initial commit of ebook 44203HEAD main

author: Roger Frank <rfrank@pglaf.org> 2025-10-14 18:37:14 -0700
committer: Roger Frank <rfrank@pglaf.org> 2025-10-14 18:37:14 -0700
commit: 298cff5ca69bde3ec3553de6f309a190b8af3b6e (patch)
tree: dc52b41b8030d47e9f8d44d9da1eb2bb5a14ed47 /44203-h
9 files changed, 2376 insertions, 0 deletions
diff --git a/44203-h/44203-h.htm b/44203-h/44203-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..385c22f
--- /dev/null
+++ b/44203-h/44203-h.htm
@@ -0,0 +1,2376 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN"
+"http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd">
+<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source on 2013-11-05T09:23:22Z. -->
+<html lang="nl-1900">
+<head>
+<meta name="generator" content=
+"HTML Tidy for Windows (vers 25 March 2009), see www.w3.org">
+<title>Het Eiland Vlieland en zijne Bewoners.</title>
+<meta http-equiv="content-type" content="text/html; charset=UTF-8">
+<meta name="generator" content=
+"tei2html.xsl, see http://code.google.com/p/tei2html/">
+<meta name="author" content="Francis Allan">
+<link rel="coverpage" href="images/new-cover.jpg">
+<link rel="schema.DC" href=
+"http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/">
+<meta name="DC.Creator" content="Francis Allan">
+<meta name="DC.Title" content="Het Eiland Vlieland en zijne Bewoners.">
+<meta name="DC.Language" content="nl-1900">
+<meta name="DC.Format" content="text/html">
+<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg">
+<meta name="DC:Subject" content="#####">
+<style type="text/css">
+body
+{
+font-family: "Times New Roman", Times, serif;
+font-size: 100%;
+line-height: 1.2em;
+margin: 1.58em 16%;
+text-align: left;
+}
+/* Titlepage */
+.titlePage
+{
+border: #DDDDDD 2px solid;
+margin: 3em 0% 7em 0%;
+padding: 5em 10% 6em 10%;
+text-align: center;
+}
+.titlePage .docTitle
+{
+line-height: 3.5em;
+margin: 2em 0% 2em 0%;
+font-weight: bold;
+}
+.titlePage .docTitle .mainTitle
+{
+font-size: 1.8em;
+}
+.titlePage .docTitle .subTitle, .titlePage .docTitle .seriesTitle, .titlePage .docTitle .volumeTitle
+{
+font-size: 1.44em;
+}
+.titlePage .byline
+{
+margin: 2em 0% 2em 0%;
+font-size:1.2em;
+line-height:1.72em;
+}
+.titlePage .byline .docAuthor
+{
+font-size: 1.2em;
+font-weight: bold;
+}
+.titlePage .figure
+{
+margin: 2em 0% 2em 0%;
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+}
+.titlePage .docImprint
+{
+margin: 4em 0% 0em 0%;
+font-size: 1.2em;
+line-height: 1.72em;
+}
+.titlePage .docImprint .docDate
+{
+font-size: 1.2em;
+font-weight: bold;
+}
+/* End Titlepage */
+.transcribernote
+{
+background-color:#DDE;
+border:black 1px dotted;
+color:#000;
+font-family:sans-serif;
+font-size:80%;
+margin:2em 5%;
+padding:1em;
+}
+.advertisment
+{
+background-color:#FFFEE0;
+border:black 1px dotted;
+color:#000;
+margin:2em 5%;
+padding:1em;
+}
+.correctiontable
+{
+width: 75%;
+}
+.width20
+{
+width: 20%;
+}
+.width40
+{
+width: 40%;
+}
+.indextoc
+{
+text-align: center;
+}
+.div0
+{
+padding-top: 5.6em;
+}
+.div1
+{
+padding-top: 4.8em;
+}
+.index
+{
+font-size: 80%;
+}
+.div2
+{
+padding-top: 3.6em;
+}
+.div3, .div4, .div5
+{
+padding-top: 2.4em;
+}
+.footnotes .body,
+.footnotes .div1
+{
+padding: 0;
+}
+.apparatusnote
+{
+text-decoration: none;
+}
+table.alignedtext
+{
+border-collapse: collapse;
+}
+table.alignedtext td
+{
+vertical-align: top;
+width: 50%;
+}
+table.alignedtext td.first
+{
+border-width: 0 0.2px 0 0;
+border-color: gray;
+border-style: solid;
+padding-right: 10px;
+}
+table.alignedtext td.second
+{
+padding-left: 10px;
+}
+h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4
+{
+clear: both;
+font-style: normal;
+text-transform: none;
+}
+h3, .h3
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+}
+h3.label
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+h4, .h4
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+}
+.alignleft
+{
+text-align:left;
+}
+.alignright
+{
+text-align:right;
+}
+.alignblock
+{
+text-align:justify;
+}
+p.tb, hr.tb
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-bottom: 1.6em;
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+text-align: center;
+}
+p.argument, p.note, p.tocArgument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+text-indent:0;
+}
+p.argument, p.tocArgument
+{
+margin:1.58em 10%;
+}
+p.tocPart
+{
+margin:1.58em 0%;
+font-variant: small-caps;
+}
+p.tocChapter
+{
+margin:1.58em 0%;
+}
+p.tocSection
+{
+margin:0.7em 5%;
+}
+.opener, .address
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-bottom: 1.6em;
