diff options
Diffstat (limited to '42903-0.txt')
| -rw-r--r-- | 42903-0.txt | 5902 |
1 files changed, 5902 insertions, 0 deletions
diff --git a/42903-0.txt b/42903-0.txt new file mode 100644 index 0000000..dd438b6 --- /dev/null +++ b/42903-0.txt @@ -0,0 +1,5902 @@ +*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 42903 *** + + +----------------------------------------------------------------+ + | | + | OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER: | + | | + | De tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele, | + | verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te | + | moderniseren. | + | | + | Bladzijde-nummering is verwijderd. Afgebroken woorden aan het | + | einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Voetnoten zijn | + | verplaatst naar het eind van de alinea met de verwijzing. | + | | + | De in het origineel als cursieve tekst is weergegeven als | + | _cursief_. Uitgespatieerde tekst is weergegeven als | + | ~uitgespatieerd~. | + | | + | Overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn | + | gecorrigeerd. Variaties in spelling zijn behouden. | + | | + | Aan het eind van het boek volgt een overzicht van de | + | aangebrachte correcties. | + | | + +----------------------------------------------------------------+ + + + + + + HET EERSTE ONTWERP VOOR DE BEDIJKING + + DER ZUIDERZEE + + 1848 + + DOOR + + J. KLOPPENBURG EN P. FADDEGON Pz. + + + MET EEN INLEIDING VAN + W. H. KLOPPENBURG + CIV.-INGENIEUR + + + GEDRUKT BIJ + W. J. THIEME & CIE TE ZUTPHEN + + + + +Voorwoord. + + +Op het Ingenieurs-congres tijdens de internationale tentoonstelling +te Amsterdam in 1883 was aan den ingenieur J. W. Welcker, lid van het +Koninklijk Instituut van Ingenieurs, door den Raad van Bestuur de +eervolle taak opgedragen een overzicht te geven van de voornaamste +ontwerpen, welke achtereenvolgens voor de droogmaking van de Zuiderzee +zijn openbaar gemaakt. Inmiddels zijn wij de 20ste eeuw ingegaan. Als +uitnemend kenner van zijne landgenooten nopens de bedachtzaamheid +waarmee in Nederland dergelijke grootsche ontwerpen worden behandeld, +sprak hij de volgende merkwaardige woorden, die nu reeds bewaarheid +zijn: "Doch al zullen, indien ik mij niet bedrieg, slechts de jongsten +onzer, zooals wij hier vergaderd zijn, wellicht eenmaal op gevorderden +leeftijd den dag zien aanbreken, waarop met de droogmaking wordt +begonnen," enz. + +Intusschen brengt ook die bedachtzaamheid zijne voordeelen mee. +Dertig jaar later, in 1913, weerklonken in 's lands vergaderzaal de +bemoedigende woorden van de troonrede, dat nu de tijd was aangebroken om +een daadwerkelijk begin te maken met de bedijking en de droogmaking der +Zuiderzee. + +In hetzelfde jaar was ook een nieuw ministerie opgetreden, waarbij +aan het hoofd van het Departement van Waterstaat benoemd werd Dr. +C. Lely, c. i., die als adviseur van de Zuiderzee-vereeniging in 8 +achtereenvolgende nota's het grootsche ontwerp op grondige wijze had +bestudeerd. + +Een betere introductie van deze plannen bij den Waterstaat dan door +dezen minister kan men zich bezwaarlijk denken. Nu de koninklijke +boodschap het Nederlandsche volk heeft bereikt en wij het werk veilig +zien in handen waarin het behoort, de welgeprezen Hollandschen +Waterstaat, wachten wij met gepasten eerbied geleidelijke afwikkeling +der zaken af. + +Denk echter niet, geachte lezer, dat het publiek zich onbetuigd heeft +gelaten zijne belangstelling te toonen bij het Zuiderzee-vraagstuk, +reeds lang voor 1913. Om dit te illustreeren, laten wij hier volgen, wat +in het Algemeen Handelsblad van 31 October 1885 staat te lezen: + +"Het is opmerkelijk, hoe vaak de eerste gedachte tot een groot openbaar +werk door niet-ingenieurs wordt aangegeven en dan blijkt het soms later +dat het, door den niet met technische kennis gewapenden man aangeprezen +denkbeeld, veel practischer en voor de uitvoering veel beter geschikt +is, dan de door technici gewenschte wijze. Deze bewering klinkt vreemd +en toch ondervindt men in de dagelijks voorkomende gevallen er vaak de +waarheid van.--Een eigenaardig sprekend geval in deze is, dat van den +aanleg van het Noord-Hollandsche kanaal, dat door de ingenieurswereld is +doorgedreven, terwijl op de ontwerp-kaart van dat kanaal Koning Willem I +een potloodstreep trok, in de richting, waar men later ter vervanging +van het Noord-Hollandsch kanaal het kanaal door Holland op zijn Smalst +heeft moeten graven, terwijl Z. M. bij het plaatsen van die streep moet +gezegd hebben: "Ik meen dat het hier moet komen." + +"Met de afsluiting en droogmaking der _geheele_ Zuiderzee verkeeren wij +thans eenigermate in hetzelfde geval. In ons eerste opstel vermeldden +wij, dat de ingenieur van den waterstaat Welcker in eene lezing te +Amsterdam dat werk voor eene onmogelijkheid heeft verklaard en dat +de ingenieurs Stieltjes en Caland er van hebben gezegd: dat het +denkbeeld geen 5 minuten ernstig onderzoek waard was. En thans ziet +men de heeren Buma en van Diggelen, beide mannen geheel buiten het vak +van den ingenieur, met den meesten ijver aan het werk, om het grootsche +denkbeeld nader te doen onderzoeken voor te bereiden en zoo mogelijk te +doen uitvoeren. + +"Het eerste werkje, dat over de droogmaking der Zuiderzee in 1848 het +licht zag, was hoofdzakelijk van niet deskundigen, I. Kloppenburg en +P. Faddegon Pz. De eerste was een groot voorstander van droogmakerij en +heeft voornamelijk tot de droogmaking van het IJ, vele ijverige pogingen +in het werk gesteld, doch was in het geheel niet met technische kennis +toegerust. Faddegon evenwel stond niet geheel buiten het vak, hij is +bekend als de uitvinder van een nieuw wateropvoeringswerktuig, destijds +de Waterbraker genaamd; hij was een practisch waterbouwkundige, doch +niet de man met die technische wetenschappen toegerust, waardoor men een +zaak, als de droogmaking der Zuiderzee degelijk kan overzien. Maar het +is niet meer te loochenen, dat evengoed als Leeghwater het eerst schreef +over de droogmaking van de Haarlemmermeer, de heeren Kloppenburg en +Faddegon de voorloopers waren van het spoedig daarop in 1849 gevolgde, +meer doorwrochte werk van den ingenieur B. P. G. van Diggelen over de +droogmaking der geheele Zuiderzee en der Wadden. Van Diggelen evenwel +heeft het denkbeeld niet van Kloppenburg en Faddegon overgenomen, doch +was reeds druk aan het werk van zijn plan, toen het eerste werkje het +licht zag. + +"In "de Gids" van 1849 zegt professor Vissering daarvan: "Terwijl +Kloppenburg en Faddegon hunnen arbeid lieten drukken, zond de heer van +Diggelen den zijnen ter perse." + +"Doch het gebeurt meer, dat een zelfde gedachte op een zelfde oogenblik, +op verschillende plaatsen ontstaat. + +"Bijzondere oorzaken zijn hiertoe soms de aanleiding. Wij hebben wel +eens gedacht, dat het uitgeven van een kaart daartoe aanleiding zou +hebben kunnen geven, want is onze zienswijze juist geweest, dan heeft +het telkens beschouwen van de kaart van den bodem der Zuiderzee, die +op het bureau van een destijds jong ingenieur den heer Van Diggelen +dagelijks onder de oogen kwam en die hij daar menig oogenblik met ernst +bestudeerde, de grondgedachte van Van Diggelens groot werk gelegd. + +"Doch laten wij eerst de denkbeelden van de heeren Kloppenburg en +Faddegon in herinnering brengen, want al mag hun werk op verre na +niet op volledigheid bogen, zijn toch hunne denkbeelden zoo geheel +verwerpelijk niet. Het in 1848 door hen aangegeven plan bestaat uit +3 deelen: + +"1º. de droogmaking van het Y en het graven van het kanaal door +Holland op zijn smalst, 2º. afsluiten van de Zuiderzee langs de lijn +Enkhuizen-Stavoren en het droogmaken van dat gedeelte en 3º. het +aanhechten van de eilanden langs onze kust, zoowel onderling, als +met den Helder en Emden en de droogmaking van dat noordelijk deel. + +"Dit derde perceel beschrijven die heeren evenwel minder uitvoerig en +wel voornamelijk, zoo mij later wel eens ter oore is gekomen, omdat ze +het denkbeeld koesteren dat noordelijk deel liever door opslibbing dan +wel door droogmaking tot land te maken. Zij beoogden toch de beperking +van den invloed der Noordzee door de aanhechting der eilanden, welke +beperking zeker tot een der eerste werken zouden behooren. Daar het +derde perceel als allerlaatste deel der uitvoering door de aanslibbing +dan alreeds zulke groote en voordeelige verandering zoude hebben +ondergaan, poogden zij niet, dienaangaande eene nadere ontwikkeling +hunner denkbeelden op papier te brengen en bleef dus dit deel van +landaanwinning in hun plan meer in de lucht hangen. + +"Het denkbeeld tot afleiding van den IJsel werd door die heeren minder +volledig behandeld en zoude zeker naar hun plan niet kunnen geschieden. + +"Ze stelden voor een kanaal te graven door de hooge Veluwegronden van +Westervoort tot Nijkerk, ze wilden den tegenwoordigen IJsel kanaliseeren +en den kop van de IJselrivier met een overlaat of regelaar bij hooge +rivierstanden beperken. + +"Het water werd in een ringvaart om de drooggemaakte Zuiderzee geleid, +die met sluizen zoude afgesloten zijn." + +De schrijver volgens mededeeling van de Directie van het Algemeen +Handelsblad aan de huidige Redactie onbekend, eindigt in dit nummer zijn +opstel, waarvan wij slechts de eerste helft hebben overgenomen met den +volzin: + +"Al het thans meegedeelde moge er toe leiden, dat zij het plan der H.H. +Kloppenburg en Faddegon nog eens overwegen, die het hunne zullen moeten +bijdragen tot het nemen van initiatief tot het opmaken der ontwerpen +voor de afsluiting en droogmaking der Zuiderzee." + + * * * * * + +Ook op de vergadering, van het Koninklijk Instituut van Ingenieurs op 16 +Augustus 1883 is de eer van eerste ontwerpers te zijn, gegeven aan de +heeren Kloppenburg en Faddegon; er wordt echter dadelijk aan toegevoegd +dat hun werk in grondige bewerking niet de vergelijking kon doorstaan +met het hierboven vermelde één jaar later verschijnende plan van den +Ingenieur van 's Rijks Waterstaat B. P. G. van Diggelen. + +Op bladzijde 146 van het boekje in 1848 verschenen, getiteld: De +indijking en droogmaking van de Zuiderzee en het Y, schrijven de heeren +Kloppenburg en Faddegon zelf er van: + +"Vele geleerden zullen zich wellicht omtrent den inhoud bedrogen vinden, +dewijl ons geschrijf geen technisch betoog is, zooals men later wellicht +van een meer bekwame hand dan de onze zal kunnen verwachten doch dit +was ons doel niet. In zoodanige werken komen statistieke tabellen en +waterbouwkundige opgaven te pas, die zulk een werk zeer kostbaar en zeer +droog voor den lezer maken, waardoor de schrijver bij deskundigen veel +eer en roem verkrijgt, maar waarbij het algemeen minder belang heeft." + +Deze verklaring door henzelve afgelegd, ontslaat mij van de moeite van +het leveren van nader commentaar op dit punt. + +Hoe is het nu gesteld met de eer en roem die de deskundige collega +van den heer Welcker oogst in diens overzicht ten aanhoore van de +vergadering van het Instituut van Ingenieurs? Slaan wij weer de notulen +van de vergadering van 16 Augustus 1883 op. Nadat de heer Welcker het +ontwerp van Diggelen in korte trekken heeft geschetst zegt hij voorts: + +"Dit is in hoofdzaak het ontwerp, dat voorzeker op den eersten aanblik +door zijne stoutheid verrast. Reeds in den weinig uitgewerkten toestand, +waarin het door den ontwerper is bekend gemaakt, lijdt het echter aan +kapitale gebreken, die het tot onuitvoerbaarheid veroordeelen." + +Wat dunkt den lezer van zulk een kritiek? Met den eersten volzin stelt +hij zijn collega Van Diggelen met zijn doorwrocht voorstel op een +voetstuk, maar reeds heeft hij het zwaard gereed om hem te onthoofden. +Dat gelukt hem dan met den tweeden volzin als met één slag. Een +koppensneller kan er jaloersch op worden. + +Maar dit is den heer Welcker niet voldoende en na de terechtstelling +gaat hij tot de sectie over en houdt als een professor een anatomische +les voor zijne toehoorders. Men leze verder en oordeele zelf: + +"De aftapping van de bedijkte Zuiderzee door natuurlijke loozing tot +1,25 ÷ A.P. terwijl daarop het water van IJsel en Zwarte Water en tal +van andere riviertjes blijft afvloeien is een hersenschim; en toch +berust hierop de aanleg der stroombanen voor den IJsel en het behoud +van de tegenwoordige toestanden langs die rivier. Ook de aanleg dier +stroombanen is een denkbeeld dat voorwaar niet pleit voor Van Diggelens +rivierkundige kennis." + +Zoo gaat de heer Welcker nog een veertigtal regels door, die ik den +lezer besparen zal, en geeft dan nog even de opinie van de bekende +ingenieurs Beijerinck en Stieltjes weer a. v.: + +"Terecht gaven zoowel Beijerinck als Stieltjes in September 1865 aan +den Minister Rochussen terstond te kennen dat de afsluiting van den +IJsel het ontwerp Van Diggelen ten eenenmale onuitvoerbaar maakt, omdat +de droogmaking zou bezwaard worden met het water van ruim 8 millioen +hektaren. Dit zegt genoeg en het ontwerp is met betrekking tot de +uitvoering hiermee geoordeeld en veroordeeld. Geen deskundige heeft +het na den ontwerper zelven nog in beslissing genomen." + +Ook deze verklaringen zouden mij van nader commentaar over de +beoordeeling van het plan Van Diggelen ontslaan, ware het niet dat +degeen die de critiek leverde op diens ontwerp, zelve in zijne +absoluutheid te ver ware gegaan. + +Meegesleept door de felheid waarmee deze laatste zich opponeerde tegen +elk plan dat de bedijking beoogde met insluiting van den IJsel, dus +benoorden de afsluitlijn Kampen-Enkhuizen, schreef de heer Welcker na +nog even het plan Buma geducht onder handen genomen te hebben: + +"Alzoo nimmer de IJsel binnen de droogmakerij, luidt de uitspraak van +elk deskundige", (pag. 13 der Notulen). + +N.B. Reeds in 1879 was het denkbeeld van een IJselmeer geopperd met +een verbinding daarvan met eene doorgraving van Holland op zijn Smalst, +de open doorgraving volgens de ideeën van wijlen ingenieur Huet! En nu +de oplossing van het Noordzeekanaal reeds zijn beslag heeft gekregen +volgens de ideeën van het eerste gedeelte der plannen Kloppenburg en +Faddegon met sluizen aan de Noordzee, eene oostelijke afdamming van het +IJ is nog in het laatste ontwerp van Minister Lely de IJsel binnen de +droogmaking genomen en ziet men daardoor hoe Welcker den bal missloeg, +omdat hij niet voldoende op de hoogte was van hetgeen anderen voor dien +datum hadden gepubliceerd. + +Hoe geheel anders is het onderzoek geleid onder leiding en door den +Ingenieur Lely! + +In het plan Kloppenburg-Faddegon zou de IJsel gekanaliseerd worden en +de aanmonding aan den Rijn afgesloten met behoud van een schutsluis +en boven den dam een overlaat waardoor water afgetapt kan worden voor +een scheepvaart kanaal dwars door de Veluwe naar de ringvaart van de +Zuiderzee-Polder. Het meerdere water dat niet benoodigd was voor dit +kanaal en den gekanaliseerden IJsel moest langs Waal en Neder-Rijn +worden afgevoerd hetgeen dienstig zou zijn voor de diephouding dezer +Rijnarmen. + +De verbinding van Rijn met Amsterdam is nu sedert lang door het +Amsterdam-Merwede kanaal bewerkstelligd, dus het kanaal door de Veluwe +is thans niet meer noodig voor eene verbinding van Amsterdam met den +Rijn. Echter is degelijk onderzocht door Lely of met voordeel het +IJselwater bij Hoogwaterstanden langs de andere Rijnarmen kon worden +afgevoerd. Het resultaat van dit onderzoek was, dat op de eindsom van +de bedijking en droogmaking van de Zuiderzee als het IJselwater bij +Hoogwaterafvoer niet in de droogmaking werd opgenomen 8 millioen gulden +kon worden bespaard en voor die 8 millioen is dit IJselwater niet langs +andere rivieren af te leiden. + +Ook is door Lely overwogen in plaats van de loozing op de sluizen bij +Wieringen de open doorgraving van Holland op zijn smalst daarvoor te +bezigen. Het zou wel mogelijk zijn, doch de scheepvaart zou last hebben +van veranderlijke waterstanden en sterke stroomingen zoodat de lossing +bij Wieringen beter is geacht. + +Hier alzoo geen holle phrasen doch ernstig onderzoek! + +Wij zien hier het groote onderscheid en wijzen er met nadruk op. Terwijl +Welcker de idee het IJselwater naar elders af te voeren verwerpt en +het andere voorstel om het over een te behouden IJselmeer en een open +doorgraving van Holland op zijn smalst in de Noordzee te loozen negeert, +zijn beide middelen door Lely deugdelijk onderzocht. + +In de buitengewone vergadering van het Koninklijk Instituut van +Ingenieurs d.d. 2 October 1883 zeide het lid Huët: + +"Indien het hem vergund ware een paar bladzijden voor te lezen--wat hij +echter niet doen zal--hij daartoe kiezen zou bladzijde 8 en 9 van het +geschrift zoo even aan het Instituut aangeboden en door Kloppenburg en +Faddegon samengesteld. (door J. G. Jäger, oud-concessionaris van het +Noordzee-kanaal). + +"Men zou in die bladzijden eene reeks van werken vermeld zien, die +sedert de uitgave van dit werkje allen uitgevoerd zijn en daarin het +bewijs kunnen vinden, dat deze schrijvers volstrekt niet ondoordacht +geschreven maar inderdaad ernstigen arbeid geleverd hebben. + +"Wat meer is, men zal daarin ook vinden de ringvaart Muiden-Kampen die +later door Beyerinck is opgenomen in zijn ontwerp tot droogmaking, en +door Stieltjes in het gewijzigd ontwerp is behouden. Hoe kan men dan nog +beweren dat dit ontwerp zulk eene geringe waarde had?" + +Zooals ik boven memoreerde, het idee het IJselwater bij hoogwaterafvoer +langs Waal en Lek af te voeren is nog niet zoo hersenschimmig, anders +zou Lely zijne becijfering van 8 millioen onkosten niet gemaakt hebben. + +Om den lezer eenig denkbeeld te geven hoe groote ontwerpen zooals nu +door Lely worden aangeboden geleidelijk tot ontwikkeling komen en hoe +het idee IJselmeer in de wereld kwam laten wij nog een extract uit de +notulen van de buitengewone vergadering van het Koninklijk Instituut van +Ingenieurs van 2 October 1883 volgen. Het lid Huët zegt: + +"Wil men den IJsel buitensluiten dan is de droogmaking uit den aard der +zaak beperkt tot 'n klein deel van de Zuiderzee; wil men een grooter +deel droog maken, dan is men verplicht den IJsel door sluizen afleiding +te geven of hem door leidijken te verlengen; de bezwaren tegen het +eerste zijn te wel bekend om die opnieuw aan te wijzen en het laatste is +evenmin goed uitvoerbaar. Schijnbaar is er dus geen middel om uit dit +dilemma te geraken en de heer Welcker heeft in zijn voordracht ook den +indruk gegeven, dat er verder over dit hoofdpunt niets te zeggen viel. + +"Nu is echter in 1879 in het Instituut een ontwerp gegeven, waarbij de +moeilijkheden van de beide zooevengenoemde oplossingen vermeden worden; +en die oplossing zooals toen ook werd aangewezen, is het eerst gegeven +door den onbekenden schrijver van 'n brochure getiteld: "Wat nu?" + +"Daarin werd voorgesteld de open doorgraving door spreker steeds +verdedigd, in verband te brengen met eene afsluiting der Zuiderzee +tusschen Enkhuizen en Stavoren. De IJsel loost dan in de afgesloten +kom en die kom loost door Holland op zijn Smalst in de Noordzee. Het +merkwaardige in deze oplossing, waarbij de uitloozing van den IJsel +ongestoord blijft, is--hoewel dit door den schrijver der brochure niet +op den voorgrond is gesteld--hierin gelegen, dat de Zuiderzee dan voor +deze rivier dezelfde rol gaat vervullen als bijvoorbeeld het meer van +Constanz voor den Rijn en het meer van Genève voor den Rhône. Zulk een +meer vormt in het lengteprofil der rivier een nagenoeg horizontaal +gedeelte, dat anders uit den aard der zaak in het lengteprofil eener +rivier nimmer kan voorkomen en neemt alzoo het bezwaar weg, dat bij een +verlenging van de rivier tusschen leidammen over grooter afstand zou +worden ontmoet." + +Het IJselmeer door wijlen Professor Huet als een trouvaille beschreven +is inderdaad het middel geworden, waarbij het probleem van het +waterbezwaar van het stroomgebied van den IJsel tot de huidige oplossing +is gebracht. + +De aanleiding, dat de heer Huet hier ter sprake is gebracht zijn de +waardeerende woorden gewijd aan het boek in 1848 door Kloppenburg en +Faddegon geschreven en tegen den prijs van f 1.50 bij den uitgever G. M. +P. Londonck te Amsterdam verkrijgbaar gesteld. + +In verband met de huidige door Minister Lely aanhangig gemaakte +voorstellen heeft het geen nut den heer Huet verder in zijn betoog te +volgen. Er is na rijp beraad afgezien van een open doorgraving van +Holland op zijn Smalst. + +Ook omtrent dit punt schreef de heer I. Kloppenburg het navolgende in +het Amsterdamsch Handelsblad. + +"Ik eer elk streven en ieders gevoelen, het doel zijnde, om tot +het algemeen welzijn bij te dragen, al kan ik mij ook niet met de +voorgestelde richting vereenigen. Er is veel aanlokkelijks in de +voorstellen van den heer Huet; de theorie van een diepen breeden stroom +is goed, doch de practijk leert, dat rivieren die voordeelen voor de +scheepvaart niet opleveren als de kanalen; maar men dient zich bij het +voordragen dier theoriën toch ook aan de waarheid te houden en die niet +te verkrachten. Ik weet niet of de heer Huet het ergens heeft gezegd, +maar de heer R. G. B. de Vaijnes van Brakel laat den heer Huet, in zijne +brochure te Arnhem uitgegeven, eene rivier of open zeegat door Holland +op zijn Smalst maken, waar de eb en vloed regelmatig, zooals op andere +rivieren loopt; dit druischt tegen de waarheid in, zoo men onderstellen +mag, dat de waarnemingen juist zijn, welke gedaan zijn door en onder +toezicht van den hoofd-ingenieur van den Waterstaat in 1851 belast +geweest door de Stad Amsterdam om de mogelijkheid der doorgraving te +onderzoeken. Nu leest men in het desbetreffend verslag op pag. 7 + +"b. Dat het te Durgerdam ongeveer 2 uren vroeger hoog water is, dan te +Spaarndam. + +"c. Dat het hoog water te Wijk aan Zee drie minuten vroeger invalt dan +te Spaarndam. + +"Hieruit blijkt nu immers duidelijk, dat in de te scheppen rivier of +Noordzee voor Amsterdam, nimmer een regelmatige eb en vloed, zooals op +gewone rivieren plaats heeft, zal kunnen bestaan; dat de beide vloeden +op een of ander punt in dat open gat tegen elkaar zouden botsen, en ook +de ebben zouden scheiden zoodat ook nimmer een regelmatige stroom zou +kunnen ontstaan, waardoor verslibbing of verzanding in dat open gat werd +gekeerd. + +"Het is wel geene zaak van overwegend belang, die waren er overigens +geene bezwaren tegen de Noordzee voor Amsterdam, daarom voldoenden +grond zou opleveren, om geheel van zoodanige onderneming af te zien, +maar zeker is het toch, dat de paalworm veel gevaarlijker voor de +waterkeeringswerken in het Y zou worden, dan hij thans is, daar de worm +beter in het zuivere, zoutere water van de Noordzee tiert, dan in het +slibberige, zoetere water van het Y." + +Dit schreef hij in Juli 1862, dus tijdens dergelijke vragen ter +behandeling in het Koninklijk Instituut werden genomen. Behalve in +artikelen van het Amsterdamsch Handelsblad, zijn nog twee brochures van +den heer I. Kloppenburg gepubliceerd: + +"Het kanaal van Amsterdam tot in de Noordzee met eene indijking van +het Y, beschouwd in het belang van de stad en het gewest, voor 40 cent +verkrijgbaar gesteld bij G. M. P. Londonck te Amsterdam in het jaar +1854." + +Het standpunt, waarop zich de schrijver bij het publiceeren van dit +werkje gesteld heeft, blijkt uit de volgende zinsnede aan deze brochure +ontleend: + +"Ik geloof te mogen zeggen, dat de enkel technische bedrevene, de +waterbouwkundige, de ingenieur, dient ingelicht te worden door dezulken, +welke met de behoefte van de scheepvaart, den handel, de industrie +en den landbouw beter bekend zijn; genen toch hebben hunnen tijd +moeten besteden aan de studie der hoogst belangrijke waterbouw en +waterbouw-werktuigkundige aangelegenheden, en zonder daarom hunne +talenten min te achten, mag men evenwel veronderstellen, dat zij met +andere, zooals met de hierboven vermelde vakken en wetenschappen, minder +bekend zullen zijn, wat dan ook niet meer als natuurlijk is." + +In deze brochure wordt een nauwkeurige beschrijving gegeven van zijn +plan voor het Noordzeekanaal en om dit aan te toonen acht ik het noodig +enkele regels er van aan te halen: + +"Wij stellen ons een kanaal voor met groote sluizen, zoo groot als de +kunst ze maar immer maken kan, behoudens de noodige veiligheid voor het +binnenland. Die sluizen aan zee, om de zee te weren, meenen wij, moesten +niet in de onmiddellijke nabijheid van het strand liggen, maar minstens +op een kwartier afstands daarvan, binnen in de duinen gelegen zijn. Wij +zeggen sluizen, zoo wijd en diep en lang, als de kunst ze, verbonden +aan veiligheid, kan daarstellen, want lengte, breedte en diepgang van +schepen, gelijk die thans in het buitenland gebouwd worden, zoude men +voor eenige jaren als fabelachtig beschouwd hebben; doch zij behooren +thans tot de werkelijkheid en zooveel doenlijk moet toegang, door de +sluizen, aan die groote schepen en stoomkasteelen verleend worden. +De afstand der sluizen van de zee achten wij raadzaam, tot meerdere +zekerheid voor die sluizen, bij een eventueel vijandelijken aanval, +gedeeltelijk tot het daarstellen van eene ruime buitenhaven, welke +alsdan het kanaal zal vormen, deels voor schepen, die niet voor de +sluizen blijven liggen, bij het doorschutten en het oponthoud daardoor +veroorzaakt, een gunstig hoog tij zouden kunnen missen. Wij stellen ons +voor om aan het begin van het kanaal, bij de stad geene sluis of sluizen +te leggen. Wij achten dit overbodig bij eene afdamming van het Y, +beoosten de stad, waarover wij straks zullen spreken" enz. + +Over deze afdamming van het Y beoosten de stad is in die tijden een +hevige strijd gevoerd. + +Nadat de schrijver nog een tiental bladzijden voortgaat met de +beschrijving van zijn plan begint hij de voordeelen er van op te sommen +en is dan eerst recht op dreef. Hij is de groote enthousiast voor de +verbetering van de haventoestanden van Amsterdam. + +In 1862 schreef hij op ruim zeventig jarigen leeftijd nog een brochure +getiteld "Wordt Amsterdam alleen gebaat door de doorgraving van Holland +op zijn smalst?" Op het exemplaar dat voor mij ligt staat: uitgegeven +bij P. D. van Es 1862 te Amsterdam (Tweede druk). Dit geschrift vond +blijkbaar veel aftrek bij zijne stadgenooten. + +De handel van Amsterdam had dringend behoefte aan hulp ten einde +voor nog meer verval behoed te worden. Het protectiestelsel tijdens +onze vereeniging met België had Amsterdam benadeeld en Hamburg als +concurrent doen bloeien. Rotterdam was in opkomst en dreigde de +hoofdstad van het Land de loef af te steken. Voor den aanleg van +spoorwegen werd door de vertegenwoordigers in de Staten-Generaal voor +de andere provinciën belangrijke sommen gevorderd, ja zelfs voor de +verbetering van het Noord-Hollandsch Kanaal naar den Helder waren mannen +van invloed in de weer, die een gunstige beschikking voor het kortere +Noordzee-kanaal tegenwerkten. Om aan de rivaliteit van Amsterdam en +Rotterdam tegemoet te komen was o.a. door de heeren C. Verloop & Zoon, +Architect-Ingenieurs, eene aanvrage om concessie ingediend voor een +zeekanaal uit de Noordzee tusschen Noordwijk en Zandvoort en vandaar met +twee kanalen naar Amsterdam en Rotterdam. In een ouden boekentrommel +vond ik niet minder dan 20 geschriften van allerlei personen betreffende +de verbinding van Amsterdam met de Noordzee alle gedateerd voor 1864, +het jaar waarin aan den heer J. G. Jäger concessie werd verleend voor +het Noordzeekanaal van Holland op zijn Smalst n.m. bij de wet van den +11den Juni 1864, Staatsblad No. 72. + +Met den heer Jäger stond de heer Kloppenburg in goede relatie. Deze +laatste had de aandacht getrokken door een artikel in het Handels +en Effectenblad onder den titel van: "Hoe staan wij thans met de +doorgraving van Holland op zijn smalst? een vraag in Maart 1861." De +heer Kloppenburg werd uitgenoodigd bij den heer J. Heemskerk Az. te +komen waar hij nog de heeren van Heukelom en Cool ontmoette, alle +Raadsleden van Amsterdam. Ook met den toenmaligen vertegenwoordiger +van Deventer den heer Thorbecke had hij te voren een onderhoud die hem +aanraadde zich te wenden tot den generaal Delprat en hem aanmoedigde +zijn geschrift in druk te doen verschijnen. In bovenvermeld geschrift +een 24 bladzijden druks vullende was aangedrongen op den afsluitdam +beoosten het Y met een gekoppelde schutsluis en was er de aandacht op +gevestigd dat een kanaalplan in verband met eene betere taxatie der in +te dijken Ypolders de basis voor eene concessie-aanvrage zou worden met +eene rentegarantie door den Staat. + +Dank zij den invloed van den heer Thorbecke in den Staten-Generaal werd +ten slotte aan den heer Jäger eene voorloopige concessie verleend. + +De heer Jäger betuigde zijn erkentelijkheid voor de bemoeiïngen van den +heer Kloppenburg in deze door hem op den feestdag, toen heel Amsterdam +jubelde om de verleende concessie, een album in rood marokijn aan te +bieden waarop met gouden letters gedrukt stond: + +"Het kanaal door Holland op zijn Smalst". Voorin prijkte eene keurige +fotografie van den heer I. Kloppenburg, waaronder met eigen hand van den +donateur stond geschreven: + +Amsterdam 1848-1863. Souvenir van J. G. Jäger, daarachter het uitgegeven +plan van het Kanaal door Holland op zijn Smalst en de daarbij ontworpen +landaanwinning met de daarbij gevoegde Nederlandsche en Fransche +uitlegging. Ook ontving hij de toezegging van een meer honoraire dan +effectieve betrekking van adviseur bij de Kanaalwerken. + +Deze bijzonderheden zijn ontleend aan een schrijven van den heer +I. Kloppenburg aan den heer I. Dirks, Directeur der Amsterdamsche +Kanaal Maatschappij, dd. 25 Maart 1865, waarin de schrijver zich met +waardeering uitliet over den heer J. G. Jäger, die inmiddels zijne +concessie had overgedragen aan de Amsterdamsche Kanaal Maatschappij. Bij +die overdracht werd tevens de verplichting overgenomen, om den heer I. +Kloppenburg een bedrag van vierduizend gulden uit te keeren voor zijne +adviezen voor het ontwerp, hetgeen ook na eenig geschrijf is uitbetaald. + +De gezondheidstoestand van den toen vijf en zeventig jaar ouden +heer Kloppenburg sloot een daadwerkelijke verdere bemoeiïng met de +werkzaamheden van de uitvoering van het grootsche plan uit. Voor een +onpartijdig lezer blijkt uit de medegedeelde feiten dat voor die +tijden een bedrag van vier duizend gulden een stoffelijk bewijs van +erkentelijkheid is, dat niet onbelangrijk kan worden genoemd. In ieder +geval zal het voor den grooten enthousiast eene groote voldoening +zijn geweest het begin van de vurig gewenschte verbetering van de +Amsterdamsche haventoestanden nog te hebben mogen beleven. + +Men vraagt zich wellicht af hoe een particulier al op gevorderden +leeftijd er toe kwam zich zoo geheel te wijden aan een dergelijken +levenstaak. Eene korte levensbeschrijving moge hier volgen: + +Zijn vader Wilcke Kloppenburg, in 1751 te Colmar in Oldenburg geboren, +vestigde zich in 1781 als poorter te Amsterdam, waar hij huwde met +Anna Maria Lentz. In de familie Kloppenburg was het eerstgeboorterecht +van kracht, zoodat het groot-grondbezit in Oldenburg overging op zijn +broeder, wiens afstammelingen ook thans nog zich mogen verheugen in het +bezit van de gronden sinds eeuwen her het familie-goed vormende. Deze +landgoederen zijn daar te lande bekend onder den naam van "De Twaalf +Apostelen", groote boerderijen. + +Bij een bezoek ter plaatse toonde men mij in een kerk een groot orgel, +waarop met gulden letters was vermeld dat dit kerkorgel een geschenk was +van Wilcke Kloppenburg. Ook een reusachtige grafzerk met gebeeldhouwd +familiewapen uit de 17de eeuw werd mij getoond. De familie Kloppenburg, +waarvan deze I. Kloppenburg afstamde, was dus van Duitschen oorsprong. +Men heeft in Oldenburg ook een kleine stad Kloppenburg en de familie is +sedert eeuwen her daar te lande bekend als zeer welgesteld. + +Door zijn vader, die te Amsterdam Chef eener reederij was, werd I. +Kloppenburg in den handel opgeleid. Van zijn 14den tot zijn 20ste jaar +bracht hij door in Engeland en was later als cargadoor werkzaam te +Amsterdam, en reisde als super-carga eenige malen naar Amerika en terug, +woonde afwisselend ook te Leiden, te Rotterdam en vestigde zich als +zeepfabrikant te Amersfoort. + +Daar kwam hij in aanraking met Faddegon, een werktuigkundige, met +wien hij te zamen in 1848 het eerste plan voor de drooglegging van de +Zuiderzee uitgaf. Als ramingssom wordt in dit werk genoemd ruim negentig +millioen gulden. Inderdaad vond ik ook eene gedetailleerde raming met +een eindsom van ruim 92 millioen gulden, betrekking hebbende op het +gedeelte van het werk zooals het op den omslag is geschetst, dus +niet inbegrepen is hierbij: het gedeelte benoorden den afsluitdijk +Enkhuizen-Stavoren. De raming en beperkte omschrijving hebben als +curiositeit eenige waarde en zijn als bijlagen achterin opgenomen. + +De liefhebbers die zich gaarne in details verdiepen worden naar de +raming verwezen. Daarentegen kunnen zij die weinig lust gevoelen het +ouderwetsche boek te lezen, volstaan met het lezen van de beknopte +omschrijving als aanhangsel bijgevoegd. + +In den tekst van het oude boek zijn geen wijzigingen gebracht wat +betreft de ouderwetsche spelling. Evenmin als een antiquaar een bronzen +vaatwerk zal oppoetsen heb ik gemeend aan den oorspronkelijken tekst +iets te moeten wijzigen of te schrappen. + +Het geheel lijkt mij wel de moeite waard, om aan de vergetelheid +ontrukt te worden. Mocht ooit besloten worden een museum op te richten +betrekking hebbende op curiosa betreffende de Zuiderzee, dan moge dit +boekje daarin een bescheiden plaats innemen als souvenir aan den grooten +enthousiast. + +Geboren te Amsterdam op 16 December 1790 overleed hij te Haarlem op 23 +December 1868. Dank zij de zorgen van zijne zoons I. Kloppenburg en H. +C. Kloppenburg genoot hij nog een betrekkelijk gelukkigen ouden dag, +want door zijn verwanten werd hem vaak verweten dat hij zijne eigen +belangen heeft opgeofferd aan het algemeen welzijn, in 't bijzonder aan +zijn geboortestad Amsterdam. + + Apeldoorn, 31 Maart 1916. + + W. H. KLOPPENBURG, c. i. + + + + + DE + INDIJKING EN DROOGMAKING + VAN + DE ZUIDERZEE + EN + HET IJ, + + MET KANALEN + VAN AF DEN IJSSEL BIJ ARNHEM, + LANGS AMSTERDAM TOT IN DE NOORDZEE; + + VOORGESTELD EN AANGEPREZEN + ALS EEN KRACHTIG MIDDEL TOT VERHEFFING + VAN + HANDEL, SCHEEPVAART, EN LANDBOUW + IN NEDERLAND. + + + TE AMSTERDAM, BIJ + G. M. P. LONDONCK. + + 1848. + + + + +VOORBERIGT. + + +_Nimmer is er grootscher ontwerp aan de Nederlandsche natie +voorgedragen, dan hetwelk wij haar thans ter overweging en ter +uitvoering aanbieden; maar ook nimmer was de tijd daarvoor zoo gunstig, +nimmer bestond daarvoor zulke dringende noodzakelijkheid, nimmer +gevoelde het algemeen zulk eene wezentlijke behoefte aan vruchtdragende +bedrijvigheid, dan juist nu. De nood, hoe hoog dikwerf hier te lande +ook in menigen oorlog geklommen, werd altoos nog door hoop op vrede +gelenigd en de vrede bragt dan ook uitkomst en redding aan; maar thans, +na jaren van vrede, verkeeren wij in eenen toestand, welke, hoe wij +het ook willen verbloemen, elken regtschapen Nederlander met levendige +bezorgdheid vervult. Wie staart niet weemoedig op vervlogene grootheid, +eer en aanzien bij onzen kwijnenden toestand en toenemend verval +van handel? Wie let niet op de vooruitgang en bedrijvigheid der ons +omringende volkeren, en betreurt niet den achteruitgang van ons in +vele opzigten stiefmoederlijk bedeeld Nederland, waar tot hiertoe een +heilloos stelsel van behoud, van het Hooge Bestuur af tot het nietigste +dorpsbestuur toe den scepter zwaaide; waar te ver gedreven zucht tot +behoud der voorvaderlijke instellingen (terwijl die voorvaderen evenwel +de bakens naar de getijden verzetten) allen voortuitgang weert, en +waardoor wij bij hoogere vlugt van vreemden nietiger, zwak en arm +worden. Zie, ten bewijze, op onze grootboeken van de nationale schuld, +op de begrootingen van uitgaven, waaraan geëvenredigde inkomsten +ontbreken, bij eene bevolking, die de lasten niet torschen kan, die +haar hoop bouwt op eene, geen onderstand behoevende, kolonie, maar +welke hare middelen tot zelfbehoud behoeft en hare beste sappen in een +twijfelachtig batig slot aan ons verliest. Zie op onze marine, te zwak +in evenredigheid van de behoefte. Zie op ons gebrek aan middelen om eene +strijdkracht te lande te onderhouden tot waarborg voor ons bestaan in +de rij der volken. Staar de steden aan, die jaarlijks in bevolking van +gegoeden afnemen, in bevolking van diegenen, die den middelstand en den +arbeider door hunnen handel en bedrijven voedden; onze steden, waar +weleer fabrijken bloeiden, die thans kwijnende, den werkman een loon +toedeelen, waardoor levens gerekt worden, maar 't welk dan ook een leven +is, waarbij de veerkracht verlamd, de geest verdoofd en alle edele +gevoelens verstikt worden, terwijl de schaars voorziene armenkassen als +het eigendom aller schamelen beschouwd wordt. Gave de Voorzienigheid, +dat het anders ware! Die wensch tot verbetering van onzen toestand kan, +onder Gods zegen, door ons vervulling erlangen, en de middelen daartoe +meenen wij in ons ontworpen plan aan te wijzen! Het is waar, niet allen +juichen toe, wat grootsch is, wat inspanning van krachten vereischt; +niet allen bezielt de zucht om 't geen veel omvattend is, te helpen +daarstellen. Men werpt nietige bezwaren op, die vertraging aanbrengen, +die de uitvoering belemmeren en dikwerf schipbreuk doen lijden. Men +vindt er, die juichen bij den ondergang van nieuwe ondernemingen, +welke bij welslagen meerdere vruchten zouden dragen dan het in stand +houden van inrigtingen, die op oude stellingen gegrond zijn, waarbij +de toepassing der nieuwere wetenschap ontbreekt. Wij zien er ook maar +al te veel, die, ofschoon niet tegenstrevende, moedeloos en werkeloos +blijven, en daardoor meerder nadeel berokkenen, dan zij zich voorstellen +te doen. Er zullen er zijn, die van projectenmakerij gewagen, doch +deze allen zullen de noodzakelijkheid der uitvoering onzer ontwerpen +niet ontzenuwen. Heeft een LEEGHWATER zijn geliefkoosd ontwerp, de +droogmaking van het Haarlemmer-meer zien bespotten, de naneef zet hem +thans de kroon op het hoofd!_ + +_In eenen tijd, dat de Koning en de Natie tot vooruitgang zijn gestemd; +in eenen tijd, waarin men op geheele opheffing van alle belemmeringen +van den handel, den grootsten steunpilaar van ons bestaan, aandringt, +en tot deszelfs algeheele vrijheid moet blijven aandringen; in eenen +tijd, waarin de verderfelijke handel in fondsen den val van duizenden +berokkende, van agiotage nog zedeloozer dan het lottospel; in eenen +tijd, waarin men doorziet, dat de meergegoeden de lasten moeten dragen, +en het volk moet ontlast worden,--in zulk eenen tijd kan ons ontwerp +althans niet ontijdig geacht worden. Wij dragen het daarom ook aan +den Koning en aan de Natie op, met het bewustzijn van liefde tot ons +vaderland, voor het voor alle volkeren steeds open gestaan hebbende +verblijf, hetwelk de zetel was van kunsten en wetenschappen, van handel +en nijverheid, waar vrijheid van geweten en godsdienst troonde, alle +zoo vele oorzaken om dit land tot een voorbeeld van anderen te doen +verstrekken, deszelfs luister te verhoogen en het tot eene zon ter +verlichting van de geheele wereld te doen zijn._ + +_De tijd, dien wij beleven, is vruchtdragende in ontwikkeling +van denkbeelden, die men weleer als gedrogten van een verhit brein +beschouwde. Europa verkeert in eenen staat van opgewondenheid en +overspanning, waarin de grootste kalmte van geest vereischt wordt. Goed +zal daaruit zekerlijk ontstaan; doch aan dien toestand is spanning +verbonden, die handel en vertier aan banden legt, wantrouwen doet +ontstaan en het verkeer belemmert, van daar ophooping van goederen, +bij steeds dalende waarde in alle landen, wegens gebrek aan geld en +werk voor de industrie, waartoe het onmisbaar is; het geld is uit den +omloop verdwenen, en het nadeel, daardoor aan handel en bedrijvigheid +toegebragt, is onberekenbaar, en werkt nadeelig op den finantiëelen +toestand van alle natiën terug, terwijl den volken de middelen benomen +worden, om 's lands kassen door verdiensten te stijven._ + +_Het geld is nog voorhanden, ook hier te lande; en is er vooruitzigt +op secure belegging, dan zal het ook wel uit zijne niet rentegevende +rustplaatsen te voorschijn komen. Er ontstond op het woord van +tijdelijken waarborg door Koning WILLEM I hier te lande eene +handelsmaatschappij, waaraan meer dan de gevraagde kapitalen aangeboden +werden, eene uit den aard der zaak kostbare maatschappij. Hoezeer +deze zich zekere voordeelen toebedeeld ziet, blijft zij echter een +ligchaam, welks fonds door onvoorziene evenementen aan wisselvallige +tijdsomstandigheden onderworpen is, waardoor de vermeende waarden, +waarop zij bouwde, waardeloos kunnen worden. Kwam nu zulk eene +onderneming door inschrijvingen tot stand, hoeveel te minder moet dan +de door ons voorgestelde, die aan het rijk als een afdoend redmiddel +in zijnen benarden toestand wordt aangeboden, wegens geldelijk bezwaar +onuitgevoerd blijven! Is het niet een ontwerp, dat bij een vrijgevig +handelsstelsel de stad Amsterdam, bij eene verbeterde ligging aan +de zee, tot een wereld-entrepôt zal verheffen; een ontwerp, waarbij +voor de uitvoerbaarheid geene natuurlijke hinderpalen in den weg +staan; een ontwerp, dat aan den middelstand en aan de arbeidende +klassen jaren, ja eeuwen achtereen voedsel zal geven; een ontwerp, +hetwelk den geldschieter in den drooggemaakten vruchtbaren grond een +waarborg met ruimen interest aanbiedt; een ontwerp, dat onder en bij +deszelfs voltooijing den toestand van het geheele rijk zal helpen +verbeteren?!