of daarin belang te stellen,
opgeroepen tegen Zaterdag 13 Maart 1915. De uitnoodigingen tot
de vergadering gingen uit van de Ministers van Oorlog, van Landbouw,
Nijverheid en Handel en van Financi&euml;n, van den president
van de Nederlandsche Bank, den president van de Vereeniging
voor den Geldhandel en den voorzitter van de uitvoerende
commissie van het Koninklijk Nationaal Steuncomit&eacute;. De vergadering
had plaats in de Rolzaal van het Gebouw der Grafelijke zalen.
Zij werd behalve door de genoemde Ministers ook door den Minister
van Marine en den Opperbevelhebber alsmede door een groot
aantal andere belangstellenden bijgewoond.</p>

<p>Evenals bij de installatie van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; trad
Hare Majesteit zonder gevolg de vergaderzaal binnen, waar Zij plaats
nam tusschen den Minister van Oorlog en mij. Terstond nam de
Koningin het woord tot het uitspreken van de volgende rede:</p>

<div class="blockquot">

<p class="ind10"><i>Mijne Heeren!</i></p>

<p>Het is mij eene levendige voldoening te ontwaren, dat aan
de uitnoodiging tot deze vergadering door zoo talrijke instellingen
en vereenigingen is gevolg gegeven.</p>

<p>Aan hunne vertegenwoordigers alhier wensch ik een oprecht
welkom toe te roepen.</p>

<p>Uw opkomen te dezer vergadering versterkt mijn vertrouwen
in het welslagen van den arbeid welke met de oprichting
van het Koninklijk Nationaal Steuncomit&eacute; werd
begonnen; een arbeid welke ten doel heeft de bezwaren te
overwinnen, die de huidige wereldgebeurtenissen voor breede
kringen in ons Vaderland na zich sleepen en die, naar gelang
der belangen welke hij behartigt, zich moet vertakken in
uiteenloopende richting.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_234" id="Page_234">[234]</a></span>Het is U bekend dat Uwe medewerking wordt gevraagd
tot het vergemakkelijken van verkrijgen van crediet voor
hen die door den oorlogstoestand hun zaak zagen kwijnen of
te niet gaan. Terwijl de heer Treub, Minister van Financi&euml;n,
straks aan deze vergadering de ontworpen plannen zal toelichten,
gevoel <i>Ik</i> mij gedrongen reeds dadelijk met nadruk
te <i>zeggen</i>, hoezeer het mij verheugt, dat thans al een begin kan
worden gemaakt met eene organisatie, welke eerst na afloop
van den oorlogstoestand haar geheele arbeidsveld voor zich
zal zien ontsluiten. Niet alleen dat aan hen, voor wie het
achterwege blijven van bijstand wissen financieelen ondergang
zoude beteekenen, de behulpzame hand kan worden
geboden, doch ook de <i>zorgen</i> van de velen, die buiten hun
schuld in benarde geldelijke omstandigheden zijn gebracht,
zullen door de in uitzicht gestelde verlichting aanmerkelijk kunnen
worden verzacht. Ik denk in de eerste plaats aan degenen,
die opgeroepen om het Vaderland te dienen, naast huis en
haard een bedrijf achterlieten, dat de gevolgen hunner afwezigheid
heeft ondervonden; doch daarnevens aan allen die
ernstig nadeel leden door de jongste storingen in den economischen
toestand.</p>

<p>Eene opwekkende gedachte is het, te kunnen bijdragen
tot de vergemakkelijking der bestaansvoorwaarden der door
de crisis getroffenen; eene schoone taak tevens daadwerkelijk
mede te arbeiden tot herstel en uitdijen der vroegere welvaart,
waarin ons dierbaar Vaderland zich mocht verheugen.</p>

<p>Ik noodig U allen uit, gemeenschappelijk Uwe krachten
te wijden aan dit bij uitstek nationale doel in nauwe samenwerking
met de steunorganisatie en de vereeniging welke de
belangen der bij de weermacht dienenden behartigt.</p>

<p>Ik besluit met een woord van warmen dank aan Uwe
Excellentie voor de voortvarendheid waarmede U dit plan
hebt ontworpen en in staat van behandeling gebracht.</p>

<p>Hiermede open ik deze vergadering en verzoek U thans
de leiding dezer beraadslagingen op U te nemen.</p>

</div>

<p>De rede, welke ik daarna op uitnoodiging van de Koningin hield,
ving ik aldus aan:</p>

<div class="blockquot">

<p class="ind10"><span class="pagenum"><a name="Page_235" id="Page_235">[235]</a></span><i>Majesteit!</i></p>

<p>Het zij mij vergund aan het openingswoord, zooeven door
Uwe Majesteit gesproken, met Uwe toestemming, een korte
uiteenzetting toe te voegen van het doel, dat ons samenbrengt.</p>

<p>Alvorens daartoe over te gaan moet mij een woord van
eerbiedigen dank van de lippen, dat Uwe Majesteit door Hare
tegenwoordigheid hier ter plaatse ook aan deze nationale
zaak wijding heeft willen geven. Ik ben overtuigd dat ik met
dit woord van dank de gevoelens vertolk niet alleen van de
hier aanwezigen, maar van heel Uw volk, dat de beteekenis
van Uwer Majesteits aanwezigheid hier in deze bijeenkomst
nog beter zal beseffen, als het weet dat de grondgedachte
welke tot het bijeenroepen van deze vergadering heeft geleid
van Haar afkomstig is; dat Uwe Majesteit de eerste is geweest
die uitdrukking heeft gegeven aan het denkbeeld, de instellingen
die zich met het crediet voor den kleinen middenstand
bezighouden of daarin belangstellen, met het oog op de bijzondere
taak welke dat crediet tengevolge van de oorlogscrisis
zal hebben te vervullen, in nauwere aanraking met
elkander te brengen.</p>

<p>Het is te hopen en te verwachten, dat de erkentelijkheid
welke in heel het land zal worden gevoeld voor dit nieuwe
initiatief van Uwe Majesteit in het belang dergenen, die den
druk der omstandigheden bijzonder zwaar gevoelen, zich zal
uiten in eene verhoogde toewijding aan het na te streven doel
van de zijde van allen, die tot de bevordering daarvan kunnen
bijdragen.</p>

</div>

<p>Vervolgens gaf ik eene uiteenzetting van het doel der samenkomst,
welke met eenigszins andere woorden in hoofdzaak hetzelfde
inhield als het zoo even medegedeelde rapport aan Hare Majesteit
en die ik dus niet opneem, om niet in herhalingen te vervallen.
Na die uiteenzetting vervolgde ik aldus:</p>

<div class="blockquot">

<p>Ten einde aan de zaak het algemeen nationaal karakter te
geven, dat voor haar welslagen noodig is, zijn tot deze bijeenkomst
ook uitgenoodigd verschillende maatschappijen en<span class="pagenum"><a name="Page_236" id="Page_236">[236]</a></span>
vereenigingen, zich bewegend op onderscheiden terreinen
van het maatschappelijk leven, die bij groote onderlinge verscheidenheid
allen belang hebben bij- of belangstellen in
een zoo goed mogelijke voldoening aan de credietbehoeften
van den kleinen middenstand.</p>

<p>Doch met hoe goede bedoelingen men ook zou zijn bezield,
het zou niet mogelijk zijn die in practische daden om te zetten,
indien de Nederlandsche Bank niet bereid was daartoe hare
medewerking te verleenen. Ik mag en wil daarom niet nalaten
er met erkentelijkheid op te wijzen dat de Nederlandsche
Bank, zoodra zij van het plan kennis kreeg, daarmede hare
volle sympathie betuigde en bij de uitwerking daarvan hare
medewerking met de meeste welwillendheid verleende.</p>

<p>Het enkele feit, dat de uitnoodiging tot deze bijeenkomst
mede uitgaat van den president der Nederlandsche Handel-Maatschappij,
die tevens voorzitter is van de Vereeniging
voor den Geldhandel, waarborgt voorts, dat als het plan in de
uitvoering de medewerking van den grooten geldhandel
behoeft, daartoe niet te vergeefs zal worden aangeklopt.</p>

<p>Doch ook de tusschenkomst van den Staat kan bij de verwezenlijking
van het plan niet worden gemist. Zonder deze
tusschenkomst zou het grootendeels bij plannen maken op het
papier blijven. Juist omdat het hier in de eerste plaats te doen
is om hulp te verleenen aan de kleine en zeer kleine bedrijven,
die niet in staat zijn de waarborgen te geven, welke onder
normale omstandigheden voor een credietverleening worden
verlangd, zou het risico voor de credietinstellingen, die tot
medewerking en samenwerking zijn opgeroepen, te groot
zijn, indien het Rijk niet bereid was een groot deel van dat
risico voor zijne rekening te nemen; zoodanig echter, dat de
credietinstellingen zelve niet geheel ophouden, belanghebbenden
te zijn zoowel bij een zorgvuldig onderzoek, v&oacute;&oacute;r het
crediet verleend wordt, als bij eene goede controle, nadat het
is verstrekt.</p>

<p>Ik aarzel niet die onmisbare medewerking van het Rijk in
uitzicht te stellen, omdat ik mij overtuigd meen te mogen
houden, daarmede geheel in overeenstemming te handelen
met de bedoeling van de wetgevende macht, welker instemming<span class="pagenum"><a name="Page_237" id="Page_237">[237]</a></span>
met &#8217;s Rijks medewerking tot de steunorganisatie wel
niet aan twijfel onderhevig is en die zeker met onverdeelde
sympathie ook deze tweelingzuster van die organisatie zal
ontvangen.</p>

<p>Hoever de Staat met zijn medewerking in deze zoo belangrijke
nationale zaak gaan moet, is moeilijk te bepalen. Ik stel
mij voor dat op de wijze, die in de hoofdpunten is aangegeven,
het Rijk zich borg zou kunnen stellen tot een gezamenlijk
bedrag van bijvoorbeeld 5 millioen gulden. Hoeveel verlies
op die borgtochten zal worden geleden en hoeveel het Rijk
door het bijspringen bij die voldoening van rente en aflossing
zal hebben te betalen, is niet bij benadering te zeggen. Natuurlijk
zal het ver blijven beneden het bedrag der credieten
waarvoor de Staat mede-aansprakelijkheid heeft aanvaard....</p>

<p>Slechts op &eacute;&eacute;n punt wil ik tot slot nog de aandacht vestigen.
Onder de voorwaarden die gesteld kunnen worden, is opgenomen
de verplichting eene eenvoudige en passende boekhouding
te voeren. Waar zoovele kleine handelaars en industrieelen
lijden onder het volslagen gemis aan overzicht
over hun zaak, met het gevolg dat zij vaak niet weten of daarin
werd verdiend of verloren, kan het stellen van deze voorwaarde
alleen, mits op de nakoming daarvan voldoende wordt
toegezien, voor den kleinen middenstand reeds tot zegen zijn.</p>

<p>Hiermede meen ik de beraadslagingen die wij zoo aanstonds
zullen voeren, voldoende te hebben ingeleid, de hoofdlijnen
van het plan, waaraan wij onze krachten zullen geven, voldoende
te hebben aangeduid. Het was mij een groot voorrecht
tot de voorbereiding van het plan het mijne te hebben
kunnen bijdragen. Voor de waardeering, welke ik deswegen
van Uwe Majesteit mocht ontvangen, breng ik Haar mijn
eerbiedigen dank.</p>

<p>Ik eindig met nogmaals ons aller oprechte erkentelijkheid
aan Uwe Majesteit uit te spreken voor den eersten stoot, die
door Haar werd gegeven aan deze zaak, welke voor den kleinen
middenstand zoo zegenrijk zijn kan en welke aan menigen
militie- en landweerplichtige gerustheid voor de toekomst
brengen zal, en niet minder voor Hare bereidwilligheid door
Hare hooge tegenwoordigheid alhier de beteekenis van het<span class="pagenum"><a name="Page_238" id="Page_238">[238]</a></span>
werk dat wij ondernemen, tot gansch het volk te doen doordringen.</p>

</div>

<p>Daarna nam de heer Bosboom, Minister van Oorlog, het woord.
Hij sloot zich aan bij de woorden van dank door mij tot de Koningin
gericht, schetste de moeilijkheden die de oorlogstoestand voor
gemobiliseerde kleine neringdoenden opleverde, bracht in herinnering
wat reeds door het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; ter verzachting
daarvan gedaan werd, wees er op, hoe het bewustzijn, dat zij niet
langer vrees zouden behoeven te hebben voor ondergang van hun
zaakje, het gemoed van menigen gemobiliseerden kleinen middenstander
zou verlichten, uitte er zijn vreugde over, dat dit ook
gunstig zou werken op den geest van het leger, die bij den langen
duur der mobilisatie op zulk een harde proef wordt gesteld en
dankte zoowel den president van de Nederlandsche Bank, den
president van de Ned. Handel-Maatschappij en den voorzitter
van de uitvoerende commissie van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;
voor hun medewerking tot den oproep der vergadering als hen, die
daaraan gevolg gegeven hadden, voor hun opkomst.</p>

<p>Nadat de Minister van Oorlog zijne rede ge&euml;indigd had, verliet
de Koningin de vergadering, uitgeleid door de heeren van wie de
oproeping ter vergadering was uitgegaan.</p>

<p>Daarna werden de reeds genoemde hoofdpunten van het plan
behandeld. Ik stip daaruit aan, dat de zaak zoodanig werd georganiseerd,
dat er tevens een spoorslag werd gegeven aan plaatselijke
boerenleenbanken of middenstandsbanken, die zich nog niet bij
een centrale organisatie hadden aangesloten, daartoe alsnog over
te gaan. Er werd voor gezorgd, dat de aanvragen eerst bij de verschillende
plaatselijke credietinstellingen zouden behandeld worden,
opdat van het voordeel der beoordeeling van elke aanvraag
door personen, die den aanvrager kenden ten volle partij zou
worden getrokken. Aan het hoofd der organisatie werd gesteld
eene Commissie van Uitvoering. Deze werd, als resultaat van de
vergadering samengesteld uit de heeren: J. B. Bosman, Directeur
van de Middenstands Credietvereeniging &#8222;De Hanzebank&#8221; te
Utrecht; J. C. M. Brugma, Directeur van de Eerste Haagsche
Hulpbank met Winstuitkeering; M. H. G. Th. Fiedeldy Dop,
secretaris der Alg. Ned. Centrale Middenstands Crediet bank; C.<span class="pagenum"><a name="Page_239" id="Page_239">[239]</a></span>
van Lennep, Secretaris van den Ned. Tuinbouwraad; T. J. Perquin,
Secretaris van de Co&ouml;p. Centrale Middenstands Credietbank (de
Hanzebank) in het Bisdom Haarlem en Mr. J. J. de Waal Malefijt,
Voorzitter van den Raad van Beheer van de Co&ouml;p. Centrale Spaar- en Voorschotbank &#8222;Boaz&#8221;. Verschillende adviseurs, die deskundig
zijn in bepaalde bedrijfstakken, verleenden welwillend hun medewerking.
Tot voorzitter van de Commissie van Uitvoering werd
later benoemd Mr. D. Fock, lid van de Tweede Kamer en Oud-Minister
van Koloni&euml;n.</p>

<p>De aanvragen worden met een rapport van de plaatselijke bank,
bij welke zij inkomen, door tusschenkomst van de centrale organisatie,
waarbij deze zijn aangesloten, aan de Commissie van
Uitvoering toegezonden. Als algemeen maximum voor een te
verleenen crediet, behoudens afwijking met goedkeuring van den
Minister van Financi&euml;n, werd &#402;&nbsp;1000 aangenomen. In verband
met de borgtocht, welke de Staat op zich neemt, behoeft elke toegewezen
credietaanvrage de goedkeuring van den Thesaurier-Generaal.
Bij de regeling der borgtocht van den Staat werd eenigszins afgeweken
van hetgeen ik in mijn rapport aan de Koningin had voorgesteld.
Die borgtocht bedraagt ten minste 55% van het op een
verleend crediet te lijden verlies, maar wordt percentsgewijze
hooger, naar gelang dit kleiner is. Bij een verlies van 10% of
minder vergoedt de Staat daarvan <sup>1</sup>&#8260;<sub>10</sub><sup>e</sup> gedeelte.</p>

<p>Ter vergadering waar de hoofdpunten behandeld werden, bleek
misverstand omtrent &eacute;&eacute;n punt, dat door mij op den voorgrond gesteld
en gehouden werd. Ik heb namelijk streng vastgehouden aan den
m. i. zeer wezenlijken grondslag, dat de plaatselijke bank zelve een
deel van het risico moest blijven dragen. Men vatte dat aldus op,
dat zij een deel van het crediet zonder borgstelling en zonder
eenig onderpand zou moeten verleenen, en men merkte mij op,
dat de statuten der meeste middenstands- en volksbanken dit uitsloten.
Dat was echter de bedoeling niet en kon ook de bedoeling
niet zijn. Het was er om te doen, dat de plaatselijke bank in zoover
risico zou loopen, dat zij belang hield bij de gegoedheid van den
borg of bij het voldoende zijn van het onderpand. Ik ben namelijk
overtuigd, dat elke organisatie van middenstandscrediet,
waarbij er niet van wordt uitgegaan, dat men plaatselijk belang
heeft, er op toe te zien, dat het crediet goed besteed wordt en dat<span class="pagenum"><a name="Page_240" id="Page_240">[240]</a></span>
de zaak, waarvoor het werd gegeven, behoorlijk wordt gedreven,
gedoemd is, op een fiasco uit te loopen. Toen de bedoeling der bepaling
van de hoofdpunten, welke dit onderdeel regelt, beter was begrepen,
erkende men de juistheid daarvan en liet men zijn aanvankelijk
bezwaar vallen.</p>

<p>De credietverleening heeft wel in de eerste plaats ten doel kleine
middenstanders te helpen, die door de mobilisatie niet bij hun werk
konden blijven en wier zaken dientengevolge achteruit gingen of
verliepen. Zij bepaalt zich daartoe echter niet. Ook niet-gemobiliseerde
middenstanders, die kunnen aantoonen dat hun bedrijfje
ten gevolge van den oorlogstoestand in moeilijkheid kwam, worden
door haar geholpen.</p>

<p>De verwachting, welke ik had uitgesproken, dat de Staten-Generaal
hunne medewerking niet zouden weigeren, werd vervuld. Het
voor de uitvoering der zaak benoodigde begrootingsartikel werd
zelfs zonder mondelinge beraadslaging goedgekeurd. De Commissie
van Uitvoering behoefde echter daarop met het beginnen harer
werkzaamheden niet te wachten. Het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; had
zich bereid verklaard, zoolang de medewerking van de Staten-Generaal
niet zou zijn verzekerd, zich in plaats van den Staat
als borg te stellen en de Nederlandsche Bank had daarmede genoegen
genomen. Ook nadat de Staat zelf als borg optreden kon,
bleef er een nauwe band tusschen de Commissie van Uitvoering,
welke den officieelen naam kreeg van Regeeringscommissie voor het
middenstandscrediet, en het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; bestaan. In
de uitvoering bleek er namelijk een aantal grensgevallen te zijn,
waarin de aanvrager niet in staat was een borg te stellen. Voor die
gevallen springt, indien de aanvraag overigens voor inwilliging
vatbaar is, het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; als borg in. Ook komt het
voor, dat een dezer oorlogsnood-organisaties een bij haar ingekomen
aanvraag naar de andere verwijst. Behalve met het Kon. Nat.
Steuncomit&eacute; staat de Regeeringscommissie ook in geregeld contact
met de legerautoriteiten, die haar door speciaal daartoe ingerichte
kaarten de noodige inlichtingen verschaffen over in dienst zijnde
aanvragers.</p>

<p>Zooals uit den geheelen opzet blijkt, is deze tijdelijke en buitengewone
organisatie van het crediet voor den kleinen middenstand
vooral ingericht op hetgeen zal noodig zijn, als het leger kan worden<span class="pagenum"><a name="Page_241" id="Page_241">[241]</a></span>
gedemobiliseerd. De Regeeringscommissie zal dan voor den kleinen
middenstand een overeenkomstige taak hebben te vervullen als
voor de arbeidsbemiddeling tegenover de arbeiders zal zijn weggelegd.
Nu er telkens landweerlichtingen werden vervangen door
landstormlichtingen en dus met betrekkelijk korte tusschenpoozen
telkens gedeeltelijke demobilisaties plaats hadden, hebben
beide organisaties reeds thans een terrein gevonden, waarop zij
hoogst nuttig werkzaam zijn. Het aantal behandelde credietaanvragen
door de Regeeringscommissie bedraagt reeds meer dan 2800.
Daaronder is er een aantal, dat betrekking heeft op de algeheele demobilisatie
en voorloopig kon blijven rusten. Afgedaan werden ruim
1400 aanvragen; daarvan moesten bijna 400 worden afgewezen. Op
1 Augustus 1916 waren er 640 credieten verleend en opgenomen tot
een bedrag van &#402;&nbsp;630.000. De commissie heeft reeds heel wat zaakjes
op de been kunnen houden of brengen; bij de algemeene demobilisatie
zal haar medewerking onmisbaar blijken. Zij zal dan, als
voor haar het groote werk aankomt, het voordeel hebben van reeds
over heel wat ervaring te kunnen beschikken.</p>

<p>Toen ik als Minister was afgetreden, deed Hare Majesteit mij de
eer aan mij als Haar uitdrukkelijken wensch te kennen te geven,
dat ik mij persoonlijk met deze aangelegenheid zou blijven bemoeien.
Er werd toen, in overleg met den voorzitter, op gevonden, dat ik
door den Minister van Financi&euml;n tot lid der Regeeringscommissie
werd benoemd, in het vertrouwen dat de verschillende vereenigingen
en instellingen, die de Algemeene Commissie voor deze credietverleening
vormen, daartegen wel geen bezwaar zouden hebben.</p>

<h3>&sect; 3. <i>De Beurswet.</i></h3>

<p>Onder het in herinnering brengen van hetgeen er op financieel
gebied al zoo werd gedaan om het crediet te herstellen, heb ik&mdash;figuurlijk
gesproken&mdash;de beurs onwillekeurig dicht gelaten. Dit
strookt vrijwel met hetgeen er in werkelijkheid geschiedde. Er werd
over hetgeen met de beurs moest gebeuren, heel wat van gedachten
gewisseld, zelfs een wet over deze materie kwam tot stand, maar
intusschen bleef zij voorloopig gesloten.</p>

<p>Reeds op den 1sten Augustus had er op het Departement van
Landbouw, Nijverheid en Handel een conferentie plaats, waar<span class="pagenum"><a name="Page_242" id="Page_242">[242]</a></span>
met mij als vertegenwoordigers van de Regeering aanwezig waren
de Ministers van Financi&euml;n en van Justitie, en welke werd
bijgewoond door den president van de Nederlandsche Bank,
het consortium van bankiers, dat spoedig Vereeniging voor den
Geldhandel werd, en de voorzitters van de Vereeniging voor den
Effectenhandel te Amsterdam, den Provincialen Bond van Effectenhandelaren
en de Rotterdamsche Vereeniging voor den Effectenhandel.
Op die eerste conferentie kwam men, wat dit punt betreft,
niet verder dan dat de Regeering en de verschillende vereenigingen
geen stappen zouden doen in verband met de beurscrisis, zonder eerst
onderling overleg te hebben gepleegd. Daarmede was alleen tijd
gewonnen en ook hier gold het woord van Vondel: &#8222;De veldheer wint
al veel, al wint hij niet dan tijd&#8221;. Het was nu echter zaak, zich den
tijd, dien men tot voorziening in het deraillement van de beurs kreeg,
zonder verwijl ten nutte te maken. Daartoe werd aan het Departement
van Landbouw een wetsontwerp voorbereid op dezen grondslag,
dat gedurende den oorlogstijd de beurzen zouden staan onder toezicht
van den Minister van Landbouw, Nijverheid en Handel (bij mijn
overgang naar het Departement van Financi&euml;n, werd dit veranderd
in: den Minister van Financi&euml;n), dat de Minister gedurende dien
tijd zou kunnen beslissen over haar opening en sluiting en dat de
noteeringen en de wijze van het doen van zaken op de beurs onder
zijn toezicht zouden staan. Voorts werd daarin het executierecht ten
aanzien van in onderpand gegeven fondsen, voor het geval de debiteur
niet aan zijne verplichtingen voldeed, aan beperkende regelen onderworpen,
waarvan de voornaamste was, dat de executant een bod
zou moeten doen tot ten minste het bedrag dat de Minister zou
bepalen. Door een en ander werd de effectenbeurs gedurende den
oorlogstijd sterk aan banden gelegd en werd afdoende tegengegaan,
dat hare heropening zou leiden tot &#8222;afslachting&#8221; van de geldnemers,
wier onderpanden onder den oorlogstoestand in waarde sterk waren
gedaald.</p>

<p>Toen omtrent de hoofdpunten van dit voorontwerp overeenstemming
was verkregen tusschen de Ministers van Financi&euml;n,
van Justitie en mij, werden de vereenigingen op het gebied van den
fondsenhandel en den geldhandel op den avond van den 6den
Augustus op nieuw tot een bijeenkomst in het Departement van
Landbouw samengeroepen, die ditmaal ook werd bijgewoond door<span class="pagenum"><a name="Page_243" id="Page_243">[243]</a></span>
eenige vertegenwoordigers van Kamers van Koophandel en van de
verschillende Middenstandsbonden. Dit laatste, omdat het de bedoeling
was ook het vraagstuk van het moratorium en hetgeen de
Minister van Justitie zich voorstelde, zonder moratorium, in het
belang van in het ongereede geraakte debiteuren te doen, ter vergadering
ter tafel te brengen.</p>

<p>Het eerst werd het ontwerp-beurswet besproken; daarbij kwam al
aanstonds een groot belangenverschil tusschen de primaire geldgevers,
vertegenwoordigd door de Vereeniging voor den Geldhandel, en de
commissionnairs in effecten, als geldnemers of secundaire geldgevers,
aan het licht. De geldgevers en de bankiers wilden wel, dat de Regeering
zeggenschap zou krijgen over de opening en de sluiting der
beurs, maar niet dat zij zich ook zou bemoeien met de wijze waarop
daar zaken worden gedaan en speciaal niet, dat het executierecht
zou worden beperkt. Dat verschil gaf aanleiding tot een gedachtenwisseling,
die op een gegeven oogenblik z&oacute;&oacute; scherp werd, dat het
de vraag was of het gelukken zou de heeren tot overeenstemming te
brengen. De bankiers-geldgevers beriepen zich er op, dat zij niet
met hun eigen geld werkten, maar verantwoordelijk waren tegenover
hun lastgevers, voor het meerendeel groote handelslichamen, spoorwegmaatschappijen,
spaarbanken, cultuurondernemingen enz., die
het tijdelijk niet benoodigde deel van hun bedrijfskapitaal in prolongatie
hadden gegeven en die thans in groote moeilijkheden waren
gekomen, nu zij hun kapitaal tegen hun wil in de handen van anderen
vastgelegd zagen. Van de zijde van de commissionnairs werd daartegenover
verdedigd, dat ook zij door de beurssluiting hun bedrijf
grootendeels zagen stilgezet, maar dat zij als tusschenpersonen, opkomende
voor de geldnemers, of als commissionairs-geldnemers voor
eigen rekening niet het volle gewicht konden dragen van de calamiteit,
die de oorlog over de beurs had gebracht. Voor beide standpunten viel
veel aan te voeren en werd veel aangevoerd, maar het was duidelijk
dat het verweer van de commissionnairs met den geest van het den
heeren voorgelegde ontwerp meer strookte dan het geldgeversstandpunt.
Deze zijn mans genoeg om voor zich zelven te zorgen;
er was geen gevaar dat zij of hunne klienten z&oacute;&oacute; in de knel zouden
komen, dat zij hunne betalingen zouden moeten staken. Bovendien
vonden zij steun bij de pas herboren en voor het eerst werkelijk
in het leven getreden Vereeniging voor den Geldhandel. Het algemeen<span class="pagenum"><a name="Page_244" id="Page_244">[244]</a></span>
belang dat bij de zaak betrokken was, lag in het gevaar, dat een
groot aantal commissionnairs het niet zouden kunnen houden en
dat er in dien kring een stroom van faillissementen zou komen,
welke veel verder zou reiken dan alleen tot hen, die er direct mee
uit hun brood zouden zijn gestooten. Niet voor de grooten, maar
voor de kleinen, zoo merkte ik den heeren op, hadden Regeering
en wetgever in een zoo ernstige crisis op te komen.</p>

<p>Nadat van de verschillende kanten de meeningen waren verdedigd,
zonder er veel doekjes om te winden, klaarde&mdash;zooals het na
een onweer pleegt te geschieden&mdash;de lucht op. Men zocht toen niet
meer naar hetgeen nog verder zou uiteendrijven, maar naar hetgeen
als brug zou kunnen dienen tot het samenbrengen der verschillende
belangen. Het waren vooral de bankiers-geldgevers, die over die
brug hadden te komen. Het eerst toonde de heer Van Aalst, die ook
hier weer blijk gaf een goed diplomaat op handelsgebied te zijn,
neiging tot toenadering. Hij werd spoedig door de andere bankiers
gevolgd. De groote moeilijkheid bleek voor de geldgevers te zijn,
dat zij hun prolongatiekapitaal niet voor onbepaalden tijd dood
konden laten liggen. De gegrondheid van dit bezwaar moest worden
erkend. Om het te ondervangen opperde de heer Van Nierop het
denkbeeld, dat voor de vastgeraakte prolongatieposten als uitzonderingsmaatregel
wettelijke sanctie zou worden gegeven aan de
ter beurze reeds veel voorkomende practijk der herbeleening van
in prolongatie gegeven onderpanden. Dat denkbeeld werd door mij
aangegrepen en na nog eenig heen en weer praten, lieten de bankiers
hunne oppositie varen, als het herbeleeningsrecht in het ontwerp
zou worden opgenomen. Hoewel door de Regeering, met name door
den Minister van Justitie, het juridisch bezwaar van het toekennen
van zulk een herbeleeningsrecht sterk werd gevoeld, begrepen wij
toch, dat daarover moest worden heengestapt, nu het er om ging,
groote onheilen bij de heropening der effectenbeurs te voorkomen,
zonder een kapitaal van eenige honderden millioenen voor onbepaalden
tijd dood te laten liggen. Het juridisch beginsel, hoezeer
het ook in het algemeen door elke Regeering wordt hoog gehouden,
moest hier wijken voor de economische noodzakelijkheid.</p>

<p>Nadat het op die wijze gelukt was, de met elkander strijdende
belangen alle zooveel mogelijk te bevredigen, werd het ontwerp
Beurswet op 23 Augustus ingediend. Het was nu aangevuld met een<span class="pagenum"><a name="Page_245" id="Page_245">[245]</a></span>
bepaling betreffende de herbeleening. In de afdeelingen van de
Kamer ontmoette het nog al tegenstand en, eigenaardig genoeg, ging
de tegenkanting voornamelijk uit van de democratisch gezinden
onder de vrijzinnigen. Door de Commissie van Rapporteurs werd
ik uitgenoodigd tot mondeling overleg. Daarbij werd mij in de
eerste plaats in overweging gegeven, het ontwerp te bepalen tot de
artikelen, die aan de Regeering de bevoegdheid gaven voorschriften
te geven omtrent de opening en sluiting der beurzen, en den verderen
inhoud van het ontwerp over te laten aan een nader te maken wettelijke
regeling, waarvan de behandeling rustiger zou kunnen geschieden.
Inzonderheid de genoemde democraten wilden mij dringen
in de richting, die door de &#8222;haute finance&#8221; was gewenscht. Dit
denkbeeld werd eerst losgelaten, toen ik verklaarde tot overleg
op die basis niet bereid te zijn en bij aanneming van een amendement
in dien geest de intrekking van het geheele ontwerp te
zullen uitlokken. De verdere bespreking liep over den inhoud
van het ontwerp zelf en had vruchtbaarder resultaat; het leidde
tot verbeteringen, zonder dat aan de hoofdpunten werd geraakt.
Evenmin als ik kon toestaan, de wijze van zaken doen
op de beurs onder den abnormalen oorlogstoestand geheel vrij te
laten, kon ik toegeven aan den aandrang tot het uitsluiten van
de mogelijkheid van executie ter beurze gedurende de crisis.
Het executierecht moest worden geregeld en beperkt, niet op zij
gezet.</p>

<p>Bij de mondelinge behandeling vond het ontwerp heftige bestrijding
van den heer Marchant vooral ten aanzien van het
herbeleeningsrecht. Deze afgevaardigde toonde zich op dit punt
een even onverzoenlijk en onverzettelijk jurist als de heer Rethaan
Macar&eacute;, die in een brochure en stukken in de pers uiting gaf aan zijn
juridische verontwaardiging en die, nadat de beide Kamers zich
met het ontwerp vereenigd hadden, zelfs z&oacute;&oacute;ver ging van aan de
Koningin te verzoeken daaraan Haar bekrachtiging te onthouden.
De heer Marchant eindigde zijn rede met de verklaring dat van hem
&#8222;geen medewerking te verwachten (zou) zijn aan het tot stand komen
van een wet, die het kwaad van het schenden van goede trouw
loochent, die onrecht sanctionneert en die als geoorloofd stempelt,
wat misdadig is&#8221;.</p>

<p>In zijn philippica had hij ook bezwaar gemaakt tegen het compromis<span class="pagenum"><a name="Page_246" id="Page_246">[246]</a></span>
dat tusschen de verschillende groepen van belanghebbenden op
de door mij zoo even besproken bijeenkomst was gesloten. De Regeering
moet regeeren; zij moet geen compromis aangaan,&mdash;zoo
was zijn bescheid. Bij mijn antwoord, waarvan ik den hoofdinhoud
hier weergeef, omdat ik geen voet wil geven aan de sage als zou ik
&#8222;maling hebben aan de juristerij&#8221;&mdash;om het gevleugelde woord van
den heer Schaper te gebruiken&mdash;knoopte ik aan die grief vast: &#8222;Nu
mag de geachte afgevaardigde uit Deventer zeggen: &#8222;maar de
Regeering moet regeeren, zij moet geen compromis aangaan&#8221; en
dan is dat volkomen waar, maar de Regeering gaat ook geen compromis
aan, zij heeft alleen als het ware onder haar hoede en onder
haar leiding het compromis laten aangaan tusschen de verschillende
groepen der belanghebbenden. Toen de Regeering zag, dat op dezen
voet een regeling te maken was, heeft zij daaraan haar sanctie gehecht
door die regeling als wetsontwerp bij deze Kamer in te dienen. En
nu wil ik in de eerste plaats aan den geachten afgevaardigde, maar
ook aan de geheele Kamer vragen: zou men wenschen dat bij een
dergelijk hoogst moeilijk onderwerp, waarbij honderden millioenen
betrokken zijn, de Regeering handelen zou uit haar eigen machtsvolkomenheid
zonder voorafgaand overleg met de belanghebbenden?
Ik ben overtuigd dat, indien de Regeering z&oacute;&oacute; te werk ging, men
terecht zou aanvoeren, dat zulks in dezen moeilijken tijd niet was
een beleidvol optreden, zooals men van een Regeering mocht verwachten.
Het is volkomen waar, dat art 6 (het artikel dat het herbeleeningsrecht
geeft) een artikel is in het belang van de geldgevers,
maar als men een aantal bepalingen maakt tegen hun belang, als
men wat onrechtmatig is geschied, bestendigt, als men in hun
nadeel een streep haalt door alle andere bepalingen van de Vereeniging
voor den Effectenhandel, die in hun belang zijn, en zegt:
&#8222;nu zult ge u voortaan moeten houden aan hetgeen van regeeringswege
wordt bepaald&#8221;, en als men daaraan toevoegt: &#8222;terwijl gij
vroeger hadt het vrije recht van executie, hebt gij dat nu niet, en
wanneer gij toch wilt executeeren, moet gij dat doen volgens regelen,
door de Regeering gesteld en gij moet een bod doen, zooals de Regeering
dat wenscht&#8221;, dan vraag ik of men aan die geldgevers kan
zeggen: &#8222;overigens moet gij maar wachten wat er met uw geld gebeurt,
want een executierecht hebt gij niet en gij kunt met uw
onderpand niets doen; gij hebt geen recht van herbeleening&#8221;.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_247" id="Page_247">[247]</a></span>&#8222;Tegenover de voorgestelde strenge bepalingen die hen binden
zullen, is van de zijde van de geldgevers gezegd: &#8222;indien gij mij
daartegenover geeft het recht van herbeleening, dan zal ik nog in
het midden laten, in hoeverre ik daarvan gebruik zal maken, maar
dan heb ik toch in geval van nood de mogelijkheid door herbeleening&mdash;dat
zal wel in de eerste plaats zijn bij de Nederlandsche Bank&mdash;geld
liquide te maken&#8221;.... de geldgevers kunnen zich maar niet
aan handen en voeten gebonden geven en moesten zekere eischen
stellen, omdat men niet moet vergeten, dat zij niet handelen met
hun eigen geld, maar met geld, dat hun is toevertrouwd door anderen.
En nu zal ik den geachten afgevaardigde uit Deventer niet
behoeven te zeggen, hoeveel commercieele en industrieele ondernemingen
er zijn, die geld op prolongatie hebben uitstaan door bemiddeling
van die groote geldgevers en die dat geld noodig hebben
om te voldoen aan hun eigen renteverplichtingen, om te voldoen aan
rekeningen en facturen voor zaken, die zij gekocht hebben op tijd en
die moeten betaald worden. Het economisch leven is toch niet zoo
eenvoudig, alsof het alleen enkele groote geldgevers te Amsterdam
zijn, die gelden hebben gegeven; die groote geldgevers zijn de trechters
waardoor het geld heen loopt, maar nu alles geblokkeerd is,
ondervinden daarvan een groot aantal commercieele en industrieele
ondernemingen nog veel meer moeilijkheden dan de groote geldgevers,
waarvan de geachte afgevaardigde meent, dat de Regeering
speciaal hun belangen zou hebben gediend.</p>

<p>&#8222;Neen, als dat werkelijk waar was: als men werkelijk kon zeggen,
zooals de geachte afgevaardigde het hier voorstelt, dat men hier
in strijd met wat men doet bij onteigening, de belangen van zeer
enkelen dient op kosten van het algemeen, ja, dan was ook zijn
peroratie gerechtvaardigd, maar waar dit niet het geval is en waar
de juridische onrechtmatigheid begonnen is bij de geldnemers en
men regelen moet maken om daarin ten slotte weer eenigen regel te
brengen, daar meen ik, dat de geachte afgevaardigde bij nader inzien
zelf zal moet erkennen, dat de qualificaties, die hij aan het regeeringsvoorstel
gaf, niet in overeenstemming zijn met den werkelijken toestand......
Er is hier een abnormale toestand, en dien abnormalen
toestand tracht de Regeering in orde te maken met zoo weinig
mogelijk inbreuk op de geldende rechtsregelen. En wanneer men
verder wilde gaan, wanneer men zoo streng juridisch wilde redeneeren<span class="pagenum"><a name="Page_248" id="Page_248">[248]</a></span>
en handelen als de geachte afgevaardigde uit Deventer heeft
gewenscht, geloof ik dat hierop van toepassing zou zijn de oud-Romeinsche
rechtsspreuk: <i>summum jus, summa injuria</i>.&#8221;</p>

<p>Ten slotte werd het ontwerp met algemeene stemmen aangenomen.
In de Eerste Kamer maakte de heer Van den Biezen een tweetal
opmerkingen van juridischen aard en sprak de heer Van Nierop
een interessante rede over het ontwerp uit, die naast zijne uiteenzetting
van den beurshandel ook hierom belangwekkend was, omdat
daarin de weinige ingenomenheid van de Amsterdamsche bankiers
met het ontwerp telkens om den hoek kwam kijken. Nadat deze
afgevaardigde een korte uiteenzetting had gegeven van de Vereeniging
voor den Geldhandel en op de nuttige werkzaamheid
daarvan tot herstel van het geschokte vertrouwen, niet zonder
lichte overdrijving, gewezen had, ging hij aldus voort: &#8222;Wanneer
men dit verneemt, dan rijst wellicht de vraag of een maatregel
als hier wordt voorgesteld nu wel noodig is. Ik kan die vraag
begrijpen, maar ik voeg er aanstonds bij, dat ik ze bevestigend
beantwoord&#8221;. Vervolgens ging de heer Van Nierop na wat er eigenlijk
bij de beurssluiting was geschied en zette hij uiteen, dat de geldnemers
geen reden hadden bevreesd te zijn voor &#8222;afslachting&#8221; van
de zijde der groote bankiers. Hetgeen de heer Van Nierop hieromtrent
zeide, was grootendeels te beamen, maar hij vergat dat de
vrees voor &#8222;afslachting&#8221; nog niet denkbeeldig behoefde te zijn, ook
al onthielden de groote bankiers zich van het initiatief daartoe of al
zouden zij zelfs daaraan niet hebben meegedaan, indien commissionnairs-geldgevers
tot berging van eigen lijf daartoe het sein
hadden gegeven. Hij voorspelde voorts &#8222;dat na den oorlog groote
kapitalen benoodigd (zullen) zijn door de verschillende staten,
steden en ondernemingen. Allereerst de Staat der Nederlanden,
maar de oorlogvoerende Mogendheden in nog veel grootere mate.
Hierdoor zal een zoodanig aanbod van fondsen ontstaan, zoodanige
vraag naar geld dat de rentestand zal stijgen en alle koersen zullen
moeten dalen. Overwegende dit alles, rijst de vraag of dit ontwerp
wel voldoende baat zal brengen, althans in die mate, als men ervan
verwacht&#8221;. Na nog gesproken te hebben over het raderwerk van het
prolongatie-stelsel en zijne instemming te hebben betuigd met de
regeling van het herbeleeningsrecht in het ontwerp, besloot deze,
in alles wat de beurs betreft bij uitstek ingewijde, spreker: &#8222;Ik<span class="pagenum"><a name="Page_249" id="Page_249">[249]</a></span>
eindig met de verklaring, dat ik voor de voordracht zal stemmen,
maar vraagt men mij of ik dat zonder schroom en niet aarzelend
doe, dan moet ik daarop ontkennend<a name="FNanchor_13" id="FNanchor_13"></a><a href="#Footnote_13" class="fnanchor">[13]</a> antwoorden. Er heerscht
bij mij een zekere schroom. De Regeering vraagt een buitengewoon
groot vertrouwen, bijna een discretionnaire macht&#8221;.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_13" id="Footnote_13"></a><a href="#FNanchor_13"><span class="label">[13]</span></a> In de Handelingen staat &#8222;bevestigend&#8221;, maar dit kan niet anders
dan een drukfout zijn, zooals blijkt uit hetgeen er onmiddellijk op volgt.</p>
</div>

<p>In mijn antwoord had ik geen andere gezichtspunten te openen,
dan ik in de Tweede Kamer had gedaan. Het debat over de bevoegdheid
der Regeering tot het tegengaan van te hooge rentevordering
van de zijde der geldgevers, dat tusschen den heer Van Nierop en
mij gevoerd werden, kan ik evenzeer met stilzwijgen voorbij gaan,
als de juridische gedachtenwisseling met den heer Van den Biezen.
In zijn waardeering van het werk der Vereeniging voor den Geldhandel
viel ik den heer Van Nierop bij, maar ik achtte het toch noodig
zijne appreciatie tot juister proporties terug te brengen, door er
op te wijzen dat de Geldhandel, door den eisch van zakelijke zekerheid,
dien hij stellen moest, breede kringen van credietbehoevenden,
met name uit den middenstand, weinig baat kon geven. Vooral in
dagen van spanning, en die waren toen nog niet achter den rug,
kan overdrijving schade doen. De Vereeniging voor den Geldhandel
had uitnemende diensten bewezen; het was noodig noch wenschelijk,
die diensten nog grooter voor te stellen, dan zij reeds waren. Den
4den September stond de &#8222;Beurswet 1914&#8221; in het Staatsblad. Later
werd daarin nog eene verandering van niet principieele beteekenis
aangebracht.</p>

<p>Van den aanvang af had de bedoeling voorgezeten, dat de Regeering
zich bij de uitvoering der wet door deskundigen zou doen
voorlichten. In de wet zelve was voorgeschreven dat voorlichting
zou worden gezocht bij een door de Koningin te benoemen commissie
van deskundigen. Ik begreep echter, dat dit niet voldoende zijn
zou en dat ik als Minister die met de uitvoering der wet belast was,
niet slechts advies noodig had in moeilijke gevallen, maar de
steun behoefde van personen, die vooral als de beurs weer zou opengaan,
aldaar de Regeering dagelijks zouden vertegenwoordigen.
Zonder zulk een orgaan zou het Regeeringstoezicht grootendeels
slechts van formeelen aard zijn geweest en het was noodig, dat hier<span class="pagenum"><a name="Page_250" id="Page_250">[250]</a></span>
een daadwerkelijk dagelijksch toezicht werd uitgeoefend. Aanvankelijk
had ik daartoe het oog op een Regeeringscommissaris;
bij nader inzien scheen mij de taak van de vertegenwoordiging der
Regeering bij de uitvoering der Beurswet te gelijk z&oacute;&oacute; gewichtig,
z&oacute;&oacute; moeilijk en zoozeer een zaak van onbeperkt vertrouwen, dat
het de voorkeur verdiende, haar aan een commissie van drie personen
toe te vertrouwen.</p>

<p>Als zoodanig werden door mij aangewezen de heeren: J. H.
Kann, Mr. E. Fennema en Mr. J. J. van Troostenburg de Bruyn.
Die heeren hebben hun moeilijke taak met groote onpartijdigheid
en kennis van zaken vervuld en zij hebben door hun tactvol optreden
tot de goede werking der Beurswet en tot de geleidelijke
en ongestoorde hervatting der beurszaken zeer veel bijgedragen.</p>

<p>Als wettelijke Commissie van deskundigen werden door de
Koningin benoemd de heeren: A. de Bijll Nachenius, J. van der
Kooy Jr., G. W. A. van Laer J.Cz., Mr. H. M. Roelofsz, A. Roelvink
en Dr. D. F. Scheurleer, met plaatsvervangers. Tot voorzitter werd
aangewezen de heer S. P. van Eeghen, tot plaatsvervangend voorzitter
de heer Dr. H. F. R. Hubrecht, voorzitter en onder-voorzitter
van de Kamer van Koophandel te Amsterdam; tot secretaris werd
benoemd de heer Mr. H. A. van Nierop. Natuurlijk is er tusschen
beide commissies niet steeds overeenstemming geweest, maar de
goede verstandhouding werd ook bij verschil van inzicht niet verstoord.
Waar dit zich openbaarde, was ik door het ontvangen van
twee gemotiveerde rapporten in staat tot het nemen van een beslissing,
na het hoor en wederhoor te hebben toegepast.</p>

<p>De Commissie van deskundigen werd den 2den October 1914 op
het Departement van Landbouw door mij ge&iuml;nstalleerd. Daarbij
hield ik tot de heeren de volgende toespraak:</p>

<div class="blockquot">

<p>Bij de Beurswet is voor den tijd dat deze wet van kracht zal zijn, ten
aanzien van den geld- en fondsenhandel een even groote als buitengewone
bevoegdheid aan den Minister van Landbouw, Nijverheid en Handel
toevertrouwd.</p>

<p>Die bevoegdheid brengt een zware aansprakelijkheid met zich.</p>

<p>De wetgever zou mij, als Minister van Handel, zeer zeker die bevoegdheid
niet hebben toegekend en ik zou even stellig de daaruit voortspruitende
aansprakelijkheid niet hebben durven aanvaarden, indien<span class="pagenum"><a name="Page_251" id="Page_251">[251]</a></span>
mij niet van meet af de voorlichting van eene Commissie van deskundigen
ware verzekerd geweest.</p>

<p>De Commissie van deskundigen van de Beurswet heeft naar de bedoeling
des wetgevers ten aanzien van den Minister van Landbouw, Nijverheid
en Handel een plaats te bekleeden, welke is te vergelijken met die,
welke de afdeeling voor geschillen van bestuur van den Raad van State
tegenover de Regeering inneemt. De Minister van Landbouw, Nijverheid
en Handel zal aan de adviezen van de Commissie van deskundigen
niet zijn gebonden. De beslissing blijft bij hem. Maar de bedoeling des
wetgevers is zonder twijfel geweest, dat de verhouding tusschen den Minister
en de Commissie van deskundigen zoodanig zou wezen, dat hij als
regel zal kunnen volstaan met eene bekrachtiging van het advies, dat hij
van de Commissie zal ontvangen.</p>

<p>Waar het nu wel van zelf spreekt, dat zoowel bij den Minister als bij de
Commissie den ernstigen wil voorzit om niet alleen de letter van de wet
na te leven maar ook haar geest en bedoeling te verwezenlijken, daar
volgt uit de verhouding, die de wet bedoelt, dat in werkelijkheid een
groot deel van de aan den Minister toegekende bevoegdheid maar daarmede
tevens een groot deel van de daarmede gepaard gaande verantwoordelijkheid
komt te rusten op de schouders van de Commissie van
deskundigen.</p>

<p>Het gaat bij deze aangelegenheid om groote financieele belangen, om
financieele belangen, waarbij duizenden van de bevolking betrokken zijn.
En die belangen zijn niet steeds in dezelfde richting. Integendeel telkens,
bij schier elk eenigszins belangrijk vraagpunt, zullen belangen van
de eene groep van daarbij betrokkenen, zich kruisen met belangen van
een of meer groepen van andere belanghebbenden. De taak van allen,
die bij de uitvoering van de wet een rol zullen hebben te vervullen, zal
wezen met het ernstigste streven naar strikte onpartijdigheid, met den
vasten wil algemeene volksbelangen hooger te stellen dan belangen
van bepaalde groepen der bij den geld- en fondsenhandel betrokkenen,
dezen handel uit het tijdperk van ongekende beroering, waarin hij verkeert,
langzaam maar zeker terug te leiden naar den toestand van vrijheid,
waarin Regeeringsinmenging niet slechts overbodig zijn zou, maar
hinderlijk voor eene gezonde en krachtige ontwikkeling.</p>

<p>Die taak is moeilijk; zij stelt hooge eischen. Zij verlangt, dat allen,
die aan haar deelnemen, zich zullen weten te plaatsen op hooger peil
dan waarop men zich bevindt, als uitsluitend met de belangen van een
bepaalde groep van belanghebbenden behoeft te worden gerekend. Wat
mijzelven aangaat, ik heb begrepen dat mijn aandeel in die taak, waar
ik slechts zulk een klein deel van mijn tijd en van mijn denken daaraan
zou kunnen wijden, voor mij te zwaar zou zijn, indien ik daarin
voor de dagelijksche uitvoering der wet niet werd bijgestaan door enkele
vertrouwde en der zake kundige personen.</p>

<p>Ik heb het daarom op hoogen prijs gesteld, dat ik een drietal mannen<span class="pagenum"><a name="Page_252" id="Page_252">[252]</a></span>
van erkende kunde en die wegens hun karaktereigenschappen algemeen
geacht worden, bereid heb gevonden, mij den bijstand, dien ik in
deze zoozeer noodig heb, te verleenen. Ik breng hun, die op mijn verzoek
hier mede tegenwoordig zijn, voor die bereidwilligheid mijn dank.</p>

<p>Het zou echter een groote dwaling zijn te meenen, dat de instelling
der Commissie van bijstand in de uitvoering der wet iets te kort deed
aan de groote beteekenis van het aandeel in onze gemeenschappelijke
taak, dat Gij, Mijne Heeren, als leden en plaatsvervangende leden der
wettelijke Commissie van deskundigen hebt willen op U nemen. Welke
die beteekenis is, heb ik zoo even reeds met een enkel woord aangestipt;
ik acht het onnoodig daaraan iets toe te voegen.</p>

<p>Dat Gij, voorzitter en ondervoorzitter van de Amsterdamsche Kamer
van Koophandel, het voorzitterschap en het plaatsvervangend voorzitterschap
van de Commissie van deskundigen van de Beurswet hebt
willen aanvaarden, wordt niet alleen door de Regeering, maar zeker
door heel het land gewaardeerd. Ieder ziet daarin terecht een waarborg
te meer voor de onpartijdigheid der adviezen, welke van Uwe
Commissie zullen uitgaan.</p>

<p>En Gij, mijne heeren leden en plaatsvervangende leden der Commissie,
bij Uwe keuze is rekening gehouden met de verschillende groepen
uit den geld- en effectenhandel, die aanspraak er op mogen maken, dat
op hunne belangen zal worden gelet. Echter is het de bedoeling allerminst
geweest, dat ieder Uwer in de Commissie zich zou gevoelen als
de pleitbezorger van de groep, waartoe hij zelf behoort. Integendeel,
van ieder Uwer wordt verwacht, dat Gij de vragen waarover Gij zult hebben
mede te adviseeren, breeder bezien zult dan alleen uit den gezichtshoek
van den kring, die U aanbeval.</p>

<p>Bij de samenstelling der Commissie uit vertegenwoordigers van verschillende
groepen van belanghebbenden heeft niet het denkbeeld voorgezeten
een aantal pleitbezorgers van verschillende groepsbelangen
bijeen te brengen, maar wel er voor te waken, dat het uitbrengen der adviezen
niet zou geschieden met een onwillekeurig verwaarloozen van
bepaalde groepsbelangen. Het algemeene belang toch van hen, die bij de
Beurswet betrokken zijn, is de resultante van de belangen der verschillende
groepen, waaruit de beurswereld is samengesteld, zoomede van
de belangen van het publiek, dat achter die groepen staat. Het samenbrengen
van een aantal deskundigen, die ieder meer in het bijzonder
de belangen en de inzichten van een bepaalde groep kennen, maar die
daarbij van het geheele zakenleven op beursgebied zoodanig op de hoogte
zijn, dat zij de beteekenis hunner eigen groep voor het geheel met
bijzondere kennis van zaken beoordeelen kunnen, waarborgt dat bij
het opmaken der resultante de verschillende krachten, die haar bepalen,
in haar relatieve sterkte met juistheid zullen worden gemeten.</p>

<p>Aan niemand is het gegeven zich geheel te onttrekken aan den invloed
van zijn milieu.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_253" id="Page_253">[253]</a></span>Men mag dus van U leden en plaatsvervangende leden der Commissie,
die bepaalde groepen vertegenwoordigt, niet verlangen en niet verwachten,
dat Gij zult kunnen wat niemand kan. Maar w&egrave;l wordt van
U verwacht en verlangd, dat Gij beseffen zult dat Gij steeds bij het uitbrengen
van Uw advies zult hebben te streven naar den hoogst bereikbaren
graad van objectiviteit, met den meesten ernst zult moeten pogen
het belang van Uw groep en van het deel van het publiek, dat achter
haar staat, in de juiste verhouding te stellen tot dat der andere groepen,
die tezamen het algemeen belang bepalen.</p>

<p>Ik houd mij overtuigd, dat aan het beroep dat ik met deze woorden op
Uw aller toewijding en Uw aller streven naar onpartijdigheid toe, door
U zou zijn gehoor gegeven, al had ik het niet openlijk uitgesproken. Waar
het hier echter om zoo groote, zoo ingewikkelde en zoo wijd vertakte belangen
gaat, heb ik gemeend dat beroep tot dekking van mijne eigen
verantwoordelijkheid&mdash;zij het ook ten overvloede&mdash;niet achterwege
te mogen laten.</p>

<p>Het licht dat van ieder Uwer zal uitschijnen, zal ook bij het ernstigste
streven naar objectiviteit, min of meer gekleurd zijn; de samenstelling
Uwer Commissie geeft echter recht tot de verwachting, dat uit de
combinatie dier kleuren het witte licht der objectiviteit zal te voorschijn
komen.</p>

<p>Hoe dichter Uwe Commissie tot dat ideaal zal kunnen naderen, hoe
hooger de waarde harer adviezen niet slechts voor de Regeering maar
ook voor het publiek zijn zal, en hoe grooter tevens de voldoening zal
wezen waarmede Gij, Mijne Heeren, als Uw taak zal zijn afgeloopen,
daarop zult kunnen terugzien.</p>

</div>

<p>Door den heer Van Eeghen werd daarop als volgt geantwoord:</p>

<div class="blockquot">

<p>Met aandacht heb ik geluisterd naar de woorden, waarbij Uwe Excellentie
deze door H. M. de Koningin op voordracht van Harer Majesteits
Regeering benoemde Commissie heeft ge&iuml;nstalleerd.</p>

<p>Onze Commissie heeft in deze benoeming gezien een bewijs van vertrouwen,
dat zij op hoogen prijs stelt: zij is zich bewust, dat haar eene
groote verantwoordelijkheid wordt opgelegd.</p>

<p>Uwe Excellentie heeft terecht er op gewezen, dat, ofschoon onze
Commissie is samengesteld uit personen uit verschillende groepen, alle
leden zich op hetzelfde hooge onafhankelijke standpunt moeten plaatsen.</p>

<p>Ik ben overtuigd, Excellentie, dat wij allen hiervan doordrongen zijn.</p>

<p>Onze Commissie zal dan ook trachten, wanneer Uwe Excellentie zich&mdash;hetzij
rechtstreeks, hetzij door Uwe Commissie van Bijstand&mdash;tot
haar wendt, zooveel in haar vermogen is, juiste en onpartijdige adviezen
te geven.</p>

<p>Terwijl ik mij veroorloof Uwe Excellentie mijn dank te betuigen voor<span class="pagenum"><a name="Page_254" id="Page_254">[254]</a></span>
de welwillende woorden tot de leden van de Commissie van deskundigen,
tot den Onder-Voorzitter van de Amsterdamsche Kamer van Koophandel
en tot mij als Voorzitter van die Kamer gericht, spreek ik de
hoop uit dat, ook door medewerking van onze Commissie, het doel,
waarvoor de Beurswet 1914 in het leven is geroepen, ten volle zal
worden bereikt.</p>

</div>

<p>Het eerste wat gedaan moest worden en waarbij de beide
commissies hadden samen te werken, was het vaststellen van
de noodige beursvoorschriften. Daar hierbij met zeer verschillende
belangen rekening moest worden gehouden, was dit een
hoogst moeilijk werk, waarbij de Commissie van uitvoering voortdurend
overleg moest plegen niet alleen met de Commissie van
deskundigen, maar ook met andere belanghebbenden bij het
beursverkeer. Zij ondervond daarbij ook groote medewerking van
den president van de Nederlandsche Bank. Deze nam het zeer
nuttige initiatief tot het instellen van een onderzoek naar den
omvang van het bedrag, dat ter beurze op prolongatie was uitgezet.
Dit leidde tot het resultaat, &#8222;dat in ronde cijfers het geld,
ter beurze gebracht om in den vorm van prolongatie, on call,
enz. te worden uitgezet, een som van &#402;&nbsp;325 millioen beliep. Dit
geld werd echter ter beurze voor een deel weder op nieuw uitgezet
door geldnemers, die op hun beurt weder geldgevers werden;
en zoo kon worden becijferd, dat de totaal ter beurze loopende
contracten een bedrag van &#402;&nbsp;460 millioen hadden bereikt. Gesteld
dus, dat alle prolongaties, on calls enz. op een gegeven
oogenblik zouden verrekend kunnen worden door terugbetaling,
dan zou een bedrag van &#402;&nbsp;460 millioen onderling verrekend en
&#402;&nbsp;325 millioen uit de Beurs aan de oorspronkelijke geldgevers teruggegeven
moeten worden.&#8221;</p>