+}
+.addrline
+{
+margin-top: 0;
+margin-bottom: 0;
+}
+.dateline
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-bottom: 1.6em;
+text-align: right;
+}
+.salute
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-left: 3.58em;
+text-indent: -2em;
+}
+.signed
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-left: 3.58em;
+text-indent: -2em;
+}
+.epigraph
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+width: 60%;
+margin-left: auto;
+}
+.epigraph span.bibl
+{
+display: block;
+text-align: right;
+}
+.trailer
+{
+clear: both;
+padding-top: 2.4em;
+padding-bottom: 1.6em;
+}
+.figure
+{
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+}
+.floatLeft
+{
+float:left;
+margin:10px 10px 10px 0;
+}
+.floatRight
+{
+float:right;
+margin:10px 0 10px 10px;
+}
+p.figureHead
+{
+font-size:100%;
+text-align:center;
+}
+.figAnnotation
+{
+font-size:80%;
+position:relative;
+margin: 0 auto; /* center this */
+}
+.figTopLeft, .figBottomLeft
+{
+float: left;
+}
+.figTop, .figBottom
+{
+}
+.figTopRight, .figBottomRight
+{
+float: right;
+}
+.hangq
+{
+text-indent: -0.32em;
+}
+.hangqq
+{
+text-indent: -0.40em;
+}
+.hangqqq
+{
+text-indent: -0.71em;
+}
+.figure p
+{
+font-size:80%;
+margin-top:0;
+text-align:center;
+}
+img
+{
+border-width:0;
+}
+p.smallprint,li.smallprint
+{
+color:#666666;
+font-size:80%;
+}
+span.parnum
+{
+font-weight: bold;
+}
+.marginnote
+{
+font-size:0.8em;
+height:0;
+left:1%;
+line-height:1.2em;
+position:absolute;
+text-indent:0;
+width:14%;
+}
+.pagenum
+{
+display:inline;
+font-size:70%;
+font-style:normal;
+margin:0;
+padding:0;
+position:absolute;
+right:1%;
+text-align:right;
+}
+a.noteref, a.pseudonoteref
+{
+font-size: 80%;
+text-decoration: none;
+vertical-align: 0.25em;
+}
+.displayfootnote
+{
+display: none;
+}
+div.footnotes
+{
+font-size: 80%;
+margin-top: 1em;
+padding: 0;
+}
+hr.fnsep
+{
+margin-left: 0;
+margin-right: 0;
+text-align: left;
+width: 25%;
+}
+p.footnote
+{
+margin-bottom: 0.5em;
+margin-top: 0.5em;
+}
+p.footnote .label
+{
+float:left;
+width:2em;
+height:12pt;
+display:block;
+}
+/* Tables */
+tr, td, th
+{
+vertical-align: top;
+}
+td.bottom
+{
+vertical-align: bottom;
+}
+td.label, tr.label td
+{
+font-weight: bold;
+}
+td.unit, tr.unit td
+{
+font-style: italic;
+}
+span.sum
+{
+padding-top: 2px; border-top: solid black 1px;
+}
+/* Table border styles */
+/* Table with borders on the outside and between the table head and data. */
+table.borderOutside
+{
+border-collapse: collapse;
+}
+table.borderOutside td
+{
+padding-left: 4px;
+padding-right: 4px;
+}
+table.borderOutside .cellHeadTop, table.borderOutside .cellTop
+{
+border-top: 2px solid black;
+}
+table.borderOutside .cellHeadBottom
+{
+border-bottom: 1px solid black;
+}
+table.borderOutside .cellBottom
+{
+border-bottom: 2px solid black;
+}
+table.borderOutside .cellLeft, table.borderOutside .cellHeadLeft
+{
+border-left: 2px solid black;
+}
+table.borderOutside .cellRight, table.borderOutside .cellHeadRight
+{
+border-right: 2px solid black;
+}
+/* Table with borders on the vertical inside edges. */
+table.verticalBorderInside
+{
+border-collapse: collapse;
+}
+table.verticalBorderInside td
+{
+padding-left: 4px;
+padding-right: 4px;
+border-left: 1px solid black;
+}
+table.verticalBorderInside .cellHeadTop, table.verticalBorderInside .cellTop
+{
+border-top: 2px solid black;
+}
+table.verticalBorderInside .cellHeadBottom
+{
+border-bottom: 1px solid black;
+}
+table.verticalBorderInside .cellBottom
+{
+border-bottom: 2px solid black;
+}
+table.verticalBorderInside .cellLeft, table.verticalBorderInside .cellHeadLeft
+{
+border-left: 0px solid black;
+}
+/* Table with borders on all edges, outer edges somewhat fatter. */
+table.borderAll
+{
+border-collapse: collapse;
+}
+table.borderAll td
+{
+padding-left: 4px;
+padding-right: 4px;
+border: 1px solid black;
+}
+table.borderAll .cellHeadTop, table.borderAll .cellTop
+{
+border-top: 2px solid black;
+}
+table.borderAll .cellHeadBottom
+{
+border-bottom: 1px solid black;
+}
+table.borderAll .cellBottom
+{
+border-bottom: 2px solid black;
+}
+table.borderAll .cellLeft, table.borderAll .cellHeadLeft
+{
+border-left: 2px solid black;
+}
+table.borderAll .cellRight, table.borderAll .cellHeadRight
+{
+border-right: 2px solid black;
+}
+/* Special purpose tables: */
+table.intralinear
+{
+display: inline;
+border-collapse: collapse;
+}
+table.intralinear td
+{
+font-size: small;
+text-align: center;
+}
+table.ditto
+{
+display: inline;
+border-collapse: collapse;