--Voor het uitvoeren van zulk een ontwerp zijn alle tijden +geschikt, maar nu is de tijd gebiedend! Toonen wij der wereld, dat de +Hollander, eenen stuurman gelijk, in de stormen het hoofd moedig omhoog +heft, en door kloek beleid het ranke schip behouden binnen lootst._ + +_Onze beschouwing omtrent het ontwerp van de droogmaking der Zuiderzee +met de daaraan verbondene kanalisatiën is slechts kort, het onderwerp is +te veel omvattend, om in weinige bladen ontwikkeld te worden; vele +punten zijn min toegelicht, om het werkje niet te omslagtig en zoo veel +doenlijk voor het algemeen bevattelijk te maken. Wilde men naar eisch +over zulk een gewigtig onderwerp schrijven en alles behandelen, het +zoude een werk van verscheidene boekdeelen worden; tot de overweging +daarvan behoorde mede een geheel overzigt omtrent den toestand van het +Rijk, in betrekking tot deszelfs kusten en zeeweringen, over den loop +der rivieren alsmede de af- en uitwateringen van alle om de Zuiderzee en +het IJ gelegene landen en polders, terwijl men voor deze op verandering +van wetten van beheer aandringt, die voor het algemeen welzijn +bevorderlijk geacht worden._ + +_Mogt de aandacht der Regeering en van de Natie door onze beschouwing, +in deze bladen vervat, op het gewigtig onderwerp gevestigd worden, dan +werd onze wensch vervuld, en weldadig zouden de gevolgen daarvan op het +algemeen terugwerken._ + + + + +INLEIDING. + + +De natuur is, schoon langzaam en voor het menschelijk oog naauw +merkbaar, niettemin onafgebroken werkzaam om de gedaante der aarde te +veranderen, en met de afwisselende gedaante van den grond gaat ook die +van de zee gepaard. Bestaan er vermoedens, gegrond op de overleveringen, +omtrent een land, weleer in den Oceaan, bewesten de zuilen van Herkules, +de straat van Gibraltar, gelegen, meer gegrond zijn onze vermoedens +omtrent een land, dat zich in de Noordzee, in de nabijheid van onze +kusten bevonden heeft, of dat zelfs daaraan verbonden is geweest; een +land, welligt grooter in uitgestrektheid dan ons land thans is, hetwelk +later eene prooi der golven werd. Als de overblijfselen van dat gewest +kan men de nog bestaande, doch steeds afnemende, bank de Breeveertien +beschouwen, waarvan de vroeger zich verder in de zee uitgestrekt +hebbende Haaksen mede een overblijfsel zijn. Daar, waar nu het oog +slechts zee ontwaart, lagen nog voor eene eeuw, omstreeks Huisduinen +en Petten, veruitgestrekte gronden, waarvan in den zomer aanzienlijke +hoeveelheden hooi gehaald werden; en toont de oude vervallene Pettensche +Sluis niet aan, dat hare vroegere uitwatering verder, waar het thans +zee is, geloopen heeft? Moet het Huis te Britten niet door landerijen +omgeven zijn geweest? En wáár zijn die gronden gebleven? Zijn er niet +nog onder ons ouden van dagen, die zich een huis herinneren, dat op +dezelfde plaats gestaan heeft, waar voor omstreeks het vierde eener +eeuw de _Wassenaar_ bleef, welligt op dezelfde plaats, waarover +vroegere WASSENAARS hunnen scepter zwaaiden? + +De gedaanteverwisselingen, verwoestingen van land en water, houden aan; +soms zijn die naauwelijks te bespeuren, soms verdwijnen uitgestrekte +landen in eens, zoo als onze latere schrijvers den ondergang van +verscheidene steden en dorpen in de Zuiderzee geboekt hebben, en +langzamerhand, door even dreigende en vernielende stroomen en golven, +onze steeds zwakker wordende bolwerken, de duinen, langs Noord- en +Zuid-Holland. Met geweld tracht zich de zee meester van ons grondgebied +te maken, zoo als kortelings bij Ter-heide bleek, waar de zee diep +landwaarts in drong, Delfsland en zelfs den Haag bedreigende. + +De Zuiderzee was vroeger diep; de toegang tot de havens van onze aan +die zee gelegene steden, waaraan Neêrlands roem verbonden was, was +vrij. Thans zijn die havens verslibt en met de trapsgewijze verslibbing +verdween de scheepvaart--en met haar de welvaart. De verslibbing van de +Zuiderzee werd en wordt nog bewerkt door de Breeveertien. De millioenen +kubieke ellen water, welke tweemaal daags in en uit onze zeegaten +stroomen, vloeijen over de Breeveertien heen, schuren hare kleilaag +af, en verplaatsen die klei in ons midden, om ons de gelegenheid te +verschaffen, een nieuw gebied daar te stellen, welke de schoonste parel +aan Neêrlands kroon kan worden. De Hollander heeft zich vroeger tegen +de gangen der natuur verzet, en is de schepper van de Nederlanden. Hij +verbinde thans den Helder aan Texel en keere, door aandijking der +eilanden tot bij Emden, den stroom uit de Zuiderzee, en alsdan zal ook +de verwoesting aan de duinen en kusten ophouden, terwijl de stroom van +om de Oost, alsdan den weg naar de diepte en het kanaal zoeken en onze +hol rondende kusten verlaten zal, die niet meer af- maar zullen en +moeten toenemen. + +Gelijk de Zuiderzee met hare onbruikbaar gewordene havens, zoo zuchten +ook de rivieren over het haar sinds eeuwen aangedaan geweld, waaromtrent +elk zich tot op dagen toe vermeet, haren loop te bemoeijelijken en te +bederven. Voor eene eeuw waarschuwde hiertegen een VAN VELZEN, toen een +profeet in de woestijn, zijn stem werd niet gehoord, en nog, ofschoon +de voorzeggingen bewaarheid zijn, veronachtzaamt men zijne stem. Het +eigenbelang van ééne stad (Kampen) doet den IJssel een groot gedeelte +van Gelderland en Overijssel overstroomen, en tapt het water van den +Rijn, zijnen natuurlijken loop, af. Langs zijn geheelen loop, tot aan +Rotterdam toe en verder, wordt die schadelijke bekribbing van boven +gevoeld en worden de beneden-rivieren bedorven. Het werpt eene smet op +Nederland, dat van zijne landgrenzen af tot in de zee met zoodanig groot +verval is begunstigd door matige rivieren, dat men die zoo wanstaltig +heeft gemaakt en ze dus schadelijk, tot ons verderf, laat bestaan. + +Ons drukt de geesel van provincialismus, van Baronnismus, van dijk- +en polderbesturen, waarbij weleer elk voor zich zelven zorgde en +dit nog doet; waarbij alles de kenmerken draagt, dat het algemeen +belang verwaarloosd wordt, en de zorg voor eigene belangen alles doet +verachteren en bederven. Wat baten ons onze waterbouwkundigen, zoo hun +werkkring tot een enkel gewest beperkt wordt, en waar gemis aan een +doortastend algemeen Waterstaats-bestuur is, hetwelk het algemeen belang +moest overzien en behartigen? Er is meer dan behoefte aan een alles +omvattend Bestuur van Waterstaat, te zamengesteld uit onpartijdige +deskundige mannen, in staat om grootsche plannen te vormen en te +beoordeelen; maar ook hier verlamt alles bij den tijdvernielenden +administrativen gang van zaken, waarbij veel geschreven wordt, maar +niets wezentlijks tot stand komt. + +Nederland, hetwelk zijn aanzijn aan zijne bewoners verschuldigd is; het +land, dat door vlijt, kunst en inspanning in wezen blijft; het land, dat +de beukende slagen van den Oceaan op eene wijd uitgestrekte lijn moet +verduren, dat dien vijand, die tallooze levens, die landen en millioenen +schats verslond, in zijn midden heeft, dat daarenboven magtige vloeden, +die verwoesting en verdelging met zich slepen, over zijn gebied ziet +heen stroomen, dat land is in staat, met inspanning van krachten, +dien vijand te verdrijven en zijn veroverd gebied te herwinnen, het +strijdperk te verkleinen, en honderd uren lange verdedigingswerken (de +dijken om de Zuiderzee) overbodig te maken, terwijl het zich van de +eilanden, als van sterkten, tot verwering kan bedienen. + +Men zal de Zuiderzee, in eene welige landouw kunnen herscheppen, den +loop der rivieren verbeteren, de Hoofdstad weder tot zeehaven maken, +zeekanalen daarstellen, die aan verslibde havens, wier verkwijnende +steden, vermaard uit onzen heldhaftigen, het Spaansche juk afwerpenden +bevrijdingsoorlog, bekend staan, diepte en hernieuwd leven zullen geven, +en uitwateringen verzekeren, waardoor moerassen tot vruchtbare velden +gedijen kunnen. + +Nederland, het land van den wereldhandel der vroegere eeuwen, dat zeeën +en volken beheerschte, is bij verzwakking zijner magt, de verslibbing +zijner havens, het verspoelen zijner gronden, het verlies van zoo vele +Koloniën, en bij de ontwikkeling van andere volken, het land niet meer, +wat het was, wat het zijn konde en moest; echter is het in staat, om, +door de hier voor te stellen middelen, deszelfs handel, scheepvaart en +landbouw te verheffen, en daaraan eenen langdurigen bloei te verzekeren. + +Doordrongen van liefde tot ons Vaderland, vertrouwen wij, dat, met +den onwrikbaren wil, daarvoor te zijn, hetgeen men daarvoor zijn kan +en moet--bij de kennis der waterbouwkunde, dat edele vak, waarop wij +roem mogen dragen, een werk niet onuitgevoerd zal blijven, hetwelk +uitvoerbaar is. Daardoor zal voorspoed en heil voor ons land en volk +kunnen worden verworven. De geest des tijds en de behoeften werken +daartoe mede. Schatten, nu ongebruikt liggende, of aan vreemden ter leen +verstrekt, kunnen daartoe voordeelig en met zekerheid aangewend worden; +duizenden arbeidzame ingezetenen, nu vruchteloos werk zoekende, met +hunne oogen op vreemde gewesten gevestigd, zullen alsdan voor jaren +en eeuwen een onbezorgd bestaan kunnen vinden. Door onze, boven onze +voorzaten meerdere kunde en ondervinding, gepaard aan de stoomkracht +en verbeterde water-opvoerings-werktuigen, welke de zekerheid tot het +droogmaken en drooghouden verschaffen, is ons de magt gegeven, om +datgene daar te stellen, waartoe onze voorouders wel den wil, maar niet +de kunde en de middelen bezaten.--Bij gemis van welvaart en handel, +gelijk weleer, en bij de gedachte, wat er van onze zeevaart geworden is, +kwam ons de thans ellendige ligging van Amsterdam voor den geest. Wij +dachten aan een zeekanaal, langs Zandpoort door de duinen gegraven, tot +in de Noordzee, als uitwatering, zoo noodig voor de droogmaking van de +Zuiderzee en het Haarlemmer-meer, en daar verrees, als eene heldere zon, +een vernieuwde luister voor de stad Amsterdam en geheel het land! Wij +laten het Noord-Hollandsche kanaal, door welks gebruikmaking velerlei +tijd en kosten verspild worden, daar het voor de schepen een doortogt +van dagen en weken is, liggen, en scheppen den handelaar een kanaal, +waardoor zijn rijk beladen schip, zonder lastbreking, in weinige uren +tijds, uit de Noordzee voor Amsterdam ligt. + +Wij zullen voor onze lezers zoo duidelijk mogelijk ons ontwerp +toelichten. Men zoude in eens wel de Zuiderzee, van af den Helder +over de eilanden heen, kunnen indijken, doch dan ware de droogmaking +en drooghouding ondoenlijk. Er liggen vele steden en havens aan de +Zuiderzee, wier regten ongekrenkt moeten blijven; er stroomen rivieren, +riviertjes en beken in dezelve; zoo vele, hoewel veelal verlamde, +sluizen en afwateringen bestaan er, die allen voorziening behoeven, +zoodat er, alvorens met indijken te beginnen, voor de afwatering en het +onderhoud der watergemeenschap moet gezorgd worden. De eerste behoefte +bestaat in de daarstelling van eene krachtig werkende afwatering, en +dus een groot, wijd en diep kanaal van bij Amsterdam, loopende door +de duinen tot in de Noordzee, welks opening in de zee van stevige +hoofden moet worden voorzien. Omstreeks Zandpoort hebbe men eenige +groote sluizen te leggen, om het water te kunnen laten oploopen, of +zulks te kunnen keeren; tevens eene reserve zijnde, om het indringen van +het zeewater bij hooge vloeden te beletten. Dit kanaal, hetwelk wij het +eerste perceel der indijking noemen, zal zeer kostbaar zijn; doch om de +kosten daarvan te bestrijden, verbinden wij aan dat kanaal de indijking +van het IJ, beginnende van het Westerdok op het tolhek aan den dijk +te leggen. In dit af te dammen IJ zullen omstreeks 8000 bunders best +kleiland besloten liggen, en van Zaandam af kon, in de rigting van +halfweg Haarlem, een voldoend kanaal tot in het groote kanaal gegraven +worden; vervolgens een tweede kanaal van af Nauerna, in de rigting +van Spaarndam. Zoo werd voor alle verder bestaande uitwateringen en +watergemeenschap mede zorg gedragen. Die IJpolder werd, dus doende, +in drie polders verdeeld; men bleef met het groote kanaal op eenigen +afstand van de sluizen te Halfweg en te Spaarndam, die onmiddellijk +in het groote zeekanaal konden spuijen, en langs de te leggen dijken +ontstonden jaagpaden en rijwegen. Dit werk voltooid zijnde, zoude er +een begin met de eigentlijke indijking van een gedeelte der Zuiderzee +kunnen worden gemaakt. De voorloopige werkzaamheden zouden bestaan, +in de ringvaarten voor de noodige afwateringen en ten dienste der +scheepvaart, opdat die ongestoord konde blijven; terwijl in het vervolg +de dijk in zee, tusschen Enkhuizen en Laaksum of het Klift, in de +nabijheid van Staveren, over de ondiepten zoude komen te leggen, moesten +er ringvaarten, van af den later in het IJ te leggen dijk, tusschen +het Dijkgraaf-huis van Diemen en Durgerdam, van weêrszijden om de zee +gegraven worden. Men zoude dan een begin maken met het graven van +een kanaal of vaart, van af dien dijk bij Diemen op Muiden aan; deze +vervolgende buiten om Naarden heen, op den mond van den Eem aan; van +daar op de Steenenkamer boven Nijkerk, langs Harderwijk en Elburg; van +daar langs de Ketel of monding van den IJssel, op Genemuiden, of de +daaromstreeks daargesteld wordende werken van het Zwolsche diep, voorbij +Vollenhove, Blokzijl en de Kuindert, de Lemmer bereikende, van waar, +tot bij Laaksum, deze vaart met eene schutsluis zoude eindigen. Aan +de andere zijde werd van af de Willemssluis, de vaart op Monnikendam +gevolgd, voorts op Hoorn een kanaal gegraven tot bij Enkhuizen, alwaar +mede eene sluis moest worden gelegd. De meerder bestaande havens en +uitwateringen werden van beide zijden in de ringvaarten opgenomen, +waarbij de reeds nu grootelijks werkelooze sluizen een behoorlijk +spuijingsvermogen verkregen. + +Er bleef nog een groot bezwaar in de voltooijing van dit werk: het +IJsselwater, dat langs Kampen heen afstroomt. Men zou den IJssel, door +het droog te maken terrein, op Enkhuizen aan dienen te verlengen, dat +evenwel met groote kosten zoude gepaard gaan; doch daarmede waren de +waterophoopingen in Gelderland en Overijssel niet gekeerd, en die dienen +in het belang dezer gewesten te verdwijnen, en de werking onzer rivieren +dient verbeterd te worden. Door boven aan den IJssel eene krib te +leggen, heeft men den Rijn het noodige water ontnomen, en verkrijgt de +IJssel nu meer water, dan langs zijne natuurlijke bedding kan afloopen, +zoodat de uiterwaarden niet alleen, maar ook vele bouwlanden, onder +staan, en bij hoogen stand der boven-rivieren, langen tijd in het +voorjaar onder blijven staan, waardoor onberekenbare schade wordt +geleden. De IJssel is dikwijls reeds bij Kampen op gewoon peil gedaald, +wanneer bouw- en weilanden, hooger op, nog onder staan. Met den IJssel +te verlengen, ware de kwaal niet genezen; er dient dus naar een ander +middel omgezien te worden, en dit zoude, onzes erachtens, volledig +bereikt worden, door een kanaal te graven, van af omstreeks een half uur +beneden het veer van Westervoort, bij Velp de hoogten doorsnijdende, om +in de rigting van de Steenenkamer in de ringvaart te komen; men zoude in +den IJssel zelven welligt drie schutsluizen dienen te leggen, om water +op denzelven te houden. Aan de monding van het kanaal moest eene sluis +worden gelegd, benevens nog twee andere tusschen beiden. Op 50 ellen +afstands van het kanaal zouden dijken of kaden dienen te liggen, om +bij hoogen stand van het water, als uiterwaarden, tot waterberging te +dienen. Afgescheiden van de sluis, beneden het veer van Westervoort, +moest aan weêrszijden van de sluis een overlaat gelegd worden, om +bij hoogen waterstand als regelaar te dienen, waardoor de dikwerf +gevaarlijke toestand van het land werd voorkomen. Dit kanaal tevens +behoorlijk breed, zou zeer dienstig zijn voor den handel van Amsterdam +naar den Rijn, als leverende niet alleen een korter traject op, maar het +ware ook beter te bevaren, dan langs Utrecht, het kanaal en den Rijn op, +of langs Gorkum in de Waal, stroomopwaarts. + +Wij onthouden ons van het verder ontwerp hier ter neder te stellen. De +indijking van het overige gedeelte der Zuiderzee, door middel van dijken +de eilanden aan elkander te vereenigen, is doenlijk, alsmede kanalen +daar door te graven, van Harlingen af, naar de gaten van het Vlie +en van Terschelling en van Groningen door de Lauwerzee op Ameland, +benevens de benoodigde ringvaarten om de wederzijdsche kusten. De kosten +zouden daarvan minder over elk bunder bedragen dan over de twee eerste +perceelen; doch middelerwijl de twee eerste vakken voltooid en geschikt +voor de cultuur gemaakt werden, is er tijd genoeg om de aandacht op het +overige te vestigen. Men had dan door het daarstellen van de eerste +werken, meerdere ondervinding verkregen, om met meer zekeren kans op +voordeel het verdere door onze nazaten te laten voleindigen. De +oppervlakte van het in te dijken gedeelte van de Zuiderzee, van bij +Enkhuizen tot bij Stavoren, is omstreeks 260,000 bunders; het overige +om de eilanden en de Groninger kust heen tot in den Dollard, 540,000 +bunders. + +Tusschen de twee dijken in het IJ, van bij het Westerdok naar het +Tolhek en van Diemen op Durgerdam, behield men eene waterkom van +omstreeks 1200 bunders oppervlakte, eene schoone ruimte voor eene +haven voor Amsterdam, ruim genoeg om de grootste vloot van oorlog- en +koopvaardijschepen te bevatten; er bestond een groot verval van het IJ +in de Noordzee, waardoor het spuijingsvermogen der sluizen van de stad, +hetwelk nu zoo onvolledig is, krachtig bevorderd zou worden; zoodat +de grachten met zoet Vechtwater zouden verfrischt worden en de stank, +die nu jaarlijks, door het stilstaand water, toeneemt, zoude geheel +verdwijnen. + +Wij zijn geene geleerden, gewoon om hunne lettervruchten aan het publiek +mede te deelen, maar diep doordacht en veel besproken is ons ontwerp; +enthusiasten mogen wij in de zaak zijn, doch wij maken desniettemin van +ons oordeel een bedaard gebruik. Evenwel zijn wij minder geschikt, om +bij het levendig gevoel, over de wenschelijkheid en noodzakelijkheid, +der ten uitvoerlegging van ons plan, hetzelve in dien stijl en zoo +regelmatig voor te dragen, als wij het wel zouden wenschen,--dit gelieve +de lezer in het oog te houden; hier wordt handelen en daarstellen +bedoeld--terwijl wij den landgenoot zoeken te overtuigen, dat er groote +behoefte bestaat, om de zaak in hare uitvoerbaarheid, wenschelijkheid +en nuttige strekking te overwegen, en handen aan het werk te slaan, om +hetzelve te volbrengen; eene zaak, die elken Nederlander ter harte moet +gaan, en die zoo ontzaggelijk veel tot herleving en bevordering van den +bloei en welvaart van ons vaderland zal en moet medewerken. + +Vestigen wij ons oog op de noodzakelijkheid der droogmaking van de +Zuiderzee, zoo mogen wij het ons niet ontveinzen, dat wij door den +Belgischen opstand en het verlies van zoovele provinciën, met hare +inwoners, op een lager standpunt in de rij der volken zijn gedaald, dat +wij door den afval van _België_, in aantal van bevolking en in onze +financiën grootelijks zijn benadeeld geworden, dat ons daardoor hooge +schuldenlasten zijn opgelegd, die, men moge zeggen, dat ze dragelijk +zijn in voorspoed, echter bij onzen kwijnenden toestand een drukkende +last zijn geworden. + +De middelen aan te wijzen en tevens aan te grijpen, om die te kunnen +torschen en te boven komen, is de pligt zoowel van den onderdaan als +van de regering: de onderdaan, de middelen aanwijzende, maakt zich +verdienstelijk aan den staat; de regering ware te laken, zoo zij die +niet behartigde, omdat het initiatief niet door haar was genomen. +Noodzakelijk voor het welzijn van de geheele Natie is dus de aanwinst +eener provincie, welke ons door geene politiek kan worden betwist. + +De noodzakelijkheid gebiedt de indijking van de Zuiderzee, om de steeds +toenemende verspoeling onzer gronden, die den toestand van het land +gedurig benarder maakt; wij blijven er zorgeloos op staren, zien het +steeds aangroeijende gevaar over het hoofd en denken slechts dààr aan +herstellen, waar zigtbare schade aangerigt of waar het herstellen +onvermijdelijk is; maar wij bezigen, helaas! geene middelen, om de +herhaalde, ons steeds verzwakkende, aanvallen geheel krachteloos te +maken. + +Is eenmaal de in- en uitstrooming van het water onzer zeegaten geweerd, +zoo zal de stroom, die nu langs de eilanden en de kust loopt en dezelve +ondermijnt, ophouden, en daardoor de verdere afspoeling niet meer plaats +hebben. Niet alleen zullen de ontzaggelijke daarmede gepaard gaande +uitgaven worden bespaard, maar er zal ook nog aanwinst van grond aan de +nu steeds afnemende kust ontstaan. + +Noodzakelijk wordt de indijking der Zuiderzee gevorderd om de jaarlijks +plaats hebbende dijkbreuken en de daardoor veroorzaakt wordende +inundatiën te keeren. De provinciën toch worden in hunne financiën te +onmagtig, de kosten van herstel alleen te dragen en de te korten in 's +lands kas jagen te veel schrik aan, om rijks-subsidiën te gedoogen, +terwijl men al tevreden moet schijnen, de dijken in dien toestand +te kunnen houden, waarin zij zijn, als de middelen ontbreken, om de +gewenschte versterkingen daaraan te bewerkstelligen. + +Noodzakelijk wordt de indijking, om door een beter te verkrijgen afloop +van water, in en door de ringvaarten en kanalen, de plaats vindende +overstroomingen, zoo door winden, als door gebrek aan afloop van rivier- +en regenwater te keeren. Er kan aan geene verbetering van gronden door +bemesting en bebouwing worden gedacht, wanneer onvruchtbaar regenwater +maanden lang achtereen op de velden blijft staan, wanneer de stand der +zee te hoog is of het spuijingsvermogen aan de sluizen ontbreekt, om de +gewenschte afwatering te kunnen bewerkstelligen, al is het water ook +laag in de Noordzee. Voor millioenen nadeel is daardoor aan onzen grond +berokkend: gronden, die waarde bezaten, zijn tot moerassen geworden, +waar de opbrengst der landen de polderlasten niet meer kan goedmaken. +Het is waar, men gewent er zich aan, zulks met onverschilligheid aan te +zien, zonder de krachten in te spannen, dit te keeren en te verbeteren. +De regering, zoo als in vele andere zaken, kent de behoeften niet, +is niet op de hoogte en dikwijls niet bij magte om datgene daar te +stellen, wat wenschelijk en noodig is. Provinciale en plaatselijke +belangen, worden door tegen elkander schijnbaar indruischende belangen +gedwarsboomd en alles is en blijft in eenen verachterden en nog steeds +meer verslimmerenden toestand liggen. + +Der Genie werd voor omstreeks drie jaren belast, om de linie van +defensie, van af de Grebbe tot bij Amersfoort, op te nemen; en die +verwaarloosd liggende verdedigingswerken (hoofdzakelijk tot inundatie) +te herstellen. Jammerlijk is het gesteld met de afwatering van de +Veluwe. Men verlangde tegelijk met de vernieuwing der defensie-kanalen, +een kanaal tot afwatering; plannen en bestekken werden gemaakt, de +plaatselijke besturen werden opgeroepen, er werd veel gesproken,--maar +niets besloten. Alles blijft dus in status quo, en de genie gaat +nu voort, alleen voor hare defensiewerken te zorgen, zonder dat er +iets hoegenaamd, voor het welzijn der provincie uit voortvloeit. In +Gelderland moet er aan gedacht worden, om voor die provincie alleen +eenige verbeteringen aan de afwateringen daar te stellen, alsof +Gelderland niet, even als Utrecht, een gedeelte van het geheel ware. + +Door vermindering van welvaart in de Veluwe moeten zeer natuurlijk de +opbrengsten van alle rijkslasten aldaar verminderen; dit minder beloop +moet door alle anderen gezamentlijk vergoed worden, zoodat het Algemeen +belang heeft bij de welvaart van de Veluwe, en zoo is het er overal mede +gelegen. + +Geen Overijssel moest in verschil zijn met Drenthe over kanalen, en de +vraag moest maar zijn of het Algemeen er voordeel van trekt?--de hooge +regering moest dit punt beslissen. + +Hoevele nuttige ondernemingen blijven niet, door zoogenaamde +plaatselijke belangen, onuitgevoerd, daar geene der partijen toegeven +wil, en het aan een oppergezag ontbreekt, om, eenzijdige en kortzigtige +plaatselijke belangen ter zijde stellende, den knoop door te hakken? +Alles hier te lande verlamt daardoor. Vestigt men het oog op België, +hetwelk sedert deszelfs opstand dit stelsel heeft laten varen, welke +verbeteringen zijn daar niet in vergelijking met hier, sedert dien tijd +daargesteld? Geene tollen meer op algemeene rijkswegen, en een algemeen +spoorwegstelsel aangenomen, dat algemeen en niet eenzijdig werkt. + +Te Amersfoort bestaat eene Arrondissements-regtbank, en het ontbreekt +in het Arrondissement aan wegen, om der regtbank te naderen. Een weg +van Wijk bij Duurstede naar Amersfoort wordt allerdringendst gevorderd; +de handel in vruchten uit de Betuwe naar Vriesland en Groningen +zoude daardoor zeer toenemen. De stad Amersfoort legde, ingevolge +mondelingsche overeenkomst, op eigene kosten een gedeelte van dien weg +tot aan Leusden aan, en bij de provinciale staten er op aandringende, +dat de weg zoude worden verlengd, vond men, dat niets daarvan in de +Protocollen was opgeteekend. + +Sedert twee jaren zijn er door twee verschillende partijen aanvragen +gedaan, om eenen weg te maken van Woudenberg naar het station van den +Rijn-spoorweg te Maarsbergen, en van daar op Leersum; jaren bleef +dit punt onbeslist, ofschoon de stad Tiel met de omliggende Betuwe, +Amerongen, Woudenberg enz. als ook de Rijn-spoorweg er het grootste +belang bij hebben. Zoo is het doorgaans in het geheele Rijk gesteld. + +Niet alleen dat eene betere afloop van water hoogst noodig is, er is ook +behoefte aan waterberging. Is de Zuiderzee hoog, dan is er ook geene +gelegenheid, de sluizen te openen en in dezelve het tot ons nadeel +verstrekkende water te lozen;--daaraan hebben Noord-Holland, Utrecht, +Gelderland, Overijssel, Drenthe, Vriesland en Groningen behoefte. + +Onze ringvaarten kunnen tot waterberging dienen, en te gelijkertijd is +door de noordelijke en westelijke uitgangen, nu door den eenen, dan door +den anderen, gelegenheid tot afloop. Thans is er bij eenen noordelijken, +dus opstoppenden, wind geene gelegenheid water te lozen, dat alsdan +door het krachtig werkend zeekanaal van Amsterdam naar de Noordzee zal +kunnen geschieden, en van zegenrijken invloed op vele provinciën zijn. + +Zoolang men in eenen toestand verkeert, die drukkend is, en waarvoor +geene uitkomst denkbaar schijnt, moet men in dien toestand blijven +verkeeren; wordt er echter een middel aangewezen, dien toestand te +verhelpen, zoo is het plichtmatig, dit middel aan te wenden. Als +redelijke wezens rust op ons die verpligting, en te regt zouden wij +worden beschuldigd, onze dierbaarste belangen te hebben verwaarloosd, +als wij de middelen, om onzen toestand te verbeteren, niet aanwendden. + +Het grootste gedeelte van Noord-Holland, Amsterdam, Amstelland en een +gedeelte van Rijnland lijden in hooge mate door de aanslibbing van het +IJ; de sluizen worden daardoor werkeloos; de staat der landerijen is +verachterend; daar, waar welige weiden, vruchtbare moesgronden, (die +men bij vroegeren voorspoed van vele fabrijken, aan handel en zeevaart +verbonden, ontberen kon) zouden zijn, vindt men thans moerassen, die +steeds aangroeijen. Deze steeds verslimmerenden toestand schijnt te +verhelpen; doch door het voorgestelde kanaal, dat een verval van water +van een el zal geven in de Noordzee, zal het spuijingsvermogen kunnen +hersteld worden, en nu gebiedt de noodzakelijkheid, dit redmiddel niet +van de hand te wijzen. Al onze noordelijke provinciën hebben gebrek aan +waterlozing, de dijken vorderen voorziening, en--het middel tot herstel, +de indijking van de Zuiderzee, is daar, de pligt gebiedt dus dit werk te +ondernemen. + +Denkt men er wel aan, welke noodlottige gevolgen eene inbreuk aan den +Westvrieschen-Dijk bij Hoorn voor twee jaren had kunnen hebben, indien +niet de Voorzienigheid er voor gewaakt had, dat het nog dag was, zoodat +men dus nog reddingsmiddelen kon bijbrengen? Welke jammeren waren er +ontstaan, hoevele menschenlevens er verloren, hoeveel vee en hooi +vernield, indien zulks in den nacht ware geschied, gelijk als in 1825! +Dit kan in het vervolg worden voorkomen, en de pligt gebiedt, daartoe +mede te werken. + +De noodzakelijkheid gebiedt de droogmaking van de Zuiderzee; om +ontginningen van uitgestrekte heidegronden met goed gevolg te kunnen +ondernemen, is er behoefte aan mest, dat door eenen veestapel moet +verkregen worden; het vee moet hooi hebben en dat is er niet genoegzaam +voorhanden, maar zal in de drooggemaakte Zuiderzee kunnen gewonnen +worden--thans zijn er duizende nijvere bouwlieden, die vruchteloos +naar land ter bebouwing zoeken, het gevolg daarvan is, dat de pachten +derwijze hoog opgedreven worden, dat de huren niet kunnen worden +betaald, dat de boer verarmt, en de grondeigenaar ten slotte verliest; +daarenboven bestaat er eene overbevolking ten platte lande, waardoor de +concurrentie naar werk zoo groot wordt, en de arbeidsloonen dusdanig +verminderen, dat de arbeider met zijn gezin gebrek lijdt--tot voor 15 +centen per dag werkt men in den winter. Die toestand zal verbeteren door +de voorgestelde droogmaking, en men mag dezelve dus niet onuitgevoerd +laten. + +De middelstand kwijnt, en alles duidt stilstand aan, hetwelk +achteruitgang, en alzoo geene verbetering is. Dat de veeteelt hier te +lande een beter resultaat oplevert, is aan de mildere beginselen van +eenen PEEL te danken. Brengt zij echter aan de eene zijde voordeel aan, +aan de andere zijde lijdt de middelstand daardoor, en wel bijzonder die +in de steden. Door meerdere aanfokking van vee zullen de prijzen matiger +en het evenwigt hersteld worden, doch dit kan niet geschieden, tenzij de +droogmaking der Zuiderzee ons daarvoor den grond oplevere; ook daarom +bijzonder is er behoefte aan deze indijking. + +De middelstand kwijnt, omdat er gebrek is aan vertier door handel en +onderling verkeer. Handelsvrijheid moet er zijn, daarop moet de Natie +bij de Staten-Generaal aandringen, en daartoe de besluitelooze regeering +aanzetten; doch welke voordeelen wij ons ook van vrijen handel mogen +voorstellen, men geloove nimmer aan die hooge verdiensten en schatten, +welke wij verkregen, tijdens andere natiën niet zoo waren ingelicht, +zoo als zij thans zijn. Evenwel zullen wij meer handel krijgen door een +vrijgeviger stelsel, maar nog meer door handel in eigen producten, welke +mede een vertier oplevert, waardoor elk ambachtsman, elk neringdoende +en elk koopman tot leven en bedrijvigheid zal geraken. De nijvere +ambachtsman, die nu vruchteloos werk zoekt, zal werk hebben; den +neringdoende en handelaar zal het niet aan vertier ontbreken. Het zijn +niet alleen de millioenen, welke aan dagloonen zullen worden uitgegeven, +die ons zullen verrijken, het zijn de millioenen, die voorts tot aanbouw +en kultuur zullen strekken; het zijn de millioenen, welke door de +producten van de gronden der ingedijkte Zuiderzee, zullen gewonnen +worden, en waardoor wederom vertier van millioenen zal ontstaan. Het +middel is daar, om stilstand en achteruitgang te weren. En uit dien +toestand, welke ons meer en meer verzwakt, kunnen wij geraken door de +droogmaking van de Zuiderzee. De middelen zijn voorhanden, en de +noodzakelijkheid gebiedt daarvan gebruik te maken. + +De noodzakelijkheid gebiedt, dit werk niet te verzuimen. Ons +finantiewezen is in eenen onvoordeeligen toestand. Bloedige offers +kostte ons de leeningswet, en wat heeft zij ons gebaat? Uitstel van +executie, hoe men de belastingen ook productief wil maken! Er moeten +onderdanen zijn, die de lasten dragen en betalen kunnen. Evenwel, +ondanks de verhoogingen, worden de belastingen minder productief, ieder +bekrimpt, bezuinigt, het aantal gegoeden vermindert; de armen nemen +toe; de bronnen van welvaart nemen af, en de tekorten bedreigen ons op +nieuw;--er is herstel voor die kwaal, en wel door de droogmaking van de +Zuiderzee! De droogmaking van de Zuiderzee zal handenarbeid verschaffen; +dit is van grooten invloed op 's Rijks inkomsten; zij zal handel en +vertier doen herleven, daardoor bloeit de middelstand, de hartader +van den Staat, door dezen moet de schatkist gestijfd worden, om een +staatsbankroet te voorkomen. Het middel is daar;--de noodzakelijkheid +gebiedt ook dáárom de droogmaking van de Zuiderzee. + +De armoede demoraliseert den arbeider en den middelstand. Gene treedt +schaamteloos voor het huwelijksaltaar. Vraagt men hem, welke middelen +van bestaan hij heeft voor vrouw en toekomstig kroost? Even schaamteloos +matigt hij zich het regt op de armenkas aan, gelijk zoo velen vóór hem +deden. Men mag thans niet meer onderzoeken, hoedanig de behoeftige tot +den staat van behoefte is vervallen; genoeg is het, dat er behoefte is, +en dat daarin moet voorzien worden. + +De redelijk denkende en achtingswaardige middelklasse ziet zich +gedwongen, van den huwelijken staat, 's menschen hoogste geluk op +aarde, af te zien. Een gezin om zich heen te scharen, zonder genoegzame +middelen van bestaan, is afgrijselijk. Moedwillig wil hij zich zulk leed +niet berokkenen, hij blijft ongehuwd, en de gevolgen zijn zedeloosheid +en misdaad. Het kwaad bestaat, maar ook de middelen tot herstel zijn +voorhanden door de indijking en droogmaking van de Zuiderzee. + +Er moet een krachtig werkend middel worden aangewend, om de +landverhuizing te keeren. Dit kan niet door dwangmiddelen en +belemmeringen geschieden, ook niet door overreding; want noch door +dwang, noch door overreding kan men den nijveren, naar bedrijvigheid om +zich heen zoekenden werkeloozen burger brood en bestaan verschaffen. Ons +beste bloed wordt ons afgetapt; wij bezitten geene koloniën, (en men +schijnt er ook niet naar uit te zien, dezelve te verkrijgen) werwaarts +de landverhuizer zijne schreden kan wenden, om door wederkeerige +belangen aan ons verbonden te blijven, en die ons voedsel zouden geven, +terwijl zij in grootheid zoude toenemen. + +Engeland ziet met vreugde velen der zijnen naar andere gewesten +vertrekken, omdat het later daardoor in voorspoed, invloed en magt +aanwint, terwijl de banden blijven bestaan; maar wij mogen bij het +afscheid nemen van onze landgenooten wel tranen storten. Er moge nog +weemoedig aandenken achter blijven, doch materieel worden zij voor ons +belangeloos en vreemd. Zij worden onderdanen van eenen staat, uit welker +handelsverkeer met ons weinig voordeel voor ons voortspruiten kan. + +De nijvere burger, hij zij boer of ambachtsman, die met zijn huisgezin +vertrekt, is een groot verlies voor ons. Door hem in de gelegenheid te +stellen, vrijelijk de godsdienst, naar zijne begrippen, uit te oefenen +en hem vooruitzigten op een onbezorgd bestaan te geven, zullen wij hem +hier houden; want uit weelde of losbandigheid vertrekt hij niet. Het +is de bezadigde Hollander, die wel rijpelijk overwogen heeft, alvorens +te besluiten, en zeker moeten er zwaarwigtige redenen bestaan, die +hem kunnen nopen, gedeeltelijk zijn vermogen op te offeren, om naar +een ander land te gaan, waar op nieuw in alles moet worden voorzien, +alvorens weder tot een bestaan te kunnen komen. Het middel, om deze +verhuizing te weren, geeft de droogmaking van de Zuiderzee aan de hand! +Volgaarne zal menigeen van het landverhuizen afzien, om den dierbaren +grond te verlaten, waarop, bij eene droogmaking, duizende huisgezinnen +kunnen leven en tieren! + +Een land als Nederland, hetwelk een stip op de wereldkaart beslaat, dat +door magtige, volkrijke staten is omringd, die beurtelings, en ook +gezamentlijk beproefden, dat kleine land te overweldigen, en vaak +op het punt waren, had God het niet verhoed, hun oogmerk te bereiken, +waar nog daarenboven het naijverige oog op zijne zwak verdedigde +overzeesche bezittingen gevestigd is, om ook die, in spijt van gemaakte +overeenkomsten, gedeeltelijk in bezit te nemen,--zulk een land heeft +behoefte aan eene zware bevolking, welke goed toegerust, in staat is, +haar gebied te verdedigen, en van hare eigene bevolking kolonisten naar +hare bezittingen over te zenden, om daar door landzaten en niet door +vreemdelingen sterk te worden. Van daar, dat de landverhuizing harer +ingezetenen, een dubbel verlies voor haar is. + +De behoefte aan land is groot; vele streken liggen nog onbebouwd, en +zijn der ontginning overwaardig; kapitalisten kunnen die ontginningen +met voordeelig gevolg ondernemen, omdat zij daardoor meerdere +interest, en op zekerder grondslag, dan op effecten, kunnen trekken; +doch dit kan de minder vermogende niet doen, die moet zich woning, +bouwgereedschappen en eene veestapel aanschaffen, welke laatste hem +daarenboven door gebrek aan genoegzaam hooi ondoenlijk wordt. Wij +hebben zelven groote behoefte aan hooi en evenwel haalt de vreemdeling +het ons van voor de oogen weg, tot prijzen, die de eigen bouwman +daarvoor kwalijk besteden kan. Uit verbeterde afwateringen zal spoedig +verbetering van land, geschikt voor den hooibouw, voortvloeijen en veel +grond in de Zuiderzee zal daartoe gereed liggen. + +Gaat ons voorstel tot indijking van de Zuiderzee door, zoo zal het +vooruitzigt, om land te bekomen, menigeen, die nu weifelt, van de +verhuizing doen afzien; hier blijft hij onder eigene landgenooten, +zonder door vreemde taal, wetten en zeden belemmerd te worden, en hij +weet, hoe hier te handelen, hij zal zijn geheele leven niet in eene +woeste, onbebouwde streek behoeven te slijten, waar hij nog daarenboven +de ziekten, aan dat land eigen, veelal zonder geneeskundige hulp, moet +doorstaan, en wie waarborgt alsdan den vader, zoo onmisbaar voor zijn +huisgezin, het leven? Ook deze landverhuizing, zoo schadelijk voor het +land, toont ons de noodzakelijkheid aan, om de droogmaking van de +Zuiderzee niet onuitgevoerd te laten. + +Het grootste gedeelte van onze huishoudelijke fabrijken kwijnt, en +daardoor is het dan ook, dat zoovele handwerkslieden ledig loopen, +zoodat, vóór dat de winter begint, reeds dikwerf duizenden buiten +bestaan zijn. Wie kan het leven en het vertier schetsen, die uit de +voorgestelde droogmaking van de Zuiderzee zullen voortspruiten, daar +steenbakkerijen, kalkovens, houtzaagmolens, smederijen, wagenmakers, +kleinschipperij, timmerlieden en metselaars in zoo vele behoeften te +voorzien zullen hebben. Den vlijtigen ambachtsman, die zoo gaarne wil +werkzaam zijn, en, nu geen werk vindende, zijn oog op vreemde gewesten +vestigt, hier te houden, is behoefte, en dit vordert de droogmaking van +de Zuiderzee! + +Liggen nu de scheepstimmerwerven verlaten, omdat er geene schepen voor +de O. I. vaart in aanbouw zijn, verdwijnen onze scheepstimmerlieden, +staan lijnbanen, scheepssmederijen stil,--ook daar is leven te +verwachten, voor de alsdan herlevende binnen-scheepvaart,--dien +scheepstimmerman met alle andere, daarbij behoorende, ambachtslieden, +gebiedt ons de drang der noodzakelijkheid, hier te houden, en dààrvoor +zijn geene middelen te vinden, dan de indijking en droogmaking van de +Zuiderzee! + +Kwijnen alle fabrijken en trafijken, welke leven in den staat moesten +bewerken, zoo is er ook geen vertier in den klein-handel, en wie maar +eenigszins, met den handel bekend is, weet zeker den benarden toestand +van zoo vele winkeliers, hetzij in manufacturen, kruidenierswaren, +komenijen en allen, die door behoefte en kleine weelde van den +ambachtsman, bestaan--deze allen, die, hoe langer hoe meer door de +zucht tot landverhuizing worden aangestoken, en wel velen, uit de +gegronde oorzaak, dat zij hier geen bestaan meer kunnen vinden, +eischen voorziening in hun lot. De wet der noodzakelijkheid gebiedt de +droogmaking van de Zuiderzee, opdat uit bebouwing van- en aanbouw in de +Zuiderzee meerder vertier voortspruite.