<p>Door dit onderzoek werden dus zeer waardevolle gegevens verkregen
omtrent de beteekenis van het object, waarover men regelingen
had te maken. Die regelingen zelf waren intusschen reeds
gereed, voordat het onderzoek van den president van de Nederlandsche
Bank was afgeloopen. De beursvoorschriften werden den
15en Januari 1915 vastgesteld. Het zou mij te ver voeren op den
inhoud daarvan in te gaan. Slechts op &eacute;&eacute;n bepaling moet ik de
aandacht vestigen. Voor de verschillende fondsen waren onderpandkoersen
vastgesteld, die aanvankelijk weinig afweken van de<span class="pagenum"><a name="Page_255" id="Page_255">[255]</a></span>
beurskoersen op den dag v&oacute;&oacute;r de sluiting. In de beursvoorschriften
werd nu aan de geldnemers de bevoegdheid gegeven geldleeningen,
dagteekenende van v&oacute;&oacute;r 29 Juli 1914, waarvan het onderpand,
berekend naar de eerst vastgestelde onderpandkoersen, een surplus
aanwees van 20 pct. of tot dit surplus zou worden aangevuld,
zooals men het in beurskringen heeft genoemd, te blokkeeren. Die
blokkeering bestaat hierin, dat die leeningen door den geldgever
niet eerder zullen kunnen worden aangezegd of opgevraagd dan
zes maanden, nadat de vrede tusschen Duitschland, Engeland en
Frankrijk zal zijn gesloten. Over de geblokkeerde posten moet
een rente worden betaald, die aanvankelijk gesteld werd op <sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub>%
boven de rente van de Nederlandsche Bank voor voorschotten in
rekening-courant, doch niet minder dan 6% &#8217;s jaars.</p>

<p>Eerst lachte mij het blokkade-denkbeeld weinig toe, omdat
ik er bij de ingewikkeldheid der beursrelaties verwikkelingen
van vreesde. Toen echter alle kringen van beursbelanghebbenden
met het denkbeeld ingenomen bleken te zijn, was er voor de Regeering
geen reden daaraan niet haar goedkeuring te hechten. De
belanghebbenden bleken trouwens de zaak juist te hebben ingezien;
het blokkeeringsstelsel heeft goed gewerkt en de afwikkeling
van prolongaties, die van v&oacute;&oacute;r de crisis dagteekenden, bevorderd.
Daartoe heeft ook de medewerking der Nederlandsche
Bank veel bijgedragen. Met vermijding van het uitschakelen der
commissionnairs-tusschenpersonen heeft zij zich bereid verklaard
zoowel geblokkeerde als niet geblokkeerde posten, die van v&oacute;&oacute;r
27 Juli 1914 dagteekenden, over te nemen. Het verslag van de Bank
over 1914/15 zegt hierover o.m.: &#8222;Aangezien De Nederlandsche
Bank in de eerste plaats zich geroepen gevoelde mede te werken
om de oorspronkelijke geldgevers weder in het bezit van contant
geld te stellen, vooral omdat onder die oorspronkelijke geldgevers
behoorden vele der groote spoorweg-, stoomvaart- en cultuurmaatschappijen,
fabrieken en co&ouml;peratieve vereenigingen, werkmansbonden,
spaarbanken en nog vele anderen, die hun beschikbaar
geld slechts tijdelijk hadden uitgezet, en nu zelven die gelden
dringend behoefden, verklaarde De Nederlandsche Bank zich bereid
het onderpand, in handen dier primaire geldgevers, over te
nemen en daarop voorschotten te verleenen. Wel behield de Bank
zich voor om het bedrag van het voorschot zelve te bepalen in<span class="pagenum"><a name="Page_256" id="Page_256">[256]</a></span>
verband met de koerswaarde, welke zij aan het onderpand wilde
toekennen, zoodat niet altijd het volle bedrag van de prolongatie
in voorschot kon worden uitgekeerd.</p>

<p>&#8222;Van eene tweede categorie, zijnde de commissionnairs-geldnemers
ter beurze, die op hun beurt weder ter beurze geldgevers
van anderen waren, wilde de Bank w&egrave;l prolongatieposten overnemen,
doch met voorbehoud dat zij het onderpand naar eigen
opvatting zou waardeeren.&#8221;</p>

<p>Door deze medewerking en ook door een stijging der Amerikaansche
fondsen, waarvan men bij den aanvang der crisis zelfs
niet had durven droomen, heeft de afwikkeling der oude posten
een zoo ongedacht gunstig verloop gehad, dat het overgroote deel
daarvan op het einde van het jaar 1915 reeds geliquideerd was.</p>

<p>Een wijziging in de beursvoorschriften moest spoedig worden
aangebracht naar aanleiding van een gerechtvaardigd bezwaar
van de Nederlandsche Bank tegen de vastknooping der prolongatierente
voor de oude posten aan de rente der Bank voor voorschotten
in rekening-courant. Boven<a name="FNanchor_14" id="FNanchor_14"></a><a href="#Footnote_14" class="fnanchor">[14]</a> wees ik er op, dat tegen die vastkoppeling
in de eerste crisisweken niets was te doen en dat zij een
consequentie was van den geheelen crisistoestand. De Bank kwam
er echter terecht tegen op, dat die op zich zelf ongewenschte
consequentie officieel zou worden vastgesteld en bestendigd in een
ministerieel voorschrift, dat bestemd was om gedurende den geheelen
oorlogstijd te gelden. De desbetreffende artikelen werden
daarom op haar aandrang den 11den Februari 1915 gewijzigd. Het
verband tusschen de prolongatierente en de rente, welke de Bank
voor hare voorschotten berekent, werd daarbij geheel losgeknipt.
Practisch kwam de verdwijning van dit verband uit, toen op
30 Maart 1915 de prolongatierente door mij op 5<sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub>% werd bepaald,
zonder dat eene wijziging in de bankrente daarmede gepaard
ging.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_14" id="Footnote_14"></a><a href="#FNanchor_14"><span class="label">[14]</span></a> Zie <a href="#Page_213">bl. 213/4</a>.</p>
</div>

<p>Reeds spoedig nadat de eerste crisisweken voorbij waren, begon
zich te Amsterdam een niet-officieele beurs te ontwikkelen. Ik
heb toen gemeend, eenigszins tegen het advies van mijn raadgevers
in, daartegen te moeten optreden. Als reden daarvoor gaf ik
in de Eerste Nota betreffende den Economischen Toestand op:<span class="pagenum"><a name="Page_257" id="Page_257">[257]</a></span>
&#8222;Natuurlijk kan niet verhinderd worden, dat ondershands, buiten
de beurs om, effecten worden verhandeld. Ondergeteekende heeft
echter gemeend maatregelen te moeten nemen om tegen te gaan,
dat deze handel toch een eenigszins officieus, zij het dan al niet
officieel, karakter zou aannemen. Dit toch zou de bedoeling der
Beurswet kunnen verijdelen en zou tot moeilijkheden moeten aanleiding
geven, als de beurs te zijner tijd voorloopig slechts voor
enkele fondsen geopend zal worden. Er moet dan voor worden gewaakt,
dat de handel ter beurze tot die toegelaten fondsen beperkt
zal blijven. Dit zou echter zeer worden bemoeilijkt, als v&oacute;&oacute;r de
beperkte officieele opening der beurs oogluikend reeds een onbeperkte
beurshandel in effecten was toegelaten.&#8221;</p>

<p>De beurs werd op 9 Februari 1915 weer geopend; eerst slechts
voor een zeer beperkt aantal fondsen. Langzamerhand kon de
noteering worden uitgebreid, zoodat thans bijna alle v&oacute;&oacute;r de
crisis courante fondsen weer genoteerd worden. Met de opening
der beurs was zoowel de mogelijkheid tot executies als tot het geven
van nieuw geld op prolongatie geopend. Verschillen over de bepalingen,
waaraan de nieuwe prolongaties zouden onderworpen zijn,
gerezen tusschen de Vereeniging voor den Effectenhandel en de groote
geldgevers, gaven aanleiding dat de laatstgenoemden een Prolongatievereeniging
oprichtten, waartoe niet alleen de groote bankiers
maar ook een aantal handelsondernemingen, verzekeringmaatschappijen
en spaarbanken als oorspronkelijke geldgevers op prolongatie
toetraden. Zij had ten doel den grooten geldgevers het vertrouwen
in de wijze waarop hun geld ter beurze wordt uitgezet, dat
door hetgeen gebeurd was, zeer was geschokt, te hergeven en daartoe
de bepaling der prolongatievoorwaarden niet langer&mdash;voorloopig
behoudens het staatstoezicht krachtens de Beurswet&mdash;uitsluitend
over te laten aan de Vereeniging voor den Effectenhandel, maar ook
de primaire geldgevers medezeggenschap daarin te verzekeren. De
oprichting dezer vereeniging, welke weder onder het presidium van
den heer Van Aalst gesteld werd, werkte op de zooeven bedoelde verschillen
niet juist als olie op de golven, veeleer als olie in het vuur.
Het scheen alsof de heeren niet tot overeenstemming waren te
brengen. Het is een niet geringe verdienste van de Commissie van
uitvoering der Beurswet, dat zij niet heeft gerust, v&oacute;&oacute;r zij een
compromis had weten tot stand te brengen. Toen dit eindelijk,<span class="pagenum"><a name="Page_258" id="Page_258">[258]</a></span>
na veel vergeefsche pogingen, gelukt was, verklaarde de Nederlandsche
Bank zich bereid ook dergelijke nieuwe prolongatieposten
over te nemen, indien deze bij opzegging eventueel niet weder ter
beurze zouden kunnen worden overgeplaatst. Daarmede heeft
de Bank tot de ontwikkeling der nieuwe prolongatiemarkt veel
bijgedragen. De ruimte van geld, die in den loop van het jaar 1915,
met slechts enkele golvingen in nedergaande richting, gestadig
toenam, werkte natuurlijk tot die ontwikkeling krachtig mede.</p>

<p>De effecten- en de geldhandel hebben zich spoediger van den
schok van Juli 1914 hersteld, dan iemand in den eersten tijd van
de crisis had durven droomen, laat staan: hopen. De gunstige keer
der omstandigheden, inzonderheid de onverwacht hooge stijging
der Amerikaansche fondsen en de toenemende ruimte van geld,
is hierin ongetwijfeld de belangrijkste factor geweest. De Beurswet
kon dat effect niet teweeg brengen; dat hebben haar ontwerpers
zich ook geen oogenblik van haar voorgesteld. Haar doel was geen
ander dan ongelukken in den crisistijd te voorkomen en de geleidelijke
afwikkeling van zaken, zonder dat dit tot onheilen zou
leiden, te bevorderen naar gelang de donkere wolken van den
eersten crisistijd voor het blauw aan den financieelen hemel zouden
plaats maken. Dat doel heeft zij bereikt, n&#8217;en d&eacute;plaise de sombere
voorspellingen, die bij haar voorbereiding in enkele politieke,
juridieke en financieele kringen omtrent hare werking nog meer
werden gemompeld dan openlijk uitgesproken.</p>

<h3>&sect; 4. <i>De aandrang tot een moratorium.</i></h3>

<p>Het zou onvolledig zijn den aandrang tot een moratorium
met stilzwijgen voorbij te gaan. Die aandrang was z&oacute;&oacute; groot en
kwam van z&oacute;&oacute; verschillende kanten, dat er heel wat weerstandskracht
voor noodig was om daaraan het hoofd te bieden. Het is
niet onwaarschijnlijk, dat de Regeering er voor zou zijn bezweken,
indien zij bij haar afwijzing niet krachtdadig ware gesteund
geworden. In de eerste dagen van de oorlogscrisis werd ik
overstroomd door allerlei zenuwachtige raadgevingen en adviezen
over hetgeen op economisch gebied moest worden gedaan,
en door allerlei uitingen van angstgevoel over hetgeen er van
den economischen toestand terecht zou komen. De vragen om
hulp waren even bont van samenstelling als de ongevraagde<span class="pagenum"><a name="Page_259" id="Page_259">[259]</a></span>
adviezen; maar als een reus onder de dwergen stak de aandrang
tot het uitschrijven van een moratorium boven al het andere
uit. De een smeekte er om, een andere eischte het, een derde
beval het aan als redder in den nood, een vierde bracht mij in
herinnering, dat &#8222;aux grands maux les grands rem&egrave;des&#8221; moeten
worden toegepast. Particuliere middenstanders en groothandelaars,
deputaties van Kamers van Koophandel en belangstellende rechtsgeleerden
vroegen als om strijd om een moratorium. Mondeling
zoowel als schriftelijk kwam de aandrang. Het regende brieven
zoowel als bezoeken met die strekking; het scheen een oogenblik
haast een niet te stuiten sneeuwbal. En in de Staten-Generaal
vond die gemoedsstemming van een groot deel van het publiek
weerklank bij alle partijen. Op 3 Augustus drong de heer De Visser
aan op het in overweging nemen van &#8222;wat men met een algemeenen
term noemt een moratorium&#8221;. Bij hem sloot zich onmiddellijk
de heer Troelstra aldus aan: &#8222;Met hetgeen door den geachten
afgevaardigde uit Katwijk hier in het midden is gebracht, kan ik
mij vereenigen. Ik wensch dien aandrang te ondersteunen.... Door
den heer De Visser is gesproken over het moratorium. De bedoeling
van den heer De Visser zal waarschijnlijk ook zijn, dat daaronder
zullen vallen de woninghuren, want het moet ook niet kunnen voorkomen,
dat gedurende den oorlogstoestand menschen, die onmachtig
zijn om huur te betalen, uit hun woningen zouden worden gezet.&#8221;</p>

<p>In de Eerste Kamer bleef het daar niet bij. De heer Fokker stelde
er de volgende motie voor: &#8222;De Eerste Kamer noodigt de Regeering
uit binnen korten tijd een wetsontwerp tot instelling van een
moratorium aan de goedkeuring der Staten-Generaal te onderwerpen.&#8221;
Die motie vond bestrijding bij de heeren Laan en Van
Nierop. Toen deze daarbij ook tegen het moratorium zelf waarschuwden,
kwam de heer Woltjer tusschenbeide. Hij verdedigde
wel is waar de motie niet en achtte het verkeerd, dat zij was ingediend,
maar&mdash;zoo zeide hij&mdash;&#8221;het spijt mij ook, dat de heeren
Laan en Van Nierop er tegen gesproken hebben, zooals zij deden,
omdat hun spreken eigenlijk tegen een moratorium was gericht.&#8221;</p>

<p>Tegenover dat algemeene verlangen werd de Regeering gesterkt
vooral door een krachtig afwijzend advies van de groote bankiers.
In de Eerste Kamer zeide ik daarvan: &#8222;De quaestie van een moratorium
heeft reeds sinds eenige dagen de ernstige overweging uitgemaakt<span class="pagenum"><a name="Page_260" id="Page_260">[260]</a></span>
van den Ministerraad. Over de quaestie van het moratorium
is Zaterdag zeer uitvoerig gesproken in de vergadering die
de Ministers van Financi&euml;n en Justitie en ik zelf gehad hebben met
den president van de Nederlandsche Bank, het consortium van
bankiers, waarop de heer Van Nierop doelde, den voorzitter van
den Provincialen Bond van effectenhandelaren, den voorzitter
van de Rotterdamsche Vereeniging en die van de Amsterdamsche
Vereeniging voor den Effectenhandel. Na zeer ampele bespreking
van het voor en tegen is men toen gekomen tot de conclusie, dat
men hoopte, gelijk zooeven de heer Van Nierop het zeide, zonder
moratorium den toestand meester te kunnen blijven. Ik geloof dat
er op dit oogenblik geen reden is om daaraan te wanhopen. Nadat
Zaterdag het besluit genomen was, waarmede de Regeering zich
eenstemmig verklaarde, wordt door de Regeering geen voorstel tot
een moratorium gedaan. En nu is mij gisteren door den voorzitter
van den Provincialen Bond voor den effectenhandel telephonisch
medegedeeld.... (De heer Van Nierop: die het moratorium het
meest wenschte).... dat het bestuur van den Provincialen Bond
overleg heeft gepleegd met het bewuste syndicaat van bankiers te
Amsterdam, en dat men daarbij is gekomen tot een regeling, speciaal
wat betreft de wijze van handelen met opvragingen van deposito&#8217;s,
waardoor de beschikbare kredietmiddelen op zoo goed mogelijke wijze
ter beschikking zullen worden gesteld van hen, die ze werkelijk absoluut
noodig hebben....&#8221;. In de Tweede Kamer had ik even te voren
in gelijken geest gesproken. Daar had ik er nog aan toegevoegd:</p>

<p>&#8222;Maar ik kan aan den heer Troelstra de verzekering geven, wanneer
het mocht gebeuren dat op het oogenblik op eenigszins belangrijke
schaal personen, die in de tegenwoordige omstandigheden hun
woninghuur niet kunnen betalen, uit hun woning werden gezet, zij
het dat dan ook niet een algemeen moratorium zal worden afgekondigd,
toch maatregelen zullen worden genomen om dat tegen te gaan.</p>

<p>&#8222;Dat op het oogenblik geen executies worden gedaan wegens
achterstallige belastingen&mdash;de heer Troelstra zeide het zelf&mdash;het
spreekt zoo absoluut van zelf, dat men daaromtrent van de zijde
der Regeering wel geen verklaring zal verlangen.</p>

<p>&#8222;Ik kan dus dit zeggen, wat betreft het punt van het moratorium,
dat de zaak in ernstige overweging is geweest bij de Regeering;
dat men op het oogenblik heeft gemeend ter wille van het krediet<span class="pagenum"><a name="Page_261" id="Page_261">[261]</a></span>
niet verder op dit denkbeeld te moeten ingaan en voorloopig het
geheele denkbeeld van het instellen van een moratorium ter zijde
te moeten stellen....</p>

<p>&#8222;Waarom heeft de Regeering begrepen dat men in de kringen van
den geld- en crediethandel hier juist zag? Omdat het groote gevaar,
natuurlijk naast het oorlogsgevaar, is dat het Nederlandsche publiek
onder den indruk van de toch reeds zoo ernstige toestanden,
de zaak nog veel erger maakt door wantrouwen te toonen, waar
dat wantrouwen niet op zijn plaats is. Wanneer nu van de Regeering
reeds uitging een voorstel om een algemeen moratorium in te
stellen, d. w. z. om ieder die schuld heeft gedurende zekeren tijd te
ontslaan van de verplichting om die te betalen, kan men vooruit
verwachten, dat dit opnieuw groote schokken op de credietmarkt
tengevolge zou hebben.&#8221;</p>

<p>Intusschen was met deze afwijzende houding de aandrang tot
het uitschrijven van een moratorium niet gebroken. In de vergadering
van de Tweede Kamer van 6 Augustus bepaalde de heer
Bos zich er toe, nogmaals het oordeel van de Regeering omtrent de
zaak te vragen. De heer Aalberse daarentegen ging verder. In
aansluiting aan hetgeen door den heer De Visser in de vorige vergadering
was opgemerkt, vroeg hij &#8222;of in de dagen die sinds de vorige
vergadering verloopen zijn, door de Regeering nog overwogen is,
of de bezwaren van den toestand zooals die nu is, misschien toch
niet erger zijn dan de bezwaren welke men vreest van de invoering
van een moratorium.&#8221;</p>

<p>Die hernieuwde aandrang was trouwens een weerklank op hetgeen
nog bij een groot deel van het publiek daaromtrent leefde.
Het gesprokene in de vergaderingen van 3 Augustus had de stroom
van verzoeken tot het wettelijk toestaan van uitstel van betalingen
niet gestuit. Woensdag 5 Augustus had ik zelfs een bezoek gehad
van verschillende voorzitters van Kamers van Koophandel ter
mondelinge toelichting van een verzoek in dien geest. Die heeren
bracht ik bij dat bezoek de groote bezwaren tegen voldoening aan
hun wensch onder het oog, en ik kreeg den indruk, dat, zoo zij al
niet door mij bekeerd waren, ik hun eigen overtuiging toch aan
het wankelen had gebracht. In overeenstemming met wat ik hun
binnenskamers had gezegd, gaf ik den volgenden dag in de Tweede
Kamer voor de tweede maal een afwijzend betoog, dat ik hier laat<span class="pagenum"><a name="Page_262" id="Page_262">[262]</a></span>
volgen, omdat daarin alle gronden van de Regeering tot afwijzing
van het moratorium zijn samengevat:</p>

<p>&#8222;De Regeering is ook geheel doordrongen niet alleen van de
gewettigdheid, maar ik mag wel zeggen ook van het sympathieke
van de vrees van zoovele handelaars en industrieelen, dat zij door
de omstandigheden zouden kunnen komen in faillissement.</p>

<p>&#8222;Het is inderdaad gelukkig, dat onder degenen, die zich met
handel en nijverheid bezighouden, hier in Nederland een z&oacute;&oacute; sterk
gevoel bestaat dat zij moeten opkomen voor hun goeden naam, dat
de vrees dat zij in faillissement zouden kunnen geraken, hun reeds
in zoo hooge mate benauwt.</p>

<p>&#8222;Ik begrijp dus ten volle den aandrang, die telkens weer geoefend
wordt tot het uitschrijven van een moratorium, maar ik ben het met
den geachten afgevaardigde uit Winschoten eens, dat&mdash;het bleek
tusschen de regels door in hetgeen hij zeide&mdash;wat een moratorium
eigenlijk beteekent, niet altijd helder voor den geest staat bij hen die
er naar vragen. Nu wil het mij voorkomen, dat zoo algemeen als men
het zich voorstelt, dat van regeeringswege zou kunnen worden bepaald,
dat men eenvoudig gedurende eenigen tijd zijn schulden niet
meer behoeft te voldoen, dit toch wel een onmogelijkheid zijn zal.</p>

<p>&#8222;Ik wijs in de eerste plaats op de vorderingen wegens gepraesteerden
arbeid. Niemand zal toch willen dat de werklieden aan het
eind der week niet meer zouden kunnen rekenen op de betaling
van hun loon. Ik wijs verder op alles wat betreft de levensmiddelenindustrie.
Stel eens dat het z&oacute;&oacute; ver ging, dat men zou bepalen, dat
men niet verplicht was te betalen schulden, die gemaakt zijn in
verband met de levensmiddelenindustrie of de levensmiddelendistributie.
Ik behoef wel aan niemand te zeggen dat men de zaak
daardoor niet beter zou maken. Wanneer fabrikanten wel verplicht
zouden zijn om aan allerlei verplichtingen te voldoen wat werkloonen
betreft, en wat betreft ook het betalen van grondstoffen&mdash;want
zij zouden die grondstoffen niet anders dan tegen contant
geld kunnen krijgen, zoodra er een moratorium was&mdash;maar wanneer
zij uitstaande vorderingen hadden, die niet binnen zouden krijgen,
iedereen voelt dat dan al heel spoedig het geheele economische leven
vast zou loopen, veel erger dan op het oogenblik het geval is.</p>

<p>&#8222;Daarbij komt dat sommigen zich van het moratorium niet meer
voorstellen dan alleen de opheffing van de verplichting om wisselschulden<span class="pagenum"><a name="Page_263" id="Page_263">[263]</a></span>
te betalen. Die opheffing van de verplichting om wisselschulden
te betalen, wanneer het niet verder ging dan dit, zou
natuurlijk niet z&oacute;&oacute; ernstige gevolgen hebben. Maar daar zouden
andere ernstige gevolgen aan verbonden zijn, namelijk dit, dat
men dan wel min of meer misschien den groothandel zou helpen
en enkelen van den middenstand, maar dat de middenstand in
het algemeen daarmede niet geholpen zou worden.</p>

<p>&#8222;Men moet in de zeer abnormale omstandigheden waaronder
het economisch leven thans moet worden geleid, nu het kredietwezen
gestoord is zonder dat iemand daar iets aan verhelpen kan,
uiterst voorzichtig zijn die stoornis niet grooter te maken. Welnu,
Mijnheer de Voorzitter, degenen in overleg met wie de Regeering
thans bezig is te trachten aan de economische crisis het hoofd te
bieden, ontraden, blijven ontraden met de meeste beslistheid het
instellen van een moratorium.</p>

<p>&#8222;Hedenmorgen heb ik het volgende telegram ontvangen:</p>

<p>&#8222;Vergadering Bankconsortium bijgewoond door de Nederlandsche
Bank is na rijp beraad van oordeel, dat moratorium een allerbedenkelijkste
sprong in het duister zou zijn, waardoor de ongerustheid
niet verminderd, doch vermeerderd zou worden. Bij de
groote elasticiteit der Nederlandsche Bank, welke blijkens laatsten
bankstaat nog over zeer voldoende middelen beschikt en de bevredigende
werking van het Banksyndicaat, dat handel en industrie
zooveel mogelijk gaande houdt en spaarbanken steunt en waaraan
nog grooter publiciteit zal worden gegeven, adviseert zij ten sterkste
tegen moratorium dat het geheele credietwezen zou ontwrichten
en groote rampen speciaal voor Indi&euml; zou medebrengen, alsook den
goeden naam van Nederland voor langen tijd onnoodig zou schokken.
Uit die kringen welke thans op moratorium aandringen, ontving
het bankiersconsortium geen noemenswaardige aanvragen. Eerst indien
de toestanden nog veel ernstiger mochten worden, zou aan speciale
wettelijke maatregelen gedacht moeten worden.&#8221;</p>

<p>Dat was de laatste maal, dat ik mij tegenover aandrang tot uitschrijving
van een moratorium behoefde schrap te zetten. Ik beeld
mij intusschen niet in, dat dit op rekening van mijn overredingskracht
mag worden geschreven. De oorzaak daarvan ligt elders en
dieper. De algemeene economische toestand zelf werd, zooals wij
reeds zagen en in het <a href="#Page_267">volgende hoofdstuk</a> nog nader zal uitkomen,<span class="pagenum"><a name="Page_264" id="Page_264">[264]</a></span>
spoedig daarna zooveel minder gespannen, dat het verlangen naar een
moratorium daarin met den dag minder voedsel vond. De ontwikkeling
van den toestand zette de kroon op het hoofd van hen, die
het uitschrijven van een moratorium zoo positief hadden ontraden
en wettigde daarmede tevens de afwerende houding der Regeering.</p>

<p>Intusschen meene men niet, dat er geen verandering in betalingsplicht
was gekomen. In het algemeen gesproken en de feiten alleen
toetsend aan de rechtsregelen, die er op van toepassing zijn, werd
er daarin inderdaad niets gewijzigd, voordat de Uitwinningswet en
de Beurswet in het Staatsblad kwamen. Maar toch waren er
v&oacute;&oacute;r die wettelijke veranderingen reeds feitelijke afwijkingen
van den betalingsplicht gekomen, die als een gedeeltelijk moratorium
waren op te vatten. De beursbezoekers waren daarmede
begonnen, toen zij de sluiting der beurs doorzetten. Immers,
daar aanzegging van prolongaties alleen op een beursdag
kan geschieden, hadden de commissionnairs-geldnemers
zich met die eigenmachtige daad tevens een uitstel van betaling
bezorgd, dat zoolang de beurs niet geopend werd, zou
duren. Door de Beurswet werd die daad van eigen richting, welke
in de omstandigheden haar verontschuldiging en zelfs haar rechtvaardiging
vond, in het begin van September wettelijk gesanctionneerd.
Aan de Rijkspostspaarbank werd langs wettelijken weg een
uitstel van betaling voor een maximalen termijn van zes maanden
verzekerd. De bankiers decreteerden voor zichzelf een uitstel van
betaling van deposito&#8217;s, voor zoover hunne cli&euml;nten niet konden
bewijzen daaraan werkelijk behoefte te hebben, en dat wel na
overleg en met medeweten van de Regeering. Bij de wet werd
voorts voorzien in het geval, dat de Nederlandsche Bank uitstel
van betaling voor haar circulatiepapier zou behoeven, een geval
dat zich gelukkig niet heeft voorgedaan. Gedeeltelijke, deels wettelijke
deels feitelijke, moratoria waren er dus w&egrave;l.</p>

<p>Maar de Regeering is daarbij niet blijven staan. Den 6den Augustus
kon ik in de Tweede Kamer mededeeling doen van een circulaire,
welke de Minister van Justitie op mijn aandrang dienzelfden dag
had gericht tot de verschillende rechterlijke colleges, de ambtenaren
van het Openbaar Ministerie en de notarissen, en waarvan ook
exemplaren waren gezonden aan advocaten en deurwaarders.
De hoofdinhoud daarvan bestond hierin dat de Minister van<span class="pagenum"><a name="Page_265" id="Page_265">[265]</a></span>
Justitie, met eerbiediging van de zelfstandigheid der rechterlijke
macht, haar zoowel als het Openbaar Ministerie en de
notarissen op het hart drukte, de tijdsomstandigheden in aanmerking
te nemen en er toe bij te dragen &#8222;een gerechtelijke of
buitengerechtelijke uitwinning van goederen of faillietverklaring
voorshands te voorkomen, wanneer het niet-voldoen aan zijn verplichtingen
door den debiteur alleen of hoofdzakelijk moet worden
toegeschreven aan de buitengewone omstandigheden&#8221; en daarmede
&#8222;voor zooveel in hun vermogen is, te voorkomen dat de economische
toestand voor talrijke Nederlanders niet nog ongunstiger
worde dan onvermijdelijk is.&#8221;</p>

<p>Die circulaire en haar bekendmaking in ruimen kring was vooral
bedoeld als een geruststelling aan den middenstand. Het gevaar
van faillietverklaring was daardoor, ook zonder moratorium, hoewel
wettelijk niet verminderd, toch feitelijk zeer verkleind. Het is
intusschen niet te verwonderen dat de Minister van Justitie met
zulk een toestand, welke wettelijken grondslag miste, geen vrede kon
hebben. Van daar dat door hem onverwijld werd gearbeid aan een
wetsontwerp, dat den rechter wettelijke bevoegdheid zou geven
tot uitstel van executie in alle gevallen, waarin hij de overtuiging
bij zich droeg, dat de schuldenaar door de omstandigheden buiten
staat was geraakt, aan zijn betalingsplicht te voldoen, alsmede dat
een uitstel hem zou kunnen baten. Dat wetsontwerp kwam met
het ontwerp-beurswet ter tafel in de vergadering van financiers,
waarin ook het laatstgenoemd ontwerp werd behandeld. Het kwam
daar eenigszins in verdrukking, doordien dit ontwerp bijna den ganschen
beschikbaren tijd in beslag nam, maar toch bleek wel dat principieel
bezwaar er niet tegen bestond. Ook in de beide Kamers der
Staten-Generaal vond het geen principieele tegenkanting. Alleen ging
het sommigen, met name den sociaal-democraten, niet ver genoeg.</p>

<p>Zoo kwam de Uitwinningswet tot stand, die op denzelfden dag
als de Beurswet, namelijk op 4 September 1914, werd afgekondigd.
Volgens die wet kreeg de rechter, indien hij de overtuiging had dat
de schuldenaar door de omstandigheden tijdelijk niet in staat was te
betalen, niet alleen de bevoegdheid dezen ten hoogste zes maanden
uitstel te verleenen, maar werd bovendien wettelijk vastgesteld,
dat met zulk een rechterlijk uitstel ook de contractueele nadeelige
gevolgen van niet-betaling op tijd&mdash;men denke aan het niet tijdig<span class="pagenum"><a name="Page_266" id="Page_266">[266]</a></span>
betalen van verzekeringspremies, van huurpenningen enz.&mdash;zoolang
het verleende uitstel niet was verstreken, zouden worden
opgeschort en dat deze geheel zouden vervallen, indien binnen den
verleenden termijn door den debiteur alsnog betaald werd.</p>

<p>Deze wet heeft vooral een preventieve werking gehad en sloot
zich te dien aanzien geheel aan bij de circulaire van den Minister
van Justitie van 6 Augustus. Zij gaf daaraan niet alleen wettelijke
wijding, maar zij regelde tevens het juridisch gevolg van
het uitstel van executie, dat de rechter wegens de bijzondere tijdsomstandigheden
kon verleenen. Op verbintenissen aangegaan n&agrave;
29 Juli 1914 en op hetgeen geregeld werd bij de Beurswet is de Uitwinningswet
niet van toepassing. Bij de eerstbedoelde verbintenissen
valt het motief van deze wettelijke afwijking van het gemeene
recht weg, bij de laatste was de Uitwinningswet overbodig en zou
zij slechts aanleiding hebben kunnen geven tot verwarring, voor
zoover zij als algemeene regeling met de speciale regelen door of
krachtens de Beurswet gesteld, niet zou strooken.</p>

<p>Z&oacute;&oacute; is door geruststelling te brengen en nadeelige gevolgen van
uitstel van betaling, ingeval daartoe aanleiding bestond, weg te
nemen, het eerste en heftigste stadium van de crisis doorstaan
zonder een algemeene opschorting van betalingsplicht, die in stede
van rust te geven, nieuwen angst zou hebben gewekt en nieuwe
verwikkelingen zou hebben gebracht. Meer nog intusschen dan
door deze maatregelen is aan de crisis, toen haar golven hun hoogtepunt
bereikten, het hoofd geboden door hetgeen gedaan werd om
aan de debiteuren het voldoen aan hun betalingsplicht mogelijk te
maken. Allen die daartoe hebben bijgedragen, de Nederlandsche
Bank, de Vereeniging voor den Geldhandel en weldra ook de spaarbanken
en middenstandscredietbanken, alsmede de steuncomit&eacute;s
voor zooveel huurschulden betreft, hebben groote reden tot voldoening
over hetgeen door hunne werkzaamheid in overleg en in
samenwerking met de Regeering werd bereikt. Noch het aantal
faillissementen, noch het aantal uitzettingen wegens huurschuld,
noch het aantal andere executies steeg boven het normale cijfer.
Ieder voor zijn aandeel heeft reden daarop trots te zijn. En zelfs
onder hen, die in Augustus 1914 het sterkst aandrongen op de afkondiging
van een moratorium, is er wel niemand, die niet dankbaar
er op terugziet, dat aan zijn aandrang werd weerstand geboden.</p>

<hr class="chap" />

<p class="pagenum"><a name="Page_267" id="Page_267">[267]</a></p>

<h2>HOOFDSTUK V.<br />
<span class="titel">HET OP GANG HOUDEN DER BEDRIJVEN.</span></h2>

<h3>&sect; 1. <i>Nijverheid; kolenvoorziening.</i></h3>

<p>Welk een krachtsinspanning er noodig is geweest om in Augustus
1914 het bedrijfsleven weer in het spoor en op gang te brengen,
kan men zich het best voorstellen door zich te bedenken, hoeveel
meer er toe noodig is, een trein, die ontspoord is, weer op de rails
te brengen en aan het rollen te krijgen, dan om hem te doen
voortloopen, als hij, zonder stoornissen te ontmoeten, langs zijn
baan rolt. De economische spoortrein was bij het uitbreken van
den oorlog dusdanig gederailleerd en had zich zoo diep in het
zand gewoeld, dat de krachten van de Regeering alleen bij lange
na niet voldoende zouden zijn geweest, om hem weer op gang te
brengen. Het was niet slechts een enkele wagen, die gelicht moest
worden; een gansche trein lag door elkaar, en overal tegelijk moest
men de schouders er onder zetten, wilde men hem weer op dreef
brengen. Gelukkig bleef de Regeering niet van hulp verstoken. De
financiers waren het eerst paraat. Hun voormannen waren reeds bij
de hand, toen men er zich nog nauwlijks rekenschap van had kunnen
geven, dat er een ontsporing had plaats gehad. Naast de maatregelen
op financieel gebied, welke ik in het <a href="#Page_188">vorig hoofdstuk</a> behandelde en
die veel tijd van bespreking en voorbereiding vorderden, was er, zooals
vooral in het <a href="#Page_39">tweede hoofdstuk</a> uitkwam, in de eerste dagen
van Augustus nog zooveel meer te doen, dat alvorens het Kon.
Nat. Steuncomit&eacute; was tot stand gekomen, de Regeering geen tijd
had gehad, om ernstig na te gaan, hoe de ontspoorde economische
trein, behalve door de maatregelen tot regeling van het geld- en
credietwezen, weer kon worden gelicht en op de rails gezet. Maar
met den 10den Augustus 1914 veranderde dit. De financieele reddingsbrigade
was op dien dag reeds in volle werking, en toen ook<span class="pagenum"><a name="Page_268" id="Page_268">[268]</a></span>
eerste mannen uit de kringen van handel, nijverheid en landbouw
zich voor georganiseerde hulpverleening beschikbaar stelden, was
men den toestand spoedig meester.</p>

<p>In de avondvergadering van de uitvoerende commissie van het
Kon. Nat. Steuncomit&eacute;, welke op den dag der installatie van dat
comit&eacute; werd gehouden, toen in klein gezelschap dieper werd ingegaan
op hetgeen gedaan moest worden, was men het er spoedig
over eens, dat het in gang houden van nijverheid en land- en tuinbouw,
en wel speciaal van de voortbrenging van levensmiddelen,
tot het eerst noodige behoorde. Daartoe moesten v&oacute;&oacute;r alles pogingen
worden aangewend om het binnenlandsch goederenverkeer,
dat door de eischen, die de mobilisatie en de troepenconcentratie
aan de spoorwegen stelden, grootendeels was stopgezet,
zoo spoedig mogelijk weer vlot te krijgen, voor zoover
dit in verband met de belangen der landsverdediging mogelijk
zou zijn.</p>

<p>Voor dit bij uitstek moeilijk onderdeel van de taak, die het Kon.
Nat. Steuncomit&eacute; zich stelde, werd een afzonderlijke commissie
gevormd, waarin werden opgenomen: vertegenwoordigers van den
Tuinbouwraad, het Landbouwcomit&eacute; en de Maatschappij van Nijverheid,
met den Directeur-Generaal van Landbouw en den chef
der afdeeling Handel van het Departement van Landbouw, Nijverheid
en Handel; voorts werd besloten de heeren A. G. Kr&ouml;ller,
Jhr. H. Loudon, Dr. A. Plate en Dr. F. G. Waller uit te noodigen
in die commissie deel te nemen. Zij koos den heer Plate tot haar
voorzitter. In de notulen der vergadering werd haar taak aldus
omschreven:</p>

<p>&#8222;De taak der Commissie zal vooral omvatten:</p>

<p>1e. het voorkomen, dat voedingsmiddelen, die op het oogenblik
geen of geen voldoende markt vinden, bederven en verloren gaan;</p>

<p>2e. de fabriekmatige productie en conserveering van levensmiddelen
gaande te houden;</p>

<p>3e. de regelmatige en doelmatige distributie van voedingsmiddelen
te verzekeren.</p>

<p>&#8222;Hiertoe zal, in samenwerking met de daarmede alreeds belaste
Afdeelingen van het Departement van Landbouw vooral aandacht
gewijd worden aan de distributie van noodzakelijke grondstoffen
en hulpmiddelen, als steenkolen, die in de eerste plaats ten goede<span class="pagenum"><a name="Page_269" id="Page_269">[269]</a></span>
moeten komen aan de productie en distributie van voedingsmiddelen.</p>

<p>&#8222;Ten slotte zal deze Commissie met de Regeering samenwerken
in hare pogingen tot beperking van verdere uitbreiding der werkeloosheid.
Met het oog op het laatste wordt alreeds in beginsel besloten,
dat men zich dadelijk zal wenden tot de plaatselijke steuncommissies
en de organisaties op het gebied van den arbeid, met het
verzoek het Comit&eacute; te willen inlichten, ingeval eenige industrie
dreigt te worden stopgezet, onder mededeeling van de redenen hiervan
en van eventueele middelen om zulks te voorkomen.</p>

<p>&#8222;De Afdeeling Arbeid zal zich ten deze wenden tot de fabrieken
zelve, aangezien dit meer op haar weg ligt. Overigens zullen de
Afdeelingen van het Departement ten deze in alles met het Comit&eacute;
samenwerken, en worden hier de noodige gegevens en cijfers verzameld,
die men voor de beoordeeling van den toestand noodig
heeft.&#8221;</p>

<p>Wat gedaan werd op het gebied der distributie van voedingsmiddelen
en ter beperking der werkloosheid werd reeds in vorige
hoofdstukken besproken. Hetgeen door de commissie uit het steuncomit&eacute;
en van regeeringswege geschiedde om de nijverheid weer
op de been te helpen en het vervoer meer normaal te doen worden,
droeg natuurlijk indirect krachtig bij tot de inperking der werkloosheid.</p>

<p>In de eerste plaats vroeg het vervoerwezen de aandacht. De nijverheid
ondervond van de desorganisatie daarvan, als gevolg der
militaire maatregelen, groote belemmeringen. In verschillende nijverheidscentra,
waarheen de fabrieksbevolking gewend is &#8217;s morgens
per trein te gaan, om &#8217;s avonds op dezelfde wijze naar huis terug te
keeren, was het voor de arbeiders zelfs nauwlijks mogelijk naar de
fabriek te komen. Het vervoer van vrachtgoederen per spoor was zoo
goed als uitgesloten. Zelfs het verkeer te water was grootendeels
gestremd. De schippers waren bevangen door schrik en vreesden
gevaar ook op de meest veilige vaarten en kanalen; op sommige
kanalen was de vaart gestremd door maatregelen ter voorbereiding
van de eventueel te stellen militaire inundatie; stoombootdiensten
lagen stil door kolennood.</p>

<p>Er was dus heel wat te doen. Bij de militaire autoriteiten werd
een gewillig oor gevonden om de grootste misstanden zoo spoedig<span class="pagenum"><a name="Page_270" id="Page_270">[270]</a></span>
mogelijk weg te nemen. Het spoorwegverkeer verbeterde in de tweede
helft van Augustus 1914 zienderoogen en in de volgende maanden
naderde het geleidelijk meer tot den normalen toestand. Met de
schippersvereenigingen werd overleg gepleegd om deze te wijzen op
de wenschelijkheid hun leden te doordringen van het ongegronde
van hun vrees. De paniekstemming onder de schippers ging gelukkig
spoedig voorbij. De afsluiting van kanalen voor de militaire
inundatie werd tot het strikt noodzakelijke beperkt. Het verkeer
te water werd door een en ander spoedig weer zoo goed als normaal.</p>

<p>Toch bleef voor de schipperij de toestand in de eerste maanden
van de oorlogscrisis vrij droevig. Het plotseling stilliggen van den
doorvoerhandel naar Duitschland bracht de Rijnvaart grootendeels
tot stilstand. Hierin kon zoolang de oorlog duurde geen verbetering
komen. Noch de Regeering noch het steuncomit&eacute; waren
bij machte daaraan iets te verhelpen. Die stilstand in de Rijnvaart,
gepaard aan de algemeene terughouding van nijverheid
en landbouw, als onvermijdelijk gevolg van de onzekerheid der
toekomst, werkte op de geheele binnenschipperij terug. In het
najaar kwam wel meer vertier door het vervoer van aardappelen
en bieten naar de aardappelmeel- en de suikerfabrieken,
maar geheel kon dit de schipperij toch niet aan werk helpen. De
binnenvaart herstelde zich over het algemeen eerst in den loop van
1915. Verscheiden schippers verhuurden in den slappen tijd hun
schip aan het Rijksgraanbureau als opslagplaats van regeeringsgraan.</p>

<p>Evenals de Rijnvaart bleef het havenbedrijf te Rotterdam sterk
onder den invloed van den toestand, zonder dat het ook hier mogelijk
was verbetering aan te brengen. In alle havens was na het
uitbreken van den oorlog een oogenblik van stilstand. Maar over
het algemeen herstelde zich de toestand spoediger dan men had
durven verwachten. In de Amsterdamsche haven werd het bedrijf,
hoewel met schommelingen, in den loop van 1915 zelfs
haast weer normaal. Dit is hieraan toe te schrijven, dat Amsterdam
een betrekkelijk groot aantal vaste lijnen heeft en dat de
handel daar voornamelijk eigen handel is van de Amsterdamsche
kooplieden. De doorvoerhandel naar en van Duitschland bekleedt
er een minder belangrijke plaats. Een gevolg van de ligging van
de Amsterdamsche haven. In Rotterdam daarentegen deden de<span class="pagenum"><a name="Page_271" id="Page_271">[271]</a></span>
gevolgen van den oorlog zich bij voortduring sterk gevoelen. De
Rotterdamsche haven is v&oacute;&oacute;r alles doorvoerhaven voor het verkeer
naar en van Duitschland en wordt in normale tijden zeer veel door
schepen van vreemde nationaliteit aangedaan. Met het stilliggen
van dien doorvoer, ontzonk aan de Rotterdamsche haven het
hoofdbestanddeel van haar voeding. Het verkeer werd in deze
haven dientengevolge tot omstreeks een derde van den normalen
omzet teruggebracht en het is niet aan te nemen, dat daarin,
zoolang de oorlog duurt, merkbare verbetering zal kunnen
komen.</p>

<p>Sprekende over het goederenverkeer, heb ik hetgeen in het algemeen
over de binnenschipperij en het havenbedrijf is te zeggen,&mdash;twee
takken van bedrijf, welke men in ons land niet licht mag
tellen,&mdash;met een enkel woord hier behandeld, opdat ik daarop later
niet behoef terug te komen. Er was evenwel ter verhelping van den
stilstand in het bedrijfsleven in Augustus heel wat meer noodig dan
alleen het weder op gang brengen van het binnenlandsch vervoer.
Er dreigde een economisch gevaar, dat voor alle takken van bedrijf
en ook voor het vervoer zelf noodlottig had kunnen worden, namelijk
kolennood. Men moet de vrees daarvoor hebben medegemaakt,
om te weten wat dit beteekende.</p>

<p>De Limburgsche kolenmijnen zijn in de latere jaren wel sterk uitgebreid
en met name de staatsmijnen kunnen op een verblijdend
toenemende productie wijzen, maar toch voorziet de Limburgsche
mijnindustrie in haar tegenwoordig stadium van ontwikkeling in
nog niet een derde gedeelte van de Nederlandsche behoefte; bovendien
zijn de Limburgsche kolen niet voor alle industrie&euml;n geschikt. De constructie
der ovens bepaalt in hooge mate de soort van steenkool, die
verstookt worden kan. Waar men nu geheel in het onzekere verkeerde,
hoe het met den aanvoer van kolen van Duitsche en van Engelsche
zijde zou gaan, stond men hier, zelfs als men de huisbrandkolen
voorloopig op den achtergrond stelde, wat met het oog op den tijd
van het jaar kon geschieden, voor een vraagstuk van de allergrootste
beteekenis. Mij benauwde het zoozeer, dat ik mij in den eersten
tijd elken dag geregeld op de hoogte liet houden van den kolenaanvoer
van buiten en herhaaldelijk in den Ministerraad mededeeling
deed van het aantal tonnen buitenlandsche kolen dat binnengekomen
was. Nederland is in normale omstandigheden bijna voor<span class="pagenum"><a name="Page_272" id="Page_272">[272]</a></span>
twee derden van zijn kolenbehoefte op Duitschland en Belgi&euml;
aangewezen, Engeland levert ongeveer 10 procent.</p>

<p>Het gevaar dat hier dreigde, moest aanstonds onder de oogen
worden gezien. Toen het mogelijk bleek enkele der uitvoerverboden
vooral van land- en tuinbouwproducten, die in het begin van Augustus
voorzichtigheidshalve waren uitgevaardigd, weer in te trekken,
gaf dit aanstonds verlichting. Wij konden geen kolen van elders
krijgen, indien wij niet van de producten, waarvan ons land meer
voortbrengt dan voor de eigen behoefte noodig is, een deel over de
grens lieten gaan. Het weder openzetten van de grens, behoudens
de noodige beperkingen, geschiedde echter niet in de eerste plaats
met het oog op het kolenvraagstuk. Geheel afgescheiden daarvan
zou het onmogelijk zijn geweest, ons binnen ons eigen gebied economisch
op te sluiten; zulk een politiek zou nog heel wat meer schade
hebben berokkend dan de oorlogstoestand zelf. Daarbij zou hetgeen
hier niet noodig en hier niet verkoopbaar was, waardeloos zijn geworden,
terwijl het in den vreemde goed kon worden verkocht en
de aldus verkregen vorderingen op het buitenland, in kolen en
andere hulp- en grondstoffen voor nijverheid en landbouw konden
worden afbetaald.</p>

<p>Maar al geschiedde de opheffing van verschillende uitvoerverboden,
welke omstreeks half Augustus plaats had, niet met het
oog op het kolenvraagstuk; het had daarop een aanstonds voelbare
gunstige werking. Spoedig kwamen weer geregeld kolenladingen,
zoowel van Duitschland als van Engeland binnen. Toch bleef
men wat het kolenvraagstuk betreft, op een smeulende vulkaan
zitten. De aanvoer uit Engeland werd spoedig onzeker wegens
het toenemende gebrek aan scheepsruimte en de gevaren van de
zeevaart en bovendien gebruikten beide oorlogvoerende landen,
ook al werd het niet met zooveel woorden uitgesproken, onze
kolenbehoefte als achtergrond bij het stellen van meer of minder
ver gaande economische eischen, waaraan niet altijd kon worden
voldaan. Vooral Duitschland, dat op het stuk der kolenvoorziening,
zooals uit de zooeven medegedeelde cijfers blijkt, den grootsten
druk kan uitoefenen, trachtte het daarheen te leiden, dat er
tusschen de beide regeeringen een ruilpolitiek op meer of minder
vast accoord zou worden gedreven. Onze Regeering, inzonderheid
de Minister van Buitenlandsche Zaken heeft van zulk een vaste<span class="pagenum"><a name="Page_273" id="Page_273">[273]</a></span>
ruilpolitiek evenwel niet willen weten. Volkomen terecht. Het volgen
daarvan zou ons zeker in moeilijkheden hebben gebracht. Dit
neemt intusschen niet weg, dat feitelijk met onze behoefte aan
Duitsche grond- en hulpstoffen, en wel in de eerste plaats aan
Duitsche kolen, werd rekening gehouden. Dit kon niet anders en
het zou struisvogelpolitiek zijn geweest, de noodzakelijkheid daarvan
te ontkennen. Ruilaccoorden behoefden echter niet te worden
aangegaan en werden niet gesloten. Duitschland had niet minder
behoefte aan verschillende producten van den Nederlandschen land- en tuinbouw dan wij aan Duitsche kolen. Zijn eigen belang bracht
dus mede ten aanzien van zijn kolen niet al te vasthoudend te
zijn, anders zou het nog meer in goud hebben moeten betalen en
zou de markenkoers nog meer zijn gedrukt. Wat het kolenvraagstuk
aangaat, zijn wij in het internationaal verkeer wel niet sterk,
maar geheel machteloos waren wij ook daarbij in den oorlogstijd
gelukkig niet.</p>

<p>Uit het voorgaande blijkt wel, hoe noodig het was, dat men
zich van dag tot dag op de hoogte hield van de kolenvoorziening.
Toen bleek dat, al behoefde niet voor absoluut gebrek te worden
gevreesd, toch niet gerekend kon worden op meer dan ongeveer
twee derden van den normalen aanvoer van elders, kon men de
kolenvoorziening niet eenvoudig haar gang laten gaan. Het gevolg
daarvan zou geweest zijn, dat sommige fabrieken voldoende voorraden
zouden ontvangen, andere wegens kolengebrek zouden moeten
stopzetten, en dat er groote speculatie in steenkool zou ontstaan,
waardoor de prijzen, die toch reeds rijzen moesten, nog heel
wat meer dan noodig zou zijn ter goedmaking van verhoogde productie-,
aanschaffings- en vervoerkosten, in de hoogte zouden worden
gejaagd en dat van een en ander de zwakkere bedrijven, de zoogenaamde
marginale ondernemingen, die zonder te groote verhooging
van kosten nog juist meekonden, zouden te gronde gaan.</p>

<p>Onder deze omstandigheden moest niet alleen gezorgd worden
voor kolenaanvoer, maar ook voor een zooveel mogelijk gelijkmatige
verdeeling van hetgeen aangevoerd werd. De zooeven bedoelde
commissie uit het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; hield zich evenals de
Minister van Landbouw met de zaak voortdurend bezig. Om haar
tot een bevredigende oplossing te brengen bleek het gewenscht, een
regeling te treffen, waarbij de geheele nijverheid invloed kon doen<span class="pagenum"><a name="Page_274" id="Page_274">[274]</a></span>
gelden op de behartiging harer belangen bij het kolenvraagstuk.
Deze kwestie is dan ook de naaste aanleiding geweest, dat de commissie
voor de economische belangen uit het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;,
in overleg met het Departement van Landbouw, Nijverheid en
Handel, werd gesplitst in de Commissie voor de voeding van mensch
en dier, waarover in <a href="#Page_39">hoofdstuk II</a> werd gesproken, en de Nijverheidscommissie.
De installatie van deze laatste commissie had plaats
door den Minister van Landbouw, als tweeden algemeenen voorzitter
van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; op 5 Januari 1915, daags
na de installatie van de Commissie voor de voeding van mensch
en dier.</p>

<p>De Nijverheidscommissie werd gesteld onder voorzitterschap van
Prof. Is. P. de Vooys, als voorzitter van de uitvoerende commissie
van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;. Daarin werden als leden opgenomen
de heeren, die zitting hadden gehad in de commissie ter behartiging
van de economische belangen van nijverheid en landbouw,
welke op 10 Augustus 1914 was gevormd, voorts werd zij samengesteld
uit de voorzitters van de verschillende algemeene vereenigingen
en bonden op industrieel gebied en werden daarin nog bovendien
als leden opgenomen Prof. Dr. S. Hoogewerff, Dr. D. W. IJssel
de Schepper, Directeur van de Kaarsenfabriek te Gouda en de heeren
Mr. Dr. W. F. J. Frowein, Directeur van de Staatsmijnen in Heerlen
en Mr. A. Haex, secretaris van de Commissie voor den afzet van
Limburgsche kolen. De chef van de afdeeling Handel van het
Departement van Landbouw werd adviseerend lid van de commissie;
als algemeen secretaris trad op de Directeur-Generaal van den
Arbeid, algemeen secretaris van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;. Uit de
groote commissie werd een bureau samengesteld, dat geregeld
tweemaal per week vergaderde.</p>

<p>In zijn installatie-rede van de Nijverheidscommissie zeide de heer
Posthuma:</p>

<p>&#8222;De Commissie kan, zooals zij thans is samengesteld, geacht worden
een veelomvattend geheel te zijn van deskundigen achter wie
daarenboven nog de door hen vertegenwoordigde organisaties staan.
Zij vormt dus de vertegenwoordiging van de georganiseerde industrieele
bedrijven. Mocht later blijken, dat het wenschelijk is aan de
Commissie alsnog vertegenwoordigers van andere bedrijven toe
te voegen, dan zal dit alsnog geschieden.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_275" id="Page_275">[275]</a></span>&#8222;Het ligt in de bedoeling de Commissie in haar geheel slechts
samen te roepen voor zaken die de geheele industrie betreffen en
voor bijzondere aangelegenheden telkens overleg te plegen met die
leden der Commissie, die op een bepaald gebied deskundig zijn.</p>

<p>&#8222;Ten einde een goed verband te houden met de commissie van
uitvoering van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; was het wenschelijk
leden van die Commissie, namelijk de Voorzitter en het lid, dat de
Maatschappij van Nijverheid vertegenwoordigt, in de gereorganiseerde
subcommissie op te nemen&#8221;.</p>

<p>Terloops zij opgemerkt, dat zoowel de Commissie voor de voeding
van mensch en dier als de Nijverheidscommissie feitelijk door den
loop der omstandigheden weldra zoo los kwamen te staan van de
Commissie van uitvoering van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;, dat deze
elke verantwoordelijkheid voor de handelingen van die in werkelijkheid
van haar onafhankelijk geworden subcommissies van zich
afwierp. Dit was juist; de band tusschen die drie commissies ligt
zoo goed als alleen in haar oorsprong; overigens ging elk haar
eigen weg.</p>

<p>Omtrent de wijze van werken zeide de Minister van Landbouw
nog, dat het in het voornemen der Regeering lag voortdurend overleg
te plegen met het bureau der Nijverheidscommissie. &#8222;Dit bureau
zal den leden der Commissie kenbaar maken, wanneer het vergadert,
zoodat op die tijden bezoeken en telefonische aanvragen kunnen
worden afgewacht. Het ligt in de bedoeling het hierboven genoemd
overleg, inzake kwesties voor bepaalde industrie&euml;n, te plegen tijdens
de vergaderingen van het bureau.</p>

<p>&#8222;Op deze wijze hoopt de Regeering op de eenvoudigste en vlugste
wijze, door bemiddeling van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;, van de
meest deskundigen in den lande raad te ontvangen voor het oplossen
van moeilijkheden, die in de eene of andere industrie
dreigen.&#8221;</p>

<p>Reeds in de eerste vergadering der Nijverheidscommissie liepen
de beraadslagingen hoofdzakelijk over het vraagstuk der kolenvoorziening.
Daar zich hieromtrent groot verschil van gevoelen
openbaarde, werd op 13 Januari 1915 een tweede vergadering dier
commissie bijeengeroepen, waarin het vraagstuk door de vertegenwoordigers
der bij uitstek belanghebbende takken van nijverheid
nog eens van alle kanten werd bekeken. Als resultaat van die<span class="pagenum"><a name="Page_276" id="Page_276">[276]</a></span>
beraadslaging werd een Kolencommissie ingesteld, welke, behalve
uit het bureau der Nijverheidscommissie, bestond uit een aantal
vertegenwoordigers van groote afnemers van steenkolen, van de
Limburgsche mijnindustrie en van den steenkolenhandel. De taak
der Kolencommissie zou bestaan in de leiding der distributie.
Uit deze uitgebreide commissie werd op 26 Februari 1916 een
Kolenbureau gevormd, bestaande uit Prof. Is. P. de Vooys, Voorzitter
van de Nijverheidscommissie, als voorzitter en als leden
de heeren D. G. van Beuningen en F. H. Fentener van Vlissingen,
Directeuren van de Steenkolenhandelsvereeniging, W. van der
Vorm, Directeur van de Scheepvaart- en Steenkolen Maatschappij,
Mr. Dr. W. F. J. Frowein, Directeur der Staatsmijnen, W. Schweitser,
Directeur van de mijn Laura en Vereeniging (tevens vertegenwoordigende
de mijnondernemingen Willem-Sophia en de Domaniale
mijnen) en D. W. Stork en Dr. F. G. Waller als groote
kolenverbruikers. Wegens het groote belang der zaak werd ook het
Kolenbureau in een vergadering van de grootere Kolencommissie
door den Minister van Landbouw, Nijverheid en Handel ingeleid.
Nadat de heer Posthuma met een enkel woord had in herinnering
gebracht, welke moeilijkheden ten aanzien van de kolenvoorziening
door den oorlog waren ontstaan, vervolgde hij aldus:</p>