+vertical-align: bottom;
+}
+table.ditto tr.s
+{
+height: 0;
+color: white;
+line-height: 0;
+}
+table.ditto tr.s td
+{
+padding: 0px;
+}
+table.ditto tr.d td
+{
+text-align: center;
+line-height: 10pt;
+}
+/* Poetry */
+.lgouter
+{
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+display:table; /* used to make the block shrink to the actual size */
+}
+.lg
+{
+text-align: left;
+}
+.lg h4, .lgouter h4
+{
+font-weight: normal;
+}
+.lg .linenum, .sp .linenum, .lgouter .linenum
+{
+color:#777;
+font-size:90%;
+left: 16%;
+margin:0;
+position:absolute;
+text-align:center;
+text-indent:0;
+top:auto;
+width:1.75em;
+}
+p.line
+{
+margin: 0 0% 0 0%;
+}
+span.hemistich /* invisible text to achieve visual effect of hemistich indentation. */
+{
+color: white;
+}
+.versenum
+{
+font-weight:bold;
+}
+/* Drama */
+.speaker
+{
+font-weight: bold;
+margin-bottom: 0.4em;
+}
+.sp .line
+{
+margin: 0 10%;
+text-align: left;
+}
+/* End Drama */
+/* right aligned page number in table of contents */
+span.tocPageNum, span.flushright
+{
+position: absolute;
+right: 16%;
+top: auto;
+}
+table.tocList
+{
+width: 100%;
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+border-width: 0;
+border-collapse: collapse;
+}
+td.tocPageNum, td.tocDivNum
+{
+text-align: right;
+width: 10%;
+border-width: 0;
+}
+td.tocDivNum
+{
+padding-left: 0;
+padding-right: 0.5em;
+}
+td.tocPageNum
+{
+padding-left: 0.5em;
+padding-right: 0;
+}
+td.tocDivTitle
+{
+width: auto;
+}
+span.corr, span.gap
+{
+border-bottom:1px dotted red;
+}
+span.abbr
+{
+border-bottom:1px dotted gray;
+}
+span.measure
+{
+border-bottom:1px dotted green;
+}
+/* Font Styles and Colors */
+.ex
+{
+letter-spacing: 0.2em;
+}
+.sc
+{
+font-variant: small-caps;
+}
+.uc
+{
+text-transform: uppercase;
+}
+.tt
+{
+font-family: monospace;
+}
+.underline
+{
+text-decoration: underline;
+}
+/* overline is actually a bit too high; overtilde is approximated with overline */
+.overline, .overtilde
+{
+text-decoration: overline;
+}
+.rm
+{
+font-style: normal;
+}
+.red
+{
+color: red;
+}
+/* End Font Styles and Colors */
+hr
+{
+clear:both;
+height:1px;
+margin-left:auto;
+margin-right:auto;
+margin-top:1em;
+text-align:center;
+width:45%;
+}
+.aligncenter, div.figure
+{
+text-align:center;
+}
+h1, h2
+{
+font-size:1.44em;
+line-height:1.5em;
+}
+h1.label, h2.label
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+h5, h6
+{
+font-size:1em;
+font-style:italic;
+line-height:1em;
+}
+p
+{
+text-indent:0;
+}
+p.firstlinecaps:first-line
+{
+text-transform: uppercase;
+}
+p.dropcap:first-letter
+{
+float: left;
+clear: left;
+margin: 0em 0.05em 0 0;
+padding: 0px;
+line-height: 0.8em;
+font-size: 420%;
+vertical-align:super;
+}
+.lg
+{
+padding: .5em 0% .5em 0%;
+}
+p.quote,div.blockquote, div.argument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+margin:1.58em 5%;
+}
+.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden
+{
+text-decoration:none;
+}
+ul { list-style-type: none; }
+.castlist, .castitem { list-style-type: none; }
+/* External Links */
+.pglink, .catlink, .exlink, .wplink, .biblink, .seclink
+{
+background-repeat: no-repeat;
+background-position: right center;
+}
+.pglink
+{
+background-image: url(images/book.png);
+padding-right: 18px;
+}
+.catlink
+{
+background-image: url(images/card.png);
+padding-right: 17px;
+}
+.exlink, .wplink, .biblink, .seclink
+{
+background-image: url(images/external.png);
+padding-right: 13px;
+}
+.pglink:hover
+{
+background-color: #DCFFDC;
+}
+.catlink:hover
+{
+background-color: #FFFFDC;
+}
+.exlink:hover, .wplink:hover, .biblink:hover
+{
+background-color: #FFDCDC;
+}
+body
+{
+background: #FFFFFF;
+font-family: "Times New Roman", Times, serif;
+}
+body, a.hidden
+{
+color: black;
+}
+h1, .h1
+{
+padding-bottom: 5em;
+}
+h1, h2, .h1, .h2
+{
+text-align: center;
+font-variant: small-caps;
+font-weight: normal;
+}
+p.byline
+{
+text-align: center;
+font-style: italic;
+margin-bottom: 2em;
+}
+.figureHead, .noteref, .pseudonoteref, .marginnote, p.legend, .versenum
+{
+color: #660000;
+}
+.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a
+{
+color: #AAAAAA;
+}
+a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+color: red;
+}
+h1, h2, h3, h4, h5, h6
+{
+font-weight: normal;
+}
+table
+{
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+}
+.tablecaption
+{
+text-align: center;
+}
+.pagenum, .linenum
+{
+speak: none;
+}
+</style>
+
+<style type="text/css">
+.xd21e104width
+{
+width:540px;
+}
+.xd21e110
+{
+text-align:center;
+}
+.xd21e119width
+{
+width:720px;
+}