[1] + +[1] Wenschelijk beschouwen ook wij, eene meerdere bevolking van de + kolonie Suriname door landgenooten, doch eigene ondervinding, heeft + ons ook geleerd, dat wel de man daar met genoegen leven zal, doch + dat de physieke staat der vrouw daartegen pleit. Jonge mannen, met + frissche kracht, en van onbedorven zeden kunnen het klimaat daar + weêrstaan, en bij matigen veldarbeid gezond blijven; zij weten zich + boven kleine ongewone ongemakken te verheffen; maar de vrouwen + minder, en die gevoelen zich daardoor ongelukkig. Ook is er aldaar + geen gebrek aan blanke vrouwen, zoo als in Oost-Indiën, zoodat de + trouwlustige aldaar, ampele keuze vindt, en gelukkiger met eene + aldaar geborene zijn zal, dan met eene gade, welke uit haren gewonen + werkkring verplaatst wordt. Naar de Oost-Indiën is het vertrekken + van huisgezinnen beter aan te bevelen, ook daar is het klimaat zoo + verwoestende niet voor de gezondheid, en leveren de hooger liggende, + goed te bebouwen velden, een aangenaam verblijf op. Mogt de + landverhuizer ook inzien, hoewel hij minder geld voor den overtogt + naar Amerika geeft, dan naar de Oost-Indiën, deze overtogt hem + nagenoeg evenveel kosten zal, omdat hij nog honderde uren in het + binnenland te reizen heeft, alvorens de plaats zijner bestemming + naar de westelijke grenzen bereikt is. + +Onze handel en scheepvaart vorderen de indijking van de Zuiderzee, omdat +daardoor veiliger, dieper en betere havens zullen ontstaan, waardoor +het vervoer over en door ons grondgebied, en langs onze waterwegen +verkieselijk boven dat onzer naburen wordt. Algemeen is het erkend, dat +wij door handel en scheepvaart onzen voorspoed moeten behouden; landbouw +en nijverheid plukken daarvan de vruchten. Die handel en scheepvaart +kunnen vermeerderd worden. Amsterdam zou te verkiezen zijn boven +Antwerpen, door deszelfs nadere ligging aan de Noordzee; maar het is +Amsterdam alléén niet, waarop wij ons oog gevestigd hebben. Zullen ook +niet Groningen, Harlingen, Zwol en Kampen juichen, schepen van meerderen +diepgang te kunnen hebben? Het is onverschillig, naar welke onzer steden +de toevoeren om de Oost, Noord en West komen, zoo dezelve ons niet +voorbij gaan en de vreemdeling maar meer voordeel tot inkoopen bij ons +vindt, dan elders. + +Het is onze pligt te zorgen, dat de vreemde onze havens moet kiezen +uit eigenbelang. Van hier moeten de toevoeren uit zee gemakkelijker +naar boven te verzenden zijn, dan van elders. Wil men in het vervolg +verder zien, dat men dan ook kanalisere; men snijde van beneden +Nijmegen uit de Waal in de Maas omstreeks Grave, en gerust mogen wij +dan de concurrentie van België met ons aanzien. Wij zullen den zeer +belangrijken handel op de Oostzee, voor Amsterdam, Kampen, Zwol, +Vriesland en Groningen, voor ons behouden, behalve dat het meerdere +vertier van onze eigene produkten, veeteelt, hooigewassen, enz., de +vreemdelingen herwaarts lokken zal. Men zal dan niet hebben te klagen, +waarin en op hoedanige wijze men met voordeel zijn geld besteden kan. +Men ziet naar middelen om; wij wijzen die aan! en wie zal het niet +als een verzuim moeten beschouwen, dezelve ongebruikt te laten? Wij +beschouwen het voor drogredenen, te beweren: Amsterdam ligt nu aan de +zee; het is waar, ook Kampen, Zwol en Groningen liggen nu aan de zee, +maar allen liggen aan halve modderpoelen, waar ondiepe kanalen, welke +men steeds uitdiepen moet, den toegang tot de zee beletten. + +De afstanden tot de zee zullen verminderen. Even als de groote schepen +uit de Noordzee door stoomslepers, in weinige uren, Amsterdam zullen +kunnen naderen, zullen ook de schepen uit de zee in de ringvaarten en +kanalen, Kampen, Zwol, Harlingen en Groningen kunnen bereiken. De van +5 tot 7 el diepe en van 30 tot 200 el breede kanalen en stroomen, zijn +wel geschikt voor stoomslepers, waardoor wij de concurrentie met de +spoorwegen zullen kunnen volhouden. + +Hoe komen wij uit onzen schuldenlast, die steeds ondragelijker wordt? +Ook dáárvoor moet men middelen zoeken, die meer productief zijn. Wordt +dit woord nu in eenen ongelukkigen zin opgevat, en noemt men afpersen +productief maken.--O laat ons den Algoede loven, dat de opbrengsten door +voorspoed, productief zullen worden. + +Engeland strekke tot voorbeeld, om te bewijzen, van welken invloed de +arbeid op de accijnsen is. Ook hier, waar millioenen door handen arbeid +zullen circuleren, zullen millioenen in 's Rijks schatkist vloeijen, +waarop men met meer zekerheid zal kunnen rekenen, dan op de batige +saldo's uit de Oost-Indiën, die eigenlijk tot verbetering aan onze O. I. +bezittingen moesten besteed worden. De drang der geldmiddelen, om aan +het moederland een hoog batig slot te kunnen uitkeeren, stelt onze +bezittingen in Oost-Indië in gevaar. Waren wij op Borneo behoorlijk +vertegenwoordigd geweest, (dat welligt, om kosten te besparen, verzuimd +wordt) dan hadden de Engelschen er zich niet, met schending van +tractaten, kunnen nestelen. Thans moeten wij, voor overmagt zwichtende, +het als een fait accompli aanzien, en er de wrange vruchten van +plukken. + +Voor den burger, de vader van een groot huisgezin is de droogmaking van +de Zuiderzee eene noodzakelijkheid, om voor zijne kinderen middelen van +bestaan te vinden. Hij is geen bezitter van middelen, om zijne kinderen +op kostbare Rijksscholen onderwijs te doen genieten, en die Rijksscholen +toch leveren alleen het vooruitzigt op bevordering bij de regering. +Terwijl vroeger de held in de kazerne opgevoed, en op het slagveld +door ondervinding gevormd werd, leerde hij de behoefte van den soldaat +kennen; moed en beleid bezielden den eergierige, welke hem den weg +baanden, om zelfs tot den graad van Generaal te kunnen opklimmen;--thans +kunnen alléén de poorten van Breda, aanspraak op de epauletten geven. + +Pruissen kleefde vroeger ook dit systema aan, slechts de Adel gaf +regt op de porte d'épée; men weet, wat daarvan de gevolgen waren. +In de bevrijdingsoorlog van 1813 en 1814 geboden eene duur gekochte +ondervinding en de drang der omstandigheden, van dit stelsel af te +zien, en de officier, uit burgerlijk bloed gesproten, met moed en +vaderlandsliefde bezield, trotseerde vuur en zwaard, en herwon de +vrijheid. + +De Hollandsche jongen mag nu niet meer, in de hoop van bevordering, naar +de Hollandsche zeedienst omzien. Geen jongen uit de lijnbaan, die vuur +bezit, kan meer in de voetstappen van DE RUITER treden. + +De Burgerweesjongen, die het praalgraf van VAN SPEYK aanschouwt; +zijne moedige zelfopoffering, om de schoone Hollandsche vlag ongeschonden +te bewaren, bewondert, kan niet meer in de gelegenheid komen, zijn +heldenmoedig voorbeeld te volgen. Nog heden telt de marine menig +verdienstelijk zee-officier onder haar korps, die in de kweekschool +voor de zeevaart te Amsterdam of aan boord is opgevoed, en Vorst en +Vaderland, door zeemanschap, kunde, moed en beleid, met eere dient. Het +is nu echter Medemblik alléén, dat onze marine tot steun en eer zal +verstrekken. + +Geen burger, door aangeboren genie en studie zich tot ingenieur +bekwamende, en bereid den Staat, hetzij hier te lande of in deszelfs +koloniën, te dienen, kan nu meer hoop voeden op eene aanstelling. Door +middel van stelselmatige begrippen gevormd, en na eenigen tijd te Delft +doorgebragt te hebben, wordt de baan tot aanstelling geopend, die den +burger te kostbaar wordt gemaakt, om haar te kunnen betreden.[2] + +[2] Men heeft te Delft eenen verkeerden weg ingeslagen; door slechts + modellen te aanschouwen, wordt men geen kundig praktisch geoefend + werktuigkundige, de theorie alléén is niet voldoende. Engeland heeft + zijne grootste werktuigkundige ingenieurs te danken, aan dezulken, + die in de groote werktuigenfabrijken, zoo van stoomwerktuigen als + anderzins hebben geleerd en gewerkt. Dáár staat de toekomstige + ingenieur, aan een aambeeld of draaibank te werken, en leert de + metalen kennen; daar leert hij door ondervinding wat theorie is, + geschikt om in praktijk gebragt te worden; terwijl het hem er ook + niet aan wetenschappelijk onderwijs ontbreekt. Berlijn heeft ook + zoodanige school, die reeds vele bekwame personen heeft opgeleverd. + Even zoo moest ons Rijk eene eigene werktuigenfabrijk bezitten, + waaruit meer nut zoude worden getrokken, dan van modellen te + bestuderen. Wij zouden alsdan zoovele wangedrochten in onze publieke + werken niet hebben, welke in de theorie hoog worden opgevijzeld, + maar helaas! in de praktijk niet aan de verwachting beantwoorden. + +Algemeene kennis weert achteruitgang; door vermeerdering der kennis +bevordert men vooruitgang. Wat wij, door in kunsten en wetenschappen, +in natuur-, schei- en werktuigkunde stationnair te blijven, +achteruitgingen, blijkt uit het prospectus der te Amsterdam opgerigte +industrieschool. Onze hoogescholen hebben wel natuurkundige kabinetten, +aan enkelen is scheikundig onderzoek verbonden, even als zoo vele +physica's bij de Maatschappij tot Nut van het Algemeen. De voorlezingen, +daar gehouden, missen algemeen hun doel, omdat die bij ons niet door de +geleerden in het daadwerkelijke leven worden toegepast, zoo als zulks in +Engeland en Frankrijk geschiedt, waar de gehoorzalen voor den fabrikant +en den gezel toegankelijk zijn. Wij klagen te regt daarover, dat wij met +andere volken niet kunnen concurreren, niet omdat het hier aan geld +ontbreekt, maar alleen door gemis aan activiteit en kunde. Het zijn ook +voornamelijk de rampzalige fondsen, welke dit eenerzijds bewijzen, en +anderzijds de werkloosheid, waarin wij verkeeren. + +Het ontbreekt ons evenmin aan geestvermogens, als andere volken; zij +behoeven slechts ontwikkeld en dienstbaar gemaakt te worden tot de +bedrijven. Waarom zouden wij niet gelijken tred kunnen houden met andere +natiën, die ons, wel is waar, nu in vele zaken zijn vooruitgestreefd? +Zeker zijn daaraan veel standvastigheid, beradenheid, opofferingen, +moeiten en zorgen verbonden, om het verzuimde weder in te halen,--doch +het is doenlijk! En verheft zich Amsterdam uit die lethargie (hoogst +nadeelige onbedrijvigheid), elke stad in ons land heeft evenzeer in zich +genoegzaam de middelen, hoewel niet op zoo groote schaal, om de kennis +in de natuur-, schei-, wis- en werktuigkunde te vermeerderen. Vele +plaatsen hebben bij ons ook nog hunne eigenaardige bedrijven, die bij +hen te huis behooren, waar onderwijs in die vakken zeer bevorderlijk +zoude zijn, tot verbetering en bloei hunner fabrijken, wier fabrikaten +dikwijls geheel van scheikundigen aard zijn, zonder dat de eigenaren +dier fabrijken somwijlen weten, wat wel het woord scheikunde beteekent. +Men hecht zich aan het oude, en bevroedt eerst dan, dat er verbeteringen +mogelijk zijn, wanneer het verbeterde fabrikaat ons door vreemden te +koop wordt aangeboden tot prijzen, waarvoor de inheemsche fabrikant, uit +gebrek aan hedendaagsche kunde, niet kan werken. Zoodanig is veelal +onze toestand; de verkrijging van algemeene kennis, moest door de hooge +regeering, de gouverneurs en de stedelijke besturen worden aangewakkerd, +en het algemeen worden ingelicht, opdat er geene gepreviligeerde kasten +ontstaan, die over eene onwetende natie heerschen.[3] + +[3] Te Amersfoort heeft men een Gymnasium met eenen rector, eenen + conrector, benevens eenen lector in de wis- en natuurkunde, hetwelk + bezocht wordt door de studenten van het seminarium van het college + der R. C. Cleresie, alsmede door eenige weinigen, welke meesters in + de beide regten willen worden, door enkele toekomstige godgeleerden, + Med. Art. Obstr. doctoren en apothekers. In Frankrijk en in Amerika, + begint men het voor tijdverkwisting te houden, Latijn en Grieksch te + leeren, zoo dat men in de fransche en engelsche talen doceert. Men + laat de studie der oude talen over aan hen, die wetenschappen der + oudheid bestuderen, en verspreidt overal licht over natuur-, wis-, + schei- en werktuigkunde; men is er trotsch op, dat daardoor, zooveel + voorspoed in fabrijken en handel heerscht. Niet zoo is het te + Amersfoort, daar mag men aan het Gymnasium, de lessen in de wis- + en natuurkunde niet bijwonen (waarvan de fabrikant, de verwer, de + bleeker enz. konden partij trekken) ten zij ook de latijnsche en + grieksche talen geleerd worden. Te Amersfoort bestaat ook van wege + de Maatschappij: tot Nut van het Algemeen eene industrie-school voor + handwerkslieden; ook daar wordt volgens de statuten den toegang aan + den fatsoenlijken burgerzoon geweigerd, omdat hij geen jongen is, + die op een ambacht gaat. De stad, waar spinnerijen, weverijen, + verwerijen en bleekerijen zonder welvaart bestaan, moet blijven + kwijnen, niet uit gebrek aan fondsen, want het Gymnasium kost der + burgerij duizende guldens jaarlijks, maar alleen om de ondoelmatige + aanwending. Eene verstandige hervorming van het Gymnasium en van de + statuten der industrie-school ware wenschelijk en nuttig. + +Zoo menig ambt, emplooi en betrekking, vroeger met kunde en beleid door +den burger bediend, wordt nu den gepromoveerden meester toebedeeld, +zelfs de post van klerk ter Griffie, vroeger een bestaan voor een burger +jong mensch, wordt thans door een heer en meester bekleedt, ten einde +maar eenen voet in den stijgbeugel te hebben, om later hooger op te +klimmen. + +Ontvangersposten op dorpen, worden door jonkheeren en baronnen +bediend, die in nabijgelegen steden meer aan huishuur verwonen, dan de +perceptie-loonen en het tractement bedragen; accumulatiën van posten en +exeptiën op wetten bij de vleet, zoo dat ook hier alle vooruitzigten +voor den burger verdwijnen. Het ware ook veel beter voor den burger, een +onafhankelijk lid in den staat te zijn, dan ambtenaar te worden, die, +door instructiën geboeid, eigen verstand, oordeel, en meêwarigheid geen +gehoor mag geven. Trouwens, hij, die weet, wat zoogenaamde administratie +is, dankt den hemel, dat hij op eene of andere wijze gelegenheid +gevonden heeft, er niet meer mede in aanraking te zijn. + +Burgers! die den staat dient, door uwe nijverheid 's Rijks schatkist in +hare behoefte helpt voorzien, bejaagt geene ambten voor u en de uwen, +blijft onafhankelijk en streeft naar beter bestaan; de middelen liggen +voor u en uw kroost in de Zuiderzee. Hare omschepping in een bloeijend +gewest zal u die middelen verschaffen. Weldenkenden en barmhartigen, +die honderde en duizende guldens en somwijlen meer, elk naar zijn +vermogen, jaarlijks, niet alléén aan de armbezorgers van verschillende +kerkgenootschappen, maar ook aan individuën en genootschappen tot +leeniging van anders vlijtige, maar door gebrek aan werk behoeftige, +landgenooten besteedt; gij, die vruchteloos peinst en denkt op middelen, +hoe dien kanker uit onze maatschappij te verbannen, en uren en dagen +daaraan opoffert,--u zij eene taak van weldadigheid, die zegenrijke +gevolgen kan hebben, opgedragen; besteedt eenigen tijd tot onderzoek van +ons plan in zijne wenschelijkheid, noodzakelijkheid en uitvoerbaarheid; +wikt en weegt en, na bedaard onderzoek de zaak goed bevonden hebbende, +zet dan uwe schouders onder de zuilen van dit weldadig gebouw, stelt u +als mede-directeuren zonder postenbejag op den voorgrond, en uw naam zal +bij den laten naneef in gezegend en roemvol aandenken blijven. + +Er zijn nog zeer vele zaken, die wij zouden kunnen bijbrengen, om de +noodzakelijkheid te betoogen, dat men ons ontwerp in overweging behoort +te nemen, en, na de beschouwing der voor- en nadeelen, bevindende, dat +de schaal, ten voordeele daarvan doorslaat, alsdan tot de uitvoering +met vereende krachten over te gaan; doch wij vreezen, den lezer +te doen uitroepen: Houdt men nog niet op, met het betoogen van de +noodzakelijkheid!--Wij willen later hier het een en ander aanstippen, +over de gewenschte gevolgen, welke uit de voltooijing van dit werk +zullen voortvloeijen; doch vooraf onze denkbeelden over deszelfs +uitvoerbaarheid ontwikkelen. + +Men heeft thans veel het woord _reuzenwerk_ in den mond, en wij zouden +vreezen, dat, als men ook deze voorgestelde onderneming met dien naam +bestempelde, er al aanstonds eene soort van vreesachtigheid aangejaagd +zou worden, die ons zeer ongevallig zoude zijn; wij moeten geene +vreesachtigen hebben, wij wenschen vooringenomenen, die door overtuiging +tot medewerken gezind zijn. + +Reuzenwerk!--daarin ligt de gedachte aan een werk, hetwelk door wezens +met sterker physiek gestel, doch met minder genie, dan dat, waarop +wij trotsch mogen zijn, ten uitvoer gebragt werd, en waarbij minder +het nuttige, dan wel het monsterachtige, het gedrogtelijk-groote +in aanmerking komt. De bouw der pyramiden, het opdelven van groote +rotsstukken, eertijds door de Germanen tot eene soort van offeraltaren +gebezigd, zijn naar ons begrip reuzenwerken. + +De dijken door onze voorouders gelegd, zijn eerder monumenten, +ten bewijze strekkende, dat zij vastberaden, met taai geduld, de +verwoestingen der natuur zochten tegen te gaan, om met onbeperkte +vrijheid in een land, dat genoegzaam hunne eigene schepping was, +vreedzaam te leven. + +Het stadhuis (nu Z. M. paleis) te Amsterdam, getuigt van eene edele +liefde voor grootheid en van smaak in kunsten en wetenschappen. Zulk +een gebouw zou door geene andere kunnen worden daargesteld, dan door +hen, bij wie de geestkracht tot werken ontwikkeld was, die door stoute +ondernemingsgeest waren bezield, bij wie evenveel eerzucht heerschte als +zucht, om zich door groote handelsoperatiën vele en groote rijkdommen te +verschaffen. Het getuigt van den milden geest des handelaars, die, in +grootsche ondernemingen geslaagd, altoos grootheid en welvaart om zich +heen verspreidt. + +Wij beschouwen ons ontwerp uitvoerbaar, terwijl alle middelen daartoe +voorhanden zijn, zoo wij slechts volharden in den wil, hetzelve daar te +stellen; wij stellen een meer dan gewoon plan voor, hetwelk meer dan +gewone werkzaamheden in menigte in zich omvat, maar dat alles vroeger +meer stuksgewijze gedaan is. + +Wij willen eene uitwatering in de Noordzee daargesteld hebben,--dit is +reeds met goed gevolg bij Katwijk geschiedt. + +Wij willen verschillende groote, breede en diepe kanalen, genoegzaam +nieuwe rivieren daarstellen,--het Voornsche en het Noord-Hollandsche +kanaal zijn dáár, om de mogelijkheid te bewijzen. + +Wij willen in zee aandijken,--dit hebben onze voorouders gedaan, en dit +doen wij nog dagelijks. + +Er ligt in Noord-Holland alleen eene bedijking van honderd uren: de eene +houdt weinig duizend, de andere slechts eenige honderd bunders binnen +haren omtrek; door het geringe bundergetal, binnen die bedijkingen, +werden die dijken veelal te ligt aangelegd, omdat de geringe oppervlakte +de kosten der bedijking niet konde goed maken. Vaak braken die dijken +door, en men moest, om te behouden wat men had, op nieuw bedijken en +verzwaren, en--men legde er geld bij. + +Wij willen ook indijken, doch wij hebben weinig bedijking voor te +stellen, en winnen binnen deze bedijking 600,000 bunders land aan; eene +aanzienlijke hoeveelheid gronds meer, dan ééne onzer provinciën aan +bebouwden grond bevat. Slechts door eene kleine vier uren van Enkhuizen +op Stavoren aan te dijken, wordt ons reeds ruim 260,000 bunders land +bezorgd. Wij zullen hoofden in de zee uit te brengen hebben; welnu, wie +twijfelt aan de mogelijkheid?--aan het Nieuwe Diep is een hoofd, dat in +de diepte in eenen zwaren stroom is gelegd. + +Wij zullen vele sluizen te bouwen hebben--de in lateren tijd +gebouwde getuigen, dat wij daarvoor, wat sierlijkheid, soliditeit en +doeltreffendheid aangaat, bij de vreemden geene les behoeven te nemen. +Ten opzigte van kanalen,--wij hebben slechts in de diepte te graven, wij +behoeven geene waterleidingen, zoo als de oude Romeinen legden, en er +in lateren tijd nog in Schotland zijn gemaakt, waar de schepen onder de +bruggen van het kanaal doorzeilen, terwijl honderde voeten hooge bogen +den eenen berg aan den anderen verbinden, om het kanaal over denzelven +heen te leiden; alzoo levert ook de bouw onzer kanalen geene stof tot +bezwaar op. Er zal menig duin, in de rigting van Zandpoort naar zee, +moeten worden weggeruimd; dit doet aan den nijveren daglooner veel +verdienen, doch is geene omstandigheid, welke de onderneming bedreigt. +Er zal geene geringe hoeveelheid water moeten uitvloeijen en uitgemalen +worden; ook zal het geene geringe hoeveelheid zijn, dat door dit kanaal +langs Amsterdam zal wegloopen; dit stelt tegelijk de gelegenheid daar, +om dat vuile, stinkende en verpestende water uit de stadsgrachten +(stilstaande modderpoelen) te loozen, waardoor alsdan het zilverwerk +enz., in goed geslotene kabinetten, voor aanslag gevrijwaard zal +blijven. + +Toen LEEGHWATER de droogmaking van de Beemster begon, had hij slechts +windmolens met gebrekkig werkende schepraderen; thans zijn er vele +verbeteringen aan de molens en in de water-opvoerings-werktuigen +daargesteld, zoodat het droogmaken en drooghouden van meren en plassen +thans met beter gevolg, dan vroeger, kan ondernomen worden. Daar, waar +spoedige droogmaking een vereischte is, en de oppervlakte van het droog +te maken terrein groot is, wendt men met vrucht de stoom aan, omdat men +met stoomwerktuigen aanhoudend doorwerken kan; zoo dat, wat men vroeger +voor onuitvoerbaar achtte, thans veilig kan worden ondernomen. Wij zijn +er dan ook voor, om stoomwerktuigen in dezen te bezigen, ten einde de +water-opvoerings-werktuigen voor de droogmaking gestadig aan den gang te +houden, hetgeen met den ongestadigen wind alleen niet plaats kan hebben. + +Wij zullen eens op eenige daadzaken in onze geschiedenis vervat, moeten +terug komen, om de uitvoerbaarheid van onze voorgestelde werken meer dan +door enkele redeneringen te bewijzen; en zwarigheden, die geopperd +worden, door voorbeelden op te lossen. + +Men betwijfele de uitvoerbaarheid niet, om rivieren en kanalen te +graven, en hoofden in de zee uit te brengen. Men noemde het vroeger ook +een onuitvoerbaar reuzenplan, het maken van eene uitwatering bij Katwijk +aan zee; het zoude meende men terstond weder verzanden; men betwistte +het groote spuijingsvermogen, men haalde den vijand in het land;--doch +tot nog toe, nu 40 jaren geleden, is de uitwatering niet verzand, de +duurzaamheid is bewezen, de snelheid van uitspuijing heeft boven alle +verwachting aan het doel beantwoord, en men betreurt thans, dezelve niet +op grootscher schaal te hebben ondernomen, dat door de vrees van velen, +wegens nutteloos geblekene behoedzaamheid, werd verhinderd, daar anders +de gevolgen voor Rijnland aanmerkelijk voordeeliger zouden geweest zijn, +en nu de te kleine aanleg vroeg of laat zal moeten verholpen worden. + +Nu is er te Katwijk slechts tijdelijke uitstrooming van water; bij +hevigen storm of hoogen watervloed in de Noordzee zijn de sluizen +gesloten, en niettegenstaande alsdan de golven met ontzettende kracht op +het strand aanloopen, blijft de uitwatering bestand en verzandt niet. + +Wij zullen eenen stroom graven, die aan de monding 350 ellen wijdte zal +hebben; die een eindwegs in de Noordzee zal worden gelegd, waar geene +banken, die verzanding zouden kunnen veroorzaken, weg te ruimen zijn, +en daarenboven zal er, twee maal in de 24 uren, eene aanmerkelijke +hoeveelheid water (12 millioen kubiek ellen) uit- en instroomen, dat in +de diepte afloopt, en dus schuring geeft, om de diepte hoe langer hoe +meer te bevorderen. Ook maar bij wijze van voorzorg, om de bevreesden +gerust te stellen, zullen wij sluizen binnen de duinen te Zandpoort +leggen; terwijl de dijken aan het kanaal boven de hoogst bekende vloeden +zullen gelegd worden, zoodat, al drong het water binnen, er geene +overstroomingen te duchten zouden zijn. Grootendeels leggen wij die +sluizen ook, om, bij lagen waterstand, in de rivieren het zoete water +op een voldoend peil of hoogte te houden, ook voor de scheepvaart. + +Het graven van het Noord-Hollandsche kanaal beschouwde men als een +werk, dat in geen menschenleeftijd te voleindigen was; van alle +zijden verhief men daarentegen den jammerkreet, dat men daardoor +het gewone spuijingsvermogen zoude verliezen (daarvan strekken de +Ulpen nog ten bewijze), men beweerde dat geen veestapel gezond zoude +blijven, wanneer er brak water in Noord-Hollands boezem vloeide,--de +ondervinding heeft niettemin geleerd, dat het spuijingsvermogen, +met het uitwateringsvermogen, aan het Nieuwe Diep aanmerkelijk zijn +verbeterd, en dat men die verbetering tot Zaandam toe kan bespeuren. +Alzoo een afdoend bewijs, dat de werking veel grooter door het zeekanaal +te Zandpoort zoude zijn, waardoor al de nu werkelooze sluizen in het IJ +een nimmer gekend vermogen zullen verkrijgen. + +De jaarlijksche verslagen geven er getuigenis van, dat, sedert het +Noord-Hollandsche kanaal in wezen is, de alom geheerscht hebbende +ziekten onder het vee zigtbaar hebben afgenomen. Men betwijfelde de +mogelijkheid, om sluizen te kunnen leggen, die aan de zee weêrstand +bieden, en evenwel beantwoorden die sluizen ten volle aan de +verwachting. Men achtte het onmogelijk, om door veen, moerassen en +zandgronden een kanaal te kunnen graven van 6 ellen diep, daar die grond +onmiddellijk, of in korten tijd weder zou toezakken, doch van dit alles +is niets gebleken; men bejammert slechts, niet meer diepgang te hebben, +en dat geene stoomslepers op het te enge kanaal kunnen varen, om de +schepen, met mindere kosten en tijdverlies, voor de stad te stoomen. + +Men twijfele dan ook niet, of men ons voor te stellen plan zal kunnen +ten uitvoer brengen en rivieren zal kunnen graven. + +De natuur vormt rivieren en zeegaten, de kunst vermag dit ook; die door +de natuur zijn daargesteld, mogen bevaarbaar zijn of niet, de kunst +vormt dezelve naar de behoefte. + +Wij hebben in de duinen, bij het graven van een buitengewoon breed en +diep zeekanaal, geene moerassen, waarmede men bij het graven van het +Noord-Hollandsche kanaal te worstelen had; vermoedelijk zal men wel +vaste kleilagen vinden, welke klei zeer wel te stade zal komen bij de +bedijking, die buiten aan de zee moet plaats hebben; veel van het uit +te graven overtollige zand, is voor de te luwen aan de hoofden uiterst +dienstig, welke, met even flaauwe helling als het strand, het geweld der +golven zullen kunnen verduren. + +Wij hebben misschien ten onregte een denkbeeld gevormd, dat de dijken +beter te leggen waren in stroomend water, dan op de thans gebruikelijke +wijze. Het is niet te ontkennen, dat men soms plempwerken beproeft, +die geheel mislukken; dat er bij het storten der specie vaak zeer +veel verspoelt, en daardoor de raming van de hoeveelheid te gebruiken +specie faalt; dat bij opkomenden storm en vloeden soms geheele vakken +aanzienlijk beschadigd worden, waarvan het herstel nog meer kosten +veroorzaakt, dan die van den eersten aanleg; doch meer gevaar van zulke +tegenspoeden bestaat er, wanneer de geldelijke staat den eersten aanleg +van zware dijken verhindert, hetwelk hier geenszins plaats hebben zal. +Doch om ons nu over die wijze van dijken leggen te verklaren, achten wij +overbodig; komt het tot de verwezentlijking van ons plan, zoo bestaat er +gelegenheid, bij het daarstellen van het eerste perceel, daarvan eene +behoorlijke proef te nemen, om, bij welslagen, er later partij van te +trekken. + +Wij hebben in onze dagen meer kunde verkregen, gepaard met de +ondervinding van ingenieurs en aannemers, dan onze voorouders bezaten, +terwijl thans met behulp van de stroom en tijdelijk te leggen sporen, de +aanvoer van specie gemakkelijker is. + +Thans zoude een aandijking van Wieringen niet zoo ondoenlijk geacht +worden, als vroeger, zoo als blijkt uit een advies, hetwelk destijds de +Staten van Holland aan die van Westvriesland uitbrachten. Men voerde +tot reden van afwijzend advies aan: wenschelijk, doch ondoenlijk; een +reuzenplan, door zijne grootheid onmogelijk; al hadde men er het geld +voor, waar vond men dan de handen, de specie en schepen om dezelve aan +te voeren? Het is te duchten, dat hetgeen men in den zomer daarstelt, in +het najaar, door eenen stormwind, of in den winter weder verdwijnt (men +zie hierover de Medemblikker kronijk)[4]. + +[4] Eertijds loofde men, met het bezit van den grond, twee tonnen + gouds uit aan dengene, die het Koegras wilde indijken--dat werk is + volbragt! LEEGHWATER wilde vóór twee eeuwen het Haarlemmer-meer + droogmaken; men hield het voor eene hersenschim--nu dit meer zoo + veel grooter en dieper geworden is, zal men het ondernemen! + +Onnoemelijk zijn nu ook, of zullen de tegenwerpingen worden, die, hier +door onkunde, ginds door vooroordeel, daar door verouderde begrippen, +en wel voornamelijk door vuig eigenbelang, zullen worden opgeworpen, +waartegen men te kampen zal hebben, maar waar boven men zich zal moeten +weten te verheffen, wil men iets grootsch en van algemeen nut tot stand +brengen. + +De diepten en stroomen zijn geene niet te boven te komen hinderpalen. +Op de Ligthelmstone, eene in de zware branding liggende rots, werd een +vuurtoren om de haven van Plymouth binnen te komen, gebouwd, waar een +zwaar stroomgetij uit eene holle zee op- en afvloeit. Er verliepen +dagen en jaren, alvorens de ingenieurs het behoorlijke cement voor de +metselwerken gevonden en op den toets gesteld hadden, en dat cement +wordt thans ook hier te lande gemaakt, en behoeft in deugdelijkheid niet +voor het vreemde te wijken, (men zie hierover de verhandeling van den +verdienstelijken heer ROSEN, Stads-Architect te Rotterdam). In Frankrijk +en Engeland heeft men aan vele havens op de kust hoofden in zee, die +nu door beton-werken, minder moeijelijk, en meer duurzaam zijn; en dat +wel op plaatsen, waar men vervaarlijke stroomen en bij ons onbekende +vloeden, somwijlen van 20 à 40 voet in een getij, heeft. Duchten wij +N. W. stormen, de zeetijdingen berigten ons, dat ook menig schip op +Albions kusten vergaat, waar de zee gramstorig hare offers eischt, en +waar nogtans de daargestelde werken tegen de zeeën bestand blijven. De +werkzaamheden, om dijken te leggen, het groote, hoewel korte, kanaal +tot in de Noordzee daar te stellen, die vele, een geheel uitmakende, +ringvaarten en de afwatering van den IJssel, door de hooge gronden van +Gelderland zijn menigvuldig, doch uitvoerbaar. Wij willen nu den lezer +onze zienswijze omtrent de droogmaking mededeelen: die wegens het IJ +komt naauwelijks in aanmerking bij hare ondiepte en in vergelijk bij +de uitgestrektheid van dat gedeelte der Zuiderzee, hetwelk ons eerste +doel is, tot eene bewoonbare provincie te maken; de droogmaking +van het IJ zal ons de gelegenheid verschaffen, om onze stoom- en +wateropvoerings-werktuigen op den toets te stellen, om tot meer bepaalde +resultaten ter droogmaking van den grooten plas te komen. + +Oppervlakkig het oog vestigende op de Zuiderzee, zoude men het schier +ondoenlijk achten, zulk eene uitgestrektheid droog te maken, en +desniettemin gelooven wij, dat dit minder zwarigheid zal in hebben, dan +de droogmaking van het Haarlemmermeer, zoo als die nu ondernomen wordt. + +De indijking en droogmaking van de geheele Zuiderzee zoude bij gedeelten +worden ondernomen; en wij houden het er voor, dat de droogmaking van +het eerste gedeelte, eene oppervlakte van 260,200 bunders, in omstreeks +denzelfden, zoo niet in minder, tijd dan het Haarlemmer-meer, dat maar +één twaalfde gedeelte van de oppervlakte der voorloopig in te dijken +Zuiderzee beslaat, zal uit te malen zijn. + +De Zuiderzee levert minder bezwaren tegen het droogmaken, en de daaraan +verknochte werken op, dan het Haarlemmer-meer. + +Het Haarlemmer-meer ligt doorgaans dieper dan de Zuiderzee, waar men +stellig het krachtig toevloeijende welwater zal hebben te overwinnen, +waarvoor de Zuiderzee door eene ondoordringbare laag klei wordt +beveiligd. Doorzijpeling van belendende meren en plassen, heeft men aan +de Zuiderzee niet te verwachten, vermits er in derzelver nabijheid geene +zijn; de daar te stellen ringvaarten, welke eene onbelemmerde afwatering +zullen hebben, zullen op meerdere diepte worden gegraven, dan de bodem +der zee is, en grootendeels komen die vaarten achter de oude zeedijken +te liggen, welke door jaren liggens beklonken zijn, waar mitsdien geene +doorzijpeling plaats kan hebben, en zulks te meer niet, dewijl die +vaarten niet onmiddelijk aan de dijken, maar op behoorlijken afstand +van dezelve worden gelegd. Deze dijken zijn bestand gebleven tegen hoog +oploopende vloeden die tot aan derzelver kruinen reikten, welke hoogte +het water in de ringvaarten nimmer zal bereiken. + +Het Haarlemmer-meer daarentegen heeft dijken van derrie met plempwerken +doorweven, welke op derrie-gronden rusten. Deze van derrie gemaakte +dijken zullen aan meren en plassen tegenstand moeten bieden, terwijl nog +daarenboven de ringvaarten onmiddelijk aan die dijken verbonden zijn. +Tegen die dijken zal bij het uitmalen eene persing van water van 4 tot 5 +ellen ontstaan, en die persing zal nog belangrijker worden, door de nog +dieper te graven slooten en weteringen, wanneer de drooggemaakte grond +geslecht en bekaveld is. + +Wij beschouwen de persing van die hoeveelheid water, tegen dijken van +zulk allooi, als de behoorlijke droogmaking en drooghouding bedreigende, +en daarvan heeft men aan de Zuiderzee op geen punt hoegenaamd iets te +duchten; zullende men altoos op bijzondere punten buitengewone middelen +tot afwering en voorkoming kunnen bezigen, wanneer die zich mogten +voordoen. + +Men zal met ons toestemmen, dat het bovenstaande, ten opzigte van de +zekerheid der droogmaking en drooghouding, alsmede van het beter bestand +zijn der dijken, voor de veiligheid der droog te maken Zuiderzee pleit. + +De doorloopende diepte der Zuiderzee kan men op omstreeks 4 ellen +aannemen. Wij spreken van dat gedeelte, waarvan wij de indijking +beoogen, van af Enkhuizen en Stavoren en dan zal 4 ellen nog wel te veel +bevonden worden; iets meer of mindere diepte komt in geene aanmerking. +Wanneer eenmaal de dijk tusschen Enkhuizen en Stavoren gelegd, en dit +gedeelte van de zee afgesloten is, zal er door het Noordzee-kanaal, +voorbij Amsterdam, minstens eene el hoogte van het water der ingedijkte +Zee, vrijelijk afloopen of afgetapt kunnen worden, doordien de +waterstand in de Noordzee, bij Zandpoort, tegen dien van het IJ, veel +meer dan eene el lager is bij gewoon getijde; het gevolg daarvan is, dat +er geene 4 el, maar 3 el waterhoogte zal behoeven uitgemalen te worden. + +Wij willen ons oordeel opschorten over de werktuigen, die tot de +droogmaking zullen moeten worden gebezigd. Gedurende den tijd, dat de +voorbereidende werken daargesteld worden, kunnen er behoorlijke proeven +genomen worden, om de keuze der beste werktuigen te bepalen--maar de +middelen zijn voorhanden, om spoedig droog te maken, en dit is een +hoofdvereischte; want even veel gewigt als wij aan eene spoedige +daarstelling der dijken hechten, omdat men alsdan van dezelve minder +gevaar te duchten heeft, door opkomende stormen en hooge vloeden groote +schade te lijden, wier herstel veelal met nog meerdere kosten gepaard +is, dan die der eerste daarstelling; even veel gewigt hechten wij er +aan, om, wanneer alles tot de droogmaking gereed is, de droogmaking met +spoed te voltooijen. + +Bij eene spoedige droogmaking worden de wellen minder schadelijk; deze +hebben daardoor minder tijd tot toevloeijen; zij kunnen zich minder +ontwikkelen, en zullen daardoor in belangrijkheid afnemen. + +Bij eene spoedige droogmaking heeft men minder regenwater uit te malen. + +Bij eene spoedige droogmaking is men eerder in het genot van den grond; +daarom zouden wij ook nimmer buitengewoon zware werktuigen willen +hebben, omdat derzelver aanleg meerder tijd vordert, en men bij een +voorkomend defekt, waaraan men, ondanks alle mogelijke voorzorgen +van hechtheid en sterkte, blootstaat, te veel tijd verliest bij de +herstelling van zulk een groot werktuig. Men rekent, dat een kloeke +watermolen 20 paardenkrachten bezit, zoodat 25 molens gelijk staan aan +een stoomwerktuig van 500 paardenkrachten: bij het minste defekt nu aan +de machinerie van dit werktuig worden er zoo veel als 25 molens tot +werkeloosheid gebragt, en daardoor wordt het nadeel altoos betrekkelijk +nog grooter, dan het voordeel van eenige bezuinigingen, welke men bij +het daarstellen van een groot geheel meent te verkrijgen. + +Tijd is geld!