<p>&#8222;Waar het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; zich v&oacute;&oacute;r alles tot taak
gesteld heeft, werkloosheid waar eenigszins mogelijk te voorkomen,
mocht het geen afwachtende houding aannemen, en moest het
middelen beramen om een goede distributie der beschikbaar komende
kolen te waarborgen.</p>

<p>&#8222;Door een dergelijk vooruitziend optreden kon nog een ander
gevolg van kolenschaarschte worden voorkomen, nam. het opdrijven
der kolenprijzen, doordat van alle zijden een sterke aanvraag de
markt omhoog zou jagen.</p>

<p>&#8222;Het eenige middel om dat doel te bereiken, lag in het centraliseeren
der kolenaflevering. Uitsluitend daardoor was een verdeeling
te ontwerpen, gegrond op een berekening van wat beschikbaar was
en van wat aan alle afnemers kon worden toegekend. De Kolencommissie
is zoo gelukkig geweest de grootste leveranciers van
steenkolen, die over aanzienlijke hoeveelheden kunnen beschikken,
bereid te vinden om voor het gestelde doel samen te werken,
en tevens om ook hunnerzijds het opdrijven der kolenprijzen<span class="pagenum"><a name="Page_277" id="Page_277">[277]</a></span>
boven redelijke grenzen tegen te gaan. Bovendien hebben zij
een volledig toezicht van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; aanvaard.</p>

<p>&#8222;Deze oplossing is op dit oogenblik de beste, die aan het kolenvraagstuk
gegeven kan worden, daar met volledige instandhouding
van den kolenhandel en zijn gebruiken een taak verricht zal kunnen
worden, die wellicht anders de Regeering noodgedrongen zou
hebben moeten ter hand nemen. Na de eerste vraag: waarom is de
oprichting van het Kolenbureau noodig?, rees bij verschillenden
een tweede vraag: Worden de belangen der kolenafnemers door
het Kolenbureau wel voldoende behartigd? Zij, die deze vraag
stellen, mogen geen oogenblik de bijzondere tijdsomstandigheden
vergeten, ook al hebben zij die in den laatsten tijd bij het afnemen
van kolen niet bemerkt. Zij zullen nimmer het voordeel eener behoorlijke
regeling en verdeeling der beschikbare kolen kunnen
ontkennen, doch meenen een grooter nadeel aanwezig in het
ontstaan van een monopolie, waaraan zij zich zouden moeten
onderwerpen.</p>

<p>&#8222;Niet te ontkennen valt, dat het Kolenbureau beschikt over
verreweg het grootste deel der beschikbaar komende steenkolen,
doch ware dit niet het geval, zoo zou het zijn gestelde taak niet
kunnen verrichten.</p>

<p>&#8222;Zoo weinig beoogt echter het Kolenbureau een monopolie, dat
elke poging om langs anderen weg kolen in ons land beschikbaar
te stellen, niet alleen niet tegengewerkt, maar met vreugde zal
worden begroet.</p>

<p>&#8222;Waar het echter voor de afnemers voornamelijk op aankomt,
is de hoeveelheid der kolensoorten, die aangeboden wordt, en de
prijs dien zij daarvoor zullen moeten betalen. Het Kolenbureau zal
daaromtrent binnenkort een offerte doen toekomen. Zelf contracteert
het bureau niet. De contracten worden afgesloten met de
gewone leveranciers, en volgens de bestaande gebruiken. Het
bureau zorgt uitsluitend voor eene billijke verdeeling over alle
aanvragers op den grondslag van voor allen gelijke prijzen, die aan
het bureau redelijk zullen voorkomen.</p>

<p>&#8222;De gang van zaken met deze offerten zal nu de volgende zijn.
Zij worden allereerst opgemaakt en nagezien door het Kolenbureau,
waarin twee gedelegeerden der kolenverbruikers zitting hebben.<span class="pagenum"><a name="Page_278" id="Page_278">[278]</a></span>
Nadat deze offerten zijn verzonden, kan ieder aan het secretariaat
van het Kolenbureau nadere inlichtingen inwinnen en wijzigingen
bepleiten. Levert dit voor hem geen bevredigend resultaat op, dan
kan hij op een der wekelijksche zittingen van het Kolenbureau zijn
bezwaren uiteenzetten en herziening der offerte vragen. Op die zittingen
van het Kolenbureau heeft elk lid der Kolencommissie steeds
toegang, om naast de gedelegeerden in het Kolenbureau de belangen
der kolenafnemers te behartigen.</p>

<p>&#8222;Wanneer ook dan geen bevredigende schikking wordt getroffen,
bestaat er gelegenheid de arbitrage der Kolencommissie in te
roepen. Waar deze regeling door het Kolenbureau is aanvaard,
mag toch gerust gezegd worden, dat de waarborgen tegen de
gevreesde nadeelen van een monopolie voldoende aanwezig zijn.
Het Kolenbureau roept dan ook de hulp in van alle kolenverbruikers
in de nijverheid en het verkeerswezen om deze poging tot
oplossing van het kolenvraagstuk te doen slagen, en te voorkomen,
dat door onrust en wantrouwen in de kolenvoorziening van ons
land groote moeilijkheden zullen ontstaan&#8221;.</p>

<p>De Kolencommissie wees den heer van Hasselt, Voorzitter van
de Maatschappij van Nijverheid aan, om eventueele klachten te
onderzoeken en daarop te beslissen.</p>

<p>Bij het lezen van de rede van den tweeden algemeenen voorzitter
van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;, waarvan ik het meest belangrijke
gedeelte hier overnam, moet het aan ieder opvallen, dat
zij afwijkt van een gewone installatierede. Zij is grootendeels
een pleitrede, waaraan ook een polemisch tintje niet ontbreekt.
Daarvoor was aanleiding. Er had zich in de pers een levendige
gedachtenwisseling over de kolenkwestie ontwikkeld, waarbij vooral
de kleinere onafhankelijke kolenimporteurs zich bevreesd hadden
getoond voor het openen van hun relaties aan hun machtige concurrenten,
die in het Kolenbureau vertegenwoordigd waren, vooral
aan de Steenkolenhandelsvereeniging. Daarbij kwam, dat enkele
gelegenheidsimporteurs, die zich ook op het artikel kolen geworpen
hadden, vreesden dat hun de pas zou worden afgesneden
tot voortzetting van hun bedrijf. Uit deze kringen kwam de kreet
dat er een gevaarlijk monopolie zou worden gesticht. Een vurig
aanhanger van den vrijhandel onder alle omstandigheden als den
heer Plate klonk deze kreet als krijgsgeschal in de ooren; hij stelde<span class="pagenum"><a name="Page_279" id="Page_279">[279]</a></span>
zich aan de zijde der zich bedreigd achtende kleinere importeurs en
bond den strijd aan tegen de centralisatie van de kolendistributie.
Daarbij kreeg hij den steun van niemand minder dan Mr. Zimmerman,
den Rotterdamschen burgemeester. Bovendien had ook de
Directie van de mijn Oranje-Nassau, de grootste der particuliere
Limburgsche mijnen, zich bij de kolencentrale niet willen aansluiten.
Door een en ander was stemming gemaakt tegen het Kolenbureau.
Daartegenover bepleitte de Minister van Landbouw op goede gronden,
niet dat een gecentraliseerde kolendistributie niet ook schaduwzijden
heeft, maar w&egrave;l dat onder de bijzondere omstandigheden,
welke de oorlog had te weeg gebracht, over die bezwaren moest
worden heengestapt, en dat, waar het gelukt was een distributiebureau
samen te stellen, dat de grootste waarborgen van onpartijdigheid
gaf, &#8217;s lands belang medebracht, dat de kolenhandel en
de kolenverbruikers zoo algemeen mogelijk van de tusschenkomst
van dit bureau zouden gebruik maken.</p>

<p>Intusschen kan niet worden ontkend, dat het lidmaatschap van
vertegenwoordigers van de twee groote kolenimporteurs, de Steenkolenhandelsvereeniging
wat den invoer van Duitsche kolen
betreft en de Scheepvaart- en Steenkolen-Maatschappij voor dien
van Engelsche kolen, voor de kleinere importeurs een bedenkelijken
kant had en dat daardoor tevens den schijn van partijdigheid
naar buiten werd gewekt. Ik ben overtuigd, dat bij de
wijze van werken van het Kolenbureau van partijdigheid in werkelijkheid
geen sprake is geweest, maar het is bij zulke zaken
gewenscht ook den schijn van het kwade te vermijden. Dat was
hier evenwel niet goed mogelijk, daar voor de goede werking van het
Kolenbureau de medewerking van de grootste importeurs onmisbaar
was. Zij hebben die op volkomen loyale en alleszins te waardeeren
wijze verleend.</p>

<p>Het Kolenbureau kon zich niet uitsluitend bepalen tot de distributie
van de steenkolen, die ter beschikking gekomen waren; het
moest herhaaldelijk ook zijn tusschenkomst verleenen om den
aanvoer van buitenlandsche steenkool, als daarin stagnatie dreigde
te komen of de hoeveelheden sterk verminderden, te bevorderen.
Daartoe moest nu eens met de Duitsche dan weer met de Engelsche
mijnbesturen worden onderhandeld, en daar deze niets mochten
doen zonder ruggespraak met hunne regeeringen, is het duidelijk<span class="pagenum"><a name="Page_280" id="Page_280">[280]</a></span>
dat dit onderdeel van de taak van het bureau niet het
gemakkelijkste was. Het enkele feit, dat men hier van beide zijden
kolen noodig had, wekte telkens wantrouwen, en er waren heel
wat overleggingen en waarborgen noodig, om dat wantrouwen
weg te nemen. Over het algemeen mocht het Kolenbureau de voldoening
smaken dat haar dit gelukte, al ging het niet steeds even
vlot en spoedig.</p>

<p>Toen het Kolenbureau eenige maanden gewerkt had, de schommelingen
in de aanvoeren had gezien en zich de mogelijkheid niet
kon ontveinzen, dat er zich omstandigheden zouden voordoen,
waaronder de aanvoer van steenkool uit het buitenland tijdelijk
ernstig zou kunnen worden verstoord, nam zij het initiatief tot het
oprichten van een Onderlinge Kolenreserve-Maatschappij. Dit
denkbeeld vond hier veel bijval en kreeg dan ook een begin van
uitvoering. Het bleek intusschen spoedig dat het wantrouwen
wekte in de landen van waar kolen hierheen gezonden moesten
worden. Het is wel eenigszins begrijpelijk, dat men in de kolenexporteerende
landen, die zelf door den oorlog allerlei moeilijkheden
in hun mijnindustrie ondervonden, niet veel lust had, ons niet alleen
te helpen aan bevrediging onzer rechtstreeksche behoefte, maar
ons ook nog in staat te stellen een appeltje voor den dorst achter
te houden. Onder die omstandigheden was te vreezen, dat verder
doorzetten van het plan, den geregelden aanvoer zou kunnen in
gevaar brengen en dus juist den toestand zou kunnen verhaasten,
waartegen men zich wilde wapenen. Het plan werd daarom niet
verder uitgevoerd en de zaken van de Kolenreserve-Maatschappij
werden na eenige maanden geliquideerd. Men kan ook te veel willen
voorzien.</p>

<p>In de Achtste Nota betreffende den Economischen Toestand,
die in Maart 1916 door den Minister van Landbouw aan de Tweede
Kamer werd aangeboden, werd van de werking van het Kolenbureau
gezegd:</p>

<p>&#8222;Het Kolenbureau beantwoordde ten volle aan de verwachtingen.
Geen enkel bedrijf heeft in het afgeloopen jaar ten gevolge
van behoefte aan kolen ook slechts &eacute;&eacute;n oogenblik moeten stilstaan.
Ook over de voorziening van huishoudkolen viel niet te klagen.
Daarbij kwam, dat, de tijdsomstandigheden in acht genomen, deze
voorziening geschied is tegen zeer redelijke prijzen&#8221;. Deze officieele<span class="pagenum"><a name="Page_281" id="Page_281">[281]</a></span>
lof was volkomen verdiend. Toch heeft het Kolenbureau niet
algemeen de waardeering gevonden, waarop het aanspraak maken
mocht. Ook heeft het den invloed van den kwaden schijn in zijn
samenstelling, dien ik boven aanstipte, niet geheel kunnen overwinnen.
Het resultaat daarvan is geweest, dat het er met 1 April
1916 het bijltje bij heeft neergelegd. Zijn taak werd overgenomen,
door een Rijkskolenbureau onder leiding van den president-directeur
der Staatsmijnen, Mr. Dr. Frowein. Dat Rijksbureau wordt bijgestaan
door een commissie van advies voor de kolenindustrie.</p>

<p>De Nijverheidscommissie, in wier samenstelling ook eenige
verandering kwam, heeft nog andere werkzaamheden te vervullen
gehad; echter waren er daaronder niet van zoo algemeene beteekenis
als de kolenvoorziening. Haar andere bemoeiingen waren
van meer specialen aard en betroffen telkens de zorg voor de beschikbaarheid
van voldoende grond- of hulpstoffen voor bepaalde
takken van nijverheid, zooals bijv. van aniline voor de textielindustrie.
Zij heeft daarbij steeds gewerkt in gemeen overleg met
de Regeering en de taak van deze, inzonderheid ook van het Departement
van Buitenlandsche Zaken, herhaaldelijk zeer verlicht.
Ik zou het bestek dat ik mij gesteld heb, te buiten gaan, indien ik
die verschillende bemoeiingen afzonderlijk besprak. Volstaan kan
ik met in herinnering te brengen, hetgeen door den Minister van
Landbouw in de Achtste Nota betreffende den Economischen
Toestand over de nijverheid werd geschreven. &#8222;Met voldoening
kan worden geboekstaafd, dat.... de voorziening in tal van andere
voor de nijverheid onmisbare grond- of hulpstoffen (andere namelijk
dan kolen) plaats heeft gehad zonder dat eenige belangrijke bedrijfstak
op noemenswaardige wijze in haar productie werd belemmerd.</p>

<p>&#8222;Dit resultaat is echter niet verkregen zonder tijdelijke moeilijkheden
bij die voorziening en zonder dat telkens groote bezwaren
moesten overwonnen worden. Tot het wegnemen van die bezwaren
waren voortdurend de betrokken Departementen en
Commissie in de weer.&#8221;</p>

<p>De wolvoorziening, die voor een deel der textielnijverheid en voor
de sajetfabrieken van de grootste beteekenis is, werd, voor zoover
de Regeering daarin heeft ingegrepen, niet in de eerste plaats uit
economische overwegingen ter hand genomen, maar op grond<span class="pagenum"><a name="Page_282" id="Page_282">[282]</a></span>
van de behoefte aan militair laken. De Zesde Nota betreffende den
Economischen Toestand vermeldt daaromtrent: &#8222;Met het oog op
de militaire belangen werd tot vordering van de scheer- en blootwol
besloten. Het was noodzakelijk daarbij alle inlandsche wol in beslag
te nemen, ten einde onbillijkheden te vermijden en de militaire
overheid gelegenheid te geven die partijen voor militair gebruik
te bestemmen, die daarvoor het meest in aanmerking kwamen.
Van de totale hoeveelheid zou echter, naar zich liet aanzien, een
gedeelte ter beschikking van de particuliere industrie kunnen
worden gesteld. Ten einde de wolindustrie zoo goed mogelijk in
verband met de eischen der practijk te regelen, werd op advies
van de Subcommissie voor de Nijverheid uit het Koninklijk Nationaal
Steuncomit&eacute; eene Wolcommissie ingesteld.&#8221;</p>

<p>In verband ook met aanvoermoeilijkheden heeft de Wolcommissie
geen gemakkelijke taak gehad. Toch is het haar gelukt, met medewerking
van de Nederlandsche Overzee Trustmaatschappij, ook
den aanvoer van wol van over zee te bevorderen en hierdoor, zoowel
als door hare distributieregeling, alle fabrieken, die wol verwerken,
behoorlijk gaande te houden.</p>

<p>Men heeft wel getwijfeld aan de wettigheid der militaire wolvordering.
Die twijfel schijnt mij niet gerechtvaardigd, daar de
onteigeningswet gedurende de mobilisatie aan de militaire overheid
een onbeperkte, bevoegdheid geeft tot inbezitneming van
hetgeen door haar volstrekt noodzakelijk wordt geacht. Van het
oogenblik af dat die overheid de wolvordering volstrekt noodzakelijk
achtte, hadden de wolbezitters zich daaraan te onderwerpen,
zonder dat hun oordeel of zelfs dat van den rechter
over die noodzakelijkheid aan het vorderingsrecht iets kon afdoen.
Natuurlijk echter is de Minister van Oorlog voor de wolvordering
staatsrechtelijk aansprakelijk, evenals voor alle andere militaire
maatregelen, die onder zijne verantwoordelijkheid werden genomen.</p>

<p>Van de Nederlandsche takken van nijverheid hebben de diamantindustrie
en de bouwnijverheid het meest en het langst onder
de crisis te lijden gehad. Over beide bedrijven moest reeds bij de
behandeling der werkloosheidsverzekering in hoofdstuk III<a name="FNanchor_15" id="FNanchor_15"></a><a href="#Footnote_15" class="fnanchor">[15]</a> gesproken<span class="pagenum"><a name="Page_283" id="Page_283">[283]</a></span>
worden. De diamantslijperij heeft zich, wat haar belangrijksten
tak, de brillantslijperij betreft, door een ongedachte verlevendiging
van de vraag uit het buitenland, inzonderheid uit
Amerika, in het voorjaar van 1916 geheel kunnen herstellen. De
roosjesbranche blijft voorloopig nog slap, maar in de diamantnijverheid
schijnt toch wel het grootste leed van deze crisis geleden.
Of de toekomst gunstig zal blijven, dan wel of na den vrede
spoedig een nieuwe crisis of depressie zal intreden, moet worden
afgewacht.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_15" id="Footnote_15"></a><a href="#FNanchor_15"><span class="label">[15]</span></a> Zie <a href="#Page_186">bl. 186/7</a>.</p>
</div>

<p>De crisis in de bouwnijverheid is zeer verlicht door de verhaaste
uitvoering van groote werken, waarover ik in verband met de
werkverschaffing sprak<a name="FNanchor_16" id="FNanchor_16"></a><a href="#Footnote_16" class="fnanchor">[16]</a>. De particuliere woningbouw heeft sterk
den terugslag ondervonden van de duurte van het hypothecaire
crediet. Zooals in het vorig hoofdstuk werd vermeld<a name="FNanchor_17" id="FNanchor_17"></a><a href="#Footnote_17" class="fnanchor">[17]</a>, werd daaraan
vooral te Amsterdam van overheidswege eenigermate te gemoet
gekomen. De particuliere woningbouw is echter, hoewel ook daarin
allengs wat verbetering kwam, toch kwijnend gebleven. Enkele
aanverwante bedrijven, met name de baksteenindustrie, hebben
daarvan den terugslag ondervonden. Toen de credietverhoudingen
gunstiger werden, werkten de schaarschte en de hooge prijzen
van verschillende grondstoffen, speciaal van het hout, belemmerend
voor de bouwnijverheid.</p>

<div class="footnote">

<p><a name="Footnote_16" id="Footnote_16"></a><a href="#FNanchor_16"><span class="label">[16]</span></a> Zie <a href="#Page_159">bl. 159/160</a>.</p>

<p><a name="Footnote_17" id="Footnote_17"></a><a href="#FNanchor_17"><span class="label">[17]</span></a> Zie <a href="#Page_224">bl. 224</a>.</p>

</div>

<h3>&sect; 2. <i>Land- en tuinbouw.</i></h3>

<p>In den aanvang van den oorlogstijd scheen de toekomst ook voor
land- en tuinbouw duister. Deze zeer belangrijke takken van onze
volkshuishouding staan en vallen met den exporthandel, daar hunne
producten in veel grootere hoeveelheden worden gewonnen dan
voor het binnenlandsch verbruik noodig zijn. Het kan dus wel
niet anders of de vooruitzichten moesten voor beiden in het
begin van Augustus 1914, toen de meeste dezer producten ten
uitvoer waren verboden en er een bijna algeheele stremming in
het vervoer had plaats gehad, alles behalve rooskleurig zijn. Spoedig
echter kwam de kentering. Toen bleek, dat van de uitvoerverboden,<span class="pagenum"><a name="Page_284" id="Page_284">[284]</a></span>
welke voorzichtigheidshalve in de eerste dagen van Augustus
1914 waren gesteld, die welke land- en tuinbouwproducten
troffen, voor een groot deel konden worden opgeheven, en toen in de
tweede helft van die maand zoowel het spoorwegverkeer als de groote
scheepvaart en de binnenschipperij zich begonnen te herstellen,
kwam er verbetering.</p>

<p>De eerste Nota betreffende den Economischen Toestand, die van
het begin van November 1914 dagteekent, klonk reeds bemoedigend:</p>

<div class="blockquot">

<p>&#8222;Ten gevolge van de sedert medio Augustus sterk toegenomen buitenlandsche
vraag naar de voornaamste artikelen van land- en tuinbouw
en veeteelt, alsmede naar andere voedingsmiddelen, is de export van
deze producten naar Engeland en Duitschland niet slechts normaal,
maar zelfs grooter dan vroeger geworden&#8221;.</p>

</div>

<p>De tweede Nota, die den toestand in Januari 1915 weergeeft,
kon nog geruststellender luiden, ook al was zij niet onverdeeld
gunstig:</p>

<div class="blockquot">

<p>&#8222;In den landbouw is de gang van zaken weder vrij normaal geworden.
De voornaamste bezwaren, waaronder deze gebukt gaat, zijn het gebrek
aan veevoeder, voortvloeiende uit de noodzakelijkheid om de rogge voor
de voeding der menschen te bewaren,.... benevens de moeilijkheid
om voldoende kunstmest te krijgen....</p>

<p>&#8222;Mede door gebrek aan veevoeder ging de varkensstapel sterk achteruit,
terwijl ook de hoenderteelt zeer belemmerd werd, hetgeen vooral
de kleine landbouwers in de roggestreken benadeelde.</p>

<p>&#8222;Overigens stegen de meeste landbouwproducten in prijs, ook die
zooals aardappelen, voor welke tot op zekere hoogte een uitvoerverbod
geldt.</p>

<p>&#8222;Ook het stroo, dat volgens het vorige economische overzicht laag geprijsd
was, is zeer gestegen.</p>

<p>&#8222;De bietenoogst is geheel naar wensch verloopen. De prijzen der zuivelproducten
zijn hoog.</p>

<p>&#8222;Alles te zamen genomen, hebben de landbouwers over het jaar 1914
allerminst te klagen.</p>

<p>&#8222;Zulks is feitelijk ook het geval met de groentetelers, al zijn dan ook
de verdiensten in de maand Augustus buitengewoon slecht geweest.</p>

<p>&#8222;Op dezen regel zijn intusschen bij den tuinbouw meer uitzonderingen
dan bij den eigenlijken landbouw; daar er inderdaad veel kleine bedrijven
zijn, die door den zooeven genoemden tegenslag ernstig getroffen
werden.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_285" id="Page_285">[285]</a></span>&#8222;Ook het gebrek aan varkensvoeder drukt vele tuinders; deze moeten
toch in het belang der bemesting deze dieren houden&#8221;.</p>

</div>

<p>De vierde Nota, over den toestand in April 1915, is al weer heel
wat hooger gestemd. Het is de moeite waard den hoofdinhoud van de
tamelijk uitvoerige beschrijving, welke die Nota van land- en tuinbouw
geeft, onverkort mede te deelen:</p>

<div class="blockquot">

<p>&#8222;Wat den landbouw betreft, zoo mag er op gewezen worden, dat ook
deze in vele opzichten reden tot zeer groote tevredenheid biedt. De landbouwers
hebben zeker in het algemeen allerminst reden tot klagen.</p>

<p>&#8222;Vele producten zijn sedert het vorige kwartaal nog in prijs gestegen.
Dit geldt in de eerste plaats voor varkensvleesch, waarvan de prijs
eene buitensporige hoogte bereikte..... Voor zoover kan beoordeeld
worden, is de fokkerij, die in den voorgaanden herfst nagenoeg geheel
was stopgezet, weder toegenomen.</p>

<p>&#8222;Het vette rundvee is ook hoog in prijs. De prijzen der fok- en melkkoeien
zijn iets lager dan zij geweest zijn.</p>

<p>&#8222;De boterprijzen, die in &#8217;t begin der maand Maart eene sterke daling
vertoonden, stegen daarna hooger dan in andere jaren om dezen tijd.
Ook de kaasprijzen blijven hoog. Waar de zaken zoo staan, is het niet
moeilijk te verklaren dat de landprijzen, ondanks den hoogen rentestand
eer eene neiging tot rijzen dan tot dalen vertoonen. Vooral het voor &eacute;&eacute;n
jaar verpachte grasland bracht hooge prijzen op. Opgemerkt moet echter
worden, dat er betrekkelijk weinig verkoopen plaats hebben.</p>

<p>&#8222;Bij het beoordeelen van den toestand van den landbouw moet wel in
het oog gehouden worden, dat de uitkomsten niet in alle streken even
gunstig waren. Zeer geprofiteerd hebben de groote kapitaalkrachtige
akkerbouwers in de kleistreken. Hunne producten waren meest alle
zeer duur, terwijl zij weinig of geen hinder ondervinden van Regeeringsmaatregelen
of van prijsstijging van grondstoffen. Ook in de Veenkoloni&euml;n
waren de uitkomsten, ten gevolge van de hooge prijzen van aardappelen
en aardappelmeel, over &#8217;t geheel zeer gunstig. Minder gunstig,
ofschoon toch goed, waren de resultaten van het zandbedrijf.</p>

<p>&#8222;In de weidestreken profiteerde men wel van de hooge vee- en zuivelprijzen,
maar de voordeelen daarvan werden voor een belangrijk deel
geneutraliseerd door de hooge veevoederprijzen.</p>

<p>&#8222;Niet alleen varieeren de uitkomsten naar de streek, maar in iedere
streek ook naar de omstandigheid, of men zijne producten vroeg van de
hand heeft gezet, dan wel grootendeels heeft verkocht toen de prijzen
gestegen waren. Uit alle streken komen berichten, die er op wijzen, dat
de kleine boer in den regel aan het kortste eind heeft getrokken, daar de
omstandigheden er hem in den regel toe dwingen zijn producten zoo
spoedig mogelijk van de hand te doen. Vooral in het begin van de crisis,
toen het zoo moeilijk was crediet te krijgen, deed zich dit verschijnsel<span class="pagenum"><a name="Page_286" id="Page_286">[286]</a></span>
sterk gevoelen. Zoo wordt uit Gelderland bericht, dat de kleine, weinig
financieelkrachtige keuterbedrijven, vooral indien de bedrijfsleider onder
de wapenen was, in de moeilijke eerste weken van de crisis te veel vee
en varkens tegen betrekkelijk lagen prijs van de hand hebben gedaan
en van de daarop volgende betere tijden niet konden profiteeren.</p>

<p>&#8222;In Utrecht had hetzelfde plaats. In de zandstreken van die provincie
wordt het veevoeder als regel door de kleine boeren op crediet gekocht.
In Augustus werd contante betaling ingevoerd, wat leidde tot ontijdig
verkoopen van vee en varkens en slecht voeren. In de Groninger Veenkoloni&euml;n
trokken de niet-co&ouml;pereerende aardappelverbouwers (dat zijn
over het algemeen de kleine) weer aan het kortste eind. Zij verkochten
hunne aardappels in voorkoop voor 80 cents per H.L. en in nakoop aanvankelijk
voor nog minder, terwijl eerst later de prijzen rezen tot &#402;&nbsp;1.20.
Omtrent de uitkeeringen der co&ouml;peratieve fabrieken hoort men daarentegen
bedragen noemen van &#402;&nbsp;1.50 &agrave; &#402;&nbsp;2.<span class="nowrap">&mdash;</span>.&#8221;</p>

</div>

<p>Omtrent den toestand van den Landbouw in Juli 1915 zegt de
zesde Nota:</p>

<div class="blockquot">
<p>&#8222;Het afgeloopen kwartaal is zeker voor den Landbouw bij uitstek
voordeelig geweest. De hooge prijzen, die voor zoo goed als alle producten
betaald worden, hebben den landbouwers een goeden tijd bezorgd&#8221;.</p>
</div>

<p>De achtste Nota geeft meer uitvoerige en zeer belangwekkende
mededeelingen over den toestand in Januari 1916. Ik neem daaruit
het volgende over. Nadat omtrent de akkerbouwgewassen is opgemerkt,
dat de oogst niet te best is geweest, gaat de Nota voort:</p>

<div class="blockquot">

<p>Moest de opbrengst den doorslag geven, zoo zou het financieele resultaat
van vele akkerbouwbedrijven niet schitterend zijn geweest, ja van
sommige bepaald onvoldoende moeten worden genoemd. Ten gevolge
van de hooge prijzen, die voor tal van artikelen konden worden bedongen,
waren nu de uitkomsten in het algemeen zeer bevredigend.</p>

<p>&#8222;Zeer hoog in prijs waren de peulvruchten en verschillende handelsgewassen
als: vlas, mosterd, cichorei, blauwmaanzaad en uien. De prijs
der tarwe was niet bijzonder hoog. Haver en gerst waren naar verhouding
duurder.</p>

<p>&#8222;Vermoedelijk ten gevolge van de betrekkelijk lage tarweprijzen,
werden omtrent den door de Regeering vastgestelden roggeprijs van
&#402;&nbsp;8 per K.G., die aanvankelijk door de landbouwers te laag geacht werd,
later weinig klachten gehoord.</p>

<p>&#8222;De prijs, die voor de op &#8222;tel quel contract&#8221; verkochte bieten werd
ontvangen, was niet hoog, zoodat, mede ten gevolge van de matige opbrengst<span class="pagenum"><a name="Page_287" id="Page_287">[287]</a></span>
voor de landbouwers, die op deze wijze hun gewas hebben verkocht,
de bietenteelt niet meer dan middelmatige financieele resultaten
heeft gegeven. Gunstiger staan de aandeelhouders der co&ouml;peratieve beetwortelsuikerfabrieken
er voor, daar de suikerprijzen hoog zijn.</p>

<p>&#8222;Terwijl in den herfst van 1914, mede ten gevolge van de lage kartonprijzen
en de groote oogsten in de voorgaande jaren, het stroo zeer goedkoop
was, liepen door de geringe stroo-opbrengst, de sterke stijging der
kartonprijzen en wellicht ook door de groote vraag voor legerdoeleinden,
in den herfst van 1915 de strooprijzen tot eene voorheen ongekende
hoogte op.&#8221;</p></div>

<p>Omtrent het akkerbouwbedrijf deelt de Nota voorts mede, dat de
verbouw van aardappelen niet zoo gunstig is geweest als die van
andere gewassen, omdat in verband met den minder goeden oogst,
in het najaar geen gelegenheid tot uitvoer gegeven werd, en dat de
uien buitengewoon duur waren, zoodat de telers daarvan ongekend
goede zaken hebben gemaakt. Daarna zegt zij van de veehouderij:</p>

<div class="blockquot">

<p>&#8222;Over het algemeen waren de financieele resultaten van de rundveehouderij
zeer gunstig. De prijzen, die het buitenland besteedde voor
boter, kaas en andere melkproducten, waren buitengewoon hoog. Daartegenover
staat, dat er veel boter en kaas voor het binnenland moest
worden geleverd tegen prijzen, die, de hoogere productiekosten in aanmerking
genomen, eer beneden dan boven de normale waren. Voorts
waren de krachtvoedermiddelen hoog in prijs, evenals het hooi.</p>

<p>Onbevredigend was het financieele resultaat, verkregen door hen die
consumptiemelk leveren.</p>

<p>&#8222;De uitvoer van boter en kaas was grooter dan in normale jaren....</p>

<p>&#8222;De varkensfokkerij en -mesterij kwam in den loop des jaars de crisis
te boven, waarin zij in den winter van 1914/1915 ten gevolge van de
hooge prijzen van het mestvoer verkeerde. Gedurende de zomermaanden
waren de uitkomsten, ten gevolge van de hooge prijzen der varkens en de
betrekkelijk matige ma&iuml;sprijzen, zelfs zeer voordeelig. In de laatste
maanden van het jaar is daarin eene belangrijke verandering gekomen,
doordien de ma&iuml;sprijzen belangrijk stegen en de prijzen der vette varkens
eer neiging tot dalen dan tot stijgen vertoonden.</p>

<p>&#8222;De uitvoer van de onderscheiden soorten van varkensvleesch (inclusief
de levende varkens) bedroeg in 1915 ruim 63 millioen K.G. tegen 81
millioen in 1914 en 50 millioen in 1913.&#8221;</p>

</div>

<p>Voor de groentetelers was de oorlogstoestand over het algemeen
niet minder gunstig dan voor de boeren. Zooals boven<a name="FNanchor_18" id="FNanchor_18"></a><a href="#Footnote_18" class="fnanchor">[18]</a> reeds werd<span class="pagenum"><a name="Page_288" id="Page_288">[288]</a></span>
medegedeeld, schildert de tweede Nota dien der groentetelers
over het algemeen als niet ongunstig. De Nota die den toestand van
April 1915 beschrijft, zegt in aansluiting daaraan:</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_18" id="Footnote_18"></a><a href="#FNanchor_18"><span class="label">[18]</span></a> Zie <a href="#Page_284">bl. 284</a>.</p>
</div>

<div class="blockquot">

<p>&#8222;In de vorige nota werd opgemerkt dat het jaar 1914 voor de groentetelers,
ondanks de slechte tijden in de eerste weken van de crisis niet
slecht was geweest. Toch leeren de thans bekend geworden cijfers van
menige veilingsvereeniging, dat de totale omzet belangrijk is gebleven
beneden dien van 1913, wat vooral moet worden geweten aan de geringe
opbrengst van de zomergroenten. Het best waren zij er aan toe, die veel
late groenten teelden, welke in de eerste maanden van 1915 tegen, over
&#8217;t geheel, flinke prijzen konden worden van de hand gezet, zoodat de
financieele uitkomsten van het bedrijf daardoor belangrijk verbeterden.
Wat de vooruitzichten voor het jaar 1915 betreft, kan worden opgemerkt,
dat de sterke uitbreiding, die de groenteteelt in de laatste jaren
heeft getoond, tot staan is gekomen. Speciaal geldt dit voor de teelt onder
glas, waartoe de hooge prijzen van het glas, de hooge rentestandaard,
alsmede de in 1914 geleden verliezen elk het hunne bijdragen, terwijl
men over het algemeen geneigd is eene afwachtende houding aan te
nemen. Een tweede verschijnsel, dat valt te constateeren is, dat minder
is vervroegd, zoowel waar dit gebeurde door stoken als door het gebruik
van broeimest. De oorzaak hiervan schuilt in verschillende omstandigheden:
gebrek aan geld, vrees voor onvoldoenden aanvoer van brandstof,
militaire dienst van den bedrijfsleider, enz.</p>

<p>&#8222;Zooals het zich thans laat aanzien zijn de vooruitzichten voor de
groentetelers gunstig. De afzet naar het buitenland zal, mits de transportgelegenheid
voldoende is, in het komende seizoen ongetwijfeld zijn
tegen loonende prijzen&#8221;.</p>

</div>

<p>De Nota over den toestand in Juli 1915 maakt er melding van, dat
in de centra voor fruit- en groenteteelt verschillende producten die
op den uitvoer zijn aangewezen, bevredigende en soms zelfs zeer
goede prijzen maakten. De Achtste Nota eindelijk, betreffende den
toestand in Januari 1916, zegt van den tuinbouw:</p>

<div class="blockquot">

<p>&#8222;De opbrengst der warmoezerijgewassen is, vooral wat de producten
van den open grond en speciaal de latere gewassen betreft, zeer goed geweest.</p>

<p>&#8222;Terwijl in het begin van het seizoen de prijzen van verschillende
groenten nogal te wenschen overlieten, waren nagenoeg alle producten
in het tweede gedeelte van het jaar duur. De financieele uitkomsten van
het bedrijf zijn dan ook over het algemeen zeer gunstig geweest, wat
mede blijkt uit de groote bedragen, die op de veilingen zijn omgezet en
de groote hoeveelheden, welke zijn uitgevoerd....</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_289" id="Page_289">[289]</a></span>&#8222;Wat de fruitteelt betreft, kan de teelt van bessen, frambozen, kersen
en aardbeien door de ruime opbrengsten en de hooge prijzen zeer voordeelig
genoemd worden.</p>

<p>&#8222;Ook over den oogst van appels en peren kan men over &#8217;t geheel tevreden
zijn. De opbrengst is, met uitzondering van enkele centra in de
noordelijke provinci&euml;n, buitengewoon groot geweest. De prijzen waren
wel niet hoog, maar over &#8217;t algemeen maakte de hooge opbrengst de
financieele uitkomst toch wel zeer goed. Vooral in Utrecht, de Betuwe,
alsmede in Zeeland is van het fruit veel geld gemaakt&#8221;.</p>

</div>

<p>Aanvankelijk wekt het eenige verwondering dat de uitkomsten
van de bloemisterij zeer goed waren. Dit verblijdend verschijnsel
vindt hierin zijn oorzaak, dat in Duitschland de oorlog het betrekken
van bloemen uit Itali&euml; en Zuid-Frankrijk verhinderde, ten
gevolge waarvan de vraag naar Nederlandsche bloemen aldaar
groot was en daar goede prijzen waren te maken.</p>

<p>Aan het slot van de beschrijving van den toestand van land- en
tuinbouw zegt de Achtste Nota:</p>

<div class="blockquot">

<p>&#8222;Evenals ten vorigen jare valt ook thans weer de opmerking te maken,
dat de kleine landbouwondernemers over &#8217;t geheel minder gunstige
financieele resultaten bereiken dan hunne grootere en meer kapitaalkrachtige
collega&#8217;s.</p>

<p>&#8222;Dit is in de eerste plaats het gevolg hiervan, dat zij minder dan de
grootere landbouwers het voor den verkoop gunstige oogenblik kunnen
kiezen. Voorts staan zij buiten sommige takken van co&ouml;peratie, wat o.a.
het geval is ten aanzien van de suiker- en aardappelmeelfabrieken. Dan
worden verschillende producten, die vooral door Regeeringsmaatregelen
zijn getroffen, door den kleinen producent voortgebracht. Dit geldt o.a.
van aardappelen en consumptiemelk.</p>

<p>&#8222;Ten slotte worden juist de kleine bedrijven het meest gedrukt door de
afwezigheid van den bedrijfsleider. Zoo deelde de Rijkslandbouwleeraar
voor Drenthe mede, dat meer nog door schaarschte van arbeidskrachten
dan door financieele onmacht vele kleine bedrijven zoo worden verwaarloosd,
dat de gebruikers waarschijnlijk geheel geru&iuml;neerd worden.&#8221;</p>

</div>

<p>Deze algemeene opmerking is een illustratie van de aan economisten
genoeg bekende waarheid, dat in den regel het kleinbedrijf
het minst weerstandskrachtig is. In den landbouw is dat echter
in veel mindere mate het geval dan in de nijverheid, waar over het
algemeen het machinewezen aan het grootbedrijf een veel grooteren
voorsprong geeft op de kleine nijverheid, dan het groote landbouwbedrijf<span class="pagenum"><a name="Page_290" id="Page_290">[290]</a></span>
op de kleine boerderij heeft. Het kleinbedrijf ligt in den regel
veel dichter bij de grens der bestaansmogelijkheid dan het grootbedrijf,
dat gewoonlijk die grens in meer of minder belangrijke mate
overschrijdt. Toch mag men hieruit niet afleiden, dat de marginale
onderneming steeds onder het kleinbedrijf is te zoeken. Vooral in een
tijdperk van zoo snel veranderende conjunctuur als de oorlogstoestand
te weeg brengt, kan dit zich in veel gevallen vlugger en
gemakkelijker aan de wisselende omstandigheden aanpassen dan
de groote onderneming. In den landbouw is daaromtrent in deze
crisis bij ons weinig ervaring opgedaan, omdat hier te lande werkelijk
groot landbouwbedrijf niet of nauwelijks voorkomt. Het is
trouwens reeds lang bekend, dat daar het middelgroot bedrijf, dat
hier te lande sterk vertegenwoordigd is, over het algemeen de beste
kansen biedt. Het vereenigt, vooral als het aangesloten is bij eene
ontwikkelde in- en verkoopsco&ouml;peratie, en daardoor zoowel bij den
aankoop van zaden en meststoffen als bij den verkoop van zijn producten,
van de voor het bedrijf gunstigste kansen kan profiteeren, de
voordelen van het groot- met die van het kleinbedrijf. Op de markt
treedt het als onderdeel van een groot co&ouml;peratief lichaam op, dat
zoowel bij in- als bij verkoop de voordeelen van den grooten koopman
deelachtig wordt, in het bedrijf zelf gaat het oog des meesters over
alles en zorgt dit ervoor dat niet geluierd wordt en niet roekeloos met
het vee noch met de grond- en hulpstoffen of met de producten wordt
omgesprongen. Dat de kleinste boeren van de voor den landbouw
zoo gunstige conjunctuur niet het grootste profijt hebben getrokken,
behoeft niet te verwonderen; verwondering zou het gewekt hebben,
als het anders geweest ware. Dat neemt intusschen niet weg, dat ook
voor hen de toestand niet slecht was en in elk geval aanmerkelijk
veel beter dan iemand in het begin van Augustus 1914 durfde
hopen.</p>

<p>Dat de mobilisatie vooral voor het kleinbedrijf schadelijk is geweest
in de gevallen waarin de kleine boer zelf onder de wapenen komen
moest en niemand hem kon vervangen, is begrijpelijk genoeg. Maar
dit geldt voor de kleine nijverheid even goed als voor de kleine boerderij.
Ook daar heeft de afwezigheid van den &#8222;baas&#8221; de zaak dikwijls
doen verloopen. Aan dit euvel werd zoo goed mogelijk te gemoet
gekomen door de economische verloven, waarvan de landbouwverloven
een onderdeel uitmaken. Het is genoeg bekend dat de Minister<span class="pagenum"><a name="Page_291" id="Page_291">[291]</a></span>
van Oorlog de groote beteekenis van zulke verloven waarlijk niet
heeft onderschat. Daaromtrent is hij, wat de industrie betreft, bijna
voortdurend in overleg geweest met het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;.
Voor den landbouw werd bij het verleenen van verloven het advies
ingewonnen van de Directie van den Landbouw; voor de industrie
stond de Directeur-Generaal van den Arbeid bij het verleenen der
economische verloven het Departement van Oorlog ter zijde. In
overleg met den Minister van Landbouw werden bovendien in de
provincies commissies van deskundigen ingesteld, om den Minister
van Oorlog omtrent de landbouwverloven van advies te dienen.
De regeling der verloven heeft niettemin aanleiding gegeven tot
heel wat critiek zoo buiten als in de Kamer. Onberispelijk is zij zeker
niet geweest, maar dit neemt niet weg dat door die verloven
het economische nadeel van de mobilisatie wegens het weghalen van
vele leiders, zoowel van kleine als van groote bedrijven, veel werd
verzacht, al kon het er niet door worden weggenomen. Bij de
beoordeeling van verlofsaanvragen werd er ook rekening mede gehouden
(dit geldt natuurlijk meer voor de industrie dan voor den
landbouw) of er door het wegblijven van den leider gevaar van werkloosheid
zou ontstaan voor een eenigszins belangrijk personeel.
Waar dit het geval was, werd steeds tot verlofsverleening voor onbepaalden
tijd geadviseerd en werd dit advies ook schier altijd
gevolgd.</p>

<p>Voor den landbouw kon zulk een regeling niet worden gemaakt.
Landbouwbedrijven met groote aantallen arbeiders zijn hier met een
lantaarntje te zoeken. Hier werden economische verlofsregelen gevolgd,
welke verband hielden met zaai- en oogsttijden. Die regelingen
hebben, gelijk ik reeds opmerkte, wel aanleiding gegeven tot critiek;
ook misbruiken kwamen daarbij voor, maar over het algemeen
hebben zij zeer nuttig gewerkt en haar doel niet gemist.
Landbouw zoowel als nijverheid hebben alle reden den Minister
van Oorlog, wien de economische verloven steeds veel hoofdbreken
hebben gekost, en die bij de instelling en de doorvoering daarvan
groote tegenkanting heeft moeten overwinnen, dankbaar te zijn,
dat hij niet is gezwicht voor bekrompen militairistische opvattingen,
als zou ter wille van de weerkracht van het land niet
ook de zorg voor zijne economische hulpbronnen noodzakelijk
zijn.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_292" id="Page_292">[292]</a></span>Maar niet alleen door het onder de wapenen zijn van vele jongere
boeren heeft het landbouwbedrijf en vooral de kleine boerderij nadeel
ondervonden; ook de mobilisatie van een groot aantal arbeiders
gaf, vooral in de tijden dat veel werkkrachten noodig zijn, veel last.
Wat in de nijverheid slechts in enkele takken voorkwam, was in het
land- en tuinbouwbedrijf in de drukke tijden algemeen, namelijk gebrek
aan arbeidskrachten en dat gebrek werd slechts zeer ten deele
verholpen door het terugstroomen naar het land van een deel der
havenarbeiders en dergenen, die anders gewoon zijn in Duitschland
in de mijnstreken werk te vinden. Al is het dus den landbouw
zeer goed gegaan, toch heeft het ook dezen belangrijken bedrijfstak
niet aan moeilijkheden ontbroken.</p>

<p>Naast de zwarigheden als gevolg van de mobilisatie kwamen nog
andere ten gevolge van gebrek aan veevoeder en kunstmest, door
de belemmeringen van handel en scheepvaart, die de oorlog te weeg
bracht en waarover hieronder in de <a href="#SecV3">&sect;&sect; 3</a> en <a href="#SecV4">4</a> meer uitvoerig gesproken
wordt. De Regeering is er terstond op uit geweest den landbouw
bij het voorzien in deze moeilijkheden te helpen. Reeds in de
Eerste Economische nota van begin November 1914 wordt gezegd:
&#8222;De Regeering heeft ook haar volle aandacht gevestigd op den voorraad
meststoffen hier te lande. Indien zulks noodig blijkt, zullen
maatregelen worden genomen om den aanvoer van meststoffen uit
overzeesche landen zooveel mogelijk te bevorderen&#8221;.</p>

<p>Uitvoerig wordt de kunstmestvoorziening van regeeringswege
behandeld in de Vierde Nota, over den toestand in April 1915.</p>

<div class="blockquot">

<p>&#8222;Toen de oorlog uitbrak was in Nederland slechts eene geringe hoeveelheid
chili-salpeter aanwezig: de aanvoer van deze meststof werd
belemmerd, doordat alle ladingen chili in Engelsche havens werden
opgebracht.</p>

<p>&#8222;De hoeveelheid chilisalpeter, in Nederland benoodigd, wordt voor
normale jaren geschat op &plusmn; 90.000 ton. Met het oog op het aanzienlijk
gebruik van zwavelzure ammoniak en het te verwachten geringer gebruik
ten gevolge van hoogere prijzen, werd de benoodigde hoeveelheid
echter voor het voorjaar 1915 op &plusmn; 60.000 tons geschat.</p>

<p>&#8222;Den 20 April waren van die hoeveelheid reeds ongeveer 31.700 tons
aangevoerd, terwijl er nog 5 ladingen, te zamen groot 16.100 ton in
aantocht zijn en er op aanvoer van 5000 ton gegronde hoop bestaat.
Gelukt deze import, dan zal er aan genoemde hoeveelheid van 60.000
ton slechts 10% ontbreken. Door de hooge vrachten en het groote oponthoud<span class="pagenum"><a name="Page_293" id="Page_293">[293]</a></span>
dat de ladingen nog steeds in Engeland ondervinden, gaat de
aanvoer met groote bezwaren gepaard.</p>

<p>&#8222;Al die ladingen werden geconsigneerd aan de Nederlandsche Overzeetrustmaatschappij,
met welke vennootschap is overeengekomen, dat
zij alleen dan consignatie aan haar adres toestaat, indien de importeur
zich verplicht, zich aan te sluiten bij een van Regeeringswege gewenschte
regeling voor de verdeeling der aangevoerde hoeveelheden. De importeurs
hebben zich aanvankelijk verplicht den prijs niet hooger te stellen
dan f 14.60 per 100 K.G. De handelaars en vereenigingen zullen den
landbouwers geen hoogeren prijs berekenen dan &#402; 15.60.</p>

<p>&#8222;Ten gevolge van het uitbreken van den oorlog ondervond de invoer
van thomasslakkenmeel en van superphosphaat uit het buitenland reeds
dadelijk, ten gevolge van het bestaande uitvoerverbod in Duitschland
en Belgi&euml;, groote moeilijkheden.</p>

<p>&#8222;Het werd al spoedig duidelijk, dat voor de behoefte aan phosphorzuurhoudende
meststoffen zoo goed als uitsluitend rekening gehouden
zou moeten worden met de productie der Nederlandsche superphosphaatfabrieken.</p>

<p>&#8222;Uit een met medewerking van het Nederlandsch Landbouw Comit&eacute;
ingesteld onderzoek bleek, dat de vermoedelijke behoefte 125.000 tons
zou bedragen. De 6 in Nederland gevestigde fabrieken namen op zich
de eerste 80.000 ton te leveren voor een prijs varieerend van &#402; 3.10 tot
&#402; 3.20; met het oog op de steeds stijgende productiekosten werd die prijs
later eenigszins hooger gesteld.</p>

<p>&#8222;Dat de productiekosten stegen was een gevolg van de groote bezwaren,
waarmede de aanvoer van de grondstoffen, ruw phosphaat en pyriet,
maar hoofdzakelijk zwavelzuur, gepaard ging. Dit zwavelzuur
wordt in gewone tijden in hoofdzaak uit Belgi&euml; betrokken, maar de
Duitsche autoriteiten legden beslag op alle voorraden en het kostte de
grootste moeite eenigszins belangrijke partijen van daar te betrekken.</p>

<p>&#8222;Gelukkig slaagden de onderhandelingen met de Duitsche Regeering
om een niet onbelangrijke hoeveelheid superphosphaat uit Belgi&euml; naar
Nederland door te laten, welke vervolgens naar een door de Nederlandsche
Regeering goedgekeurden maatstaf ter beschikking van den handel
werd gesteld.</p>

<p>&#8222;Aan de behoefte aan superphosphaat is nog wel niet ten volle, maar
toch in een belangrijk deel voldaan.</p>

<p>&#8222;Dank zij de medewerking der Duitsche Regeering zijn er belangrijke
partijen patentkali en 20 pct. kalizout hier te lande aangevoerd. In de
volle behoefte is echter nog niet voorzien&#8221;.</p>

</div>

<p>In de Nota betreffende den toestand in Juli 1915 wordt opnieuw
op de moeilijkheden der kunstmestvoorziening gewezen. Daarin
wordt voorts mededeeling gedaan van de vorming eener commissie<span class="pagenum"><a name="Page_294" id="Page_294">[294]</a></span>
voor de voorziening in de behoefte aan chilisalpeter. &#8222;Deze werd
met eenige leden uitgebreid ten behoeve van de voorziening van
kunstmest in den ruimsten zin.&#8221;</p>

<p>De Achtste Nota eindelijk, betreffende den toestand in Januari
1916, zegt van de kunstmestvoorziening, dat zij op den vroeger
beschreven voet werd voortgezet.</p>

<div class="blockquot">

<p>&#8222;De volgende hoeveelheden werden door de landbouwers voor het
najaar 1915 en het najaar 1916 besteld:</p>

<p>65.087 ton chilisalpeter, 14.252 ton ammoniaksuper en 96.482 ton
superphosphaat (basis 14 pct).</p>

<p>&#8222;De voorziening der kalizouten kon op doeltreffende wijze plaats
vinden.</p>

<p>&#8222;De eerste partij chilisalpeter van de 68.000 ton, die aangekocht
waren, kwam den 15den December te Rotterdam aan. De toen geloste
8900 ton werden tot den vastgestelden prijs van &#402; 17,80 per 100 K.G.
(vermeerderd met provisie voor den handel en vrachtkosten) aan de
landbouwers verdeeld.</p>

<p>&#8222;Met de distributie van ammoniaksuper kon eerst op het eind van
October een begin worden gemaakt. De verkoopprijs was vastgesteld
op &#402; 12,10 per 100 K.G., eveneens vermeerderd als boven is aangegeven.</p>

<p>&#8222;De levering van in het najaar bestelde zwavelzure ammoniak en
superphosphaat is geheel uitgevoerd.</p>

<p>&#8222;Ook was aangekocht 10.000 ton superphosphaat uit Algiers. Het
schip, dat een deel dezer meststof zou aanbrengen, is echter op een mijn
geloopen en gezonken.</p>

<p>&#8222;Een tweede schip met 2400 ton is intusschen aangekomen&#8221;.</p>

</div>

<p>Sedert dien kwamen nog enkele schepen met kunstmest aan, nadat
zij, om niet moeilijk te begrijpen, maar wel moeilijk te billijken
redenen, geruimen tijd door de Britsche autoriteiten waren opgehouden.</p>

<p>Niet minder dan aan de kunstmestvoorziening liet de Regeering
zich aan den toevoer van veevoeder gelegen liggen. Reeds in de
Eerste Economische Nota wordt daarvan gezegd: &#8222;Waar te voorzien
was, dat zonder haar meer direct ingrijpen schaarschte zou ontstaan
zoowel aan broodkoren als aan verschillende veevoederartikelen,
heeft zij (de Regeering) niet geaarzeld die goederen rechtstreeks aan
te koopen. Het distributiebureau voor graan en meel heeft zich dan
ook van den aanvang af bezig gehouden, zoowel met den aankoop en
de distributie van veevoeder, inzonderheid van lijnkoeken en vooral
van mais, als met dien van broodkoren. In verband met de zoo bij
uitstek lastige roggekwestie, waarover in <a href="#SecII3">hoofdstuk II, &sect; 3</a>, werd<span class="pagenum"><a name="Page_295" id="Page_295">[295]</a></span>
gesproken, werd spoedig de aanvoer en de distributie van mais nog
krachtiger ter hand genomen en werden speciale regelingen getroffen
tot inruiling van mais tegen rogge. In latere Economische Nota&#8217;s
wordt telkens mededeeling gedaan van de verkochte hoeveelheden
ma&iuml;s.</p>

<p>In de Nota over den toestand in April 1915 kon de Minister van
Landbouw verklaren: &#8222;De moeilijkheden, die de aanvoer van ma&iuml;s
met zich bracht, zijn uit den weg geruimd. De voorraad ma&iuml;s is thans
ruim voldoende. Alleen in de maanden Januari en Februari werden
ingevoerd 280 millioen K.G., terwijl in 1914 over deze maanden de
ma&iuml;s-invoer 98 millioen K.G. bedroeg&#8221;. De volgende Nota, die betrekking
heeft op den toestand in Juli 1915, wijst op een moeilijkheid
niet in den aanvoer maar in de distributie van de ma&iuml;s. Zulke zwarigheden
hadden zich trouwens reeds voorgedaan, toen ik nog aan
het hoofd van het Departement van Landbouw stond. In die Nota
wordt geschreven:</p>

<p>&#8222;Besloten werd gedurende de maand Mei wekelijks te Amsterdam
of te Rotterdam eene verkooping te houden van 10.000 ton
mixed mais. De prijzen die op die veilingen geboden werden, bleven
verre beneden de verwachting, zoodat weinig of niets kon worden
gegund. De mais werd na de verkoopingen ondershands te koop gesteld
tegen een prijs van &#402;&nbsp;210 per 2000 K.G., tegen welk fixum niet
onbelangrijke partijen werden verkocht. In verband hiermede werden
geen openbare verkoopingen meer gehouden, doch wordt de mais
sedert dien tegen voor iedere week vastgestelden prijs ondershands
verkrijgbaar gesteld.&#8221;</p>

<p>In de eerste helft van het loopende jaar, toen door nieuwe moeilijkheden
en grooter oponthoud in de scheepvaart het aanvoeren van
over zee zoowel van mais als van tarwe groote bezwaren ondervond,
moesten niet alleen de menschen tijdelijk aan het bruinbrood worden
gezet, maar kwam er opnieuw een korte periode van schaarschte
ook in het veevoeder. Zoo hebben ook de varkensfokkers de &#8222;ups en
downs&#8221; van de oorlogsconjunctuur moeten meemaken.</p>

<p>Ik heb bij den toestand van land- en tuinbouw en bij de voorziening
in kunstmest en veevoeder van regeeringswege, wat uitvoerig
stilgestaan, om in aansluiting aan hetgeen in <a href="#Page_39">hoofdstuk II</a> omtrent de
beperking van den uitvoer van land- en tuinbouwproducten werd<span class="pagenum"><a name="Page_296" id="Page_296">[296]</a></span>
gezegd, nog duidelijker te doen uitkomen, dat regeeringsmaatregelen,
waardoor beschikbaarstelling dier producten hier te lande tegen
redelijke prijzen wordt gewaarborgd, ook al doen zij den boeren en
tuinders belangrijke oorlogswinsten ontgaan, niet alleen&mdash;gelijk
daar werd betoogd&mdash;volkomen rechtmatig zijn, maar ook in
geenen deele in strijd komen met de billijkheid. Zonder de voortdurende
medewerking van de Regeering zou de toestand van land- en tuinbouw zoodanig zijn geweest, dat van oorlogswinsten in het
geheel geen sprake had kunnen wezen. De Regeering die krachtdadig
ingreep ter behartiging hunner belangen, meer nog dan ter
behartiging van die der industrie, deed dit in het algemeene volksbelang.
Zij zou kortzichtig zijn geweest en haar plicht hebben
verzaakt, indien zij land- en tuinbouw aan hun lot had overgelaten.
Maar dit neemt niet weg, dat de regeeringsinmenging in
den aanvoer en de distributie van veevoeder en kunstmest een
zeer belangrijke factor is geweest in de oorlogsconjunctuur voor
land- en tuinbouw. Een factor die de winstgevendheid der bedrijven
zeer verhoogde. Lijnrecht daartegen in gaat het andere element
in de regeeringsinmenging, dat evenzeer zijn oorsprong heeft
in het algemeene volksbelang en dat het tegengaan van onmatige
prijsopdrijvingen ten doel, doch daarmede tevens onvermijdelijke
beperking van oorlogswinsten van land- en tuinbouwers ten gevolge
heeft. Het gaat niet aan, gelijk belanghebbenden wat spoedig geneigd
zijn te doen, om, het aandeel der Regeering in de bepaling
der voorwaarden welke oorlogswinsten mogelijk maken vergetend, de
beperking dier winsten, als gevolg van maatregelen in het belang der
volksvoeding, voor te stellen als een eenzijdig en onbillijk zware belasting
van den boerenstand. Had de Regeering zoowel bij den uitvoer
der producten van land- en tuinbouw als bij den invoer van
voor die bedrijven onmisbare hulpstoffen het &#8222;laisser faire&#8221; toegepast,
dan zou de bevolking in haar geheel daarvan het slachtoffer
zijn geworden; maar tot die lijdende bevolking zouden dan ook land- en tuinbouwers hebben behoord. Van oorlogswinst zou dan voor hen&mdash;uitzonderingsgevallen
daargelaten&mdash;in het geheel geen kwestie
zijn geweest. Men doet goed dit niet te vergeten, als van agrarische
zijde de groote opofferingen, welke land- en tuinbouw zich moeten
getroosten, breed worden uitgemeten.</p>