+.xd21e130width
+{
+width:402px;
+}
+</style>
+</head>
+<body>
+<div>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 44203 ***</div>
+
+<div class="front">
+<div class="div1 cover"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divBody">
+<p class="first"></p>
+<div class="figure xd21e104width"><img src="images/new-cover.jpg" alt=
+"Nieuw ontworpen voorkant." width="540" height="720"></div>
+</div>
+</div>
+<div class="div1 frenchtitle"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divBody">
+<p class="first xd21e110">HET EILAND VLIELAND EN ZIJNE BEWONERS.</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divBody">
+<p class="first xd21e110">GEDRUKT BIJ P. M. VAN DER MADE.</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div1 frontispiece"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divBody">
+<p class="first"></p>
+<div class="figure xd21e119width"><a href="images/maph.png"><img src=
+"images/map.png" alt="Kaart van het eiland Vlieland." width="720"
+height="421"></a>
+<p class="figureHead">Kaart van het eiland Vlieland.</p>
+<p class="first">F. Allan<br>
+1856.</p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="div1 titlepage"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divBody">
+<p class="first"></p>
+<div class="figure xd21e130width"><img src="images/titlepage.png" alt=
+"Oorspronkelijke titelpagina." width="402" height="720"></div>
+</div>
+</div>
+<div class="titlePage">
+<div class="docTitle">
+<div class="mainTitle">HET<br>
+EILAND VLIELAND</div>
+<div class="subTitle">EN<br>
+ZIJNE BEWONERS.</div>
+</div>
+<div class="byline">GESCHETST DOOR<br>
+<span class="docAuthor">F. ALLAN,</span><br>
+<i>Schrijver van het eiland Texel en zijne Bewoners</i>.<br>
+MET EEN KAARTJE.</div>
+<div class="docImprint">AMSTERDAM,<br>
+WED. BORLEFFS &amp; TEN HAVE.<br>
+<span class="docDate">1857.</span></div>
+</div>
+<div class="div1 titlepage"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<div class="lgouter">
+<p class="line">&bdquo;Trek van den Noordpool naar de dorstige
+Abisijnen,</p>
+<p class="line">Elk mint zijn sneeuwspelonk of dorre
+zandwoestijnen.&rdquo;</p>
+</div>
+<p><span class="pagenum">[<a id="pb5" href="#pb5" name=
+"pb5">5</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="div1 preface"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="main">Voorwoord.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first"><i>Gehoor gevende aan eene uitnoodiging, waarbij ik
+werd aangezocht, om, even als van de eilanden Texel, Wieringen, enz.,
+ook van Vlieland eene beschrijving voor de pers te leveren, zoo bied ik
+met de uitgave van dit werkje mijnen Landgenooten de vervulling mijner
+belofte aan.</i></p>
+<p><i>Ik vleije mij, dat ook aan dezen arbeid, even als aan andere
+mijner pennevruchten, een gunstig onthaal ten deel moge vallen; terwijl
+het mij, bij mogelijke feilen, aangenaam zal zijn, daarvan door den
+belangstellenden lezer onderrigt te worden.</i></p>
+<p><i>Dit weinige zou genoegzaam kunnen zijn tot voorberigt,
+<span class="pagenum">[<a id="pb6" href="#pb6" name=
+"pb6">6</a>]</span>ware het niet, dat ik nog een aangenamen pligt te
+vervullen hadde: &rsquo;t is namelijk de openlijke dankbetuiging, welke
+ik verschuldigd ben aan den Heer</i> J. Kooij, <i>Openbaar Onderwijzer
+op Vlieland, die mij bij de zamenstelling van dit werkje veel
+belangrijks omtrent ZEds. woonplaats mededeelde. Hem zij daarvoor
+mijnen innigen dank gewijd!</i></p>
+<p><i>Dat dit werkje vele lezers vinde, wensch ik met al mijn
+hart.</i></p>
+<p class="signed">F. ALLAN.</p>
+<p class="dateline">Eiland Marken,<br>
+12 Julij 1857. <span class="pagenum">[<a id="pb7" href="#pb7" name=
+"pb7">7</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="toc" class="div1 contents"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="main">INHOUD.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">EERSTE HOOFDSTUK. &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+<span class="tocPageNum">Bladz</span></p>
+<p><a href="#ch1" id="xd21e214" name="xd21e214">ALGEMEENE BESCHOUWING
+VAN HET EILAND VLIELAND.</a> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <span class=
+"tocPageNum">9.</span></p>
+<p>TWEEDE HOOFDSTUK.</p>
+<table class="tocList">
+<tr>
+<td class="tocDivNum">&sect; 1.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch2.1" id="xd21e227"
+name="xd21e227">HET VOORMALIGE DORP WEST-VLIELAND.</a></td>
+<td class="tocPageNum">21.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">&sect; 2.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch2.2" id="xd21e237"