--dit is ook hier eene waarheid. Elk jaar toevens berooft +ons van groote voordeelen of inkomsten. De pacht van 260,000 bunders +land, tegen f 50 per bunder in het jaar, bedraagt f 13,000,000, dat +waarlijk eene aanwinst is, die ons moet aansporen, om alle krachten in +te spannen, en met spoed eene droogmaking te bewerkstelligen, die zulk +eene aanzienlijke som kan opleveren. + +Het plan van droogmaking der Zuiderzee, verdeeld in drie perceelen, +houden wij verre weg de voorkeur te verdienen, boven dat, hetwelk het +algemeen Handelsblad, in een hoofdartikel, in het najaar van 1845 +voorstond. + +Het verklaarde zich voor eene droogmaking, die trapsgewijze, +stuksgewijze, van lieverlede moest plaats hebben, waarbij de omtrek van +de Zuiderzee al meer en meer verkleind werd. + +Hier is eene coalitie bezig, om dit stukje te bedijken, ginds een +andere, om een ander stuk. Men zoekt de beste mootjes van den zalm voor +zich te behouden, en ten slotte wordt de algemeene toestand van geheel +ons land verslimmerd. Het is natuurlijk, dat elk ten dien opzigte maar +op eigenbelang en voordeel ziet. + +Heeft eene vereeniging het oogmerk bereikt, van vijf duizend bunders +land te hebben ingedijkt, dan gaat er een galm op van de voordeelen voor +het algemeen, en juist het algemeen lijdt nadeel. + +De achter een nieuw ingedijkte polder liggende polder wordt niet beter +gemaakt; het is waar, deszelfs sluizen zijn veelal nu reeds werkeloos, +doch die worden alsdan nog werkeloozer gemaakt, uit hoofde van den +verlengden afloop van het water door den nieuw ingedijkten grond. + +Door dit partiëel indijken blijven de minst voordeel aanbiedende stukken +liggen, en het onvermijdelijk gevolg daarvan zoude zijn, dat er na +verloop van tijd een menigte van meren en meertjes in de Zuiderzee +overbleven, middelerwijl de westelijke kust van Noord-Holland +allengskens meer en meer verdween, zoo niet al vroeger de Noordzee +groote verwoestingen daaraan hadde toegebragt, zoo als te Petten en +te Ter Heyde voor Delfsland te duchten staat. De nazaat zoude, onze +geschiedenis lezende, dan kunnen zeggen: betreurenswaardig zijn de +schrikbarende verwoestingen, een smet kleeft op onze voorvaderen, welke +die verwoestingen zouden hebben kunnen voorkomen, door de Zuiderzee +geheel in te dijken. + +Bij gedeeltelijke indijking denkt ieder aan zich zelven, maar dat +is niet het geval hier. De onderneming zal voor het individueel nut +van elke stad, elke haven en elke afwatering zorg dragen. Elk hunner +verkrijgt die verbetering voor zich kosteloos, zonder noodig te hebben +voor het onderhoud, dier kosteloos daargestelde verbeteringen, immer +eene bijdrage te doen. + +De daar te stellen ringvaarten blijven ten laste van de onderneming; zoo +mede het onderhoud aan dezelve, en door deze ringvaarten wordt aan een +ieder eene onbelemmerde af-, in- en uitwatering bezorgd, behalve dat elk +plaatsje, hoe gering het ook zij, een verlevendigd vertier, door af- en +aanvoer naar en van den nieuwen grond, verkrijgen zal; daargelaten nog +de dadelijke voordeelen, welke voortspruiten uit de dagloonen, welke in +hunne nabijheid, door al het graven en bouwen in hun midden, in aller +handen moeten komen. + +Men wendt tegen de uitvoerbaarheid aan, dat er gebrek aan geld is. + +De geschiedenis geeft ons lessen, welke, vertrouwen wij, den lezer +zullen overtuigen, dat hij, door het helpen tot stand brengen dezer +onderneming, zich zelven zal bevoordeelen, en daar mede de algemeene +welvaart, zal helpen bevorderen. + +De Spanjaarden waren voor de verovering van Amerika arbeidzaam en +bedrijvig, onder hen bloeiden kunsten en wetenschappen, en, daarmede +vereenigd, tallooze fabrijken, hetwelk alles bijdroeg, om de natie groot +en magtig te maken, zooals later de Nederlanden, en heden ten dage +Engeland, Frankrijk en vele streken van Duitschland. + +Toen hun echter het goud uit Amerika toevloeide, hetwelk de natie +weelderig, trotsch en onbedrijvig maakte, en de anders dankbare grond +onder die heerlijke luchtstreek onbebouwd bleef liggen, verviel het +rijk, ondanks al het toegevloeide goud, tot armoede en het werd, tot +zelfs voor de eerste dagelijksche behoeften, cijnsbaar aan deszelfs +vijanden. De ondernemingsgeest sluimerde in; de dwingelandij, welke +onwetendheid en bijgeloof aankweekt, droeg er het hare niet weinig toe +bij, om de geestkracht te ontzenuwen, en het rijk van Spanje werd uit de +rij der groote mogendheden geschrapt. + +Even als Spanje hebben ook andere magtige rijken een tijdperk, van +hetwelk hun val dagteekent. + +Onze eigene geschiedenis teekent mede eene vlek aan, die wij niet +willen ophalen, doch van af den tijd dier toen gepleegde ongeregtigheid +dagteekent ook het tanen van onzen voorspoed en onzer magt, omdat +er sedert eene scheidsmuur tusschen de regeering en het volk is +opgetrokken, die tot ons verderf is blijven bestaan, en die, hopen wij, +nu voor altijd omvergeworpen zal zijn. + +De abt RAYNAL betoogde, voor bijkans eene eeuw, dat de Hollanders +schatten inoogstten door hunne leeningen aan vreemde mogendheden. Hij +heeft echter de verderfelijke gevolgen daarvan voor ons land, ondanks +zijne schranderheid, niet voorzien. Deze leeningen mogten voordeelen +opleveren, zoolang de mogendheden ter goeder trouw bleven handelen, en +wij te vele kapitalen hadden, om die aan eigene industrie te besteden; +maar thans leiden die vreemde fondsen ons ten verderve. + +Die schatten, welke naar buiten 's lands gegaan en verloren zijn, waren +voor den handel, voor de industrie, voor den landbouw, voor ontginningen +en indijkingen behouden gebleven, en het geld, al ware er somwijlen ook +eenige schade geleden, zoude in ons land van de eene bedrijvige hand in +de andere zijn overgaan. Handel, industrie, landbouw en alles zouden +eene hoogere vlugt hebben genomen, terwijl het daardoor ontstane vertier +brood aan velen verschaft zoude hebben, dat wederom welvaart aanbragt. + +Hoevelen telt men niet in Amsterdam, alleen van achtenswaardige +huisgezinnen, tot eenen staat van behoefte en armoede vervallen, welke, +aan handel en bedrijvigheid vaarwel gezegd hebbende, ook maar bij matig +spel in de fondsen hun vermogen hebben verloren. Anderen dachten, bij +het genot van renten, stil te leven en vertrokken naar Gelderland, +bouwden, zonder kennis daarvan te bezitten, op een stukje gronds, met +goud betaald, en welke grond geene vruchten aflegt, huizen, waar het +landleven met stads weelde gepaard gaat,--de fondsen zijn verdwenen, de +huizen, met hypotheek bezwaard, verstrekken den bezitters tot last! + +Het fondsenspel en de leeningen verlamden den lust tot werkzaamheid, +middelerwijl de vreemden zich met onze kapitalen verrijkten, ons de +schrale interessen somwijlen niet eens betaalden, en in bedrijvigheid +met onze kapitalen woekeren. + +Welke schatten zijn er niet van ons naar Amerika gegaan, waar woest +liggende gronden, zoo als wij er bij duizende bundertallen in alle +Provinciën verwaarloosd hebben liggen, mede zijn ontgonnen,--en ten +slotte wenden de Staten bankbreuk voor, terwijl de ingezetenen aldaar +in voorspoed leven, en die zelfde Staten weigerachtig blijven, om hunne +onderdanen ook maar eene matige belasting op te leggen, om ons onze +gelden te rembourseren? Daarhenen vloeiden onze schatten, die ons nimmer +terug betaald zullen worden, om kanalen en middelen van vervoer daar te +stellen, terwijl wij zulke kanalen bleven ontberen. + +Daarheen vloeit ons geld in bank-actiën, waarvan men de instelling hier +te lande afkeurt; en nog zijn wij door schade niet wijzer, terwijl +het ons aan geld blijft ontbreken, om, midden in ons rijk, kanalen te +graven, om indijkingen te bewerkstelligen, verveeningen te doen, polders +droog te maken, landerijen te verbeteren, veestapels aan te kweeken, +hooi en bemesting te verkrijgen en heidegronden te ontginnen, welke +evenveel waarde zouden hebben als de Amerikaansche, maar waarbij de +ingezetenen niet onder zoo vele en zoo zware lasten gebukt gaan. + +Er is geen geld, zegt een prolongant, terwijl hij eenige honderde in +prolongatie genomen _Portugesche_ obligatiën natelt; waarborgen op de +goede trouw van het _Portugesche_ gouvernement, waarvan wij onlangs +nog een schoon blijk hebben gezien, door maar met eene pennestreek 20% +van de geconditioneerde rente af te houden. Zijn die _Portugezen_ een +betere waarborg, dan de uit de Zuiderzee te herrijzen grond, welke +aan dagloonen enz., door den eigen landgenoot, den broeder en vriend +verdiend, slechts f 300 tot f 350 per bunder zal kosten, en die f 1000 +en welligt aanzienlijk meerdere waarde verkrijgen kan, terwijl de +interest door de verpachtingen gewaarborgd wordt en blijft? + +Leveren de effecten van _Spanje_, sedert jaren renteloos, met +hunne, naar fijn berekende agiotage, nu eens brave Ministers op +het papier hebbende dan eens weder verontrustende tijdingen, om +op de ligtgeloovigheid en vreesachtigheid der Amsterdammers te +speculeren,--leveren die _Spaansche_, of welke andere effecten ook, +meerdere innerlijke waarde op, dan een ingedijkt bunder eigen land? +Wilde het Gouvernement ons maar bevrijden van lastige en kostbare +formaliteiten, zoo van registratie als hypotheken en die omtrent de +onteigening, daar door 's Rijks administratief tijdroovend onderzoek +en deszelfs bemoeijingen, dikwerf de beste plannen tot ontginningen +en indijkingen aan banden worden gelegd. Wij zwijgen nog van de +voorwaarden, om zich voor zee en water vooruit te laten betalen, wanneer +somwijlen de kansen op welslagen nog door onvoorziene evenementen van +storm en hooge vloeden twijfelachtig worden, de wezentlijke bedoelingen +der wet (van den zesden Junij 1840) tot aanmoediging door haar werkeloos +gemaakt wordt, en een Minister het zich bij de kamer en de natie, als +een verdienste aanrekent, den lande eenige duizende guldens bevoordeeld +te hebben. Bij deze wet wilde men het indijken aanmoedigen; er is in die +wet hoegenaamd geene sprake van, om aan het Rijk vooraf het uit te malen +water te betalen, dat haar jaarlijks schatten voor de beteugeling kost, +terwijl bovendien door den aanleg van nieuwe dijken, het in stand houden +der ouden, met de daaraan verbondene kosten, wordt overbodig gemaakt. + +Z. M. Koning Willem I maakte eene wet, waarvan de bedoeling goed +was, doch de gevolgen allerschadelijkst waren. Z. M. wilde vreemde +geldleeningen weren, omdat hij inzag, dat het geld, in eigene +ondernemingen gestoken, meer voordeel moest opleveren. Doch hij heeft +door zijn bevelschrift het beleggen van gelden in vreemde fondsen niet +geweerd, hij heeft slechts de groote voordeelen op die leeningen aan +onze bankiers ontnomen, zoo als de provisiën op de negotiatiën en op +de jaarlijksche rentebetalingen en den lande het voordeel van een +matig zegelregt op elke obligatie,--dit alles ging door eene enkele +pennestreek verloren,--en evenwel blijft de beurs overstroomd van vreemd +papier. + +Het bleek hieruit, dat de Regering, zoo als ook uit andere voorhanden +zijnde daden blijkt, de behoefte van land en handel niet kende. + +In stede van die verbodswet (een dood paard aan eenen boom gebonden!), +had zij trapsgewijze, door meerdere handelsvrijheid, de ondernemingen +moeten aanwakkeren. + +Zoo smeedde de Minister VAN TETS eene wet, die den standaard van onze +munt besnoeide; een fictieve bezuinigings-maatregel, waardoor de natie +jaarlijks millioenen derft. + +De _Rus_ c. s. ontving van ons oude wigtige guldens voor zijne aangegane +leeningen; maar zendt ons nu, door die ministeriële maatregel, daarvoor +minder zilver, om guldens van mindere waarde te maken, om daarmede +kapitaal af te lossen en rente te betalen. + +Handelt het Russische, Oostenrijksche of Napolitaansche gouvernement +loijaler, terwijl het de eene leening door de andere aflost, dan eigene +ingezetenen, die geld zoeken, om een ontwerp ten uitvoer te brengen, dat +algemeen nuttig en wenschelijk geacht wordt? + +En thans, welke schromelijke gevolgen hebben wij niet te betreuren, die +uit nuttige hervormingen in de staatsbesturen ontstaan.--Elke Staat +is met grooter schuldenlast bezwaard, dan dat de ingezetenen er de +interessen van zouden kunnen opbrengen.--Allerwege zal men zich wapenen, +en allerwege ontbreekt het aan geld--geen wonder, dat de fondsen +eene geweldige daling ondergaan, en er jaren zullen verloopen eer de +geledene verliezen in de kapitalen, zich eeniger mate zullen kunnen +herstellen--inmiddels zijn er vele tot den bedelstaf gebragt--die +dobbelden om groote fortuinen; welke, waren zij aan nuttige +bedrijvigheid gewoon geweest, hun vermogen niet aan onvoorziene +evenementen prijs zouden gegeven hebben. + +Met ons geld, dat door kansen op loterij-winsten tot rembours ons uit de +handen gespeeld wordt, legt men in vreemde landen spoorwegen aan. Bij +ons laat men voordeelige ondernemingen, zoo als gasverlichting enz. door +vreemde exploiteren en dan de actiën voor schralen interest beleenen. +Waarom heeft het wantrouwen in onze eigene ondernemingen de plaats +van het vertrouwen ingenomen? Waar is die ondernemingsgeest, waarvan +Amsterdam nog, in zijne paleizen, prachtige gebouwen en in zijne thans +ongebruikt staande pakhuizen, voorraadschuren enz., als zoo vele +Monumenten van deszelfs vroegere grootheid, de herinnering opwekt? + +De geschiedenis heeft opgeteekend, dat CORNELIS HOUTMAN, Hollandsch +koopman, in Lissabon om schulden gegijzeld werd. Hij schreef toen naar +Amsterdam aan kooplieden: "Ik heb de sleutel naar de Oost-Indiën; zendt +geld, om mij huiswaarts te doen keeren." Heden ten dage zoude men op de +ontvangst van zoodanig schrijven zeggen: is de kerel gek? Geld zenden, +om hem uit het hok te halen, en nog als een plannenmaker daarenboven? +Zoo dacht men vroeger niet.--Zijn wensch werd vervuld, en korten tijd +daarna stevende HOUTMAN naar de Oost-Indiën, en baande den weg voor +stoute en voorspoedige ondernemingen, welke ons gedurende eenige eeuwen +verrijkten; er verliepen geene maanden, geene jaren, om te beraadslagen, +en de eene zwarigheid voor en de andere na te opperen, waardoor de +ontvlamde geest eindelijk wordt uitgedoofd;--goed ingezien en kort +beraad! was de tijdleus van die dagen. Wij willen het ons evenwel niet +ontveinzen; er bestaan hier en daar soms redenen voor wantrouwen en +omzigtigheid. Zoowel hier als elders, heeft men nuttige ondernemingen +voorgedragen, en het vertrouwen misbruikt, zich als directeuren en +commissarissen opgeworpen, den buit onderling deelende, voordat nog de +voordeelen aanwezig waren. Het nadeel, daardoor veroorzaakt, behalve het +steeds klimmende wantrouwen, is, dat nuttige en groote ondernemingen +onuitgevoerd blijven, en de oude ondernemingsgeest verflauwt en +ontaardt. + +Stelt men iets goeds voor, het is aanleiding tot een gesprek op de +beurs, waar men toch maar uit gewoonte moet verschijnen; het is eene +schoone gelegenheid, om een' ander in het koffijhuis, door het vertellen +van het nieuws van den dag, eene partij domino te doen verliezen. Deze +haalt er de schouders voor op; gene lacht er een ander om uit. Men houdt +zich bij Russen! + +Alles blijft bij het oude; doch de bewoner van een huis klage niet over +ongemak van het oude huis, zoo hij niet de noodige herstellingen wil +doen, om de oude gebreken op te ruimen. + +Het blijft evenwel in alles niet bij het oude. In den tijd onzer +voorvaderen, toen onze bloei en welvaart aanwakkerden, waren onze +voorouders mannen, welke geringe bezwaren over het hoofd zagen, met moed +en inspanning van krachten te werk gingen, en datgene verwezentlijkten, +hetwelk wij nu nog bewonderen. + +Wakkeren wij nu dien ingesluimerden geest weder op, dan zullen wij ook +zaken kunnen volbrengen, welke de vreemdeling zal bewonderen, en die hem +zullen beletten, met dien toon van minachting over ons te spreken, zoo +als hij zich heden ten dage veroorlooft. + +Zoo als in het dagelijksche leven met den mensch, gaat het ook met eenen +Staat. Al ligt slaat een huisvader, die in verachterde omstandigheden +verkeert, tot mismoedigheid over; het is of de lust tot werken bij hem +verlamt. Dezelfde geest grijpt ook eenen achteruitgaanden en zinkenden +Staat aan, en zulks vooral, wanneer de regeering, bij dien stand van +zaken, de staatslasten niet alleen niet vermindert, maar vermeerdert en +van stationair spreekt, hetwelk achteruitgang is; ja, van welvaart rept, +wanneer de barometer (de accijnsen) steeds dalende blijft. Straalt er +eenige hoop op herstel door, wie ziet dan niet de activiteit van den +huisvader verdubbelen; ook zoo zal het met de gezamentlijke inwoners van +den Staat gaan, en eene regering, die de impulsie daartoe niet gegeven +heeft, volgt van zelven. + +Menig jong mensch gaat van zijne renten leven, die op de school goed +geleerd heeft, en in het ouderlijke huis, waarin vroeger gewerkt werd, +maar thans de lessenaars verlaten staan, weelderig opgevoed is. Waaraan +zal hij zich toewijden, terwijl hij in die jaren, waarin men den handel, +even zoowel als een ambacht, leeren moet, niets daaraan gedaan heeft? +Wantrouwend gemaakt, onttrekt hij ook het geld aan den eerlijken en +ijverigen bediende, die ondervinding genoeg bezit, om door zijn beleid +geld met geld te verdienen. Doch neen: hij wil rentenieren; hij houdt +zijn kapitaal bijeen, maar blijft voortleven in dien rang en staat, +waarin hij opgevoed is; hij huwt, en krijgt een groot huisgezin met +kinderen. Doch nu veranderen de zaken! Hij wordt het ongeluk dier +kinderen, daar ook zij dezelfde zorgvuldige en weelderige opvoeding +ontvangen, dezelfde behoeften hebben leeren kennen, en nu zich niet +kunnen verminderen. Het ouderlijk vermogen wordt verdeeld, en het +ongeluk is daar! Zijn er dan familie-betrekkingen, zoo is er nog hoop op +eenen post; doch--reeds is het getal van postenbejagers legio! + +Gene onttrekt zich, uit gebrek aan kennis van handel, van schei- en +werktuigkunde, aan het maatschappelijk leven, en koopt duur, zonder +vooruitzigt op winst bij den verkoop, grond en boerderij, waarop de +boer, zelf ploegende en zwoegende, zijn bestaan heeft, levende als +boer, met de kennis van eenen boer toegerust--en dáárop zal een heer, +met de mindere verdiensten van eenen boer, die zelf zonder huurlingen +werkt, als heer leven! Men studeert, men leert en bevlijtigt zich, +het voorbeeld van andere natiën te volgen, en men vindt een' +wederstrevenden landbouwer, die niets goedkeurt, hetwelk zijne +voorouders niet deden, en zoo komt men niet verder. Men beroept zich op +landhuishoudkundige boeken, maar het is theorie zonder praktijk; terwijl +de nuttige wenken, in die boeken vervat, door deskundigen moeten worden +toegepast en opgevolgd. Men kiest kiezelmerg, kalk en guano, waar +men den grond en de melleringen niet kent, en deze meststoffen, duur +aangekocht, blijven zonder uitwerking. Alvorens door ondervinding van +jaren ingelicht te zijn, heeft men reeds een afkeer van de zaken +gekregen, en aanmerkelijk ingeboerd en ingeteerd. (Ontginningen in het +groot aangelegd, keuren wij daarom evenwel niet af.) + +Ziedaar nu den gang van zaken met onzen vroegeren Amsterdamschen +handelaar; terwijl, goed ingezien, voor hem alles moest medewerken, +om zich weder uit den verachterden stand van zaken op te heffen, daar +die anders in meer verval moeten geraken, zoo als de omstandigheden +reeds aanduiden. Want de stad Amsterdam ligt van de zee afgescheiden, +en het is genoegzaam alleen de Oost en eigene behoeften, die aan hare +bevolking, daardoor veel te groot, onderhoud verschaft. Laat Amsterdam +het beseffen, of eigen behoud haar niet dwingt, om het zeekanaal daar te +stellen, al lagen er in het IJ geene gronden, waardoor de kosten van dat +kanaal goedgemaakt zullen worden? + +Rotterdam en Dordrecht bloeijen door transito, en uitvoer naar elders, +van inlandsche producten. Wat in de rigting van Amsterdam moest +vloeijen, vloeit daarheen, om hare gemakkelijke water-gemeenschap met +Engeland. Wat Noord-Holland naar Amsterdam voeren moest, gaat naar het +Nieuwe Diep. Wat Deventer, Kampen en Zwol haar anders uit Overijssel +en Gelderland toevoerden, wordt nu door eigene reederijen, wel nog +gebrekkig, maar steeds verbeterend, vervoerd. Niet dat wij der kleine +havens en steden den buitenlandschen handel willen onttrekken; maar +datgene wat, het kanaal daar zijnde, aan Amsterdam zoude toevloeijen, +wordt Amsterdam nu onttrokken. + +Het zijn ook de belangrijke steden, dorpen en vlekken, die te Amsterdam +moeten markten; waar Amsterdam het vertier voor openen moet; welk +vertier ontstaan zal uit directe gemeenschap, door het kanaal, over zee +met andere volken. + +Geld moet er gevonden worden!--en gelukkig voor de welvaart van de stad, +dat het gevonden kan worden, terwijl de bodem van het IJ den grond voor +de hypotheek aanbiedt. Men mag de stad vergelijken bij een huis; het +huis wordt door gebrek aan herstellingen al meer en meer onbewoonbaar; +de eigenaar, van deszelfs inkomen levende, moet, wil hij daarvoor +huurders vinden, laten repareren;--en wien is het nader, het geld te +schieten, dan hun, die er het meeste belang bij hebben? + +Als men eens alles overziet, wat door die reparatie gewonnen kan +worden: het herstel van gemeenschap met de Noordzee, en dit nog +wel langs eenen verkorten en veiligen weg, zal men zich dan nog +verwonderen over de woorden, welke een onzer geachtste gezagvoerders +van eenen Oost-Indiënvaarder, in verrukking, bij het vernemen van dit +ontwerp, uitriep: "Ik wenschte, dat ik het reeds zag!" Door betere +gemeenschap met de zee, zou Amsterdam levendige stoomvaart, handel met +uitvoer-artikelen, in menigte verkrijgen; als haven eene voordeeligere +ligging, dan de andere, die haar in dit opzigt thans allen vooruit zijn: +men zoude bij het nu vrijgeviger handelsstelsel hare haven verkiezen +boven de Schelde met hare banken, boven Hamburg, wier gemeenschap met de +zee moeijelijker, gevaarlijker en langzamer is. Amsterdam verkreeg eene +breede, ruime en onaantastbare haven, waarin eene oorlogsvloot veilig +zou kunnen liggen, waarin voor aanbouw en herstel dier vloot de beste +gelegenheid zou gevonden worden, waar nu ongebruikte tuighuizen en +werven der marine weder ter dienste zouden zijn, en van waar, in tijd +van oorlog, langs ringvaarten, naar vijf verschillende havens, tegen +thans één, oorlogschepen en booten verzonden zouden kunnen worden. + +Welke hoogere waarde verkregen hare huizen en pakhuizen niet? En +was eene belegging in actiën, op de droogmaking van de Zuiderzee, +alsdan niet voor elk, die iets te beleggen heeft, de voordeeligste +geldbelegging? Is het niet eene geoorloofde, eene winst aanbiedende +speculatie van een' eigenaar van een huis, om de waarde van zijn huis +te verhoogen, daarop hypotheek te nemen, en zoo, door de dus verkregene +gelden bij te dragen, om aandeelen in de droogmaking van de Zuiderzee te +nemen, er toe bij, tot meerdere waarde van zijn eigen goed? + +Verschillende plannen zijn er gevormd, het eene min het andere meer +kostbaar en onuitvoerbaar, om de stad van versch drinkwater te voorzien, +welke plannen overbodig zouden worden, daar al de stads grachten alsdan +drinkbaar water zouden opleveren, dat thans met schuiten van de Vecht +moet aangebragt worden. De gelden, welke men ter verwezentlijking van +de plannen tot het aanleggen van waterleidingen wilde bezigen, waren +nuttiger aan de droogmaking der Zuiderzee besteed. + +Beschouwen zoovele ingezetenen der stad het nuttig, om deze zaak tot +stand te brengen, en alzoo hunne belangen te bevorderen, en dragen +zij daartoe door ruime inschrijvingen bij,--zoude dan eene stedelijke +regeering werkeloos mogen blijven, of zoude zij niet, door het crediet, +hetwelk zij bezit, tot eene leening bij moeten dragen, om aandeelen te +nemen, tot herkrijging en bevordering van de grootheid en het aanzien, +dat der stad jaren lang ontbreekt, en dat, in dezen stand van zaken, +jaarlijks verminderen moet? + +Het heeft der stad Amsterdam nimmer aan crediet ontbroken, en het zal +haar, om negotiatiën te doen, daaraan nooit ontbreken, zoo lang zij hare +verbindtenissen naleeft. + +Het is ook niet Amsterdam alléén, dat zoo aanzienlijk zal bevoordeeld +worden. Vestigen wij ons oog, voor eene poos, op de omstreken der stad; +hoevele steden, vlekken en dorpen vinden wij daar niet, die allen in +even kwijnenden toestand zijn, zoo in handel als in akkerbouw; die allen +het grootste belang hebben bij het tot stand brengen onzer ontwerpen, +en waar (dank zij den hemel!), even als in Amsterdam, nog aanzienlijke +schatten zijn, welke met vrucht ter bevordering van eigene welvaart +kunnen worden aangewend; waar ook de vraag gedaan wordt: "hoe besteed ik +mijn geld het voordeeligste? en welke middelen zijn toch de beste, om +ook voor mijne kinderen een toekomstig bestaan te vinden?" Die middelen +liggen ook voor u in de droogmaking der Zuiderzee, en ook gij kunt de +uitvoerbaarheid mogelijk maken door uwe bijdragen. + +Even zoo als Amsterdam, zullen ook alle zaanlandsche dorpen verkorte +gemeenschap met de zee verkrijgen, en ook van dáár zullen directe aan- +en afvoeren van en naar alle landen geschieden kunnen. Eveneens als +nu, van uit het Nieuwe Diep, van Rotterdam en van Harlingen, het vee, +de eigene producten, vervoerd worden, eveneens zal dit van uit de +zaanlandsche dorpen plaats hebben. De ligging der fabrijken werd +gunstiger, het vertier aan de molens, en van zoovele door den handel +bestaande bedrijven, werden daardoor verlevendigd, en op nieuw tot +bedrijvigheid gebragt. Dat men zich maar de moeite wille geven, dit +alles goed in te zien, en daarnaar te handelen. Thans moeten u, +Zaankanters! uwe groenten, uwe levensmiddelen van Broek op Langendijk, +van over Amsterdam aangevoerd worden, terwijl uw nu moerassige en +drabbige grond, door eene voldoende, zonder kosten te verkrijgen +afwatering, door uwe thans werkelooze sluizen, alsdan droog blijft +liggen, en in kostelijke warmoezeniers en tuingronden zal herschapen +worden, waarop zoovelen, die nu ledigloopen en uit de armenkassen, +onvoldoende, om de dringende behoefte te leenigen, trekken, werk zullen +vinden en alsdan zelfs zullen kunnen bijdragen, om die kassen te helpen +schragen, opdat zij tot hulp verstrekken voor diegenen, waarvoor dezelve +oorspronkelijk bestemd waren, voor de ouden van dagen, voor door +ziekelijkheid verachterden, en voor weduwen en wezen. + +Het Departement der maatschappij: tot Nut van 't Algemeen aan de Zaan, +kan deszelfs prijsvraag, tot wering van de steeds toenemende armoede, +alsdan intrekken;--het tijdelijk plaats gehad hebbende gebrek, zal eene +gebeurtenis in de geschiedenis worden, welke opgehouden zal hebben te +bestaan! + +Er zijn zekere ongeriefelijkheden, waarop men, van zijne jeugd af er aan +gewoon, naauwelijks meer let, of gevoelt, dat ze bestaan. Wie denkt er +aan de Zaan aan, dat het een ongerief is om, naauwelijks uit het huis +komende, gevaar te loopen van in het water te stappen? Verkrijgt men +eens eene verbeterde afwatering, zoodat de landerijen droog blijven, +waardoor men zonder klompen droogvoets kan loopen dan zal men erkennen, +van eenen grooten last ontslagen te zijn, dien men nu naauwelijks meer +opmerkt. + +Doch niet alléén, dat het eigenaardig zoogenaamde Waterland een droog +land zal worden, maar daardoor zal het ook tot alle kultuur geschikt +worden, en alzoo zal de waarde der landerijen niet alleen verhoogen, +maar ook de bouw en verkoop der produkten zal toenemen, en daardoor meer +arbeid en welvaart geboren worden. + +Hoe vele duizende bunders land, binnen den omtrek van Amsterdam en +Zaandam, nu drassig en moerassig liggende en kwalijk eenig gras +opleverende, zullen door de droogmaking dubbele waarde verkrijgen. +Draagt daarom ook, én voor uw zelfbehoud, én voor de vermeerdering uwer +middelen, én voor de toekomstige welvaart uwer kinderen van het uwe bij, +opdat de droogmaking der Zuiderzee ten uitvoer gelegd kunne worden. + +En zijn zoovele West-Vriesche steden, wier kronijken van vroegere +welvaart melding maken, binnen wier muren de half gesloopte bouwvallen +van bestaan hebbende paleizen, pakhuizen, werven, enz., den +voorbijganger weemoedig daarop doen staren met oneindig meer +belangstelling dan de tegenwoordige inwoner van Rome de overblijfselen +der grootheid zijner voorzaten, wier bestaan hij naauwelijks kan +bevroeden. Neen, nog zijn die tijdperken zoo ver niet in het verledene, +nog leest men in de geschiedenis van ons vaderland met bewondering en +belangstelling het tijdperk der bevrijding van het Spaansche juk, en hoe +de Watergeuzen van uit hunne havens tot de bevrijding van hun vaderland +hielpen bijdragen; hoe de Nederlanders, de vrijheid bevochten zijnde, +meer vredelievende, doch niet minder gevaarlijke togten ondernamen, hoe +zij Nova Zembla naderden en de Oost-Indiën bezochten, hoe zij uit het +Noorden den walvisch, uit het Oosten de geurige specerijen mede +huiswaarts bragten! + +Moge alsnu de vaart van uit die havens niet meer naar zoo ver gelegene +streken plaats hebben, de inwoners zullen evenwel gelegenheid vinden, om +schepen tot aan- en afvoer van velerlei behoeften voor zich zelven en +de bewoners van de drooggemaakte Zuiderzee, binnen hunne havens te zien +laden en lossen; terwijl zij thans de magt niet bezitten, om door de +slib, die hen omgeeft, hunne havens genaakbaar te maken. + +Wij kunnen het geheele territoir niet bewandelen, dat den weldadigen +invloed van deze onderneming zal ondervinden. De bewoners van elke +plaats moeten daarover nadenken, de voordeelen opsommen, wikken, wegen +en beslissen, of niet de drang der noodzakelijkheid, hun allen gebiedt, +met den meesten spoed tot het ten uitvoer brengen der droogmaking van de +Zuiderzee mede te werken, opdat de voorgespiegelde welvaart geene ijdele +begoocheling blijve, maar zich met de daad verwezentlijke. + +Eene waarheid is en blijft het, dat wij op de Voorzienigheid moeten +blijven vertrouwen; het is echter niet minder waarheid, dat wij verpligt +zijn, naar onze menschelijke inzigten de middelen, welke tot verbetering +van onzen toestand kunnen leiden, ter hand te nemen, om daarop naar +de bedoelingen van den Alwijze, zijnen zegen af te wachten. Wij mogen +beschouwen en bepeinzen, maar dat moet geene besluiteloosheid worden, +die de gelegenheid laat voorbijgaan, om tot de algemeene verbetering van +onzen toestand handen aan het werk te slaan. Dat toch niet op den duur +de schimp des vreemdelings bewaarheid worde: "De Hollander praat veel, +doch voert niets uit!" + +Duldt niet, dat de droogmaking van de Zuiderzee uit gebrek aan geld, +onuitgevoerd blijve, zoodat ook de vreemdeling met zijn geld er toe +bijdragen moet, en het den schijn zoude hebben, alsof het u +onverschillig ware, hoe de droogmaking tot stand moge komen. + +En wat is er dan wel noodig, om dat alles daar te stellen? zal men +welligt vragen.--Om de Zuiderzee van Enkhuizen af tot bij Stavoren +in te dijken en droog te maken, met de indijking van het IJ, het +daarmede verbondene kanaal tot in de Noordzee, de vaarten van Zaandam +en Nauerna, al de opgegevene ringvaarten om de Zuiderzee, benevens het +afwateringskanaal door de Geldersche Veluwe naar de Steenenkamer, voor +dit alles, benevens het sloten, slechten en kavelen van de geheele +oppervlakte der 270,000 bunders, worden ruim negentig millioenen guldens +vereischt. Maar die som ware er noodig, zoo men alles wilde daarstellen, +en staande de volvoering van het geheel, niets wilde verkoopen;--doch +het droog gemaakte en geheel voor de kultuur gereede IJ, heeft minstens +eene waarde van zestien millioenen guldens, welke te realiseren waren. +Het sloten, slechten, kavelen à f 84,-- over den 260,000 Bunders +berekend, beloopt wel twintig millioenen guldens. Het toebereiden van +het land kon trapsgewijze geschieden, naar gelang dat er verhuurd of +verkocht werd, in welk laatste geval het sloten, slechten en kavelen +aan den kooper konde overgelaten worden, zoodat met omstreeks 50 à 60 +millioenen guldens een werk te voltooijen ware, dat jaarlijks millioenen +guldens kan opleveren.--Vier en vijftig millioenen guldens kostte de +enkele spoorweg van Londen naar Birmingham, en de inschrijving daarvoor +was binnen weinig tijds vol en welke waarborg biedt die weg den +geldschieter aan? Een vermoedelijk vertier van reizigers en het vervoer +van goederen, terwijl eene opkomende concurrentie, eene verbeterde +uitvinding van wegen te leggen, die een goedkooper vervoer oplevert, +gezwegen nog van het luchtreizen, dat, naar men zegt, door eenen +Hollander schijnt mogelijk gemaakt te zullen worden, de waarde der +actiën tot nul zal kunnen doen dalen--het land, hetwelk f 350,-- het +bunder, geheel ter bebouwing gereed, zal kunnen kosten, kan door geen +onvoorzien evenement verloren gaan. "Land is zekere bezitting," zegt het +spreekwoord. + +De zaak zal, wat het geld betreft, wel uitvoerbaar worden, indien er +maar eene directie gekozen wordt, wier persoonlijk karakter en +moraliteit vertrouwen inboezemt. + +Het is in Amsterdam niet alléén, het is overal in ons vaderland, dat er +zoovele inrigtingen, aan de weldadigheid gewijd, in stilte bestaan, waar +niet mede gepraald wordt, zooals in Engeland, door de woorden: "Gesticht +door vrijwillige bijdragen," in vergulde letters voor de gevels te +hechten; maar welke gestichten desniettemin door belanglooze waarneming +van het beheer voldoening geeft voor de eerlijkheid en goede trouw der +bestuurders. + +Nog mag men in deze de Hollandsche trouw roemen, en het strekt ons +ten bewijze, dat het niet aan mannen zal ontbreken, welke er eene eer +in zullen stellen, dit ontwerp met belangloozen ijver te helpen tot +standbrengen. Mogen wij namen noemen, wij zeggen dan, kiest mede in +het bestuur den tegenwoordigen burgemeester van Amsterdam, den man, +die in de zitting der tweede kamer van de Staten Generaal blijken +gaf, de belangen van het rijk belangloos voor te staan, door van het +Honorarium af te zien; den man, die een der edelste voorstanders, van +de Kweekschool voor de Zeevaart is, waar hij even trouw den toestand van +de zieken onderzoekt, als in den vroegen morgen, in de open lucht, de +exercitiën der kweekelingen bijwoont; hij, die bewijzen gegeven heeft, +de stads belangen voor te staan, en met moed ontzag in te boezemen +tot waarneming der verpligtingen, die op de ambtenaren rusten, en die +welligt slechts door den gebrekkigen langzamen gang, dien de verouderde +vorm van regeren mede brengt, verhinderd wordt, om aan de stad meerdere +welvaart te verschaffen. Schouwt om u heen,--zoo vindt gij er nog velen +bij ons. Wij kennen er ook, die gaarne zouden willen medewerken, maar +die te naauwgezet zijn, en wien de vrees weêrhoudt, omdat hun goeden +naam anderen zou aansporen tot geldelijke bijdragen, en zij zich +daardoor bij eventueel nadeel, een onverdiend verwijt zouden op den hals +halen. + +Heeft men op Engelsche wijze eene naamlijst van de notabelste +ingezetenen van Amsterdam, aan eene, zoo niet geheel, nogtans +meerendeels Engelsche onderneming, de Rijn-Spoorweg, weten te voegen, +die, zonder voordeel te trekken, zelfs nog met opofferingen de belangen +der onderneming voorstaan; waarom zoude het met deze onderneming dan +niet geschieden, waaraan de belangen, de voorspoed en welvaart van +allen in dit Rijk verbonden zijn? Zouden hier niet ook Graven, Baronnen +en Jonkheeren willen medewerken (niet blootelijk in schijn hun naam +presterende, zooals in Engeland), om eene zaak voor te staan, waarmede +ook hun belang verbonden is; grondeigenaren, wier eigendommen allen +verbeteren zullen, door de daar te stellen betere uit- en afwateringen? +Wij zouden verlangen, dat eene commissie zich, zonder dadelijke +geldelijke belooning, belastte met een onderzoek omtrent de +uitvoerbaarheid van ons ontwerp, en wat het technische betreft, deze +taak liet waarnemen door waterbouwkundigen, daarbij respectabele +aannemers voegende, welke door practische ondervinding geleid, eene, +hoewel steeds globale berekening van de kosten konden indienen, of de +door ons gemaakte ramingen, in overleg met ons, konden onderzoeken, +om daarin zoodanige wijzigingen te maken, als zij met hunne kunde en +ondervinding gelooven te moeten maken. Er waren zeker aanvankelijk +wel eenige kosten mede gemoeid, doch er heeft zoo menig voorloopig +onderzoek, op deze wijze, in minder belangrijke aangelegenheid plaats +gevonden, waarom zouden wij dan betwijfelen, dat men hier niet zoude +slagen? + +Is dit voorloopig onderzoek gunstig, dan schare men uit alle +standen notabelen om zich heen, welke eene directie kiezen, die zich +constitueert, en de gevorderde maatregelen neemt, om eene maatschappij +te vormen, die het voorgestelde doel zal ten uitvoer brengen; die de +noodige onderhandelingen met de hooge regeering leidt, zoo mede met +alle hierin betrokkene partijen, en zich van een toereikend kapitaal +voorziet. Deze directie beschouwe, totdat er voordeelige resultaten +aanwezig zijn, hare taak als eenen eerepost; zij bedenke, hoeveel tijd, +kosten en moeite zoo vele commissiën thans vorderen, om de bestaande +armoede te lenigen, om gebrek voor te komen, om tijdelijk te voorzien, +waar de toekomst thans niet gunstiger is, terwijl daarentegen, door het +daarstellen dezer onderneming, de oorzaken van de armoede, en dit gebrek +in tijdelijke voorzieningen, zullen ophouden te bestaan. + +Hier zal het bestuur der werkzaamheden van alle zijden medewerking +vinden, terwijl eens ieders voordeel daaraan verbonden is. Hoe spoediger +de dijken daargesteld, de omdijkingen gereed, en de droogmaking +der Zuiderzee voleindigd zal zijn, zooveel te spoediger zal ook de +zorgelijke gesteldheid, waarin een ieder, zoowel als de schatkist, +verkeert, ophouden te bestaan. + +"Waarom dit ontwerp niet aan de regering ingediend, opdat het door haar +worde ten uitvoer gebragt?" heeft men ons gevraagd en zal men nog wel +vragen. Wij komen er onbewimpeld voor uit, dat wij daarin groote +zwarigheid vinden. + +Engeland en Frankrijk strekken ons ten voorbeeld, dat zij het raadzaam +oordeelen, groote ondernemingen door particuliere associatiën te laten +ten uitvoer brengen, omdat deze, in hun eigen belang werkende, dezelve +zuiniger en met meerdere spoed daarstellen, het ook hier te lande plaats +vindt. + +Bij eene regering moet naar administratieve instructiën gehandeld +worden; daar worden zekere plannen beraamd, die plannen worden door +haar alléén gevormd, overwogen en goedgekeurd, zonder daarover adviezen +van andere deskundigen in te winnen, waardoor zwarigheden opgelost, en +verkeerde berekeningen zouden kunnen worden opgehelderd. Alles wordt +op de bureaux in het geheim behandeld, en noch het publiek, noch +deskundigen, kunnen er over oordeelen, dan wanneer het te laat is; +eerst dan, wanneer men reeds een begin met de uitvoering gemaakt heeft, +en de feilen onherstelbaar zijn, worden er somwijlen, op goede gronden +rustende, verslagen medegedeeld in de dagbladen, de agenten van het +bestuur antwoorden niet, en wanneer zulks al eens geschiedt, dan nog +maar zeer onvolledig en oppervlakkig. De toegevoegde commissiën, waarvan +veelal de leden notabelen zijn, welke het somwijlen aan de noodige kunde +ontbreekt, om de dáár eenzijdig voorgelegde plannen en bestekken te +beoordeelen, roepen geenen raad van onzijdige deskundigen in, welke in +staat zouden zijn, hen voor te lichten omtrent de eenzijdig gestelde +ontwerpen, en aldus worden plannen van menschen, die natuurlijk met +hun eigen werk zijn ingenomen, zonder neutraal onderzoek, en zonder +eigene kunde der commissie goedgekeurd en aangenomen. Dit nu heeft bij +ondernemingen door particulieren geene plaats; daar heeft men natuurlijk +zijne eigene, daartoe gekozene, deskundigen; maar derzelver ontwerpen +worden niet administratief onderzocht. Dat agenda's schriftelijk om +rapporten en advies vragen, valt daar weg; het gekozene commité hoort, +ziet, oordeelt, en beslist spoedig en tijdig. + +Bij de regeering heeft men superieuren en ondergeschikten, de generaal +en de korporaal, en blindelings moeten daar de orders gevolgd worden. +Is de superieur kundig, dan heeft hij somwijlen onverschillige en +trage ondergeschikten; deze doen zooveel en zoo weinig als hun wordt +voorgeschreven, en als zij verantwoorden kunnen. Zien zij fouten, zij +laten dezelve oogluikend voorbijgaan: het is zeker, dat zij hersteld +moeten worden,--doch ziedaar eene reden, waarom het werk langer +onderhanden blijft, en er alzoo meerder kans is, om langer geëmploijeerd +te blijven. Weet men iets beters, men zwijgt; en wel vooral, wanneer de +superieur een opgeblazen persoon is. De superieur moge geschikt zijn, +maar trage ondergeschikten hebben, hij vordert niet; zoo lang zij als +machines de hun opgelegde taak volbrengen, kunnen zij niet ontslagen +worden. Is de superieur verwaand, en zijn de ondergeschikten bekwaam, +zij moeten zwijgen; zij worden als wijsneuzen beschouwd, en hun wordt +aangemaand, niet te denken, maar te handelen, zooals hun voorgeschreven +is. + +Voor velen onzer bekwame waterbouwkundigen is dikwijls de minder kundige +ondergeschikte een last, waarvan zij niet kunnen ontslagen worden, en +waardoor dan dikwerf niet zoo gehandeld wordt, als wel behoort, terwijl +hij zelf aan beperkte instructiën gebonden is, en zijne, na bevind +van zaken betere inzigten, moet laten rusten. Is hij daarentegen bij +eene particuliere onderneming, daar is elke voorgestelde verbetering +welkom, dewijl men, voor eigen belang werkende, niet van hoogere magt +afhankelijk is; men komt dan tot een dadelijk besluit. Bij zulke +ondernemingen worden de onderscheidene verdiensten ook beter beloond, +waardoor de ambitie geprikkeld wordt. Ook is er, bij aanbesteding der +werken door particulieren, meerder vooruitzigt, dat de voorgestelde +werken goedkooper aangenomen worden en beter ten uitvoer zullen gebragt +worden--zulks is door de ondervinding bevestigd. Dit wordt veroorzaakt, +door dien de aannemer vrijere magt heeft om te handelen. De letter van +het bestek op te volgen, is veelal schier ondoenlijk, en wordt evenwel +door 's Rijks Ingenieurs gevorderd; en dit volgen der letter van het +bestek heeft menig aannemer ten val gebragt, terwijl het Rijk er juist +niet beter bij gevaren is. Als men bij particuliere aanbestedingen +bespeurt, dat de aannemer zijnen pligt betracht, en de zaak (hoewel niet +letterlijk volgens het bestek) ten uitvoer brengt, dan is men tevreden. +Is er somwijlen verschil, men gaat vrijelijk naar de directie; maar +geen aannemer bij het Rijk, die zich over den bij het werk aangestelden +Ingenieur beklagen zal, want hij weet, voor ééns en voor altijd, dat het +nutteloos en ondoenlijk is.