<p>Door het Ministerie van Financi&euml;n werd op initiatief en met advies<span class="pagenum"><a name="Page_297" id="Page_297">[297]</a></span>
van den Tuinbouwraad een regeling omtrent het douane-onderzoek
van ten uitvoer bestemde groenten getroffen, waardoor dit,
dank zij de medewerking van vertrouwensmannen uit de tuinbouworganisatie,
zonder aan den waarborg tegen smokkelarij te kort
te doen, zeer werd vereenvoudigd. Daardoor kon de groenteuitvoer
belangrijk worden bespoedigd, hetgeen bij dit aan snel bederf
onderhevige product van overgroote beteekenis is.</p>

<p>Bij den tuinbouw waren intusschen enkele takken die niet in den
algemeenen voorspoed deelden. Zoowel voor de boomkweekerij als
voor het bloembollenbedrijf was de oorlogsconjunctuur ongunstig.
Reeds spoedig na het intreden van de crisis wendden de bloembollenkweekers
zich tot de Vereeniging voor den Geldhandel, die in principe
wel geneigd was tot het verleenen van crediet, mits ook de Regeering
wilde medewerken. Ik verklaarde mij, als Minister van
Landbouw, daartoe bereid, maar ik verbond daaraan de voorwaarde
dat de kweekers aan hunne arbeiders geen lager loon zouden betalen
dan v&oacute;&oacute;r den oorlog en dat zij de productiebeperking, welke zij met
het oog op den uitvoer wilden doorvoeren, onder regeeringstoezicht
zouden plaatsen, &#8222;want&mdash;zoo zeide ik in de vergadering van de
Tweede Kamer van 26 Augustus 1914, mijzelven sprekende tot een
deputatie van bollenkweekers invoerend&mdash;als gij minder roeden
gaat inplanten dan normaal het geval is en daartoe minder arbeiders
noodig hebt, dan komen wij niet verder, want dan wordt wel uw
handel geholpen, maar krijgt men werkloosheid en dat kan niet de
bedoeling van de Regeering zijn.&#8221;</p>

<p>Over die voorwaarden zou men het waarschijnlijk wel eens zijn
geworden; de heele zaak sprong echter hierop af, dat de solidariteit
onder de bloembollenkweekers en -handelaars nog niet tot zulk een
graad ontwikkeld was, dat zij bereid waren onderling voor elkander
borg te staan. De Vereeniging voor den Geldhandel en de Nederlandsche
Bank konden uit dien hoofde op de zaak niet ingaan. Later
zijn verschillende pogingen gedaan om zoowel de bloembollenteelt als
de boomkweekerijen aan het door hen benoodigde crediet te helpen.
De Tuinbouwraad, die in den geheelen oorlogstijd met groote toewijding
voor de belangen van alle onderdeelen van den tuinbouw
is opgekomen, heeft zich daarvoor veel moeite gegeven. Zijn Voorzitter,
Jhr. Mr. W. Th. C. van Doorn, die zijn juridische kennis ten beste
gaf, zoowel als zijn volijverige secretaris, de heer C. van Lennep, hebben<span class="pagenum"><a name="Page_298" id="Page_298">[298]</a></span>
zich daarvoor zeer ingespannen. Die plannen wilden eerst niet
vlotten. Toen echter de Regeeringscommissie voor het Middenstandscrediet in het leven was geroepen, heeft de Tuinbouwraad het daarheen
weten te leiden, dat een speciale credietbank voor den tuinbouw
werd opgericht.</p>

<p>Met krachtige medewerking van de Nederlandsche Handel-Maatschappij
kwam in Augustus 1915 de Centrale Land- en Tuinbouwbank
met Winstdeeling tot stand. Zooveel mogelijk verlangt die bank
zakelijke zekerheid. Daartoe werd door den heer van Doorn een waarborgcontract
ontworpen, waarbij de credietnemer op zijn bollenkraam
of zijn te veld staande gewassen een oogstverband ten behoeve
der bank vestigt, in een vorm die met de bepalingen van ons Burgerlijk
Wetboek strookt. Ten einde te bereiken, dat de bank de noodige
deskundige voorlichting zou hebben, zoowel bij de beoordeeling
der aanvragen als bij de controle op den credietnemer en zijn bedrijf,
werd op initiatief van den Tuinbouwraad de vereeniging &#8222;Het
Tuinbouwwaarborgfonds&#8221; opgericht, met het doel een deel van het
risico der door de Land- en Tuinbouwbank te verleenen credieten op
zich te nemen en in verband daarmede de bij haar binnenkomende
aanvragen te onderzoeken, de onderpanden te taxeeren en het bedrijf
van den credietnemer blijvend te controleeren, zoolang het
crediet nog niet geheel is afgelost. Om dit toezicht afdoende te
kunnen uitoefenen, werden in de verschillende tuinbouwcentra,
in samenwerking met den Tuinbouwraad, sub-comit&eacute;s van het
Tuinbouwwaarborgfonds opgericht. De Land- en Tuinbouwbank
sloot zich onmiddellijk na haar oprichting bij de Regeeringsorganisatie
van het middenstandscrediet aan. Daar het maximum
der door de Regeeringscommissie verleende credieten, dat in het
algemeen, behoudens bijzondere toestemming van den Minister van
Financi&euml;n, &#402;&nbsp;1000 bedraagt, hier te laag was, werd het op &#402;&nbsp;5000 gesteld.</p>

<p>Verschillende minder draagkracht bezittende bloembollen- en
boomkweekers zijn op die wijze geholpen. In het boven bij de
bespreking van de Regeeringscommissie voor het Middenstandscrediet
genoemde cijfer der verleende credieten<a name="FNanchor_19" id="FNanchor_19"></a><a href="#Footnote_19" class="fnanchor">[19]</a> zijn de tuinbouwcredieten
begrepen. Zoowel de voorspoedige als de in moeilijkheden
geraakte tuinbouwers hadden regeeringssteun noodig. Allen<span class="pagenum"><a name="Page_299" id="Page_299">[299]</a></span>
zonder onderscheid behoefden dien voor het verkrijgen van kunstmeststoffen
en van voeder voor hun varkens; de kleineren onder hen,
voor zoover zij in moeilijkheden waren geraakt, bovendien nog
voor het verkrijgen van de staatsgarantie, zonder welke de zeer
geslaagde organisatie van het tuinbouwcrediet niet zou zijn tot
stand gekomen.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_19" id="Footnote_19"></a><a href="#FNanchor_19"><span class="label">[19]</span></a> Zie <a href="#Page_241">bl. 241</a>.</p>
</div>

<p>Aan allen heeft de Regeering den steun, waaraan zij behoefte
hadden, zooveel mogelijk verleend. Dit is geen verdienste; het was
een gewone uiting van zorg voor het algemeen belang. Maar men
bewere daartegenover in tuinbouwkringen niet, dat de Regeering
alleen oorlogswinsten kortwiekt. Zoowel tuinbouwers als landbouwers
zijn, als zij zulke beweringen uiten, bevooroordeeld, onbillijk,
ondankbaar en.... zij slaan dan de plank geheel mis.</p>

<h3><a name="SecV3" id="SecV3"></a>&sect; 3. <i>Visscherij; Scheepvaart.</i></h3>

<p>Hoewel over het algemeen ook de visscherij op den langen duur
van den oorlogstoestand alles behalve schade heeft geleden, was
toch haar toestand in de eerste maanden benauwend genoeg. In
het begin van Augustus 1914 sloeg den visschers bij het vernemen
van het uitbreken van den oorlog den schrik om het hart. De
oorlog ter zee kon voor hen allerlei niet te voorziene gevaren met
zich brengen. Op het bericht dat een groote worsteling was begonnen,
die ook ter zee zou worden uitgevochten, keerde de visschersvloot
uit de Noordzee hals over kop naar huis terug.</p>

<p>Tot de paniek die de visschers beving, hebben de verhalen
der bemanning van een door den Duitschen consul te Rotterdam
gehuurd vaartuig, dat den ongevraagden dienst bewees de Nederlandsche
visschers op de Noordzee van het uitbreken van den krijg
te verwittigen, het hunne bijgedragen. De gedragingen van dat vaartuig
en het doel waarmede het, zonder eenige opdracht van of namens
de Nederlandsche Regeering, de Nederlandsche visschers
op zoodanige wijze waarschuwde, dat een deel hunner in den waan
kwam, dat ook ons land in den oorlog betrokken was, zijn duister
gebleven, hoewel van wege de Nederlandsche marine terstond een
onderzoek daaromtrent werd ingesteld.</p>

<p>Na eenige weken bedaarde de schrik. De reeders bekwamen er het<span class="pagenum"><a name="Page_300" id="Page_300">[300]</a></span>
eerst van, en zij deden hun best om ook de bemanningen tot wederuitvaren
te bewegen. Een enkele maal werden daartoe wel middelen
beproefd, die niet door den beugel konden. Zoo kwam mij in September
of October 1914 ter oore, dat een plaatselijk steuncomit&eacute;, waarin
het reederselement nog al sterk vertegenwoordigd was, het verleenen
van steun weigerde aan visschers, die weer konden gaan varen, maar
daartoe niet bereid waren. Een onderhandsche wenk aan dat comit&eacute;
dat, hoewel het in het algemeen wel juist was, geen steun te verleenen
aan arbeiders, die wel werk konden vinden maar het niet wilden
aannemen, hier toch zulk een drang, met het oog op de onbekende
gevaren, waaraan de zeevisscherij bloot stond, niet was te rechtvaardigen,
was voldoende om het uitoefenen daarvan te doen
ophouden.</p>

<p>Wegens die onbekende gevaren meende de Regeering zich van elke
zijdelingsche aanmoediging tot hervatting der zeevisscherij te moeten
onthouden. Zij had intusschen vrij spoedig plaats, zonder
dat daarop eenigen aandrang behoefde te worden uitgeoefend. Groote
zeeslagen, waarvoor men aanvankelijk beducht was geweest,
bleven uit, en voor zoover zeegevechten voorkwamen, bleken zij voor
de visscherij geen ernstig gevaar op te leveren. Veel droeg tot de
hervatting der vaart bij, dat de prijzen zoowel door de buitenlandsche
vraag, als door de in hoofdstuk II<a name="FNanchor_20" id="FNanchor_20"></a><a href="#Footnote_20" class="fnanchor">[20]</a> behandelde bevordering
van den afzet der producten van de zeevisscherij hier te lande, spoedig
begonnen te stijgen. Die stijging der prijzen was ook voor de
bemanningen een prikkel tot uitvaren. Doordien de visschers
op deel waren, hetgeen wil zeggen dat ieder zijn van te voren
bepaald evenredig gedeelte van de opbrengst van de vangst krijgt,
beteekenden de stijgende prijzen voor de visschers ook stijgende loonen.
In den loop van het jaar 1915 liepen die prijzen en loonen zelfs
zoozeer op, dat zij ongekende welvaart brachten niet alleen aan
de reederijen die de haringvangst of de trawlvisscherij beoefenden,
maar ook onder de bevolking der visschersplaatsen aan de Noordzee.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_20" id="Footnote_20"></a><a href="#FNanchor_20"><span class="label">[20]</span></a> Zie <a href="#Page_74">bl. 74/5</a>.</p>
</div>

<p>Die gunstige toestand was intusschen niet algemeen. De mosselvisscherij
bleef slecht, al werd zij geholpen zoowel door een vrij
spoedige verlevendiging van de vraag uit Belgi&euml; en Duitschland<span class="pagenum"><a name="Page_301" id="Page_301">[301]</a></span>
als door hetgeen hier op initiatief van het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;
ter bevordering van den afzet geschiedde. Maar vooral de oesterkweekers
hebben onder den oorlog veel te lijden gehad. Aan
dezen nationalen bedrijfstak kon de Regeering op zeer bijzondere
wijze verlichting geven. De oestercultuur wordt in hoofdzaak uitgeoefend
in waterperceelen die Rijkseigendom zijn en beheerd worden
door het Domeinbestuur, ressorteerende onder het Departement
van Financi&euml;n. Wegens den plotseling grooten achteruitgang
in het bedrijf was er aanleiding de pachters van de Rijksoesterperceelen
een groot deel van hun pacht kwijt te schelden. Hetgeen dan
ook voor de over 1914/15 verschuldigde pacht geschiedde. Daarvan
werd 70% kwijtgescholden. De moeilijkheid werd voor 1915/16
nog grooter, omdat kort voor het uitbreken van den oorlog een nieuwe
verpachting van oesterperceelen had plaats gehad, waarbij de
prijzen aanmerkelijk hooger waren geloopen.</p>

<p>Als men, zonder meer, ook op die nieuwe pachtsommen eene groote
kwijtschelding had toegepast, zou men onbillijk zijn geweest tegenover
hen, die bij de nieuwe verpachting zich hadden onthouden van
mede te doen aan de prijsopdrijving der oesterperceelen. Een tweetal
belanghebbenden bij de oestercultuur, de heeren P. A. de Jong en M.
van Harmelen, overhandigden mij in het voorjaar van 1915 een nota,
waarin zij aanbevalen met het bestaande stelsel van verpachting te
breken, daartegenover voor het vervolg de pachtsom te bepalen op
een vast deel van de bruto-opbrengst der op het perceel gevischte
oesters en ter verwezenlijking van dit denkbeeld een co&ouml;peratieve
oesterverkoopvereeniging op te richten. Dit denkbeeld scheen mij
z&oacute;&oacute; belangrijk en ingrijpend, dat ik besloot het te onderwerpen aan
het oordeel van een speciaal daartoe aan te wijzen commissie. Van
die commissie werd Jhr. Mr. Dr. N. C. de Gijselaar, voorzitter van
het College voor de Visscherijen aangewezen als voorzitter, als leden
hadden daarin zitting, naast de opstellers der nota, de heeren Mr.
A. J. F. Fokker, voorzitter van het Bestuur der visscherijen op de
Zeeuwsche stroomen, Mr. E. H. E. Lagerwey, hoofd der afdeeling
Domeinen aan het Ministerie van Financi&euml;n, J. M. Bottemanne,
hoofdinspecteur der visscherijen, G. J. D. C. Goedhart, voorzitter van
den Nederlandschen Co&ouml;peratieven Bond, F. Leo de Leeuw en M. van
Stee Jr. Als resultaat van de beraadslagingen der commissie ontving
ik in September 1915 een advies, waarin een proefneming met het<span class="pagenum"><a name="Page_302" id="Page_302">[302]</a></span>
denkbeeld van de heeren de Jong en van Harmelen door de meerderheid
werd aanbevolen en er op werd gewezen, dat de oprichting
der co&ouml;peratieve verkoopsvereeniging, die een essentieel bestanddeel
van het plan was, waarschijnlijk niet zou gelukken, indien de
toetreding niet werd bevorderd door daaraan faciliteiten te verbinden
ten opzichte van de te betalen pacht.</p>

<p>Dit advies gaf mij aanleiding den steun der Regeering voor de
verwezenlijking van het denkbeeld toe te zeggen, en te bepalen, dat&mdash;zooals
de commissie had in overweging gegeven&mdash;voor een proeftijd
van zes jaar voor hen, die tot de co&ouml;peratieve vereeniging
zouden toetreden, de te betalen pachtsom zou bestaan in een
evenredig deel van de opbrengst van hun perceel, zooals deze uit
de boeken der verkoopvereeniging zou zijn te controleeren. Dit zou
aanvankelijk 20% van de opbrengst bedragen. Als gevolg van die
toezegging werd door de heeren de Jong en van Harmelen het initiatief
genomen tot de oprichting van de Co&ouml;peratieve Vereeniging
&#8222;Centraal Bureau voor den verkoop van Zeeuwsche Oesters&#8221;,
welke op 23 November 1915 tot stand kwam en te Ierseke werd
gevestigd. Als controleur voor het Rijk op de gestie der vereeniging
werd benoemd de heer de Leeuw, die als bij uitstek deskundig
in het oesterbedrijf, zonder daarbij belanghebbende te
zijn, reeds in de commissie van advies was opgenomen geweest.
Aangezien een groot deel van het oesterjaar 1915/16 reeds was
verstreken, toen de vereeniging in werking trad, kon voor dat
jaar de pachtsom nog niet naar de bruto-opbrengst der perceelen
worden berekend. Daarom moest daarvoor nog kwijtschelding
op de pacht gegeven worden. Daar de pachten over 1915/16
zooveel hooger waren dan over 1914/15 stond bij mij, v&oacute;&oacute;r mijn
aftreden, al vast, dat zij voor hen, die tot de vereeniging toetraden,
80% zou kunnen bedragen. Mijn opvolger ging hiermede
accoord en bepaalde haar op dat percentage. In een ander opzicht
week hij echter af van hetgeen in mijne bedoeling had gelegen.
Naar mijne overtuiging kon de zaak, die op den duur ook
voor het Rijk als eigenaar der oesterperceelen van groote beteekenis
is, alleen slagen als alle pachters gedwongen werden om
in te gaan. Daarom was mijn voornemen aan hen, die niet tot de
vereeniging toetraden, geen pachtreductie toe te staan. De heer
van Gijn daarentegen gaf ook hun een kwijtschelding en wel ten bedrage<span class="pagenum"><a name="Page_303" id="Page_303">[303]</a></span>
van 50%. Ik vrees zeer dat hierdoor en door de omstandigheid
dat de voorzitter van het Bestuur der visscherijen op de Zeeuwsche
stroomen de zaak niet goed gezind is, de verkoopsco&ouml;peratie
gevaar loopt. Er zijn nu te veel pachters buiten de vereeniging
gebleven, die door hun concurrentie op de buitenlandsche markt
het gevaar waartegen de centralisatie van den verkoop juist
bedoelde te waken, de onderlinge onderbieding op die markt
steeds levendig doen blijven. De normale productie van de Zeeuwsche
oesterbanken is jaarlijks omstreeks 48 millioen. Wegens den
oorlogstoestand&mdash;niet het minst omdat de invoer van oesters in
Duitschland verboden is,&mdash;wordt verwacht dat de verkoop, onder
de gegeven omstandigheden, beneden de helft van dat cijfer
blijven zal. Daar nu naar schatting ongeveer 8 millioen oesters
in handen zijn van niet aangesloten kweekers, is te vreezen, dat
het doel der vereeniging niet zal worden bereikt. Mocht die vrees
worden bewaarheid, dan zou dit jammer zijn voor dezen voor
Zeeland zoo belangrijken tak der visscherij, maar ook voor het
Rijk, als financieel belanghebbende bij dit bedrijf. Hoe het hiermede
zal gaan, moet de toekomst leeren. Vast staat echter dat de
vooruitzichten voor de oesterkweekerij op het oogenblik zeer
slecht zijn en dat er, zoolang de oorlog duurt, weinig kans op
verbetering bestaat.</p>

<p>Maar al vormt de oesterteelt eene uitzondering, en al werd over
het algemeen de toestand der visscherij allengs gunstiger, z&oacute;&oacute; zelfs
dat men ten slotte van een gouden tijd kon spreken, toch heeft het ook
haar niet aan moeilijkheden ontbroken. In het laatst van September
1914 werd door de Engelsche admiraliteit aan de Nederlandsche
Regeering medegedeeld, dat de visschers die ten westen van een in
die mededeeling aangegeven grenslijn door Britsche oorlogsschepen
zouden worden aangetroffen, beschouwd zouden worden de
visscherij niet op rechtmatige wijze uit te oefenen en onder verdenking
zouden staan mijnen te leggen. De aanwijzing van dit
genoegzaam begrensd gebied als oorlogsterrein was voor onze
visscherij wel lastig, maar er was geen aanleiding daartegen te
protesteeren. Ons recht als neutrale zeevarende mogendheid werd
er niet door geschonden. Door onze Regeering werd echter geprotesteerd
tegen de ernstige verdenking, waaraan zij zouden blootstaan,
die op het aangewezen gebied vischten, en vooral tegen een eventueele<span class="pagenum"><a name="Page_304" id="Page_304">[304]</a></span>
behandeling van den visscher, wien zulk een verdenking
mocht treffen, alsof hij zich had schuldig gemaakt aan vijandelijke
handelingen jegens Engeland.</p>

<p>Zij droeg den hoofdinspecteur der Visscherijen op, de visschers te
waarschuwen dat het visschen op het door de Britsche admiraliteit
aangewezen deel der Noordzee hen in groot gevaar zou kunnen brengen.
Verder te gaan en een Nederlandsch oorlogsschip in den omtrek
van dat terrein te laten kruisen, scheen minder gewenscht, omdat
daaruit zoo licht internationale verwikkelingen zouden kunnen
voortvloeien.</p>

<p>Deze overweging gold niet voor het Kon. Nat. Steuncomit&eacute;, dat
op 5 October 1914 het stoomschip Wodan charterde, om de Nederlandsche
visschers, die zich in het Westelijk deel van de Noordzee
bevonden, te waarschuwen meer oostwaarts te visschen. De &#8222;Wodan&#8221;
bleef tot 20 November 1914 bij de visschersvloot kruisen en
deed ook dienst als hospitaalschip; voor de verpleging van zieken
was een officier van gezondheid van de marine aan boord.</p>

<p>Bijzondere maatregelen behoefden daarna voor de visscherij niet
meer genomen te worden. De oprichting en de werkzaamheid van
het Centraal Bureau voor den afzet van visscherijproducten werden
reeds in hoofdstuk II behandeld<a name="FNanchor_21" id="FNanchor_21"></a><a href="#Footnote_21" class="fnanchor">[21]</a>, bij de bespreking van de levensmiddelenvoorziening.
Toen de toestand van de zeevisscherij in den
loop van 1915 zulk een ongedacht gunstige wending nam, had dat
bureau, voor zoover het ten doel had de visscherij te steunen, zijn
bestaansrecht zoo goed als geheel verloren; het veranderde toen
evenwel, zooals reeds werd medegedeeld, feitelijk geheel van karakter.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_21" id="Footnote_21"></a><a href="#FNanchor_21"><span class="label">[21]</span></a> Zie <a href="#Page_74">bl. 74/5</a>.</p>
</div>

<p>Al is de oorlog, na de eerste maanden van vrees en van aarzeling
om uit te varen, voor de zeevisscherij niet ongunstig en later over
het algemeen zelfs schitterend geweest, dit neemt niet weg, dat onze
visschersvloot en haar bemanning ook hun tol aan het oorlogsmonster
hebben moeten betalen. Al staan de visschersschepen wegens
hun minderen diepgang aan het mijnengevaar minder bloot dan de
veel dieper liggende handelsvaartuigen, toch zijn ook verschillende
daarvan, bij het ophalen van netten waarin contactmijnen verward
waren, aan dit verraderlijk wapen in den zeeoorlog ten offer gevallen.<span class="pagenum"><a name="Page_305" id="Page_305">[305]</a></span>
Dit is vooral geschied nabij de Doggersbank. De Duitsche marine
had wel in Februari 1915 in het algemeen verklaard, dat de wateren
om Engeland, Schotland en Ierland tot het oorlogsgebied behoorden
en op het mijnengevaar gewezen, maar zij had niet voldaan
aan den volkenrechtelijken plicht de streek, waar zij mijnen gelegd
had, behoorlijk aan te duiden. De visschers konden er dan ook niet
op verdacht zijn, bij de Doggersbank op een niet bekend gemaakt
Duitsch mijnenveld te kunnen stooten. Dit heeft, zooals de
&#8222;Note Verbale&#8221; die onze gezant te Berlijn in opdracht van de Nederlandsche
aan de Duitsche Regeering overhandigde, het uitdrukt,
naar alle waarschijnlijkheid den dood veroorzaakt van verscheidene
Nederlandsche visschers, die in de open zee hun vreedzaam bedrijf
uitoefenden. Het ernstig protest van Nederlandsche zijde tegen
de roekelooze handelwijze der Duitsche marine, kon niet alleen het
kwaad niet meer verhelpen; de Duitsche Regeering hield zelfs haar
goed recht vol, om op die wijze de zee onveilig te maken. Zij beriep
zich daarvoor op de oorlogsnoodzakelijkheid en zij achtte het bovendien
veel waarschijnlijker, dat de visschers verongelukt waren
door losgeraakte Engelsche mijnen.</p>

<p>Indien onzijdige Staten alleen protesteerden tegen schending van
het internationaal recht, als zij konden rekenen op erkenning van
onrecht van de zijde van den belligerent die dit pleegde, konden
zij zich de moeite daarvan wel sparen. Andere en hoogere motieven
dwingen hen echter, zulke protesten bij elke voorkomende
gelegenheid te herhalen, hoe gering ook het rechtstreeksche resultaat
moge zijn, dat zij ervan verwachten kunnen. Naast het mijnengevaar
waren er andere, die de visscherij met de handelsschepen
broederlijk moest deelen, zoo zij daaraan wegens de verdenking van
oorlogsdaden te verrichten, inzonderheid van mijnen te leggen, niet
nog meer bloot stonden. Dit geldt voornamelijk voor dat van
door onderzee&euml;rs te worden getorpedeerd of door luchtvaarders
te worden gebombardeerd. Daaraan stond onze scheepvaart zonder
onderscheid van het economisch karakter daarvan bloot. Ik bespreek
die daarom zoo aanstonds bij de behandeling der scheepvaart.</p>

<p>Hoewel dit feit zich heeft voorgedaan eenige maanden nadat ik
tot het ambtelooze leven was teruggekeerd, moet ik volledigheidshalve
nog melding maken van het ongehoorde opbrengen onzer
geheele visschersvloot door de Britsche marine in Juli 1916. Tegen<span class="pagenum"><a name="Page_306" id="Page_306">[306]</a></span>
deze ernstige schending van het recht der neutralen op de open zee,
werd uit de kringen der belanghebbenden heftig geprotesteerd.
Begrijpelijkerwijze waren zij over de hun aangedane rechtsschennis
verontwaardigd. De Regeering heeft zeker niet nagelaten het
protest der reeders krachtig te ondersteunen. Hetgeen de Britsche
autoriteiten met die aanhouding beoogden, is duidelijk genoeg. Men
wilde tegengaan dat de visch, welke door Nederlandsche visschers
wordt gevangen, zijn weg zal vinden naar Duitschland. Het oorlogsmotief
dat Engeland tot het opbrengen en vasthouden van de Nederlandsche
visschersvloot deed besluiten, is een rechtstreeksche
consequentie van de politiek der economische isoleering van
Duitschland. Hoe scherper het in den strijd gaat&mdash;en bij den langen
duur van den oorlog moet het daarin steeds scherper gaan&mdash;des
te gemakkelijker stappen de oorlogvoerenden heen over de
rechten der neutralen, wanneer die hinderlijk zijn voor hun eigen
oorlogspolitiek.</p>

<p>Het vasthouden van de visschersvloot van Britsche zijde lag in
dezelfde lijn als het belemmeren der scheepvaart, voor zoover niet
vaststaat, dat de goederen, welke de schepen aan boord hebben, uitsluitend
voor verbruik binnen Nederland bestemd zijn. Maar het
ging in die lijn veel verder. Hier werd een vreedzaam bedrijf, dat
door de Nederlandsche visschers sedert eeuwen wordt beoefend
en waarmede het grootste deel der bevolking onzer kustplaatsen
zijn brood verdient, eenvoudig onmogelijk gemaakt. En dit
zonder schijn of schaduw van recht, bloot op overweging van
eigen belang als oorlogvoerende, gesteund door machtsbesef.
Gelukkig is ten slotte een regeling tusschen de Britsche autoriteiten
en de belanghebbenden getroffen, waardoor het visschersbedrijf
in de Noordzee weer kan worden uitgeoefend en Engeland
zich op minder stuitende wijze dan door het vasthouden der visschersvloot
verzekerd heeft, dat de Nederlandsche visscherij aan
zijn economische oorlogspolitiek geen afbreuk zal doen. Had men
dien weg terstond ingeslagen, dan zou men zich het plegen van
nieuw onrecht hebben bespaard en het opwekken van nieuwe verbittering,
welke door internationale rechtsschennis gelukkig nog
altijd wordt te voorschijn geroepen, tevens hebben voorkomen.</p>

<hr class="tb" />

<p>Men wachte zich er intusschen voor in de tegenovergestelde<span class="pagenum"><a name="Page_307" id="Page_307">[307]</a></span>
fout te vervallen, als waaraan de belligerenten zich telkens schuldig
maken en alles onrechtmatig te achten, wat voor de neutrale
scheepvaart of de neutrale visscherij hinderlijk is.</p>

<p>Het leggen van verankerde mijnen op bepaalde plaatsen in de
open zee, mits den neutralen van de ligging dier mijnenvelden wordt
kennis gegeven, was voor de scheepvaart wel lastig, maar volkenrechtelijk
geoorloofd. Daarentegen dreven en drijven er heel wat onbeheerde
mijnen van beide oorlogvoerende partijen op de Noordzee
rond, welke in strijd met de verdragen, hun springkracht hebben
behouden en voor de scheepvaart hoogst gevaarlijk zijn. Het laten
ronddrijven van zulke mijnen in de Noordzee kan niet worden
gerechtvaardigd door de verklaring van Engeland, van November
1914, dat de geheele Noordzee als oorlogsgebied is te beschouwen
en dat de onzijdige scheepvaart in dat gebied aan ernstige gevaren zou
blootstaan, noch door de overeenkomstige verklaring van Duitschland,
van Februari 1915, waarbij de wateren om Engeland, Schotland
en Ierland, met inbegrip van het Kanaal, tot oorlogsgebied werden
gestempeld. Zulke bekendmakingen konden de mogendheden, die
haar deden, niet ontheffen van de verplichting om bij het plegen van
oorlogsdaden, zich ervan te vergewissen, dat zij niet tegen onzijdigen
zouden werken. Daarom hadden zij zich moeten onthouden van het
leggen van mijnen, die voor de neutrale scheepvaart even gevaarlijk
waren als voor den vijand. Dit standpunt werd herhaaldelijk uiteengezet
in de nota&#8217;s die van het Ministerie van Buitenlandsche Zaken
uitgingen.</p>

<p>Nog minder hadden neutrale schepen mogen blootstaan aan het
gevaar van uit de lucht te worden gebombardeerd; toch zijn zulke
ernstige neutraliteitsschendingen van de zijde van Duitsche vliegeniers
enkele malen voorgekomen. Hoewel de protesten, welke daarover
tot de Duitsche regeering werden gericht, slechts gedeeltelijk
bevredigend werden beantwoord, werd toch het onrechtmatige van
dergelijk bommenwerpen erkend. Meer dan verontschuldigingen
waren in deze gevallen niet noodig, daar de geworpen bommen in
geen enkel geval doel troffen, menschenlevens, als gevolg van zulke
aanvallen, gelukkig niet waren te betreuren en er geen materieele
schade door werd aangericht. Het uitblijven ook van verontschuldigingen,
ondanks de erkenning van de onrechtmatigheid der ge&iuml;ncrimineerde
handelingen, was het gevolg van verschil omtrent de<span class="pagenum"><a name="Page_308" id="Page_308">[308]</a></span>
voorstelling der feiten door de Duitsche vliegeniers, die deze hadden
bedreven en de Nederlandsche zeevaarders, die aan het gevaar
hadden bloot gestaan. Inzonderheid liep het geschil dan telkens over
de vraag of de schepen wel duidelijk de Nederlandsche vlag hadden
gevoerd en als neutrale schepen waren te herkennen geweest.</p>

<p>Het voeren van duidelijk waarneembare herkenningsteekenen
van hun neutrale karakter was voor de schepen van onzijdigen nog
meer noodig in verband met het duikbooten- dan met het vliegeniersgevaar.
De duikboot is in dezen oorlog niet alleen voor de
handelsvloot van den vijand maar ook voor die der neutralen veel
gevaarlijker gebleken dan het vliegtuig of het luchtschip. Vooral
toen Duitschland in Februari 1915 een groote verscherping van den
duikbootenoorlog aankondigde en aan de neutrale regeeringen verklaarde
dat schepen, welke het Kanaal en het gedeelte van de
Noordzee bevoeren, dat als oorlogsgebied was aangewezen, dit
zouden doen op hun eigen verantwoordelijkheid, werd daartegen
van regeeringswege krachtig geprotesteerd en gewezen op de verplichting,
zoowel van luchtvaarders als van duikbootcommandanten
zich eerst te vergewissen van de neutraliteit van een vaartuig,
alvorens zij daartegen eenige vijandelijkheid mochten ondernemen.
Doch ook de belanghebbende reederijen zelven namen zoo goed mogelijk
maatregelen tegen zulke aanrandingen van het onzijdig
karakter harer schepen. Daartoe werden de gebruikelijke herkenningsteekenen,
het voeren van de Nederlandsche vlag en het aan
boord hebben van Nederlandsche scheepspapieren, aangevuld met
het aanbrengen van op grooten afstand waarneembare kenteekenen.
Als zoodanig kwam het verwen van de meest zichtbare gedeelten
van het schip met de nationale kleuren het eerst in aanmerking;
het werd dan ook vrij algemeen toegepast. Tot het nemen van
dien maatregel was des te meer aanleiding, omdat gerekend moest
worden niet alleen met het misbruik dat door handelsschepen van
oorlogvoerenden, bij vervolging door een vijandelijk oorlogsschip,
van een neutrale vlag kan worden gemaakt en stellig ook wel gemaakt
werd, maar ook met de zeer bedenkelijke omstandigheid, dat
de Britsche admiraliteit, ondanks het protest o.a. van onze Regeering
het voeren van de vlag van een onzijdige natie door een Engelsch
schip, bij vervolging door een vijandelijk oorlogsschip als een geoorloofde
krijgslist aanmerkte en aanprees.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_309" id="Page_309">[309]</a></span>Ondanks die voorzorgsmaatregelen werden eenige Nederlandsche
schepen het slachtoffer van den duikbootoorlog. Ik zal geen
opsomming doen van al die oorlogsrampen ter zee; alleen enkele der
meest treffende wil ik vermelden. Het stoomschip &#8222;Katwijk&#8221; verging
op 14 April 1915. Hoewel terstond bij de bemanning, die gelukkig
gered werd, het vermoeden rees dat het schip door een Duitsche
onderzeeboot was getorpedeerd, was dit niet aanstonds te bewijzen.
De Duitsche Marine stelde evenwel uit eigen beweging een onderzoek
in, en toen daaruit bleek, dat het ongeval inderdaad aan een onderzee&euml;r
dier marine was te wijten, aarzelde de Duitsche regeering
niet hare verontschuldigingen aan te bieden en de reederij volledig
schadeloos te stellen. Niet altijd echter liep het voor de reederijen
bij ongelukken als gevolg van den zeeoorlog even gelukkig af. Het
stoomschip &#8222;Koningin Emma&#8221; van de Stoomvaartmaatschappij
&#8222;Nederland&#8221; dat den 22en September 1915 op een mijn liep, ging
voor die reederij zonder vergoeding geheel verloren, daar niet
was uit te maken, welke natie hier voor het ongeval aansprakelijk
was. Bij de &#8222;Palembang&#8221; van de Rotterdamsche Lloyd, die op 18
Maart 1916 te gronde ging, was het vrijwel evenzoo gesteld, hoewel
in dit geval in het onzekere bleef, of het schip op een mijn stootte dan
wel getorpedeerd was.</p>

<p>Het ongeval van de &#8222;Tubantia&#8221; van de Koninklijke Hollandsche
Lloyd, die op 16 Maart 1916 werd getorpedeerd, ligt bij
ieder nog versch in het geheugen. Meer nog dan de andere oorlogsrampen,
die onze handelsvloot troffen, heeft het hier te lande
onrust en ontstemming gewekt, vooral ook, omdat het een analoog
geval betrof als bij de &#8222;Katwijk&#8221;, doch de Duitsche regeering
ditmaal een zeer onbevredigende houding ten aanzien van de erkenning
harer aansprakelijkheid aannam. Nadat zij aanvankelijk zelfs de
mogelijkheid had ontkend, dat dit ongeval aan een onderzee&euml;r of torpedoboot
van haar marine kon zijn te wijten, werden de bewijzen,
dat het schip door een Duitsche torpedo was getroffen, nadat stukken
van zulk een wapen in een boot waren gevonden, z&oacute;&oacute; overtuigend,
dat ook de Duitsche marine dit niet langer tegensprak. Men
blijft nu echter nog volhouden, dat die torpedo op den datum
van het ongeval niet door een Duitschen onderzee&euml;r of een Duitsche
torpedoboot kan zijn afgevuurd. Hoe de torpedo dan echter de
&#8222;Tubantia&#8221; heeft kunnen treffen, is en blijft een onoplosbaar raadsel.<span class="pagenum"><a name="Page_310" id="Page_310">[310]</a></span>
Volgens de uitkomsten van het onderzoek, door de Duitsche marine
ingesteld, zou de torpedo, die de &#8222;Tubantia&#8221; trof, reeds op 6
Maart zijn afgevuurd. Het sprookje dat door enkele Duitsche bladen
werd opgeworpen, als zou zij toen haar doel gemist hebben, door
een Britsch oorlogsvaartuig drijvende gevonden en listig op het
mooie Nederlandsche schip afgeschoten zijn, om zoodoende de
Duitsche marine in een kwaden schijn te brengen,&mdash;dat kinderachtige
maar alles behalve kinderlijk onschuldige sprookje wordt door
de Duitsche overheid begrijpelijkerwijze niet eens als een mogelijke
oplossing aangegeven. Zooals ik van deskundige zijde vernam, is
wat daarin verondersteld wordt, trouwens technisch onmogelijk.
De oplossing die de Duitsche regeering aan de hand doet, heeft op die
van de bedoelde Duitsche bladen voor, dat zij niet iets duivelachtig
boosaardigs van den vijand veronderstelt, maar in onaannemelijkheid
staat zij daarmede vrijwel gelijk. Volgens de veronderstelling van de
Duitsche marine zou de torpedo zijn drijvende gebleven en door een
gebrek in de machinerie zijn explosiekracht hebben behouden. In
dien toestand zou hij met den kop schuin naar beneden bij toeval
tegen de &#8222;Tubantia&#8221; hebben gestooten en het schip hebben doen
zinken.</p>

<p>Men mag aan den ernst van het onderzoek, dat door de Duitsche
marine werd ingesteld, niet twijfelen. Maar daarmede is de zaak niet
uit. Haar oplossing is, hoewel stellig te goeder trouw ten beste gegeven,
reeds op zichzelf z&oacute;&oacute; totaal onaannemelijk, dat men geneigd is,
er, met een variant op een rijmpje dat mij juist te binnen schiet, van
te zeggen:</p>

<div class="poem"><div class="stanza">
<span class="i0">Wie aan zoo&#8217;n torpedo gelooft,<br /></span>
<span class="i0">Is van zijn verstand beroofd.<br /></span>
</div></div>

<p>Maar bovendien ontzinkt aan de veronderstelling van de Duitsche
marine elke grond, nu vaststaat dat een der schepelingen reeds v&oacute;&oacute;r
dat het schip getroffen werd, den nabij hem staanden scheepsofficier
wees op een naderende bellenbaan. Ook de later afgegeven getuigenissen
van andere schepelingen luiden dat zij die hebben gezien.
Stonden deze op zich zelf, dan zouden zij die haar aflegden
zich nog hebben kunnen vergissen en zich te goeder trouw achteraf
kunnen hebben ingebeeld, dat zij gezien hadden, wat slechts een
produkt was van hun phantaisie onder den indruk van de schrik,
welke de ontploffing teweegbracht. Heel aannemelijk is zulk een verklaring<span class="pagenum"><a name="Page_311" id="Page_311">[311]</a></span>
dier getuigenissen wel niet, maar zij is althans, zonder de goede
trouw in twijfel te trekken, psychisch mogelijk. Dat echter een schepeling,
v&oacute;&oacute;r er nog iets gebeurd was, anderen kon wijzen op het
naderen van een bellenbaan is als effect van een waanvoorstelling
onder den invloed van een heftige emotie bij geen mogelijkheid te
verklaren. Het zien aankomen van een onheil kan niet gevolg zijn
van den psychischen schok van het onheil zelf; zulk een schok gaat
niet als een voorrijder aan het onheil vooraf.</p>

<p>Vast staat dat de &#8222;Tubantia&#8221; op 16 Maart 1916 verging door de
ontploffing van een torpedo; vast staat dat die torpedo afkomstig
was van de Duitsche marine; vast staat ook dat die torpedo niet
dreef maar werd afgeschoten. Tegenover die vaststaande feiten
staat het resultaat van het Duitsche onderzoek, dat de torpedo,
welke de Tubantia trof, niet op 16 Maart kan zijn afgevuurd, omdat
hij op 6 Maart reeds afgeschoten was. Hier moet dus ergens een fout
schuilen. De Duitsche regeering houdt echter beslist aan haar standpunt
vast en blijft alle verantwoordelijkheid ontkennen. Dat standpunt
is zelfs, indien de Duitsche veronderstelling kon worden aanvaard,
niet vol te houden. Art. 1 toch van het verdrag van 1907
nopens het stellen van onderzeesche zelfwerkende contact-mijnen,
dat ook door Duitschland werd onderteekend, verbiedt o.m. &#8222;torpedo&#8217;s
te gebruiken, die niet ongevaarlijk worden, wanneer ze
hun doel hebben gemist&#8221;. In het licht der uitdrukkelijk geconstateerde
feiten is het Duitsche standpunt geheel onhoudbaar.
Waar de Nederlandsche Regeering het niet kan noch mag aanvaarden,
zal er niets anders op zitten, dan dat de zaak worde onderworpen
aan de uitspraak van een onpartijdigen internationalen
scheidsrechter. Mocht Duitschland daartoe thans, gedurende den
oorlog, niet bereid zijn, dan zal deze zaak in herinnering moeten blijven
tot er weer vrede in Europa zijn zal. De gemoedsstemming bij de
thans oorlogvoerenden zal dan wel zooveel normaler zijn geworden,
dat algemeen de onredelijkheid van het afwijzen van zulk een verlangen
zal worden erkend, ook door de mogendheid, welke bij het toegeven
daaraan de groote kans loopt, een verantwoordelijkheid te moeten
aanvaarden, welke zij uit vrijen wil niet wenscht te erkennen.<a name="FNanchor_22" id="FNanchor_22"></a><a href="#Footnote_22" class="fnanchor">[22]</a></p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_22" id="Footnote_22"></a><a href="#FNanchor_22"><span class="label">[22]</span></a> Voordat het bovenstaande werd afgedrukt, las ik nog juist het bericht in de bladen,
dat de Duitsche regeering zich bereid verklaard heeft, het geschil na den oorlog aan een
internationale commissie van onderzoek te onderwerpen.</p>
</div>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_312" id="Page_312">[312]</a></span>Behalve de met name genoemde grootere schepen waren ook kleinere
handels- en visschersvaartuigen slachtoffer van den zeeoorlog.
Gelukkig is bij die ongevallen het verlies aan menschenlevens in verhouding
tot het gevaar waaraan deze bloot stonden, gering gebleven.
Het vergaan van de &#8222;Medea&#8221;, dat op het eerste oogenblik
groote ontsteltenis wekte zoowel bij de Regeering als bij de bevolking,
is van geheel anderen aard dan de ongevallen, die tot nog toe door
mij werden besproken. Bij het doen zinken van dat Nederlandsche
schip was geen sprake van vergissing in de nationaliteit van een
schip dat getorpedeerd werd, noch van het loopen op een mijn van
onbekenden oorsprong, maar betrof het een opzettelijke oorlogsdaad
van een Duitschen duikbootcommandant, die van de zijde van
de daarvoor verantwoordelijke regeering werd verontschuldigd, verdedigd
en zelfs gerechtvaardigd met een beroep op het zeeoorlogsrecht.
Ter beoordeeling van dit geval is het noodig met een enkel
woord na te gaan, hoe het met het zeeoorlogsrecht te dezen aanzien
staat en wat er in dezen oorlog van is terecht gekomen. Ik moet het
onderdeel van dit recht waarop in dit geval een beroep werd gedaan,
dus wel hier bespreken, hoewel het anders in de volgende
paragraaf meer zou thuis hooren.</p>

<p>De regelen van het moderne zeeoorlogsrecht zijn neergelegd in het
verdrag tusschen een groot aantal staten, behoudens goedkeuring
der bevoegde machten in die staten, op 26 Februari 1909 te Londen
gesloten, en in het volkenrecht bekend als de Londensche Zeerecht
Declaratie. Tot hen, die deze declaratie onderteekenden, behooren&mdash;met
uitzondering van Turkije en Bulgarije&mdash;alle thans
oorlogvoerende mogendheden en ook Nederland. Door Engeland
werd de declaratie wegens tegenstand in het Hoogerhuis evenwel
niet bekrachtigd, zoodat zij het Britsche rijk niet bindt.
Op 20 Augustus 1914 vaardigde de Britsche regeering echter
een &#8222;Order in Council&#8221; (voor onze begrippen te vergelijken met
een Koninklijk besluit) uit, inhoudende dat de Londensche Zeerecht
Declaratie, behoudens eenige wijzigingen en toevoegingen
gedurende dezen oorlog werd toepasselijk verklaard. Die wijzigingen
en toevoegingen waren van dien aard, dat de waarborgen, welke
de Declaratie, ingeval van een oorlog ter zee aan de onzijdige scheepvaart
biedt, sterk werden verminderd. Zij betroffen het verschil tusschen
absolute en conditioneele contrabande, alsmede de wijze waarop<span class="pagenum"><a name="Page_313" id="Page_313">[313]</a></span>
conditioneele contrabande bij aanhouding van een neutraal
handelsvaartuig door een oorlogsschip van een der krijgvoerende
partijen is te behandelen. De Londensche Declaratie verstaat onder
absolute contrabande verschillende met name genoemde goederen,
die uitsluitend voor oorlogsdoeleinden zijn bestemd. Onder conditioneele
contrabande vallen, volgens die volkenrechtelijke regeling,
een aantal eveneens met name genoemde zaken, welke zoowel voor
oorlogsgebruik als voor vredelievende doeleinden kunnen dienen.</p>

<p>Voorts bevat zij verschillende artikelen, waaronder vooral grondstoffen
en hulpmiddelen voor landbouw en nijverheid van belang
zijn, die niet tot contrabande kunnen worden verklaard. Bij de
&#8222;Order in Council&#8221; van 20 Augustus 1914 nu werd in de eerste
plaats de lijst der artikelen, welke als conditioneele contrabande
worden beschouwd, ver uitgebreid buiten de bepaling daaromtrent
in de Londensche Declaratie; een uitbreiding, die bij een
nieuwen &#8222;Order in Council&#8221; van 29 October 1914 nog grootere
afmetingen aannam en ten slotte daarop neerkwam, dat met enkele
uitzonderingen alles wat voor Duitschland was bestemd of, eenmaal
in een neutraal land zijnde, daarheen zou kunnen worden uitgevoerd,
als contrabande werd aangemerkt.</p>

<p>Tevens werd het onderscheid dat in de Declaratie tusschen
absolute en conditioneele contrabande wordt gemaakt, vrijwel
opgeheven. Volgens die volkenrechtelijke regeling mag absolute
contrabande door een oorlogsschip van een krijgsvoerende natie
worden genomen, als het rechtstreeks of na overlading bestemd
is voor een vijandelijk land of voor een gebied dat door den
vijand is bezet. Als bewijs van die bestemming is het voldoende,
dat de goederen volgens de scheepspapieren bestemd zijn voor
een haven van den vijand of dat het schip, waarin zij zijn geladen,
een vijandelijke haven aandoet, v&oacute;&oacute;r het de onzijdige haven
bereikt, waarheen de goederen zijn geadresseerd. Tot het nemen van
conditioneele contrabande geeft de Declaratie alleen recht, indien
vaststaat dat de goederen bestemd zijn voor gebruik door vijandelijke
strijdkrachten of voor administraties van den vijandelijken
staat. Dit wordt aangenomen, wanneer de goederen zijn geadresseerd
aan een vijandelijke autoriteit of aan een handelaar in het
vijandelijk land, van wien bekend is dat hij den vijand goederen
van dien aard levert. Echter mag conditioneele contrabande, zelfs<span class="pagenum"><a name="Page_314" id="Page_314">[314]</a></span>
als die bestemming is aan te nemen, alleen genomen worden op een
schip, dat koers zet naar een vijandelijke haven of naar een haven
in een door den vijand bezet gebied, tenzij het vijandelijk land geen
zeekust heeft. De uitzondering vermeld ik slechts volledigheidshalve;
zij heeft voor dezen oorlog voor ons geen beteekenis.</p>

<p>Bij den &#8222;Order in Council&#8221; van 20 Augustus 1914 werd nu in
afwijking van deze regels bepaald, dat de bestemming van de conditioneele
contrabande voor de vijandelijke strijdkracht zou worden
aangenomen, als de goederen waren geconsigneerd aan een agent
van den vijandelijken staat of aan een koopman, gevestigd in
dien staat, en dat zij zouden kunnen worden genomen, voor
welke haven het schip ook vaart en in welke haven de lading ook
moet worden gelost. Daarbij werd de bevoegdheid tot het beslag
leggen op conditioneele contrabande bovendien nog verruimd
door de bepaling, dat het voor het vermoeden der vijandelijke bestemming
o. a. voldoende is, dat het goed wordt verzonden aan of
door een agent van den vijandelijken staat, of dat de goederen, bestemd
voor een neutrale haven, zijn geconsigneerd &#8222;aan order&#8221;.
In alle genoemde gevallen staat het den eigenaars vrij het bewijs
te leveren, dat hunne goederen een onschuldige bestemming
hadden.</p>

<p>Hier werd dus geheel in strijd met het volkenrecht een onzijdig
schip, dat conditioneele contrabande vervoert naar een onzijdig
land, niettemin neembaar verklaard en werd, na de inbeslagneming,
niet minder in strijd met het volkenrecht en met de allereerste
rechtsbeginselen van elk beschaafd volk, de bewijslast dat men geen
contrabande aan boord heeft, gelegd op dengene van wien het tegendeel
door de Britsche marine op zulke losse gegevens werd vermoed.
Voor zulk een regeling is slechts &eacute;&eacute;n rechtsgrond te vinden:
&#8222;quia nominor leo&#8221; (omdat ik er de macht toe heb).</p>

<p>Frankrijk sloot zich in zijn contrabande-bepalingen bij Engeland
geheel aan en Duitschland volgde, wat betreft de uitbreiding van de
lijst der conditioneele contrabande, het voorbeeld van zijn vijand
reeds in October en November 1914. Het gaf voorts in April 1915
een nieuwe regeling omtrent de conditioneele contrabande, welke bijna
geheel dezelfde inbreuken maakt op het zeeoorlogsrecht als de
Britsche &#8222;Orders in Council&#8221; hadden gedaan.</p>

<p>Tegen die verschillende schendingen van het volkenrecht werd<span class="pagenum"><a name="Page_315" id="Page_315">[315]</a></span>
door onze Regeering telkens met klem van redenen geprotesteerd,
maar die protesten waren niet bij machte de oorlogvoerenden er van
af te brengen. Die schendingen waren trouwens een noodzakelijk
gevolg van de Britsche oorlogstactiek om Duitschland door economische
isoleering zoodanig te verzwakken, dat het tot toegeven
zou worden gedwongen.</p>

<p>De Londensche Declaratie bepaalt voorts, dat het neutrale schip
dat oorlogscontrabande vervoert, kan worden in beslag genomen,
indien die contrabande meer dan de helft van de vracht of van het gewicht,
het volume of de waarde der lading vertegenwoordigt. Zij voegt
daaraan evenwel uitdrukkelijk toe, dat een neutraal vaartuig door
het oorlogsschip, door hetwelk het op grond van die bepaling wordt in
beslag genomen, niet mag worden vernietigd en dat van dezen regel
alleen bij uitzondering mag worden afgeweken, indien anders de veiligheid
van het nemende oorlogsschip of het succes van de oorlogsoperatie,
waarmede het bezig is, in gevaar zou komen. Voor dat geval
moeten v&oacute;&oacute;r de vernietiging alle personen die zich aan boord bevinden,
in veiligheid worden gebracht en de scheepspapieren worden
geborgen.</p>

<p>Deze laatste regelen, waarvan formeel door geen der oorlogvoerenden
werd afgeweken, zijn van belang ter beoordeeling van de van Duitsche
zijde beproefde rechtvaardiging van de torpedeering van de &#8222;Medea&#8221;,
welke den 25en Maart 1915 plaats had. Dit stoomschip van de
Koninklijke Nederlandsche Stoombootmaatschappij was met een lading
sinaasappelen op weg van Valencia naar Londen. Het werd in
volle zee, op een afstand van ongeveer 15 zeemijlen van de Engelsche
kust, getorpedeerd op grond dat het levensmiddelen naar Londen
bracht en dat de onderzee&euml;r niet in staat was, aan het schip een voldoende
bemanning te geven om het veilig naar een Duitsche haven te
brengen. Het zou mij te ver voeren op de verschillende volkenrechtelijke
vraagpunten, welke bij de vernietiging van de &#8222;Medea&#8221;
zijn betrokken, in te gaan. Om het in beslag nemen van dat stoomschip
te rechtvaardigen, moet men 1&ordm; sinaasappelen rangschikken
onder levensmiddelen, &#8222;vivres&#8221;, en 2&ordm;. Londen aanmerken als een
operatiebasis voor vijandelijke strijdkrachten.</p>

<p>De vernietiging van het schip, zelfs als de beslagneming daarvan
te verdedigen zou zijn geweest, kan men alleen dan goedpraten,
als men het aandurft, vol te houden dat duikbooten, op hooge uitzondering<span class="pagenum"><a name="Page_316" id="Page_316">[316]</a></span>
na, steeds in het geval verkeeren, waarin vernietiging
van het door hen genomen vaartuig volgens de Londensche Declaratie
geoorloofd is, en dat zij het met den plicht van het in veiligheid
brengen der opvarenden, v&oacute;&oacute;r tot de vernietiging wordt overgegaan,
zoo nauw niet hebben te nemen. Ook in het geval van de &#8222;Medea&#8221;
liet, afgezien van de hoofdzaak, de wijze waarop dit voorschrift werd
opgevolgd, door den drang der omstandigheden,&mdash;hetgeen hier wil
zeggen, dat een duikboot aan dat voorschrift niet behoorlijk voldoen
k&agrave;n,&mdash;heel wat te wenschen over.</p>

<p>Al heeft de hoogste Duitsche prijzenrechtbank beslist dat de
torpedeering van de &#8222;Medea&#8221; rechtmatig is geschied en dat deswege
aan de reederij geen schadevergoeding toekomt, zijn zulke &#8222;rechtmatige&#8221;
oorlogshandelingen tegen Nederlandsche koopvaardijschepen
toch gelukkig hooge uitzondering gebleven. Na den oorlog zal op de
zaak van de &#8222;Medea&#8221; zeker worden teruggekomen. Noch de Regeering
noch de belanghebbende reederij zullen zich goedschiks neerleggen
bij de eenzijdige beslissing van het Duitsche hoogste prijzenhof,
dat daarbij blijk gaf wat heel sterk te staan onder den druk van
oorlogspsychose.</p>

<p>Volledigheidshalve voeg ik aan deze korte mededeeling over de
belangrijkste punten van het zeeoorlogsrecht en wat er gedurende
den oorlog van terecht kwam, nog toe, dat de Britsche regeering
bij een nieuwen &#8222;Order in Council&#8221; in Juli 1916 de geheele Londensche
Declaratie buiten werking stelde en door nieuwe bepalingen
verving, welke evenwel de zaak vrijwel lieten, zooals zij in de practijk
der Britsche Admiraliteit reeds was geworden.</p>

<hr class="tb" />

<p>Reeds aanstonds, toen men wel begreep dat de oorlog ter zee
gevaar ook voor de neutrale scheepvaart en zeevisscherij met zich
brengen zou, maar nog niet kon weten, welke die gevaren zijn zouden
en hoe weinig de oorlogvoerenden zich aan het volkenrecht in
oorlogstijd zouden houden, werd van verschillende zijden aangedrongen
op verzekering van regeeringswege van het oorlogsgevaar
ter zee. In de vergadering van de Tweede Kamer van 26 Augustus
1914 maakte de heer Troelstra zich tot tolk van dat verlangen. Ik
antwoordde daarop in dezelfde vergadering afwijzend op de volgende
gronden: &#8222;Wat wil men eigenlijk&mdash;zoo vroeg ik&mdash;met dat molest-risico
van de Regeering? De Engelsche Regeering, die de zee beheerscht,<span class="pagenum"><a name="Page_317" id="Page_317">[317]</a></span>
staat toch voor de quaestie van het molest-risico geheel
anders dan de Nederlandsche. Wenscht men het molest-risico op den
voet dat de Regeering alle risico op zich neemt en geen premie ontvangt?
Dat zal wel niemand verlangen. Als men premie zal verlangen
van de zijde der Regeering, van overheidswege, tegenover het gevaar
dat men loopt, weet op het oogenblik niemand te zeggen, welke die
premie moet wezen. De Regeering is voor deze hoogst moeilijke zaak
bovendien niet geoutilleerd, en ik heb daarom met buitengewoon
genoegen gezien, dat de reederijen hebben gezegd: wij zullen het
onderling klaar spelen; al moet het dan iets meer kosten. Zij kunnen
dat toch veel beter dan dat het van regeeringswege geschiedt.</p>

<p>&#8222;Onder de tegenwoordige omstandigheden wordt door een aantal
personen, ook onder hen die anders zeer wars zijn van regeeringsinmenging,
op regeeringssteun gerekend, en wanneer niet van deze
zijde, waar toch al zoo buitengewoon veel door de Regeering moet
worden gedaan, wat men in normale omstandigheden niet doet, er
naar gestreefd wordt, waar het maar eenigszins mogelijk is, het
particulier initiatief te laten voorgaan, dan ben ik er diep van overtuigd
dat dit de zaak niet beter maar slechter zal maken.</p>