+name="xd21e237">HET DORP OOST-VLIELAND.</a></td>
+<td class="tocPageNum">22.</td>
+</tr>
+</table>
+<p>DERDE HOOFDSTUK.</p>
+<p><a href="#ch3" id="xd21e246" name="xd21e246">BIJZONDERE GEBOUWEN EN
+INRIGTINGEN.</a> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <span class=
+"tocPageNum">26.</span></p>
+<p>VIERDE HOOFDSTUK.</p>
+<p><a href="#ch4" id="xd21e255" name="xd21e255">VLIELANDS
+BEVOLKING.</a> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <span class=
+"tocPageNum">31.</span></p>
+<p><a href="#aanteekeningen" id="xd21e262" name=
+"xd21e262">AANTEEKENINGEN.</a> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <span class=
+"tocPageNum">34.</span> <span class="pagenum">[<a id="pb9" href="#pb9"
+name="pb9">9</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="body">
+<div id="ch1" class="div1 chapter"><span class="pagenum">[<a href=
+"#xd21e214">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="super">HET EILAND VLIELAND EN ZIJNE BEWONERS.</h2>
+<h2 class="label">EERSTE HOOFDSTUK.</h2>
+<h2 class="main">ALGEMEENE BESCHOUWING VAN HET EILAND VLIELAND.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Het eiland <span class="sc">Vlieland</span>, dat thans
+&eacute;&eacute;ne gemeente uitmaakt, behoort als zoodanig tot het
+arrondissement Hoorn, kanton Medemblik.</p>
+<p>Het ligt op een half uur afstands N. O. van het eiland Texel, welke
+ligging naar men meent, zeer geschikt zou zijn tot eene vereeniging met
+laatstgenoemd eiland, en vatbaar voor eene bedijking, waardoor eene
+uitgestrektheid lands zou worden aangewonnen van p. m. dertig duizend
+bunders, grootendeels bestaande uit zeer goede kleigronden.</p>
+<p>Van groot gewigt, voorwaar! zou zulk eene onderneming zijn: de
+instrooming der Noordzee zou daardoor verminderd, de zeegaten van Texel
+en Vlieland dieper, en een vast bolwerk verkregen worden voor de aan de
+Zuiderzee en aan de Wadden grenzende provinci&euml;n, wier zeeweringen
+en veiligheid, deze eilanden noodwendig <span class="pagenum">[<a id=
+"pb10" href="#pb10" name="pb10">10</a>]</span>van het grootste belang
+zijn; naardien de geweldige kracht van de door stroom en wind
+voortgestuwde watermassa, onophoudelijk <span class="corr" id=
+"xd21e288" title="Bron: strijdt">strijd</span> voert tegen de
+zeeweringen van de Friesche en Groninger Noordkusten.</p>
+<p>Vlieland is een langwerpig, smal eiland. Van het Oost- tot het
+Westeinde heeft het eene lengte van ongeveer 5&frac34; uren gaans;
+terwijl de grootste breedte misschien &frac34; uur bedragen zal. Het
+oostelijkste gedeelte is geheel met duinen bezet, terwijl het overige
+eigenlijk slechts eene zandbank is, <i>de Hors</i><a class="noteref"
+id="xd21e295src" href="#xd21e295" name="xd21e295src">1</a> genaamd,
+welke bij hooge waterstanden geheel ondervloeit. Door het Eijerlandsche
+Gat<a class="noteref" id="xd21e301src" href="#xd21e301" name=
+"xd21e301src">2</a> is het van het met Texel vereenigde Eijerland, en
+door den mond des Vliestrooms, van Terschelling gescheiden. Aan den
+zuid-oostelijken hoek des eilands ligt de nette, doch thans slechts
+voor binnenvaartuigen en kleine platboomde zeeschepen bruikbare haven,
+welke men alleen bij hoog water of half tij naderen kan. Uit deze haven
+komt men in de zoogenaamde Monnikesloot (waarvan straks nader), thans
+meestal enkel de Sloot<a class="noteref" id="xd21e307src" href=
+"#xd21e307" name="xd21e307src">3</a> geheeten, welk vaarwater om de
+oostzijde van het eiland loopt, op het grootscheeps-vaarwater of
+Vliestroom uitkomt<a class="noteref" id="xd21e313src" href="#xd21e313"
+name="xd21e313src">4</a>, en door onderscheidene gaten in gemeenschap
+staat met de Noordzee. De voornaamste dezer gaten zijn Oud- en
+Nieuw-Stortemelk, waarvan echter alleen het laatste bruikbaar is. Het
+Nieuwe Gat, dat oostelijker ligt, behoort meer aan
+Terschelling<a class="noteref" id="xd21e316src" href="#xd21e316" name=
+"xd21e316src">5</a>. Tusschen de Sloot en den mond van den Vliestroom
+ligt eene zandbank, de Rigchel genaamd, welke zich Noord- en
+Zuidwaarts, ter lengte van ongeveer een uur gaans uitstrekt, en met de
+hoogste watergetijden ondervloeit. Uit de haven loopt nog een vaarwater
+over den Wal (ook de Waard genoemd) ten zuiden van het eiland, waarvan
+<span class="pagenum">[<a id="pb11" href="#pb11" name=
+"pb11">11</a>]</span>alleen bij wassend of hoog water gebruik kan
+gemaakt worden, aangezien de Waard met de ebbe bijna geheel droog valt.