[5] + +[5] Bij ons bestaat een zeer groot ongerief. Een burger, die zich + over een ambtenaar te beklagen heeft, levert zijne klagten in bij + den minister. Dit beklag wordt door Z.Ex. aan den betrokkenen + ambtenaar toegezonden, ter fine van consideratie en advys, op + deszelfs rapport, wordt door zijne Z.Ex. conclusie genomen, en + hoe dit antwoord geweest is, krijgt de geriefde nimmer te weten. + En hoe zou het mogelijk zijn, (wij willen niet zeggen, dat hij in + het ongelijk wordt gesteld), dat het indienen van klagten hem iets + zouden baten: de eene heeft zijne vrienden en betrekkingen bij het + ministerie, en de andere kent de laarsjes en de trappen niet, om op + te klimmen. Werd echter, zooals regt en billijk was, den klager het + rapport van den aangeklaagden ambtenaar, ter wederlegging, tot + repliek medegedeeld, en dan in handen gesteld van onzijdigen, dan + ware het vrij wat beter voor ons volksgeluk. + +Bij particuliere ondernemingen, weet de aannemer, is er voor de stipte +betaling gezorgd, en bij het Rijk?--hoe dikwijls zijn aannemers daar +niet te leur gesteld? In 1815 en 1816 ontvingen zij voor hunne f 100 +in plaats van geld, syndicaat ter waarde van 80 à 85%, in 1830 +schatkistbiljetten van 70 à 80%. Dit gebruik maken van zoodanige +hulpmiddelen, hetwelk menigen onschuldige in verlegenheid bragt, heeft +het Rijk veel meer gekost, dan het verschil tusschen den prijs van het +papier en kontant bedroeg. In Engeland betaalt men immer 's Rijks +werken met wissels op 3/m. op de bank, met inbegrip der 3/m. disconto. +Dan dient ook de meerdere spoed in aanmerking te komen, waardoor de +particuliere, uit den aard der zaak, aan de regeringswerken vooruit +zijn. Veel wordt bij particulieren mondeling behandeld, hetwelk bij de +regering schriftelijk moet geschieden. Deze schriftelijke voorstellen +hebben eenen geruimen tijd noodig, om in en uit de handen der maar op +zekere tijden bijeenkomende commissiën te komen; en dan moeten dezelve +nog door vele handen in de ministeriën circuleren, alvorens de minister +fiat teekent. Bij eene particuliere directie heeft ieder belang en winst +bij spoed; daarentegen bij rijks-commissiën wordt aan de leden geen +nadeel berokkend door vertraging; het honorarium gaat door. + +De Ingenieur, die bij eene droogmaking zijne buitengewone toelage +geniet, zoo lang de droogmaking duurt, heeft er geen belang bij, dezelve +met spoed te volbrengen; want eigenbelang is en blijft immer eene sterke +drijfveer. + +Zoo wil men, dat er eindelijk verstopt geraakte pompen in de dijken van +eenen drooggemaakten plas gevonden zijn, terwijl men vele gissingen +gemaakt heeft omtrent het gestadige toevloeijen van het water. +Intusschen heeft de droogmaking vele duizenden boven de vastgestelde +raming gekost. Even als de pompen bij toeval zijn verstopt geraakt, even +zoo zijn zij bij toeval ontdekt. Bij vele dingen ligt evenwel de blaam +niet op de hooge regering zelve, het is de administratie aan wier +werkzaamheden, zoo het schijnt, niet meer spoed kan bijgezet worden, +daar hare omslagtigheid allen spoed weert. + +Wij hebben onbewimpeld onze gedachten gezegd; de toedragt der zaak, +naar ons inzien, bloot leggende, beschuldigen wij niemand. Wij hebben +meermalen de eer gehad, vele verdienstelijke ambtenaren, zoo in hooge +als mindere betrekkingen, te leeren kennen, wier kunde en beleid wij +alle achting toedragen. Hoe ook door dezen en genen onze wijze van +denken en spreken moge beschouwd worden, men zal moeten erkennen, dat +wij, zoo verre het in ons bereik mogelijk is, nut willen stichten. + +Wij willen ook eene nationale eerezuil oprigten: wij willen 's Rijks +schatkist door 's Lands welvaart gestijfd hebben; wij willen eenen +magtigen steun geven aan handel, aan scheepvaart, aan landbouw, en aan +alle bij ons te huis behoorende fabrijken en trafijken. De gedrukte +middelstand zal nieuw leven erlangen, en voor jaren zal de armoede +geweerd zijn; er zal meer nationale rijkdom ontstaan, doordien wij eene +grootere hoeveelheid goeden bebouwbaren (slib)grond zullen aanwinnen, +dan wij thans bezitten. De noodzakelijkheid en de uitvoerbaarheid +betoogd hebbende, willen wij de onderneming eerst eens uit staatkundig +oogpunt beschouwen. + +Wij prijzen dezelve aan, als eene schadevergoeding voor het door den +Belgischen opstand geleden verlies van grondgebied. + +Zij zal den Staat tot voordeel zijn, door den aanwas der bevolking te +bevorderen, daar op den aan de zee ontwoekerden grond, meestal, zoo niet +geheel, van den vruchtbaarsten aard, steden en dorpen zullen herrijzen, +waarin duizende huisgezinnen in welvaart en voorspoed zullen kunnen +leven. + +Door de gelegenheid daar te stellen, om de overvloedige gelden, +nu ongebruikt of aan vreemden ter leen verstrekt, voordeelig ter +bevordering van eigen welvaart te besteden. + +Door de nijpende armoede te beteugelen, daar er omstreeks tachtig +millioenen guldens, alléén of meerendeels, aan graaf- en dijkwerken, +met inbegrip van sloten, slechten en bekavelen, zal moeten worden +besteed, behalve hetgeen aan bouwmaterialen, fabrijk- en +stoom-werktuigen zal moeten worden ten koste gelegd. + +De nijverheid, gepaard met aanzienlijke vorderingen in wis-, natuur-, +schei- en werktuigkunde, heeft onder alle volken verbazende voortgangen +gemaakt, en allerwege heerscht eene overproductie. Door den ontzettenden +aangroei der bevolking, vooral in de fabrijkdistrikten en steden, is er +een overvloed van menschen, welke, bij de vereenvoudiging der werktuigen +in de fabrijken, waardoor minder handen benoodigd worden, onmogelijk +werk en brood kunnen vinden. Voor die overbevolking hier te lande, in +groote mate door verminderden handel en daardoor ontstaan gebrek aan +vertier veroorzaakt, moet naar middelen van bestaan en werk omgezien +worden. Voor den landbouw is de handwerker zoo niet in eens bekwaam; er +moeten dus openbare werken ondernomen worden, waardoor èn landbouw èn +vertier bij de ambachten en bedrijven ontstaat; en daartoe strekt ons +ontwerp. + +De nationale rijkdom zal aanzienlijk vermeerderen: men schatte de +600,000 bunders eventueel in te dijken grond gemiddeld maar op f 500 +per bunder, hetwelk eene vermeerdering geeft van f 300,000,000 aan +eigendom; dan zal men het niet voor overdrijving houden, dat de in de +zee aanwezige slibgronden, die de beste in ons rijk zullen evenaren, +na verloop van tijd eene waarde van meer dan f 1000 per bunder zullen +verkrijgen, daargelaten nog, dat de gering te heffen polderlasten, +en het niet wisselvallige van het drooghouden, eene betrekkelijk +meerdere waarde aan dezen grond zullen verzekeren, en éénmaal die +600,000 bunders, bebouwd wordende, op eene ruwe gemiddelde huurwaarde +aangeslagen van f 60 à f 70 per bunder, zal dit jaarlijks eene +circulatie van plus minus veertig millioenen guldens te weeg brengen, +behalve hetgeen de gebruiker voor zich en de arbeiders verdient. + +De aanslag voor de belastingen zoude verminderd kunnen worden, door +vermeerdering van belastbare personen en voorwerpen. Dus invloedrijke +vermeerdering van inkomsten van 's Rijks directe en indirecte +belastingen en accijnsen. De ondervinding leert het, en de statistieke +opgaven van Engeland leveren er de bewijzen van, hoe voordeelig +handenarbeid op 's Rijks inkomsten terugwerkt. + +Eene hoogst belangrijke besparing zoude plaats hebben aan omstreeks +honderd uren lange zeeweringen, dijk-, paal- en sluiswerken, waarmede de +Zuiderzee, om verdere inbraak en verwoesting van gronden te beletten, +moet beteugeld worden, en welke schier allen zullen vervallen, alsmede +het onderhoud aan al de in en om de Zuiderzee liggende eilanden. + +De physieke toestand van het Rijk zoude verbeteren, en door verbeterde +afwateringen aanzienlijk bevoordeeld worden, waardoor het Rijk en +verscheidene provinciën van geldelijke en andere moeijelijkheden zouden +worden ontheven. + +In de behoefte aan goed bouw-, hooi- en weiland werd voorzien; bij +gebrek aan land, naar evenredigheid van pachters, wordt thans de +huurwaarde onmatig opgedreven, waardoor de ondergang van de pachters +wordt berokkend, en waardoor de eigendommen later in waarde moeten +dalen. Door het daar te stellen lagere peil of meerdere verval in de +Noordzee, verkrijgt een groot gedeelte van Rijnland, geheel Amstelland, +het Noorder kwartier van Holland en de Vecht en Eemlanden eene betere +waterloozing dan immer; de verveeningen zullen daardoor gemakkelijker +worden gemaakt, de waarde der landerijen, welke nu bij het kadaster +als moerassig en drassig op de laagste tauxatie staan, zal aanzienlijk +vermeerderen, doordien het land droog worden zal en blijven, en tot +kultuur geschikt worden; zoo zullen vele duizende bunders verachterd, en +steeds verslimmerend land, in waarde aanzienlijk moeten rijzen, gezwegen +nog van de meerdere welvaart, die de landman zal verkrijgen, hetwelk +wederom van grooten invloed op het vertier in de steden moet zijn. + +Het is niet alleen in de hiervoren genoemde districten, maar over alle +gewesten, zoowel noordelijk als oostelijk, waar verbeterde afwatering, +zoo reikhalzend wordt verlangd hetwelk maar al te duidelijk uit de +provinciale verslagen blijkt, zoodat verbeterde afloop des waters +bijdragen zal, tot vermeerdering van 's Rijks welvaart en inkomsten. + +Het is ook een gewigtige omstandigheid, dat de Rijks maritieme werf te +Amsterdam weder als vroeger zal kunnen worden gebruikt;--dat van dáár +volledig uitgeruste schepen van het zwaarste kaliber, binnen weinige +uren in de Noordzee zullen kunnen komen; maar dat ook de maritieme haven +van Amsterdam vatbaar voor een groote vloot wordt, welke veilig voor +elken vijandelijken aanval zal zijn, en behalve dit, daar wij thans maar +eene betrekkelijk gebrekkige haven, die aan het Nieuwe Diep, bezitten, +dat wij er alsdan 5 nieuwe bij zullen bekomen, welke allen van uit het +hart van het Rijk, van alles zullen kunnen worden voorzien. Niet alleen +zal dan het binnenloopen der schepen in tijden van oorlog gemakkelijk +worden gemaakt, maar ook door middel der ringvaarten zullen met den +meesten spoed van Amsterdam en elders, stoombooten naar alle zeehavens +kunnen worden afgezonden, om den vijand, die alsdan zes in stede van één +punt zoude te observeren hebben, te bestoken. + +Uit een handels-politiek oogpunt beschouwd, is het voor de stad +Amsterdam van het grootste gewicht, dat dezelve door het zeekanaal, dan +eene zeehaven geworden, voordeeliger ligging verkrijgt dan de steden +Antwerpen, Hamburg en Bremen, en dat ook de andere, thans slechts +door schepen van minder diepen gang te naderen, handelsteden, zooals +Groningen, Harlingen, Zwol en Kampen, in betere gemeenschap zullen +geraken met Groot-Brittanje en de Oostzee; langs de kanalen van daar de +Duitsche grenzen bereikende, zullen de aan- en afvoeren door die steden +van en naar het noordelijke Duitschland, even goed als den Rijn op- en +afwaarts, spoediger, veiliger en minder kostbaar worden, dan thans over +Hamburg en Bremen. + +Bij matiger regten, en bij een vrij granenstelsel, zal men Amsterdam +ook boven Hamburg en Bremen de voorkeur geven, daar de togt naar en +van Amsterdam, door het zeekanaal, korter, veiliger en minder kostbaar +wordt, dan in en uit de Noordzee, uit en in de Elbe en Wezer. + +De groote hinderpaal voor Amsterdam, dat een groot schip in het Nieuwe +Diep moet lossen, om door het Noord-Hollandsche Kanaal te kunnen komen, +met welken doortogt gemiddeld 14 dagen zijn gemoeid, ware alsdan uit den +weg geruimd. + +Vestigen wij het oog op den handel zelven, de heilrijke gevolgen +daarvoor, welke uit dit ontwerp zullen ontstaan, zijn niet te berekenen. + +Mogt ook al vroeger menigeen het nut van een kanaal, door de duinen heen +tot in de Noordzee, ingezien hebben, niet slechts voor den handel, maar +ook voor de droogmaking van het Haarlemmer Meer,--men werd afgeschrikt, +niet om het onmogelijke der uitvoering, maar om de kosten. Van dit +bezwaar wordt men echter, door de winst aanbrengende indijking en +droogmaking van het IJ, ontheven, waartoe slechts een voorschot noodig +is, dat genoegzaam gerestitueerd zal worden. + +Amsterdam zal Rotterdam zijnen stroom niet meer te benijden hebben, +daar het alsdan beter in gemeenschap met de zee zal komen. Het is geen +trek van wangunst, die ons deze zaak te berde doet brengen, het is +slechts om aan te toonen, hoe men dit bezwaar, hetwelk Amsterdam immer +heeft gevoeld, zou kunnen opheffen, dat wij zulks hier aanstippen. + +Het is voor beide steden van het grootste belang, dat de handel +van beide worde uitgebreid; en wordt de handel op de eene plaats +verlevendigd, zoo blijft dit niet zonder invloed op de andere, terwijl +het verkeer tusschen beide zoo gemakkelijk is. Boeit men slechts den +handel niet, dan zal de drukte en bedrijvigheid grooter worden dan +immer. Door PEELS stelsel, door den toenemenden handel en de behoefte in +de Rijn-provinciën, de uitbreiding daarvan in Zwitserland en in het +oostelijk gedeelte van Frankrijk, zal men bij ons thans reeds meer +vrijgevig handelsstelsel, en daardoor van alles meer voorziene havens, +de voorkeur geven boven de Belgische, waar men, gedwongen, slechts eenen +vrijen vervoerweg geeft, en baatzuchtig en kortziende, alle vreemde +fabrikaten in eigen gebruik van de hand wijst. + +Alle andere moeijelijkheden daarlatende, die den doortogt door het +Noord-Hollandsche kanaal belemmeren, blijft de ongeschiktheid van +hetzelve voor stoomboot- en stoomsleepdienst het groote bezwaar. Alle +voorgestelde kanalen en ringvaarten, zullen daarvoor geschikt zijn. Welk +vertier door de verkorte gemeenschap van de zee, met al de havens aan de +Zuiderzee geboren zal worden, is moeijelijk te berekenen en te +beschrijven. + +Er zullen van Amsterdam directe stoombootdiensten kunnen geopend worden, +op vele der Engelsche havens en op die van Frankrijk, en zij zullen +kunnen worden uitgebreid op de West-Indiën en op Amerika. Is de handel +van vee, groenten en vruchten van Rotterdam, Harlingen en het Nieuwe +Diep zoo belangrijk geworden, hoeveel belangrijker zal dit niet kunnen +worden, door de aanwinst van zooveel meer grond, als nu in het IJ en +in de Zuiderzee ligt, en door de verbetering der nu door gebrek aan +afwatering gedurig achteruitgaande landerijen, waar onder er, zoo als +om de Zaan heen, zijn, die voor warmoezierderij van de edelste soort +geschikt zijn, die van het Westland evenarende; dan liggen er ook nog de +deels uitgeveende, deels niet uitgeveende Loosdrechten, Breukelerveen +enz., waar, als het water slechts uitgemalen is, beste gronden gereed +zullen zijn. + +Door de vermeerdering van weilanden, van vee, hooi, boter en kaas, +allerhande vruchten, zullen wij, wanneer onze akkerbouw, welke, zoo als +PEEL zelfs omtrent Engeland zegt, nu nog in hare kindschheid is, +meerdere ontwikkeling verkrijgt, in uitvoer van levensmiddelen, zoo naar +Engeland als naar Oost- en West-Indië, met Noord-Amerika kunnen +concurreren. + +Zijn de kanalen in Over-IJssel en Drenthe gereed, zoo vinden wij +eene spoedige en goedkoope gemeenschap met Hannover en Westphalen, +en dan zijn de afstanden, uit onze eigene provinciën, door de beter +daargestelde gemeenschappen verkort, zoodat dan ook alle andere mindere +voortbrengselen van den lande meerdere waarde verkrijgen, zooals zulks +om Nijmegen, overal langs de Maas, de Waal en de Rijn door de snellere +gemeenschap met stoombooten plaats vindt. + +Verwerpen wij eene betere gemeenschap, met de hoofdstad van ons rijk +niet, vooral wanneer zich daarmede buitenlandsche handel paart. +Rotterdam, door hare betere gemeenschap langs de rivieren met het +buitenland, dankt daaraan gedeeltelijk haar bestaan. + +Provinciën en steden, die nader bij Amsterdam liggen en Amsterdam +zouden kiezen, zijn door hare gebrekkige ligging aan de zee, buiten +aanraking met haar. + +Het grootste gedeelte van Gelderland, tot aan de Pruisische grenzen, +vervoert deszelfs produkten naar Rotterdam, omdat het vervoer bij eenen +veiligen watertogt langs de rivieren daarheen gemakkelijk is, en vandaar +een gereede aftrek op Engeland enz. bestaat, al hetwelk thans te +Amsterdam niet het geval is. + +De concurrentie dwingt tot bezuiniging van kosten en daarom zal het voor +Noord-Holland van belang worden, zijne eigene voortbrengselen, ook langs +eigene kanalen, over zee te zenden, en geene omwegen, over het Nieuwe +Diep of Rotterdam te moeten kiezen. + +Alle bestaande stoomboot-diensten, zooals op Zaandam, Harlingen, Zwol +en Kampen, zullen langs de ringvaarten behouden blijven, derzelver +ondernemers, zullen het zich niet voor schade aanrekenen, dat zij hunne +kostbare zeebooten voor binnen- of rivierbooten kunnen verruilen. Deze +en alle andere overzeesche schippers, zoo vaak door laag en door hoog +water, door storm en tegenwinden, door gevaarlijke togten op zee tegen +gehouden, zullen gaarne, gaande weg, hunne thans in aanbouw zijnde en +door onderhoud kostbaarder zeeschepen voor trekbooten ruilen, waaraan +het wisselvallige der zeetogten niet is verbonden. + +Wordt de moeijelijkheid voor de vaart, met onze aan de Zuiderzee +gelegene steden en havens uit den weg geruimd, van niet minder gewigt +zal het verkorte traject, van uit de Noordzee langs Zandpoort naar +Amsterdam zijn, tegen dat van naar het Nieuwe Diep, en van daar door +het Noord-Hollandsche kanaal naar Amsterdam, voor onze handelaren en +reederijen en voor vreemden, welke vermeenen, dat een schip te Antwerpen +gelost en geladen, en weder zee gekozen heeft, alvorens een ander van +het Nieuwe Diep voor Amsterdam kan komen. + +Bovendien, welk nadeel ons een vroeg invallende, lang aanhoudende winter +berokkent, dat heeft ons die van 1844 en 45 bewezen. Wij zouden, bij +het voorgestelde zeekanaal, geene vier maanden van alle gemeenschap met +andere landen en werelddeelen verstoken zijn; onze producten zouden +hunne waarde niet verliezen, door maanden lang gebrek aan gelegenheid, +om die te kunnen verzenden naar alle plaatsen en landen, welke gewoon +zijn, onze toevoeren te ontvangen. Op die plaatsen, en in die gewesten +ontstond alsdan wel gebrek aan onze voortbrengselen, doch daarin +werd voorzien door anderen, en wij misten de gelegenheid, onze +voortbrengselen te verkoopen, en alzoo kwam het nadeel op ons neder. +Ware er de behoefte niet, om in den winter eene geschikte zeehaven te +hebben, men zoude geene plannen gevormd hebben, om zoodanige haven bij +Scheveningen aan te leggen. + +In vier maanden geene toevoer van provisiën uit Nederland naar deszelfs +eigene koloniën; ook daarin moest door andere natiën worden voorzien, en +daarenboven trokken deze de voor ons bestemde retouren en waarden, en +wij zelven hadden geen debouché. Vier maanden lang moesten de reederijen +(zoo al niet de schepen, omdat zij het Nieuwe Diep niet binnen konden +komen, in Engelands havens bleven liggen!) het equipagie-loon en de +levensmiddelen geven, waardoor dikwijls eene, anders winstgevende, +vracht verlies berokkende; vier maanden lang bleef een assuradeur risico +loopen, waarvan hij in weinige uren bevrijd konde zijn; vier maanden +lang derfde de handelaar zijne goederen, en moest zich schadelijke, zijn +crediet niet verheffende, maatregelen getroosten,--dit alles zoude +vervallen. + +De eb en vloed, bij het grooter verval en de diepte van het zeekanaal, +zouden den nieuwen stroom van af de sluizen tot in de zee openhouden, +de uitijzing, wanneer gevorderd, zoude geene weeken lange vruchtelooze +onderhandelingen behoeven, de vaart tusschen Amsterdam tot Zandpoort +ware open te houden door af- en toevarende stoomslepers. + +En legt de doorvoer-handel niet alle voordeelen van eigen +commissie-handel af; het is dan toch voordeeliger, door het binnen komen +en uitgaan der schepen, door hun lossen en laden enz., terwijl al die +schepen zekere behoeften hebben, waarin moet worden voorzien, iets te +verdienen, dan ook dit aan anderen over te laten.[6] + +[6] Het gouvernement stelde in 1815 en 1816 een transitoregt van + 3%, met 13 opcenten, op katoenen garens. Een huis te Amsterdam + had met een huis te Londen eene overeenkomst getroffen. Het + londensche huis had zijne agenten te Liverpool en Manchester, en + stond in relatiën met alle katoenspinners, en wilde 100,000 pond st. + bezigen, om de geschikste sorteringen, twisten of gesponnene garens, + voor de duitsche en zwitsersche markten te koopen, en te zorgen, dat + daarvan ten allen tijde ruimen voorraad te Amsterdam zoude zijn. + Duitschland en Zwitserland hadden slechts de nommers op te geven, + en er kon te Amsterdam terstond in hunne behoeften worden voorzien; + er circuleerden reeds eenige tonnen gouds. De concept-wet bij de + Staten-Generaal ingediend zijnde, vond zich het amsterdamsche huis + verpligt, het londensche daarvan te verwittigen. Een bekende uit + Hamburg was te Londen bij de ontvangst van dezen brief tegenwoordig. + Men sprak er over: de Hamburger beweerde, "de doorvoerregten in + Holland waren te hoog. Wat te Amsterdam niet meer kon plaats hebben, + kon nu even geschikt te Hamburg geschieden." Den Hamburger werd + de zaak toevertrouwd, en de zich deswege geëtabliseerd hebbende + Duitscher reed, binnen weinige jaren, in eene elegante calèche met + vier paarden. + + De Amsterdammer bezocht weinig tijds daarna eenen vriend in den + Haag, eerste commies bij het Ministerie van Financiën. Men dutste + zich, zooals de Duitscher zegt, en het volgende gesprek viel voor: + + De AMSTERDAMMER. Zoo, JAAP! hoe heb je het? + + De HAGENAAR. Wél, KO! Maar hoe zie jij er zoo bedrukt uit? + + De A. Dat is jou schuld, JAAP! + + De H. Mijn schuld--dat begrijp ik niet. + + De A. Gij hebt 3½% transito regt op de twisten gelegd, en die + gaan nu over Hamburg voor ½%; dit maakt mij in Amsterdam eene + misrekening van f 235,000, waarvan mij jaarlijks ruim f 100,000 + zouden zijn toegekomen. + + De H. Maak mij die rekening eens, KO! + + De A. Hoor! 100,000 pond st. is f 1,200,000, gemiddeld die som, + drie maal in een jaar omgezet, maakt eene som van f 3,600,000. + + daarop het land ½% f 18,000 + provisie en delcrediere 3% " 108,000 + courtage 1% " 36,000 + duitsche commissionair 1½% " 54,000 + registratie voor remises en traites 2 o/oo " 7,200 + wissel-courtage 1 o/oo " 3,600 + onkosten " 9,000 + --------- + dit zijn f 235,800 + + door een enkel huis in één jaar. + + De H. Ik heb niet geweten, dat daar zulke sommen mede gemoeid zijn. + + De A. Dan hadt gij eerst de zaken moeten onderzoeken, alvorens zulke + ruïneuze wetten te maken. + +En is die weinige doorvoerhandel, dien wij thans nog maar bezitten, +niet voor een groot gedeelte het gevolg van gebrek aan ondernemingen +van onze zijde, welke eensdeels werden gestaakt door hooge in- en +doorvoerregten, anderdeels door gebrek aan eigene medewerking? Vroeger +wist de duitsche fabrikant geen ander debouché, dan door verkoop aan +ons; wij kochten hem zijne artikelen af, en verscheepten die, voor +eigene rekening naar elders, en bragten van elders de retouren mede. + +Door ons prohibitief stelsel werden vele, zoo niet alle, fabrikanten +genoodzaakt, andere middelen te beproeven, om hunne goederen te +verkoopen; de goederen werden nu naar Hamburg verzonden; men ontving +eenige voorschotten, en verscheepte de goederen, voor duitsche rekening, +naar andere werelddeelen; Hamburg ontving en verkocht de daarvoor +teruggezondene producten en genoot daarvan de winsten. + +Door dit alles werd de Duitscher ingelicht, en van dáár dat die thans +betere handelsbetrekkingen heeft dan wij, omdat de eigen broeder, +zoon of landgenoot, in Noord-Amerika, Brazilië enz. gevestigd, hem van +daar met den stand van zaken bekend maakt, tot zelfs uit onze eigene +koloniën, daar Duitsche natuurkundigen volledige berigten over Java naar +hun land zenden, die wij verminkt na jaar en dag in de mengelwerken +onzer tijdschriften en dagbladen terug vinden. Wij staan den vrijen +handel voor: met een zeer matig gelijk werkend tarief, zou de Staat, wat +zij aan de eene zijde aan revenuën op in- en doorvoerregten derfde; +anderzijds door meerdere welvaart der ingezetenen terug bekomen. + +Door welvaart van den handel vermeerderen 's Rijks magt, aanzien +en middelen, dit leert ons onze eigene geschiedenis. Het waren de +Handeldrijvende provinciën Holland en Zeeland, die vroeger het land +en tijden van gevaar, met volk, met schepen en geld te gemoet snelden. + +Hoe vleide men zich in 1814 en 1815 met herstel van vroegeren +handel, en reeds begon dezelve te ontluiken, toen een rampzalig +fabrijk-protectiestelsel ons de blijde toekomst vernielde, de +ondernemingsgeest uitdoofde, vooruitgang en wetenschappen in en de +toepassing daarvan op de fabrijken, en de kennis van handeldrijvende +volken belette, voor immer den handel in duitsche linnens, en zoovele +niet op onzen grond te huis behoorende fabrijkaten uit het land +verbande, waardoor de retouren uit dien handel met Noord-Amerika, +Brazilië en West-Indië gekeerd, en daarmede den uitvoerhandel van +onze eigene voortbrengselen, van den eigen grond, boter, kaas enz. +stremmende, de ondernemingen op den Stillen Oceaan en de Zuidzee +stuitte, waarheen Bremen ons met vloten beschaamt, de aan scheepvaart +eigene verbonden fabrijken werkeloos maakte, zoodat de werven hier +gesloopt, maar in Hamburg en Bremen aangebouwd werden. + +De graanhandel werd verdreven, en daardoor het middel van de hand +gewezen, om onze eigene granen (mindere soort, met betere vermengd) +af te zetten. De pakhuizen voor linnens en koornschuren, die Europa +voorzagen, waardeloos gemaakt, duizenden, die door inspanning van geest- +en ligchaamskrachten den middelstand deden bloeijen, werkeloos, en tot +den bedelstaf gebragt[7]. + +[7] Men berekent het op f 100 per last graan, ons uit den vreemde + toegevoerd, dat er aan vracht, assurantie, lossen, opdragen, + verschieten, meetloon, afdragen, pakhuishuur, courtage en + provisieloonen is in handen gekomen, behalve de winst en vracht + bij den weder-uitvoer. + + In 1817 werden er alleen 80,000 last tarwe aangevoerd, daaraan + waren dus f 8,000,000 verdiend; rogge werd in gelijke verhouding + aangebragt. Laten nu de voorstanders der graanwetten ons de + verdiensten van den landbouw, tegen die schade opwegende, aanwijzen. + + Een koopman betaalt milde loonen; een koorndrager kan van f 1,50 tot + f 2 daags verdienen, en in den winter wordt door den landbouwers in + de Betuwe 15 cents daags betaald. + +Dit alles danken wij der protectie, aan den landbouw en de fabrijken +verleend; halve maatregelen, hoog opgevoerde schaalregten en +transito-regten, die den doorvoer verboden, waardoor millioenen, die +door onze handen hadden moeten gaan, met de verdiensten daarop uit het +land zijn geweerd, en aan anderen werden prijs gegeven. + +Men beschuldige ons niet, dat wij den landbouw willen verwaarloosd zien; +deze kan zich zelven helpen; zulks heeft, voor weinige jaren, nog een +Zeeuw, een groot landhuishoudkundige beweerd. De landbouw heeft zich +immer zelf geholpen, en wij hebben kostelijke weiden voor de veeteelt, +zoo wij slechts ons beestenras verbeteren, en zorgen dat de boter en +kaas niet, na ouden slendriaan, half bedorven worden vervoerd, terwijl +de onkundige waant, dat geen ander product het zijne kan evenaren, en de +gegoede Engelschman ze niet op zijne tafel zien wil, daar zij bij hem +slechts kost voor de minderen, en tot voorziening van armengestichten +en werkhuizen is. + +De grondeigenaar betaalt den grond buiten verhouding hoog, waardoor hij +zich zelven benadeelt. Door het meer dan benoodigde getal boeren, die +naar eene hofstede dingen, worden de huurprijzen zoo hoog opgedreven, +dat de huurder, bij den minsten tegenspoed, dezelve niet kan opbrengen; +en dit wil men nu door graan-protectie-wetten verhelpen, waardoor de +Staat al meer en meer wordt te gronde gerigt! + +Dat de landbouw uit de geschiedenis de bewijzen bijbrenge, dat hij +gelijke diensten als de handel aan den Staat bewees; welke door zijn +gezag, door zijnen invloed en magt, en door zijne ruime offers aan het +land voorkwam, dat het niet reeds voor langen tijd geheel of ten deele +een wingewest van eenen anderen Staat geworden is. + +De handel kwijnt ook wel door deze of gene gebeurtenis, maar schreeuwt +dan niet om bijstand ten koste van allen. Wordt het algemeen door rijke +oogsten gezegend, zoo kunnen geene protectie-wetten de graanprijzen doen +stijgen, en elke gulden protectieregt is eene belasting op het algemeen, +ten gunste van eenige weinigen, terwijl de landbouw bij schaarste door +hooge prijzen wordt schadeloos gesteld. + +Eenerzijds juicht men Albions vrijgevig stelsel toe en men is verblijd, +daardoor zijne haver tot voordeelige prijzen te kunnen verkoopen, +en anderzijds zal men ons beletten gelijke voordeelen, door even +vrijen invoer te genieten. Men verlieze nimmer uit het oog, dat wij +graanhandelaren behoeven, die gegoed en ondernemend moeten zijn, die bij +dreigend gebrek kapitalen moeten bezitten en den moed hebben, die te +wagen, om door ruime aanvoeren het gebrek te voorkomen, men beseffe dat +het de graanhandel is, die in tijden van overvloed hare schuren opent, +en speculerende, den landbouwer zijnen overtolligen voorraad afkoopt, +welke anders alle waarde zoude verliezen. + +Men heeft groote ontginningen, waarvan sommige met gebrek aan kunde +en doorzigt ondernomen, die zelf bij vrijdom van grond-lasten geene +rekening geven; wel spreken de afgevaardigden uit de provinciën +waar die ontginningen werden ondernomen, luide voor schaalregten om +hunne speculatiën te schragen, terwijl den vrijen graanhandel en den +handelaren, door hen overstemd, geene vergoeding wordt gegeven voor het +groote nadeel, dat hun, met die duizenden, die door den graanhandel +leven, berokkend wordt. Daarbij begint het gezond verstand overal de +bovenhand te verkrijgen, dat, ofschoon belasting op het gemaal moge +geheven worden, het algemeen niet meer cijnsbaar mag worden gemaakt, aan +een reeds te lang bevoorregte klasse. Zochten grondbezitters rondom het +Haarlemmer-meer, de droogmaking daarvan te keeren, uit vrees dat hunne +eigendommen daardoor in waarde zoude verminderen, wij vreezen dan ook, +dat dezen door hunnen baatzucht, ten koste van de welvaart der geheele +natie, wel weder de grootste tegenstanders van ons ontwerp zullen zijn. + +Wij staan den vrijen handel voor, omdat wij meenen, dat juist de +fabrijken, welke hoog beschermende regten genieten, daardoor wel +oogenschijnlijk bevoordeeld, echter wezentlijk benadeeld worden. Vóór +het verbod van uitvoer van lompen, en vóór dat er hooge regten op het +papier werden gelegd, bloeiden onze papier-fabrijken, en overal wilde +men hollandsch papier. De fabrikant, steeds begeerig, verlangde verbod +van uitvoer van lompen, en geen invoer van papier; maar welk gevolg +heeft dit gehad? Hij gaf zich geene moeite meer, sluimerde in, tot dat +hij zijn debiet geheel verloren had, en nu blijkt het, bij onderzoek, +dat hem andere natiën op het gebied van schei- en werktuigkunde verre +zijn vooruitgestreefd. Ware de concurrentie blijven bestaan, dan zou +de vrees voor eigen behoud hem op de hoogte gehouden hebben dier +wetenschappen, welke onafscheidbaar aan zijne fabrijk verbonden zijn. +Nu derven onze papier-fabrijken hun debiet, en wij worden overstroomd +met vreemd fabrikaat; eene reeks van jaren heeft men hier eenen +hoogst aanzienlijken handel in lompen geweerd, terwijl niet meer +werd ingevoerd, dan voor eigen behoefte benoodigd was. + +In Engeland is, sedert den vrijen invoer van wol, de schapenteelt +niet achteruit gegaan; sedert het opheffen van het verbod van uitvoer +der wol, zijn ook dáár de laken-fabrijken niet verachterd en door +den vrijen aanvoer van wol uit alle landen, is de fabrikant niet +meer zoo beperkt, in de keuze van zijne grondstoffen. En wat is er +van onze laken-fabrijken geworden? COCQUERIL DE OUDE, boodt zijne +nieuwe wijze van fabriceren te Leiden aan; die stad was beroemd om +hare laken-fabrijken, en waande zich dus verheven boven de anderen; +COCQUERIL dáár afgewezen, wendde zijne schreden naar Verviers, waar men, +schranderder dan te Leiden, den inventeur van iets nieuws met open armen +ontving. Verviers voorziet thans alle werelddeelen van laken, en Leiden +bezit geene fabrijk meer. + +De handel biedt aan de wetenschappen de hand, en van daar voorspoed; +terwijl kleingeestige begrippen verdwijnen, en de ondernemingsgeest +aangewakkerd wordt. + +Gouda klaagt over verval harer pijpen-fabrijken; maar geen inboorling +van Gouda, die weet, dat er in Amerika en in Engeland vele pijpen van +slechter allooi en fatsoen gebruikt worden, zal er heen gaan, om zelf +onderzoek te doen, en een beter fabrikaat aan te bieden;--dit ligt niet +in zijnen aard. De Commissiën op de pijpen moeten hem, als weleer, op +geregelde tijden geworden;--dit nu niet geschiedende, wordt er over +verval geklaagd; op wie rust de blaam? + +Vele rekwesten van wolkammers zijn er ingediend, om beschermende regten +op de garens. Zij hebben het verbeterde engelsche fabrikaat voor oogen, +en evenwel blijft men kammen zoo als voor eeuwen. Menig bemiddelde onder +hen, die kinderen heeft, is te beangst, om hen uit het vaderlijke oog te +laten gaan, of het komt in zijne gedachte niet op, hen naar Engeland te +zenden, om onderzoek te doen naar de wijze, waarop de Engelschen werken, +en betere artikelen kunnen leveren. Wij zouden nog eene reeks van +voorbeelden van gelijken aard kunnen bijbrengen, om te bewijzen, dat het +niet raadzaam is, om door verhoogde regten fabrijken te bevoorregten; +maar wel dat de wetenschappen aangekweekt en onder het volk verspreid +moeten worden, waardoor wij zullen worden in staat gesteld, om met +andere natiën te kunnen concurreren. + +Men wordt hier met den vinger nagewezen, als men iets, zoogenaamd +nieuws, onderneemt, dat veelal jaren achtereen in andere landen bij +ondervinding is gebleken goed te zijn. + +Waarom lijden sommige dier ondernemingen bij ons schipbreuk? Deels door +de traagheid der natie, welke eene afkeer schijnt te hebben van al wat +nieuw is; deels door eigenbelang; deels door gebrek aan behoorlijk +onderzoek en aan de noodige kunde van den ondernemer, om zelf te +oordeelen, zelf een wakend oog te houden op de werkzaamheden: deels +door te goed vertrouwen op de vreemden, waarvan sommige wel de noodige +bekwaamheden bezitten, doch ook vaak met ondeugden behebt zijn, om +welke zij hun eigen land, met betere inkomsten, hebben moeten verlaten; +deels, omdat bij ons werkvolk de ondersteuning, de bekwaamheid en de +lust ontbreekt, om de behulpzame hand te bieden. + +Nog zeer kort geleden hoorden wij eenen thans overleden, met +ondernemingsgeest bezielden baron, die groote bekwaamheden had, laken, +om de (zoogenaamde zotte) nieuwigheden, die hij bij zijnen landbouw +had willen invoeren, zoo als verbeterde wijze van ploegen, zaaijen, +enz. De verdienstelijke overledene had zich vele verbeterde werktuigen +aangeschaft; maar alles bleef meest ongebruikt, omdat zijn volk dezelve +deels met vooroordeel, deels met tegenzin hanteerde. + +Een onzer huishoudkundigen bezocht onlangs Engeland, en doorreisde +vooral zulke streken, waar de grond met de zijne niet verschilde. Hij +moest erkennen, dat men er ons verre vooruit was; maar had geene der +dáár met voordeel gebruikt wordende werktuigen mede gebragt, omdat zijn +volk er niet mede wist om te gaan, en hij, zoo doende, vergeefsche +kosten zoude hebben gemaakt. + +Wilde men met voordeel op engelsche wijze, en met engelsche werktuigen +werken, dan zoude men eerst eenige jongelieden uit den boerenstand, daar +henen moeten zenden, om, onder eene verstandige leiding, in het werken, +en door te werken, onderrigt te genieten, waarvan dan hier voordeel +zoude kunnen worden getrokken. Dit zoude meer afdoen, dan het beschouwen +van de werktuigen, welke in onze landhuishoudkundige kabinetten voor +staatsie staan, en alle jaren eens voor de tentoonstelling worden +opgepoetst. Het naar Engeland zenden van jonge lieden, uit den +boerenstand, zoude thans aan niet veel zwarigheid onderhevig zijn, +sedert de engelsche nieuwsbladen ons berigten, dat, ten gevolge van +het aanleggen van zoovele spoorwegen, daar gebrek aan handen voor den +landbouw ontstaat. Het ware dus maar hoofdzakelijk de reiskosten; het +engelsch spreken leert men spoedig genoeg, voor zooverre het noodig is. + +Bleef de natie in alles zich, als in hare zucht voor het oude, gelijk, +wij zouden dan vrij wat minder schatting aan de parijsche industrie +betalen, en de kosten der huishoudelijke ameubelementen en kleeding +zouden vrij wat geringer zijn; doch hierin is de zucht voor het oude +geenszins blijkbaar. Het zal eenmaal zoo ver komen, dat er geene +nationale kleederdragten in onze beschaafde wereld zullen bestaan; zoo +als men zich te Parijs kleedt, zal men zich op elk dorp ook moeten +kleeden. Wij zien het bewijs daarvan in de parijsche modeplaatjes, die +tot op de geringste dorpen toe voor de glazen prijken, waar maar een +kleêrmaker of artiste voor de dames woont. Dat men nu een winkelier, +madame, _tel et telle_ eert en acht, welke die modeartikelen, in groote +magazijnen, uit den vreemde ten toon spreiden, laten wij daar, maar dat +men den Hollander veracht, die door eigen vlijt onderneemt, om ook iets +nieuws daar te stellen, waardoor in die behoefte kan worden voorzien, +dit is onvergeeflijk. + +Waren onze voorouders ook zoo aan het oude gehecht? Schuwden ook zij +de nationale uitvindingen, zoodat een uitvinder zich kwalijk, om +niet (impertinent) lastig te zijn, bij een groot heer durft te laten +aandienen? Haalde men bij hen ook voor een groot genie de schouders +op, die het een of ander durfde ondernemen? Van wáár dan die vele +ontdekkingen op het gebied van kunsten en wetenschappen, zoodat +zij de beste papierfabrikanten waren, de beste uurwerken en klokken +vervaardigden; hunne lakens boven andere de voorkeur hadden; niets hunne +bleeken evenaarde; dat zij de houtzaagmolens uitvonden, olieslagerijen, +lijnbanen, in de toenmalige hoogste volmaaktheid, bezaten, en het aan +ontdekkings-ondernemingen naar het Noorden en Zuiden niet ontbrak? + +Van wáár, dat de trotsche, zich onoverwinnelijk wanende Spanjaard, als +hij den Hollander op zee ontmoette met de lont in de hand, liever in de +lucht willende springen, dan zich aan hem overgeven, om genade riep, en +zich, ofschoon eene groote overmagt hebbende, aan denzelven overgaf? Van +wáár, dat een CZAAR PETER DE GROOTE, naar ons land reisde, en er zijn +verblijf hield, om de scheepsbouwkunde te leeren? + +Is het de regering, die de volksgeest niet weet te verheffen? of is het, +omdat het volk hoe langer hoe onverschilliger wordt, en denkt: het is +toch alles maar te vergeefs? Aan beide is het te wijten. De regering +acht zich veelal boven de voorstellen van den onderdaan verheven, en +de onderdanen handelen niet gemeenschappelijk, om hetgeen, wat nuttig +is en noodzakelijk wordt, voor te dragen en klem aan hare vertoogen te +geven, en die met vastberadenheid door te zetten. De regering stelt de +populariteit niet genoeg op prijs, verliest dezelve uit het oog, het +volk zwijgt, hetwelk verkeerdelijk als een blijk van goedkeuring wordt +voorgedragen; wat wonder, dat dus alles verachtert en het algemeen er +door lijdt? + +Wordt er een of ander voorwerp of uitvinding aan het bestuur, tot +onderzoek, voorgedragen, en bereikt de daarbij belanghebbende zijn doel, +dat het door den Minister wordt aangenomen, zoo waant hij zich gered. +Hij dwaalt! De ambtenaar, aan wien nu de taak van het onderzoek wordt +opgedragen, is of traag, of bevreesd, dat hij, door het uitbrengen +van een op waarheid gegrond rapport, zich op de eene of andere wijze +compromiteeren zal, en stelt het in dier voege, dat er geen eigentlijk +besluit op genomen kan worden,--en de belanghebbenden ziet zijne poging +verijdeld! Vaak ook druischt eene uitvinding tegen wezentlijke of +vermeende belangen, van bij het bestuur aangestelden of magten in den +Staat en commissiën, aan; en dan, tenzij de uitvinder een man van gewigt +is, leiden de beste pogingen schipbreuk. Dat heeft men hier niet alleen +bij ondervinding, het schijnt overal het geval te zijn; vandaar dan ook, +dat vele uitvinders de vruchten van hun genie niet plukken. + +Vervolgen wij nu den loop onzer gedachten, hoe de handel, door de +instandbrenging van ons plan, gediend zal zijn. + +Men vergunne ons, den lezer nog eens nader toe te lichten, welk nut uit +de indijking van een gedeelte van het IJ getrokken zal worden. + +Het voordeel, door de indijking van 8000 bunders beste kleigrond in het +IJ te verkrijgen, in stede van een, kosten zonder voordeel aanbrengend, +water te behouden, valt van zelf in het oog. + +Amsterdam wilde vroeger nimmer gedoogen, dat de Slaperdijk verhoogd +werd. Het regt van zelfbehoud waande, dat, wanneer de Slaperdijk +overliep, de stad alsdan gered ware, even alsof bij eenen, door de +Voorzienigheid gelukkig altoos afgewenden, aanhoudenden storm en hoogen +vloed, er niet meer water uit de Noordzee in de Zuiderzee had kunnen +dringen, dan Rijn- en Delfsland kunnen verzwelgen, en dat dan Amsterdam, +bij de indringing van dat water, ook niet zou hebben kunnen of moeten +onderloopen. Er zijn nu nog menschen in leven, die zich het overloopen +van den nu verhoogden Slaperdijk herinneren, en die de schrik en ellende +kunnen beschrijven, door dit overloopen veroorzaakt. Het is ook nog in +veler geheugen, welke schade en ongelukken, door den hoogen vloed van +1825 in Noord-Holland en alom in ons Rijk veroorzaakt zijn; alsmede in +welken angst men later nog te Spaarndam en te Amsterdam heeft verkeerd. +Er kunnen weder stormen en hooge vloeden komen, en is dan ons plan +voltooid, dan kunnen wij die zonder bezorgdheid te gemoet zien, daar, +bij den overvloed van specie uit de diep te graven kanalen, breedere +en hoogere dijken, dan nu bestaan, zullen kunnen gelegd worden. + +Men verbeelde zich eens, het IJ ingedijkt, zoo als wij zulks +voorstellen. + +Er zouden alsdan drie wegen van gemeenschap met Noord-Holland komen, +waar er nu geen enkele is: men kwam van het Wester-dok naar het Tolhek, +van Zaandam op Halfweg, en van Nauerna op Spaarndam, zoodat men bij +ijsgang geene overtogten, van 4 uren van de Nieuwe Stads-herberg naar +het Tolhek, te vreezen had. Behalve langs de geregelde vaarten van +uit de Zaan, zouden 's winters langs die wegen de toevoeren van de +Zaanlandsche fabrijken, van vee uit Noord-Holland, en van de behoeften +naar de Zaan en Noord-Holland, met geringe kosten kunnen geschieden, +hetwelk nu dikwerf voor weken en maanden niet geschieden kan; en +wanneer het al plaats kan hebben, dan nog slechts met groote bezwaren, +vele kosten en oponthoud. Gelijk deze gemeenschap met Amsterdam +zoude verbeteren, vond zulks ook met Haarlem plaats; en is eenmaal +de droogmaking van het Haarlemmer-meer voltooid, dan worden daardoor +wederkeerige behoeften geboren, welke den weg en de vaart, van de Zaan +op Halfweg, van het grootste gewigt zoude doen worden, en Halfweg tot +eene plaats van levendig vertier maken, iets, dat voorheen niemand in de +gedachten kwam. + +Ook het oponthoud, hetwelk onze binnenlandsche handel en scheepvaart +zoo vaak ondervinden, dat men, om oosten-wind en gebrek aan water, niet +van Spaarndam, noch van de Zaan weg kan komen, of dat men dikwijls dagen +achtereen moet blijven liggen, wanneer door hoogen waterstand niet +geschut kan worden, zou niet meer plaats hebben. Door al zulke nu zoo +veelvuldig in het najaar en in den winter plaats hebbende stoornissen +in de vaart, wordt zeer veel verlies geleden, dat, alhoewel niet +algemeen bekend, door de belanghebbenden, die het ondervinden, maar al +te goed kan beoordeeld worden, zoodat men met vreugde middelen zal zien +aanwenden, om zulk ongerief, waaraan groote verliezen verbonden zijn, +uit den weg te ruimen. + +Men veronderstelle eens, alles bestond reeds, gelijk wij het hier +voorgesteld hebben. Nu kwam men op het denkbeeld, om, voor Amsterdam +eene waterberging behoevende (even als Rijnland het jaren lang heeft +doen voorkomen, daartoe het Haarlemmer-meer te behoeven, 1/3 van +Rijnlands geheele oppervlakte), die 8000 bunders schoone, vruchtbare +velden in water te veranderen, en dat men om dien boezem dijken moest +aanleggen met kostbare sluizen;--zoude men dan niet eene algemeene kreet +hooren opgaan? 