<p>&#8222;Maar ik zou den heer Troelstra willen vragen: als de Regeering
het molest-risico verzekerde&mdash;en ik zou haast zeggen, er gaat geen
dag voorbij dat ik geen brief ontvang met het verzoek het molest-risico
in overweging te willen nemen&mdash;zou dan niet zeer terecht
gezegd worden, speciaal door de partijgenooten van den heer Troelstra,
dat het toch niet aangaat dat risico te verzekeren voor de lading
en niet voor de schepelingen die aan boord zijn? Er is op het oogenblik
een zekere terughouding onder de menschen om de zee te bevaren,
en ook daarom zal het zaak zijn dat de Regeering niet al te
snel is met de verzekering van het molest-risico; hier heb ik in het
bijzonder het oog op de visschersvloot. Indien de Regeering met
verzekering van molest-risico voor het vischtuig en het schip zelf
vrijgevig was, zou er meer uitgevaren worden, dan ik voor mij wenschelijk
acht dat met medewerking van de Regeering gebeurt. Ik
kan de verzekering geven, dat, indien de toestanden niet zeer veranderen,
van mijne zijde van het op zich nemen door de Regeering
van molest-risico geen sprake zal zijn&#8221;.</p>

<p>Intusschen veranderden de toestanden sedert Augustus 1914
werkelijk zeer aanmerkelijk. Ik had reeds herhaaldelijk gelegenheid<span class="pagenum"><a name="Page_318" id="Page_318">[318]</a></span>
daarop te wijzen. Nadat de eerste schok had uitgewerkt, werd het
scheepvaartbedrijf algemeen hervat, ondanks de gevaren, die er
aan verbonden waren. In de eerste maanden werden deze door
de verzekeraars niet z&oacute;&oacute; zwaar geteld, dat molestverzekering,
zij het soms tegen zeer hooge premie, niet meer was te sluiten. Toen
echter Duitschland in het begin van Februari 1915 zijn groote verscherping
van den duikbootenoorlog aankondigde, had dit ten gevolge
dat ernstig met de mogelijkheid moest worden rekening gehouden,
dat het particuliere verzekeringsbedrijf het molestrisico niet
langer zou aandurven, en dat dien ten gevolge een deel der handelsvloot,
noodgedrongen, zou worden opgelegd. Dit had voor Nederland
den omvang kunnen krijgen van een calamiteit, te meer daar de beschikbare
scheepsruimte voor het geregeld aanvoeren van het
regeeringsgraan toch reeds zeer beperkt was. Vandaar dat 24 Februari
1915 een zeer eenvoudig wetsontwerp werd ingediend, volgens hetwelk
de Minister van Landbouw, Nijverheid en Handel werd gemachtigd,
zoo noodig, van staatswege overeenkomsten tot verzekering
van oorlogsmolest te sluiten. Bij dat ontwerp werd te dezen aanzien
een ongelimiteerde bevoegdheid aan de Regeering gegeven.</p>

<p>Toen de verscherpte duikbootenoorlog, hoewel ver van onschuldig,
voor de neutrale scheepvaart toch niet zulke groote gevaren opleverde,
als men er van had gevreesd, en in verband daarmede de molestverzekering,
zij het met schommelingen in de premie, op de gebruikelijke
wijze kon doorgaan, verflauwde de belangstelling zoowel in
reederskringen als in de Tweede Kamer. Naar aanleiding van opmerkingen
als gevolg van het afdeelingsonderzoek in de Tweede
Kamer, dat het ontwerp te weinig omlijnd was, werd bij de Memorie
van Antwoord een uitvoeriger ontwerp gevoegd. De Kamer behandelde
dit op nieuw in de afdeelingen, maar liet, nadat de Regeering
weer geantwoord had, de zaak rusten, daar de molestrisicoverzekering
geregeld haar gang ging. Toen echter in de eerste maanden
van het loopende jaar de duikbootenoorlog, zooals bekend is,
ook voor de onzijdige scheepvaart veel grootere gevaren dan te
voren begon op te leveren, riepen de reederijen op nieuw de tusschenkomst
van den Staat in, en nam de Kamer het ontwerp ter hand,
dat maanden was blijven liggen. In het begin van Mei 1916 werd het
in de Tweede Kamer en spoedig daarna ook in de Eerste Kamer behandeld.
Zoo kwam de wet van 7 Juni 1916 betreffende deze<span class="pagenum"><a name="Page_319" id="Page_319">[319]</a></span>
aangelegenheid tot stand, waarbij de Minister van Landbouw,
Nijverheid en Handel wordt gemachtigd een aanzienlijk deel van
het molest-risico van Nederlandsche schepen en aan Nederlanders
toebehoorende ladingen zoo noodig te herverzekeren en, als molestverzekering
bij particuliere verzekeraars geheel onmogelijk zou
zijn, zelfs rechtstreeks van staatswege te verzekeren. Tot nog toe
is het niet noodig geweest van die machtiging gebruik te maken.
Zelfs een plan tot oprichting van een onderlinge molestverzekeringmaatschappij
kwam, wegens onvoldoende belangstelling in reederskringen,
niet tot uitvoering. Wel werd, voorzichtigheidshalve, besloten
tot de oprichting dier maatschappij over te gaan en werd op
de statuten de vereischte Koninklijke bewilliging gevraagd. Maar
daarbij zat de bedoeling voor, haar voorloopig slechts formeel,
niet daadwerkelijk in het leven te doen treden. Op die wijze zijn
thans zoowel de Staat als de belanghebbende reederijen op alle
eventualiteiten van den zeeoorlog voorbereid en staan zij bereid om
in te grijpen, zoodra dit onverhoopt mocht noodig worden.</p>

<p>Inmiddels is een der krachtigste argumenten, die ik in Augustus
1914 tegen den aandrang van den heer Troelstra deed gelden,
vervallen. In verband met de gevaren, die de zeeoorlog voor de
schepelingen opleverde en, naar niet ten onrechte gevreesd werd,
in verhoogde mate opleveren zou, als Duitschland aan zijn in het
begin van Februari 1915 aangekondigde voornemen tot verscherping
van den duikbootenoorlog gevolg gaf, werd een ontwerp ingediend
tot verzekering van zeevarenden tegen oorlogsongevallen.
Na uitvoerige schriftelijke en mondelinge gedachtenwisseling tusschen
de Regeering en de Kamer, waaraan ik, volledig instemmend
met het doel der regeling, heb medegewerkt, kwam de Oorlogs-Zeeongevallenwet
van 8 Mei 1915 tot stand, welke, nadat de noodige
uitvoeringsbesluiten waren genomen, op 19 Juli 1915 in werking
trad. Deze speciale ongevallenverzekering sluit zich, wat het bedrag
der uitkeeringen betreft, zooveel mogelijk aan bij de algemeene
regeling van dezen tak der arbeidersverzekering. Zij wijkt daarvan
evenwel op belangrijke punten af: 1e wordt ook uitkeering gegeven,
als er een ongeval op zee heeft plaats gehad, doch het twijfelachtig
is of dit al dan niet een oorlogsramp is te noemen; zonder deze
uitbreiding zou de bijzondere oorlogsongevallenverzekering in vele
gevallen geen baat gegeven hebben; men denke slechts aan de visschers,<span class="pagenum"><a name="Page_320" id="Page_320">[320]</a></span>
die niet terugkwamen na bij de Doggersbank te hebben gevischt;
2e omvat de verzekering ook schadevergoeding voor verlies
van uitrusting door de schepelingen; 3e draagt de Staat voor de
kleinere vaartuigen de helft, voor de kleinste visschersvaartuigen
zelfs drie kwart van de kosten der verzekering, en 4e is de juridische
constructie geheel anders dan bij de Ongevallenwet.</p>

<p>Ter uitvoering van de wet is een Onderlinge Oorlogszeeongevallenverzekering
Maatschappij opgericht, welke het overgroote deel der
risico&#8217;s verzekerd heeft. Hoewel de kosten voor de heel kleine visschersvaartuigen
tot <sup>1</sup>&#8260;<sub>4</sub> van de premie zijn teruggebracht, was voor
enkele kustvisschers zelfs die kleine uitgaaf nog te hoog; in die gevallen
is het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; bijgesprongen en heeft dit het
niet ten laste van het Rijk komende deel der premie voor zijn rekening
genomen.</p>

<hr class="tb" />

<p>Intusschen neemt de omstandigheid dat de scheepvaart aan groote
oorlogsgevaren en oorlogsbelemmeringen heeft bloot gestaan en
nog bloot staat, niet weg, dat het haar financieel zeer voor den wind
is gegaan. Niet minder dan voor de visscherij en den landbouw, is de
oorlogsconjunctuur haar gunstig geweest. Reeds aanstonds werd
de voor handelsdoeleinden beschikbare scheepsruimte zoowel wegens
het stilliggen van de Duitsche en de Oostenrijksche koopvaardijschepen
als wegens het gebruik van een deel der handelsvloot
van de geallieerden voor oorlogsdoeleinden, zoozeer ingekrompen,
dat de scheepsvrachten enorm stegen. Later werden deze factoren
nog versterkt door het te loor gaan van een aantal schepen
als slachtoffers van den duikbooten- en mijnenoorlog. Met
eenige schommelingen werden ten gevolge van een en ander
de scheepsvrachten in den oorlogstijd ongekend hoog. De Achtste
Nota betreffende den Economischen toestand zegt daaromtrent:</p>

<p>&#8222;De zeevrachten stegen in het laatste halfjaar van 1915 weder
belangrijk en liepen op tot, ook in deze abnormale tijden, ongekende
hoogte. Er is nog niet de minste reden te verwachten, dat er een verlaging
van vrachten zal intreden. In aanmerking toch dient te worden
genomen, dat van de totale (wereld-koopvaardij-) scheepsruimte
die door deskundigen geschat wordt op 45 millioen ton, thans ongeveer
10 millioen ton aan de wereldmarkt onttrokken is, w.o. 5<sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub><span class="pagenum"><a name="Page_321" id="Page_321">[321]</a></span>
millioen ton der buiten gebruik zijnde Duitsche koopvaardijvloot.
De behoefte aan scheepsruimte, die voor de militaire transporten
der oorlogvoerende mogendheden steeds stijgende is, heeft een zeer
grooten invloed op de vrachten, terwijl deze natuurlijk ook be&iuml;nvloed
worden door de hooge kolenprijzen.</p>

<p>&#8222;De vrachten op Ned.-Indi&euml; hebben in het laatste halfjaar van
1915 niet de hoogte bereikt, overeenkomstig aan die der andere
vrachten. Waar de rijzing van deze in het wereldverkeer ongeveer
300 tot 400 pct. bedraagt, zijn de Indische vrachten op een stijging
met 100 pct. blijven staan&#8221;.</p>

<p>Dit heeft geleid tot een tweeledig gevolg. Met de stijging
der vrachten gingen de prijzen der vaartuigen zelf zoozeer in de
hoogte, dat verschillende reederijen haar oude booten aan buitenlanders
verkochten voor sommen, die zelfs de bouwkosten ver te boven
gingen. Daartegenover werden de scheepswerven bestormd
met nieuwe bestellingen. Dezelfde Economische Nota zegt van dit
hoogst opmerkelijke verschijnsel:</p>

<p>&#8222;De oorlog heeft op de Nederlandsche vloot den merkwaardigen
invloed, dat deze een verjongingskuur ondergaat.</p>

<p>&#8222;Booten, die voor 15 jaren gebouwd waren, en dus reeds zoo goed
als afgeschreven waren, werden verkocht voor eenige malen hun
kostprijs. De Nederlandsche werven hebben geen plaats genoeg om
nieuwe bestellingen uit te voeren.</p>

<p>&#8222;Loopt een vaartuig van de helling, of is er een order definitief
geplaatst, dan kan de reeder vaak met een winst van 3 maal de
waarde van het schip, dit of het contract tot aanbouw verkoopen.
Het is een gelukkig bewijs van het vertrouwen onzer Nederlandsche
reederijen in de toekomst en van de energie onzer vooraanstaande
mannen op dit gebied, dat slechts betrekkelijk weinigen tot nu toe
bezweken voor de verleiding, om aldus gemakkelijk een schitterende
winst te maken door den verkoop van <i>nieuw</i> gebouwde vaartuigen.
De verkoop van reeds in gebruik zijnde vaartuigen nam
echter toe.</p>

<p>&#8222;Wellicht in nog grootere mate dan de vaste lijnen hebben de reeders
der z.g. &#8222;wilde vaart&#8221; hunne financieele positie in hooge mate
versterkt. Dezen hebben toch veel kleinere algemeene onkosten.</p>

<p>&#8222;In het algemeen hebben de aan den oorlogstoestand verbonden
onkosten (molestverzekeringspremi&euml;n, oponthoud, hooger loonen der<span class="pagenum"><a name="Page_322" id="Page_322">[322]</a></span>
bemanning enz.) geen belangrijken invloed uitgeoefend op de groote
winsten die gemaakt worden.</p>

<p>&#8222;De Nederlandsche koopvaardijvloot vermeerderde gedurende
1915 met 33 stoomschepen en 7 motorbooten met een inhoud van
121.113 br. ton en verminderde door verkoop en verlies met 50
stoomschepen, 1 motorboot en 1 stoomlichter in totaal metende
118.990 br. ton. Dat echter in het laatst van 1915 en het begin van
1916 door verkoop en verlies van schepen een achteruitgang van de
vloot intrad, blijkt uit het feit dat van eind Augustus 1915 tot begin
Februari 1916 22 schepen boven 400 ton verkocht werden en 9 verloren
gingen, te zamen met 104.000 ton, terwijl er bij kwamen 12
schepen met te zamen 38.000 ton, per saldo dus een achteruitgang
van 66.000 ton&#8221;.</p>

<p>Ware het bij de verjongingskuur gebleven, dan zou daarin een
onvermengd verblijdend verschijnsel te zien zijn geweest. Nu zij
echter sedert de laatste maanden van 1915 gepaard ging met een
afneming van scheepsruimte grooter dan de toeneming door aanbouw,
lag daarin voor de toekomst onzer scheepvaart een groot
gevaar en dreigden de moeilijkheden, die reeds bij den aanvoer van
tarwe, mais en kolen&mdash;om van andere goederen niet te spreken&mdash;zoowel
door de Regeering als door particulieren werden ondervonden,
nog grooter te worden, waardoor ook de verzorging van de bevolking
met de benoodigde waren in gevaar zou worden gebracht. Dit
mocht en kon de Regeering niet lijdelijk aanzien. Vandaar dat zij zich
genoodzaakt zag in het begin van het loopende jaar een wetsontwerp
aan de Staten-Generaal voor te leggen, waarbij haar de noodige
macht gegeven werd tot het keeren van verkleining onzer handelsvloot
door verkoop naar den vreemde. Dit leidde tot de Schepenuitvoerwet
van 18 Maart 1916, waarvan de hoofdstrekking is, dat
Nederlandsche schepen zonder schriftelijke toestemming van den
Minister van Landbouw, Nijverheid en Handel niet aan buitenlanders
mogen worden verkocht.</p>

<h3><a name="SecV4" id="SecV4"></a>&sect; 4. <i>Handel.</i></h3>

<p>Ook al waren de verdragen omtrent het zeeoorlogsrecht door
de oorlogvoerenden stipt in acht genomen, dan nog zouden niet
alleen de scheepvaart maar ook de overzeesche handel groote<span class="pagenum"><a name="Page_323" id="Page_323">[323]</a></span>
moeilijkheden ondervonden hebben. De oorlog zooals hij in werkelijkheid,
inzonderheid door Engeland, werd gevoerd, verergerde die
nog zeer. Waar Engeland aan Duitschland den toevoer van overzee
wilde afsnijden en Nederland verplicht was den doorvoer van goederen
op den Rijn vrijelijk toe te laten, was het voor Nederland van
het hoogste belang het standpunt vast te stellen, dat het tegenover
den economischen oorlog van Engeland tegen Duitschland, in verband
met de gewaarborgde vrije vaart op den Rijn, zou innemen.</p>

<p>In een buitengewoon nummer van de Staatscourant van 21 Augustus
1914 werd in verband met de Rijnvaartakte, welke in art. 7
de vrije doorvaart op den Rijn waarborgt, door de Regeering officieel
bekend gemaakt, wat gedurende den oorlog als doorvoer en wat
als invoer in- en uitvoer uit het vrije verkeer zou worden beschouwd.
Deze vraag was van belang zoowel wegens de maatregelen der oorlogvoerenden
in verband met de absolute en conditioneele contrabande
als voor de toepassing der wet op de uitvoerverboden, welke&mdash;zooals
in hoofdstuk II werd herinnerd<a name="FNanchor_23" id="FNanchor_23"></a><a href="#Footnote_23" class="fnanchor">[23]</a>&mdash;de doorvoer ook der
ten uitvoer verboden goederen vrijliet. In die kennisgeving werd
vooropgesteld, dat het verschil tusschen doorvoer eenerzijds en in- en uitvoer uit het vrije verkeer anderzijds zou worden beantwoord
met inachtneming der op dit stuk bestaande handelsgebruiken.
Deze volgende, werd als doorvoer beschouwd het vervoeren van: <i>a.</i>
goederen verzonden met doorcognossementen naar hooger aan den
Rijn gelegen landen; <i>b.</i> goederen ten doorvoer naar die landen aangegeven
op het oogenblik dat het schip waarin zij geladen zijn, eene
Nederlandsche haven, waar zij op lichters voor den Rijn kunnen
worden overgeladen of in entrep&ocirc;t kunnen worden opgeslagen, is
binnengeloopen; <i>c.</i> goederen, waarvan de bestemming naar een dier
landen bij aankomst in de haven uit bescheiden blijkt.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_23" id="Footnote_23"></a><a href="#FNanchor_23"><span class="label">[23]</span></a> Zie <a href="#Page_41">bl. 41</a>.</p>
</div>

<p>Uitdrukkelijk werd daaraan door de Regeering toegevoegd: &#8222;De
papieren aan boord der <i>zeeschepen</i>, die voor zulk eene Nederlandsche
haven bestemd zijn, zijn dus voor de beoordeeling of de <i>lading</i>
bestemd is voor invoer in Nederland of voor doorvoer voor een ander
land in het algemeen niet beslissend.</p>

<p>&#8222;Uitzondering hierop is er intusschen in die gevallen, waarin die
papieren een waarborg bevatten, dat het goed uitsluitend voor Nederland
bestemd is en niet naar een ander land zal worden doorgevoerd<span class="pagenum"><a name="Page_324" id="Page_324">[324]</a></span>
of uitgevoerd, zooals bij voorbeeld thans met uit Engeland
ingevoerd wordende steenkolen het geval kan zijn.</p>

<p>&#8222;Voorts zij er uitdrukkelijk op gewezen, dat de Regeering zoo dikwijls
zij dit in &#8217;s lands belang noodig oordeelt, levensmiddelen; oorlogsbenoodigdheden,
grondstoffen voor een en ander en al hetgeen
middellijk voor de verdediging des lands noodig zijn kan, tegen schadevergoeding
in bezit kan nemen en dat zij van deze bevoegdheid
gebruik zal maken, onverschillig voor wien of wie de goederen bestemd
zijn en aan wien of wie zij toebehooren.&#8221;</p>

<p>Het laatste lid van deze kennisgeving betreft de uitvoering der
wet ter voorkoming van vasthouding en prijsopdrijving van waren,
waarover in hoofdstuk II uitvoerig gesproken werd. De beteekenis
Van dat deel der kennisgeving werd daar reeds behandeld<a name="FNanchor_24" id="FNanchor_24"></a><a href="#Footnote_24" class="fnanchor">[24]</a>.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_24" id="Footnote_24"></a><a href="#FNanchor_24"><span class="label">[24]</span></a> Zie <a href="#Page_83">bl. 83-85</a>.</p>
</div>

<p>Ook zonder in de keuken te hebben kunnen neuzen, waarin deze
kennisgeving werd bereid, kan men uit haar bewoordingen wel afleiden,
dat zij niet door &eacute;&eacute;ne enkele gedachte wordt beheerscht, maar
min of meer het karakter draagt van een compromis tusschen verschillende
opvattingen, waarbij die welke ook voor den oorlogstijd
het verschil tusschen doorvoer en in- en uitvoer meende te moeten
doen beslissen door de handelsgebruiken uit vredestijd de bovenhand
hield. Zoo is het dan ook inderdaad geweest. Er werd bij de behandeling
dezer aangelegenheid in den Ministerraad, o.a. door mij, een
andere opvatting voorgestaan, waarvan ik overtuigd was en nog ben,
dat zij niet alleen niet met de letter of den geest van de Rijnvaartakte
in strijd was, maar ook den plicht der onzijdigheid tegenover
Duitschland niet te na kwam. Die opvatting zou aan het doorlaten
van overzeesche goederen uit een onzer havens over den Rijn, voor
zoover die doorlating bij de Britsche opvattingen, wijzigingen en
aanvullingen van de Londensche Zeerecht Declaratie nog mogelijk
was, niets hebben te kort gedaan, maar zij zou de aanhouding van
Nederlandsche schepen door Britsche of Fransche marine-autoriteiten
in den aanvang waarschijnlijk eenigszins hebben beperkt.</p>

<p>Die afwijkende opvatting ging hiervan uit, dat men in oorlogstijd
het verschil tusschen doorvoer en in- en uitvoer niet meer kan doen
beslissen door handelsusanti&euml;n uit vredestijd, maar een zoodanig
criterium daarvoor stellen moet, dat de gezaghebber van een oorlogsschip
van een der belligerenten, die, gebruik makend van zijn<span class="pagenum"><a name="Page_325" id="Page_325">[325]</a></span>
volkenrechtelijke bevoegdheid, het Nederlandsche vaartuig tot
onderzoek van de lading aanhoudt, uit de papieren aan boord kan
zien of hij te doen heeft met doorvoergoed dan wel met goed, dat
in het vrije verkeer in Nederland wordt ingevoerd.</p>

<p>In de hoofdzaak ging die opvatting dus lijnrecht in tegen de officieele
verklaring van 21 Augustus, die juist uitdrukkelijk deed uitkomen
dat de onderzoekende belligerente marine, wat dit punt betreft,
op &eacute;&eacute;n uitzondering na, niet op de scheepspapieren kon afgaan, en de
handelsusanti&euml;n uit den vredestijd ook voor den oorlogstoestand
deed beslissen.</p>

<p>Art. 7 der Rijnvaartakte, waarom het hier in de eerste plaats gaat,
bepaalt: &#8222;De doorvoer van alle goederen langs den Rijn, van Bazel
tot in open zee, is vrij, tenzij gezondheidsmaatregelen uitzonderingen
noodzakelijk maken.&mdash;Voor dezen doorvoer, hetzij die regtstreeks
plaats heeft of wel met overlading, of na opslag in entrep&ocirc;t, worden
door de Oeverstaten geen regten geheven.&#8221; Wat doorvoer is, laat
dit tractaat in het midden; alleen in zoover geeft het terloops eene
uitlegging daarvan, welke onder alle omstandigheden behoort te
worden ge&euml;erbiedigd, dat een vervoer, hetwelk op zichzelf als doorvoer
is te beschouwen, door overlading of tijdelijken opslag der goederen
in entrep&ocirc;t dat karakter niet verliest.</p>

<p>Waar nu vaststond, dat voor zoover de Britsche marine doorvoer
naar Duitschland toeliet, het den Duitschen handelaren niet schaden
kon, dat de doorvoerbestemming uit de scheepspapieren bleek, en 2&ordm;
voor zoover de Britsche marine doorvoer naar Duitschland niet toeliet,
goederen waarvan de eindbestemming uit de scheepspapieren
niet bleek, toch zouden worden aangehouden, maakte men het m.i.
Duitschland in geen enkel opzicht gemakkelijker door aan de gebruikelijke
opvatting omtrent het begrip doorvoer voor den oorlogstijd
vast te houden, maar veroorzaakte men wel aan de Nederlandsche
scheepvaart meer last dan strikt noodig was, omdat men ook die
schepen aan aanhouding blootstelde, welker lading bestond uit niet
voor doorvoer bestemde en ten uitvoer verboden goederen. Toen
de Ministerraad in meerderheid evenwel de voorkeur gaf aan een
opvatting van het doorvoerbegrip, waarbij zelfs de schijn van het
zich niet strikt houden van de Rijnvaartakte werd vermeden en
elk geschil hieromtrent van tevoren werd afgesneden, legde de minderheid
zich daarbij natuurlijk neer.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_326" id="Page_326">[326]</a></span>Indien hare opvatting was gevolgd, zouden voor doorvoer alleen
zijn in aanmerking gekomen de goederen bedoeld onder <i>a.</i> van de
kennisgeving van 21 Augustus 1914. Doorcognossementen als daar
worden genoemd, zijn in den handel niet onbekend; zij komen o.a.
voor bij goederen, welke uit een niet aan zee gelegen plaats van Noord-Amerika
eerst per spoor en vervolgens per scheepsgelegenheid worden
vervoerd; voor de vaart op den Rijn zijn zij niet gebruikelijk.</p>

<p>Ik erken volmondig, dat ik in het licht der later opgedane ervaring
omtrent het allengs scherper voeren van den economischen
strijd van de zijde der geallieerden tegenover Duitschland en omtrent
het daarbij allengs minder ontzien van de rechten der neutralen,
thans zelf er niet meer zoo zeker van ben, dat het volgen van de door
mij voorgestane opvatting den last der aanhouding door Britsche
of Fransche marineschepen voor de Nederlandsche koopvaardijvloot
in beteekenende mate zou hebben verlicht. Het scheen mij echter
niet van belang ontbloot, door eenigszins uitvoerig op deze zaak in te
gaan, scherp te belichten, hoe, in tegenstelling met het ter zijde
stellen van hun hinderlijke tractaatsbepalingen door alle oorlogvoerende
partijen, Nederland zich z&oacute;&oacute; nauwgezet aan zijn verdragverplichtingen
hield, dat het zelfs den schijn van inbreuk daarop niet
wilde op zich laden, hoewel het door dien schijn te aanvaarden, aan
de belangen der staten met wie het de Rijnvaartakte sloot, in geen
enkel opzicht zou hebben geraakt, en in het wezen der zaak zijn
verplichtingen ten volle zou zijn nagekomen en zijn eigen handelsmarine
zou hebben gebaat.</p>

<p>Er was intusschen, toen gevaar dreigde van gebrek aan goederen,
welke door de oorlogvoerenden en inzonderheid door de geallieerden
als conditioneele contrabande werden beschouwd, voor onze Regeering
nog meer te doen. Toen de eischen van de Britsche autoriteiten
voor het bewijs dat van Engeland te betrekken goederen uitsluitend
voor &#8222;home consumption&#8221; bestemd waren, al heel spoedig z&oacute;&oacute; streng
werden, dat het aan particuliere handelaren niet wel mogelijk was
daaraan te voldoen, nam ik, in overleg met mijn ambtgenoot van
Buitenlandsche Zaken, als Minister van Landbouw, Nijverheid en
Handel in overweging, aan importeurs, wier betrouwbaarheid buiten
twijfel stond, verlof te geven bepaalde goederen, waaraan hier gebrek
bestond of dreigde te ontstaan en waarvan de uitvoer was verboden,
aan order van de Regeering te adresseeren, hetgeen aan de<span class="pagenum"><a name="Page_327" id="Page_327">[327]</a></span>
onderzoekende marine-autoriteiten van oorlogvoerenden afdoenden
waarborg geven zou, dat het aldus geadresseerde goed uitsluitend
voor verbruik binnenslands bestemd was.</p>

<p>Dit ging intusschen niet zoo gemakkelijk. Er moest een overeenkomst
worden ontworpen, die niet slechts bindend zou zijn voor den
importeur, maar ook voor de latere koopers van de aan de Regeering
geconsigneerde goederen. Voor de uitvoering van dezen maatregel
werd aan de afdeeling Handel van het Departement de heer H. Bock,
die ervaring had op het gebied der scheepsbevrachting, tijdelijk
toegevoegd. De maatregel bleek weldra ook noodig voor waren,
die niet uit Engeland maar van elders over zee voor gebruik hier
te lande werden verscheept. Het eerst werd een overeenkomst van
laatstbedoelden aard gesloten met de Holland-Amerika lijn. De
Regeering had er groot belang bij, dat inzonderheid de booten van
deze lijn niet zouden worden aangehouden, voor zoover zij graan aan
boord hadden, dat voor Rijksrekening was gekocht.</p>

<p>Den 6den September 1914 werd een mededeeling in de Staatscourant
geplaatst, &#8222;dat goederen waarvan de uitvoer hier te lande
is verboden en die uit de Vereenigde Staten van Noord-Amerika
naar Nederland zullen worden verzonden, aan de Nederlandsche
Regeering kunnen worden geadresseerd, na daartoe van de Regeering
verkregen toestemming. Ook ten opzichte van goederen die uit
andere landen dan de Vereenigde Staten van Noord-Amerika naar
Nederland zullen worden verzonden, kunnen in bijzondere gevallen
soortgelijke maatregelen getroffen worden.</p>

<p>&#8222;Verzoeken tot het verkrijgen van zoodanige toestemming moeten,
wanneer het vervoer per Holland-Amerika-Lijn zal geschieden,
uitsluitend door tusschenkomst van de Holland-Amerika-Lijn te
Rotterdam worden ingediend, enz.&#8221;.</p>

<p>Bij de uitvoering van dezen noodmaatregel had men groote en aangroeiende
moeilijkheden te overwinnen. Men moest onderscheid
maken tusschen bona fide handelaars, met wie men w&egrave;l zulk een overeenkomst
wilde aangaan en andere, met wie men dit niet wenschte;
een onderscheiding die voor een Regeering bij uitstek moeilijk is en
waarbij men onvermijdelijk gevaar loopt den schijn van willekeur
en bevoorrechting op zich te laden. Vooral in oorlogstijd, wanneer
de Regeering meer nog dan anders gedragen moet worden
door het algemeene vertrouwen, is dat ver van onbedenkelijk.<span class="pagenum"><a name="Page_328" id="Page_328">[328]</a></span>
Bovendien lag voor de hand, dat bij overtreding van contractueele
verplichtingen ten aanzien van goederen, die aan de order van de
Regeering waren geconsigneerd, daarin een bron van internationale
moeilijkheden kon schuilen.</p>

<p>Het was daarom bijzonder gelukkig dat uit den handel zelf het plan
opkwam en tot uitvoering werd gebracht, om de taak, welke, naar
men voorzag, voor de Regeering te zwaar moest worden, van haar
over te nemen. Dit denkbeeld is zeker wel het meest belangrijke product
van de Commissie voor den Nederlandschen Handel, die zich
in September 1914 had gevormd met het doel de Nederlandsche
handelaars voor te lichten omtrent hetgeen in den oorlogstoestand
w&egrave;l en hetgeen daarin niet geoorloofd was. Die Commissie, waarvan
de heer C. J. K. van Aalst voorzitter was en die als leden telde
de heeren A. G. Kr&ouml;ller, Jhr. L. P. D. Op ten Noort, Joost van Vollenhoven
en Prof. Mr. C. van Vollenhoven, bracht bij monde van
haar voorzitter zoowel den Minister van Buitenlandsche Zaken als
mij op de hoogte van haar voornemen.</p>

<p>Mij viel een pak van het hart, toen ik in het begin van October
van dit plan vernam. Er zou in samenwerking met vertegenwoordigers
van den Nederlandschen handel en van de Nederlandsche scheepvaart
die wegens hun <i>standing</i> het volle vertrouwen van de oorlogvoerenden
zouden hebben, een vereeniging worden opgericht, welke
tegenover de belligerenten de garantie zou op zich nemen, dat goederen,
die aan haar zouden worden geadresseerd, uitsluitend binnenslands
zouden worden verbruikt. Gelijk wel van zelf spreekt, kon
dit denkbeeld alleen levensvatbaarheid hebben, indien van te voren
vaststond, dat het bij de betrokken oorlogvoerenden een gewillig
oor zou vinden. Aangezien vooral voor den toevoer van over zee
van goederen voor binnenlandsch verbruik gevaren dreigden, was
het in de eerste plaats van belang, dat de grondleggers van het
plan tot overeenstemming zouden komen met de geallieerden en
wel vooral met de Britsche autoriteiten over de waarborgen, welke
deze verlangden, opdat goederen, die aan order van de op te richten
vereeniging zouden worden geconsigneerd, vrij zouden worden doorgelaten.
Reeds het voeren van zulke onderhandelingen kon beter
geschieden door hoogstaande particuliere personen dan door de
Regeering, die daarbij lichter in conflict zou zijn gekomen met
hare neutraliteitsverplichtingen. Nadat, na veel onderhandelen,<span class="pagenum"><a name="Page_329" id="Page_329">[329]</a></span>
overeenstemming was verkregen, kon den 24sten November de akte
van oprichting der Nederlandsche Overzee Trust Maatschappij worden
verleden. Zoo kwam de spoedig algemeen bekend geworden
N. O. T. tot stand, waarvan de heer C. J. K. van Aalst <i>par droit de
conqu&ecirc;te</i> tot voorzitter werd benoemd. De dagelijksche leiding kwam
in handen van een Uitvoerende Commissie, die geregeld tweemaal
per week onder leiding van den president bijeenkwam; den heer
Joost van Vollenhoven werd de zorg voor de geregelde dagelijksche
uitvoering van de besluiten der Commissie opgedragen. De heer
Bock ging naar de N. O. T. over, inzonderheid voor de liquidatie der
contracten waarbij toestemming was gegeven goederen aan order
van de Regeering te consigneeren.</p>

<p>Het doel der maatschappij werd aldus omschreven: &#8222;het verleenen
van hare tusschenkomst in den ruimsten zin des woords ten
behoeve van Nederlandsche kooplieden of Nederlandsche vennootschappen
van koophandel ter verzekering van den ongestoorden
aanvoer van overzee van artikelen, welke door oorlogvoerende
mogendheden tot absolute dan wel conditioneele contrabande zijn
verklaard of daartoe alsnog verklaard zouden kunnen worden.&#8221;
Later werd die omschrijving verruimd. Zij luidde toen: &#8222;het verleenen
van hare tusschenkomst in den ruimsten zin des woords ten behoeve
van Nederlandsche kooplieden of vennootschappen van koophandel
ten einde, ondanks den bestaanden oorlogstoestand, den ongestoorden
aanvoer en uitvoer van goederen zooveel mogelijk te
verzekeren.&#8221; Deze verruiming was drieledig. In de eerste plaats
werd niet meer gesproken van aanvoer van overzee, maar van aanvoer
in het algemeen. Daaruit volgde dat de N. O. T. niet langer
haar tusschenkomst alleen zou verleenen ter bevordering van den
aanvoer van producten van Britschen of Franschen oorsprong en
van waren die, hoewel afkomstig uit neutrale landen, aan het onderzoek
van de marine-autoriteiten der geallieerden waren onderworpen,
maar ook ter bevordering van den aanvoer van Duitsche
en Oostenrijksche goederen. Deze aanvulling van het doel der maatschappij
was een verbetering zoowel uit het oogpunt der wenschelijkheid,
dat een lichaam van zoo overwegende beteekenis voor den
handel, als de N. O. T. in den oorlogstijd was, een zoo neutraal mogelijk
karakter hebben zou en uitsluitend Nederlandsche handelsbelangen
zou voorstaan, alsook om de practische overweging, dat<span class="pagenum"><a name="Page_330" id="Page_330">[330]</a></span>
tusschenkomst van een daarop ingericht lichaam ook noodig kon
zijn om van Duitsche autoriteiten te verkrijgen, dat zij grond- of
hulpstoffen, waaraan in Nederland de nijverheid of de landbouw behoefte
hadden, ten uitvoer naar hier zouden vrijlaten onder waarborg,
dat die stoffen niet naar een aan Duitschland vijandig land
zouden worden uitgevoerd. Men denke slechts aan de kleurstoffen ten
behoeve van de textielnijverheid. Men mag het aan de N. O. T.
niet verwijten dat dit deel der verruiming harer statuten weinig
effect heeft gesorteerd. Duitschland gaf er de voorkeur aan, het
binnenslands blijven der van daar ingevoerde goederen door eigen
agenten te doen controleeren.</p>

<p>In verband hiermede werd, nadat de Commissie voor de voeding
van mensch en dier was tot stand gekomen, welke in hoofdstuk II
werd besproken<a name="FNanchor_25" id="FNanchor_25"></a><a href="#Footnote_25" class="fnanchor">[25]</a>, nauwe samenwerking tusschen haar en de
N. O. T. verzekerd, doordien de N. O. T. een Commissie voor het
handelsverkeer met het buitenland benoemde, welke met de Commissie
voor de voeding van mensch en dier geregeld voeling zou houden.
Van die commissie uit de N. O. T. werd de heer A. G. Kr&ouml;ller
als president aangewezen; als leden werden daarin opgenomen de
heeren E. Heldring en W. Westerman, en voorts de heeren Joost
van Vollenhoven als dagelijksch uitvoerder der zaken van de N.
O. T. en Mr. J. T. Linthorst Homan als voorzitter van de Commissie
voor de voeding van mensch en dier. &#8222;Op deze wijze&#8221;&mdash;zoo zegt de
Zesde Nota betreffende den Economischen Toestand&mdash;&#8221;wordt er,
op de meest doeltreffende wijze gezorgd voor de behartiging van de
belangen van de nijverheid en den handel.&#8221;</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_25" id="Footnote_25"></a><a href="#FNanchor_25"><span class="label">[25]</span></a> Zie <a href="#Page_60">bl. 60-63</a>.</p>
</div>

<p>In de tweede plaats kon de N. O. T., na de verruiming der omschrijving
van haar doel, haar tusschenkomst ook verleenen ter
vergemakkelijking van den uitvoer van Nederlandsche producten.
Voor den uitvoer naar Duitschland, dat aan Nederlandsche producten,
inzonderheid aan onze voortbrengselen van landbouw en veeteelt
groote behoefte heeft, was zulk een tusschenkomst weinig noodig. Maar
toen de geallieerden den economischen oorlog ook in dien zin toespitsten,
dat zij den invoer binnen hun gebied van waren, die verdacht
konden worden van Duitschen oorsprong te zijn, met alle middelen
tegengingen en in verband daarmede voor de producten van neutrale<span class="pagenum"><a name="Page_331" id="Page_331">[331]</a></span>
landen het gedekt zijn door een vertrouwbaar certificaat van oorsprong
verlangden, lag ook hier voor de N. O. T. een veld van werkzaamheid
open. Bij deze aangelegenheid moest zij in voortdurende
verbinding staan met het Ministerie van Financi&euml;n, dat in het
begin van 1915 een uitgewerkte regeling omtrent de afgifte van certificaten
van oorsprong trof en openbaar maakte.</p>

<p>In de derde plaats behoefde de N. O. T. zich, na de verruiming
van haar statutair doel, in haar werkzaamheid niet te beperken tot
goederen, die door een der oorlogvoerenden tot absolute of tot conditioneele
contrabande waren verklaard. Bij de gestadige uitbreiding
welke&mdash;zooals wij in de vorige paragraaf zagen&mdash;het begrip
conditioneele contrabande kreeg, werd het onderscheid tusschen
vrij goed en contrabande allengs moeilijker. Bovendien moest rekening
gehouden worden met het verbod aan Britsche onderdanen
om handel te drijven met den vijand. Dien ten gevolge waren
voor invoer van Britsche goederen, ook al stonden zij niet op de
steeds aangroeiende contrabande-lijsten, waarborgen noodig dat
zij hier zouden blijven. De tusschenkomst van de N. O. T.
kon reeds uit dezen hoofde niet tot de contrabande-goederen
beperkt blijven, en bij het voortdurend scherper worden der economische
oorlogsmaatregelen, die steeds grootere belemmeringen
voor den neutralen handel met zich brachten, was zij wel genoodzaakt
consignatie van alle soorten van goederen aan haar adres te
aanvaarden.</p>

<p>Zoowel omtrent den werkkring als omtrent de beteekenis die de
N. O. T. voor den handel in den oorlogstijd gehad heeft en nog
heeft, zijn vaak de grofste misvattingen aan den dag gekomen. Zij
heeft zich niet opgeworpen als makelaar voor den internationalen
handel; ook expediteursdiensten bood zij niet aan en heeft zij niet
verricht. Zij is niet meer en heeft niet meer willen zijn, dan een bij de
belligerenten vertrouwen verdienend en vertrouwen inboezemend
adres, waarheen van buitenaf goederen konden worden toegezonden,
waaromtrent zekerheid werd verlangd, dat zij niet naar elders zouden
worden uitgevoerd, maar binnenslands zouden worden verbruikt.
Zulk een algemeen consignatiekantoor voor den internationalen
handel zou in vredestijd een onding en een sta-in-den-weg
zijn; in oorlogstijd was het, zoo men wil, ook een kwaad, maar dan
een noodzakelijk kwaad dat, als kind der omstandigheden geboren<span class="pagenum"><a name="Page_332" id="Page_332">[332]</a></span>
wegens zijn onmisbaarheid met den dag groeide en spoedig een veel
grooteren omvang kreeg dan zelfs de oprichters hadden verwacht.
Begonnen met een bureau van een paar kamers en met een klein
personeel, breidde zij zich spoedig zoodanig uit, dat het &eacute;&eacute;ne
huis na het andere, vooral in de Parkstraat en omgeving in Den
Haag gehuurd moest worden en dat het personeel tot omstreeks
1000 aangroeide. De N. O. T. heeft aan Nederlands handel en
nijverheid onschatbare diensten bewezen, die over het algemeen
niet op haar juiste waarde zijn gesteld. Niettegenstaande de statuten
der maatschappij zoowel het drijven van zaken voor
eigen rekening als elk winstbejag uitdrukkelijk uitsluiten en
het overschot der inkomsten, nadat het gestorte vennootschappelijk
kapitaal, dat slechts een betrekkelijk zeer klein bedrag uitmaakt,
4 pct rente zal hebben genoten, bestemd is voor het Kon.
Nat. Steuncomit&eacute; (zooals in <a href="#SecIII1">hoofdstuk III &sect; 1</a> werd medegedeeld,
droeg de N. O. T. aan het Kon. Nat. Steuncomit&eacute; in totaal reeds
&#402;&nbsp;600.000 af), kan men telkens hooren, dat zij schatten verdiende
en een goudmijn was voor hare aandeelhouders. Deze averechtsche
voorstelling is te verklaren uit de groote achterdocht, die het
publiek helaas maar al te zeer geneigd is aan den dag te leggen
ten aanzien van dingen, welke het niet goed begrijpt, vooral als
daarbij invloedrijke personen op financieel en handelsgebied betrokken
zijn. Zij was bovendien zoozeer in strijd met den feitelijken
toestand, dat zij slechts wortel kon schieten bij hen, die in het
geheel niet op de hoogte waren van hetgeen zij beoordeelden en,
indien hun voorstelling met de feiten had gestrookt, terecht zouden
hebben veroordeeld.</p>

<p>Daarnevens kwamen de klachten van hen die niet geholpen
konden of mochten worden en die dadelijk gereed waren dit aan
achteruitzetting en verwaarloozing hunner belangen toe te schrijven,
en de N. O. T. van willekeur en bevoorrechting beschuldigden.
Zonder twijfel heeft ook zij fouten gemaakt en zullen door haar
ook wel onwillekeurig niet steeds alle aanvragers met gelijke
maat zijn gemeten; dat is bij zulk een noodinstelling, welke plotseling
geplaatst wordt voor een reuzentaak en die in enkele
maanden haar personeel van een paar man tot bijna duizend
ziet aangroeien, niet geheel te vermijden. Maar zeker geeft dat
allerminst recht tot beschuldigingen, als waarop ik het oog heb,<span class="pagenum"><a name="Page_333" id="Page_333">[333]</a></span>
welke maar al te vaak zijn verspreid en een maar al te gewillig
oor vonden.</p>

<p>Voorts was ook de N. O. T. niet almachtig; wel verre van dien.
Ook zij was afhankelijk van hetgeen oorlogvoerenden, in het bijzonder
Engeland, op het stuk van waarborgen voor &#8222;home consumption&#8221;
verlangden. Telkens moest zij op nieuw onderhandelingen voeren,
om nu eens het eene, dan weer het andere goed voor invoer hier
te lande vrij te krijgen. Niet altijd ging dat even voorspoedig, en de
schuld van het oponthoud werd dan, in den regel zeer onbillijk, op
haar rug geschoven.</p>

<p>Eindelijk werd zij herhaaldelijk verdacht van niet neutraal te zijn in
haar bedoelingen en in haar handelingen, en pro-engelsche neigingen
te hebben. Verklaarbaar is het wel, dat deze indruk werd gevestigd,
maar gerechtvaardigd niet. Daar onze handel veel meer goederen ontvangt
van overzee dan uit Duitschland, waren de onderhandelingen
van de N. O. T. met de geallieerden, en inzonderheid met de Britsche
regeering, ook veelvuldiger dan die met de Duitsche autoriteiten
en waren er meer gelegenheden waarbij zij genoodzaakt was zich
te richten naar Britsche eischen omtrent het vrijlaten van invoer
naar Nederland, dan waarbij dit moest geschieden ter zake van
Duitsche voorwaarden. Nog meer was dit het geval toen de
Duitsche regeering van haar tusschenkomst niet langer gebruik
maakte en de zorg voor het in Nederland blijven der uit Duitschland
ingevoerde waren aan eigen agenten opdroeg. Dit een en ander
kon licht een schijn geven, die het wezen der zaak niet dekte. Waar
die schijn toch reeds door de omstandigheden zelf werd gewekt, was
het dubbel jammer dat, toen bij gelegenheid van een der reizen naar
Londen van het bestuurslid der N. O. T., dat met de dagelijksche
leiding der zaken was belast, enkele Engelsche bewindslieden hem
een beleefdheid bewezen, daaraan ruchtbaarheid werd gegeven op
een wijze, welke het karakter dier beleefdheid in een verkeerd licht
stelde, haar beteekenis deed overschatten en den valschen schijn,
waarvan de N. O. T. reeds te lijden had, nog versterkte.</p>

<p>Doch welke tekortkomingen ook op rekening van de N. O. T.
mogen geschreven worden, onze handel en nijverheid en daarmede
het heele Nederlandsche volk hebben reden tot groote
erkentelijkheid aan hen, die tot de oprichting van deze maatschappij
het initiatief namen en niet minder aan allen die zich<span class="pagenum"><a name="Page_334" id="Page_334">[334]</a></span>
met de moeilijke en weinig dankbare taak belastten, haar naar
hun beste weten en met hun beste krachten aan haar doel te
doen beantwoorden. <i>Met</i> de N. O. T. en ondanks haar tusschenkomst,
was de internationale handel, inzonderheid de invoerhandel
over het algemeen moeilijk, <i>zonder</i> de N. O. T. zou hij zoo goed
als onmogelijk zijn geweest. Onder de instellingen die, onder den
drang van den oorlogsnood geboren, voor hetgeen zij hebben bijgedragen
tot het aan den gang houden van het economisch leven in
den oorlogstoestand, recht hebben op erkentelijkheid van de Nederlandsche
bevolking zoowel als van de Nederlandsche Regeering,
neemt de N. O. T. een eerste plaats in.</p>

<p>Aan de laatste heeft de N. O. T. een taak uit handen genomen,
met welker vervulling zij noodgedrongen een aanvang had gemaakt,
maar die voor haar van den beginne af zeer bedenkelijke
kanten had en, bij den grooten omvang welken die taak kreeg, aan de
krachten der Regeering, die toch reeds met werk was overladen, zou
zijn te boven gegaan. De oprichting van de N. O. T. geschiedde dan
ook niet alleen met medeweten maar met onverdeelde instemming
der Regeering, en bij de uitvoering van de taak, welke de maatschappij
op zich nam, was er voortdurend nauwe samenwerking met de Departementen
van Buitenlandsche Zaken, van Landbouw, Nijverheid
en Handel en van Financi&euml;n, alsook met de verschillende organisaties
op het gebied der uitvoerconsenten, die in <a href="#SecII1">hoofdstuk II &sect; 1</a>
behandeld werden, inzonderheid met de Commissie voor de voeding
van mensch en dier. Die samenwerking was onmisbaar voor de goede
werking der maatschappij; met Buitenlandsche Zaken moest zij
voortdurend voeling houden wegens de internationale vragen, die
zij telkens op haar weg ontmoette; met Landbouw, omdat de regeling
der uitvoerconsenten onder dit Departement staat en er voor gezorgd
moest worden, dat geen consenten werden afgegeven voor goederen
die onder N. O. T.-verband lagen; met Financi&euml;n, omdat dit Departement
de zorg heeft voor het beletten der ontduiking van uitvoerverboden
en, waar de meeste N. O. T.-goederen onder de uitvoerverboden
vielen, voor den staat en voor de N. O. T. een gemeenschappelijk
belang aanwezig was, om door samenwerking zoo goed
mogelijk te bereiken, dat niet over de grens zou worden vervoerd,
wat daarbinnen behoorde te blijven.</p>

<p>De noodzakelijke samenwerking tusschen de N. O. T. en de genoemde<span class="pagenum"><a name="Page_335" id="Page_335">[335]</a></span>
Departementen, de Commissie voor de voeding van mensch
en dier, het Kolenbureau en de Nijverheidscommissie had ten gevolge,
dat voortdurend persoonlijke samenkomsten tusschen vertegenwoordigers
of ambtenaren van die verschillende Rijks- en semi-officieele
instellingen werden gehouden. Die bijeenkomsten hebben
hoogst nuttig gewerkt; haar resultaat zou nog grooter zijn geweest
en de samenwerking, waarom het te doen was, nog meer hebben bevorderd,
indien de leidende persoonlijkheden der noodorganisaties
elkander steeds goed hadden begrepen.</p>

<p>Toen de Regeering in de eerste oorlogsmaanden er toe moest overgaan,
aan enkele importeurs de bevoegdheid te geven hun waren
aan haar te adresseeren, beperkte zij zich, zooals ik in herinnering
bracht, tot goederen, waarvan de uitvoer was verboden. De N. O. T.
behoefde zich die beperking niet op te leggen en zij zou haar doel
slechts zeer onvolledig hebben kunnen bereiken, als zij haar werkkring
op die wijze had begrensd. Het waarborgen van het binnen de
grens blijven van goederen, waarvan de uitvoer niet was verboden,
leverde intusschen groote moeilijkheid op. W&egrave;l werden de overeenkomsten
van de N. O. T. met groote zorg opgemaakt; w&egrave;l waren
volgens die contracten de importeurs verplicht ook aan de koopers
hunner goederen op te leggen, dat deze uitsluitend voor binnenlandsch
verbruik zouden dienen; w&egrave;l werd een bankgarantie
van den importeur verlangd, welke door dezen zou worden verbeurd
ook als een opvolgend kooper zijner waar de tegenover de N. O. T.
aangegane verplichting schond; maar dit alles nam niet weg, dat
clandestiene uitvoer van goederen, die onder N. O. T.-verband stonden
hoogst moeilijk was te verhinderen, als zij in de derde of
vierde hand overgegaan en onder verschillende d&eacute;taillisten verspreid
waren.</p>

<p>Dat de Regeering geen uitvoerverboden kon uitvaardigen om
deze moeilijkheid voor de N. O. T. weg te nemen, spreekt van zelf.
Wanneer men dan ook de vraag stelt of ter wille van de N. O. T. uitvoerverboden
mochten worden uitgevaardigd, kan het antwoord
daarop niet anders dan ontkennend luiden. Uitvoerverboden met die
strekking werden dan ook in geen enkel geval gesteld. Heel iets anders
echter is het, of het stellen van een uitvoerverbod gerechtvaardigd
was, als ten aanzien van eenig artikel gebrek dreigde te ontstaan
door onvoldoenden toevoer van buiten af en die toevoer alleen<span class="pagenum"><a name="Page_336" id="Page_336">[336]</a></span>
kon worden verzekerd, indien de uitvoer van hetgeen voor binnenlandsch
verbruik zou worden ingevoerd, niet slechts door de contractueele
N. O. T.-voorschriften, maar door een krachtiger werkend
en beter te handhaven uitvoerverbod werd verhinderd. Men heeft
meer dan eens zich bevreesd gemaakt, in zulk een geval een uitvoerverbod
uit te vaardigen en gemeend, dat men dan toch de contractueele
verplichtingen tegenover de N. O. T. door een publiekrechtelijke
handeling van overheidswege zou sanctionneeren. Die meening
is alleen verklaarbaar uit onvoldoend onderscheiden van de verschillende
elementen van het geval. De N. O. T. is wel een vereeniging
van particulieren, maar zij is opgericht in het algemeen handelsbelang
van het land. De waarborgen die zij aan de belligerenten of
aan een hunner geeft, dat de aan haar geconsigneerde goederen uitsluitend
binnenslands zullen worden verbruikt, geeft zij niet in haar
eigen particulier belang, maar in het belang van de voorziening van
het land met de voedingsmiddelen en grond- en hulpstoffen voor
nijverheid en landbouw, die zij aan zich laat adresseeren. Wanneer
nu aan een bepaalde soort dier goederen gebrek dreigt te ontstaan
en een uitvoerverbod de aanvulling daarvan kan mogelijk
maken of vergemakkelijken, dient de Regeering, die in zulk
een geval een uitvoerverbod uitvaardigt, noch het belang van
den belligerent, die anders het goed niet zou doorlaten, noch het
particulier belang van de N. O. T., maar alleen en uitsluitend het
eigen landsbelang, dat voorziening in het dreigende gebrek wenschelijk
of zelfs noodig maakt.</p>

<p>Mij is nu en dan gebleken, dat zoowel sommigen mijner gewezen
ambtgenooten als enkele leden van het parlement het volgen of
althans het openlijk uitspreken van deze redeneering gevaarlijk
achtten en daarvoor terugschrikten. Daarvoor bestond, dunkt mij,
niet de minste reden. Een dergelijk uitvoerverbod staat ook mijlen
ver van hetgeen bedoeld werd met de slotparagraaf van de Britsche
&#8222;Order in Council&#8221; van 15 Maart 1915, waarin verzachting der bepalingen
tot het tegengaan van verscheping van goederen met bestemming
naar Duitschland werd in uitzicht gesteld voor koopvaardijschepen
van eenig land &#8222;dat aan handel in goederen bestemd
voor of afkomstig uit Duitschland of toebehoorende aan Duitsche
onderdanen niet de bescherming van zijn vlag zou verleenen&#8221;. Het
spreekt wel van zelf, dat het opvolgen van dezen wenk gelijk zou<span class="pagenum"><a name="Page_337" id="Page_337">[337]</a></span>
hebben gestaan met het verlaten der neutraliteit op handelsgebied,
en het was dan ook geheel correct dat de Minister van Buitenlandsche
Zaken dit aan den Britschen gezant in beleefde termen te
verstaan gaf. Het uitvaardigen van uitvoerverboden ten aanzien
van goederen waaraan hier gebrek dreigde te ontstaan, ging echter
met de meest strikte en oprechte onpartijdigheid gepaard; het werd
ingegeven door het eigen lands- en volksbelang en bracht aan geen der
belligerenten voordeel. Betrof het goederen waaraan in Duitschland
gebrek heerschte, dan werd dit niet erger door de omstandigheid
dat Nederland zich door het sluiten zijner grens voor die goederen,
er tegen waarborgde niet zelf in gelijken toestand te zullen
komen.</p>

<hr class="tb" />

<p>Waar de prijsverschillen van een aantal goederen aan deze en aan
gene zijde van de grens een ongekende hoogte bereikten, bezweken
niet alleen Duitsche handelaars en agenten maar ook een helaas veel
te groot aantal Nederlandsche kooplieden voor de verleiding, om
daarvan te profiteeren en &#8222;&agrave; la barbe&#8221; van uitvoerverboden zulke
waren over de grens te smokkelen. Er moest dan ook een voortdurende
strijd gevoerd worden tegen de smokkelaars door de ambtenaren,
die dien verboden uitvoer hadden te keeren. Dit behoorde
tot de taak van de commiezen der directe belastingen, accijnzen en
invoerrechten en van hunne superieuren. Zij hebben zich van die
taak, op zeer enkele uitzonderingen na, op voorbeeldige wijze gekweten
en zich bestand getoond tegen vele en velerlei pogingen tot
omkooping. Het corps dezer ambtenaren verdient algemeene waardeering
voor de goede eigenschappen en de strenge plichtsbetrachting,
waarvan het in den oorlogstijd onder vaak zeer moeilijke
omstandigheden, heeft blijk gegeven.</p>

<p>Niettemin waren die ambtenaren, ondanks hun ijver en plichtsbetrachting,
niet in staat de smokkelarij afdoende te beteugelen.
Zij waren daartoe te gering in aantal en vonden niet voldoenden steun
in de wet, welke beter op het tegengaan van smokkelen binnenwaarts
dan op dat van het smokkelen buitenwaarts berekend is.
Ter aanvulling van de belastingcommiezen en in samenwerking met
hen, geschiedde de grensbewaking tot het tegengaan van smokkelarij
ook door daartoe aangewezen militie- of landweerplichtigen. Behoudens
hoogst enkele uitzonderingen is die opdracht door de officieren,<span class="pagenum"><a name="Page_338" id="Page_338">[338]</a></span>
die er mede belast waren, zoo nauwgezet mogelijk vervuld, maar
toch was de samenwerking tusschen militaire grenswachten en
belastingcommiezen lang niet overal zooals zij wezen moest.
Vooral waar, om militaire redenen, de grenswacht was toevertrouwd
aan landweerkorpsen uit de te bewaken streek, waren er vaak
zooveel banden van bloedverwantschap, vriendschap en nabuurschap
tusschen grenswachters en smokkelaars, dat de belastingcommiezen
somtijds van de militaire wachters zelfs meer tegen- dan medewerking ondervonden. Ik zou evenwel een verkeerden en
onverdienden indruk vestigen, wanneer ik hieraan niet terstond
toevoegde, dat de militaire autoriteiten op aandrang van het Ministerie
van Financi&euml;n met kracht hebben medegewerkt, om in den
toestand verandering te brengen en dat daardoor ten slotte een
veel verbeterde samenwerking werd verkregen, die aan de bestrijding
der smokkelarij zeer is ten goede gekomen. Tot het meer afdoende
tegengaan daarvan werden ook verschillende voorschriften
van het Departement van Financi&euml;n aangevuld en voor zooveel
noodig verscherpt, enkele algemeene maatregelen van bestuur uitgevaardigd,
en werd de Algemeene Wet van 1821 aangevuld door
de wet van 31 December 1915, houdende tijdelijke bepalingen betreffende
het vervoer en de nederlage van goederen. Door deze
wet werd het nederleggen en buitenwaarts vervoeren van ten uitvoer
verboden goederen in de onvrije strook langs de grens meer afdoende
bestreden. Den smokkelaars geheel de loef afsteken, is
een voor de belastingadministratie wel verleidelijk, maar helaas onbereikbaar
ideaal.</p>