+Deze Waard zou (naar men mij mededeelde) bijzonder geschikt zijn tot
+eene indijking, daar zij, behalve eene daartoe zeer gunstige ligging,
+uit goeden kleigrond bestaat. Men vindt er vele en welvoorziene
+mosselbanken op. Zij strekt zich uit tot het oude Vlie, een vaarwater,
+dat bijna in eene oost- en westwaartsche rigting van den Vliestroom
+naar Texel vloeit.</p>
+<p>Wat de naams-oorsprong van Vlieland aangaat, zoo meenen sommigen,
+dat deze gezocht moet worden in den vlietenden grond, die hier in der
+daad zeer belangrijk is. Deze meening lijdt echter, onzes inziens,
+schipbreuk op een ander gevoelen, dat meer grond van waarschijnlijkheid
+in zich bevat, en volgens hetwelk men in Vlieland een overblijfsel van
+het oude Flevum, Flevo, meent te bezitten. De oude oorkonden melden
+ons, dat er in het tweede vierde der 13<sup>de</sup> eeuw een geduchte
+watervloed heeft plaats gehad, die vooral de Holkamalanden, tusschen
+Westergoo en de eilanden Terschelling en Vlieland gelegen, overstroomde
+en aldaar de grootste verwoestingen aanrigtte. Het Vlie zou, in slechts
+weinige uren tijds, al het land, tusschen Noordholland en Friesland
+gelegen, overstroomd hebben, en de bewoners, bij het aanbreken van den
+dageraad het schrikbarend tooneel aanschouwende, elkander hebben
+toegeroepen: &bdquo;<i>Het is al Flie-land!</i>&rdquo; En sedert dien
+tijd zou dit eiland zijnen naam erlangd hebben. Volgens Winsemius, moet
+deze stormvloed gesteld worden op den jare 1246, alhoewel wij weten,
+dat oude Friesche Aanteekeningen dit op 1237 stellen. Dus leest men bij
+de laatsten:</p>
+<p>&bdquo;<i>Da men schreef</i> CI&#8579;CCXXXVII <i>da wasser ien
+heage zea in Friesl&acirc;n.</i>&rdquo; (Toen men schreef 1237, was er
+eene hooge zee&mdash;vloed&mdash;in Friesland.)</p>
+<p>In vorige eeuwen was Vlieland vereenigd met Texel, doch gescheiden
+van Terschelling; terwijl er tusschen dit laatste en Vlieland eene
+rivier in de Noordzee vloeide, <span class="pagenum">[<a id="pb12"
+href="#pb12" name="pb12">12</a>]</span>welke naar sommiger gevoelen de
+Vecht, of, volgens andere schrijvers, de mond van het meer Flevo was.
+Uit deze rivier werd ten jare 1213 eene sloot of grift gegraven langs
+Vlieland naar Texel, welke, te digt aan de Noordzee gebragt, aanleiding
+heeft gegeven tot eene doorbraak, die de scheiding van beide genoemde
+eilanden ten gevolge had.</p>
+<p>Ziet hier, welke omstandigheden tot deze doorgraving aanleiding
+gaven.</p>
+<p>Onder de vele geduchte stormvloeden, welke ons vaderland in den loop
+der eeuwen teisterden, moeten vooral ook genoemd worden de St.