8000 bunders best land aan de zee ter prooi te geven! +Dijken te moeten bekostigen, in aanleg en onderhoud bezwarende! De zoo +noodige land- en veilige watergemeenschap op te breken! De geregelde +drooghouding der landerijen binnen die dijken te beletten. Daardoor +duizende bunders land in moerassen te veranderen, dat toch het gevolg +moet worden, aangezien de boezem, na verloop van tijd, onvermijdelijk +zou moeten verslibben! Amstelland ook van geregelde spuijing te +berooven, en de stads-grachten, steeds van versch en goed drinkwater +voorzien, in zoo vele stinkpoelen te veranderen, waardoor men schuiten +water van elders zou moeten laten komen, en er sprake zou moeten zijn, +om kostbare waterleidingen te maken, die toch op de gewone wijze, met +veel overleggingen en veel praten, niet tot stand zouden komen! + +Verbeeld u al deze niet overdrevene nadeelen,--welke te verhelpen zijn, +als men slechts wil,--die thans bestaan en van jaar tot jaar toenemen. + +In het tot dus verre afgehandelde is er van zelf reeds veel sprake +geweest van de verbeteringen voor den landbouw, welke uit de exploitatie +van ons ontwerp zullen ontstaan; doch die landbouw is te gewigtig, en te +velen hebben er belang bij, om niet nog eenige bijzonderheden daarover +op te teekenen, waarbij de verbeterde waterloozing, door hare +wenschelijke gevolgen, den eersten rang bekleedt. + +Wat men nimmer bevroedde, en waarvan men alzoo nimmer de gewenschte +gevolgen berekend heeft, is, dat door den krachtigen stroom, met grooten +diepgang en waterboezem voor de stad Amsterdam, geheel Noord-Holland +en Amstelland op Rijnlands-peil zullen worden gebragt. Wat weldaad +zulks voor Noord-Holland zoude zijn, zullen, onder meer anderen, de +Heer-hugowaard, de Schagerwaard en het district van Ierswoerde weten +te waarderen, welke alle afgesloten liggen van het Noord-Hollandsche +Amstel-peil, waardoor de Heer-hugowaard en de Schermer zooveel boezems +en strijkgemaal behoeven, die dikwerf niets baten. + +Er moeten duizendtallen bunders op boezems uitmalen, welke ½ el lager +liggen dan het Noord-Hollandsche Kanaal. De nadeelen, welke daaruit +ontstaan, zijn niet te berekenen. + +Hoe schrikkelijk werd men in de Heer-hugowaard, in het natte jaar +1841, geteisterd door gebrek aan uitwatering. Eens moest men tien +achtereenvolgende dagen den stevigen wind door de hekken laten waaijen, +daar de boezem boven peil stond, en men dus door de lagere ligging +niets kon ontlasten. De ellende in die polder steeg ten top; het water +stond er op eene el hoogte, zoodat die waard naar eene zee geleek. +Soortgelijke rampen waren voor immer geweerd en voorgekomen. De +noodzakelijkheid, om het Noord-Hollandsche Kanaal altijd op deszelfs +tegenwoordig peil te houden, verviel, daaraan was geene behoefte meer, +dewijl de groote en diepgaande schepen het Kanaal niet meer zouden +passeren, enkele gevallen uitgezonderd. Door het ontstane lagere peil +werd eene geheele streek van Noord-Holland, van Zandpoort af tot aan het +Buitenveld toe, van bemaling ontslagen. + +Het is bekend, dat de sluizen van het Noord-Hollandsche Kanaal, aan het +Nieuwe Diep, vermogender zijn, dan al de andere sluizen in Noord-Holland +te zamen genomen. Hieruit nu mag men afleiden, dat de uitwatering door +het Zeekanaal in de Noordzee, die 14 à 15 uren nader aan den hoek van +Holland ligt, veel krachtiger zal worden, dan die aan het Nieuwe Diep, +terwijl ook nog dit nieuwe kanaal breeder en dieper wordt, en zich in +een magtiger buitenverhang verliest. + +Bij den bloei van den groothandel, van de zeevaart en van de tallooze +fabrijken van vroegere dagen, lette men niet op den rijkdom van grond +aan de Zaan, even min als in vele andere provinciën van ons Rijk. Thans, +daar vele bronnen van welvaart aldaar verdwenen zijn, en daardoor de +armoede schrikwekkend toeneemt, zal men, bij eene verbeterde afwatering, +veel van die armoede kunnen keeren, en den last en druk daarvan kunnen +lenigen. + +Genoegzaam kosteloos en onopgemerkt, zullen de nu moerassige landen +alsdan daar droog blijven. Die gronden zijn bij uitstek geschikt voor de +teelt van groenten en vruchten. Het is eene uitgestrektheid van duizende +bunders, en die uitgestrektheid wordt van zelf grooter, doordien men het +groote aantal van slooten en slootjes zal kunnen ontberen, hetwelk men +daar thans heeft. + +Bij de daar te stellen scheepsgelegenheden naar buiten'slands, kan +men op eenen geregelden aftrek van allerlei vruchten, groenten, +gevogelte, eijeren, enz. rekenen. Met weinig moeite en kosten ware +alsdan veel te verbeteren. De polders van den Oost- en West-zaner-ban +zouden gevoegelijk, door de stoombemaling van den nieuw te scheppen +Midden-IJ-polder, kunnen worden geholpen, wanneer er soms nog behoefte +aan bemaling mogt bestaan, na alvorens alle fabrijken aan de overzijde +van den Zaanstroom, alsmede die van Westzanen, behoorlijk met kaden +buiten gedijkt te hebben, en wel zoodanig, dat de hoofd- en dwarsvaarten +tot gemeenschap in wezen bleven; van de elf binnensluizen, zouden er ook +verscheidene kunnen vervallen; thans kan de Westzaner-sluis alleen bij +een dood getij spuijen, en zij zal, met een veel grooter verhang, op +de binnenvaarten van den nieuw te scheppen IJpolder kunnen werken. Het +is onnoodig, de alsdan aldaar te verkrijgen voordeelen verder toe te +lichten. + +Het uitgestrekte gebied der Ilpen is, bij den aanleg van het +Noord-Hollandsche Kanaal, door onkunde en vooringenomenheid van deszelfs +toenmalige bestuurders, tegen betere inzigten van den Waterstaat, +in slechter toestand geraakt, dan immer te voren. Door aanhoudenden +toevoer van honderde kubieke ellen ziltig water, bij elke schutting van +de sluizen, op zijne reeds drassige landen, verviel zijn toestand van +erger tot erger. Uithoofde der tegenkanting van dit bestuur, moest er te +Purmerend eene kostbare sluis gelegd worden, met dat ongelukkig gevolg, +dat de Willemssluis niet in het IJ kan spuijen, en al haar water nu over +hooger liggende gronden, zoo als die van het Zand of Koegras, naar het +Nieuwe Diep moet geloosd worden. + +Het ware voor Noord-Holland voordeeliger geweest, wanneer het geheele +kanaal op Amstel-peil ware gelegd. Nu die Ilpen door dure ondervinding +van het bederf hunner landerijen ingelicht zijn, mogen zij aanzoek +doen bij het Hooge Bestuur, om hunnen misslag hersteld te krijgen, en +de vroegere plannen van den Waterstaat in wezen te roepen, maar zeer +waarschijnlijk lijdt hun wensch schipbreuk om de daarmede gepaard gaande +groote kosten. Met ons plan zouden de Ilpen ook gered zijn. + +Door de steeds aangroeijende verslibbing van het IJ, wordt de +uitwatering van Amstelland meer en meer belemmerd, zoodat Amsterdam er +ook den last van ondervindt; door het Noordzee-Kanaal zal de uitwatering +hersteld en een voldoend spuijingsvermogen verkregen worden. + +Het is bekend, dat Rijnland een groot half el meer verval door de +Katwijkersluizen in de Noordzee heeft, dan door hare sluizen in het IJ, +en die sluizen van het Haarlemmer-meer aan Halfweg en Spaarndam liggen +reeds 3 palmen lager, dan die van Amstelland, zoo dat Amstelland +vermoedelijk een el meer verval zal krijgen, dan het nu bezit. + +Het is ligt na te gaan, welk voordeel dit meerdere verval van water +der stad Amsterdam zal aanbrengen, daar de stads-grachten en hare +singels schoon gehouden en van versch en drinkbaar Vechtwater zullen +voorzien worden, alsmede de Overtoom, de Weteringen en de buiten- en +binnen-Amstel. Bijzonder zal zulks voor de gezondheid der ingezetenen +zeer bevorderlijk zijn. De verlegenheid, waarin men zich dikwerf +bevindt, om drinkbaar water te krijgen; het genoegelijker verblijf voor +ingezetenen en vreemdelingen, welke zich niet aan de onaangename lucht +aldaar gewennen kunnen; de voorziening van vele fabrijken, welke met +bezwaarde kosten schuiten voor water moeten aanhouden,--dit alles zijn +voordeelen, die buiten het handelsbelang wel in aanmerking dienen te +komen, en waarbij nog bovendien de in Amstelland gelegene gronden +aanmerkelijk zullen verbeteren. + +Het polderwater, hetwelk nu eene wezentlijke last is voor de stad, zal +haar alsdan tot eenen zegen verstrekken; want hoe sterker, de aandrang +daarvan naar de stad zal zijn, hoe zuiverder de grachten zullen kunnen +worden gehouden. Wij gelooven, dat het spuijingsvermogen zoo aanzienlijk +zal worden, dat men het wenschelijk zal oordeelen, dat de Vecht en +Rijnland met het waterschap van Woerden zich van de stad zullen willen +bedienen, voor welke laatste het eene groote weldaad zal zijn. + +Heeft men het geopperd ontwerp nog niet geheel ter zijde gesteld, +om water uit het IJ in de grachten te laten loopen, en hetzelve +daarvan door water-opvoerings-werktuigen, door stoom bewogen, weder te +ontlasten, om zoodoende de grachten eenigermate te zuiveren,--bij ons +plan zoude dit ontwerp vervallen. + +Onopgemerkt zal het voor de onkundigen gebleven zijn, dat de sluizen der +stad aan het IJ, en die van Rijnland aan Halfweg en te Spaarndam, maar +ten halve werken, daar de laag slib, die voor de sluizen ligt, hooger +is dan de drempel dier sluizen, waardoor de afloop van water belemmerd +en vertraagd wordt. Door het daarstellen der twee zoogenaamde dokken +heeft men wel eene aanzienlijke schuring in den stroom verkregen, zoodat +daardoor voor de stad eene meer dan benoodigde diepte is ontstaan; +maar ook door het laten bestaan van die ruimte, tusschen de dijken der +twee dokken, waardoor eene inham is gevormd, heeft het door den stroom +opgestuwd wordende troebele water tijd om te bezakken. De ondiepte neemt +aldaar dus bestendig toe, en de moddermolens, moeten gestadig werkzaam +blijven, zonder dat dit een gewenscht gevolg oplevert. Hadde men in +eene bedijking, van het eene dok naar het andere gelegd, en dan de +uitwatering der sluizen, tot aan den stroom, die met eb en vloed, uit en +in het IJ vloeit, gelegd, dan ware er beter spuijings-vermogen aan de +sluizen gebragt. + +Voor Amsterdam is dezelfde fout begaan, als voor het Nieuwe Diep, alwaar +men de groote sluis voor de marine, binnen in den bogt heeft gelegd, +die, ondanks al het baggeren, onbruikbaar blijft. + +Door den voor de stad te vormen boezem of de haven, of dit gedeelte van +het IJ, hetwelk daartoe bestemd blijft, en dat omstreeks 1200 bunders of +12,000,000 kwadraat ellen zal beslaan, zal er met het meerdere verhang +tot in de Noordzee, en wel van bijna 2 el bij hoog tij, tweemaal 's +daags een aan- en afvoer van 24,000,000 kubiek ellen water ontstaan; de +werking, die daardoor op de sluizen voor de stad zal worden verwekt, +die alsdan op halve diepte van het kanaal zullen liggen, zal daaraan +geëvenredigd groot zijn, en nimmer zal er zulk een groot vermogen +bestaan hebben. + +De vraag zal dan niet meer behoeven geopperd te worden, daar die van +zelve opgelost zal zijn: of het IJ, in zijn geheel voor waterberging, +tot na geëindigde droogmaking van het Haarlemmer-meer, in wezen zal +moeten blijven? + +Het Zeekanaal, de boezem voor de stad Amsterdam, de ringvaarten tot +Enkhuizen, en die langs Muiden tot Stavoren, allen begrepen in de +indijking van Enkhuizen op Stavoren aan, leveren eene oppervlakte van +omstreeks 30,000,000 [white square] el voor waterberging op. + +Bij het tijdig afsluiten van de sluizen te Zandpoort en te Enkhuizen en +Stavoren, zal men in een regenachtig seizoen, bij eenen opstoppenden +wind, een dubbel getal, en dus 60,000,000 kub. el water in dat kanaal, +dien boezem en die ringvaarten kunnen bergen, zoodat deze gezamentlijk +een zeer aanzienlijke boezem uitmaken. Dusdanige gelegenheid van +buiten-waterberging bestaat er thans niet; want bij eenen opstoppenden +wind belet de hooge waterstand in de Zuiderzee, den afloop van het +water uit onze sluizen en afwateringen; hij doet nog meer: het water +der Zuiderzee dringt door de rivieren, door opene, niet bedijkte, en +niet afgeslotene afwateringen, tot ver het land in, en zoolang het +binnengestuwde water niet weder afgeloopen is, kan het overtollige +polder- en binnenwater ook niet ontlast worden. Dit schadelijke +binnendringen van zeewater wordt vooreerst belet, en daarenboven is er +dan nog gelegenheid gemaakt, dat het overtollige binnenwater ook tijdig +weg kan. + +Dat dit van het grootste belang voor vijf provinciën is, welke allen +behoefte aan deze verbetering hebben, is klaarblijkelijk, en zal door +den landman naar waarde geschat worden. De gelegenheid, dit water te +kunnen bergen, wanneer het gevorderd wordt, is ook van gewigt, tijdens +het droogmaken van de Zuiderzee en van het Haarlemmer-meer, omdat men +daardoor in staat gesteld is, onafgebroken te kunnen blijven doorwerken. + +Het hier ter nedergestelde is een afdoend bewijs, dat het daarstellen +van het kanaal zeer bevordelijk zal zijn aan de droogmaking van het +Haarlemmer-meer, en van het wenschelijke, dat het zeekanaal bestond, +alvorens men met de uitmaling van het Haarlemmer-meer eenen aanvang +maakte. + +Men weet, hoe gering het aantal sluisgangen te Halfweg en te Spaarndam +in vergelijking met de sluisgangen te Katwijk is; ware het kanaal +gereed, dan zouden die sluizen niet zoo werkeloos zijn, en alsdan door +hun aantal, en door de meerdere diepte van het kanaal, meer effect doen, +dan de Katwijker sluizen; het kostbare strijkgemaal te Spaarndam werd +overbodig, dat buitendien niet werken kan, wanneer het boezemwater in +het IJ hoog is. + +Men heeft veelvuldige meren en plassen, welke aan het Haarlemmer-meer +belenden, van welke men sommige van het Meer zelf afgedamd heeft, die +men ook al, om aan de bestaande vooroordeelen van waterberging te gemoet +te komen, in wezen heeft gelaten; maar welke dreigen, na verloop van +jaren, wederom eene oppervlakte zoo als thans het Meer heeft, te zullen +beslaan, met hunne kosten ter beteugeling, voor verwoestingen enz. +Het zoude wel de moeite beloonen, om te onderzoeken, in hoeverre het +doenlijk en raadzaam ware, deze meren en plassen in eens met het +Haarlemmer-meer droog te maken; terwijl het spuijingsvermogen door sterk +werkenden afloop door middel van het kanaal, zoo veel aanzienlijker +werd. Leveren nu het spuijingsvermogen en de water-opvoeringswerktuigen +betere resultaten dan vroeger op, zoo moeten natuurlijk de kosten tot +bestrijding van het droogmaken aanmerkelijk minder worden, waardoor voor +onuitvoerbaar gehoudene, maar gewenschte, plannen verwezenlijkt kunnen +worden, dat zeer veel tot de materiële welvaart van ons land zouden +bijdragen. + +Wij achten die meren en plassen, met het kostbare onderhoud, daaraan +verbonden, onnoodig voor waterberging. LEEGHWATER hield in de Beemster +geene bunders land voor boezems achter; wij zullen die evenmin, in het +droog te maken IJ en in de Zuiderzee behoeven,--de Noordzee is er voor. + +Men ziet toch nu wel in, dat, wanneer er behoorlijk voor de afwateringen +van stroomen en rivieren gezorgd wordt, en de afwateringen voor polders +enz. onafgebroken in werking zijn, er geene duizenden bunders voor +waterberging, en waarvoor de zee dienstbaar is, noodig zijn. Mogt +Rijnland voor dezen zoo angstig gestreden hebben voor het behoud van +zijnen, steeds aangegroeid zijnde, boezem, die het een derde gedeelte +van zijne oppervlakte ontnam, millioenen guldens, aan onderhoud kostte, +duizende ingelanden ongelukkig maakte, die dorpen met inwoners, have en +vee verslond, het zoude door twee gestadig werkende uitwateringen in de +Noordzee een der meest begunstigde polders in ons Rijk kunnen worden[8]. + +[Footnote 8: Hoe kleingeestig Rijnlands collegie nog over de +waterberging denkt, leert ons het volgende: Men heeft aanvraag gedaan, +om een klein meertje van 300 bunders, van het Haarlemmer-meer te mogen +afdammen en droog maken; de Ministers stemden toe, maar Rijnland niet, +om behoefte aan waterberging. Het ziet er waarlijk erg bij ons uit, +wanneer aan zulke collegie's de magt en het regt toegekend wordt, om +nuttige ondernemingen op fautive gronden te keeren.] + +Voor de aan en om de Vecht gelegene landen, voor de provinciën +Overijssel en Drenthe, zal de eerst te ondernemene indijking van +een gedeelte der Zuiderzee niet minder voordeelig zijn, dan voor +Noord-Holland. Voor immer ware men daar mede gewaarborgd voor die +schadelijke inundatiën, door het in de Zuiderzee zoo vaak opgestuwd +wordende water veroorzaakt, waarvan de nadeelige gevolgen onberekenbaar +zijn. + +Door eenen gewaarborgden geregelden afloop van het IJsselwater zullen de +wateropstoppingen in het hart der provincie Overijssel en Gelderland +gekeerd kunnen worden, en zal men in de provinciën zelve alsdan met +vrucht veel tot verbetering kunnen bijdragen. + +Er ligt daar veel grond, welke, bij tijdigen afloop van het water, in +het vroege voorjaar, veel in vruchtbaarheid zal winnen, en waardoor dan +de waarde der landerijen met de meerdere welvaart der bevolking zal +toenemen. Genoegzaam dezelfde voordeelen, zullen de provinciën Vriesland +en Groningen verkrijgen, wanneer de indijking van de geheele Zuiderzee +wordt ten uitvoer gebragt, en men ook om de kust van Groningen een +bolwerk zal gelegd hebben, waardoor de nu nog bestaande bezorgdheid +voor hare veiligheid zal verdwijnen. Ook ware het doenlijk, wanneer er +fonds genoeg ingeschreven werd, de omdijking van de Groninger-kust, te +gelijk met die van het eerste gedeelte te beginnen, terwijl daardoor de +instandhouding der gemeenschap niet belemmerd wordt, en de werkzaamheden +aan de beide vakken ver genoeg van elkander zijn afgelegen, om geene +stoornis in dezelve, van de eene door de andere, te duchten te hebben. + +Komt men tot eene opsomming van al de te verkrijgen voordeelen, welke +deze onderneming, tot stand komende, zal kunnen opleveren, zoo zullen +die wel opwegen tegen eene ingebeelde vermindering van landswaarde, door +de aanwinst van 600,000 bunders land, waarop een daaraan behoefte +hebbende boerenstand wacht. + +Bovendien zoude het wel begrepen belang niet mede brengen, dat de +onderneming hare bezittingen spoedig ging verkoopen, daar de verpachting +eene voordeelige geldbelegging aanbiedt, en bij den overvloed van geld, +dat men gaarne in vaste goederen wil beleggen, het evenwigt zich zeer +spoedig herstellen zou. Den angstigen moge vrees aangejaagd worden, die +hen tot den verkoop van land beweegt, spoedig zullen zij echter inzien, +dat hunne renten blijven bestaan en de grond niet verzinkt, maar in +waarde toeneemt. + +Voor de landbouw en de ontginning van heidegronden, zoude de onderneming +zeer heilzame gevolgen hebben. De vruchtbaarheid van het grootste +gedeelte der gronden in de Zuiderzee is boven allen twijfel verheven: +hier vaste blaauwe klei, daar slib met een zeer fijn zand vermengd, en +alzoo gronden, welke voor de meest winstgevende kultuur vatbaar zijn. +Tarwe, koolzaad en vlas zullen daar even goed kunnen worden geteeld, +als in de vruchtbaarste streken van Zeeland, daarvoor waarborgen ons +het ingedijkte Eijerland, het Koegras, de Wieringerwaard. Wordt de +landbouw in den polder zelven, door zijne vruchtbaarheid bevorderd en +begunstigd, dan zal het niet minder voordeelen voor Noord-Holland en +al de andere provinciën opleveren. De veestapel zal aanzienlijk kunnen +worden vermeerderd, doordien men overvloed van hooi zal kunnen winnen, +terwijl men nu in Noord-Holland, in het najaar, gedwongen is, het vee +bij duizenden tot geringen prijs, uit gebrek aan voeder, te verkoopen, +en er bij late voorjaren, als het hooi op en er nog geen gras op de +velden is, nog grooter schade aangerigt wordt, waardoor niet alleen de +boer verliest, maar ook de handel in boter en kaas veel lijdt. + +Is de meerdere productie van hooi wenschelijk voor Noord-Holland enz., +het is mede eene dringende behoefte voor ontginningen van heidegronden, +waar men zich niet bepaalt bij het aanplanten van hout. Waar men de +gronden wil bebouwen, moet men mest aanwenden, en daartoe is vee +benoodigd; voor vee moet men voeder hebben, welk voeder de zandgronden +niet in genoegzame hoeveelheid opleveren. Dikwerf is er reeds gebrek aan +hooi, of stijgt de prijs daarvan door buitenlandsche vraag zoo hoog, dat +de boer dien hoogen prijs niet kan besteden. Men zal met kunstmesten, +met guano, enz. veel kunnen verhelpen; desniettemin houden wij het er +voor, dat een veestapel den landbouwer bij den graanbouw voordeel zal +aanbrengen. Zij, die varkens goed willen mesten, moeten melk hebben en +om melk te verkrijgen is vee onontbeerlijk, en daarvoor is hooi eene +eerste behoefte; alles hangt dus als een schakel aan elkander. + +Wordt de Zuiderzee bebouwd, dan verrijzen daar steden en dorpen; daar +moet turf gebruikt worden, alzoo ook voordeel voor de veenen; er moet +brandhout zijn, dus weder voordeel voor degenen, die akkermaals-hout +aanplanten. + +Door eenen vergrooten veestapel zal de uitvoer van vee naar Engeland +aanmerkelijk kunnen worden uitgebreid. Dit rijk, dat ons zooveel door +haren handelsnaijver heeft benadeeld, en par force majeure, nog in +Oost-Indië ons weinigje, in vergelijk van hare bijna onmetelijke +bezittingen in Azië, ontneemt, wordt dan op eene andere wijze aan ons +cijnsbaar. Door die aanwinst van grond in de Zuiderzee, zal ons land het +Rijk worden, waarop de ons omringende Natiën het oog moeten gevestigd +houden, om door ons, op de voordeeligste wijze, van eene der voornaamste +levensbehoeften, het vleesch, te worden voorzien. + +Ons land, zoo bijzonder voor de veeteelt geschikt, mag maar niet langer +onverschillig omtrent de verbetering der landerijen, door verbeterde +afwateringen, blijven. Mogen de polder-reglementen herzien, de +voorstellen tot verbetering niet door karigheid en baatzucht jaren lang +in overweging worden gehouden, dan zullen er duizende bunders land tot +kultuur, vetweiderij en hooiland ontstaan, welke nu grootendeels geen, +of maar weinig en slecht hooi opleveren. + +Ons land is een waterrijk land, en onze grondbezitters en bouwlieden +moesten allen met de water-bouwkunde min of meer bekend zijn, en +middelen aangrijpen om hunne gronden te verbeteren; doch duizende hunner +hebben er nog geene inzigten van en zijn traag, om geld tot verbetering +van den grond uit te geven. Onkunde, vadzigheid, werkeloosheid, +moedeloosheid, wangunst, zucht om zwarigheden te opperen,--het eene +paart zich aan het andere om werkeloos te blijven en alles te laten +verachteren, waar veel te verbeteren is. Daar ligt voor ons het +Bunschoterveld, omstreeks 4000 bunders groot. Elk stemt toe, bij +behoorlijk drooghouden, werd elke bunder honderde guldens meer waard. +Wij willen slechts f 100 per bunder schatten, zoodat het geheele veld +binnen kort f 400,000 meerder waarde zoude bezitten, behalve de +jaarlijksche meerdere inkomsten, daar de pacht meer dan verdubbelen +zoude. Met hoogstens tien molens, gezamentlijk f 60,000 kostende, ware +men gered.--Elk wenscht het, maar daar blijft het bij.--In Mastenbroek +is men reeds jaren achtereen aan het plannen maken, het eene voorstel +volgt het andere op, en--het blijft, zooals het was. In de omstreken van +Breukelen zijn landerijen, nu ter waarde van hoogstens f 300, die f 800 +hebben gegolden. Toen waren het winstgevende vetweiderijen, doch door +zorgeloosheid en verkeerde bezuiniging van de polderbesturen, is het +daar zoo verre gekomen.--Wij zouden een boekdeel van soortgelijke +gevallen kunnen vol schrijven. + +Is het niet bedroevend, dat er in ons klein landje met deszelfs +overbevolking gronden zijn, die aan het rijk vervallen, omdat zij de +polder- en grond-lasten niet kunnen goed maken; en, domein geworden, +het rijk met administratie kosten bezwaren, grooter dan de inkomsten +der geadministreerde gronden? waar, somwijlen door achteloosheid in +het bestuur, het land en daarmede de ingeland verarmt, terwijl dijk- en +heemraden en de polder-besturen hooge salarissen blijven genieten, en de +fabrijk de lasten zonder afdoende verbeteringen in wezen laat? waar de +renten perpetueel worden, op ter leen verstrekte kapitalen, die bij een +behoorlijk beheer konden worden afgelost? + +Bij een bestuur, waarin de meeste leden stadbewoners waren, regters +enz., die nimmer in den polder kwamen, onkundig van de molens, werd een +ingeland ingekozen, die verklaarde, dat alles schandelijk verachterd +was, en die geen zitting wilde nemen, ten zij er aanzienlijke sommen +tot herstel besteed werden,--men zocht de eene bezuiniging bij zijne +begrooting voor en de andere na op. "Valt er dan niets meer te +bezuinigen?" vroeg een hunner.--"Ja, heeren," antwoordde de nieuw +ingekozene, "mij dunkt, wij konden onze traktementen wel eens een paar +jaren missen!"--Elk zweeg, er werd van geen bezuinigen meer gerept (de +salarissen, waar voor niets gedaan werd, bedroegen omstreeks f 600 's +jaars). + +Dat de landbouw de hem ter dienste staande hulpmiddelen met onwrikbaren +wil te baat neme en behartige, om uit eenen kwijnenden toestand te +geraken, in stede van protectie te willen hebben, die hem niet baten +kan, en tot algemeenen ondergang leidt. Ook de landbouw heeft meer +wetenschappelijk onderrigt en kennis noodig. Het is laaghartig te +zeggen: de boer moet niet wijzer zijn, dan hij is. Wij zijn van oordeel: +hoe beschaafder de boer is, hoe beter onderrigt hij zal genoten hebben, +zoo veel meer zal hij tot de materiële welvaart des lands bijdragen. Hij +moet ook kennis genoeg hebben, om zelf, met gezond verstand, over den +aanleg van dijken, kaden en water-afleidingen en molens te oordeelen. +Wij zouden verscheidene voorbeelden kunnen aantoonen, waar zoowel +particulieren als polder-besturen, door gebrek aan oordeel en kunde +omtrent de water-opvoerings-werktuigen en de toepassing van de +stoomkracht daarop, door de doelloos gemaakte kosten, groote verliezen +hebben ondergaan. Hoe beter de landman in zijn vak onderrigt is, hoe +meer voordeel hij ook van zijn beroep zal trekken. + +Sedert ons hooi ook reeds buiten 's lands begeerd wordt, zoodat er vele +verzendingen, tot zelfs naar Algiers toe, plaats hebben, heeft men niet +te vreezen, dat wij daar te veel van kunnen aanwinnen. Het is in 't +geheel een verblijdend en bemoedigend vooruitzigt voor den landbouw en +voor de teelt van alle boom- en tuinvruchten, dat de vraag daarnaar voor +het buitenland zoo toeneemt. De teelt van boom- en tuinvruchten zal aan +menigen nijveren huisvader met zijn gezin, die geene middelen bezit, om +pachter van eene groote boerenhofstede te worden, en te veel kunde, om +slechts boerenknecht te blijven, een in zijnen kring redelijk bestaan +kunnen verschaffen. Dat er dan ook maar voor goede watergemeenschap +gezorgd worde, opdat hij zijne vruchten spoedig aan eene markt kunne +brengen, vanwaar dezelve naar buiten worden verzonden. + +Door de ruime waterberging, waarvan voortdurend, en niet slechts +tijdelijk, gebruik zal kunnen gemaakt worden, moeten de uit- en +afwateringen van zelve verbeteren. Het gevolg daarvan zal zijn, dat de +lasten, die op eenen polder drukken, door de verbeteringen minder zwaar +zullen vallen, ja zelfs ook verminderd zullen kunnen worden. Het zijn de +grondlasten niet alleen, het zijn de polderlasten, met dijk-, kaai- en +molengelden, die het meeste drukken. + +Zijn eenmaal vele der thans bestaande dijken overbodig geworden,--als de +afwateringen op eenen verbeterden voet zullen gebragt, en in het gebrek +van hooi voorzien zal zijn, dan zullen, naar ons inzien, nog minder +redenen bestaan, voor graan-protectie-wetten. + +Naar onze wijze van zien, is het verkeerd gehandeld van grondeigenaren +en landbouwers, den invoer van vreemd graan te beletten; daardoor wordt +de uitvoer van vele onzer eigene voortbrengselen belemmerd; te meer, +daar er verschillende soorten van graan zijn, welke ongeschikt zijn, om +zonder vermenging met andere gebruikt te worden. + +Vroeger voerde men Oost-Zeesche tarwe met Groninger koffen aan; het +Groninger product vond mede zijnen aftrek te Amsterdam; daar verstond +men de kunst, om geschikte meleringen voor de verschillende markten +te maken, en door dezelfde Koffen welke het vreemde graan aangevoerd +hadden, werd dit, met het inlandsche vermengd, weder uitgevoerd en de +schepen vonden retourladingen met wijn, olie, enz. Toen ten tijd bragt +de tarwe prijzen op, waarover de landbouwer zich niet beklaagde en niet +beweerde, dat hij ondersteuning behoefde. + +Daarbij leert de ondervinding, dat de slechts producerende en niet +handeldrijvende landen in geenen deele bevoordeeld zijn. Zij staan +doorgaans te veel bloot aan den wisselvalligen aftrek hunner produkten, +en moeten dezelve somwijlen jaren achtereen op elkander gestapeld houden +liggen, wanneer de oogsten overal overvloedig zijn, en dan heerscht in +die slechts producerende landen armoede en nood. Polen en Oost-Pruissen +leveren geenszins de bewijzen op van grootere welvaart, ofschoon zij de +voorraadschuren van Europa waren. + +Daarenboven mag men de geheele bevolking van een land, ter gunste van +weinigen niet dwingen, om een onsmakelijk voedsel te gebruiken, dat +de bestanddeelen van goed voedzaam brood (de eerste levensbehoefte) +mist, door dwang duur betaald moet worden, en waarop bovendien zware, +zoo Rijks- als stedelijke-accijnsen drukken, zoodat de reeds karige +genietingen van een groot gezin al meer en meer moeten verminderen. + +De scheepsbouw en scheepvaart geven brood in het Groningerland aan eene +aanzienlijke menigte ambachtslieden en varensgezellen, en deze hebben +ook regten, die geëerbiedigd moeten worden, zoowel als de graanhandel, +waarmede het bestaan van duizenden gemoeid is. Handel en scheepvaart +moeten vooral in ons beperkt land, dat met zulken enorm grooten +schuldenlast bezwaard is, den landbouw schragen, terwijl door dezen +den aftrek der produkten bevorderd moet worden, en de stadbewoner, die +het grootste gedeelte der opbrengsten betaalt, heeft van regtswege +aanspraak, dat men hem dus ook de middelen niet ontneme, waardoor hij +de lasten kan betalen. + +Treurig genoeg ziet men bij onze verminderde scheepvaart een +verschijnsel, dat het ontegensprekelijk bewijs is, hoe alles ten onzen +nadeele omgekeerd is. Bij de aanzienlijke hoeveelheden spek, die ons +Groningen, Overijssel, Drenthe en Gelderland leverden, hadden wij nog +behoefte aan toevoer uit Westphalen en Pruissen, doch thans leveren +ons die gewesten dit niet meer. Bij den meer levendigen handel van +Hamburg en Bremen, en de aldaar steeds toenemende scheepvaart, gaan de +verzendingen van spek enz. daar heen. Rijn-Pruissen, dat ons vroeger +gaarne voor zag, trekt nu, bij meerdere welvaart aldaar, het spek uit +onze provinciën, hetwelk wij vroeger voor onze eigene scheepvaart niet +konden ontberen. Het moge den landbouwer onverschillig zijn, waar zijne +producten blijven, wanneer hij maar gelegenheid heeft, dezelve te kunnen +verkoopen; doch zoodanige verschijnselen, welke ten duidelijkste eene +geheele ommekeer van zaken doen blijken, behoort de hooge regering met +geen onverschillig oog te blijven aanzien. Het levert de onbetwistbare +bewijzen op, hoe ten onzen nadeele de zaken veranderd zijn, en welke +treurige gevolgen dit moet hebben; zoodat alle middelen dienen te worden +aangewend, om het kwaad zooveel mogelijk te keeren. + +Een punt, dat betrekking heeft op al de bij de uitwateringen te +Zandpoort belang hebbende districten, is, dat de sluizen aldaar niet +alleen zouden gelegd worden, om het buitenwater bij hoogen vloed te +keeren, maar te gelijker tijd, om ook het rivierwater op te kunnen +houden, opdat er niet te veel van afloope. Zoo kan het ook dienstig +zijn, in drooge zomers, wanneer er gebrek aan water in Noord-Holland is, +om het van boven afloopende zoete water, in de sluizen te leiden, alwaar +men anders wel genoodzaakt is, zich met zout water te behelpen, dat +allernadeeligst is voor de kaasmakerij. + +De ringvaarten zullen van onberekenbare dienst worden, voor onze kleine +steden met hare onbruikbaar gewordene havens; het zijn niet alleen de +West-Vriesche steden, die door het verslibben harer havens haren handel +en hare welvaart zagen verdwijnen, maar ook de ingang van de Eem zal +verbeterd worden, als ook de havens van Harderwijk, Elburg, Vollenhoven, +en eenige meer, waar lokale omstandigheden en gebrek aan middelen +beletselen zijn. + +Zeer dikwijls liggen zoovele landen om den Eem, op het Kamper eiland, om +de geheele kust en binnen de provincie Overijssel, bij hooge vloeden, +tot laat in het voorjaar onder water; dan dringt de zee langs den +kronkelenden IJssel en het Zwolsche Diep, tot ver landwaarts in, +benadeelt den hooibouw, en rigt wijd en zijd ontzettende verwoestingen +aan, hetwelk door onze voorgestelde bedijkingen voor immer gekeerd +wordt. Die vloeden, door opstoppende winden veroorzaakt, zullen geene +schade meer kunnen toebrengen en de verwachtingen van den landman op +eenen goeden oogst niet meer bedreigen. + +Door de ringvaarten, die voorbij Amsterdam op het Zeekanaal uitloopen, +zal de IJssel zelf, tot bij Kampen, een beter verhang tot in de Noordzee +verkrijgen en wel van vijf duim op elk uur gaans, welk verhang gelijk +is aan dat bij de brug voor Kampen; en bovendien zullen de sluizen in +de ringvaart, bij Stavoren en Enkhuizen van groot nut zijn, voor den +IJssel. Het Zwolsche-Diep en het waterrijk Drenthe, tot aan de Vriesche +kust toe, zoo ver de eerste indijking zoude strekken, wordt ook daardoor +voor overstrooming beveiligd. + +Eene ramp, zoo als men die in het jaar 1825 beleefd heeft, toen het +water omtrent 2 ellen hoog binnen de stad Meppel, en in hare omstreken +stond en deze alsmede genoegzaam geheel Overijssel eene verwoesting +ondergingen, waarvoor jaren benoodigd waren, om de geledene schade te +kunnen herstellen, had men niet meer te duchten. + +Ware eenmaal de indijking van Enkhuizen op Stavoren volbragt (het +daarbij te laten berusten, ware maar half werk), dan konde men aan +de niet minder gewigtige indijking van het overige gedeelte van de +Zuiderzee en de Wadden beginnen, dat met minder kostbaren aanleg even +goede uitkomsten zouden opleveren, Vriesland werd daardoor tot op +eenen aanmerkelijken afstand van de Zee verwijderd, en hare op vele +plaatsen thans zorgwekkende dijken, werden dan geheel overbodig. Het +onderhoud daarvan verviel, hare beemden voor veeteelt, koolzaad en vlas +werden aanzienlijk uitgestrekt, en zij genoot, even als alle andere +districten, al de weldaden, welke door verbeterde afwateringen en +watergemeenschappen te verkrijgen zijn. Vele harer uitgestrekte veenen, +waren met beter gevolg dan nu te bewerken, en vele van derzelve meren, +en plassen, zouden alsdan met voordeel droog gemaakt kunnen worden, +waardoor hare toenemende bevolking mede gelegenheid vond, om een ruim +bestaan te verwerven. + +Wij zouden vreezen, door eene herhaalde opsomming van aldaar te +verkrijgen voordeelen, den geachten lezer te vermoeijen; maar wij +moeten er thans op wijzen en dringen er op aan, dat men de zaak ook in +Vriesland en op de Eilanden in rijpe overweging neme. Wij twijfelen +geenszins, van ook daar vele warme voorstanders te zullen vinden, welke +het niet bij overlegging zullen laten, maar mede helpen bijdragen tot +derzelver verwezentlijking. + +Ook de daar te graven ringvaarten en kanalen zullen volledige +waterberging geven, die 13,000,000 kwadraat-ellen beloopen; wij kregen +alsdan daarvoor een geheel van 3600 bunders oppervlakte, dat den meest +bezorgden daarover reden tot tevredenheid kan geven, ofschoon wij +gelooven, dat, na volbragte droogmaking, de ringvaarten en kanalen, +als eigentlijke boezems overbodig zullen zijn; terwijl de verhangen, +naar gelang der winden, zoo krachtdadig om het noorden, het westen en +zuidwesten zullen kunnen werken, dat er altijd van de eene of andere +zijde, zoo niet overal te gelijker tijd, genoegzame afloop van water +zal plaats hebben, waarvan al de belendende provinciën partij zullen +trekken. + +De IJssel was altoos, en blijft bij gewonen waterstand op de rivieren de +Waal en Rijn, de oorzaak van groot verlies van water op dezelve. + +Alle waterbouwkundigen begeerden veel water op den Rijn en op de Waal, +om daardoor meerdere schuring en mindere