<p>Bij een bespreking van den handel mocht ik den smokkelhandel
niet ongenoemd laten. Dit zou zoowel onvolledig als ongewenscht
zijn geweest. Onvolledig, omdat de smokkelaars er wel voor gezorgd
hebben, dat een oud-Minister van Financi&euml;n, bij het neerschrijven
zijner herinneringen, hen niet vergeten zou; ongewenscht, omdat mijn
stilzwijgen over deze wondeplek van het handelsverkeer in den
oorlogstijd voedsel zou kunnen geven aan de voorstelling, die vooral
in <i>De Telegraaf</i> werd gewekt, dat de Regeering het smokkelaarsbedrijf
liefst met den mantel der vergetelheid, zoo niet met dien der
liefde bedekte. Zooeven wees ik er zelf reeds op, dat aan de bestrijding
van dien handel nu en dan wel wat heeft ontbroken, vooral doordien
de samenwerking tusschen de verschillende diensten, die daartegen<span class="pagenum"><a name="Page_339" id="Page_339">[339]</a></span>
hadden op te treden, in den aanvang nog al te wenschen overliet.
Alleen ergdenkenden en lieden, die het in &#8217;s lands belang achtten de
oprechte bedoelingen der Regeering bij een deel der belligerenten,
in casu bij de geallieerden, verdacht te maken, konden uit smokkelarijen
welke inderdaad zijn voorgekomen,&mdash;veel meer dan
had moeten zijn geschied,&mdash;de conclusie trekken en ook in het
buitenland, speciaal in Engeland en Frankrijk, doen ingang
vinden, dat de Nederlandsche Regeering het met de bestrijding der
smokkelarij zoo nauw niet nam. Daartegenover sta mijne pertinente
verklaring, dat zij alles wat in haar vermogen was heeft gedaan en
nog steeds doet, om de smokkelarij den kop in te drukken, en dat
de lekken, die door de smokkelarij telkens op nieuw werden gestoken,
niet zulk een omvang hebben genomen als in de verbeelding van de
lezers van het genoemde blad, dat zulke zonderlinge opvattingen
heeft omtrent de plichten, die de vaderlandsliefde in oorlogstijd oplegt,
door zijn voortdurend geschrijf over en overdrijving van de
smokkelarij aan de Duitsche grens, werd gewekt.</p>

<p>Het was waarlijk niet tot zijn genoegen, dat aan douanebeambten,
die op smokkelaars hadden geschoten, ook al hadden zij daarbij den
verkeerde geraakt, door den Minister van Financi&euml;n de hand boven
het hoofd werd gehouden. Dit was noodig, omdat die ambtenaren
hun zwaren dienst in het geheel niet naar behooren hadden kunnen
uitoefenen, indien zij bovendien nog bestraffing hadden te
vreezen, wanneer zij zich een enkelen keer vergisten. Bij het lezen
van rapporten, inhoudende dat een smokkelaar was doodgeschoten,
heb ik het onvermijdelijke van zulke voorvallen erkend en
beseft dat deze zijn lot had verdiend, maar tevens toch
medelijden gehad met den armen drommel, die in de meeste gevallen
slechts handlangersdiensten verrichtte voor den veel grooteren
schurk, die, rustig op zijn kantoor gezeten, de drijfkracht was
der smokkelarij en zich verrijkte met de resultaten daarvan, aan
anderen het gevaar overlatend. Dan kwam bij mij telkens het gevoel
op: jammer dat het die andere niet was!</p>

<p>Maar ik zou niet gaarne den indruk vestigen, alsof de sluikhandel
in den oorlogstijd het hoofdbestanddeel van onzen handel is
geweest. Een volk van smokkelaars zijn wij gelukkig niet, al vindt
men smokkelaars in alle lagen der bevolking. De gemoederen waren
echter niet alleen bij de oorlogvoerenden, maar ook bij een deel onzer<span class="pagenum"><a name="Page_340" id="Page_340">[340]</a></span>
eigen landgenooten zoozeer opgewonden, dat zij het ongeoorloofd
achtten en met smokkelarij op &eacute;&eacute;n lijn stelden, wanneer handelsbetrekkingen
werden onderhouden met in den oorlog betrokken
landen, inzonderheid als deze niet op hunne persoonlijke sympathie
mochten bogen. Het moest niet noodig zijn zulke dwaze voorstellingen
te weerleggen; maar het is helaas noodig. Zij hebben
hier maar al te veel ingang gevonden, voor zoo ver zij openlijk
aan den dag kwamen, aan onze waardigheid vaak tekort gedaan
en ons in de oorlogvoerende landen, inzonderheid bij de geallieerden,
nadeel berokkend. Men kan het aan de bevolking van een
land, dat in oorlog is, niet kwalijk nemen, dat het niet nauwkeurig
onderscheidt, daarom ook in den neutrale alles ongeoorloofd acht,
wat met het belang van haar partij niet strookt, en den onderdaan
van een neutralen staat, die zijn eigen land bekladt, op zijn woord
gelooft en zelfs ten voorbeeld stelt. Den oorlogvoerende verwijt men
dat niet; de landgenoot die er oorzaak van is, verdiende te worden
gesteenigd.</p>

<p>Daarentegen treft ook den oorlogvoerende gegrond verwijt, als
hij het onderscheid tusschen zijn eigen belang en het recht der neutralen
zoozeer uit het oog verliest, dat hij met schending van verdragen,
welke hij zelf heeft onderteekend, den volkenrechtelijk geoorloofden
handel tusschen neutrale landen onderling of van neutralen
met zijn vijand verhindert, voor zoover zijn belang dat medebrengt.
Zulke indirecte schendingen van den handel door hetgeen
Duitschers zoowel als Britten aan het volkenrecht ten aanzien van
de scheepvaart misdreven, had ik in de vorige paragraaf reeds al te
veel te vermelden.</p>

<p>Rechtstreeks vergrepen de geallieerden zich ook aan het internationale
handelsrecht der neutralen door zelfs het internationale
brievenverkeer, dat door het Haagsche verdrag van 1907 omtrent
de rechten der neutralen bij een oorlog ter zee volkomen gewaarborgd
scheen, niet te eerbiedigen.</p>

<p>Artikel 1 van dat zoowel door Frankrijk als door Engeland mede-onderteekende
verdrag bepaalt: &#8222;De brievenposterij van onzijdigen
of oorlogvoerenden, welke ook haar ambtelijke of particuliere aard
zij, die op zee op een onzijdig of vijandig schip wordt gevonden, is
onschendbaar.&#8221; Dit heeft de geallieerden, met name Engeland,
niet belet de mail van neutrale schepen, die zijn havens aandeden<span class="pagenum"><a name="Page_341" id="Page_341">[341]</a></span>
of zijne territoriale wateren moesten passeeren, aan te houden en te
censureeren.</p>

<p>Op verschillende gronden hebben zij gepoogd dit te rechtvaardigen.
De mail werd op de open zee inderdaad ge&euml;erbiedigd,
maar zij werd aangehouden, wanneer onze schepen een Britsche
haven aandeden of, als gevolg van de afzetting van het Kanaal door
de Britsche marine, verplicht waren, hun vaart onder de kust in
Britsche territoriale wateren te nemen. Het feit van het aandoen
eener Engelsche haven ontneemt intusschen het neutrale schip niet
de onschendbaarheid van de post, welke het aan boord heeft. Elke
staat heeft volkenrechtelijk de bevoegdheid brieven, die aan zijn
postadministratie worden toevertrouwd, te onderzoeken, onverschillig
of zij uit het buitenland komen of niet. In vredestijd
maken beschaafde staten van die bevoegdheid geen gebruik. Wordt
in oorlogstijd wegens de veiligheid van den staat op de post
censuur toegepast, dan heeft men geen recht van beklag, als dit
lot ook de mail treft, die de postadministratie van het censureerende
land passeeren moet, om haar bestemming te bereiken. Doch
daarop kon men zich hier niet beroepen. De mails waarom het hier
gaat, worden aan de Britsche postadministratie <i>niet</i> toevertrouwd.
Voor de bevordering daarvan heeft het schip haar medewerking
niet noodig en vraagt het haar niet. Het geeft die post dan
ook niet af; deze wordt hem afgenomen en komt eerst onder het
bereik der Britsche postadministratie en van de daarmede verbonden
censuur, doordien de gezagvoerder de schending van zijn door
internationaal verdrag gewaarborgd recht, bukkend voor overmacht,
lijdelijk moet toezien. Ten opzichte van de mail aan boord
van schepen, die niet een Britsche haven aandoen, maar door den
zeeoorlog gedwongen worden hun vaart door Britsche territoriale
wateren te nemen, staat de zaak niet anders; alleen spreekt hier
het zooeven aangevoerde nog duidelijker.</p>

<p>Ter rechtvaardiging van hun behandeling der neutrale post, welke
zij bemachtigen kunnen, hebben de geallieerden zich voorts er op beroepen,
dat de onschendbaarheid der brievenpost niet geldt voor de
pakketpost. Dit is op zich zelf genomen juist. Wanneer zij daaruit
echter afleiden, dat zij dus ook recht hebben te onderzoeken of niet
als brief wordt verzonden, wat feitelijk een pakket is, verlaten zij op
hetzelfde oogenblik, dat zij die conclusie trekken, den weg van het<span class="pagenum"><a name="Page_342" id="Page_342">[342]</a></span>
recht. Het feit dat kleine pakketten als brief verzonden kunnen
worden en ook wel als brief verzonden worden, zal wel niemand betwisten,
maar daarover gaat het niet. De geallieerden hebben, zonder
eenig voorbehoud, het verdrag geteekend, waarbij de brievenpost
onschendbaar werd verklaard. Door te onderzoeken wat die
post inhoudt, schenden zij juist wat op het papier onschendbaar
was en dat in werkelijkheid had moeten blijven. Door zich
hieraan niet te storen, verlaagden zij het door hen geteekend verdrag
tot scheurpapier in het wezen der zaak op geen enkelen anderen
grond, dan dat hun belang het medebracht.</p>

<p>Ging het om een belangenkwestie, dan zou men Engeland het
volste gelijk van de wereld moeten geven. Dat de mail verschillende
brieven inhield, die niet strookten met de politiek der economische
isoleering van de centrale mogendheden, en dat dit nog veel meer
het geval was, toen met haar schending door de geallieerden nog niet
behoefde te worden gerekend, is niet aan twijfel onderhevig. En
evenzoo zal het wel juist zijn, dat bijv. rubber in brieven verzonden
werd. Het belang der geallieerden als oorlogvoerende mogendheid
bracht ongetwijfeld mee, dit tegen te houden; maar dit gaf hun
daartoe nog geen recht. Voor zoover verzending van contrabande
per brievenpost betreft, hadden zij desgewenscht vertoogen kunnen
richten tot de neutralen om deze feitelijke uitbreiding van de onschendbaarheid
der brievenpost tegen te gaan. Overigens hadden zij
er in te berusten, dat neutrale landen, juist omdat zij neutraal zijn,
zich niet dienstbaar kunnen maken aan het oorlogsbelang van een
der belligerente partijen.</p>

<p>Nederland stelt zich geen partij in de oorlogspolitiek van de
geallieerden tegen de centrale mogendheden. Het staat tegenover
de economische zijde even onzijdig als tegenover het krijgskundige
doel der oorlogspolitiek van de belligerenten. Zijn handelaars
doen met Duitschers en Oostenrijkers even goed zaken als met Engelschen,
Franschen of Italianen. Zij hebben daarbij niets anders
te eerbiedigen dan de wetten van hun eigen land, de verdragen,
waartoe Nederland is toegetreden, en hun eigen woord. Binnen
die perken blijvend, zullen hunne internationale handels-transacties
en de daarop betrekking hebbende correspondentie nu eens aan
een der oorlogvoerenden, dan weer aan de andere belligerente
partij onwelgevallig zijn. Dit geeft aan geen hunner het recht,<span class="pagenum"><a name="Page_343" id="Page_343">[343]</a></span>
die correspondentie te onderzoeken en te belemmeren, als zij die,
met schending van het bij tractaat erkende recht der neutrale
staten gedurende den oorlog ter zee, onder haar machtssfeer heeft
gebracht.</p>

<p>Het strekt der Nederlandsche Regeering en inzonderheid den Minister
van Buitenlandsche Zaken tot eer, dat het haast overbodig
is mede te deelen, dat tegen de schending onzer mail met klem werd
geprotesteerd, evenals dit telkens gebeurde bij schending van bij
tractaat gewaarborgde rechten, van welke zijde zij ook kwam. De
schending van de post tastte het onbetwistbaar recht der neutralen
tot het drijven van handel met alle oorlogvoerende partijen
in zijn wortel aan. Daarom moest die schending hoog opgenomen
worden en werd zij ook hoog opgenomen. Het is plicht van elke
neutrale Regeering en van elk neutraal volk dat recht hoog te houden
en tegen elken inbreuk daarop, met de krachten die men heeft,
op te komen en, als men niet krachtig genoeg is om die inbreuken te
verhinderen, daartegen met klem te protesteeren. En dat niet slechts
uit eigen <i>belang</i>, maar ook terwille van eigen <i>waardigheid</i>, en niet minder
ten bate van de internationale samenleving, die aanstonds hervat
worden <i>moet!</i> Het is al erg genoeg, dat voor de eene helft van
Europa haast de geheele andere helft vijand is, en dat dientengevolge
de begrippen vreemdeling en vijand even dicht tot elkander genaderd
zijn als in de vroegste middeleeuwen het geval was. De oorlog
heeft de volksziel eeuwen achteruit gezet. Wanneer hij bovendien
nog moest teweegbrengen, dat het internationale verkeer als
minderwaardig werd beschouwd en teruggedrongen, zou hij zich aan
de beschaving, aan den menschelijken vooruitgang, zelfs nog meer
hebben bezondigd dan door den reusachtigen menschenmoord, die
nu reeds meer dan twee jaren met toenemende bitterheid en toenemende
verfijning voortduurt. Hij zou dan aan dien vooruitgang een
zijner onmisbare economische levenswortels hebben afgesneden en
daarmede Europa in den wedstrijd der volken ten ondergang hebben
gedoemd.</p>

<p>Men meene intusschen niet, dat deze beschouwing zich speciaal
tegen de geallieerden keert. Zij geldt tegenover Duitschland evenzeer
als tegenover Groot-Brittanni&euml;. Alleen komt men onwillekeurig
meer in opstand, wanneer men zulke schendingen van het internationale
recht der neutralen in oorlogstijd ziet begaan door een land als<span class="pagenum"><a name="Page_344" id="Page_344">[344]</a></span>
Engeland, een handeldrijvend land bij uitnemendheid, een land
bovendien dat zich zelf en anderen heeft diets gemaakt, dat het ter
wille van de vrijheid en het recht, inzonderheid van de kleine naties,
in den oorlog was gegaan.</p>

<p>Aan zulke schendingen van het volkenrecht hebben alle belligerenten
schuld. Daarvan hebben scheepvaart, handel en visscherij
zonder onderscheid te lijden gehad. Met toenemende roekeloosheid
werd door alle oorlogvoerenden van het internationale oorlogsrecht
afgeweken. Toch is er verschil in den aard hunner roekeloosheid.
Men kan dat in het kort aldus uitdrukken: Groot-Brittanni&euml; werd
steeds roekeloozer tegenover de handelsbelangen der neutralen,
Duitschland had allengs minder ontzag voor hun leven. Uit menschelijkheidsoogpunt
was de Duitsche roekeloosheid veel erger dan
de Britsche. Gezien uit het oogpunt van de onmisbaarheid van
het internationaal verkeer in de moderne samenleving, was het
telkens verder vernielen van onderdeelen van het economisch fundament
der menschelijke beschaving niet minder bedenkelijk. Allen
te zamen drukt den belligerenten de verantwoordelijkheid, dat zij
de wereld teruggebracht hebben in een toestand, waarvan Mephistopheles
op nieuw zou kunnen getuigen:</p>

<div class="poem"><div class="stanza">
<span class="i0">&#8222;Man fragt um&#8217;s Was und nicht um&#8217;s Wie;<br /></span>
<span class="i0">Ich musste keine Schiffahrt kennen.<br /></span>
<span class="i0">Krieg, Handel und Piraterie,<br /></span>
<span class="i0">Dreieinig sind sie nicht zu trennen.&#8221;<br /></span>
</div></div>

<p>Bij de maatregelen, welke door de oorlogvoerenden werden genomen,
werden de bij tractaat geregelde rechten der neutralen allengs
minder ontzien en bleken helaas de wederzijdsche verbittering der
belligerenten en de wederzijdsche zucht om elkander op elke
denkbare en uitvoerbare wijze te benadeelen, meer en meer de
overhand te verkrijgen boven het in den aanvang nog eenigermate
medesprekend rechtsbesef, dat eenmaal gesloten verdragen ge&euml;erbiedigd
dienden te worden. Alle oorlogvoerenden werden allengs
doof, niet alleen voor elke overweging die niet was ingegeven
door het oorlogsbelang van henzelven of van hunne verbondenen,
maar ook voor elk volkenrechtelijk bezwaar tegen maatregelen,
die zij in dat belang meenden te moeten en dus ook te
mogen nemen.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_345" id="Page_345">[345]</a></span>Men heeft hieruit wel de pessimistische conclusie getrokken, dat
de thans woedende krijg bewijzen zou, dat internationale verdragen,
als het er op aankomt, niet meer dan scheurpapier zijn. Gelukkig
is voor dat pessimisme geen reden. Dat het volkenrecht in
dezen oorlog sterk is gehavend, is niet voor tegenspraak vatbaar,
maar dit maakt het nog niet waardeloos. Internationale verdragen
zullen, naar te verwachten is, in de toekomst het uitbreken
van oorlog in nog meer gevallen kunnen voorkomen, dan in
het verleden het geval was. Ook in den oorlog zelf zullen zij in de
toekomst worden ge&euml;erbiedigd, zoo dikwijls de machtsverhoudingen
tusschen neutralen en oorlogvoerenden zoodanig zijn zal, dat de
onzijdigen door bedreiging met feitelijkheden tegen den overtreder,
de inachtneming van het internationale verdrag kunnen afdwingen.
Wanneer echter, zooals thans, de groote mogendheden van een
geheel werelddeel allen met elkander in oorlog zijn en het in dien
krijg, naar de overtuiging van elk der belligerenten, gaat om eigen
lijfs- of althans om eigen machtsbehoud, zijn verdragen niet in staat
hen te houden binnen de grenzen van in vredestijd gestelde regelen
van volkenrecht, ook al hebben zij zelven tot het stellen dier regelen
uit vrijen wil en uit overweging van het belang van geregelde internationale
rechtsverhoudingen, zoo al niet uit innige rechtsovertuiging
medegewerkt. De oorlog brengt zulk een geweldigen omkeer
in den gemoedstoestand zoowel der regeeringen als der bevolkingen
van krijgvoerende landen teweeg, dat men daar alles geoorloofd
waant, wat den vijand afbreuk kan doen en het haast landverraad zou
achten, zich daarvan te laten weerhouden of daarbij te laten intoomen
door overwegingen van recht, zoolang men door machtigeren
daartoe niet wordt verplicht. Oorlogvoerenden bevinden zich, door
het enkele feit dat zij oorlog voeren, naar eigen overtuiging in den
noodtoestand die wetten verbreekt, de wet van het recht niet minder
dan de wet der menschelijkheid.</p>

<p>De kleine neutrale staten moeten zich zulke schendingen van verdragen
wel laten welgevallen, al laten zij niet na, er tegen te protesteeren.
Een casus belli leveren zij alleen dan op, wanneer zij tevens
een ernstige schending der souvereiniteit inhouden. Zoover is het
gelukkig, hoe hinderlijk, vaak zelfs ergerlijk die schendingen ook zijn
geweest, voor ons land niet gekomen. Het is bij protesten gebleven
en het kon daarbij blijven. Bij velen heeft dat een gevoel van<span class="pagenum"><a name="Page_346" id="Page_346">[346]</a></span>
wrevel gewekt. Begrijpelijk, maar ongegrond. Waar het recht de
macht aan het woord moet laten, hebben de kleine naties daarvoor wel
te buigen. Door echter, zonder onderscheid te maken tusschen de
belligerente partijen, telkens te protesteeren, wanneer het volkenrecht
ten nadeele van Nederland werd geschonden, diende onze
Regeering niet alleen het belang van het land als handeldrijvende
en zeevarende natie, kwam zij niet alleen op voor de waardigheid
en de hoogheid van den staat, maar vervulde zij tevens voor haar
deel de taak, die aan de neutralen in deze reuzenworsteling is weggelegd.
Zij hielp er toe mede, het rechtsgeweten der oorlogvoerenden
niet geheel te doen inslapen en daarmede tevens de kiemen te
bewaren, waaruit straks een nieuw en, laat ons hopen, hechter gebouwde
regeling van het voor de menschelijke beschaving onmisbaar
volkerenverkeer tot ontwikkeling zal komen.</p>

<hr class="tb" />

<p>Doch ik moet nog, met een enkel woord althans, in herinnering
brengen hoe het met onzen handel onder al die moeilijkheden van
den oorlogstoestand gegaan is. Dat daardoor onze buitenlandsche
handel zeer werd gehandicapt, spreekt wel van zelf. Enkele onderdeelen
daarvan werden geheel stopgezet of sterk verminderd. Dit
werd nog verergerd, toen de belligerenten verschillende neutrale
kooplieden gingen keuren en, al naar gelang deze al dan niet ook
met den vijand handel dreven, hen op blanke of zwarte lijsten plaatsten.
Die lijsten op zich zelf zijn een negatie van het recht van den
neutrale om zaken te doen met alle oorlogvoerenden en een niet
onbedenkelijke poging om verder te reiken dan het eigen rechtsgebied
en om, naast den eigen onderdaan, ook den vreemdeling &#8222;the
trading with the enemy&#8221; te verbieden. Zoowel de goederen- als de
geldhandel worden door die lijsten belemmerd, niet alleen voor het
heden, maar ook voor de toekomst. Daarbij komt voor den effectenhandel
in buitenlandsche fondsen nog een speciale moeilijkheid.
De oorlogvoerende staten verlangen bij de uitbetaling der coupons
hunner schulden waarborgen dat de stukken niet toebehooren aan
onderdanen van vijandige naties. Dit geeft heel wat oponthoud en
ongerief, zoowel voor de beleggers zelven als voor de bankiers en
commissionnairs. Bovendien heeft de politiek der economische isoleering
van de centrale mogendheden er toe gevoerd, niet alleen<span class="pagenum"><a name="Page_347" id="Page_347">[347]</a></span>
hun invoer van goederen te fnuiken, maar ook hen te belemmeren
in het zich verschaffen van geld of crediet door verkoop van buitenlandsche
effecten. Met deze financieele isoleering begon Engeland
niet aanstonds; er zijn dan ook zeker heel wat Amerikaansche fondsen
over de Amsterdamsche beurs voor Duitsche rekening naar Amerika
verkocht. Een tusschenkomst die volkomen geoorloofd was,
maar die toch ook weer geleid heeft tot maatregelen van de Britsche
regeering, waarbij het recht voor het belang van Engeland als belligerent
moest wijken. De aanhouding van groote waarden door Groot-Brittanni&euml;,
op vermoeden dat daarbij vijandelijke belangen betrokken
waren, en de toenemende moeilijkheid voor den internationalen geld- en effectenhandel hebben er ten slotte toe geleid, dat zelfs een financieele
afdeeling van de N. O. T. moest worden in werking gesteld.
Dit bewijst genoegzaam, hoe ook de Nederlandsche geld- en effectenhandel
zwarigheid ondervond van de economische oorlogspolitiek
van de geallieerden, met name van Groot-Brittanni&euml;.</p>

<p>Het is moeilijk een algemeen oordeel te vellen hoe de handel onder
den oorlog gevaren is. De groote geld- en effectenhandelaars behoeven
zeker geen medelijden; zij zullen daar ook wel niet om
vragen. De kleinere commissionnairs zijn er over het algemeen
heel wat slechter aan toe. De provinciale bankiers ondervinden den
gunstigen terugslag van de welvaart in den boerenstand.</p>

<p>Tegenover de belemmeringen van den overzeeschen handel staat,
dat de export naar Duitschland in allerlei voedingsmiddelen zich
sterk ontwikkeld heeft. Niet alleen land- en tuinbouw en enkele
fabrieken van voedings- en genotmiddelen, maar ook sommige
kringen uit den groothandel hebben daarvan profijt getrokken.
Ten gevolge van de economische politiek der geallieerden tegenover
Duitschland steeg daar de vraag naar producten van onzen
bodem zoodanig, dat onze exporthandel er aanmerkelijk veel
hoogere prijzen kon maken dan in Engeland of Frankrijk. Het
gevolg hiervan is een sterke overhelling van dien handel in
Duitsche richting. Dat is niet toe te schrijven aan sympathie
of antipathie, maar aan zuiver economische oorzaken. Men kan het
den boeren, fabrikanten en handelaren, voor zoover zij goederen uit
te voeren hebben, niet kwalijk nemen, dat zij die daarheen zenden
waar zij er de hoogste markt voor vinden. Het is echter niet te miskennen,
dat het tijdelijk verwaarloozen van de Engelsche en Fransche
markt voor de toekomst niet zonder bedenking is. Gelukkig<span class="pagenum"><a name="Page_348" id="Page_348">[348]</a></span>
komen er organisaties om het hierin liggend gevaar zooveel mogelijk
te keeren.</p>

<p>Aan het opmaken van een balans van den stilstand of achteruitgang
in den eenen en de verlevendiging in den anderen tak van handel,
durf ik mij niet wagen. Men zal wel niet ver van de waarheid af
zijn, wanneer men aanneemt, dat over het algemeen de groothandel
niet al te slecht is weggekomen. De tusschenhandel en meer nog de
kleinhandel hebben het minder goed gehad. Vooral in den aanvang
was het hiermede droevig gesteld. Maar toch heeft zich zelfs voor de
grossiers en de winkeliers de toestand langzamerhand ten goede gekeerd
in een mate als waarop men aanvankelijk niet had durven
hopen. Na hetgeen ik daaromtrent reeds opmerkte bij de bespreking
van het middenstandscrediet in hoofdstuk IV<a name="FNanchor_26" id="FNanchor_26"></a><a href="#Footnote_26" class="fnanchor">[26]</a> behoef ik daarop
hier niet meer terug te komen.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_26" id="Footnote_26"></a><a href="#FNanchor_26"><span class="label">[26]</span></a> Zie <a href="#Page_218">bl. 218/9</a>.</p>
</div>

<p>De handel heeft zeker niet zulk een gulden tijd gehad als de landbouw.
Onder de kooplieden, dit geldt zoowel voor den geld- en den
effectenhandel als voor den goederenhandel, hebben over het algemeen
de grooten de meeste baat gevonden en zijn er heel wat kleineren,
die moeten worstelen om het hoofd boven water te houden. De
oorlog heeft over het algemeen de bedrijfsconcentratie in de hand
gewerkt en zal, naar het zich laat aanzien, in deze richting nog lang
nawerken. Alles bij elkaar genomen is er, zoo al geen stof tot juichen
dan toch wel tot tevredenheid over den toestand van den handel,
nadat meer dan twee jaren van oorlogstoestand zijn doorgemaakt.</p>

<hr class="tb" />

<p>Neemt men alle takken van ons volksbestaan, welke ik in dit
hoofdstuk de revue liet passeeren, bij elkaar, dan is er ongetwijfeld
reden om van geluk te spreken.</p>

<p>De klippen zijn wij echter nog niet voorbij. Wij leven nog in een
zeer bijzonderen tijd, die ook voor het economisch leven ongekende
gevaren in zijn schoot kan bergen, niet slechts gedurende den
oorlogstoestand, maar ook als er eindelijk weer vrede op aarde zijn
zal. Daarom zij men zoo voorzichtig niet te voorbarig juichtonen aan te
heffen. De toekomst is daarvoor veel te onzeker. Terecht waarschuwt
de heer Posthuma daartegen aan het slot van zijn Economische
Nota, die den toestand in het begin van het jaar 1916 beschrijft.<span class="pagenum"><a name="Page_349" id="Page_349">[349]</a></span>
Maar toch stemt het tot blijdschap, dat hij zonder overdrijving kon
neerschrijven: &#8222;Vat men de indrukken van het geheele economische
leven te zamen, dan is de slotsom dat er, de omstandigheden
in aanmerking genomen, alleszins reden tot dankbaarheid bestaat.&#8221;</p>

<p>Ik deed gelukkig geen vergeefsch beroep op de natie in al haar
geledingen, toen ik, sprekende in de tegelijk zoo rustige en ernstige,
maar toch ook innerlijk zoo bewogen vergadering van 3 Augustus
1914, aan het slot mijner rede zeide:</p>

<p>&#8222;Wanneer dan ieder van zijn standpunt, gelijk de Regeering hoopt
van het hare te doen, onder deze moeilijke omstandigheden wel
tracht te voorzien in de gevaren die dreigen, maar aan den anderen
kant het hoofd koel te houden en zijn kalmte te bewaren, dan ben ik
overtuigd, dat de bronnen van welvaart waarover Nederland beschikt,
ons in staat zullen stellen aan deze heel zware economische
crisis het hoofd te bieden.&#8221;</p>

<p>Wat ook de toekomst nog moge brengen, reeds nu heeft de uitkomst
bewezen, dat ik omtrent de levenskracht van ons volk mijne
verwachtingen niet te hoog gespannen had. Zeker, wij kunnen nog
voor nieuwe crisissen te staan komen, maar die van 1914/5 heeft
Nederland glansrijk doorstaan en overwonnen. Men mag en moet
dit zeggen, trots de slagen die hier en daar vielen, trots de
moeilijkheden waarin het oploopen der prijzen breede lagen van de
bevolking bracht. Dat resultaat dankt Nederland aan de onmisbare
samenwerking van vele en velerlei krachten, die met groote energie
en volharding aan alle kanten tegelijk de schouders er onder hebben
gezet. Natuurlijk werden er fouten gemaakt; natuurlijk zijn er
leemten, zelfs groote leemten aan te wijzen; natuurlijk is niet ieder
tevreden; natuurlijk zijn er die goede redenen tot klagen hebben;
maar als men er zich in terugdenkt, wat men in Augustus 1914 had te
vreezen, zich voorstelt, hoe het had kunnen worden, en ziet hoe het
in werkelijkheid geworden is, mogen allen, die daartoe hun beste
krachten gaven, groote voldoening gevoelen over hetgeen met
vereende krachten werd bereikt, al heeft niemand het recht zich
de verdienste ervan toe te zeggen, dat het gegaan is zooals het
ging. Hieraan wordt niets te kort gedaan door het feit, dat het
verkregen resultaat mede, zoo niet grootendeels, tevens te danken
is aan factoren, die buiten onze macht staan en waaraan men
zich had te onderwerpen. De conjunctuur is voor Nederland<span class="pagenum"><a name="Page_350" id="Page_350">[350]</a></span>
gunstig geweest; dit stemt tot grooten dank. Door aller samenwerking
is van die conjunctuur gemaakt, wat er van te maken was; dit
stemt tot voldoening. Het Nederlandsche volk heeft in den oorlogstoestand
wel is waar enkele minder gunstige eigenschappen vertoond,
maar daarnaast blijk gegeven van een hoogst verblijdende
levenskracht. Dit wekt vertrouwen in &#8217;s lands toekomst.</p>

<hr class="chap" />

<p class="pagenum"><a name="Page_351" id="Page_351">[351]</a></p>

<h2>HOOFDSTUK VI.<br />
<span class="titel">DE OORLOGSTOESTAND EN DE SCHATKIST.</span></h2>

<h3>&sect; 1. <i>De Staatsleening 1914.</i></h3>

<p>Toen de oorlog uitbrak, was de economische toestand van het land
goed; de toestand van &#8217;s Rijks schatkist slecht. Zoo kan men met een
enkel woord uitdrukken, hoe het in Augustus 1914 hier te lande gesteld
was. Nederland had een tijdperk van groote welvaart doorgemaakt,
doch terzelfder tijd had men geworsteld met voortdurende tekorten
op de Staatsbegrooting. Wel is waar werden die geraamde tekorten in
werkelijkheid telkens ingehaald en was er, met uitzondering van het
jaar 1908, waarin de opbrengst der belastingen onder den invloed
stond van de pas doorgemaakte crisis, een zoodanig grootere opbrengst
der middelen boven de raming, dat het geraamde tekort in een
werkelijk overschot omsloeg, maar dit gunstige kasresultaat werd alleen
bereikt, doordien tot het jaar 1913 toe, de Staatsbegrooting nog
niet werd gedrukt door de verschillende uitgaven op sociaal gebied,
die bij groot verschil in uitgangspunt over hetgeen op dit terrein te
doen valt, bij groot verschil ook ten aanzien van den omvang en den
aard der maatregelen, waarom het gaat, algemeen noodzakelijk werden
geacht. Waren de ouderdomsrenten volgens de Invaliditeitswet-Talma&mdash;om
slechts &eacute;&eacute;n voorbeeld te noemen&mdash;in plaats van op 9
December met 1 Januari 1913 begonnen, dan zou het overschot op
den dienst van 1913 ten bedrage van omstreeks &#402;&nbsp;4 millioen, zijn omgeslagen
in een tekort van &#402;&nbsp;6 &agrave; &#402;&nbsp;7 millioen.</p>

<p>Bij het optreden van het Ministerie Cort van der Linden moest er
op gerekend worden, dat voor &#402;&nbsp;25 &agrave; &#402;&nbsp;30 millioen nieuwe belastingen
ter bestrijding van uitgaven voor den gewonen dienst zouden moeten
worden opgelegd, waarin voor een deel zou worden bijgedragen door
de Rijksinkomstenbelasting, waarvan het ontwerp als dankbaar
aanvaard onderdeel van de nalatenschap der vorige Regeering werd<span class="pagenum"><a name="Page_352" id="Page_352">[352]</a></span>
overgenomen. Doch toen ik, na in October 1914 te zijn opgetreden
als Minister van Financi&euml;n, den toestand wat meer in bijzonderheden
naging, kwam ik tot de weinig bemoedigende ontdekking, dat, zonder
misrekening in de te verwachten uitgaven, mede in verband met
het sociaal program van het Kabinet, niet &#402;&nbsp;25 &agrave; &#402;&nbsp;30 millioen aan
nieuwe middelen zou moeten worden gevonden, met inbegrip van
de inkomstenbelasting, maar niet minder dan omstreeks &#402;&nbsp;60 millioen,
nadat de inkomstenbelasting reeds was in rekening gebracht.
Toen ik op 10 December 1914, sprekende in de Tweede Kamer, dit
cijfer noemde, sloeg aan enkele kamerleden waarschijnlijk wel eenigszins
de schrik om het hart. Maar mijn nadere verklaring daarvan
gaf geen aanleiding tot critiek. Het was van hetgeen ik dien
dag zeide haast het eenige, dat niet gecritiseerd werd; alleen werd
mij tegemoet gevoerd, dat ik niet &#402;&nbsp;60 maar &#402;&nbsp;70 millioen had moeten
noemen, als bedrag waarin, afgezien van de uitgaven als gevolg van
den oorlogstoestand, voorzien zou moeten worden.</p>

<p>Het is mijn bedoeling niet, hier op den algemeenen toestand van
&#8217;s Rijks kas in te gaan noch op hetgeen door mij werd voorgesteld
ter voorziening van het tekort dat de gewone dienst der Staatsbegrooting
bij normale ontwikkeling der staatswerkzaamheid op sociaal
gebied, speciaal ten aanzien van het onderwijs en het verzekeringswezen
en in verband met de uitgaven voor de verdediging zoowel
van Nederlandsch-Indi&euml; als van het moederland en ter verbetering
van land- en waterwegen in de komende jaren, onvermijdelijk
zal te zien geven, tenzij het gat wordt gestopt door invoering van
nieuwe en verhooging van bestaande belastingen. Dat onderwerp
ligt buiten het bestek van dit boek. Ik maak er slechts melding van
om de tegenstelling, waarmede ik dit hoofdstuk begon, eenigszins
toe te lichten. Hier heb ik alleen te maken met de uitgaven van
het Rijk als gevolg van den oorlogstoestand en met de wijze waarop
dekking van die uitgaven werd gezocht en gevonden.</p>

<p>Zoodra de oorlog was uitgebroken en het duidelijk was, dat het
land voor ongekend hooge buitengewone uitgaven zou komen te
staan, werden de reeds opgemaakte begrootingen, die eerst ongewijzigd
moesten worden ingediend, herzien en zooveel mogelijk besnoeid.
Veel heeft dat niet kunnen baten. Groote bezuinigingen
waren niet aan te brengen. Een der hoofdzaken was, dat alle uitgaven
voor niet periodieke salarisverhoogingen van ambtenaren werden<span class="pagenum"><a name="Page_353" id="Page_353">[353]</a></span>
geschrapt. Een goed jaar later moest, als gevolg van de toenemende
duurte van levensmiddelen, een tegenovergestelde weg worden
bewandeld en moesten duurtetoeslagen worden toegekend. Uit hetgeen
ik in <a href="#Page_39">hoofdstuk II</a> opmerkte, is duidelijk gebleken, dat ik geen
groot voorstander daarvan ben en in oorlogstijd veel meer gevoel
voor een politiek, die de prijzen binnen redelijke grenzen houdt.
Toen de maatregelen in deze richting getroffen, de prijsstijging niet
voldoende konden beletten, kon de Regeering den aandrang tot
het geven van een duurtetoeslag niet langer weerstaan. Zulk een
toeslag werd toegezegd door den tijdelijken voorzitter van den
Ministerraad bij de behandeling der Staatsbegrooting voor 1916.
Die toezegging werd verwezenlijkt, nadat ik als minister was
afgetreden. De duurtetoeslag der Rijksambtenaren verhoogt de
buitengewone uitgaven van den oorlogstoestand met omstreeks
&#402;&nbsp;2 millioen.</p>

<p>Doch ik loop door deze mededeeling op de gebeurtenissen en hun
financieele gevolgen vooruit. De eerste weken van de mobilisatie
brachten natuurlijk verschillende niet periodiek weerkeerende kosten
mede en waren dus de duurste. Vandaar dat zij in de eerste
maand op ongeveer &#402;&nbsp;20 millioen te staan kwam. Normaal, voor
zoover men bij een zoo buitengewonen toestand van normaal kan
spreken, was de uitgaaf voor het leger omstreeks &#402;&nbsp;500.000 per
dag. Na de eerste maand waren de kosten van den oorlogstoestand
in totaal op omstreeks &#402;&nbsp;20 millioen per maand te stellen.
Later werden zij hooger, zoowel door de verder gaande sociale
maatregelen, men denke&mdash;om slechts een voorbeeld te noemen&mdash;aan
de bruinbroodregeling, als door de stijging van verschillende
prijzen en, in verband daarmede, ook door de verhooging der
vergoedingen voor gezinnen van gemobiliseerden. Er moest toen
gerekend worden met omstreeks &#402;&nbsp;22 millioen per maand. Het
zou mij niet verwonderen, als thans de crisisuitgaven gemiddeld
maandelijks het bedrag van &#402;&nbsp;25 millioen naderen. Rekenend met
gemiddeld &#402;&nbsp;21 millioen per maand over alle verloopen oorlogsmaanden,
komt men er toe, dat de oorlogstoestand gedurende de
twee oorlogsjaren, welke op het oogenblik dat ik dit schrijf, juist
verstreken zijn, de schatkist op een crisis-uitgaaf van rond een half
milliard zijn te staan gekomen.</p>

<p>Dat het zulk een vaart zou loopen, kon men in den aanvang niet<span class="pagenum"><a name="Page_354" id="Page_354">[354]</a></span>
vermoeden, maar wel was het duidelijk dat, waar men voor onbepaalden
tijd voor een ongekend groote extra-uitgaaf stond, maatregelen
tot dekking daarvan niet mochten uitblijven. Te meer was
dit noodig, omdat bij het uitbreken van den oorlog niet alleen &#8217;s Rijks
financieele toestand, zooals ik vermeldde, niet al te sterk was, maar
ook over den toestand van &#8217;s Rijks kas niet te roemen viel. In het
voorjaar van 1914 was de uitgifte van een leening door en ten laste
van Nederlandsch-Indi&euml; tot een bedrag van &#402;&nbsp;100 millioen in
voorbereiding. De oorlog haalde in de eerste maanden door dit
leeningsplan een streep, zooals hij door zooveel goede voornemens
gedaan heeft. Dit was voor de Nederlandsche schatkist
een tegenvaller. Zoolang Nederlandsch-Indi&euml; niet door eigen leeningsgeld
in de dekking zijner buitengewone uitgaven kon voorzien,
steunde het daarvoor op de schatkist van het moederland,
welke bij het uitbreken van den oorlog aan het Ned. Indische
Gouvernement ongeveer &#402;&nbsp;60 millioen had voorgeschoten. In verband
daarmede waren er toen ongeveer &#402;&nbsp;69 millioen schatkistbiljetten
en schatkistpromessen in omloop, die voor het grootste deel
waren geplaatst bij de Nederlandsche Bank. In totaal was de
vlottende schuld toen omstreeks &#402;&nbsp;84 millioen; men moest er op
rekenen dat die schuld, als zij niet werd geconsolideerd, met omstreeks
&#402;&nbsp;20 millioen per maand zou stijgen. Die rekening werd door
de feiten geheel bevestigd. Op 1 December was de vlottende schuld,
met inbegrip van de toen uitstaande zilverbons, gestegen tot ruim
&#402;&nbsp;152 millioen en zij zou nog omstreeks &#402;&nbsp;7 millioen hooger zijn geweest,
indien niet tot dit bedrag winst was gemaakt op het zilvergeld,
dat ten beloope van ruim &#402;&nbsp;14 millioen sedert 1 Augustus was
aangemaakt en in omloop gebracht.</p>

<p>Daar het schatkistpapier voor het grootste deel, rechtstreeks of
indirect, bij de Nederlandsche Bank terecht kwam, moest de schatkist,
indien de vlottende schuld niet werd geconsolideerd, allengs
meer op de Bank steunen. Dit mocht de Regeering niet lijdelijk
toezien. Indien zij doorging met in zoo hooge mate gebruik te
maken van de diensten der Bank, zou &#8217;s Rijks financieele toestand
bedenkelijk en daarmede &#8217;s lands veiligheid in groot gevaar zijn
geweest, indien ons land onverhoopt in den oorlog mocht worden
betrokken. Hierin moest worden voorzien. Men behoorde de weerkracht
van het land naar alle kanten zoo groot mogelijk te maken;<span class="pagenum"><a name="Page_355" id="Page_355">[355]</a></span>
niet minder dan de militaire moest de financieele weerkracht gericht
zijn op het oorlogsgevaar, waaraan het land blootstond.</p>

<p>Reeds aanstonds werd aan de Staten-Generaal een oorlogscrediet
gevraagd van 50 millioen, dat den 3den Augustus 1914 verleend
werd; den 7den Augustus werd dit verhoogd met &#402;&nbsp;5 millioen voor
Marine en den 16den October met op nieuw &#402;&nbsp;50 millioen voor het
Departement van Oorlog; dat was eerst het begin.</p>

<p>Zelfs al ware te voorzien geweest, dat de toevloed van goud uit
het buitenland zoo groot zou worden, als het geval is geweest&mdash;en
dat kon door niemand worden voorzien&mdash;,zelfs dan zou men
met het laten oploopen der vlottende schuld niet verantwoord zijn
geweest. Zoo zag de Regeering het terecht in. De geleidelijke verbetering
in den toestand van de Nederlandsche Bank, die van September
1914 af was waar te nemen, mocht haar niet weerhouden,
de medewerking der Staten-Generaal te vragen voor haar voorstel
tot consolidatie der vlottende schuld.</p>

<p>Dat voorstel was niet het product van een invallende gedachte, en
het vasthouden daaraan niet toe te schrijven aan stijfhoofdigheid
van een enkelen regeeringspersoon. Het was het resultaat van herhaalde
uitvoerige besprekingen in den Ministerraad en met leidende
personen uit de bankwereld. Reeds in September 1914 had in
het gebouw, waarin het Ministerie van Binnenlandsche Zaken
destijds tijdelijk was ondergebracht, een vergadering plaats, welke
geleid werd door den tijdelijken voorzitter van den Ministerraad en
waarin ook de Minister van Financi&euml;n en ik tegenwoordig waren.
Daartoe waren met den president van de Nederlandsche Bank
en den president van de Nederlandsche Handel-Maatschappij, vertegenwoordigers
van de geheele &#8222;haute finance&#8221; uitgenoodigd.
Van regeeringszijde werd daar met een enkel woord de toestand,
die trouwens aan de heeren volkomen bekend was, ter inleiding
uiteengezet. Bij de bespreking die volgde, kwam het denkbeeld
der heffing in eens, dat toen nog niet was gelanceerd geworden,
niet ter tafel. Wel werd door eenige bankiers in overweging gegeven
een leening, des noods een gedwongen leening, te sluiten
voor korten termijn bijv. voor twee of drie jaar en de financi&euml;n
definitief te regelen, zoodra de oorlogstoestand zou voorbij zijn. Dat
denkbeeld, dat later in de Kamer ook eenige voorstanders bleek te
hebben, werd van de zijde van de Regeering terstond afgewezen.<span class="pagenum"><a name="Page_356" id="Page_356">[356]</a></span>
Dit kon wel niet anders. Ware men er op ingegaan en had Nederland
een korte leening van drie jaren gesloten, dan had het terstond
na het einde van den oorlog, wanneer, gelijk algemeen werd en wordt
voorzien, er van alle kanten een buitengewoon sterke vraag op de
geldmarkt zal opkomen, een beroep op die markt moeten doen. Het
oorlogsgevaar zou dan geweken zijn en het in oorlogstijd geldend
motief voor het, zoo noodig, uitschrijven eener gedwongen leening,
dat de schatkist ter wille van de veiligheid van het land het geld,
waaraan zij behoefte heeft, <i>moet</i> krijgen, had dan geen dienst meer
kunnen doen. Het effect van het volgen van dien raad zou geweest
zijn, dat na den oorlog de bankiers den toestand geheel zouden hebben
beheerscht en dat de Regeering dan met handen en voeten aan
de &#8222;haute finance&#8221; zou zijn gebonden geweest. Hiermede bedoel ik
niet, dat de financiers die dezen raad gaven, het waren er slechts
zeer enkelen, hun advies uit eigen belang gaven. Ik wil gaarne aannemen,
dat dit daarbij niet medesprak en dat zij de zaak alleen
anders inzagen dan de Regeering. Deze echter zag haar in, gelijk ik
hier aangaf, en liet daarom aanstonds blijken, dat zij die oplossing
niet wenschte te aanvaarden.</p>

<p>Er werd in die bijeenkomst voorts nog heel wat gesproken over
het bedrag, dat geleend zou moeten worden. De Regeering, die de
bijeenkomst had belegd om bij de leidende persoonlijkheden uit de
financieele wereld haar licht op te steken, had op dat oogenblik nog
geen gevestigde opinie omtrent het bedrag dat geleend zou moeten
worden. Alleen zooveel stond reeds toen wel vast, dat de uit te schrijven
leening niet lager dan &#402;&nbsp;150 &agrave; &#402;&nbsp;200 millioen zou moeten zijn.
Ook de groote bankiers waren in September 1914 met zulk een som
nog niet vertrouwd. Zij wezen er op, hoe steeds in veel kleinere leeningen
van den Nederlandschen staat voor een aanzienlijk bedrag
door buitenlandsche huizen was ingeschreven. Nu die medewerking
ontbrak, zou het al veel zijn, als binnenslands omstreeks &#402;&nbsp;40 millioen
zou zijn te plaatsen. Toen het bleek, dat de in de eerste plaats deskundigen
zulk een weinig bemoedigenden kijk op den toestand hadden,
werd hun ook gevraagd, wat zij verwachtten van het uitschrijven
eener gedwongen leening, indien een vrijwillige niet mocht slagen.
Zooals van zelf spreekt, waren allen het er over eens, dat het voor
het staatscrediet hoogst bedenkelijk zijn zou, als het tot een gedwongen
leening zou moeten komen. Hieromtrent maakte ook de Regeering<span class="pagenum"><a name="Page_357" id="Page_357">[357]</a></span>
zich niet de minste illusie. Als stok achter de deur werd daarentegen
de gedwongen leening niet ondienstig geoordeeld. Maar zelfs
met dat dreigement als prikkel tot deelneming, durfde men de
opbrengst eener uit te schrijven leening niet op hooger dan omstreeks
&#402;&nbsp;60 millioen begrooten. Bij de beoordeeling van dit advies
vergete men intusschen niet, dat het gegeven werd in September
1914, onder den verschen indruk van de heftige crisis, die de geldmarkt
in Augustus had doorgemaakt. Ieder onzer heeft in den oorlogstoestand,
en vooral in de eerste maanden daarvan, zeer snel
geleefd.</p>

<p>Toen ik op 24 October 1914 den heer Bertling als Minister van
Financi&euml;n had vervangen, werden de verdere besprekingen ter voorbereiding
van de eerste oorlogsleening door mij gevoerd, waarbij ik
voortdurend werd bijgestaan door den tegenwoordigen Minister van
Financi&euml;n, den heer Mr. A. van Gijn, destijds Thesaurier-Generaal.
Er werd overleg gepleegd ook met vertegenwoordigers van de kleinere
bankinstellingen, met name met die van provinciale kantoren,
alsmede met de directies van de grootere levensverzekeringmaatschappijen.
Bovendien werd nog herhaaldelijk overlegd zoowel
met den president van de Nederlandsche Bank als met dien
der Nederlandsche Handel-Maatschappij. Al die besprekingen
stemden de Regeering allengs wel optimistischer over het resultaat,
dat van een groote oorlogsleening was te verwachten, maar
hetgeen ik hier laat volgen uit de Nota, welke door mij op
6 November 1914 aan de Kamer werd overgelegd, bewijst toch wel
dat ik&mdash;en de geheele Regeering met mij&mdash;omtrent den te verwachten
uitslag zeer in onzekerheid verkeerde.</p>

<p>&#8222;Het oordeel van de verschillende geraadpleegde groepen was,
wat de kansen eener geheel vrijwillige leening aangaat, vrij eenstemmig.
Daarentegen oordeelden de vertegenwoordigers der bankinstellingen,
die meer over het geheel land verspreid zijn, vrij optimistisch
over eene leening, die door wettelijken dwang zou worden
gesteund. Van de grootere levensverzekeringmaatschappijen kreeg
ondergeteekende den indruk, dat indien het mogelijk zal blijken,
dat deze op niet te bezwarende wijze een deel harer reserves zullen
kunnen beleenen, een niet onbelangrijke medewerking van die zijde
voor zulk eene leening is te verwachten.</p>

<p>&#8222;Uit een en ander meent ondergeteekende te mogen afleiden,<span class="pagenum"><a name="Page_358" id="Page_358">[358]</a></span>
dat de kans op het slagen eener vrijwillige leening toch niet geheel
uitgesloten is te achten, wanneer het geldbeleggend publiek beseft,
dat indien de leening niet vrijwillig wordt genomen, de deelneming
daaraan onder alsdan minder gunstige voorwaarden zal worden opgelegd.
Onder deze omstandigheden meent de Regeering het uitschrijven
eener vrijwillige leening althans te moeten beproeven.
Echter moet zij in dat geval toch aan den wetgever terstond de
machtiging vragen het deelnemen aan eene leening aan de meervermogenden
op te leggen, indien of voor zoover de vrijwillige leening
niet mocht slagen.&#8221;</p>

<p>Intusschen was ongeveer een maand voordat deze Nota aan de
Tweede Kamer werd gezonden, de Regeering verrast door het denkbeeld,
door Dr. Bos in de Octoberaflevering van de <i>Vragen des Tijds</i>
opgeworpen en in de November-aflevering van dat tijdschrift nader
uiteengezet, dat de oorlogsuitgaven niet zouden worden bestreden
uit een leening, maar uit een heffing in eens. Voor alle leden van het
Kabinet was dit een verrassing; niemand hunner wist of kon vermoeden,
dat een zoo radicaal van haar eigen voornemens omtrent
de dekking der oorlogsuitgaven afwijkend denkbeeld in het publiek
zou worden geworpen. Toen het eenmaal was gelanceerd, kreeg
het terstond grooten aanhang. Met uitzondering van de vrij-liberalen,
grepen alle groepen van de linkerzijde het aan, en er werd
terstond, vooral door vrijzinnigdemocraten en sociaaldemocraten,
een krachtige propaganda voor gemaakt. De leuze &#8222;in eens er af&#8221;
werkte aanstekelijk en haar zegetocht onder een groot deel van het
publiek werd niet weinig bevorderd, toen een onzer grootste industrieelen,
die ook op politiek een bekende figuur is, de heer D. W.
Stork, zich bij haar aansloot.</p>

<p>Er was evenwel een zeer belangrijk onderscheid niet alleen tusschen
de wijze waarop de heer Stork het denkbeeld aanprees en de
agitatie, welke ten gunste daarvan door vrijzinnigdemocraten en
sociaaldemocraten werd gewekt; ook hetgeen er mee beoogd werd,
was bij den heer Stork hemelsbreed verschillend van wat Dr. Bos
en de democraten wilden. De heer Stork meende, dat men de vermogenden
wel in eens voor de oorlogsuitgaven kon en mocht laten
opkomen, maar dat men hen daartegenover dan ook in de eerste
10 jaar niet met nieuwe belastingen zou moeten bespringen. Hij
gaf voor de vermogenden de voorkeur aan het in eens worden<span class="pagenum"><a name="Page_359" id="Page_359">[359]</a></span>
uitgebraden boven het &#8222;&ecirc;tre brul&eacute;s &agrave; petit feu&#8221;. In dien gedachtengang
vond hij steun bij den oud-president van den Hoogen Raad
Mr. Eyssell, die zijn denkbeeld aanprees op een wijze, welke zelfs
den heer Stork wel het hoofd zal hebben doen schudden.</p>

<p>Lijnrecht daartegen in ging hetgeen de democratische voorstanders
van de heffing in eens daarmede bedoelden. Zij zagen
daarin het middel om van de oorlogslasten in eens af te komen en
zoodoende de baan vrij te houden tot het opleggen ook en in de
eerste plaats aan de vermogenden, van de lasten welke opgelegd zullen
moeten worden ter bestrijding van de kosten der sociale maatregelen,
die in het belang der arbeidende klasse en der volksontwikkeling
in de toekomst noodig zullen zijn.</p>

<p>Indien de Regeering in de noodzakelijkheid was gekomen tusschen
die beide standpunten te kiezen, zou zij zich zeker niet aan de zijde
van den heer Stork hebben geplaatst. De regeling van de dekking
der lasten van den oorlogstoestand moest, ook naar haar oordeel,
in de eerste plaats aan dezen eisch voldoen, dat zij de medewerking
van den Staat aan de maatschappelijke ontwikkeling, voor zoover
deze daartoe geroepen is, zoo min mogelijk mocht belemmeren. Te
dezen aanzien was er eenstemmigheid tusschen de Regeering en de
democratische voorstanders van de heffing in eens, al was er verschil
over enkele der maatregelen, welke daartoe van staatswege zouden
moeten worden getroffen. De vraag was echter, of de dekking der
oorlogsuitgaven door een in betrekkelijk korten termijn af te lossen
leening niet uit financieel-technisch oogpunt de voorkeur verdiende
en of daardoor de bevolking in haar geheel niet meer zou worden
gebaat, dan door eene heffing in eens van &#402;&nbsp;200 &agrave; &#402;&nbsp;300 millioen, hoe
aanlokkelijk het denkbeeld van zulk een heffing voor de groote
meerderheid, die er niet in zou hebben bij te dragen, ook wezen
mocht. Geheel in overeenstemming met het oordeel mijner ambtgenooten
heb ik tegen de sterk opkomende strooming ten gunste
eener heffing in eens, aan de dekking der kosten van den oorlogstoestand
door een leening op niet te langen termijn vastgehouden.
Ik zal niet in den breede terugtreden in den daarover gevoerden
strijd. De hoofdpunten daarvan moet ik echter in herinnering
brengen.</p>

<p>Nadat met de Nederlandsche Bank in beginsel was overeengekomen
over eene gemakkelijke beleenbaarheid van de uit te geven<span class="pagenum"><a name="Page_360" id="Page_360">[360]</a></span>
obligaties, werd een wetsontwerp opgemaakt tot het aangaan van
een leening van &#402;&nbsp;275 millioen tegen een rente van 5%, welke
zou worden geamortiseerd in 15 jaar en binnen 6 jaar niet convertabel
zijn zou. Ter bestrijding van de uitgaven voor rente
en aflossing van die leening zou jaarlijks, gedurende 15 jaar,
noodig zijn &#402;&nbsp;26<sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub> millioen, boven en behalve hetgeen zal moeten
worden opgebracht tot dekking van het tekort op den gewonen
dienst.</p>

<p>De moeilijkheid waarvoor de Regeering ten aanzien van de wijze
van dekking dezer &#402;&nbsp;26<sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub> millioen was geplaatst, was vooral hierom
zoo groot, omdat men onder den indruk van het oorlogsgevaar, dat
vooral in 1914 zwaar drukte, zonder eenige afspraak gekomen was
tot een politiek bestand, en dat men door die dekking voor te stellen
op een wijze, welke het volgen van een principieele lijn in de belastingpolitiek
zou aanduiden, onvermijdelijk tot principieele debatten
aanleiding zou hebben gegeven. De Regeering mocht van haar
zijde zulk een debat, waardoor het bestand zou zijn verbroken,
niet uitlokken.</p>

<p>&#8222;Deze overweging&mdash;zoo zeide ik in de zooeven aangehaalde Nota&mdash;heeft
de Regeering tot het inzicht geleid, dat zij voor de dekking
van de thans noodige leening geen nieuwe belastingen moest voorstellen,
maar zich moest bepalen tot opcentenheffing, gedurende
het tijdvak, waarvoor de leening loopen zal. Zij is voornemens voor
te stellen, dat geheven zullen worden 20 opcenten op alle directe
belastingen zonder onderscheid, op de successiebelasting, den
wijnaccijns en den suikeraccijns. Wat den suikeraccijns betreft echter
met dien verstande, dat de hoofdsom daarvan zal worden verlaagd
van &#402;&nbsp;27 tot &#402;&nbsp;22.50, waardoor het bedrag voorloopig gelijk
blijft en toch voldaan wordt aan de bedoeling der wet op het zoogenaamde
&#8222;suikerpotje&#8221;, zoodat voortaan hetgeen het gedistilleerd
meer zal opbrengen dan &#402;&nbsp;25,2 millioen, onder de gewone middelen
zal worden gebracht. Eene algemeene opcentenheffing op de zegelrechten
stuit af op practische bezwaren. Daartegenover ligt het in de
bedoeling 50 opcenten te heffen op het zegel voor buitenlandsche
effecten. Wanneer voorts op de registratierechten, de hypotheekrechten
en op de invoerrechten, den accijns op het geslacht en den
gedistilleerd-accijns 10 opcenten worden geheven, zullen deze opcenten,
bijeengenomen, voldoende opleveren voor rente en aflossing<span class="pagenum"><a name="Page_361" id="Page_361">[361]</a></span>
der leening. Ruim de helft zal dan worden opgebracht door de directe
belastingen en het successierecht.</p>