+Juliaansvloed van 1164 en de Allerheiligen-vloed van 1170. Deze zoo
+hoogst noodlottige vloeden, en vooral de eerstgenoemde, rigtten in ons
+vaderland de ontzettendste verwoestingen aan. Het water, door den
+geweldigen en aanhoudenden orkaan voortgestuwd, rees zoo hoog, dat de
+zee, volgens geloofwaardige berigten, zelfs tot Utrecht opliep, voor
+welke stad men toen kabeljaauw en anderen zeevisch ving. Gansch
+Noordholland en Friesland werden overstroomd; de landen op de Waard,
+reeds eenmaal aan de baren onttogen, werden andermaal ingezwolgen;
+terwijl er een gat scheurde tusschen de eilanden Vlieland en Texel, en
+de golven zich eenen weg baanden tot nabij de Hondsbosschen, zoodat het
+land, waarop Huisduinen, den Helder en Texel lagen, kort hierna een
+<i>eiland</i> werd genoemd.</p>
+<p>In Friesland vooral, was de schade aan de binnendijken zoo
+belangrijk en groot, dat vele eigenaars der omliggende landerijen, niet
+bij magte, om in de herstelling te kunnen voorzien, hunne landen aan de
+kloosterheeren van Lidlum en Ludingakerk gaven en dezelve
+verlieten<a class="noteref" id="xd21e355src" href="#xd21e355" name=
+"xd21e355src">6</a>. De abten en monniken van beide kloosters zagen het
+in, wat voordeel zij voor zich en voor hunne opvolgers van de noodige
+bedijkingen zouden kunnen erlangen. <span class="pagenum">[<a id="pb13"
+href="#pb13" name="pb13">13</a>]</span>Die van het eerstgenoemde
+klooster, hadden reeds een steenen huis (stins) gebouwd, en ook het
+Monnikenhuis te Weidum gesticht, met oogmerk, om door hunne
+leekebroeders de aangeslibte gronden tot bezaaijing of ossenweiden te
+doen bewerken. Zij trachtten nu nog grootere voordeelen te genieten, en
+sloten derhalve eene overeenkomst met alle omliggende eigenaren,
+waarbij zij zich verbonden om de kosten van de geheele bedijking van
+het Oudland te dragen, tegen het genot der voordeelen van den aanwas.
+Zoo ontstond de dijk om de Middelzee, van Minnertsga over Rauwert naar
+Stiens, en zoo werd eerlang deze geheele plas in vruchtbaar land
+herschapen. Dit gaf, zoo als trouwens ligtelijk is na te gaan, aan de
+reeds rijke kloosters aanzienlijke voordeelen. Dan, wel verre dat de
+kloosterlingen zich met <a id="xd21e369" name="xd21e369"></a>hetgene
+zij bezaten, tevreden zouden gesteld hebben! Integendeel, met de
+vergrooting hunner rijkdommen, nam ook de begeerte tot het <span class=
+"corr" id="xd21e371" title="Bron: dezit">bezit</span> van meerdere
+schatten toe: met de uitbreiding hunner bezittingen, wies ook de zucht
+om hunne schatkist te stijven, te meer aan. Om de aanslibbing te
+bespoedigen, hunne landerijen tegen overstrooming te beveiligen, en
+door eene gemakkelijke communicatie den bloei van hunnen handel te
+bevorderen, lieten zij onderscheidene doorgravingen en waterleidingen
+maken, welker aanleg, gelijk zulks, helaas! te laat bleek, de
+treurigste gevolgen na zich sleepte. Het was vooral de vermaarde abt
+van Lidlum, Gerhardus, die den kloosterlingen den aanleg van een kanaal
+tusschen Vlieland en Terschelling, ontried. Zijne wijze raadgevingen en
+gegronde aanmerkingen leden echter schipbreuk op de waanwijsheid en het
+eigenbelang der ontwerpers, en, zoo als wij bevorens reeds hebben
+aangemerkt, volvoerden zij in 1213 hun plan van kanalisatie, dat in
+lateren tijd zoo grooten invloed oefende op de gesteldheid der
+Zuiderzee in het algemeen. Immers, zij lieten eerst eene gracht graven
+van Harlingen tot aan Grind<a class="noteref" id="xd21e374src" href=
+"#xd21e374" name="xd21e374src">7</a>, <span class="pagenum">[<a id=
+"pb14" href="#pb14" name="pb14">14</a>]</span>welke thans nog het
+gewone vaarwater is, en de Harlinger Jetting (d. i. <i>uitwatering</i>,
+<i>gieting</i>) genoemd wordt<span class="corr" id="xd21e389" title=
+"Bron: )">,</span> en van daar de Slenk of Monnikensloot tot aan het
+eiland; en dit een en ander gaf aan het steeds meer en meer indringende
+geweld der Noordzee, van tijd tot tijd gelegenheid om ten Westen en
+Noordwesten van Friesland, en later ook meer zuidelijk, al het land te
+verwoesten<a class="noteref" id="xd21e392src" href="#xd21e392" name=
+"xd21e392src">8</a>.</p>
+<p>Even als de oppervlakte van de overige eilanden (Texel<span class=
+"corr" id="xd21e400" title="Niet in bron">,</span> Terschelling,
+Ameland, enz.), welke den noordelijken schutsmuur van ons vaderland
+tegen de Noordzee uitmaken, zoo is ook die van Vlieland, door gedurige
+overstroomingen en stormvloeden ontzettend afgenomen. De omliggende
+platen bewijzen dit ten duidelijkste; terwijl het door de zee
+verzwolgen dorp <span class="corr" id="xd21e403" title=
+"Bron: West-vlieland">West-Vlieland</span>, daarvan mede ten
+sprekendste bewijze strekt. De aanleidende oorzaak van het wegspoelen
+van West-Vlieland was een fluit of ander vaartuig, dat bij eenen hevige
+Noord-Westen storm op het strand geslagen werd; waardoor eene opening
+in den dijk (zeker een stuifdijk) ontstond, door welke de zee naar
+binnen drong, en van tijd tot tijd een kreek of slufter vormde, welke
+dat gedeelte, waarop West-Vlieland lag, van het overige eiland
+afscheidde. Slechts bij laag water was deze kreek doorwaadbaar.