aanslibbing te bekomen. +Overijssel verlangde zulks mede voor den IJssel en heeft dat dan ook ten +koste der hoofdrivieren verkregen of genomen, en wel door middel van +eenen scheppenden arm of kribwerk boven aan den monding van den IJssel +te leggen. Door die bekribbing echter werd de laatste doodsteek aan Rijn +en Waal gegeven, en Gelderland en Overijssel veel schade, door te veel +toevoer van water, toegebragt. + +Er zullen weinige jaren meer verloopen, of Rotterdam en Dordrecht zullen +bij gewonen waterstand, in den zomer en in het najaar, geene beladene +schepen meer stroomopwaarts kunnen zenden. Door de steeds toenemende +aanslibbing van Waal en Rijn ondervinden de stoombootdiensten reeds +meerder oponthoud dan vroeger. Men begint dan nu ook in te zien en te +erkennen, dat de te weeg gebragte waterafleiding langs den IJssel een +verlies van water aan de beide hoofdrivieren ten gevolge heeft; dat zij +onbruikbaar zullen worden, en om zulks eenigermate te verhelpen, wil +men hebben, dat de Kille bij Werkendam zal gedigt worden, iets, waarvan +voor eene eeuwe C. VAN VELZEN de noodzakelijkheid reeds heeft betoogd. +Dan dat digten van de Kille bij Werkendam zal Rijn en boven-Waal niets +baten, zoo lang als den IJssel wordt toegestaan, deze rivieren dood te +tappen, zoo als nu plaats heeft. Men moet echter de hulp, die de IJssel +verleenen kan, om, wanneer er te veel water van boven komt, om door Waal +en Rijn te kunnen afloopen, niet uit het oog verliezen; daarom ware het +eene behoefte den IJssel van drie sluizen, op afstanden van elkander +gelegd, te voorzien, die het water tot op een bepaald peil zouden kunnen +keeren, en dat hoog genoeg ware, om de rivier bevaarbaar te houden en de +IJssel, bij hoogen boven-waterstand, zijne uiterwaarde bleef inunderen. + +Het voorgestelde kanaal van af beneden Westervoort, door de hooge +gronden en de Veluwe heen, tot naar de Steenen-kamer te graven, om den +IJssel te vervangen, zoude in eene regte lijn afloopen; het moest van +drie sluizen worden voorzien, om in gewonen tijd een verval van acht +ellen te keeren, van den IJssel af tot aan de Zuiderzee, aan weêrszij de +der sluizen en het kanaal eenen breeden overlaat makende, om, in tijden +van nood, bij ijsopstoppingen en hoogen waterstand tot ontlasting +van het water te dienen, en daardoor de verwoesting, uit doorbraken +ontstaande, en de vernieling van menschenlevens en vee te voorkomen. Dit +kanaal zou een afdoend redmiddel voor al de om Rijn en Waal gelegene +waarden en landen worden en langs dien regtlijnigen stroom zoude, met +een verval van 1 el op een uur, of 5 strepen op eene el lengte, eene +verbazende hoeveelheid water afstroomen waar anders een regtlijnige +stroom voor eene rivier, in gewonen tijd, nadeel aan dezelve, door te +veel spoed, toebrengt, zou het in dit geval een vereischte worden. Men +heeft niet te vreezen, dat bij eenen regtlijnigen stroom van 300 ellen +breedte, met het verhang van eene el op een uur, geene genoegzame +hoeveelheid water zou kunnen afloopen; men moet de regelen der snelheid +niet naar de snelheid van eenen overlaat berekenen, waar het water uit +rust in beweging moet komen, en bijgevolg tijdverlies plaats heeft; men +zoude zich alsdan vergissen kunnen, even als zulks bij het leggen van de +afwateringssluis te Katwijk plaats had. Na genomene waarnemingen omtrent +overlaten, hebben de ontwerpers op veel minder snellen afloop van water +door de sluizen gerekend, dan daadwerkelijk, na de opening derzelve, +heeft plaats gevonden, en gelukkig, dat de misrekening voordeelig +uitviel. + +Wij mogen niet nalaten, hierbij nog eens vlugtig het oog op de helling +van ons land te slaan. + +Nagenoeg van de Noordzee bij den Dollart af tot aan Emmerik toe, is +ons land, als een kustland, door hoogere landen omgeven, dat door +persing, geëvenredigd aan die hoogere ligging, eenen aandrang van water +op ons lager liggend grondgebied doet ontstaan. Door den aandrang van +het hooger afkomende water wordt de last, welken wij van het water op +ons grondgebied hebben, natuurlijk grooter; terwijl het water door de +verslibbing der Zuiderzee en van de mondingen der rivieren, alsmede door +de verhooging van derzelver beddingen, althans omlaag, in zijnen vrijen +afloop verhinderd wordt. Hiertoe dragen de steeds verhoogd wordende +dijken (welk verhoogen toch eenmaal een einde zal moeten hebben) mede +niet weinig bij. Door al deze oorzaken nemen de ophoopingen van water +binnen in ons Land toe, en daardoor de overstroomingen; waarbij nog +de door noordweste stormen veroorzaakte vloeden komen, zoodat de +vruchtbaarste streken in ons Rijk hoe langer hoe meer, en het meest +geteisterd worden. + +Overijssel en Drenthe zijn thans in strijd, wegens het brengen +van kanalen tot op de grenzen (het ware veel verstandiger, om +gemeenschappelijk te werk te gaan), welke kanalen, zonder iemand te +schaden, tot aan de grenzen konden gebragt worden, om daardoor van die +zijde onzen handel met Hannover te verlevendigen. + +Wij meenen behoorlijk en duidelijk genoeg betoogd te hebben, dat +wij voornamelijk de ringvaarten willen daargesteld hebben, om de +watergemeenschap, zoo doelmatig als doenlijk, in te rigten, ten einde +daardoor in het onderling verkeer van handel en scheepvaart te voorzien, +terwijl zij te gelijker tijd voor de af- en uitwateringen worden +dienstbaar gemaakt. Als waterberging vermeenen wij dezelve te kunnen +ontberen. In de drooggemaakte Zuiderzee zullen verscheidene vaarten +gegraven worden, welke dien grond, tot aller gemak, in verschillende +rigtingen zullen doorkruisen, en langs welke breede rijwegen kunnen +aangelegd worden, met boomen en plantsoen bezet, zoodat de drooggemaakte +Zuiderzee een niet minder aangenaam oord zal worden dan de Beemster, +doch desniettemin vrij wat uitgestrekter, waarin, na verloop van tijd, +menige stad en menig dorp zal kunnen gesticht worden. De straks genoemde +vaarten, welke bevaarbaar zullen worden voor ruime, welingerigte +trekschuiten en barges, met paviljoen, achter- en voorkajuit, naarmate +van den stand der reizigers, zullen overvloed van waterberging +opleveren. + +Heeft men vroeger al verschillende indijkingen in de Zuiderzee +ondernomen, en is men nu nog daarmede bezig, de weinig voldoende +uitkomsten van velen derzelven zijn niet zeer geschikt, om den lust tot +soortgelijke ondernemingen aan te wakkeren. + +Van zeer verschillenden aard evenwel zijn de redenen, waardoor verlies +in stede van winst geleden wordt. Vele dier indijkingen en droogmakingen +werden op te kleine schaal ondernomen, zoodat het getal ingedijkte +bunders de kosten van een soliede bedijking niet konden goedmaken; +vooral, wanneer daarbij tegenspoeden kwamen, welke men niet verwachtte, +die echter uit den aard der zaak te duchten waren, omdat men, om kosten +te sparen, de grondslagen der dijken te ligt maakte; aan die kwalijk +voltooide, versch gelegde dijken werd, bij hooge vloeden en stroom door +den afslag veel schade aangebragt, en, om dien weder te herstellen, +moest op nieuw geld worden genegociëerd, waardoor de eerste ondernemer +aan den tweeden geldschieter zijn regt op den gewonnen grond voorloopig +moest afstaan. Het is echter de bedijking niet alleen, maar het +zijn ook de uitwateringen, molenvlieten, molens en sluizen, die in +verhouding tot weinige honderde bunders de kosten zwaarder doen wegen, +dan in verhouding tot zooveel maal duizenden; en wanneer alles zonder +tegenspoed afloopt, dan heeft de geldschieter bij eene kleine indijking +nog maar eenen karigen interest. De voorwaarden, welke dikwerf den +nieuwen ondernemer voorgeschreven worden door de achter de nieuwe +bedijking liggenden en bevoordeeld wordenden polder, berokkenen ook +nadeelen. + +Zoo is het geschied, dat het bestuur van eenen achter eene voorgenomene +indijking liggenden polder, tot bewilliging der nieuwe indijking, de +voorwaarde stelde, dat langs de uitgestrektheid van den ouden dijk, +welke door de nieuwe indijking genoegzaam geheel overbodig werd, tot +onderhoud van dien dijk eene strook gronds van den nieuwen polder, +langs den ouden dijk, tot zoogenaamd onderhoud daarvan, daaraan moest +afgestaan worden,--gronden, die nog eerst moeten aangewonnen worden! +Het bestuur van de nieuwe onderneming, dat eerder eenige toelage of +uitkeering van den ouden polder had kunnen vragen, daar het onderhoud +aan den ouden dijk genoegzaam overbodig werd, willigde welligt uit de +niet ongegronde vrees voor langrekkende tegenwerkingen, den meer dan +onbillijken eisch in. De geheele aanwinst van grond bedroeg geene 1500 +bunders, daar moest een zeedijk van bijna 7000 ellen om heen gelegd +worden, en daarenboven moest men zich aan zulke schadelijke en +onbillijke conditiën onderwerpen. + +Er komen bovendien nog andere nieuwe bezwaren bij: het gouvernement +loofde premiën uit aan hen, die indijken wilden. Bij de wet of het +besluit van den 6 Junij 1840 werd men daartoe aangemoedigd; doch thans +worden harde bepalingen opgelegd, wanneer men concessiën tot indijkingen +wil verkrijgen, door vooraf den grond met goud te moeten koopen. Waren +onze regering en hare agenten niet boven allen twijfel van venaliteit +verheven, voorwaar! er ware geene geschiktere gelegenheid voor uit te +denken. + +Deze schatting te moeten betalen, houden wij voor onbillijk, en voor +geene regtvaardiging vatbaar. Heeft het rijk daarop wettige aanspraak? +Is de zee haar domein? Op welk archief beroept men zich, om dit te +bewijzen? Dan moest deze bezitting, even als alle domeinen, publiek ten +verkoop aangeboden worden of zijn. + +Van eene andere zijde beschouwd, is het voordeelen trekken op eene +onbehoorlijke wijze. Het rijk wordt van de zorg en kosten tot onderhoud +der zeedijken ontheven, voor directe en indirecte schaden, door het +opgeruimde water, beveiligd en komt bovendien in het genot van inkomsten +van allerlei aard, door den, tot kultuur geschikt geworden, nieuw +aangewonnen grond, en nu wil men daarenboven nog, niet bij de wet +geregelde, onderhandsche schattingen heffen. Behalve de zwarigheden, +door ons opgeteekend, bij bedijkingen van kleinen omvang, komen nog +de kosten van een bestuur, dat met de molen- en andere polder-lasten, +een voortdurend drukkend bezwaar blijft, hetwelk naar gelang der +hoegrootheid van derzelver bedrag, de waarde van eenen, anders +vruchtbaren grond, niet onaanzienlijk vermindert. + +Bij de door ons voorgestelde ondernemingen lossen zich alle gemaakte +bedenkingen van zelve op. Er is eene aanzienlijke hoeveelheid ingedijkte +grond tegenover weinige dijken. In alles omstreeks 4 uren gaans +bedijking, tegenover een getal van 260,000 bunders vruchtbaar land. + +De te leggen dijken worden door de ruime middelen, door voorraad van +specie, voor péremptoire schade beveiligd, en hebben weinig onderhoud, +als ze eens goed gelegd zijn. Er is slechts een gering getal sluizen, +uitwateringen, beslag van molens, in verhouding tot het groote geheel, +noodig, en daarenboven zal het bedrag der te betalen polderlasten gering +zijn. + +Deze beschouwingen zijn niet geschikt, om hier de door ons gemaakte +berekening van kosten na te gaan, het zijn slechts voorloopige +beramingen, welke door eene speciaal daartoe te benoemen commissie, +in overleg met ons, kunnen worden beoordeeld, om tot grondslag dier +eventueele kostenberekening te dienen. + +In onze berekeningen zijn de kosten voor sluiswerken, bruggen enz. +opgenomen, tot prijzen, waarvoor de reeds bestaande sluizen enz. zijn +gelegd, zoodat daarin geen groot verschil zal zijn. Men zoude het +somwijlen noodzakelijk kunnen achten, meerdere sluizen aan te leggen, +doch dit zal de verwezentlijking van het werk niet kunnen verhinderen. + +De kosten aan de duizenden ellen lange ringvaarten, die in de +millioenen loopen, te besteden, zullen zeer zeker beneden de raming +blijven. Al de millioenen kubiek ellen graafwerk zijn tot 30 Ct. per +kub. el berekend, waarop de ramingen bij het rijk of eigentlijk bij het +Haarlemmer-meer ook gemaakt zijn; intusschen zijn dezelve 50 pCt. daar +beneden gebleven. De dijk tusschen Enkhuizen en Stavoren is op f 1,50 +per kub. el berekend, gelijk ook het uitgraven der specie in het +Zeekanaal, dat meer dan gewone diepte heeft, ook hooger aangeslagen +werd. + +Het bedrag der kosten voor steenkolen voor de stoom-water-werktuigen is +stellig te hoog aangenomen; de consumptie van brandstoffen van het eene +werktuig verschilt aanzienlijk met die van het andere. Er zijn in de +laatste tijden groote verbeteringen in het vuren aangebragt, en daardoor +blijft het cijfer zeer moeijelijk te bepalen. Wij hebben daarom liever +eene ruimere berekening tot grondslag genomen, dewijl eene voordeelige +uitkomst altijd aangenamer is dan te korten. + +Het spreekt van zelf, dat wij nog geene lokale opmetingen, peilingen +en boringen hebben gedaan, de juiste lengten hebben om die redenen nog +niet kunnen worden bepaald; doch valt ons aangenomen getal op den eenen +afstand tegen, het kan op eenen anderen medevallen. + +De diepten der zee zijn niet gepeild; doch eigene waarnemingen, de +rapporten van loodsen, schippers en visschers kunnen tot, althans +vermoedelijk, zekere gidsen verstrekken. + +De kosten van bekavelen, slechten en slooten hebben wij op omstreeks +f 84 per bunder aangeslagen; dit zal almede bevonden worden te veel te +zijn, en dit verschil maakt over de aanzienlijke oppervlakte eene groote +som uit. + +Bij den grooten omvang van de in te dijken zee en het geringe aantal +dijken, dat gelegd zal moeten worden; bij de omstandigheid, dat er +bij het droogmaken voor het drooghouden meer dan voldoend beslag van +waterwerktuigen is voorgesteld, zullen de te heffen polderlasten al zeer +gering zijn. + +Wordt er een goed polder-reglement gemaakt, en daaraan de hand gehouden, +zoodat de slooten en weteringen behoorlijk worden schoon gehouden, +waardoor de toeschieting tot de waterwerken niet belemmerd wordt, dan +zal de drooghouding, bij de diep te graven slooten, even als in de +Beemster, niets te wenschen overlaten. + +Is deze onderneming niet de meest kolossale, die ooit in ons Rijk is +ondernomen of voorgesteld geworden? Is zij dus niet eenig in hare soort, +zij is ook eenig door de voordeelen, die zij aanbiedt. + +In eenen onlangs ingedijkten polder, die met hooge lasten bezwaard is, +werd de bunder beste kleigrond tegen f 70 verpacht; men veronderstelle +zich de 260,000 bunders ook droog, en die allen tegen slechts f 40 +verhuurd, dan zoude dit f 10,400,000 aan jaarlijksche inkomsten +opbrengen. + +Men moge aannemen, dat er ook zandbanken in de Zuiderzee zullen liggen. +Wij voor ons gelooven, dat de meeste daarvan met slib zullen doormengd +zijn, die eeuwen lang vruchtbaar kunnen blijven. Mogen er dan ook +streken zijn van een' onvruchtbaarder aard, daarentegen zullen er ook +vele zijn, welke, vooral in de nabijheid van volkrijke plaatsen, twee- +en driemaal meer zullen opbrengen dan gewone gronden. + +De administratie-kosten zullen wel kunnen bestreden worden, uit de +opbrengsten der hooiverpachtingen op de uitgestrekte dijken der +ringvaarten en buitenwaarden, terwijl er matige sluis- en kanaalgelden +zullen kunnen berekend worden; doch daarenboven zal het zand uit de +duingronden eene aanzienlijke som opbrengen als ballast voor de schepen. + +Wij willen geene hooge waarde der gronden tot berekening voor de +winsten der onderneming stellen, maar kunnen toch de daadzaak aanvoeren, +dat vele gronden, tot vlas, koolzaad, mostaard- en tarwebouw geschikt, +eene viervoudige en meerdere waarde dan f 40 per bunder in huur zullen +hebben. In de Wieringerwaard geldt een bunder lands, dat voor de +vlasteelt bereid is, f 200 in huur. + +De IJpolder zoude al zeer spoedig gereed zijn, en bij het wezentlijk +gebrek aan goed land, in het midden eener groote bevolking, zal de +grond daarin zeer zeker hooge prijzen opbrengen; indien de onderneming +het al niet doelmatig mogt achten, om in de eerste jaren den grond voor +eigen rekening te bebouwen, en de oogst te velde te verkoopen, even zoo +als men in de Beemster deed, welke in 10 jaren, niettegenstaande de +tegenspoeden en grootere kosten, geheel vrij is geworden. De regering +laat ook in verschillende droog gemaakte plassen de gronden voor hare +rekening bebouwen, en de te veld staande gewassen verkoopen. + +De geheele in te dijken oppervlakte zal ook niet in eens voor bebouwing +gereed zijn; echter om de kusten heen zal er al spoedig grond droog +liggen, waarmede gaande weg aan de eerste behoefte aan land kan worden +voldaan. Wij herhalen het, wij willen ter aanmoediging, om deelnemers te +vinden, geene berekening van hooge pachten maken, desniettemin is de +concurrentie om land te krijgen zoo groot, dat het voor korten tijd in +de Betuwe gebeurd is, dat de verhuurder verklaarde, geene verhooging op +den inzet te willen nemen, welligt uit overtuiging, dat de inzet zoo +hoog was, dat hij vreesde, dat de huurder bezwaarlijk de pacht zoude +kunnen opbrengen. Het land, in kleine perceelen verhuurd, brengt daar, +voor den aardappelenbouw gebezigd, van 25 tot 40 cts. de kleine roede +op. Niet slechts, zooals men zoude kunnen beweren, in de onmiddellijke +nabijheid der steden, maar ook overal zal de grond in de zee eene +aanzienlijke waarde verkrijgen, daar de onderneming zoo geheel in den +geest valt van de wet (of het besluit) van den 6en Junij 1840, vooral +met betrekking tot Art. 16, waarbij de uitgestrekste vrijstellingen van +grondlasten en registratie-kosten, van de regten op den overgang der +daar te stellen gebouwen, voor meer dan eene halve eeuw gewaarborgd +worden; en er zijn in die wet termen, welke aanleiding geven om +genoegzaam een gelijk aantal jaren, dezelfde voorregten te blijven +genieten. Daarbij komt nog, dat men veel van de, tijd verspillende, +regtsgedingen zal kunnen vermijden, die bij de onteigening zoo vele +bezwaren opleveren, terwijl de wetten bij dijk-collegiën en +polder-besturen den afstand van grond, daar waar het tot verbetering van +den polder noodzakelijk geacht wordt, naar eene vast gestelde waarde +gebieden. + +Het lijdt geene tegenspraak, dat hier, even zoo wel als bij andere +ondernemingen, zekere belangen zullen gekwetst worden. Hoe vele honderde +huisgezinnen lijden niet in hun bestaan door de spoorwegen, waartegen +weder anderen bevoordeeld zijn, en die spoorwegen zijn toch voor het +algemeen van overwegend belang. Even als bij de spoorweg-maatschappijen, +zoude men het zich hier ook tot eenen pligt kunnen maken, om de +benadeelden, die werkzaam willen zijn, aan een bestaan te helpen. + +De visscherij op de Zuiderzee moge benadeeld worden; doch gaat men +de jaarlijksche verslagen na, dan is de toestand derzelve niet +benijdenswaardig. Hoe dikwijls werd niet de liefdadigheid voor de +bewoners van Schokland en Urk ingeroepen. + +Het grootste gedeelte dier eilanders zal zich, door ondervinding +geleerd, gelukkig achten, het vischtuig met de spade te kunnen +verwisselen, waarmede de visscher voor zijn huisgezin, onder minder +afwisseling van voor- en tegenspoed, een aanzienlijker stuk brood zal +kunnen verdienen. Vele dier visschers, die hoofdzakelijk maar jagers +zijn, welke naar de zeegaten zeilen, om aldaar den visch te koopen, +zullen langs de ringvaarten hun bedrijf kunnen blijven doorzetten, en +geregelder de vangst kunnen aanvoeren, waarin zij nu dikwerf door storm +of door stilte belet worden. + +De groot-visscherij zal daarentegen ruimschoots bevoordeeld worden. +De visschers zullen in een paar uren uit de Noordzee te Amsterdam +kunnen zijn, van waar, langs de ringvaarten en spoorwegen, hunne +vangst onverwijld naar het binnenland kan worden vervoerd. Eenmaal het +Zeekanaal gereed zijnde, zullen zij zich van beter zee bouwende, en +sneller zeilende, schepen voor de vischvangst kunnen voorzien, dan de +bommen zijn, welke voor het naderen van een vlak strand, en het daarop +vast zitten, zoo moesten gebouwd worden. + +Wij zijn geenszins bevreesd voor gebrek aan handen ten behoeve der vele +daar te stellen werken. Er openen zich vooruitzigten voor den poldergast +of arbeider, om eene woning en een stuk gronds daarbij ter bebouwing te +kunnen krijgen. + +Men zou eene voorwaarde kunnen maken, waarbij bepaald werd, dat 1/10 +gedeelte der dagloonen ingehouden zoude worden. Dit moest dienen, om +den arbeider eene woning en een stuk gronds te bezorgen, welk een en +ander hij in huur had, of na verloop van tijd tot zijn eigendom zal +kunnen verkrijgen, het zij dat de arbeider in het reserve fonds eene +toereikende som overgespaard hebbe, of dat hij uit andere, hem ter +beschikking staande, middelen, zich woning en grond, voor eene, matig te +schatten, som aanschaffe. + +Op perceelen, te ver van steden of dorpen verwijderd, waren, voor +tijdelijke huisvesting der arbeiders, loodsen op te slaan, waar zij +eene gezonde drooge ligging hadden, met eene zieken-zaal, waartoe +wekelijks eene geringe bijdrage konde afgezonderd worden. + +Victualie-winkels konden onder toezigt eener commissie worden geopend, +waar de arbeider tegen matig gestelde prijzen, goede waren, en al het +benoodigde voor zijn onderhoud moest kunnen vinden, opdat hij niet, +zoo als maar te dikwerf het geval is, zooveel voor ligging en voedsel +behoeve te betalen, dat hem te weinig overblijft om zijn afwezig +huisgezin te kunnen onderhouden, hetwelk menigen arbeidzamen huisvader +noodzaakt, van zoodanig werk af te zien. Een bezwaar, na voltooijing +der werken den poldergast in den omtrek zwervende te vinden, dat tot +onrust aanleiding geeft, kon worden opgeheven, door namelijk bij elke 50 +bunders land eene plek voor woning en tuin af te zonderen, waardoor er +gelegenheid zoude gegeven worden tot vast verblijf, met het vooruitzigt, +om bij den grooten bouwman of grondbezitters later voortdurend van werk +verzekerd te zijn, en het gaf den landbouwer, die anders om arbeiders +verlegen kon zijn, gelegenheid dezelve om zich heen te vinden. + +De onderneming, die dusdanige voordeelen aan den landbouwer en den +daglooner verzekerde, zoude geene uitschotten voor den aanbouw van +woningen te doen hebben; terwijl dezelve uit de ingehouden 1/10 der +loonen werden bestreden; voorts verkocht of verhuurde zij aldus eenige +duizende bunders land, waarop eene nijvere bevolking zoude aangroeijen, +die door haren aanwas tot verhooging der waarde van den grond veel zoude +bijdragen. Door de daar nut stichtende arbeiders-gezinnen, werden elders +armenkassen verligt. + +Wij geloven, dat het tot de spoedige kolonisatie des polders zoude +bevorderlijk zijn, wanneer men percelen van 25 bunders of daaromtrent, +voor den tijd van 25 á 30 jaren in pacht gave met eene kleine erfpacht, +om woningen daarop te bouwen; den pachter het regt gevende, om de in +pacht genomen grond, gedurende of na de voleindiging van de pachtjaren, +voor eene vastgestelde som te kunnen overnemen. + +Aan de mondingen der kanalen, en vooral aan die te Zandpoort, zouden al +spoedig dorpen, door visschers en loodsen bewoond, ontstaan, welke de nu +woest liggende duingronden zouden bebouwen, en aan dezelve vele waarde +verschaffen, dewijl die grond goed voor bebouwing geschikt is. + +Er zouden welligt bij of aan de mondingen der zeegaten van rijkswege +vuurtorens en defensie-werken moeten aangelegd worden, een punt, dat +wij geheel aan de zorg van de regeering kunnen overlaten. De aanleg +van beiden zouden kosten veroorzaken, doch die kosten, even als de +verminderde inkomsten van het Noord-Hollandsche kanaal, werden rijkelijk +vergoed, door de meerdere opbrengsten, welke uit deze onderneming zullen +voortvloeien, en uit de besparing van zoo vele kosten, aan dijk- en +andere waterwerken, welke nu jaarlijks moeten worden gemaakt, en die een +drukkende en blijvende last voor de staat zijn, maar alsdan zoude +vervallen. + +Wij mogen nog een gewigtig punt hier niet met stilzwijgen voorbij gaan, +namelijk de gezondheid. De baron VAN LIJNDEN VAN HEMMEN, heeft daaraan +een geheel hoofdstuk gewijd in zijn werk over de droogmaking van het +Haarlemmer-meer, toegelicht met certificaten en de gevoelens van H.H. +Professoren en Doctoren, welke allen zeer gunstig luiden. + +Wij meenen tot geruststelling den lezer daarheen te kunnen verwijzen, +en mogen, gelooven wij, veilig daarbij voegen, dat door verbeterde +afwateringen, vele moerassen zullen opgeruimd worden, wier opruiming +veel tot de gezondheid zal bijdragen, waardoor van zelve de opstijging +van vele schadelijke dampen zal ophouden, welke tot koortsen en andere +gevaarlijke ziekten aanleiding geven. De Zuiderzee is grootendeels klei, +aangegroeide slib en zand, en alzoo geen moeras; van opdroogende klei +en zand heeft men geene nadeelige gevolgen te vreezen; maar daarenboven +houden wij het er voor, dat uit de opruiming van de groote waterplas in +de Zuiderzee niet dan voordeel voor de gezondheid zal ontstaan. + +Wij achten, op weinige bladzijden na, onze denkbeelden, omtrent de +droogmaking van de Zuiderzee zooveel noodig ontwikkeld te hebben. Vele +geleerden zullen zich welligt omtrent den inhoud bedrogen vinden, dewijl +ons geschrijf geenszins een technisch betoog is, zooals men later +welligt van eene meer bekwame hand dan de onze zal kunnen verwachten, +doch dit was ons doel niet. In zoodanige werken, komen statistieke +tabellen en waterbouwkundige opgaven te pas, die zulk een werk zeer +kostbaar en zeer droog voor den lezer maken, waardoor de schrijver bij +deskundigen veel eer en roem verkrijgt; maar waarbij het algemeen minder +belang heeft. Er is ook veel tijd toe noodig, benevens de toegang tot +bureaux en archieven, al hetwelk ons ontbroken heeft; en toch hopen wij +meer nut te stichten, dan anderen, met beter verstand en meerder moeite. + +Wij hebben de voordeelen, welke uit de droogmaking van de Zuiderzee en +het IJ en de daar te stellen kanalisatiën zullen ontstaan, zoo kort +doenlijk voorgesteld. Alle provinciën, steden en dorpen, welke met de +voorgestelde onderneming in aanraking komen, zullen de meest gewenschte +verbeteringen en voordeelen kosteloos verkrijgen, waaraan wederom andere +voordeelen verbonden zijn. Tot de noodzakelijkheid der droogmaking toe, +en het te keer gaan van verdere verwoestingen en schaden, hebben wij +bewezen. + +Wij hebben nu nog te betoogen, dat aan de voltooijing van een zoo +nuttig en wenschelijk werk geene moeijelijkheden in den weg gelegd, +noch dat hetzelve door nuttelooze vertragingen moet opgehouden worden. +Buitengewone omstandigheden vorderen buitengewone maatregelen, en waar +zulk een voorstel als dit te berde komt, zal men op middelen bedacht +moeten zijn, om buiten den gewonen vorm van den tragen gang der +administratiën in het behandelen van zaken, den spoed en de medewerking +van alle zijden in te roepen, om alle hulp aan de des benoemde +commissie van onderzoek te verleenen; waartoe mondeling, in stede van +schriftelijke antwoorden, meer bevorderlijk zullen kunnen zijn. Kleine +gekwetste belangen zullen zich om billijke vergoeding mogen aanmelden, +die hun ook zullen geworden; zij mogen staande het onderzoek echter +geene beletselen zijn. + +Voor het algemeen belang gelooven wij te mogen beweren, dat er geene +nuttelooze bemoeijelijkingen in den weg gelegd zullen worden, noch dat +men vertragende belemmeringen in de werkzaamheden zal ondervinden. + +Het is de onmiskenbare bedoeling van de hooge regering, dat +particulieren, zich tot uitgestrekte ondernemingen ten algemeenen nutte +vereenigen, en van daar de wet (het besluit) van den 6 Junij 1840, welke +aanmoedigen zoude, alles, wat wij voorstellen te ondernemen. Zij wilde +uitgestrekte woeste gronden ontgonnen hebben, zij wilde zeeën ingedijkt +en drooggemaakt zien, zij wilde dat stroomen verbeterd en verlegd en +nieuwe daargesteld werden,--nu komt een voorstel, dat dit alles omvat, +en waarvan de uitvoerbaarheid mogelijk is. + +De departementen van financiën, oorlog, marine en binnenlandsche zaken; +provinciale, plaatselijke en polderbesturen; water- en heemraadschappen, +en kamers van koophandel zullen geene bezwaren kunnen opwerpen, die +niet kunnen opgelost worden. + +Al deze ministeriëele departementen, hooge collegiën en achtbare +besturen, zullen een votum van goedkeuring kunnen uitbrengen, en de +hooge regering in staat stellen, hare bekrachtiging te verleenen, +aan een ontwerp, hetwelk zulk een alles omvattend, zulk een afdoend +redmiddel is, hetwelk strekken zal tot de physieke verbetering van ons +vaderland, en waardoor de welvaart der ingezetenen zoo krachtig zal +bevorderd worden. + +Naar alle, om dit werk gelegene, markten zullen (hetzij dat de +uitgestrektheid in te dijken grond al of niet eene op zich zelve staande +en beheerde provincie zal worden) en van die gronden voortkomende +producten, welke millioenen guldens zullen bedragen, toevloeijen, +van die markten uit zal ook in de groote en vele behoeften, der nieuwe +provincie moeten worden voorzien. De omzettingen van zoovele millioenen, +zullen op al die markten, bloei en welvaart achterlaten. Bij den +daardoor ontstanen handel voegen zich voor de belendende provinciën en +steden de voor hun kosteloos daar te stellen verbeterde gemeenschap en +afwateringen, met nimmer gekende en hoogst verbeterde waterberging bij +hooge vloeden; herstel van havens met gewenschte diepgaande kanalen +tot in de Noordzee, behalve een aantal nieuwe veilige land- en +binnenwaterwegen, welke een onderling verkeer zullen openen, die het +vertier zullen vergemakkelijken, en waardoor alle provinciën, tot +elkander in ligging zullen verbeteren. + +Geen stad, dorp of vlek, in de nabijheid van dit groote werk gelegen, +die niet hun wel begrepen belang er in zoude erkennen, en alzoo niet +mede zoude werken, om alles te bevorderen, wat tot de spoedige +daarstelling van de geheele onderneming kan strekken. + +Geen polderbestuur, water- of heemraadschap, dat in zijne regten +bemoeijelijkt zal worden. Hunne thans vermenigvuldigende zorgen tot +bestrijding van steeds stijgende kosten zullen verminderen. Hunne +waterloozingen zullen door krachtig werkende sluizen spuijen. Door de +gedurig in de ringvaarten afloopende boezems zal geen molen meer tot +stilstand worden gedwongen, wanneer er aan malen behoefte is, terwijl +thans de wind vaak nutteloos door de hekken speelt. + +Men zal geen overloop of doorbraak van dijken meer te vreezen hebben, +noch bezorgd behoeven te zijn voor verslibbing van de sluizen, van +havens en uitwateringen door de krachtig werkende verhangen in de +Noordzee, langs nieuwe en verlengde stroomen. De instandhouding der +veiligheid van alle werken aan dijken, havens en sluizen zal gewaarborgd +zijn. Al de thans kostbare en moeijelijk in goeden staat te houden +zeeweringen, worden in beschermingswerken voor den droog te houden grond +in de Zuiderzee veranderd. Grooter bewijs voor de alsdan te verkrijgen +veiligheid is wel niet te bedenken. De oude zeedijken, monumenten van +voorouderlijke vlijt en inspanning, zullen dan eene tegenovergestelde +dienst verrigten: zij zullen weelderige beemden beschermen, waar eens +menig rijmelaar kwinkeleren zal! + +De kamers van koophandel zullen met levendige vreugde een ontwerp +omhelzen, dat door Nederlanders is ontworpen, en overwaardig, om ook +door Nederlanders te worden ten uitvoer gebragt; een ontwerp, hetwelk +eene levensvraag voor de financiën, den handel en de scheepvaart, +fabrijken en landbouw is. Wij laten gaarne aan betere beoordeelaars, dan +wij zijn, de taak over, al de voordeelen te berekenen en aan te wijzen, +welke de verwezentlijking van dit belangrijk ontwerp zal ten gevolge +hebben. + +De waterstaat zal hare zorgen verligt vinden, omtrent zoo vele +belemmerde afwateringen, in de bestrijding van kosten tot jaarlijks +onderhoud aan slechts ten halve werkende middelen van zeeweringen, ter +voorkoming van afspoelingen en verplaatsingen van land, welke thans +zoo vele bekommeringen opleveren, en die alsdan van zelf ophouden te +bestaan. Ook die waterstaat zal gaarne een plan bevorderen, waar de +waterbouwkunde tot volksgeluk zal bijdragen. In den roem, dit werk te +hebben helpen voltooijen, zal dit ligchaam deelen, terwijl het door ons +altijd voor wenschelijk wordt gehouden, dat uit haar midden ons een +commissaris worde toegevoegd, die, door zijne kunde en zijn beleid veel +zal bijdragen tot bevordering van het doel, en tevens alle bestaande +regten en belangen zal kunnen voorstaan, waar het zaak is, het goede met +het nuttige te verbinden. Het is niet te betwijfelen, of dit ligchaam +zal volijverig willen medewerken, om deszelfs alouden roem in de geheele +wereld te blijven handhaven. + +Het ministerie van binnenlandsche zaken zal zich verheugen, dat het +overal de thans bestaande zorgen ziet wijken, die door de steeds +toenemende armoede worden verwekt. De aan hetzelve gerigte rapporten +van provinciale staten, zullen dan van alle kanten te gewagen hebben +van bedrijvigheid en neringen, van trafijken en fabrijken. + +Het ministerie van oorlog zal zijnen werkkring doelmatig uitgebreid +zien, door den aanleg van verdedigingswerken aan nieuwe havens, die tot +roem van de landmagt zullen kunnen verstrekken, waar de kunde onzer +Genie, zonder belemmeringen, zal kunnen uitmunten in hare keuze van +terrein voor vestingwerken op te werpen, waar zij blijken kan geven, +eenen COEHOORN te overtreffen. + +De marine zal in het bezit worden gesteld van meerdere en diepere +havens, met eene onaantastbare zeehaven voor de stad Amsterdam, waar +daarenboven de groote werf, thans genoegzaam slechts tuighuis en door +verslibbing ontoegankelijk, weder in hare behoeften, als vroeger, zal +kunnen voorzien. + +Van voor de stad Amsterdam zal het grootste linieschip, onbekommerd +omtrent diepgang, toegerust, gewapend en bemand, zee kunnen kiezen. + +De marine zal ook hare medewerking niet ontzeggen; bij toenemende +scheepvaart wakkert ook de marine aan, daar, in tijden van gevaar, +de eerste de steun voor de laatste wordt, om haar wederkeerig te +beschermen. + +Door voorspoed en vermeerderden handel vermenigvuldigt de koopvaardij en +groeit de marine aan. Hare thans karige budgetten zullen onbekrompen +kunnen worden. Door meerdere koopvaardij- en meerdere oorlogschepen zal +de schoone hollandsche vlag zich alom in verwijderde zeeën en havens +ontrollen en golven. + +De tijden kunnen komen, dat wij weder mannen als DE RUITER en TROMP +noodig hebben tot verdediging van onzen handel en van onze koloniën, +en dan zijn zoo veel onaantastbare havens een eerste vereischte; dit +bewijzen ons de schatten, welke door onze naburen met verkwistende +handen daaraan besteed worden, en die, door verwezentlijking van ons +plan, voor onze marine kosteloos zullen worden verkregen. + +De inkomsten van het departement van financiën zullen door spoedig +vermeerderende opbrengsten, door den meerderen omloop van geld, door +handenarbeid verkregen, en door de gevolgen der indijking worden +vermenigvuldigd. + +Het crediet van den Staat vindt eene grootere waarborg in de +vermeerdering van het nationaal vermogen, in de meerdere welvaart en +weelde, die de onafscheidbare trawanten van bedrijvigheid zijn. + +Het departement van financiën kan eene bron in de zee, welke zoo mild +voor hetzelve zal vloeijen, niet willen verstoppen. + +Al deze staatsmagten, elk hunner afzonderlijk voor hare belangen naar +één doel strevende, vormen een geheel, hetwelk de Hooge Regering +gunstig zal doen stemmen voor een ontwerp, hetwelk onafzienbaar, zoo in +dadelijke voordeelen als in de gevolgen, voor haar is. Voorzeker eene +bemoediging in den druk van dure tijden, tijden van werkeloosheid en +verslagenheid voor velen, eene reden van verstomming voor hen, die de +krachten van het volk anders zouden willen aanwenden, dan tot werkdadige +verbeteringen,--verbeteringen, te groot en te veel, daadwerkelijk en in +de gevolgen, om door den grootsten staatsman in eens te kunnen omvat en +omschreven worden, die in eene betere toekomst voor onze natie liggen +verborgen. + +De gunstige gevolgen nagaande, welke wij met zekerheid door het indijken +en droogmaken van de Zuiderzee in derzelver geheelen omvang, door het +daarstellen van zoo veel kanalen, door den aanbouw der gronden in die +zee zullen verkrijgen, hebben ons den tegenwoordigen toestand van ons +Land meer leeren kennen en doen overwegen. + +Nederland is dat niet meer, wat het vroeger was, wat het nog zijn +kon en zijn moest. Dat, wat de wangunst van vreemden beoogde, wat de +mededinging van andere volken zocht te bewerken, is schier bereikt. Onze +ontzaginboezemende magt is verdwenen; onze grootheid en invloed naar +buiten zijn te niet; vele onzer koloniën zijn ons ontnomen; weg zijn +onze wereldhandels-vloten, met oorlogsmagt bemand; weg is die stoute +ondernemingsgeest van vroeger, die in 1814 nog eens weder herleefde; weg +is onze voordeelige ligging aan de zee, waarin weleer zich rivieren +loosden, welke men thans ontberen wil, en vroeger niet ontberen kon, +dewijl zij door verslibbing harer beddingen en mondingen onbruikbaar +worden, en door tijd en kosten verslindende kanalen zijn vervangen. Wij +staan ten achteren met onze wegen van vertier--en te laat vatten wij den +stoom aan, die wegen baant, zonder afstanden te kennen. + +Wat moet er van Nederland worden, bij de mededinging, en bij die betere +wegen van vervoer onzer naburen? + +Nederland, overvleugeld door magt, bedreigd door zeeën en rivieren, +doorweven van kostbare waterkeeringswerken, zoo naar binnen als naar +buiten bezaaid met sluizen en wateropvoerings-werktuigen, welke in +ligging, aanleg en onderhoud te kostbaar, en in uitwerking te kort +schietend bevonden worden, waardoor zij hun doel misten; de gronden +verachteren, en de landbouw, met de lasten daarvan bezwaard, tegen meer +bevoordeelden magteloos zich zoekt te verheffen; waar ontoereikende +middelen ter verbetering der hydrauliek aangewend, waar kosten tot +herstel ontzien worden, en de physieke toestand niet verbetert. + +Het komt ons thans meer dan immer te pas, het goed bevonden voorbeeld +onzer voorouders na te volgen, en den grond aan de Zuiderzee te +ontwoekeren, dien deze ons ontnam,--ja zelfs meer dan zij ons ontnam, en +den herwonnen, ons ontroofd geweest zijnde grond, tot een schoone parel +aan onze kroon te maken, kostelijker dan die, welke haar thans omringen. + +Op dien grond, zoo vruchtbaar, zoo edel, zal onze overbevolking gedijen, +die nu een last, maar dan eenen zegen wordt. Onze kinderen zullen het +vaderland niet verlaten, om te vergeten, dat zij Nederlanders waren. +Door aanwinst van land zullen wij onzen landbouw verbeteren, of door +afwatering verrijken. De landbouw zal alsdan de middelen verschaffen, +waardoor de fabrijken op vertier naar buiten kunnen werken, en met +vreemden zullen kunnen concurreren, zoo doende zullen landbouw en +fabrijken, geschraagd door handel en scheepvaart, wederkeerig handel en +scheepvaart schragen. + +Door onze verbeterde gemeenschap met de zee- en handelskanalen, door +verbeterden landbouw, door bloei van op onzen grond te huis behoorende +fabrijken, die geene behoeftige bevolking aankweeken, en door +bloeijenden handel, zullen wij ons voor andere volken onmisbaar maken, +en door het belang dat zij bij ons hebben, hen tot onze vrienden maken, +en tot hunnen spijt blijven bestaan, die den ons zoo dierbaren grond +gaarne zagen verslinden, om van Keulen af den Oceaan te kunnen bevaren. + +Wij herhalen het, Nederland kan door inspanning van krachten, een +gelukkig land worden. Het is voor hetzelve eene levensvraag, behalve +de aanwinst van eene rijke provincie, verkorte gemeenschap met de zee +daar te stellen, welke door mindere kosten, af- en aanvoer aanwakkeren +zullen. Het is eene levensvraag om aan den gezonken handel, scheepvaart +en landbouw, nieuwe bronnen van welvaart te verschaffen, daarbij den +bloei van fabrijken verzekerende. + +De aanwinst eener schoone en kostelijke provincie ligt in ons bereik, +over welker in bezitneming, wij met geene vreemde mogendheden zullen +hebben te onderhandelen; waartoe slechts de wil noodig is, om ze de onze +te maken. + +Deze schoone taak op ons nemende, dat grootsche werk voltooijende, +daarvoor worden de