<p>&#8222;Ondergeteekende ontveinst zich allerminst, dat tegen zulk eene
wijze van dekking allerlei bezwaren zijn aan te voeren. Men houde
echter in het oog, dat het hier geen opcenten geldt tot dekking van
een tekort op de gewone jaarlijksche begrooting, maar opcenten,
die voor 15 jaar vastliggen, en die ook zullen worden geheven van
belastingen, die voor de heffingen, waarop zij thans zullen rusten,
in de plaats zullen komen.&#8221;</p>

<p>Met dit laatste werd vooral gedoeld op de inkomstenbelasting,
welke voor de bedrijfsbelasting zou in de plaats komen. Aan de bovenstaande
verklaring van de beweegredenen, die tot het voorstellen
van dit opcentenstelsel hadden geleid, werd nog eens uitdrukkelijk
toegevoegd, dat ik een andere wijze van dekking zou hebben voorgesteld,
als ik er niet mede had moeten rekenen, dat mijn eigen
belastingdenkbeelden principieele strijdvragen zouden hebben doen
ontbranden en als ik mij niet verplicht had geacht, zooveel mogelijk
naar politieke kleurloosheid te streven.</p>

<p>De opcentenregeling werd, als gevolg van het overleg met de Tweede
Kamer, in dien zin veranderd en verbeterd, dat de opcenten op de
invoerrechten, den accijns op het geslacht en het successierecht vervielen
en daartegenover die op de bedrijfsbelasting (later op de
Rijksinkomstenbelasting) en de vermogensbelasting van 20 op 33 gebracht
werden.</p>

<p>De Nota, waaruit ik zooeven enkele gedeelten overnam, was een
gevolg van een bijeenkomst, welke op 30 October 1914, op verzoek
van de voorzitters der Kamerclubs, onder presidium van den Voorzitter
van de Tweede Kamer met hen werd gehouden. De Regeering
was daar vertegenwoordigd door den heer Cort van der
Linden als tijdelijken voorzitter van den Ministerraad en door mij,
als Minister van Financi&euml;n. In die bijeenkomst werd door de voorstanders
van de heffing in eens hun denkbeeld verdedigd en zetten
de heer Cort van der Linden en ik in hoofdtrekken uiteen,
hoe de Regeering zich voorstelde de oorlogsuitgaven te dekken
en waarom zij met het denkbeeld der heffing in eens niet kon meegaan.
Ter vergemakkelijking van de gedachtenwisseling zegde ik aan
het slot dier bijeenkomst toe, de plannen der Regeering in een
Nota uiteen te zetten. Op verzoek van de voorzitters der verschillende<span class="pagenum"><a name="Page_362" id="Page_362">[362]</a></span>
Kamerclubs werd de Nota geheim gehouden, omdat men het
niet gewenscht achtte tot publicatie over te gaan, zoolang nog niet
zou zijn gebleken in hoever toenadering tusschen de Regeering en de
voorstanders van de heffing in eens mogelijk zou zijn. Nadat de
Nota als geheim stuk aan de kamerleden was rondgezonden, had er
op 14 November 1914 een tweede vergadering plaats, waar dezelfde
personen tegenwoordig waren. Resultaat daarvan was, dat de termijn
van zes jaar, waarbinnen de voor te stellen leening niet zou kunnen
worden geconverteerd, tot drie jaar werd teruggebracht en dat
in het wetsontwerp, dat op 16 November werd ingediend, uitdrukkelijk
werd bepaald, dat uiterlijk v&oacute;&oacute;r 1 Januari 1920 een voorstel
tot herziening of tot bestendiging der bepalingen omtrent de dekking
van rente en aflossing bij de Tweede Kamer zou moeten worden
ingediend. &#8222;In verband met de periodieke verkiezingen van 1917&mdash;zoo
schreef ik in de Memorie van Toelichting&mdash;kon deze termijn
zich niet aansluiten bij dien van de uitsluiting der conversie.&#8221;</p>

<p>Bij de behandeling van het ontwerp-leeningswet in de afdeelingen
bleek men in de Tweede Kamer over dit punt anders te denken en
er van de zijde van die voorstanders der heffing in eens, die tot toenadering
tot het standpunt der Regeering gedurende den oorlogstijd
wel geneigd waren, voorts op gesteld te zijn, dat de opcentenheffing
slechts voor drie jaar zou worden geregeld, zoodat v&oacute;&oacute;r 1 Januari
1917 een voorstel van wet zou moeten worden ingediend ter bepaling
of, na afloop van die drie jaar, de opcentenheffingen zouden worden
bestendigd, herzien of door eene heffing in eens of op andere
wijze vervangen zouden worden. Bij het mondeling overleg met de
Commissie van Rapporteurs verklaarde ik mij bereid, als bewijs van
toenadering van de zijde der Regeering, de verlangde wijziging in
het ontwerp aan te brengen. Ik betwijfel wel eenigszins of allen die
den aandrang op mij oefenden om den termijn van 1 Januari 1920
tot 1 Januari 1917 in te korten, thans&mdash;indien zij er ongepraejudiceerd
nog eens over konden oordeelen,&mdash;dien aandrang zouden
herhalen.</p>

<p>Verder kon de Regeering in haar toenadering niet gaan. In de Nota,
welke, toen de reden waarom haar aanvankelijke geheimhouding
door de voorzitters der Kamerclubs was verzocht, vervallen was, als
bijlage bij de Memorie van Toelichting bij het leeningsontwerp was
gevoegd, werd het denkbeeld der heffing in eens afgewezen. &#8222;Ten<span class="pagenum"><a name="Page_363" id="Page_363">[363]</a></span>
slotte nog een kort woord&mdash;zoo schreef ik daar&mdash;waarom de Regeering
niet heeft kunnen treden in het denkbeeld, het door de omstandigheden
benoodigde geld te vinden door de heffing in eens van
een oorlogsbelasting. Naar hare overtuiging heeft dat denkbeeld
overwegende bezwaren zoowel van practischen als van meer principieelen
aard. Principieel schijnt het niet wel gerechtvaardigd buitengewone
uitgaven, die in het belang van het geheele volk noodzakelijk
zijn, te doen dragen door een betrekkelijk zeer kleine groep van
meervermogenden. Practisch schijnt het ongeraden, om, waar straks
voor maatregelen van socialen aard, voor verbetering van het volksonderwijs,
voor bijlegging van den strijd op onderwijsgebied, voor
de verdediging der koloni&euml;n, in &eacute;&eacute;n woord voor verhooging van de
volkskracht en van &#8217;s lands weerbaarheid, nieuwe belastingen zullen
moeten worden opgelegd, en daarin het vermogen, zonder twijfel,
een belangrijk deel zal hebben bij te dragen, nu op eenmaal aan de
vermogens een aderlating te doen ondergaan van 275 millioen. Daarbij
komt dat zulk een belasting thans, nu, evenals ook voorheen in
oorlogsjaren het geval was, de vermogens bij uitstek groote schommelingen
ondergaan, nu sommige rijken zoo al niet arm dan toch
veel minder rijk worden en verschillende niet of weinig bezittenden
plotseling vermogens vergaren, die nog niet voor het oog van de belastingambtenaren
zichtbaar zijn, een oorlogsbelasting van een zoo
hoog bedrag als noodig is, al bijzonder ongelijk treffen zou. Velen die
onder de omstandigheden toch reeds zwaar gebukt gaan, zouden
daardoor nog dieper zinken en anderen die eerst thans bezig zijn
vermogend te worden en wier draagkracht veel grooter is, zouden
daarvan bevrijd blijven. Aan dat bezwaar is ook niet te ontkomen
door in de eenmalige oorlogsbelasting ook de hoogere bedrijfsinkomsten
te treffen. Zal een oorlogsbelasting als waarom het hier gaat,
voldoende opbrengen, dan zullen alle daarin aangeslagen vermogens
een groot deel van hun opbrengst van een enkel jaar moeten
afstaan en de grootere zelfs sommen moeten betalen, die de opbrengst
van een enkel jaar ver overtreffen. Bij de groote inkomens
uit bedrijf kan hiervan geen sprake zijn. Deze zullen toch slechts
voor een relatief klein deel in de eenmalige oorlogsbelasting aangeslagen
kunnen worden. Haar mede in die belasting trekken, is verklaarbaar
als uiting van rechtvaardigheids- en billjkheidszin; voor de opbrengst
der belasting en dus voor de bepaling van het heffingspercentage
der vermogens doet het weinig ter zake. Vandaar dan ook<span class="pagenum"><a name="Page_364" id="Page_364">[364]</a></span>
dat het tot wegneming en zelfs verzachting van het zooeven ontwikkelde
bezwaar zeer weinig kan bijdragen.&#8221;</p>

<p>Voorts werd er nog eens op gewezen, dat de heffing in eens niet zou
strooken met het politiek bestand en dat, al kon de Regeering niet
beletten, dat anderen een principieel debat op het gebied der financieele
politiek zouden ontketenen, zij zelve voor het uitlokken
daarvan de verantwoordelijkheid niet wilde dragen.</p>

<p>Nauwlijks was het leeningsontwerp verschenen, of er werd van
sociaaldemocratische zoowel als van vrijzinnigdemocratische zijde
een groote agitatie daartegen en voor het denkbeeld der heffing in
eens gewekt. Niet alleen de pers dier partijen en enkele kleinere
bladen van liberale richting vergaten, dat er nog oorlogsgevaar was
en maakten propaganda tegen de Regeering en haar voorstel, zonder
zich te bekommeren om de politieke gevolgen, welke die propaganda
kon hebben. Er werden volksvergaderingen belegd, waarin het
ontwerp werd gebrandmerkt als een schandaal, als het begin van
een uitputtingspolitiek der Regeering en met name van den Minister
van Financi&euml;n jegens de armen. Mij werd beginselverzaking,
heulen met de rechterzijde, loopen aan den leiband van Dr. Kuyper
verweten en meer vriendelijks van dien aard voor de voeten geworpen.</p>

<p>Het Voorloopig Verslag, dat op 2 December werd vastgesteld en
dat naast d&eacute;tailpunten, op enkele waarvan ik nog terugkom, zooals
van zelf spreekt ook een pleidooi voor de heffing in eens bevatte,
werd op 3 December aan de leden van de Kamer rondgedeeld. Het
werd zonder verwijl door mij beantwoord. De Memorie van Antwoord
werd den 4den December aan de Tweede Kamer ingezonden en
den volgenden dag aan de leden rondgedeeld. Tot het betrachten
van dien grooten spoed werd ik geleid door de dubbele overweging,
dat aan de in het land gewekte agitatie zoo spoedig mogelijk een
einde moest komen, en vooral ook dat de inschrijving op de voorgestelde
leening, zoo eenigszins mogelijk in de eerste dagen van het jaar
1915 zou moeten openstaan, wilde men het meest geschikte oogenblik
daarvoor niet ongebruikt laten voorbijgaan. In het mondeling debat,
dat van 8 tot 11 December duurde, veroordeelde ik de gevoerde agitatie
streng, als misplaatst in den nog altijd zeer gespannen internationalen
toestand. Verder legde ik in die rede vooral den nadruk
op den economischen kant van het moeilijke en voor behandeling<span class="pagenum"><a name="Page_365" id="Page_365">[365]</a></span>
in volksvergaderingen geheel ongeschikte financieele vraagstuk der
dekking van oorlogsuitgaven door leening of door heffing eener eenmalige
oorlogsbelasting. Het door mij in de vergadering van 10 December
geleverde betoog had tot hoofdstrekking er op te wijzen,
hoezeer naast de financieel-technische bezwaren tegen het denkbeeld
der heffing in eens, de verwezenlijking daarvan bedenkelijk zou zijn
wegens den last dien het op een aantal ondernemingen leggen zou.
Ik wees er op, dat men bij dit vraagstuk niet alleen en niet in de eerste
plaats mocht denken aan den rentenier, maar zijn aandacht vooral
had te schenken aan de vermogens die in ondernemingen zijn vastgelegd
en waaraan niet een meer of minder aanzienlijk percentage
kan worden onttrokken, zonder de credietbehoefte van die ondernemingen
te vergrooten. In verband daarmede vestigde ik er de
aandacht op, welk een nadeelig gevolg dit zou moeten hebben, nu de
credietbehoefte als gevolg van den oorlogstoestand toch reeds zoozeer
was uitgezet en nu te verwachten was, dat de groote schommelingen
in de conjunctuur na het einde van den oorlog (een einde
dat toen vrijwel algemeen spoediger werd verwacht dan het helaas
komen wil) eerst waarschijnlijk een tijdperk van fictieven opbloei
zouden teweeg brengen, die spoedig op een crisis van ongekende heftigheid
zou moeten uitloopen. Onder zulke omstandigheden de credietbehoefte
der ondernemingen nog te vergrooten door het onttrekken
van kapitaal ter wille van de schatkist, zou&mdash;zoo betoogde ik
verder&mdash;inzonderheid gevaarlijk kunnen worden voor de ondernemingen,
die nog juist op de grens der winstgevendheid staan en voor
welke zulk een nieuwe schok, vooral in de bewogen tijden, die wij ook
op economisch gebied doormaken, noodlottig zou kunnen worden. Op
die wijze trachtte ik duidelijk te maken, dat de voorstanders der
heffing in eens zich de zaak veel te eenvoudig hadden voorgesteld,
de indirecte economische gevolgen daarvan niet voldoende hadden
overwogen en niet hadden bedacht, dat zulk een heffing, wanneer
zij tot omstreeks &#402;&nbsp;300 millioen zou moeten worden opgevoerd, wel
verre van geheel langs de arbeidersbevolking heen te gaan, handel
en nijverheid voor nieuwe moeilijkheden stellen zou, de zwakkere
ondernemingen zou kunnen doen vallen of tot inkrimping van het
bedrijf noodzaken, en indirect zou kunnen bijdragen tot vergrooting
der werkloosheid, die toen toch al zoo buitengewoon groot was.</p>

<p>Daartegenover stelde ik, dat de onderneming die, uit vrees van te<span class="pagenum"><a name="Page_366" id="Page_366">[366]</a></span>
worden aangeslagen in de gedwongen leening, zelfs als het haar minder
convenieerde, deelnam in de oorlogsleening, daartegenover
staatsobligati&euml;n zou ontvangen, welke zij, zoo noodig, terstond
kon beleenen en dat de ondernemingen aan welke dit in het geheel
niet paste, zich van zelf wel van inschrijving zouden onthouden.
In een crisistijd, zoo was het hoofdpunt van mijn betoog,
is het crediet van den staat heel wat grooter dan dat van particuliere
ondernemingen en vooral van de minder gunstig gestelde
daaronder; in zulk een tijd zou het niet verantwoord zijn, den
staat te ontheffen van de noodzakelijkheid een beroep op de credietmarkt
te doen, als daarvan het onvermijdelijk gevolg zou wezen
dat een aantal industrieelen en handelaars gedwongen zou worden
tot voor hen zooveel bezwarender credietoperaties om den voor
afschrijving in eens te zwaren aanslag in de eenmalige oorlogsbelasting
over een grooter of kleiner aantal jaren te verdeelen. Een
heffing in eens kan, ook al gaat zij tot zeer hoog bedrag, economisch
verdedigbaar zijn, als het land in oorlog is of met oorlog bedreigd
wordt en het er om gaat zijn zelfstandigheid te bewaren.
Zoolang met zulk een gevaar wel moet worden gerekend, maar het
nog niet voor de deur staat en er kans is er aan te ontkomen, is
zulk een heffing, zoodra zij een matig bedrag te boven gaat, economisch
niet verantwoord, in een crisistijd minder dan ooit.</p>

<p>Naast en in aansluiting aan dit economisch betoog wees ik op de
groote moeilijkheid om de aanslagen in een eenmalige oorlogsbelasting
tot een zoo hoog bedrag, als noodig was, zonder groote misslagen
en groote onbillijkheden te regelen. Om het argument, dat de leening
met een daaraan verbonden opcentenheffing tot een bedrag van meer
dan &#402;&nbsp;26 millioen gedurende 15 jaar, den staat buiten de mogelijkheid
zou stellen zijn taak op sociaal gebied in de toekomst naar behooren
te vervullen, afdoende te weerleggen, ontvouwde ik aan het slot
mijner rede de hoofdtrekken van een plan van belastinghervorming,
dat de schatkist jaarlijks ongeveer &#402;&nbsp;60 millioen meer inkomsten
zou doen trekken. Dat plan kon ik, v&oacute;&oacute;r het een jaar verder was, uitgewerkt
aan de Staten-Generaal voorleggen.</p>

<p>Mijn rede kenmerkte zich zeker niet door groote vriendelijkheid
jegens de voorstanders van de heffing in eens, maar men bedenke dat
zij werd uitgesproken onder den indruk van de tegen het regeeringsvoorstel
gewekte agitatie en van verontwaardiging over de lichtvaardige<span class="pagenum"><a name="Page_367" id="Page_367">[367]</a></span>
wijze, waarop in een tijdperk van oorlogsgevaar een zoo bij
uitstek moeilijk financieel vraagstuk in volksvergaderingen was gebracht,
waarbij de Regeering, wier taak waarlijk al zwaar genoeg was,
niet alleen een spaak in het wiel werd gestoken, maar zij bovendien,
juist terwijl zij het algemeen vertrouwen zoo hoog noodig had, bij
een groot deel der bevolking verdacht werd gemaakt.</p>

<p>Vooral mijn verklaring dat van mij voorbereiding van een heffing
in eens ter vervanging van de oorlogsopcenten niet te verwachten
zou zijn, gaf ontstemming. De voorstanders van zulk een heffing
zagen daarin van de zijde van de Regeering een terugkomen op
het gesloten compromis, krachtens hetwelk de opcenten slechts voor
drie jaar werden vastgesteld en v&oacute;&oacute;r 1 Januari 1917 een nieuw dekkingsvoorstel
moest worden gedaan. Reeds den volgenden dag had
ik gelegenheid dit punt in een antwoord aan den heer Tydeman, die
hoewel hij in de leeningskwestie aan de zijde der Regeering stond,
mij te weinig meegaandheid had verweten, nader toe te lichten en te
doen uitkomen, dat indien mijn ministerieele levensdraad niet ontijdig
werd doorgesneden, het mijn taak zou zijn het nieuwe voorstel,
dat v&oacute;&oacute;r 1 Januari 1917 moet worden ingediend, voor te bereiden en
daarvoor de verantwoordelijkheid te dragen. Aangezien ik voorzag,
dat de groote credietstoornissen, die ik voor de eerste jaren na het
einde der vijandelijkheden vreesde en nog vrees, v&oacute;&oacute;r den tijd niet
tot de geschiedenis zouden behooren, achtte ik mij verplicht de Kamer
te waarschuwen, dat mijn toegeven op het punt der wettelijke
mogelijkheid om reeds in 1917 de opcenten door een heffing in eens te
vervangen, niet mocht worden opgevat als de opwekking eener gegronde
verwachting, dat een voorstel tot die vervanging van mij
zou uitgaan. Evenwel voegde ik er aanstonds aan toe, dat een voorstel
om een deel der oorlogslasten, mits het niet te groot zijn zou, door
een buitengewone oorlogsbelasting te dekken, bij mij niet op tegenstand
zou stuiten.</p>

<p>In de Eerste Kamer, waar de heer Polak de heffing in eens verdedigde,
maakte de heer Drucker, niet tot mijne verwondering maar
wel tot mijn groote voldoening, zich van het standpunt dat de vrijzinnigdemocraten
in de Tweede Kamer hadden ingenomen, geheel
los. Deze afgevaardigde die, v&oacute;&oacute;r hij van de Tweede Kamer naar
de Eerste was overgestapt, op een wijze die ook buiten de kringen
zijner partijgenooten hoog werd gewaardeerd, het voorzitterschap<span class="pagenum"><a name="Page_368" id="Page_368">[368]</a></span>
van de vrijzinnigdemocratische Kamerclub had bekleed, eindigde
zijne rede aldus: &#8222;Onze mannen behoeven gelukkig nog niet te staan
in de loopgraven en onderwaterzettingen, om de ellende van den
oorlog aan den lijve te gevoelen. Onze vrouwen behoeven geen gesneuvelden
te beweenen of gewonden te verplegen, maar laten wij
Nederlanders, die nog de betrekkelijke weldaden van den vrede genieten,
onze vaderlandsliefde toonen, doordat wij de Regeering, die
in deze maanden de eer van het land hoog heeft gehouden en op
voortreffelijke wijze onze economische belangen heeft behartigd, in
staat stellen haar werk tot handhaving van onze zelfstandigheid
en onzijdigheid, tot opbeuring van ons maatschappelijk leven, tot
steun van zwakken en noodlijdenden, krachtdadig voort te zetten.&#8221;</p>

<p>De heer Drucker, die de in het land tegen het leeningsvoorstel gewekte
agitatie niet minder sterk veroordeelde dan ik, had mij evenwel
toegevoegd, dat ik beter had gedaan tegenover de voorstanders
der heffing in eens minder agressief op te treden en de mogelijkheid
van een toekomstig vergelijk meer open te laten. De heer van Nierop,
die evenals de heer Drucker het ontwerp tegenover de agitatie voor
de heffing in eens had in bescherming genomen en zich aan de zijde
der Regeering had geschaard, had zich wat het laatste punt betreft,
in gelijken geest uitgelaten. Dit gaf mij aanleiding dit punt nog wat
uitvoeriger te bespreken dan ik in de Tweede Kamer had gedaan.
&#8222;Het kan zijn&mdash;zeide ik in mijn antwoord&mdash;dat ik mij iets te kras
heb uitgelaten. Wanneer ik een enkele maal zondig naar een van
beide kanten, overkomt het mij meer, dat ik zondig naar de zijde van
het mij te kras uitdrukken dan het omgekeerde. Maar men heeft mij
bovendien iets veel krassers laten zeggen, dan ik gezegd heb; vandaar
dat een gedeelte van de oppositie, die tegen deze uiting in de
Tweede Kamer is gekomen, niet ging tegen hetgeen ik gezegd heb,
maar tegen hetgeen men mij in den mond heeft gelegd. Ik heb niet
gezegd dat ik nooit zou komen tot het voorstellen van een heffing in
eens. Neen, zoo voorzichtig ben ik toch ook nog wel.&#8221; Daarop resumeerde
ik in het kort, wat ik in de Tweede Kamer had betoogd over
de door mij voor de eerste jaren na den oorlog verwachte credietstoornissen,
om dit deel van mijn antwoord aldus te eindigen: &#8222;En
nu heb ik gedacht, dat ik juist zou handelen in den geest van overtuigde
voorstanders van een heffing ineens, door hun te zeggen: ik
ben door overweging van het voor en tegen tot de conclusie gekomen,<span class="pagenum"><a name="Page_369" id="Page_369">[369]</a></span>
dat in de eerste jaren, in de periode van groote economische schommelingen,
waarvan niemand kan zeggen waartoe zij zullen leiden,
het niet de tijd is om op te leggen een heffing in eens. Daarom, als
gij, besliste voorstanders van een heffing in eens, meent, dat dit
denkbeeld op financieel gebied alles overheerschend zijn moet, maak
dan duidelijk, dat ik, ten gevolge van mijn opvatting, op dit punt&mdash;misschien
op andere wel&mdash;niet meer uw vertrouwen heb, dan zal ik
plaats maken voor een ander. Ik had gehoopt, dat men dit zou zien in
het licht, waarin ik het nu stel en ik meen nu wel duidelijk gemaakt
te hebben, dat er niet de minste agressieve bedoeling lag in hetgeen
ik toen gezegd heb.</p>

<p>&#8222;Ik wil hier intusschen wel dit bijzeggen&mdash;ik heb dat ook gezegd
aan den heer Tydeman&mdash;, dat wanneer het mogelijk mocht zijn te
komen tot een overleg, ik dit zeer zou toejuichen. In 1917 zullen ongeveer
30 millioen zijn afgelost. Er blijven dan een, laat ons zeggen,
250 millioen over&mdash;het bedrag doet er niet toe&mdash;en indien er nu,
behoudens een degelijke herziening van het middel der opcenten,
waar ik mij met geen enkel woord tegen heb verklaard, een billijke
regeling zou kunnen worden gevonden, waarbij men een matig bedrag
zou dekken door een heffing in eens&mdash;het moet bescheiden afmetingen
hebben, want anders vervallen wij weer in dezelfde moeilijkheid&mdash;,dan
zou ik de eerste zijn om dit toe te juichen.&#8221;</p>

<p>Behalve over de hoofdkwestie: leening of heffing in eens, liepen de
debatten in de Tweede Kamer ook over enkele punten die op zich
zelf van groot belang waren, maar die toch tegenover de hoofdzaak
op den achtergrond raakten. Ik breng daarvan alleen in herinnering
de gedachtenwisseling over het gekozen rentetype en de samenstelling
van het bedrag van &#402;&nbsp;275 millioen, waarop de oorlogsleening
werd gesteld.</p>

<p>Tegen de rente van 5% werd van verschillende zijden bezwaar
gemaakt. Men vreesde als gevolg van de omstandigheid dat de Staat
tegen een zoo hooge rente leende, een nadeeligen terugslag op den
interest, die voor leeningen ten behoeve van particuliere instellingen
en personen zou worden verlangd, en dat inzonderheid ook het hypothecair
crediet daardoor in moeilijkheid zou komen. Bovendien
meende men dat de spaarbanken zouden worden leeggezogen. Van de
zijde der Regeering werd niet ontkend, dat de rente hoog was gesteld
en dat daarvan eenigen invloed in ongunstige richting op het particuliere<span class="pagenum"><a name="Page_370" id="Page_370">[370]</a></span>
crediet was te verwachten. Ik bracht echter tegen de voorstellingen,
welke daaromtrent uit de Kamer waren gegeven, in het midden,
dat men den invloed dien de Staatsleening op den algemeenen
rentestand hebben zou, overschatte en dat deze door nog een aantal
andere factoren wordt bepaald. Reeds in den loop van 1915 bleek, dat
dit juist gezien was. Natuurlijk zou de Regeering ook liever een 4<sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub>%
dan een 5% leening hebben voorgesteld. Gegeven den stand van
de geldmarkt in de laatste maanden van 1914 en gehoord de adviezen
uit zeer verschillende kringen van deskundigen, mocht zij ter wille
van het welslagen der vrijwillige leening de rente niet beneden 5%
stellen. Er was voor het staatscrediet te veel aan gelegen, dat het
ultimum remedium van de gedwongen leening niet in toepassing zou
behoeven te komen.</p>

<p>Het bedrag der vrijwillige leening werd van enkele zijden te hoog
geacht. Voor zoover dit hieruit voortsproot, dat men een te optimistischen
kijk had op den vermoedelijken duur van den oorlog, spreek
ik er niet over. Niemand onzer heeft zich niet op een of ander punt in
zijn verwachtingen ter zake van den oorlog bedrogen gezien. Van beteekenis
daarentegen was de vraag, of ook geleend mocht worden ter
goedmaking van mindere opbrengst van belastingen als gevolg van
den oorlogstoestand. De Regeering stelde zich op het standpunt, dat
zulk een vermindering van inkomsten als gevolg van de zeer buitengewone
omstandigheden, ten aanzien van het dekkingsvraagstuk
geheel op &eacute;&eacute;n lijn staat met verhooging van uitgaven als resultaat van
diezelfde omstandigheden. Hiertegenover werd in het Voorloopig
Verslag opgemerkt, dat het bedenkelijk is te leenen voor toekomstige
jaartekorten. In het algemeen is voor zulk een bedenking alleszins
reden. Maar een financieele toestand als door den oorlog werd in
het leven geroepen en de invloed daarvan ook op de belastingen
waren zoo geheel exceptioneel, dat hier niet mocht gesproken worden
van leenen voor toekomstige jaartekorten. Men had hier te doen
met leenen tot dekking van een der vele effecten van den oorlogstoestand.
Als te verwachten inzinking der belastingopbrengst gedurende
de jaren 1914-1917 werd een bedrag van &#402;&nbsp;73 millioen gesteld.
Dit was aan den veiligen kant gehouden. Als gevolg van de
vrij spoedige en zeer verblijdende opleving van het bedrijfsleven, is
die vermindering belangrijk minder geweest dan gevreesd werd. Zij
zal, tenzij nieuwe stoornissen haar vergrooten over het genoemde<span class="pagenum"><a name="Page_371" id="Page_371">[371]</a></span>
tijdvak wel beneden de helft van het in November 1914 geraamde
bedrag blijven.</p>

<p>Voor de kosten van vluchtelingen werd een bedrag van &#402;&nbsp;5 millioen
gesteld. Wij zagen reeds<a name="FNanchor_27" id="FNanchor_27"></a><a href="#Footnote_27" class="fnanchor">[27]</a> dat dit wel driemaal zoo veel zal beloopen.
Voor de verschillende sociale oorlogsmaatregelen werd een
bedrag van &#402;&nbsp;60 millioen geraamd, waaronder een som van &#402;&nbsp;25
millioen voor voorschotten aan gemeenten. Over dit laatste onderdeel
was geen eenstemmigheid. Er werd aangevoerd, dat door het
Rijk niet mocht worden geleend ter tegemoetkoming aan gemeenten,
die leeningsgeld behoefden. Daartegenover stelde de Regeering zich
op het standpunt, dat het veel beter was ook gemeenten (en provinci&euml;n)
aan hetgeen deze strikt noodig hadden, tijdelijk te helpen tegen
gelijke rente als het Rijk moest betalen, dan haar te verplichten
tegen hooge rente eigen leeningen te sluiten, zoo zij daarin al
zouden slagen. Veel oppositie vond dit standpunt ten slotte niet. Het
vasthouden daaraan heeft tot het betrekkelijk gunstig verloop van
de credietcrisis voor enkele gemeenten en provinci&euml;n veel bijgedragen.
In den eersten tijd, toen er nog groote terughoudendheid
bestond, het geld nog bij lange na niet zoo ruim was, als het later is
geworden, en de onttrekking van een zoo belangrijk bedrag als de
Staat door de leening tot zich trok, de moeilijkheid voor gemeenten
en provinci&euml;n om leeningsgeld te vinden, nog vergrootte,
is de hulp van den Staat aan enkele provinci&euml;n en aan eenige gemeenten,
waaronder de grootste, zeer te stade gekomen. Het bedrag dat
uit de opbrengst der leening aan provinci&euml;n en gemeenten werd
toegezegd, beliep omstreeks half April 1915 zelfs iets meer dan
&#402;&nbsp;31 millioen, daarop werd tot ten naastebij &#402;&nbsp;17 millioen uitbetaald.
Zoodra echter het geld ruimer werd, kwam er een gunstige kentering.
De provinci&euml;n en gemeenten konden toen voor zich zelf leenen en
aan den Staat het haar verstrekte voorschot teruggeven. Dientengevolge
zijn thans de uitstaande voorschotten tot beneden &eacute;&eacute;n millioen
gedaald.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_27" id="Footnote_27"></a><a href="#FNanchor_27"><span class="label">[27]</span></a> Zie <a href="#Page_152">bl. 152</a>.</p>
</div>

<p>Met het bedrag van &#402;&nbsp;35 millioen, dat van de &#402;&nbsp;60 millioen voor
kosten van maatregelen van socialen aard overbleef, nadat de gemeenten
daaruit de voor haar geraamde som als voorschot zouden
hebben genoten, zal het waarschijnlijk gaan als met de som<span class="pagenum"><a name="Page_372" id="Page_372">[372]</a></span>
die voor vluchtelingenhulp werd uitgetrokken. Hoe hoog die uitgaven
van socialen aard wel loopen zullen, is nog niet bij benadering
aan te geven. Het zou mij echter niet verwonderen, als zij per slot van
rekening dichter bij de &#402;&nbsp;70 dan bij de &#402;&nbsp;35 millioen zullen blijken te
liggen. De mobilisatiekosten werden tot 1 April 1915 op &#402;&nbsp;135 millioen
geschat. Die schatting is niet ver van de werkelijkheid gebleven.</p>

<p>Daar de som voor compensatie van belastinginzinking, zelfs als
zij achteraf niet gebleken was aan den zeer voorzichtigen kant te
zijn gesteld, niet terstond noodig was, en de uitgaven voor maatregelen
van socialen aard eerst in de tweede helft van het jaar 1915
grootere verhoudingen begonnen aan te nemen, kon de opbrengst
der leening langer toereiken dan tot April en was zij tot bestrijding
der verschillende oorlogsuitgaven, waarvan die der mobilisatie het
leeuwendeel vormden, tot omstreeks September 1915 voldoende.</p>

<p>Over de gedwongen leening behoef ik gelukkig niet veel te zeggen.
Zij was alleen bedoeld als waarschuwing voor hetgeen te wachten
zou staan, indien de vrijwillige leening niet althans het minimum
zou opbrengen dat terstond noodig was. Hiervoor werd een bedrag
van &#402;&nbsp;150 millioen gesteld. In de gedwongen leening zouden alleen
zij verplicht zijn tot deelneming die een vermogen hebben van
&#402;&nbsp;75,000 of meer, alsmede de naamlooze vennootschappen. Voor de
laatste was de helft van de belastbare winst als eventueele verplichte
deelneming gesteld; voor de particuliere personen werd de
verplichting tot deelneming uitgedrukt in een progressief percentage
van het bezit, dat voor vermogens van &#402;&nbsp;75000 tot &#402;&nbsp;100.000
op 1% en voor vermogens van &#402;&nbsp;5 millioen en hooger op 7%
werd bepaald. De inschrijvers op de vrijwillige leening kregen
stortingsbewijzen, waarmede aan den eventueelen deelnemingsplicht
in de gedwongen leening zou kunnen worden voldaan. De
rente, die voor de gedwongen leening zou worden vergoed, werd
op 4% gesteld.</p>

<p>Het leeningsontwerp werd in de Tweede Kamer met groote meerderheid
aangenomen; de sociaaldemocraten en de vrijzinnigdemocraten,
met uitzondering van den heer van Deventer, stemden tegen.
In de Eerste Kamer werd zij zonder hoofdelijke stemming aangenomen,
nadat de heer Polak had verklaard dat hij en zijn partijgenoot
Van Kol er tegen waren. Den 23sten December werd de
Leeningwet 1914 door de Koningin bekrachtigd.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_373" id="Page_373">[373]</a></span>De gelegenheid tot inschrijving was bij de wet zeer ruim gesteld.
Zij kon geschieden bij betaalmeesters, ontvangers der directe belastingen
en postkantoren. Terstond werden de noodige maatregelen
genomen om de inschrijving in de eerste week van Januari
1915 te kunnen openstellen. Zij had plaats van 2 tot 11 Januari.
Door de Regeering werd een uitnoodiging tot deelneming verspreid,
welke door den heer Cort van der Linden als tijdelijken
voorzitter van den Ministerraad en door mij als Minister van Financi&euml;n
werd onderteekend. Daarin werd met een beroep op de vaderlandsliefde
van het Nederlandsche volk tot algemeene deelneming
aan de leening opgewekt en het vertrouwen uitgesproken, dat het
tot de gedwongen leening niet zou behoeven te komen. Die opwekking
vond algemeen weerklank in de pers, die zich beijverde haar
krachtig te steunen.</p>

<p>Den 28sten December werd voorts door mij als Minister van Financi&euml;n
een uitgewerkte bekendmaking omtrent de wijze waarop de
obligaties der Staatsleening bij de Nederlandsche Bank zouden
kunnen worden beleend, in de Staatscourant openbaar gemaakt.
Die beleening, waarvoor door de Nederlandsche Bank een surplus
van slechts 5% verlangd werd, was voor de inschrijvers op de leening
zoo gemakkelijk mogelijk gemaakt.</p>

<p>Toen de inschrijving werd opengesteld, gaf de Koningin het voorbeeld.
Niettegenstaande het Hare Majesteit niet mogelijk was een
zoo groote som in eens los te maken en ook door Haar van het middel
der beleening bij de Nederlandsche Bank zou moeten worden gebruik
gemaakt, schreef Zij in voor een bedrag van 2<sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub> millioen. De
Directeur van het Kabinet der Koningin kwam mij persoonlijk daarvan
mededeeling doen. In de eerste dagen wilde het echter met
de inschrijving niet vlotten. Op 8 Januari was nog slechts voor
&#402;&nbsp;86 millioen ingeschreven. Na overleg met den President van de
Nederlandsche Handel-Maatschappij, die daaromtrent ook het gevoelen
van enkele andere financiers had gevraagd, werd den volgenden
dag door mij een communiqu&eacute; aan de bladen gezonden,
waarin op het traag inkomen der inschrijvingen werd gewezen. Hoe
groot het effect van dat communiqu&eacute; is geweest, is niet te zeggen.
Zeker zou ook zonder dat de leening volteekend zijn, maar op het bedrag
dat werd ingeschreven, heeft het ongetwijfeld invloed geoefend.</p>

<p>Er werd geteekend voor ruim &#402;&nbsp;407 millioen, met het gevolg<span class="pagenum"><a name="Page_374" id="Page_374">[374]</a></span>
dat de inschrijvingen, nadat de kleinere preferente bedragen haar
vol bedrag hadden gekregen, slechts voor 50 pct. konden worden
toegewezen.</p>

<p>Aan de inschrijvers was bij de wet toegestaan het hun toegewezen
bedrag in vier termijnen te voldoen, waarvan de eerste op 8 Februari,
de laatste op 7 Juli verviel. Indien het totaal bedrag der leening
niet noodig was geweest, had de laatste termijn onopgevorderd
kunnen blijven. Deze bepaling verloor, toen de oorlog bleef aanhouden,
haar waarde. De geheele betaling in termijnen bleek
weinig noodig. Slechts een zeer kleine minderheid der inschrijvers
maakte daarvan gebruik; in den loop van Februari werd reeds bijna
&#402;&nbsp;261 millioen gestort.</p>

<p>Ook van de beleening der stukken bij de Nederlandsche Rank
werd veel minder gebruik gemaakt dan verwacht was. Het Verslag
der Bank zegt daarvan: &#8222;Wij hadden ons ingericht op het aangaan
van een zeer groot aantal beleeningen, ten einde de stortingen
op de inschrijvingen voor rekening van het publiek te kunnen
doen plaats vinden. De uitkomst ook hiervan is zeer medegevallen
in zooverre, dat wij slechts een aantal van 4736 afzonderlijke
beleeningen (inclusief voorschotten in rekening-courant) op
deze Staats-obligati&euml;n hebben behoeven te sluiten. Weliswaar op
zich zelve nog een groot aantal, maar bij lange na niet zoo groot als
waarop wij met onze organisatie hadden gerekend.&#8221;</p>

<p>De eerste oorlogsleening is een onbetwistbaar succes geweest en
een gerechtvaardigde voldoening voor de Regeering tevens. Zij heeft
een groot vertrouwen van het geldbeleggend publiek in de credietwaardigheid
van den Staat, alsook in de wijze waarop het land in
den oorlogstijd werd geregeerd, aan het licht gebracht.</p>

<h3>&sect; 2. <i>Verdere maatregelen op financieel gebied.</i></h3>

<p>Toen bij de oorlogsleening van 1914 was gebleken, dat met vertrouwen
een beroep op de geldmarkt mocht worden gedaan, werd
spoedig de hand geslagen aan het inschrijven eener leening ten laste
van Nederlandsch-Indi&euml;, opdat het Indische Gouvernement althans
een deel van zijn schuld aan &#8217;s Rijks schatkist zou kunnen afdoen.
In Februari 1915 werd het ontwerp ingediend van een 5% leening
ten laste van Nederlandsch-Indi&euml; groot &#402;&nbsp;62<sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub> millioen, af te lossen<span class="pagenum"><a name="Page_375" id="Page_375">[375]</a></span>
in 25 gelijke jaarlijksche termijnen. Aangezien het hier de eerste
leening gold, die door de Oost-Indische kolonie als afzonderlijk rechtspersoon
werd aangegaan, was het zaak zich zoo veel mogelijk te waarborgen,
dat dit beroep op de geldmarkt slagen zou. Daarom werd
door den Minister van Koloni&euml;n, in overleg met mij, een overeenkomst
getroffen met eenige bankiers onder leiding van de Nederlandsche
Handel-Maatschappij, welk consortium een gedeelte der leening
overnam en zich de optie voorbehield voor het overige deel daarvan.
Van die optie werd door het consortium gebruik gemaakt v&oacute;&oacute;r de
inschrijving voor het publiek werd geopend. Er was alle aanleiding
zich op die wijze den steun der groote banken, die zich meer in het
bijzonder met koloniale zaken bezig houden, te verzekeren. Een stok
achter de deur, als bij de Staatsleening had dienst gedaan, kon hier
niet worden gebruikt. Hoe het geldbeleggend publiek een leening ten
laste van Nederlandsch Indi&euml; zou opnemen, was geheel onzeker;
aangezien daarvoor nog nooit een beroep op de geldmarkt was gedaan,
tastte men te dezen aanzien geheel in het duister. Toch heeft
het gebruik maken van het bankiersconsortium tot eene minder
aangename gedachtenwisseling in de Tweede Kamer aanleiding gegeven.
De rede, door den Minister van Koloni&euml;n uitgesproken bij de
behandeling van het ontwerp in de Tweede Kamer, had eenig misverstand
doen ontstaan omtrent den aard der tusschenkomst welke
door de bankiers werd verleend. De Minister had een beroep gedaan
op de vaderlandsliefde en wel inzonderheid op het groote belang van
Nederland als koloniale mogendheid, dat de eerste leening ten
laste van het Rijk in de koloni&euml;n een succes zou zijn. Men verweet
hem achteraf dat hij daarin te ver gegaan was en het belang
van het land had verward met dat van de groep, welke de leening
had overgenomen. Dit verwijt was ongegrond en getuigde van kortzichtigheid.
De heer Pleyte had beter gedaan, zich met wat meer
terughouding uit te laten, maar overigens waren zijn woorden,
zoowel als de overeenkomst zelve met het bankiersconsortium,
volkomen correct. Op het oogenblik dat hij zijne ge&iuml;ncrimineerde
rede in de Kamer hield, was de leening nog niet in haar geheel
overgenomen. Bovendien sprak het van zelf, dat hij niet
mocht gewagen van het gegarandeerd zijn der leening, hetzij dan
voor het geheel hetzij voor een grooter of kleiner deel. Het karakter
van dergelijke garanties brengt mede, dat zij niet publiek<span class="pagenum"><a name="Page_376" id="Page_376">[376]</a></span>
mogen worden gemaakt anders zou de waarborg het succes der
leening bederven; in stede van het te steunen. Zulke garanties blijven
dan ook steeds binnenskamers; daaraan wordt hoogstens eerst &agrave; posteriori
ruchtbaarheid gegeven. Ook al zou Nederlandsch-Indi&euml; er
rechtstreeks geen gulden schade bij hebben geleden, als de leening
eens niet was geslaagd, en al zou het volle nadeel van zulk een fiasco
op het consortium zijn neergekomen, dan nog zou zulk een niet-slagen
voor het crediet der koloni&euml;n z&oacute;&oacute; nadeelig zijn geweest, dat
de Minister van Koloni&euml;n het volste recht had het groote algemeen
belang van het welslagen der leening te doen uitkomen. Dit was niet
alleen zijn recht, maar zelfs zijn plicht, consortium of geen consortium.
Dat hij door de woorden, welke hij daarbij koos, bij sommigen
misverstand wekte, is te betreuren geweest, maar dat is dan ook
alles.</p>

<p>De eerste Indische leening is een groot succes geweest. Het volle
bedrag daarvan werd in Nederland ingeschreven en de deelneming
in Nederlandsch-Indi&euml; was haast even groot als die in het moederland.
De Nederlandsche Bank had zich, evenals de Javasche
Bank, bereid verklaard, de obligaties van de Nederlandsch-Indische
leening op overeenkomstige wijze te beleenen, als met de obligaties
der staatsleening was geschied. In zijn verslag over het boekjaar
1914/15 zegt het bestuur van de Nederlandsche Bank, na een mededeeling
te hebben gedaan over de opengestelde beleeningsmogelijkheid
en het resultaat der inschrijving te hebben vermeld: &#8222;Dit succes
van een eerste leening van ons schoone Nederlandsch-Indische Rijk
is niet genoeg te waardeeren, omdat daarmede op schitterende wijze
het vertrouwen in de financieele kracht en de levensvatbaarheid
van dit Koloniale Rijk is uitgesproken.&#8221;</p>

<p>Voor een eerste leening had men het bedrag niet grooter durven
nemen, maar men wist dat het niet toereikend was. Het Nederlandsch-Indische
gouvernement stond niet alleen bij de Nederlandsche
schatkist in het krijt. Daar deze, in verband met de stortingen
op de staatsleening, geen behoefte had aan kasmiddelen en zelfs
eenige maanden bij de Nederlandsche Bank credit stond, werd
slechts ongeveer de helft van de opbrengst der Nederlandsch-Indische
leening gebruikt tot aflossing van schuld aan het moederland.
In den loop van het jaar namen de kasbehoeften van het Nederlandsch-Indische
gouvernement geleidelijk weer zoodanig toe,<span class="pagenum"><a name="Page_377" id="Page_377">[377]</a></span>
dat het aan de schatkist evenveel schuldig werd als v&oacute;&oacute;r de leening
van Maart 1915 het geval was geweest. Daar het bovendien nog
voor verschillende buitengewone uitgaven geld behoefde, werd in
het najaar begonnen met de voorbereiding van een tweede koloniale
leening. Bij die voorbereiding drong ik aanvankelijk aan op de keuze
van een 4<sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub> pct. rente, in verband met de verlaging van den rentestand
als gevolg van de geldruimte. Mij werd echter verzekerd,
dat een 4<sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub>% leening in Indi&euml; weinig aftrek vinden zou en geen aanbeveling
verdiende. Toen ik als Minister van Financi&euml;n aftrad, was
over de rente van 5% al overeenstemming verkregen. Besloten
werd, na hetgeen de eerste maal over het consortium voorgevallen
was, niet op nieuw van de tusschenkomst van een garandeerende
bankiersgroep gebruik te maken, maar daartegenover de inschrijving
bij verschillende bankierskantoren open te stellen en, door hun
een extra-provisie toe te kennen over de bedragen welke bij hen ingeschreven
werden, de belangstelling van den geldhandel bij de
tweede Indische leening te prikkelen. Zij werd geregeld bij de
wet van 8 Juni 1916 en beliep &#402;&nbsp;80 millioen; een op zich zelf hoog
cijfer, maar dat met het oog op de behoeften van Nederlandsch-Indi&euml;
toch niet hoog genoeg was. Het zal zeker niet zoo heel
lang duren, v&oacute;&oacute;r er een derde Indische leening zal moeten volgen.
Ook de tweede Indische leening was een groot succes. De inschrijvingen
uit Nederlandsch-Indi&euml; waren minder hoog dan de eerste
maal, namelijk iets beneden &#402;&nbsp;22 millioen; daarentegen werd in Nederland
tot een bedrag van bijna &#402;&nbsp;124 millioen ingeschreven.</p>

<p>Volledigheidshalve heb ik de Indische leeningen niet met stilzwijgen
willen voorbijgaan, hoewel zij met den oorlogstoestand slechts
in een zeer los verband staan. Ik keer nu tot de Nederlandsche
schatkist terug. Aangezien de opbrengst der leening 1914 in September
1915 aan militaire en sociale oorlogsuitgaven was opgebruikt,
moest op nieuw aan het vinden van geldmiddelen ter bestrijding der
kosten van den steeds voortdurenden toestand van gewapenden vrede
worden gedacht.</p>

<p>In de Memorie van Toelichting bij het door mijn opvolger aan het
Ministerie van Financi&euml;n ingetrokken ontwerp van wet houdende
Grondslagen van het stelsel van &#8217;s Rijks belastingen, dat bij Koninklijke
boodschap van den 23sten October 1915 aan de Tweede Kamer
werd aangeboden, nam ik hieromtrent, alsmede omtrent de nieuwe<span class="pagenum"><a name="Page_378" id="Page_378">[378]</a></span>
bepaling der dekking van de leening 1914, welke voor 1 Januari 1917
moest zijn ingediend, het volgende op: &#8222;Ter voldoening aan het
voorschrift van artikel 38 der Leeningwet 1914 is in het ontwerp
ook geregeld, in hoever de krachtens die wet geheven opcenten ook
na het jaar 1917 zullen worden bestendigd, of door eene heffing in
eens of op andere wijze zullen worden vervangen.</p>

<p>&#8222;De heffing in eens kon daarbij geen dienst doen. Ondergeteekende
acht het onnoodig de verschillende argumenten, door hem bij de behandeling
der Leeningwet 1914 ter bestrijding van dit denkbeeld
aangevoerd, hier opnieuw uiteen te zetten. En dit te meer, omdat,
naar hij meent te mogen aannemen, zelfs de meest overtuigde voorstanders
der heffing in eens zich wel niet meer aan de illusie zullen
overgeven, dat zulk een heffing de leening 1914 nog zou kunnen vervangen.
Nu de oorlog zooveel langer duurt dan over het algemeen
verwacht werd en het reeds vaststaat, dat met de leening van 1914 de
buitengewone kosten van den oorlogstoestand niet geheel zullen zijn
te dekken, zal het denkbeeld eener heffing in eens overwogen <i>kunnen</i>
en misschien wel <i>moeten</i> worden, als de tijd gekomen zal zijn de vraag
te bespreken der dekking van de buitengewone defensie- en crisisuitgaven,
die uit de leening 1914 niet meer konden worden bestreden.
Het zal wel overbodig zijn te verzekeren, dat ondergeteekende
de vraag der dekking van die hoogere uitgaven boven hetgeen
uit de leening 1914 is te vinden, niet uit het oog verliest. Hij meent
echter, dat het de voorkeur verdient thans daaromtrent nog geen
voorstellen te doen en zelfs nog geen denkbeelden te opperen. Immers
zal het vraagstuk der dekking dier hoogere buitengewone uitgaven
ten nauwste samenhangen met het bedrag, waartoe zij zullen
oploopen. Aangezien nu hieromtrent nog zelfs bij benadering niets
is te bepalen of met grond te ramen, zou elk thans geopperd denkbeeld
gevaar loopen door den loop der omstandigheden te worden
ter zijde gesteld.</p>

<p>&#8222;Slechts meent ondergeteekende ten aanzien van dit hoogst belangrijke
punt te mogen en te moeten opmerken, dat&mdash;naar hij
hoopt&mdash;de omstandigheden zullen veroorloven met een voorstel tot
regeling daarvan te wachten, totdat het geheel der<span class="pagenum"><a name="Page_379" id="Page_379">[379]</a></span>
kosten van den oorlogstoestand zal zijn te overzien. Mocht echter de toestand van
gewapende neutraliteit nog langer duren dan tot het voorjaar van
1916, dan staat te vreezen dat een tweede voorstel tot bestrijding der
kosten van den oorlogstoestand zal moeten worden gedaan, zonder
dat dit het karakter van eindvoorstel zal kunnen dragen.</p>

<p>&#8222;Met het hier aangeroerde probleem staat tevens in verband het
onderzoek, waarmede de bij Koninklijk besluit van 5 October 1915
n<sup>o</sup>. 1, ingestelde Staatscommissie zich thans bezig houdt, omtrent
de wijze waarop eene tijdelijke belasting kan worden ingericht, welke
ten doel heeft buitengewone vermeerdering van inkomen of van
vermogen als direct of indirect gevolg van den oorlogstoestand te
treffen.&#8221;</p>

<p>Hieruit bleek wel reeds, dat het in mijn voornemen lag voor te
stellen, de verdere oorlogslasten ten deele uit leening en ten deele
uit een heffing in eens te dekken. In dien geest werden in December
1915 voorstellen voorbereid, welke in Januari 1916 om advies naar
den Raad van State werden gezonden. Wachten tot de oorlog zou
zijn ge&euml;indigd, bleek helaas niet mogelijk. Die voorstellen waren
bij mijn aftreden nog niet van den Raad van State terug ontvangen,
doch werden met enkele wijzigingen, meer nog in de toelichting
dan in de ontwerpen zelf, door mijn opvolger overgenomen.
Daarbij werd voorzien in een bedrag, dat geschat werd op &#402;&nbsp;250
millioen, waarvan ongeveer &#402;&nbsp;200 millioen zou noodig zijn voor
de bestrijding der uitgaven van den oorlogstoestand tot in den
zomer van 1916, en omstreeks &#402;&nbsp;50 millioen zou kunnen strekken
tot dekking van de tekorten op de staatsrekeningen over 1914 en
volgende jaren, indien de uitgaven voor den oorlogstoestand na
Augustus of September 1916 zouden kunnen ophouden, een stille
hoop die helaas niet verwezenlijkt is.</p>

<p>Van die som zou &#402;&nbsp;40 &agrave; &#402;&nbsp;45 millioen zijn te vinden uit een oorlogswinstbelasting,
omstreeks &#402;&nbsp;80 millioen uit een (gesplitste) heffing
in eens en &#402;&nbsp;125 millioen uit een tweede oorlogsleening. Bij de
voorbereiding der tweede oorlogsleening heb ik aanvankelijk het
voornemen gehad, een leeningsvoorstel van wijder strekking met
conversie der oude leeningen van lager rente-type uit te werken,
in den geest van denkbeelden, die in het najaar van 1914 door
enkele financiers waren ontwikkeld. Na een uitvoerig onderhoud
hierover met de presidenten van de Nederlandsche Bank en de
Nederlandsche Handel-Maatschappij, die mij dat denkbeeld ontrieden,
liet ik het los. Daartegenover had ik het succes, dat
de beide heeren hun aanvankelijk ongunstig advies over het kiezen<span class="pagenum"><a name="Page_380" id="Page_380">[380]</a></span>
van het 4<sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub>% rentetype voor de nieuw uit te schrijven leening na
ons onderhoud wijzigden en een schriftelijk rapport ten gunste van
een leening van &#402;&nbsp;125 millioen tegen een rente van 4<sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub>% uitbrachten,
onder voorwaarde dat die vrijwillige leening op nieuw
door de machtiging van den wetgever tot het uitschrijven van
een gedwongen leening zou worden gesteund, voor het geval zij
niet mocht slagen. Na dat advies werd met den vereischten spoed
aan de uitwerking van het leeningsontwerp begonnen, waarbij de
leeningwet 1914 grootendeels werd gevolgd. Er was echter een
groote moeilijkheid te overwinnen. Op 23 October 1915 waren een
aantal belastingvoorstellen bij de Kamers ingezonden, die, als zij
werden aangenomen, den belastingdruk voor de bestrijding der gewone
Rijksuitgaven met ongeveer &#402;&nbsp;60 millioen per jaar zouden vergrooten.
Het ging niet wel aan, daarnaast nog een nieuwe belastingverhooging
voor te stellen voor rente en aflossing van de nieuwe leening.
De oplossing van deze moeilijkheid werd in deze richting gezocht
en gevonden, dat rente en aflossing zouden geschieden uit
het leeningfonds 1914, dat bij de Leeningwet van dat jaar was
gevormd en waarin de opbrengst der oorlogsopcenten worden
gestort. De aflossing der nieuwe leening werd behoudens een
kleine jaarlijksche amortisatie van een <sup>1</sup>&#8260;<sub>4</sub>% per jaar, verschoven
tot na de aflossing der leening 1914, dus waarschijnlijk tot het
jaar 1929.</p>

<p>Het leeningfonds wordt op die wijze bezwaard met een nieuwen
last van ten naastebij &#402;&nbsp;6 millioen. Mocht de opbrengst der opcenten,
of der andere belastingen die daarvoor in de plaats zullen
komen, niet voldoende zijn om het leeningfonds in staat te
stellen, rente en aflossing van beide leeningen te bekostigen, dan
zal het ontbrekende uit de gewone middelen aan dit fonds worden
vergoed.</p>

<p>Kort na mijn aftreden kwam het tweede oorlogsleenings-ontwerp
van den Raad van State terug en werd het, na hier en daar te zijn gewijzigd,
aan de Tweede Kamer ingediend. Het ontmoette ditmaal
geen principieelen tegenstand en werd, na een spoedige behandeling
in de beide Kamers der Staten-Generaal, den 17den Maart 1916 tot
wet verheven. De inschrijving werd opengesteld van 27 tot 29
Maart. Het succes was ook ditmaal groot. Er werd ingeschreven
voor een bedrag van niet minder dan ruim &#402;&nbsp;185 millioen. Een nieuw<span class="pagenum"><a name="Page_381" id="Page_381">[381]</a></span>
en afdoende bewijs van het ongeschokt vertrouwen van het geldbeleggend
publiek in de credietwaardigheid van den Nederlandschen
Staat en in het bijzonder ook in de leiding van &#8217;s lands zaken in den
oorlogstijd door de aan het bewind zijnde Regeering.</p>

<p>De heffing in eens werd gesplitst in twee belastingen. De eene bestond
uit: <i>a.</i> een duplicaat heffing der vermogensbelasting over
het dienstjaar 1916/7, <i>b.</i> een buitengewone progressieve heffing van
de vermogens volgens een progressieschaal, die bij een vermogen
van &#402;&nbsp;50.000 begon en dan 0.2 pCt. van het vermogen boven &#402;&nbsp;50.000
bedroeg, en die bij een vermogen van &#402;&nbsp;10 millioen omstreeks 3<sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub>%
van het geheele vermogen uitmaakte; voorzichtigheidshalve was er
aan toegevoegd dat de belasting niet hooger zou kunnen stijgen dan
6% van het vermogen. De vennootschappen zijn in deze oorlogsbelasting
niet opgenomen; het onroerend goed wordt er in aangeslagen
naar zijn verkoopwaarde. De andere oorlogsbelasting was een
duplicaat-heffing van de inkomstenbelasting over het dienstjaar
1916/7. Daar de beide belastingen de bepaalde bestemming hadden,
te dienen ter bestrijding van een deel der kosten van de verdediging
van &#8217;s lands souvereiniteit en neutraliteit, noemde ik ze, in
overeenstemming met hetgeen ik in de Memorie van Toelichting
bij het ontwerp van wet houdende Grondslagen van het stelsel van
&#8217;s Rijks belastingen, over de bestemmingsheffingen had ontwikkeld:
Verdedigingsbelasting I en Verdedigingsbelasting II. Hoewel tegen
de bestemmingsheffingen in het algemeen tal van bezwaren werden
ontwikkeld, is het wel eigenaardig dat men tegen de eerste bestemmingsheffingen,
welke aan de Staten-Generaal werden voorgelegd,
geen bezwaren wegens haar karakter als zoodanig inbracht. Men
zal het mij wel ten goede houden, dat ik daarover in stilte een oogenblik
heb geglimlacht.</p>