inspanning van krachten en de gemaakte kosten +rijkelijk vergoed, het late nageslacht zal er ons voor zegenen. + +Het zal aan onze verguisde natie achting en ontzag hergeven. + +De invloed zal moreel en physiek zijn: moreel omdat onze werkzame geest +stof tot werk zal vinden; physiek daar onze gesteldheid alom zal +verbeteren. + +Wij dragen met vertrouwen op de uitvoerbaarheid een ontwerp voor, dat +reeds vroeger had moeten verwezentlijkt zijn, dat door zijne gevolgen +reeds nu zijnen zegen over ons land had moeten verspreiden. + +Waande eens NAPOLEON den Helder tot eene oorlogs- en zeehandelshaven te +kunnen verheffen, hij zag de reeds lang gebouwde wereldstad over het +hoofd, waaraan alleen het Zeekanaal ontbrak, om hare veilige en +onaantastbare haven te naderen, van waar zegen en voorspoed alom +verspreid werd, en wederom zal kunnen verspreid worden. + +Eenmaal zal alsdan door de stad, welke thans ontvloden wordt, wegens +gebrek aan versche lucht, aan water en aan vertier, de Rijn kunnen +stroomen, en zal hare sluimerende grootheid weder ontwaken. + +Wien het geluk van Nederland ter harte gaat, en gelooft meerder voor +hetzelve te kunnen verrigten, wijze iets beters aan, dan de droogmaking +der van ouds genoemde Goudzee met zeehavens en kanalen, zoo onmisbaar +voor landbouw, fabrijken, handel en scheepvaart, een spoorslag en +ontwikkeling gevende, waardoor Neerlands crediet, roem en eer +gewaarborgd worden en LEEGHWATERS spreekwoord bewaarheid: + + _Als het water is aan kant, + Is de vijand uit ons land._ + + + + +BIJLAGE I. + + + ONTWERP + VAN + INDIJKING EN DROOGMAKING + VAN EEN GEDEELTE + DER + ZUIDERZEE + VANAF ENKHUIZEN TOT STAVOREN + + EN + INDIJKING EN DROOGMAKING + VAN + HET IJ + EN + ZEEKANAAL VAN AMSTERDAM TOT IN DE NOORDZEE. + + + + +Korte omschrijving. + +De bedoeling is voorhands een gedeelte van de Zuiderzee in te dijken +en daaraan is vooral in het belang van de Stad Amsterdam van daar een +kanaal, langs Zandpoort tot in de Noordzee lopende, verbonden, waardoor +schepen van grooten diepgang, met ongebroken last binnen weinige uren de +Stad zullen kunnen naderen. + +Men zoude beginnen met het Zeekanaal dat eenen aanvang nam bij het +Westerdok, in eene regte lijn binnen- en buitendijks op Halfweg +aanlopende, en van daar langs Spaarndam op Zandpoort, op 500 ellen +afstand van het kasteel van Bredenrode; hier werden schutsluizen gelegd, +met nog overlaten ter weerzijde, van valraketten voorzien, om bij magtig +opperwater eenen geregelden afloop daarvan te verzekeren, voorts worde +van af die sluis in eene regte lijn door de duinen heen doorgegraven tot +in zee, in de richting van mijlpaal No. 57. + +Men stelt voor aan het geheele kanaal eene diepte van zeven ellen +beneden Amstelpeil te geven, wordende hetzelve buiten bij de sluizen +beginnende 300 ellen wijd en in de in zee te leggen hoofden 350 +ellen, waarbij 100 ellen voor overlaat, 50 ellen aan weerszijde. +Het binnenkanaal worde boven 300 ellen wijd, latende daarvan aan +weerszijden 50 ellen breedte, als uiterwaarden, dienende om bij hoogen +binnenwaterstand als waterberging en meerdere ruimte tot afloop van +water te verstrekken, blijvende het eigentlijke kanaal alzoo 200 ellen +wijd. + +Wanneer dit werk voltooid is, wordt er een afdammingsdijk gelegd in +het IJ, van af het Westerdok in rigting op de Willemssluis van het +Noordhollandsche kanaal. De geheele uitgestrektheid van het IJ, aldus +ingesloten, stelt men voor droogtemaken, en daarin twee kanalen te +graven, waarvan er een bestemd is voor de vaart van af Nauerna op +Spaarndam 15 ellen wijd en een van Zaandam op Halfweg aan, wijd 50 +ellen, terwijl er tevens eene ringvaart gemaakt wordt van af te +Beverwijk op Spaarndam aan, daar en voorts overal om het IJ alle +bestaande regten en uitwateringen opnemende. + +Men blijve met het kanaal op eenen afstand van 500 ellen van de sluizen +van Rijnland te Halfweg en Spaarndam, die als dan zoo werkeloos als +thans niet zouden blijven, daar men het verhang bij gewoon getijde van +Amsterdam tot in de Noordzee bij Mijlpaal No. 57 op minstens eene el +berekenen kan en dat van het grootste gewigt voor Amstelland, de stad, +Noordholland en de droog te maken Haarlemmermeer en Rijnland is. + +Na de daarstelling van bovengenoemde werken, welke eene oppervlakte +na de droogmaking van ruim 8000 bunders zoude beslaan, allen van de +vruchtbaarste slibgronden, als mede, hier niet onder begrepen, eene +strook der allodiale gronden in de duinen, langs het kanaal op ½ uur +breedte ter wederzijde ter bebouwing aangekocht hebbende, worde er +met de voorbereidende maatregelen voor de indijking der Zuiderzee +begonnen. Deze bestaan in het daarstellen van ringvaarten om de geheele +uitgestrektheid der kust, zoo Westvriesche tot Enkhuizen, als om de +andere zijde, langs alle de aan zee gelegene steden, tot aan Laaksum, +een gehugt in de nabijheid van Stavoren. + +Deze ringvaarten die meerendeels binnen de bestaande dijken aangelegd +zouden worden, om buitendijks voor de havens uit te komen, dienden +om de gemeenschap met die havens van uit de Zuiderzee open te +houden, voorziende die ringvaarten bij Enkhuizen en bij Stavoren +van schutsluizen. Behalve het onderhouden der watergemeenschappen +werden de ringvaarten ook dienstig om alle de uitwateringen der +stroomen, rivieren, beeken enz. op te nemen, wier afloop verzekerd +wordt door die ringvaarten op het zeekanaal en ook naar gelang der +winden, door de sluizen, die bij Enkhuizen en Stavoren zullen worden +gelegd. Daar er door het Noordhollandsche kanaal en verder door tot +Edam eene voldoende vaart bestaat, zoo is er geene behoefte daar eene +ringvaart te graven. Er worde dan eerst eene vaart gemaakt ter wijdte +van 30 ellen en 5 ellen diep, buitendijks van af Edam langs Oosthuizen +tot aan het Galgenwater bij Hoorn, van daar binnendijks tot voor Hoorn +buitendijks, met een basin of kom voor de scheepvaart voor die stad, +om te Enkhuizen te eindigen. De ringvaart die om de oost van de Zee +gelegd worde, kreeg tot aan de Steenenkamer boven Nijkerk, eene breedte +van 200 ellen, met inbegrip van 100 ellen overlaat of uiterwaarden met +5 ellen diepte en zoude van bij het polderhuis van Diemen beginnen, om +binnendijks doorgegraven, buitendijks voor Muiden uittekomen, van daar +worde voor Naarden heen op de Eem, voorbij Spakenburg en Nijkerk tot op +de hoogte van de Steenenkamer de rigting van het kanaal of ringvaart +gevolgd. + +Nu echter moet men eene voldoende afwatering aan den Gelderschen +IJssel verschaffen, die bij gewoonen waterstand langs Kampen door +de ringvaart zoude kunnen loozen, doch bij hoogen waterstand in den +winter en voorjaarstijden ware dit ongenoegzaam en er dienen andere +voorzorgsmaatregelen genomen te worden. Het heeft zijne groote bezwaren +om den IJssel na de droogmaking der Zuiderzee daardoor te leiden, +daardoor werd ook niet in de thans bestaande behoefte voorzien. Men +heeft zich voorgesteld door meerderen afloop van water langs den IJssel, +meerdere schuuring aan de Ketel bij Kampen te bezorgen, dit is ook door +de bekribbing aan de monding boven, ontstaan, maar met welke noodlottige +gevolgen? dat men aan de Waal en aan den Rijn het voor hun zoo nodige +water tot instandhouding dier rivieren onttrekt en er te veel water op +den IJssel komt, zoo dat de uiterwaarden en de bouwlanden in Gelderland +en in Overijssel dikwerf laat in het voorjaar nog onderstaan, wanneer de +rivier bij Kampen reeds op eenen lagen stand gekomen is en de afloop +niet spoedig genoeg geschieden kan, om de schadelijke gevolgen der +overstrooming te voorkomen. + +Men stelt voor om op nader aan te wijzen punten drie keersluizen in dien +IJssel te leggen met valraketten voorzien, om het nodige water voor de +scheepvaart op de rivier te behouden en winterdag de uiterwaarden met +slibwater te kunnen inunderen; de IJssel behield zoodoende zijne nodige +toevoeren van water en men gaf aan den Rijn en Waal hunne gekrenkte +regten terug; doch om de geheele Betuwe en de waarden benedenwaarts te +sekureren bij eventueele ijsverstopping bij hooge voorjaarsvloeden, +wordt er een regtlijnig kanaal vereischt, om als regelaar te dienen, +dit kanaal met zijne overlaten 200 ellen wijd van drie sluizen met +raketten voorzien, zoude beginnen op omstreeks een half uur beneden +Westervoort, door de bergen van Gelderland en de Veluwe in de rigting +van de Steenenkamer, om aldaar in de tweede ringvaart uit te wateren. +Het kanaal werd voor den Amsterdamschen Rijnvaarthandel zeer dienstig, +de Veluwe werd meer bebouwd en de gesteldheid onzer hoofdrivieren, die +zoo dringend voorziening behoeven werd verbeterd. + +Na dit kanaal daargesteld te hebben of ook tijdens dien, worde de +ringvaart van 30 ellen breedte langs Harderwijk, Elburg, de Ketel, +Genemuiden op de Lemmer aan tot bij Laaksum in de nabijheid van Stavoren +vervolgd, voor alle de steden vrij verkeer en onbelemmerde afwatering +latende. Dit alles voltooid zijnde, worde de afdammingsdijk tusschen +Enkhuizen en Laaksum, over de ondiepten heen, die daar in de zee +menigvuldig zijn, gelegd en deze tot stand gebragt, worde de Zee +afgesloten door den dijk tusschen Durgerdam en het polderhuis van +Diemen, latende aldus in het IJ eene kom van omstreeks 1200 Bunders, +gelegen voor Amsterdam, die als maritime en koopvaardij haven eene der +veiligste, schoonste en ruimste in het Heelal werd. + +Onmiddellijk zoude na voltooide afdamming tusschen Enkhuizen tot in +de nabijheid van Stavoren de Zuiderzee eene el en meer water van hare +oppervlakte verliezen, waardoor veel grond al dadelijk gereed ter +bebouwing werd, alvorens men tot de droogmaking over ging, daar alsdan +de werkzaamheden daarvan eenen aanvang moesten nemen, die gene bezwaren +opleveren. Na de voltooide droogmaking stelt men het graven van een +breed kanaal door de drooggemaakte gronden voor in de rigting van de +Lemmer op Naarden aan, om voorts ook binnenvaarten, weteringen, +togtsloten enz. daarin te maken. + +Het zoude aan eene tot dit werk gevormde Commissie of direktie +overgelaten worden om zelve de aanzienlijke laatste werkzaamheden zelve +uittevoeren of zulks aan eventueele pachters overtelaten om de landen +door kavelen, sloten, slechten en grebben tot bebouwing gereed te maken, +waartoe eene aanzienlijke som vereischt werd, aangezien er omstreeks +260000 Bunders aanwezig zijn, daar men die bereiding op f 84.-- p. +Bunder begroot. + +De raming van het geheel beloopt 92 millioen guldens. Het is er echter +verre af, dat deze som benodigd ware. Het drooggemaakte IJ bezat eene +waarde van 16 millioen guldens, die te realiseeren waren.--Door de +genoemde afloop van water kwamen er ook dadelijk na de afdamming +duizende Bunders disponibel, die in de nabijheid der kusten spoediger +aftrek zouden vinden en het kavelen enz. aan de bebouwers overlatende, +werd welligt het geheel voor 30 à 35 millioenen daargesteld, en met alle +de voordeelen die aan deze onderneming verbonden zijn, kwam de Bunder +land geheel toebereid op tusschen f 325 à f 350 te kosten, eene som die +zeer gering is, aangezien de meeste in dit gedeelte der zee aanwezige +grond klei is van eene zeer vruchtbaren aard. + + + + +RAMING DER KOSTEN +van de Indijking en Droogmaking der Zuiderzee en het IJ, alsmede voor de +daarstelling van een Kanaal vanaf Amsterdam tot in de Noordzee. + + + No. 1. MONDING VAN HET KANAAL IN DE NOORDZEE, zijnde Twee Hoofden welke + zich ter lengte van 840 Ellen in de Zee uitstrekken zullen, om den + afloop van het Water van het kanaal van Amsterdam en hooger afkomende + te ontvangen. Hetzelve zal beginnen op 500 Ellen afstands benoorden + Mijlpaal No. 57 aan het strand. + + Rijswerk voor een Hoofd: + + 20 Kubiek El per Strekkende El à f 80 per Str. El over + 840 Ellen lengte f 67,200 + Aardwerk voor den Dijk, welke 4 El boven gewoon tij gelegd + wordt, geeft 150 Kub. El per Str. El. Over 840 Ellen + zijn 126,000 Ellen à 40 ct. per Kub. El " 50,400 + + Steenbeglooijing binnen en buiten, 20 Kwadr. El. per Str. + El met inbegrip van Puinbestorting, over 840 Ellen + lengte per Str. El à f 320 " 268,800 + + Hoofden van Paalwerk + + 120 Eiken Palen van 14 El à f 50 f 6,000 + 150 Greenen " " 10 " à " 30 " 4,500 + 180 " " " 7 " à " 20 " 3,600 + --------- + " 14,100 + + Puinbestorting + + tusschen de 3 reijen palen geschat op 32 Kub. El per Str. + El, over 40 Ellen lengte 1280 El à f 16 per Kub. El " 20,480 + + Inheijen en bevestigen + + voor 450 Palen à f 10 per Paal " 4,500 + ----------- + f 425,480 + =========== + Deze Som dubbeld voor Twee Hoofden f 850,960 + + Uitdiepen + + Waterspiegel wijd 250 Ellen + onder 100 " + ---- + gemiddeld 175 " + + gemiddelde diepte van uit het strand 4 El. + + zijn 700 El per Str. El, over 840 Ell. is 588,000 Ell. + à f 1.50 per El " 882,000 + + Dukdalven + + 6 stuks à f 1500 " 9,000 + ----------- + " 1,741,960 + =========== + + + No. 2. HET KANAAL VAN DE NOORDZEE, op 500 Ellen benoorden den Mijlpaal + No. 57 tot op 500 Ell. benoorden het Kasteel van Brederode bij + Zandpoort. + + De afstand van de Zee tot aan Brederode, wordt geschat te zijn 1 Uur of + 5000 Ellen, dit Kanaal zal landwaarts in beginnen met eene breedte van + 200 Ellen, en allengs in wijdte toenemen tot 250 Ellen waar de Hoofden + beginnen, dit Kanaal wordt op 7 Ell. diepte beneden A. P. gegraven, met + 1 El boven A. P. en voorts komen daarbij nog 50 Ellen breedte aan + weerszijde dus 100 Ellen voor den overlaat. + + Wij berekenen dus 350 El breedte voor het Kanaal en + overlaat met eenen gemiddelden bovensteek van 7 Ellen + en verkrijgen dus 2450 Kub. Ell. weg te ruimen specie + per strekkende El van den bovensteek, dit over 5000 + Ellen lengte maakt een geheel van 12,250,000 Kub. El. + per El à 30 ct. f 3,675,000 + + de Breedte op de Waterspiegel zal zijn + binnen 200 El buiten 250 El + onder 100 " " 100 " + --- --- + gemiddeld 150 " " 175 " + + totaal gemiddeld 162½ El. + + ter diepte van A. P. 7 El. + en daarboven 1 " + -- + te zamen 8 El, hetwelk per Str. El geeft + 1300 Kub. Ell., deze over 5000 Ell. lengte is + 6,500,000 Ell. per Kub. El à 40 ct. " 2,600,000 + + Aan weerszijden van het Kanaal ontstaat bij het wegruimen + der specie een weg welker beschulping wij aanslaan op " 25,000 + + Wij wilden aan weerszijden van het Kanaal een strook + van 2500 ellen (½ Uur) der allodiale gronden aankoopen, + om die later ten voordeele der onderneming als Ballast + te kunnen gebruiken, dierwijze de grond ontginnen en + Perceelsgewijze voor aanbouw te verkoopen, dit zoude + 2862 Bunders zijn, per Bunder à f 25 " 71,550 + ------------ + f 6,371,550 + =========== + + + No. 3. HET KANAAL VANAF HET KASTEEL BREDERODE, achter Zandpoort, lopende + om den Noorder buitenhoek van Spaarndam in regte lijn op 500 Ellen + afstand voor en bij Halfweg Haarlem tot opneming van de Uitwateringen + van Rijnland en latende eene kom voor + bovenwijdte (waterspiegel) 200 El + onder " 100 " + --- + gemiddeld 150 " + diepte 8 " zijn 1200 Kub. El + per Str. El, is over 8750 Ellen lengte 10,500,000 + Ellen, per Kub. El à 30 ct. f 3,150,000 + + de bovensteek op de Berm wijd 300 El, diep 1 El over 8750 + El zijn, 2,615,000 à 30 ct. " 787,500 + + Plempwerk over 2000 Ell. à f 48 " 96,000 + + N.B. de hier uitgegraven wordende specie wordt voor de + Dijken gebruikt en is meer dan voldoende om zwaardere + Dijken te leggen, dan immer te voren hebben bestaan. + + Het beschulpen van de Zuidelijke Kanaaldijk schatten wij + op " 22,000 + + De aanbouw van ~twee~ Water-Molens, voor twee + gedeelten Grond, welke van de gemeenschap met Rijnland + worden afgesneden, zijnde een strook grond belendende + den Slaperdijk, binnen en buiten, en een strook grond + tusschen Halfweg en Spaarndam, belendende mede de + Polders, binnen- en buitendijks, elke Molen berekend + op f 12000 " 24,000 + + Opruiming en toeschieting voor de Molens " 15,000 + + Onteigening. + + wij berekenen voor het Kanaal en de Dijken 400 Ellen + breedte, is voor 8750 Ellen lengte 3,500,000 Ellen of + 350 Bunders à f 1000 " 350,000 + ----------- + f 4,444,500 + =========== + + + No. 4. HET KANAAL VANAF BIJ HALFWEG HAARLEM, in regte lijn voorbij + Sloterdijk, op de hoek van de Lijnbaan de Zeevaart aan, en de + Afdammingsdijk van daar op het Tolhek bij de monding van het + Noord-Hollandsch Kanaal, dit Kanaal is lang 7500 Ellen. + Bovenwijdte (Waterspiegel) 200 El + Onder " 100 " + --- + Gemiddeld 150 " + diep 8 " is 1200 Ellen per + Strekkende El, is over 7500 Ellen lengte 9,000,000 + Ellen à 30 ct. f 2,700,000 + + de bovensteek op de Berm 300 Ellen, diep 1 El, over 7500 + Ellen lengte is 2,250,000 Ellen à 30 ct. " 675,000 + + Beschulping " 20,000 + + De Aanbouw van eenen Water-Molen, voor dat gedeelte grond, + hetwelk tusschen Sloterdijk en Halfweg zal worden + afgesneden " 12,000 + + Opruiming en toeschieting voor den Molen " 10,000 + + Onteigening van 300 Bunders à f 1000 " 300,000 + + De Afdammingsdijk rekenen wij 2500 Ellen + Plempwerk à f 48 " 120,000 + Specie 150 Kub. El, per Strekkende El, zijn 375,000 + Ellen à 30 ct. " 112,500 + ----------- + f 3,949,500 + =========== + + + No. 5. EEN RINGVAART OM HET IJ, vanaf de Beverwijk op Spaarndam, + benevens een vaart van Nauerna op Spaarndam + " " " Zaandam " Halfweg. + + De Ringvaart, die in de Nauerna uitloopt berekend op 6000 + Ellen lengte, + boven wijdte 15 El + onder " 9 " + -- + gemiddeld 12 " , diepte 3 Ellen, zijn 36 Kub. + Ellen per Strekkende El, is over 6000 Ell. lengte + 216,000 Kub. Ellen à 30 ct. f 64,800 + + De Vaart van Nauerna 7000 Ell. lengte, op de zelfde wijdte + en diepte " 75,600 + + Een Schutsluis, om in het Groote Kanaal te spuijen " 25,000 + + De Vaart van Zaandam, 5000 Ell. lengte. + boven wijdte 50 El + onder " 30 " + -- + gemiddeld 40 " , diepte 5 Ellen, zijn 200 Kub. + Ell. per Str. El, over 5000 El, zijn 1,000,000 Kub. + Ellen à 30 ct. " 300,000 + ----------- + f 465,400 + =========== + + + No. 6. UITWATERINGEN EN BESTAANDE REGTEN. + + Deze Uitwateringen zullen loopen langs de nu bestaande Noord-Westelijke + IJ dijken. Eene Uitwatering van de Water-Molen staande beoosten te + Beverwijk, en te Leyden in de Wijkervaart, ter lengte van 2000 Ellen + boven wijdte 5 El + onder " 2 " + -- + gemiddelde " 3½ " diep 2 El zijn 7 Kub. El per + Str. El, over 2000 Ellen lengte geeft 14000 Kubieke + El à 30 ct. f 4,200 + + Eene Uitwatering van de West-Zaansche-Sluis, in de + Zaandammer-Vaart lang p.m. 2000 El + boven Wijdte 8 Ellen + onder " 4 " + --- + gemiddelde " 6 " diepte 3 El zijnde 18 K. El + per strekkende El, zijnde over de 2000 El lengte + 36000 Kub. El à 30 ct. " 10,800 + + N.B. deze Sluis zal bij het Meerdere verhang door de + Nauerna Vaart op het Zee-Kanaal geheel kunnen vervallen + daar de West-Zaander ban overvloed van Sluizen bezit, om + zoo als op de Zaan en Nauerna Vaart te kunnen spuijen, + hetgeen thans niet doenlijk, maar alsdan mogelijk wordt. + + Welligt ware het even goed eenen Molen te plaatsen dan de + afwatering te behouden, terwijl het getal Molens thans te + gering is. + + Eene Uitwatering van Landsmeer in de Zaandammer Vaart, + lengte, wijdte en diepte als de voorgaande " 10,800 + + N.B. deze Uitwatering zoude bij de te ontstane verbeterde + afwatering van Oost-Zanen en de Ulpen, wel overbodig + kunnen zijn, bij eene Landweg-gemeenschap op Sloterdijk. + ----------- + f 25,800 + =========== + + + No. 7. DROOGMAKING VAN DE DRIE IJ POLDERS, alsmede het schieten van + Sloten, slechten, grebben en kavelen. + + De drie te verkrijgen Polders, worden geschat, te zullen bevatten 8000 + Bunders gezamentlijk, ofschoon wij geloven, dat bij juiste opmeting, de + inhoud grooter zal zijn. + De Wijker = of Sophia Polder 3000 Bunders + de Zaan = " Marianna " 3000 " + de Amsterdam = " Wilhelmina " 2000 " + + In elke Polder van 3000 Bunders zoude een Stoom-Werktuig + van 40 P.kracht, tot Droogmaking worden geplaatst, in + die van 2000 Bunders een van 30 P.Kr. en schatten elk + Stoom-Water-Werktuig, met de Gebouwen enz. op f 1000 + per Paardenkracht en mitsdien voor 110 Paardenkracht + à f 1000 f 110,000 + + Loon voor één Opziener Machinist 1 Jaar à f 1000 + drie Machinisten te zamen " 2180 + zes Stokers " " " 2800 + ------ + " 5,980 + + Steenkolen. + + 2 Werktuigen zullen 145 dagen moeten malen en + rekenen wij f 1,-- per Paarden Kracht per + Dag, is voor 80 Paarden Kracht f 11,600 + 1 Werktuig 129/d. à 30 P.Kr. à f 1 " 3,870 + -------- + " 15,470 + + Kavelen, Slechten, Grebben en Sloten, aan Blokken van 500 + Ellen lang en 200 Ellen breed, zoo dat elke Kavel bij + doorsnede van Sloten 10 Bunders groot wordt. + + Op elk Blok graven en Slechten, is voor de + langsloot 500 Ellen + dwars " 200 " + --- + 700 " + boven Wijdte 3 El onder 1 El, diep 2 Ellen geeft 4 + Kub. El, per strekkende El, is over de 700 Ell. à + 30 ct. p. El f 840 of f 84 p. Bunder en zulks over + 8000 Bunders " 672,000 + + Wetering Sloten. + + Voor toeschieting tot de Water-Werktuigen worden 18000 + Ellen lengte voor de 3 Polders gerekend, + boven wijdte 5 El + onder " 2 " + --- + gemiddelde " 3½ " diepte 2 El dus 7 El per Str. El, + zijn over 18000 El 126000 El à 30 ct. " 37,800 + ----------- + f 841,250 + =========== + + + No. 8. SLUIS- EN BRUGWERKEN. + + De Sluis, die aan Zandpoort, aan de Straatweg zal moeten worden + gelegd, moet de nodige ruimte hebben, om aan het Water, dat dit breede + kanaal zal kunnen afstroomen, niet te veel tegenstand te bieden, en + dus genoegzame spuijing te verzekeren, het zal dus nodig zijn behalve + de 4 Schutsluizen van verschillende breedte, ook nog Brugwerk met + Valraketten op den overlaat te brengen, die na behoefte gesloten en + geopend zullen worden. Bij Storm en hooge Vloeden, uit de Noord-Zee + zullen dezelve gesloten worden, alsmede bij lage Waterstand op de + Rivieren, om voldoende Water op de Kanalen en Ringvaarten te houden. + + De Sluis met Brugwerk en Raketten worden door ons geschat + op f 500,000 + + met twee dubbelde IJzeren Draai-Bruggen " 180,000 + + een Gemeenschaps-Brug voor de Zaandammer Vaart " 80,000 + + een dito voor de Nauerna " 50,000 + + Negen kleinere Bruggen, met zes Bruggemans-Woningen, + terwijl er bij de Bruggen bij de Stoom-Water-Werktuigen + geene Woningen benodigd zijn " 48,000 + + Deze Bruggen zullen gelegd worden aan de Beverwijk, Velsen, + Zandpoort, Slaperdijk, drie aan de Stoom-Water-Werktuigen, + en twee aan de Uitwateringen van Westzaan en Landsmeer. + + Drie Pont-Veeren te Spaarndam, Halfweg en Sloterdijk " 10,500 + ----------- + f 868,500 + =========== + + + RECAPITULATIE. + + No. 1 f 1,741,960 + " 2 " 6,371,500 + " 3 " 4,444,510 + " 4 " 3,949,500 + " 5 " 464,500 + " 6 " 25,800 + " 7 " 841,250 + " 8 " 868,500 + ------------ + f 18,707,510 + ============ + + + + + No. 9. + + Indijking van de Zuiderzee van bij Enkhuizen tot bij Stavoren. + + + Aanvang der Ringvaarten, om de West-Vriesche Kust, tot bij Enkhuizen. + + Er bestaat eene behoorlijke Vaart, vanuit het Noord-Hollandsche Kanaal + tot Edam, zoo dat aldaar bij het begin der Ringvaart, eene Sluis zal + moeten worden gelegd op A. P. waar de Ringvaart van de Beemster in zal + kunnen werken. + + Ringvaart van voor Edam, buitendijks langs Oosthuizen, tot aan het + Galgenveld bij Hoorn, binnendijks lengte 2½ Uur of 12,500 Ellen. + boven Wijdte 30 Ell. + onder " 20 " + -- + gemiddelde " 25 " diep met 1 El bovensteek + 6 El, is 150 Kub. El per Str. El, zijn 1,875,000 El + à 30 ct. f 562,500 + + Onteigening van 66 Bunders à f 1500 " 99,000 + + Bruggen en Sluizen. + + 1 Sluis aan de Vaart op Monnikendam " 25,000 + + 1 Brug voor Edam " 25,000 + + 1 " " Oosthuizen " 20,000 + ----------- + f 731,500 + =========== + + + No. 10. RINGVAART VAN AF HET GALGENVELD BIJ HOORN, binnendijks tot voor + Hoorn, buitendijks met een Basin of Peul voor Hoorn, en van daar tot + Enkhuizen. + + De Dijk voor Hoorn, lang 2000 Ellen. + Plempwerk per El à f 40 f 80,000 + Specie 150 Kub. El per Str. El is 300,000 Kub. + El, per El à 30 ct. " 90,000 + -------- + f 170,000 + + Uitdiepen van de Vaart voor Hoorn 150,000 Kub. El à 20 ct. " 30,000 + + Een Brug voor Hoorn " 25,000 + + Een Kanaal tot Enkhuizen, ter lengte van 3½ Uur, of + 17500 Ellen, wijdte en diepte als voren, uitmakende + 2,625,000 Kub. El à 30 ct. " 787,500 + + Onteigening van 93 Bunders à f 2000 " 186,000 + + Een dubbelde Sluis met Brug " 180,000 + ----------- + f 1,378,500 + + + No. 11. RINGVAART VAN AF HET POLDER-HUIS BIJ DIEMEN, op Muiden + binnendijks, om voor Muiden buitendijks op de verdere Ringvaart voor + bij Naarden te komen. + + De lengte is 1½ Uur of 7500 Ellen. + boven wijdte 200 El + onder " 80 " + ---- + gemiddelde " 140 " diep met een El bovensteek + 5 El, zijn 700 El per Strekkende El, is over 7500 El + lengten 5,250,000 Kub. El à 30 ct. f 1,575,000 + + de bovensteek op de Berm + + Onteigening van 225 Bunders à f 1000 " 225,000 + + Een dubbelde Sluis met overlaat en raketten, te leggen bij + de Afdamming van het IJ " 120,000 + ----------- + f 1,920,000 + =========== + + + No. 12. RINGVAART VAN MUIDEN OP DE STEENENKAMER, deze Vaart begint uit + de voorgaande en wordt geschat op 6 Uren lengte of 30,000 Ellen. + + Plempwerk 1000 El à f 48 per Str. El f 48,000 + Specie 120 Kub. El per Str. El 120,000 El à + 60 ct. " 72,000 + -------- + f 120,000 + + Kanaal met Berm of overlaat, wijdte en diepte als voren, + 30,000 El à 700 Kub. El per Str. El zijn 21,000,000 + Ell. à 30 ct. " 6,300,000 + + Onteigening van 900 Bunders à f 600 " 540,000 + + Bruggen + + tot gemeenschap bij Nijkerk en Spakenburg " 25,000 + + over de Ringvaart tot de Nieuwe Polders bij Muiden, + Naarden, Huizen, de Eem, Spakenburg en Nijkerk " 150,000 + ----------- + f 7,135,000 + =========== + + + No. 13. HET KANAAL UIT DEN IJSSEL, beneden Westervoort tot in de + Ringvaart aan de Steenenkamer, dit Kanaal wordt in drie Vakken verdeeld, + komende er een Keer-Sluis met Overlaat en raketten, aan de Monding bij + Westervoort te leggen, de ~Tweede~ omstreeks Kamperberg en de ~Derde~ + bij Essen. + + Het Kanaal van den Steenenkamer tot bij Essen ter lengte van 3 Uren of + 15000 Ellen. + boven wijdte 200 El + onder " 50 " + --- + gemiddelde " 125 " diepte 3 El met 1 El + bovensteek zijn 4 El, dus 500 Kub. El per Str. El, is + over 15,000 El 7,500,000 Kub. El à 20 ct. f 1,500,000 + + N.B. De Dijken worden op 50 Ellen afstand van het Kanaal gelegd, + komende de Specie daarvoor uit het Kanaal. + + Keersluis met Raketten, met 3 El waterkeering " 120,000 + + Onteigening van 3 Uren of 400 Bunders à f 600 " 240,000 + + Het Kanaal van Essen tot Kamperberg, lang 2 Uur of 10,000 Ellen. + + bovenwijdte met Overlaat 300 Ellen, te ontbloten van 4 El + bovensteek, worden 1200 Kub. El per Str. El, is over + 10000 El 12,000,000 El à 20 ct. " 2,400,000 + + het ondergedeelte van het Kanaal + + boven wijdte 200 Ellen + onder " 50 " + --- + gemiddelde " 125 " diepte 4 El, waaronder 1 El + bovensteek, zijn 500 El per Str. El, maakt 5,000,000 + Kub. El à 20 ct. " 1,000,000 + + Keersluis met Raketten " 120,000 + + Onteigening van 267 Bunders à f 300 " 80,000 + + Een Brug " 25,000 + + Het Kanaal van Kamperberg tot Velp, lang 2¾ Uur of 13750 Ellen. + + boven wijdte met overlaat 300 El, te ontbloten van 8 El + bovensteek, zijn 2400 Kub. El per Str. El, dus + 33,000,000 Ellen à 20 ct. " 6,600,000 + + Hetzelfde Perceel benedensteek, wijdte met overlaat als + voren over de lengte van 13,750 El is 6,875,000 Ellen + à 20 ct. " 1,375,000 + + Keersluis met Raketten " 120,000 + + Onteigening van 400 Bunders à f 100 " 40,000 + + Een Brug " 25,000 + + Het Kanaal van Velp tot Westervoort ½ Uur of 2500 El, + boven wijdte met overlaat 300 El, te ontbloten van + een El, bovensteek zijn 750,000 Ellen à 20 ct. " 150,000 + + het Kanaal Wijd en Diep als voren 1,250,000 Ellen à 20 ct. " 250,000 + + Een keersluis met Raketten " 120,000 + + Onteigening van 67 Bunders à f 1000 " 67,000 + + Een Brug " 25,000 + + Bruggen bij Nijkerk, Horst, Voorthuizen, Putten en Essen, + zijn 5 Bruggen à f 25,000 " 125,000 + ----------- + f14,382,000 + =========== + + + No. 14. SLUIS-WERKEN IN DEN GELDERSCHEN IJSEL. + + Er zullen als in het Westervoorder Kanaal op den Steenenkamer aan + Drie Keersluizen met overlaten in den IJsel, dienen te worden gelegd, + op nader aan te wijzen plaatsen om eenerzijds het Water te keeren en + anderzijdsch hetzelve gelijk met de overlaten in tijd van nood te + laten werken, zoodat de Uiterwaarden het voordeel blijven behouden om + bij hooge Winter- en Voorjaars-Vloeden, overstroomd te kunnen worden + en na gelang daarmede bezet te houden. De kosten dezer Sluizen met + hunne Bruggen en overlaten, berekend als die, op het Kanaal te leggen, + elk ad f 120,000 f 360,000 + =========== + + + No. 15. RINGVAART VAN AF DE STEENENKAMER, voorbij Harderwijk, Elburg, + Kampen, enz. naar de Lemmer en van daar tot Laaksum in de nabijheid van + Stavoren. + + Deze Ringvaart begroot op 23 Uren lengte of 115000 Ellen. + boven Wijdte 30 Ellen. + onder " 20 " + --- + gemiddelde " 25 " diep met 1 El bovenstreek + 5 Ellen, is 125 Ellen per Strekkende El zijnde + 14,375,000 Ellen à 30 ct. f 4,312,500 + + Zes Basins of Kommen, als voor Harderwijk, Elburg, + Genemuiden, Blokzijl, de Kuindert en de Lemmer, + te zamen " 30,000 + + Onteigening van 695 Bunders à f 800 " 556,000 + + Een Sluis bij Laaksum " 120,000 + + Bruggen over de Ringvaart, 10 à f 20,000 " 200,000 + ----------- + f 5,218,500 + =========== + + + No. 16. DE DIJK TUSSCHEN ENKHUIZEN EN LAAKSUM. + + Deszelfs Lengte wordt geschat op 16000 Ellen, zullende de Dijk zooveel + doenlijk, over de ondiepten worden gelegd, en is de Specie daartoe + genoegzaam in de omstreken van Laaksum voorhanden. + + De Dijk zal 4 Ellen boven hoog-Zee worden gelegd, 6 Ellen breed op de + kruin, met buiten doceering van 3 op 1, berekenende 180 Kub. El per + Strekkende El, hetgeen geeft 2,880,000 Kub. El à f 1,50 f 4,320,000 + + Rijswerk per Strekkende El à f 48,-- " 768,000 + + Steenbeglooijing en Puin p. Str. El à f 200,-- " 3,200,000 + ----------- + f 8,288,000 + =========== + + + No. 17. DE AFDAMMINGS-DIJK VAN BIJ DURGERDAM, tot aan den Dijk, van den + Diemermeer bij het Tolhuis. + + De afstand wordt geschat op 1800 Ellen, men berekent voor + den Dijk 150 Ell. Kub. Specie per Str. El is 270,000 + Kub. Ellen à 80 ct. f 216,000 + + Steenglooijing en bepuinen aan eene Zijde + + 1800 Ellen, per Strekkende El à f 100 " 180,000 + Rijswerk " " " à " 48 " 86,400 + ----------- + f 482,400 + =========== + + + No. 18. DROOGMAKING, DOOR STOOM-WATEROPVOERINGSWERKTUIGEN. + + 14 Bovenmaalders à 200 Paarden Kracht 2800 P. K. + 28 Ondermaalders à 100 " " 2800 " " + zijn 5600 Paardenkracht met de daartoe vereischte + gebouwen enz., berekend p. P. K. à f 1000 f 5,600,000 + + Een Ingenieur } f 6000 + 42 Machinisten } voor 2 jaren " 84000 + 84 Stookers } " 68288 + -------- + " 158,288 + + Werktuig Fabriek + + voor eventuele herstellingen van defecten aan de Werktuigen " 10,000 + + Een Werktuig en Gereedschappen daarin " 25,000 + + Personeel voor 2 jaren " 24,000 + + Steenkolen. + + Wij berekenen 2800 P. K. werken 250 Dagen. + 2800 " " " 250 Dagen. + 2800 " " " 250 Dagen. + Zijnde 8400 P. K. 250 Dagen, elke P. K. Per Dag à f 1,-- " 2,100,000 + ----------- + f 7,917,288 + =========== + + + No. 19. BINNENVAART, WETERING, BOEZEM EN RINGSLOTEN. + + Een Binnenvaart van de Lemmer op Naarden, de Lengte berekend op 12¾ Uur + of 73740 Ellen. + + boven Wijdte 30 Ellen. + onder " 20 " + -- + gemiddelde " 25 " diep 3 El, is 75 Kub. Ellen + p. Str. El zijn 4,781,250 Ellen à 30 ct. f 1,434,375 + + Weteringen 77 Uren of 385,000 Ellen lang + + boven wijdte 5 Ellen + onder " 2 " + -- + gemiddelde " 3½ El, diepte 2 Ellen, is 7 El p. + Str. El is 2,695,000 Ellen à 20 ct. " 539,000 + + Boezem Sloten 108½ Uur of 542,500 Ellen + + boven Wijdte 3 Ellen + onder " 1 " + -- + gemiddelde " 2 " diepte 2 Ellen is 4 Ellen per + Str. El is 2,170,000 Ellen à 20 ct. " 434,000 + + Ringsloten 61 Uren of 305,000 Ellen + + wijdte en diepte als voren, dus 4 Ellen, over 305,000 + Ellen is 1,220,000 Ellen à 20 ct. " 244,000 + ----------- + f 2,651,375 + =========== + + + No. 20. SLUIS- EN BRUG WERKEN. + + Een Sluis bij Laaksum, tot afsluiting van de Ringvaart f 80,000 + + 2 Sluizen tot afsluiting van de Vaart van de Lemmer op + Naarden " 160,000 + + Acht Bruggen over de Ringvaart, als te Laaksum, de Lemmer, + de Kuindert, Blokzijl, Vollenhoven, Genemuiden en + Kampen à f 15,000 " 120,000 + + Tien Dubbelde Bruggen, over de Boezem's Vaarten, als voren + à f 15,000 " 150,000 + + Veertig Dubbelde Bruggen, over de Weteringen, à f 10,000 " 400,000 + + Twee en Vijftig Bruggen over de Sloten, à f 3,000 " 156,000 + ----------- + f 1,066,000 + =========== + + + No. 21. KAVELEN, SLOTEN, GREBBEN EN SLECHTEN, + + wordt berekend als bij No. 7 van de IJ Polders ad f 84 per + Bunder, en alzoo over een getal van 260,000 Bunders f21,840,000 + + + RECAPITULATIE. + + No. 1 à 8 f 18,707,510 + " 9 " 731,500 + " 10 " 1,378,500 + " 11 " 1,920,000 + " 12 " 7,135,000 + " 13 " 14,382,000 + " 14 " 360,000 + " 15 " 5,218,500 + " 16 " 8,288,000 + " 17 " 482,400 + " 18 " 7,917,288 + " 19 " 2,651,375 + " 20 " 1,066,000 + " 21 " 21,840,000 + ------------- + TOTAAL BEDRAG f 92,078,073 + ============ + + + + + +--------------------------------------------------------+ + | | + | OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER: | + | | + | De volgende correcties zijn in de tekst aangebracht: | + | | + | Bron (B:) - Correctie (C:) | + | | + | B: den waterstaat welcker in eene lezing | + | C: den waterstaat Welcker in eene lezing | + | B: verschillende plaatsen ontstaat." | + | C: verschillende plaatsen ontstaat. | + | B: Van Diggelens groot werk gelegd." | + | C: Van Diggelens groot werk gelegd. | + | B: wij eerst de de denkbeelden van de | + | C: wij eerst de denkbeelden van de | + | B: Kloppenburg en Faddagon; er wordt echter | + | C: Kloppenburg en Faddegon; er wordt echter | + | B: Kloppenburg en Faddagon zelf er van: | + | C: Kloppenburg en Faddegon zelf er van: | + | B: Faddagon met sluizen aan de Noordzee, | + | C: Faddegon met sluizen aan de Noordzee, | + | B: ernstigen arbeid geleverd hebben." | + | C: ernstigen arbeid geleverd hebben. | + | B: zulk eene geringe waarde had? | + | C: zulk eene geringe waarde had?" | + | B: hoofdpunt niets te zeggen viel." | + | C: hoofdpunt niets te zeggen viel. | + | B: worden ontmoet. | + | C: worden ontmoet." | + | B: toestand, welke, hoe wy | + | C: toestand, welke, hoe wij | + | B: handelstelsel de stad Amsterdam, | + | C: handelsstelsel de stad Amsterdam, | + | B: slaan; een ontwerp, dat aan den | + | C: staan; een ontwerp, dat aan den | + | B: eene eeuw, omsteeks Huisduinen | + | C: eene eeuw, omstreeks Huisduinen | + | B: toont de oude vervallene pettensche | + | C: toont de oude vervallene Pettensche | + | B: niets wenzentlijks tot stand | + | C: niets wezentlijks tot stand | + | B: spuijingsvermogen der sluizeu van de | + | C: spuijingsvermogen der sluizen van de | + | B: de graehten met zoet Vechtwater zouden | + | C: de grachten met zoet Vechtwater zouden | + | B: water onzer zeegalen geweerd | + | C: water onzer zeegaten geweerd | + | B: Rijn-spoorweg te Maasbergen, en van | + | C: Rijn-spoorweg te Maarsbergen, en van | + | B: scharen, zonder gezoegzame | + | C: scharen, zonder genoegzame | + | B: de minder vermogenden niet doen, die | + | C: de minder vermogende niet doen, die | + | B: bezittingen in Oost-Indie in gevaar. | + | C: bezittingen in Oost-Indië in gevaar. | + | B: voeden op eene aanstelling, Door | + | C: voeden op eene aanstelling. Door | + | B: in de Fransche en engelsche talen | + | C: in de fransche en engelsche talen | + | B: altijd onvergeworpen zal zijn. | + | C: altijd omvergeworpen zal zijn. | + | B: indijkingen te bewerkstellingen, verveeningen | + | C: indijkingen te bewerkstelligen, verveeningen | + | B: vinden en en alsdan zelfs zullen | + | C: vinden en alsdan zelfs zullen | + | B: enkele spoorweg yan Londen naar | + | C: enkele spoorweg van Londen naar | + | B: zullen ophouden te bestaan, | + | C: zullen ophouden te bestaan. | + | B: worden-zulks is door de ondervinding | + | C: worden--zulks is door de ondervinding | + | B: nutteloos en ondoenlijk is,[5] | + | C: nutteloos en ondoenlijk is.[5] | + | B: ontvingen zij voor hunne f 100 | + | C: ontvingen zij voor hunne f 100 | + | B: zeebooten voor binnen of rivierbooten kunnen | + | C: zeebooten voor binnen- of rivierbooten kunnen | + | B: geene weeken lange lange vruchtelooze | + | C: geene weeken lange vruchtelooze | + | B: stand van zaken bekend bekend maakt, tot | + | C: stand van zaken bekend maakt, tot | + | B: aan revenuën op in- en doorvoorregten derfde; | + | C: aan revenuën op in- en doorvoerregten derfde; | + | B: Handeldrijvende provinciên Holland en Zeeland, | + | C: Handeldrijvende provinciën Holland en Zeeland, | + | B: Braziliê en West-Indië gekeerd, en | + | C: Brazilië en West-Indië gekeerd, en | + | B: Haarlemmer meer, de droogmaking daarvan | + | C: Haarlemmer-meer, de droogmaking daarvan | + | B: dat dus alles verachterd en het | + | C: dat dus alles verachtert en het | + | B: stinkpoelen te veranderen. waardoor men | + | C: stinkpoelen te veranderen, waardoor men | + | B: dat de Willemsluis niet in het IJ | + | C: dat de Willemssluis niet in het IJ | + | B: versch en drinkbaar vechtwater zullen | + | C: versch en drinkbaar Vechtwater zullen | + | B: schadelijke inundatien, door het in | + | C: schadelijke inundatiën, door het in | + | B: door verbeterde afwateringen en en | + | C: door verbeterde afwateringen en | + | B: genegociëerd, waardoor de de eerste | + | C: genegociëerd, waardoor de eerste | + | B: dan heeft de de geldschieter bij | + | C: dan heeft de geldschieter bij | + | B: aangenomen; de comsumtie van brandstoffen | + | C: aangenomen; de consumptie van brandstoffen | + | B: laatste lijden groote verbeteringen | + | C: laatste tijden groote verbeteringen | + | B: of door stilte belet worden, | + | C: of door stilte belet worden. | + | B: handel en van onze koloniên, | + | C: handel en van onze koloniën, | + | B: die de onafscheid bare trawanten van | + | C: die de onafscheidbare trawanten van | + | B: EN INDIJKING EN DROOGMAKING | + | C: INDIJKING EN DROOGMAKING | + | B: regte lijn binnen en buitendijks op | + | C: regte lijn binnen- en buitendijks op | + | B: stroomenrivieren, beeken enz. | + | C: stroomen, rivieren, beeken enz. | + | B: buiten, 20 Kwadr. El. per Str, | + | C: buiten, 20 Kwadr. El. per Str. | + | C: onder 100 " | + | C: onder " 100 " | + | B: " 10.000 | + | C: " 10,000 | + | B: ct. " 64,800 | + | C: ct. f 64,800 | + | B: Beverwijk, en te leyden in de Wijkervaart, | + | C: Beverwijk, en te Leyden in de Wijkervaart, | + | B: Str. El,, over 2000 Ellen lengte | + | C: Str. El, over 2000 Ellen lengte | + | B: of f 84 p, Bunder en zulks over | + | C: of f 84 p. Bunder en zulks over | + | B: aldaar bij het het begin der Ringvaart, | + | C: aldaar bij het begin der Ringvaart, | + | B: worden gelegd op A P waar de Ringvaart | + | C: worden gelegd op A. P. waar de Ringvaart | + | B: 2.625.000 Kub. El à 30 ct. | + | C: 2,625,000 Kub. El à 30 ct. | + | B: lengten 5.250,000 Kub. El à 30 ct. | + | C: lengten 5,250,000 Kub. El à 30 ct. | + | B: ct. f 1,575.000 | + | C: ct. f 1,575,000 | + | B: f 1,920.000 | + | C: f 1,920,000 | + | B: Ell. á 30 ct. | + | C: Ell. à 30 ct. | + | B: ~Tweede~ omstreeks Kampenberg en de ~Derde~ | + | C: ~Tweede~ omstreeks Kamperberg en de ~Derde~ | + | B: f 1.500,000 | + | C: f 1,500,000 | + | B: " 120.000 | + | C: " 120,000 | + | B: 1200 Kub. El per Str. El. is over | + | C: 1200 Kub. El per Str. El, is over | + | B: 500 El per Str. El. maakt 5,000,000 | + | C: 500 El per Str. El, maakt 5,000,000 | + | B: " 80.000 | + | C: " 80,000 | + | B: IN DEN GELDERSCHEN IJSEl. | + | C: IN DEN GELDERSCHEN IJSEL. | + | B: de Ringvaart, 10. à f 20,000 | + | C: de Ringvaart, 10 à f 20,000 | + | B: 2,880,000 Kub. El á f 1,50 | + | C: 2,880,000 Kub. El à f 1,50 | + | B: per Strekkende El á f 48,-- | + | C: per Strekkende El à f 48,-- | + | | + +--------------------------------------------------------+ + +*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 42903 *** |