<p>In de Memorie van Toelichting, waarin de Verdedigingsbelasting I
op een opbrengst van &#402;&nbsp;50 millioen, die van de Verdedigingsbelasting
II in opbrengst op &#402;&nbsp;30 millioen werd geschat, werd uiteengezet
hoe op deze wijze ieder die in de inkomstenbelasting of in de vermogensbelasting
is aangeslagen, in de oorlogsbelasting zal bijdragen
en hoe bij de voorgestelde regeling de grootste druk absoluut
en relatief werd gelegd op de grootste vermogens, zonder
dat deze in een buitensporigen last kon ontaarden. Opdat die
last over 2<sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub> &agrave; 3 jaar zou kunnen worden verdeeld, werd in de<span class="pagenum"><a name="Page_382" id="Page_382">[382]</a></span>
beide wetsontwerpen opgenomen, dat zij zouden kunnen worden
voldaan in 10 driemaandelijksche termijnen. Bij de behandeling der
ontwerpen in de Tweede Kamer werden er enkele wijzigingen in gebracht,
die ik, als van niet principieele beteekenis, onvermeld
laat. E&eacute;n verandering van beteekenis werd echter aangebracht.
Zij was van den heer de Geer afkomstig en werd door de Regeering
overgenomen. De heffing van de verdedigingsbelastingen
over &eacute;&eacute;n jaar met bevoegdheid tot betaling in zoodanige termijnen
dat de druk over drie jaar kon worden verdeeld, werd veranderd
in drie buitengewone jaarlijksche heffingen over de dienstjaren
1916/17, 1917/18, en 1918/19 ieder ongeveer tot <sup>1</sup>&#8260;<sub>3</sub> van het
bedrag der aanvankelijk voorgestelde eenmalige belastingen. Deze
verandering was een verbetering tevens. Daarbij kwam nog duidelijker
uit, hoe de leuze &#8222;in eens er af&#8221;, zelfs voor zoover er een zoogenaamde
heffing in eens werd opgelegd, inderdaad niet meer dan
een leuze was, die bij toepassing met een voor principieele voorstanders
moeilijk verduwbare hoeveelheid korreltjes zout moest
worden genuttigd. Na eene uitvoerige gedachtenwisseling werden de
beide wetsontwerpen in de vergaderingen van de Tweede Kamer
van 27 en 28 Juni zonder hoofdelijke stemming aangenomen, na verwerping
van het voorstel van de vrijzinnigdemocratische kamerclub
tot heffing eener oorlogsbelasting, welke &#402;&nbsp;200 millioen zou opbrengen.
De Eerste Kamer nam de wetsontwerpen op 17 Augustus
aan, nadat de heer de Vos van Steenwijk had opgemerkt, dat uit
zijn stem voor de Verdedigingsbelasting I geen consequenties
mochten worden getrokken ten aanzien van den aanslag der onroerende
goederen in de jaarlijksche vermogensbelasting.</p>

<p>Volledigheidshalve vermeld ik nog, dat het zooeven bedoelde wetsvoorstel
van de vrijzinnigdemocratische leden van de Tweede Kamer
in Januari 1916 werd ingediend. Het strekte tot heffing van een
oorlogsbelasting tot een bedrag van &#402;&nbsp;200 millioen. Aangezien dat
voorstel reeds verworpen is, heb ik noch aanleiding noch lust er bij
stil te staan. Het geven van &#8222;le coup de pied de l&#8217;&acirc;ne&#8221; aan een gevallene,
laat ik gaarne aan anderen over.</p>

<p>De Kamerleden, die zich er in hebben verheugd dat de thans door
de Staten-Generaal aangenomen verdedigingsbelastingen bewijzen
dat de Regeering de door mij in December 1914 ontwikkelde bezwaren
tegen een heffing in eens van &#402;&nbsp;200 &agrave; &#402;&nbsp;300 millioen heeft losgelaten,<span class="pagenum"><a name="Page_383" id="Page_383">[383]</a></span>
gun ik dat genoegen gaarne. Zij zullen mij, na hetgeen ik
mededeelde over mijn aandeel in de voorbereiding daarvan, bovendien
van inconsequentie kunnen betichten. Inderdaad kleven aan
de Verdedigingsbelastingen, zooals zij door de Tweede Kamer aangenomen
zijn, nog zeer ernstige fouten. Deze schuilen niet in de
techniek der regelingen maar in het enkele feit, dat zulke hooge
buitengewone belastingen moeten worden geheven in een z&oacute;&oacute; onzekeren
tijd als wij thans doormaken, met z&oacute;&oacute; groote schommelingen
in de vermogens. Maar ieder onpartijdig beoordeelaar zal wel inzien
en erkennen, dat de economische bezwaren, welke ik, met het oog
op de kapitalen die in ondernemingen zijn vastgesteld, ontwikkelde
in verband met de te verwachten credietstoornissen, als er weer
vrede zijn zal, aanmerkelijk veel minder wegen bij buitengewone
heffingen, die gedurende drie jaar elk jaar &#402;&nbsp;25 &agrave; &#402;&nbsp;30 millioen zullen
hebben op te brengen, dan bij een heffing in eens van &#402;&nbsp;200 &agrave; &#402;&nbsp;300
millioen. Wie dat niet inziet, zal ik in de enkele regels die ik hier
aan dit onderwerp wijden kan, daarvan niet overtuigen.</p>

<p>Men stond in het begin van het jaar voor de noodzakelijkheid
op nieuw &#402;&nbsp;250 millioen te vinden. Dat dit niet zou gaan zonder eenig
bezwaar, sprak van zelf. Men had te zoeken naar een combinatie van
maatregelen, welke dit in verband met elkander tot een minimum
terugbrachten. Daartoe werden de leening van &#402;&nbsp;125 millioen,
de verdedigingsbelastingen en de zoo aanstonds met een enkel
woord te bespreken oorlogswinstbelasting aan elkander gekoppeld.
Op die wijze werd de benoodigde som voor de eene helft uit leeningsgeld,
voor de andere uit belastingen gevonden. De belastingen werden
bovendien nog gesplitst, zoodat geen enkele tot een al te buitensporig
hoog bedrag behoefde te stijgen. Door de verandering, welke de
verdedigingsbelastingen tijdens de behandeling in de Tweede Kamer
ondergingen, werd die splitsing nog verder doorgevoerd en werd
elke der drie jaar lang te heffen buitengewone verdedingsbelastingen
niet alleen in opbrengst en in heffingspercentage ongeveer
getierceerd, maar geschiedde dit, wegens den jaarlijks nieuwen aanslag,
ook met de fouten, die elke dergelijke belasting onvermijdelijk
aankleven en die in een oorlogstijd met belangrijke economische
schommelingen nog heel wat grooter zijn, dan in normale tijden met
vastere vermogens- en inkomensverhoudingen. Ik aarzel dan ook niet
de in toepassing gebrachte combinatie zoo gelukkig te noemen, als<span class="pagenum"><a name="Page_384" id="Page_384">[384]</a></span>
de omstandigheden dit toelieten, en ik vlei mij tegenover deze laatste
financieele operatie van het Rijk onpartijdig genoeg te staan, om mij
bij dit oordeel niet te laten leiden door ingenomenheid met het aandeel,
dat ik in het geestelijk vaderschap daarvan heb gehad.</p>

<p>Toch meen ik ook deze gelegenheid te baat te moeten nemen, om
een woord van waarschuwing te doen hooren tegen het te ver
doorgaan op den weg der heffingen in eens of in drie&euml;n, onder
welken naam zij ook ten doop worden gehouden. Ik zal daartoe
niet terugtreden in hetgeen ik hierboven<a name="FNanchor_28" id="FNanchor_28"></a><a href="#Footnote_28" class="fnanchor">[28]</a> memoreerde over de
economische nadeelen van hooge heffingen, die geheel of ten deele
uit het bedrijfskapitaal van ondernemingen moeten betaald worden,
in verband met de credietbehoefte der bedrijven, inzonderheid
in oorlogstijd. Ook wil ik aannemen dat het overbodig is, er lang
bij stil te staan, dat als heffingen van dien aard niet zeer exceptioneel
blijven, zij de kip met de gouden eieren slachten. Belastingen
moeten uit het jaarlijksch volksinkomen betaald kunnen worden en
betaald worden. Zoodra zij z&oacute;&oacute; hoog loopen, dat zij het volkskapitaal
aantasten, knagen zij aan &#8217;s lands productievermogen en brengen
zij &#8217;s lands welvaart en ontwikkeling in gevaar. Belastingen
die niet slechts naar het vermogen worden gemeten, maar ook uit
het vermogen moeten worden gekweten, mogen des noods in zeer
buitengewone omstandigheden worden opgelegd, als met &#8217;s lands
zelfstandigheid ook het volksvermogen met gevaar van schending
of vernietiging door een buitenlandschen vijand wordt bedreigd.
Zoodra zij buiten die grens treden en een blijvend of periodiek weerkeerend
verschijnsel worden, tasten zij &#8217;s lands economische toekomst
in een harer meest onmisbare pijlers aan.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_28" id="Footnote_28"></a><a href="#FNanchor_28"><span class="label">[28]</span></a> Zie <a href="#Page_365">bl. 365</a>.</p>
</div>

<p>Hooge heffingen naar &eacute;&eacute;n criterium zijn op zich zelf bedenkelijk,
ook al kleven daaraan de zooeven aangestipte algemeen economische
bezwaren niet. Dit behoort tot de allereerste beginselen der belastingtechniek,
maar het dreigt tot schade voor het land onder den
indruk van den oorlogstoestand te worden vergeten. De oorlogstoestand
heeft ons aan groote cijfers gewend; men spreekt thans over
millioenen, zoo niet over milliarden, als vroeger over tonnen. Waar
breedheid van opvatting en breedheid van zien nu niet juist de meest
naar voren komende karaktertrekken van den gemiddelden Nederlander<span class="pagenum"><a name="Page_385" id="Page_385">[385]</a></span>
zijn, heeft dit ongetwijfeld een lichtzijde. Maar een schaduwzijde
heeft het ook. Het leidt er toe, te meenen, dat men ook wel straffeloos
zeer hooge belastingen naar een enkel criterium kan opleggen.
Zeer merkbaar heeft de oorlog gedrongen in de richting van den
<i>imp&ocirc;t unique</i>, van de eene en afdoende belasting die, geheven naar
ieders draagkracht, alles opbrengt wat de Staat van zijn belastingplichtige
onderdanen moet opvragen. Het denkbeeld van den <i>imp&ocirc;t
unique</i> heeft altijd veel aantrekkingskracht gehad voor het groote
publiek, waarvan niet kan worden verwacht dat het in de moeilijkheden
der belastingtechniek is doorgedrongen. Het behoeft dan ook
niet te verwonderen dat het telkens weer opduikt. Het is ook zoo eenvoudig:
men belast ieder naar zijn draagkracht, en daarmede uit.
Ja, <i>als</i> men ieders draagkracht naar kenmerken, welke door den fiscus
in theorie kunnen worden gemeten, kon vaststellen, en <i>als</i> men
die theoretisch vastgestelde kenmerken, in werkelijkheid, des noods
met een voor allen gelijke fout benaderen kon,&mdash;ja <i>dan</i> behoefde
men zich het hoofd niet te breken met belastingstelsels. Maar de ervaring
van eeuwen heeft geleerd, dat het er z&oacute;&oacute; niet mee gesteld is.
Men kan wel rekening houden, en men houdt ook zoo goed mogelijk
rekening, met de hoofdfactoren, welke de draagkracht der belastingplichtigen
bepalen, maar die hoofdfactoren worden bij elken
individueelen belastingplichtige doorkruist door een aantal nevenomstandigheden,
welke de belastingwetgever niet in rekening kan
brengen, en die toch op de resultante, de werkelijke draagkracht
overwegenden invloed hebben. Men kan ook wel de hoofdfactoren,
waarmede de belastingwetgever rekent, in de uitvoering meer of
minder goed benaderen; maar de fout die daarbij wordt gemaakt,
is bij lange na niet voor allen gelijk. De een woont voor den
belastingambtenaar in een glazen huisje, de ander in een donkeren
kelder. Ook voor de theoretisch meest rechtvaardige en billijke belasting
geldt, dat de wetgever onvermijdelijk fouten maakt bij
haar regeling en de belastingadministratie, even onvermijdelijk,
die fouten nog verergert bij haar uitvoering. Daarom kleven aan
elke belasting, ook aan de theoretisch beste, groote gebreken;
gebreken die minder wegen naar gelang de opbrengst, welke er
door moet worden verkregen, kleiner is, doch die toenemen in
beteekenis, naar gelang men meer van haar verlangt. Ook al zou een
belasting welke naar draagkracht bedoelt te heffen, wanneer van<span class="pagenum"><a name="Page_386" id="Page_386">[386]</a></span>
haar voor ons land &#402;&nbsp;100 millioen of meer verlangd wordt, het kapitaal
niet aantasten, dan nemen de technische fouten daarvan zoowel
in de regeling als in die uitvoering zulke verhoudingen aan, dat
zij voert tot de grootste ongelijkheden en de grofste onbillijkheden.</p>

<p>Dit dreigt zoozeer vergeten te worden, dat bij de waardeering,
welke ik in de pers vrij algemeen mocht ondervinden voor mijn
poging tot vernieuwing en versterking van ons belastingstelsel,
haast even algemeen de opmerking was gevoegd, dat ik naar
grooter eenvoud had moeten streven. Helaas is het er bij de belastingheffing
zoodanig mede gesteld, dat men er met eenvoud niet
komt, welke bekoring deze ook moge hebben voor het oog en welke
streeling voor het gemoed. Alleen door heffing van verschillende belastingen
naar velerlei kenmerken, kan men elke afzonderlijke belasting
binnen z&oacute;&oacute; redelijke grenzen houden, dat de fouten ervan
niet te groot worden en kan men bij zorgvuldige combinatie dier
verschillende heffingen een stelsel verkrijgen, waarvan de gebreken in
de onderdeelen elkander ten deele compenseeren en, voor zoover zij
dit niet doen, geen afmetingen aannemen, welke billijkheidshalve niet
toelaatbaar zijn.</p>

<p>Deze overweging heeft mij ook eenigszins huiverig gemaakt voor
de oorlogswinstbelasting. Na hetgeen ik over de oorlogswinsten en
het recht van den staat om daarin in te grijpen in hoofdstuk II<a name="FNanchor_29" id="FNanchor_29"></a><a href="#Footnote_29" class="fnanchor">[29]</a>
zeide, zal het wel duidelijk zijn, dat die huivering niet voortsproot
uit vrees de oorlogswinsttrekkers in de kosten van den oorlogstoestand
te doen bijdragen. De grondgedachte van de oorlogswinstbelasting
is z&oacute;&oacute; gezond: zij draagt haar rechtvaardiging z&oacute;&oacute; duidelijk
op het voorhoofd, dat elk debat daarover geheel overbodig is. Principieel
is zij haast volmaakt. Maar de regeling ervan is zonder groote
fouten niet te treffen, en de benadering der feiten, die benaderd
moeten worden, zal slechts zoo gebrekkig kunnen geschieden,
dat het resultaat vol onbillijkheid zijn moet. Wanneer het hierbij
nu gold een belasting, die &#402;&nbsp;10 of &#402;&nbsp;20 millioen moest opbrengen
en waarbij men zich bepaalde van de oorlogswinsten die men
aanwijzen en aanpakken kan, 5 tot 10% voor den Staat af te
nemen, zou het wel te betreuren zijn, dat daarnaast een aantal oorlogswinsttrekkers
zich aan den greep van den fiscus wisten te onttrekken,<span class="pagenum"><a name="Page_387" id="Page_387">[387]</a></span>
maar zou men zich daarover niet al te warm behoeven te maken.
Maar zulk een kleine oorlogswinstbelasting wilde niemand. Pakt men
de oorlogswinsten aan, dan moet men het flink doen, dan behooren
zij in de kosten van den oorlogstoestand een som bij te dragen die
zoden aan den dijk zet. Flink of niet, moest hier het parool zijn.</p>

<div class="footnote">
<p><a name="Footnote_29" id="Footnote_29"></a><a href="#FNanchor_29"><span class="label">[29]</span></a> Zie <a href="#Page_48">bl. 48-53</a>.</p>
</div>

<p>Deze overwegingen brachten er mij toe, zoodra ik als Minister
van Financi&euml;n optrad, een poging te doen om althans een belangrijk
deel der oorlogswinsten bij de bron te treffen. Daartoe strekte het
ontwerp van wet dat bij Koninklijke boodschap van 2 November
1914 werd ingediend en dat bedoelde een uitvoerrecht te heffen van
8% over de verkoopwaarde van uitgevoerde goederen in het land
waarheen zij uitgevoerd werden, met een maximum van 50% van de
daarmede te maken winst.</p>

<p>In de Memorie van Toelichting bij dat ontwerp zeide ik o.m.:
&#8222;Niettegenstaande den algemeen gedrukten toestand van handel
en verkeer, is de buitenlandsche vraag naar sommige artikelen evenwel
z&oacute;&oacute; groot, dat de prijs daarvan belangrijk boven het normale peil
is gestegen en dat zij die dergelijke artikelen in voorraad hebben of
voortbrengen kunnen, buitengewone winsten maken.</p>

<p>&#8222;Het is billijk dat zij die in zulk een bevoorrechte positie verkeeren,
althans een deel der winsten, die zij maken, aan de schatkist afstaan.
Te meer is daartoe aanleiding nu dezelfde omstandigheden,
welke die gelukkige exporteurs zulke voordeelen bezorgen, den Staat
tot het doen van buitengewoon zware uitgaven nopen.</p>

<p>&#8222;Vandaar dat de heffing van een uitvoerrecht, dat onder gewone
omstandigheden geheel in strijd zou zijn met gezonde begrippen van
handels- en financieele politiek, thans alleszins is gerechtvaardigd.
Dit is evenwel slechts het geval onder de voorwaarde dat de heffing
op twee&euml;rlei wijze aan de noodige beperking zij gebonden. In tijd
behoort de heffing beperkt te zijn tot zoolang er oorlogsgevaar bestaat
of althans een normale toestand nog niet is teruggekeerd.
In omvang moet de heffing begrensd zijn, omdat zij aan den uitvoer
van een aantal artikelen, die niet in prijs zijn gestegen (dit aantal is
thans heel wat kleiner dan het in het laatst van 1914 was) en welker
uitvoer toch reeds ongewone bezwaren ondervindt, geen nieuwe hinderpalen
in den weg mag leggen.&#8221;</p>

<p>In de afdeelingen van de Tweede Kamer werd het ontwerp, blijkens
het Voorloopig Verslag, bedolven onder een stortvloed van<span class="pagenum"><a name="Page_388" id="Page_388">[388]</a></span>
theoretische en practische bezwaren. Onder gewone omstandigheden
zou mij dit geen aanleiding hebben gegeven daarmede op de
vlucht te gaan. In het land vierde toen echter de agitatie tegen het
leeningsontwerp en voor de heffing in eens hoogtij. Het was niet gewenscht
de Regeering in den persoon van den Minister van Financi&euml;n
nog meer kwetsbaar te maken door de heffing der uitvoerrechten
op oorlogswinstgoederen door te zetten en daardoor gevaar te loopen
een nieuwe agitatie te ontketenen. Er moest rust komen, ook om
het resultaat van de oorlogsleening niet in de waagschaal te stellen.
Van daar dat ik aan de Koningin machtiging verzocht het ontwerp
in te trekken. Nadat ik die machtiging bekomen had, geschiedde de
intrekking op 8 Januari 1915.</p>

<p>Had de Tweede Kamer bij gelegenheid der schriftelijke behandeling
van het uitvoerrecht op oorlogswinstgoederen zich wat minder
afwerend gedragen, &#8217;s Rijks schatkist zou thans een groot aantal
millioenen rijker of, beter gezegd, minder arm hebben kunnen zijn.</p>

<p>Na die ervaring liet ik de oorlogswinsten voorloopig met rust. Ik
had de handen vol aan de herziening en versterking van ons belastingstelsel,
een arbeid dien ik mij had opgelegd om het onmisbare
financieele fundament te construeeren voor hetgeen den Staat in de
komende jaren te wachten staat, wil hij de ontwikkeling van &#8217;s lands
welvaart en kracht naar eisch steunen en bevorderen. Intusschen
werd het trekken van oorlogswinsten door verschillende
groepen der bevolking steeds duidelijker zichtbaar en steeg, begrijpelijkerwijze,
het algemeene verlangen, dat de Staat in den vorm van
belasting een deel daarvan tot zich trekken zou.</p>

<p>Dit gaf mij aanleiding in September 1915 aan Hare Majesteit voor
te stellen een commissie te benoemen tot het onderzoeken op welke
wijze eene tijdelijke belasting kan worden ingericht, welke ten doel
heeft buitengewone vermeerdering van inkomen, als direct of indirect
gevolg van den oorlogstoestand te treffen, met opdracht haar
verslag met de noodige wetsvoorstellen uit te brengen aan den
Minister van Financi&euml;n. Tot voorzitter werd benoemd Dr. D. Bos,
het bekende en betreurde lid van de Tweede Kamer. Als leden
werden aangewezen, naast eenige hoofdambtenaren der belastingen
en leden van de Eerste en de Tweede Kamer, gekozen uit
de verschillende politieke groepen, een aantal personen uit alle
hoofdtakken van &#8217;s lands bedrijfsleven. De Regeering hoopte op<span class="pagenum"><a name="Page_389" id="Page_389">[389]</a></span>
die wijze niet alleen een wetsontwerp te zullen verkrijgen, waarbij
met de eigenaardigheden der verschillende soorten van oorlogswinsten
zou zijn rekening gehouden, maar ook een eenigszins betrouwbare
raming te ontvangen van de te verwachten opbrengst
der voor te stellen heffing. Ten aanzien van het tweede deel is zij
bedrogen uitgekomen. Ook de Staatscommissie voor de oorlogswinstbelasting
heeft zich aan zulk een raming niet gewaagd. Het
cijfer dat daarvoor in de Memorie van Toelichting bij het tweede
leeningsontwerp gesteld wordt, maakt er geen aanspraak op, een
eigenlijk ramingscijfer te zijn. Ik zou dit niet zeggen, als het niet van
mijzelven afkomstig was en dus ook voorafging aan de indiening
van het verslag der Staatscommissie aan den Minister van Financi&euml;n.
Dat cijfer werd aldus gevonden. Er is &#402;&nbsp;250 millioen noodig; daarvan
wordt &#402;&nbsp;125 millioen gevonden uit leening; &#402;&nbsp;80 &agrave; &#402;&nbsp;85 millioen uit
de beide verdedigingsbelastingen, dus de oorlogswinstbelasting
moet &#402;&nbsp;40 &agrave; &#402;&nbsp;45 millioen opbrengen. Of zij zoo vriendelijk zijn zal,
die opdracht te vervullen, zal de toekomst moeten leeren.</p>

<p>Bij mijn aftreden was de Staatscommissie met haar onderzoek nog
niet gereed. Den 23en Februari diende zij haar verslag aan mijn
opvolger in. De secretaris der commissie, de heer J. M. J. Schepper,
die een verdienstelijke commentaar op de Wet op de Oorlogswinstbelasting
het licht deed zien, schrijft over hetgeen er met het ontwerp
der Staatscommissie voorviel, het volgende: &#8222;De Minister
bracht in het door de Staatscommissie als vrucht van haren arbeid
aangeboden ontwerp geen groote wijzigingen. Naast een paar veranderingen
van redactioneelen of louter formeelen aard, werd het
tarief gewijzigd. De Staatscommissie had het bedrag der belasting
op 25 pct. gesteld, met een algemeenen aftrek van &#402;&nbsp;1000, en bij natuurlijke
personen een degressie voor de inkomstenvermeerderingen
beneden &#402;&nbsp;20.000 tot 10 pct. toe. De Minister kon zich met de degressie
niet vereenigen, maar stelde den algemeenen aftrek op &#402;&nbsp;2000
(Bij de Nota van Wijzigingen, die de Memorie van Antwoord vergezelde,
is voor inkomsten- of winstvermeerderingen beneden &#402;&nbsp;2500
de aftrek op &#402;&nbsp;1000 gesteld en het tarief op 10%). Verder werd het
percentage verhoogd en op 30 bepaald, om het Rijk in de gelegenheid
te stellen aan de gemeenten wier financi&euml;n tengevolge van den
oorlogstoestand in de war zijn, uit de opbrengst dezer belasting een
uitkeering te doen. Den 10den Maart werd het aldus gewijzigde ontwerp<span class="pagenum"><a name="Page_390" id="Page_390">[390]</a></span>
bij de Tweede Kamer der Staten-Generaal ingediend. Den
18<sup>en</sup> Mei nam de Tweede Kamer het ontwerp zonder hoofdelijke
stemming aan, nadat het nog eenige wijziging had ondergaan. Den
21<sup>en</sup> Juni werd het&mdash;eveneens zonder hoofdelijke stemming&mdash;door
de Eerste Kamer goedgekeurd en daarna door de Koningin bekrachtigd&#8221;.
Zoo kwam de Wet op de Oorlogswinstbelasting van 22 Juni
1916 tot stand.</p>

<p>De oorlogswinstbelasting is, zooals wel van zelf spreekt, alleen
bedoeld als heffing in oorlogstijd. Nadat de oorlogstoestand zal zijn
ge&euml;indigd moet een wetsvoorstel worden ingediend, om haar te doen
vervallen. Op de bijzonderheden harer regeling ga ik niet in. Haar
beginsel wordt algemeen als rechtvaardig erkend en haar uitwerking
is met veel zorg en met veel kennis van zaken geschied. Toch heb ik
op de boven aangevoerde gronden geen onbeperkt vertrouwen in de
billijkheid harer werking, noch in het bedrag dat zij zal opbrengen.
De oorlogswinsten der vennootschappen zal zij weten te vinden en
te treffen; daarentegen vrees ik dat een groot deel der oorlogswinsten
van particuliere handelslieden, industrieelen en landbouwers door
haar niet zullen worden bereikt. Wordt dit vermoeden bewaarheid,
dan zal zij leiden tot ontstemming en zal haar opbrengst onder den
invloed van dat gebrek staan. Ware dit niet het geval, dan zou het
zooeven genoemde cijfer van &#402;&nbsp;40 &agrave; &#402;&nbsp;45 millioen waarschijnlijk wel
meer dan verdubbeld, zoo niet verdrievoudigd kunnen worden.
Niemand zal het meer toejuichen dan ik, indien de uitkomst mijne
niet al te hoog gestemde verwachtingen zal beschamen.</p>

<p>De oorlogstoestand is nog niet ten einde. Nog steeds verlangt hij
van het Rijk offers, die, in stede van geleidelijk lager te worden, voortdurend
klimmen. Hoe lang dat nog zal duren, en hoe hoog die offers
zullen stijgen, kan niemand zeggen. Maar zelfs al mocht dit meevallen
en al mochten de buitengewone belastingen, die reeds wet zijn
geworden of die de Staten-Generaal hebben gepasseerd, veel meer
opbrengen dan waarop gerekend wordt, dan nog zal er meer geld
noodig zijn, veel meer geld dan kan worden opgebracht door de belastingen
uit mijn algemeen herzieningsplan, welke thans bij de
Staten-Generaal in behandeling zijn.</p>

<p>Wat de krijg, als hij eindelijk zal zijn ge&euml;indigd, over
Europa en inzonderheid over ons land brengen zal&mdash;wie zal
het zeggen? Te dien aanzien staan wij allen voor een groot vraagteeken.<span class="pagenum"><a name="Page_391" id="Page_391">[391]</a></span>
Slechts zooveel is zeker, er zal een tijdperk aanbreken van
haast onbegrensde mogelijkheden, maar ook van haast onbegrensde
gevaren. Of door Nederland die mogelijkheden begrepen, die gevaren
omzeild zullen worden, zal&mdash;indien wij buiten den oorlog mogen
blijven&mdash;in de eerste plaats afhangen van de energie onzer industrieelen,
zeevaarders, boeren en handelaars, en wel vooral van de
jongeren onder hen, die nog hun ganschen mannen-leeftijd voor zich
hebben. Naast energie zal breedheid van inzicht en opvatting in
de naaste toekomst meer dan ooit noodig zijn.</p>

<p>Maar opdat Nederland met grooter kracht zal te voorschijn komen
uit de geweldige omwenteling, welke de oorlog bezig is over Europa
te brengen, zal daarnaast ook noodig zijn, dat de Staat het zijne tot
ontwikkeling en verhooging van de volkskracht bijdrage. Daartoe
zal hij geld, veel geld behoeven. Aan alle regeeringen van de komende
jaren, uit welke partij zij zullen voortkomen, door welke beginselen
zij zullen worden gedragen, zal de Nederlandsche Maagd steeds als
een harer eerste eischen stellen: &#8222;faites moi de bonnes finances!&#8221;</p>

<p>&#8217;s Lands toekomst hangt af in de eerste plaats van het inzicht,
den durf en de energie, van het kennen en kunnen zijner zonen, maar
daarnaast ook van hetgeen de Staat, door zwakkeren te steunen,
overmachtigen in toom te houden en regelend, ordenend en helpend
op te treden, er toe kan bijdragen, om de kracht, die in de lagere
lagen des volks al te vaak sluimert en verdrukt wordt, en onder dien
druk al te vaak in verkeerde richting wordt geperst, tot volle ontplooiing
te doen komen en haar er toe te leiden zich dienstbaar te
maken aan de verhooging van Neerlands welvaart en Neerlands bloei.</p>

<hr class="chap" />

<p class="pagenum"><a name="Page_392" id="Page_392">[392]</a></p>

<h2>NABETRACHTING.</h2>

<p>Tot besluit nog een enkel woord over hetgeen na den vrede zal
moeten geschieden tot ontwarring van den toestand, dien de worsteling
der groote mogendheden heeft gebracht. Ik zal hierbij kort
zijn, al was het alleen omdat de oorlogswerkelijkheid met alle voorspellingen
heeft gespot en ons heeft geleerd voorzichtig te zijn met
het uitspreken van verwachtingen ook omtrent de liquidatie van de
crisis, welke als gevolg van den krijg intrad. Alleen enkele hoofdlijnen,
waarlangs de ontwarring daarvan naar alle waarschijnlijkheid
zal loopen, kan men aangeven, zonder gevaar al te zeer mis te tasten.</p>

<p>Dat na den oorlog op economisch gebied alles weer worden zal
zooals het daarv&oacute;&oacute;r was, gelooft wel niemand. Een z&oacute;&oacute; geweldige
gebeurtenis als over Europa is gekomen, laat haar sporen op elk
gebied na. De nog steeds woedende krijg kan met maar al te veel
recht van zichzelf getuigen:</p>

<div class="poem"><div class="stanza">
<span class="i0">&#8222;Es kann die Spur von meinen Erdentagen<br /></span>
<span class="i0">Nicht in Aeonen untergehn.&#8221;<br /></span>
</div></div>

<p>In het groot zal het aldus zijn ten aanzien van de verhouding der
volken van Europa; op bescheidener schaal kan het niet anders wezen
met de toestanden, die in neutraal gebleven landen werden teweeggebracht
en met de maatregelen, welke tot ordening daarvan
getroffen moesten worden.</p>

<p>Men heeft zich afgevraagd, welk karakter die maatregelen hadden.
Ware dat onbevooroordeeld geschied, dan zou het stellen dier
vraag nut hebben gehad, daar het antwoord daarop dan tevens een
aanwijzing had kunnen geven over het vermoedelijke lot dier regelingen.
Maar het geschiedde juist niet onbevooroordeeld, doch met
politieke bedoelingen. Daardoor werd het waardeloos. Men was ook
met zijn karakteriseering te spoedig klaar. De staatsinmenging in
het economisch leven in den oorlogstoestand is van sociaaldemocratischen
aard, zoo kon men bij meer dan &eacute;&eacute;n gelegenheid hooren;&mdash;de
moeilijkheden, welke men bij die inmenging heeft ondervonden,<span class="pagenum"><a name="Page_393" id="Page_393">[393]</a></span>
bewijzen dat ons volk niet rijp is voor toepassing der sociaaldemocratische
leerstellingen,&mdash;aldus werd uit de oppervlakkig gestelde
premisse afgeleid.</p>

<p>Op die wijze rekent men met de sociaaldemocratie en hare theorie&euml;n
wat heel gemakkelijk af. Ook naar mijne meening is de hedendaagsche
maatschappij niet rijp voor toepassing der sociaaldemocratische
leer en zal deze nog heel wat moeten worden herzien en
gelouterd, wil zij in de toekomst ooit voor toepassing vatbaar worden.
Maar dat ligt geheel buiten mijn onderwerp. Ik herinner er
slechts aan, om er aanstonds aan toe te voegen dat de regeeringsmaatregelen
in den crisistijd en de daarbij ondervonden moeilijkheden
geheel langs het vraagstuk der verwezenlijkingsmogelijkheid
van de sociaaldemocratische theorie&euml;n heengaan.</p>

<p>Sociaaldemocratisch zijn de maatregelen, welke moesten worden
genomen ter beheersching van den oorlogstoestand, niet; een socialistische
trek is daarin w&egrave;l. Het particulier initiatief en de vrijheid van
handelen der enkelingen werden in den oorlogstijd op een aantal punten
ingeperkt. Daardoor werd de verhouding van het socialistisch en
het individualistisch element in onze volkshuishouding in dien zin
gewijzigd, dat het eerste ten koste van het laatste werd versterkt.</p>

<p>Voor een klein deel is hierin voor ons land een verhaasting te zien
van de ontwikkeling, welke de beschaafde volken sedert een kleine
halve eeuw bezig zijn door te maken. Voor zoo ver dit het geval is,
zullen de regelingen voor den oorlogstijd, met meer of minder wijzigingen,
naar alle waarschijnlijkheid ook na den vrede in stand blijven.
Voor een tweetal daarvan staat dit nu reeds vast. De noodregelingen
op het gebied der arbeidsbemiddeling en der werkloosheidsverzekering
zijn reeds in blijvende ordeningen overgegaan. Enkele
noodwetten op ander gebied zullen vermoedelijk eveneens tot blijvende
wettelijke maatregelen leiden, hoewel het onwaarschijnlijk is,
dat de gelijkenis tusschen de blijvende voorziening en de noodregeling
daar zoo groot zal zijn als in de zooeven bedoelde gevallen. Zoo
zal de Beurswet wel niet worden opgeheven, zonder dat een regeling
van veel minder diep ingrijpend Regeeringstoezicht op de effectenbeurs
er voor in de plaats treedt. Ook op andere punten zal de groote
vrijheidsbeperking gedurende den oorlogstoestand wel niet plaats
maken voor volledig vrijheidsherstel, maar voor eene gematigde
vrijheidsbegrenzing.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_394" id="Page_394">[394]</a></span>Grootendeels echter heeft de Europeesche oorlog niet ontwikkelingstendenzen
versterkt, maar het economisch leven tot toestanden
uit het verleden teruggevoerd, die waarlijk niet in de lijn van den
maatschappelijken vooruitgang liggen, maar dezen tijdelijk hebben
stil- en zelfs achteruit gezet. Dit geldt vooral voor het internationale
handelsverkeer, dat zoo geducht geleden heeft en tot haast middeleeuwsche
verhoudingen teruggebracht werd. De internationale verkeerstoestanden,
als gevolg van den economischen strijd der geallieerden
tegen de centrale mogendheden, en de politiek der uitvoerverboden,
welke in verband daarmede veel dieper moest ingrijpen
dan anders in den oorlogstijd het geval zou zijn geweest, zijn
allesbehalve verschijnselen van voortschrijdende maatschappelijke
beschaving. Zij zijn de meest kenmerkende symptomen van tijdelijken
terugtred op dien weg.</p>

<p>Wie twijfelt aan de verdwijning daarvan, wanneer de krijg eindelijk
voor vredestoestanden zal plaats maken, twijfelt aan den maatschappelijken
vooruitgang zelf. Het kan zeker niet verwonderen
dat, onder den indruk van de wassende volkerenhaat en volkerenverdelging,
sommigen in een toestand van algeheele vertwijfeling zijn
gekomen, en de toekomst der menschheid donker inzien. Het zou
daarmede intusschen treurig zijn gesteld, als zulk eene vertwijfeling
zich van de meerderheid der bevolking meester maakte.
Hoe ernstig de tijden ook zijn; hoe beschamend het woeden van een
krijg als sedert meer dan twee jaren wordt gestreden, met al zijn
gruwelen, al zijn haat en al zijn ellende, voor de eeuw der beschaving
ook moge wezen; hoezeer daaruit de zwakheid der door opvoeding
verworven eigenschappen moge blijken tegenover menschelijke
oerdriften, wanneer deze tijdelijk niet meer worden in toom gehouden,
maar veeleer verheerlijkt,&mdash;toch zou het n&oacute;g erger wezen, indien
de oorlog het geloof aan den menschelijken vooruitgang dempen
zou. Meer dan ooit is thans vertrouwen in de toekomst noodig,
omdat alleen onverzwakte idealen de kracht kunnen geven, niet
slechts tot vernieuwing van hetgeen door den krijg aan menschelijkheid
te loor ging, maar ook tot opvoering der samenleving tot een
hooger peil dan v&oacute;&oacute;r den oorlog werd bereikt. Daartoe is v&oacute;&oacute;r alles
noodig, dat het internationale verkeer niet slechts worde hersteld,
maar na den vrede op hechter grondslag weder worde opgebouwd.</p>

<p>Voor uitvoerverboden zal er in den vredestijd geen plaats meer<span class="pagenum"><a name="Page_395" id="Page_395">[395]</a></span>
zijn, het streven moet integendeel zijn gericht op een veel grooter en
veel intenser internationaal verkeer dan v&oacute;&oacute;r den oorlog bestond.
Voor de neutraal gebleven landen en speciaal voor een z&oacute;&oacute; handeldrijvend
land als Nederland&mdash;bij het schrijven van deze nabetrachting
ga ik er van uit, dat het gelukken zal ons land tot het einde toe,
door de branding heen, in neutraal vaarwater te blijven sturen&mdash;ligt
hier een groot arbeidsveld open. Er wacht ons een even zware
als loonende taak in dienst der Europeesche ontwikkeling. Begrijpelijk,
maar toch niet getuigend van ruimte van blik, is het bij maar al
te velen door den oorlog gewekte gevoel, als zou voortaan het streven
moeten gericht zijn op het zich zooveel mogelijk onafhankelijk
maken van het buitenland voor de vervulling van zijn economische
behoeften, op het zich zooveel mogelijk opsluiten binnen eigen grenzen,
het zooveel mogelijk zich zelf genoeg zijn. Wanneer men beschouwingen
van dien aard hoort uit kringen, die niet gewoon zijn
zich met dergelijke vraagstukken bezig te houden, verbaast men
zich niet. Maar wanneer men bespeurt, dat zij ingang vinden ook
in kringen, waarin men onbevangen moest oordeelen, staat men niet
slechts verbaasd, maar kan men bovendien een gevoel van ernstige
bezorgdheid niet van zich afzetten bij de gedachte, dat zulk een
kleinmoedigheid de houding van volk en Regeering in de toekomst
zou kunnen bepalen.</p>

<p>Natuurlijk is het in een, gelukkig voorbijgaanden, tijd, waarin het
internationale verkeer op allerlei wijze wordt bemoeilijkt en gestremd,
heel lastig, dat niet alles waaraan men behoefte heeft, binnenslands
wordt voortgebracht, maar het zou toch wel het toppunt
van kortzichtigheid zijn, de houding van volk en Regeering in de
toekomst niet te richten op het normale internationale verkeer,
maar te doen bepalen door de moeilijkheden van een kortstondig
tijdperk van algeheele ontwrichting van dat verkeer en daarmede
van het gansche economische leven.</p>

<p>Ten aanzien van dit punt schreef ik in de Memorie van Toelichting
bij het, na mijn aftreden ingetrokken, ontwerp van wet houdende
Grondslagen van het stelsel van &#8217;s Rijks belastingen:</p>

<p>&#8222;Wanneer men den blik naar de toekomst richt, blijkt spoedig
genoeg, dat het minder dan ooit, inzonderheid voor een land met
een ligging, een geschiedenis en een ontwikkelingsrichting als het
onze, zaak kan zijn, zich in zich zelven op te sluiten. Waar zooveel<span class="pagenum"><a name="Page_396" id="Page_396">[396]</a></span>
oude handelsrelaties verbroken zijn, zooveel nieuwe relaties, als de
oorlog voorbij zal zijn, zullen moeten worden aangeknoopt, en waar
in zooveel gevallen het aanknoopen van rechtstreeksche relaties
tusschen handelaren uit landen, die nog kort te voren met elkander
in oorlog waren, door de opgewekte gevoelens en gevoeligheden zal
worden bemoeilijkt, daar is voor onzen handel een breed terrein
van werkzaamheid geopend, waarop hij niet alleen voordeelig werkzaam
zal kunnen zijn voor zich zelven, maar te gelijk een bij uitstek
nuttige rol zal kunnen vervullen als verbindingsschakel bij het weder
aanknoopen van internationale banden, die rechtstreeks niet zoo
gemakkelijk zouden kunnen worden hersteld. Of de Nederlandsche
handel en de Nederlandsche industrie van die verandering in de omstandigheden
oordeelkundig partij zullen weten te trekken, moet
worden afgewacht. Veel zal er daarbij van afhangen of de leidende
persoonlijkheden op het gebied van handel en nijverheid in ons land,
een deel van hun energie zullen verspillen aan uitingen van alouden
naijver tusschen onze groote koopsteden, dan wel, in stede daarvan,
eendrachtig zullen willen samenwerken, om van den toestand zooveel
mogelijk partij te trekken niet alleen voor den handel zelven
en in het algemeen belang van het land, maar te gelijk ten bate van
handel en verkeer met verschillende buitenlandsche staten, welke
daardoor gemakkelijker en spoediger hun onmisbaar internationaal
element zullen terugkrijgen, dan wanneer zij alleen op zich zelven
zijn aangewezen. Doch hetzij de handel de taak, die thans voor hem
is weggelegd, met alle energie zal aanpakken, hetzij het aloude spel
van naijver tusschen onze koopsteden daarbij opnieuw storend zal
inwerken, Regeering en Staten-Generaal moeten alles vermijden,
wat handel en industrie in het vervullen van die taak zou kunnen
bemoeilijken.&#8221;</p>

<p>Men heeft helaas geen reden de toekomst met volle gerustheid
te gemoet te zien, vooral niet, wat het laatst door mij aangeroerde
punt betreft. Toch kan ik niet aannemen, dat de politiek der zelfgenoegzaamheid,
van het zich economisch onafhankelijk willen maken,
wortel zal schieten in een koloniaal Rijk als Nederland, met een
roemrijk verleden op het gebied van handel en verkeer, dat elke vergelijking
tart. Het is te voorzien, dat in de thans oorlogvoerende
rijken, ook na den vrede, de door den krijg gewekte haat en nijd
nog geruimen tijd het gezond economisch oordeel vertroebelen zullen.<span class="pagenum"><a name="Page_397" id="Page_397">[397]</a></span>
Welke maatregelen noodig zullen zijn, om alsdan ons land te
behoeden voor het lot van economisch te worden plat gedrukt, is
thans zelfs nog niet in breede trekken aan te geven. Dat zal in hoofdzaak
afhangen van het resultaat van den krijg en van de mate der
vertroebeling van het economisch inzicht bij hen, die als overwinnaars
uit &#8217;t strijdperk zullen treden. Maar dit eene zou ik wel willen
uitschreeuwen: men wachte zich bovenal voor de zooeven door mij
aangestipte politiek der economische zelfgenoegzaamheid. Mocht zij
onverhoopt gevolgd worden, dan zou het tijdelijk verweer tegen te
verwachten maatregelen van gewezen belligerenten, welke ook voor
neutraal gebleven handelsvolken zeer lastig zullen kunnen wezen,
geschieden ten koste van &#8217;s lands welvaart en bloei tot in een verre
toekomst.</p>

<p>Maar hoe het hiermede ook moge gaan,&mdash;aan het in stand houden
der uitvoerverboden denkt niemand. Dit wil intusschen niet zeggen,
dat zoodra er weer vrede in Europa zijn zal, onze grenzen zonder
meer zullen kunnen worden opengesteld. Na het sluiten van den
vrede zal ook Nederland een liquidatietijdperk moeten doormaken,
dat&mdash;naar het zich laat aanzien&mdash;volk, regeering en wetgever
voor nog grootere economische vraagstukken plaatsen zal dan de
oorlog reeds deed. De vraag van de centrale mogendheden naar levensmiddelen
zal alsdan niet minder zijn dan thans, en het ophouden
van de economische oorlogspolitiek der geallieerden zal voor ons
land in de eerste maanden over het algemeen geen verlichting brengen,
veeleer het tegendeel. Wel zal het havenverkeer in Rotterdam
naar alle waarschijnlijkheid vrijwel terstond zijn oude beteekenis
hernemen en zullen alle takken van het verkeerswezen, die met den
doorvoerhandel in verband staan, dientengevolge zeer spoedig
weer tot bloei komen. Maar tegenover dat voordeel is een groote verzwaring
der moeilijkheden voor het volk in zijn geheel te duchten.
Een plotselinge openzetting der grenzen zou het land er
aan bloot stellen, in enkele weken als het ware te worden leeggezogen.</p>

<p>Daaraan valt dus zelfs niet te denken; het zou de levensmiddelen
nog ver in prijs doen stijgen boven hetgeen daarvoor reeds moet
worden betaald. Maar het is niet genoeg uitvoerverboden te
stellen of te verlengen; men moet ze handhaven ook. Thans worden
de belastingcommiezen aan de grenzen daarin bijgestaan door militie
en landweer. Hoe zal het daarmede gaan, als er gedemobiliseerd<span class="pagenum"><a name="Page_398" id="Page_398">[398]</a></span>
zal worden? Natuurlijk heeft de Regeering dit wel onder de oogen
gezien. Ik wijs er slechts op, om te doen zien hoeveel moeilijker alsdan
de toestand reeds alleen in dit opzicht zijn zal. En daarbij zal
het niet blijven. Zoodra de oorlog voorbij zijn zal, zullen de centrale
mogendheden die nu van de overzeesche markten zijn uitgesloten,
daarop als koopers aanvallen, vooral wat levensmiddelen en grondstoffen
voor de nijverheid betreft. Dat zulk een plotselinge verhooging
der vraag de prijzen, inzonderheid van het broodkoren, zullen
doen stijgen, is niet twijfelachtig. Niet dat zulk een prijsstijging
komen zal, alleen hoever zij zal gaan, is onzeker.</p>

<p>Mogelijk is dat het vrijkomen van scheepsruimte een invloed in
tegengestelde richting zal doen gelden; maar hierop rekene men
niet te veel. Als de Duitsche en Oostenrijksche handelsschepen weer
in de vaart zullen zijn en de koopvaardijvloten der geallieerden niet
meer voor een deel voor oorlogsdoeleinden zullen worden in beslag
genomen, zal het aanbod van scheepsruimte wel veel grooter zijn
dan thans; maar dezelfde oorzaak, die de prijzen op de overzeesche
markten in de hoogte zal drijven, zal ook de vraag naar scheepsruimte
voor het vervoer der begeerde goederen reusachtig doen
toenemen. Het is niet onwaarschijnlijk dat die beide factoren bij de
bepaling der scheepsvrachten elkander vrijwel in evenwicht zullen
houden en dat bij de belangrijke vermindering der handelsvloot als
gevolg van den zeeoorlog en van den stilstand in een groot deel
van den scheepsbouw in de oorlogvoerende landen, de vrachten nog
jaren hoog zullen blijven.</p>

<p>Hoe lang onder die omstandigheden de uitvoer van levensmiddelen,
welke hier te lande worden voortgebracht, zal moeten geregeld en
beperkt blijven, is van te voren niet te zeggen. Waarschijnlijk is, dat
er wel ten minste een jaar mee zal heengaan, eer de export, die geleidelijk
verruimd zal moeten worden, weer geheel vrijgelaten zal
kunnen worden.</p>

<p>Uit hetgeen ik zooeven schreef over de te verwachten prijsstijging
speciaal van overzeesche voedingsartikelen en grondstoffen volgt
tevens, dat de N. O. T. niet aanstonds bij den vrede het bijltje er
bij zal kunnen neerleggen. Ook daarbij zullen zich echter moeilijkheden
voordoen, die terdege onder de oogen zullen moeten worden
gezien. Zoodra er vrede zijn zal, zullen de gewezen belligerenten er
zich niets meer van aantrekken, wat er met van elders hier te lande<span class="pagenum"><a name="Page_399" id="Page_399">[399]</a></span>
aangevoerde goederen geschiedt. Ik wil aannemen, dat de N. O. T.
contracten zoodanig zijn gesteld, dat uitvoer van goederen, die gedurende
den oorlog onder N. O. T.-verband werden ingevoerd, de
importeurs aan verlies hunner bankgarantie zal blijven blootstellen.
Maar hoe zal het dan gaan met den nieuwen invoer van goederen,
waaraan ons land behoefte heeft en die dus hier zullen moeten blijven?
Zal men daarbij de N. O. T. plotseling kunnen missen? En
zoo neen, zal dan niet de eigen Regeering tegenover de N. O. T.
eenigszins de rol moeten spelen, die thans de belligerenten, met name
de geallieerden, tegenover haar vervullen? En voorts: zal de Regeering
dan plotseling hare handen kunnen aftrekken van den eigen
aankoop en invoer van broodkoren en veevoeder? Ook dat zal niet
gaan. Maar hoe zal dan de geleidelijke liquidatie hebben te geschieden?
Ik werp de vragen slechts op; haar beantwoording zal behooren
tot de taak der Regeering. Het enkele opwerpen daarvan is wel
voldoende om te doen zien, dat er nog een bij uitstek moeilijk tijdperk
zal zijn te doorworstelen, v&oacute;&oacute;r men weer komen zal in het beloofde
land van het onbelemmerde handelsverkeer. En wie zal zeggen
of de nieuwe crisis, die, indien niet alle voorteekenen bedriegen,
na de kortstondige periode van koortsachtig aankoopen op de
internationale markten, als gevolg van de geweldige verstoring in
het economisch leven welke heeft plaats gegrepen, niet zal kunnen
uitblijven, niet z&oacute;&oacute; spoedig zal intreden en niet z&oacute;&oacute; hevig van aard
zijn zal, dat zij de Regeeringsinmenging nog langer noodzakelijk zal
doen blijven dan anders het geval zou wezen? Wie durft, na een
ontwrichting der verschillende volkshuishoudingen op een schaal
die al wat de geschiedenis tot nu toe te zien gaf, ver achter zich
laat, voorspellen, hoe diep die terugslag van de oorlogsellende inwerken
zal, voor welke nieuwe, vooruit niet te bepalen zwarigheden
zij volk en Regeering zal stellen?</p>

<p>Hoe het met een en ander gaan zal en welke maatregelen van tegenweer
daartegen genomen zullen moeten worden, ligt thans nog
grootendeels in het duister. Alleen zooveel staat vast, dat men zich
niet mag vleien, met het einde van den oorlog de moeilijkheden te
boven te zullen zijn; zij zullen dan voor een deel veranderen van
karakter, maar in het liquidatietijdperk van den oorlogstoestand
zullen zij zeker niet minder groot zijn dan thans. Gestadige en vooruitziende
waakzaamheid blijft daarom geboden.</p>

<p><span class="pagenum"><a name="Page_400" id="Page_400">[400]</a></span>Daarbij zullen ook minder omvattende, maar op zich zelf hoogst
belangrijke regelingen, zoowel op juridisch als op sociaal-economisch
gebied, noodzakelijk zijn. Om slechts een tweetal voorbeelden hiervan
te noemen: hoe zal het gaan met de verstrekking van levensmiddelen
tegen verlaagde prijzen? Op welke wijze zal de overheid zich geleidelijk
van dit gebied terugtrekken? En ook: op welke wijze zal worden
voorkomen, dat contracten, wier vervulling gedurende den oorlog
uit overmacht werd opgeschort, niet na afloop daarvan op eene
zoodanige wijze zullen herleven, dat zij nieuwe beroering in de zakenwereld
brengen? Ik stip dit een en ander slechts aan; er op ingaan
doe ik niet.</p>

<p>Het tijdperk van zeer verhoogde overheidsinmenging in het economisch
leven als gevolg van den oorlogstoestand zal, als het zwaard
eindelijk in de scheede zal zijn gestoken, niet aanstonds voorbij zijn.
Hoe lang die inmenging zal moeten duren en hoe zij geleidelijk binnen
de perken der normale regeeringsbemoeiing zal worden teruggeleid,
zal moeten worden afgewacht. Dat terugleiden zal even noodig zijn,
als het tijdelijk nog blijven optreden van de overheid op het terrein
der economische defensiepolitiek, ook wanneer de krijg zal
zijn uitgestreden. Daartoe zal niet minder kracht en niet minder
inzicht in de economische verhoudingen vereischt worden dan gedurende
den oorlog het geval was. Dit overwegende, wordt men
onwillekeurig herinnerd aan de strekking van het gebed, waarmede
gedurende vele jaren de vergaderingen van Amsterdams Gemeenteraad
werden geopend, en waarin den Hemel werd afgesmeekt
dat Hij der Overheid zou schenken: wijsheid, kracht en voorzichtigheid!</p>

<hr class="chap" />

<div class="tnbox">

<h2><a name="TN" id="TN"></a>Opmerkingen van de Bewerker.</h2>

<p><b>Algemeen.</b></p>
<ul class="tnlist">
<li>Deze e-tekst volgt de originele uitgave, behalve zoals hieronder aangegeven. Inconsistenties zijn niet gestandaardiseerd voor wat betreft spelling (bijv. mais en ma&iuml;s; contr&ocirc;le en controle), het gebruik van punten na rangtelwoorden (bijv. 1&ordm; en 1&ordm;.); het gebruik van koppeltekens (bijv. chili-salpeter en chilisalpeter;  molest-risico en molestrisico; Octoberaflevering en November-aflevering; bankbiljettencirculatie, bankbiljetten-circulatie en bankbiljetten circulatie); het gebruik van apostrofs (bijv. comit&eacute;s en comit&eacute;&#8217;s); het gebruik van hoofdletters (bijv. den Haag en Den Haag; pct. en pCt.); decimaalpunt en -komma; het gebruik van tussen-s (bijv. verkoopsvereeniging en verkoopvereeniging) en -n (bijv. groentenveilingen en groenteuitvoer); en spellingsvarianten (bijv. medesleepen, meesleepen; nauwlijks, nauwelijks).</li>
<li>Pag. 294/5: De aanhalingstekens in &#8222;Waar te voorzien was ... worden niet afgesloten; onduidelijk is of dit na ... aan te koopen. of na ... dien van boordkoren. zou moeten.</li>
<li>Pag. 358: ... ook op politiek een bekende figuur ...: hier is waarschijnlijk een woord weggevallen na politiek (vlak o.i.d.).</li>
</ul>

<p><b>Aangebrachte veranderingen.</b></p>
<ul class="tnlist">
<li>H. L. en H.L. (hectoliter) zijn gestandaardiseerd naar H.L.</li>
<li>f en &#402; (gulden-symbool) zijn gestandaardiseerd naar &#402;.</li>
<li>De omslag is niet orgineel, maar gemaakt voor deze e-tekst.</li>
<li>Voetnoten zijn verplaatst naar direct onder de alinea waarop ze betrekking hebben.</li>
<li>Enkele klaarblijkelijke interpunctiefouten (vooral weggevallen komma's) zijn stilzwijgend gecorrigeerd.</li>
<li>Pag. 14: voorspruitende veranderd in voortspruitende.</li>
<li>Pag. 25: legerbenoodigheden veranderd in legerbenoodigdheden.</li>
<li>Pag. 44: drie weken laten veranderd in drie weken later.</li>
<li>Pag. 57: consumtie veranderd in consumptie.</li>
<li>Pag. 61: distributiebureux veranderd in distributiebureaux.</li>
<li>Pag. 66/67: &eacute;&eacute;n voetnoot met twee verwijzingen in origineel, vervangen door twee (identieke) voetnoten.</li>
<li>Pag. 79: brand stoffen veranderd in brandstoffen.</li>
<li>Pag. 116: oorlogsgegevaar veranderd in oorlogsgevaar; Vooijs veranderd in Vooys zoals elders.</li>
<li>Pag. 120: tewoordigheid veranderd in tegenwoordigheid.</li>
<li>Pag. 157: rusten veranderd in rustten.</li>
<li>Pag. 160: bedekt veranderd in bedekte.</li>
<li>Pag. 173: Den 26 Augustus veranderd in Den 26en Augustus.</li>
<li>Pag. 193: voor waarde veranderd in voorwaarde.</li>
<li>Pag. 219: crediet behoeften veranderd in credietbehoeften.</li>
<li>Pag. 247: regeerings voorstel veranderd in regeeringsvoorstel.</li>
<li>Pag. 249: apprecatie veranderd in appreciatie.</li>
<li>Pag. 258: amerikaansche veranderd in Amerikaansche zoals elders.</li>
<li>Pag. 268: Nijherveid veranderd in Nijverheid.</li>
<li>Pag. 293: uitsluitend rekening gehouden zou moeten worden gehouden veranderd in uitsluitend rekening gehouden zou moeten worden; Duitschalnd veranderd in Duitschland.</li>
<li>Pag. 298: Middenstand crediet veranderd in Middenstandscrediet.</li>
<li>Pag. 303: oorlogschepen veranderd in oorlogsschepen zoals elders.</li>
<li>Pag. 305: handelschepen veranderd in handelsschepen zoals elders.</li>
<li>Pag. 337: smokkerarij veranderd in smokkelarij.</li>
<li>Pag. 341: geerbiedigd veranderd in ge&euml;erbiedigd.</li>
<li>Pag. 347: Groot-Brittani&euml; veranderd in Groot-Brittanni&euml; (2x).</li>
<li>Pag. 349: verlerlei veranderd in velerlei.</li>
<li>Pag. 354: Nederlandsch-Indie veranderd in Nederlandsch-Indi&euml;.</li>
<li>Pag. 360: &#402; ingevoegd voor 26<sup>1</sup>&#8260;<sub>2</sub> millioen.</li>
<li>Pag. 380: ingeveer veranderd in ongeveer.</li>
<li>Pag. 386: verlerlei veranderd in velerlei.</li>
</ul>

</div>

<div>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 40942 ***</div>
</body>
</html>
generated by cgit v1.2.3 (git 2.25.1) at 2026-01-06 06:45:15 +0000