+V&oacute;&oacute;r omstreeks 60 &agrave; 70 jaren bestond zij nog; doch
+nu is zij we&ecirc;r digt gespoeld of gestoven. Die kreek vereenigde
+dus de Noordzee met de Zuiderzee, even als zulks vroeger ook op Ameland
+het geval was, toen de <i>Slenk</i> d&aacute;&aacute;r nog in wezen
+was.</p>
+<p>Het ontstaan van genoemde kreek moet hebben plaats gehad in het
+begin der 18de eeuw, en bepaaldelijk op den 26 Februarij 1714, toen ook
+de kerk instortte.</p>
+<p>Na zoo veel grondverlies is van Vlieland slechts eene lange en
+smalle strook gronds overgebleven, welke zich in hare lengte van het
+zuidwesten naar het noordoosten uitstrekt, in welke rigting het gansche
+eiland, met inbegrip <span class="pagenum">[<a id="pb15" href="#pb15"
+name="pb15">15</a>]</span>van de Hors en andere buitengronden, eene
+lengte heeft van zes uren gaans.</p>
+<p>Volgens kadastrale opmeting beslaat Vlieland thans eene oppervlakte
+van ongeveer 5215 bunders en 70 vierkante roeden, waarvan ruim 1689
+bunders belastbaar land. Aan de zeezijde wordt het eiland door duinen
+tegen het geweld der baren beveiligd. De voornaamste dezer duinen,
+welke door onderscheidene min of meer uitgebreide vlakten of valleijen
+afgewisseld worden, zijn: het <i>Oostersche lid</i><a class="noteref"
+id="xd21e419src" href="#xd21e419" name="xd21e419src">9</a><span class=
+"corr" id="xd21e424" title="Niet in bron">,</span> <i>Koois-lid</i>,
+<i>Veems-lid</i>, <i>Viamens-lid</i>, het <i>Oude
+Huizer-lid</i><a class="noteref" id="xd21e439src" href="#xd21e439"
+name="xd21e439src">10</a>) en het <i>Meeuwenduins-lid</i>. De
+belangrijkste valleijen zijn: de <i>Oostersche Vallei</i>, de <i>Vallei
+beoosten de voormalige vuurbaak</i>, de <i>Koois-Vallei</i>, benevens
+de <i>Ooster-</i> en <i>Westervalleijen van Malgom</i><a class=
+"noteref" id="xd21e463src" href="#xd21e463" name=
+"xd21e463src">11</a>.</p>
+<p>Vlieland&rsquo;s bodem, geheel uit zandgrond bestaande, neemt vooral
+aan den Noordkant zeer sterk af, welke afneming, indien zij zoo
+voortgaat, als dit in de laatste honderd, of zelfs gedurende de
+jongstverloopene vijftig jaren het geval was, met grond vreezen doet,
+dat de Noordzee zich te dezer plaatse eenen nieuwen en zeer
+gevaarlijken doortogt naar de Zuiderzee banen zal, iets, dat met
+betrekking tot de daaraan grenzende provinci&euml;n, de meeste
+bekommering baren moet, zoo dit gevaar niet bij tijds door de noodige
+maatregelen van voorzorg wordt afgekeerd<a class="noteref" id=
+"xd21e471src" href="#xd21e471" name="xd21e471src">12</a>. Van groot
+belang is daarom de duinbeplanting met helmriet. &bdquo;Het is,&rdquo;
+zegt zeker schrijver, &bdquo;bijna onbegrijpelijk hoe (Vlieland) dus
+zijn behoud in dit opzigt, niet aan millioenen schats, maar aan deze
+plant en aan eenige bossen stroo en dunne takjes, waarin het helmriet
+vastgezet wordt, te danken heeft, dewijl opene vlakten daardoor thans
+van bevestigde duinen voorzien zijn. Door de aanplanting van dit
+helmriet, welks lange taaije en vezelachtige wortelen zich, al
+kruipende, soms wel zes voeten verre om zich heen in het dorre zand
+uitbreiden, worden de duinen middellijk voor verstuiving bewaard;
+terwijl de grond bovendien, door verrotting en natuurlijke <span class=
+"pagenum">[<a id="pb16" href="#pb16" name=
+"pb16">16</a>]</span>bemesting, van tijd tot tijd eenigzins
+vruchtbaarder wordende, aanleiding ontvangt, dat ook andere planten
+daarin ontkiemen en tot de vastheid van de anders losse zandheuvelen
+bijdragen, ten einde den sterksten stormen wederstand te bieden. De
+vermindering van de oppervlakte van dit eiland is vooral zigtbaar op
+eene kaart van Vlieland, welke ten jare 1795 door den landmeter
+Peereboom vervaardigd werd, vooral, wanneer men die grondteekening
+vergelijkt met de plaats waar het dorp West-Vlieland heeft gelegen.
+Doch, behalve dit een en ander, is er nog meer dat van Vlielands
+voormalige grootere uitgestrektheid getuigt. Zoo lag er, in het laatste
+gedeelte der voorgaande eeuw, op den Noordoosthoek, bij de groote doch
+onbeplante duin, het <i>witte Lid</i> genaamd, eene batterij, welke
+thans door de zee verzwolgen is<a class="noteref" id="xd21e482src"
+href="#xd21e482" name="xd21e482src">13</a>.</p>
+<p>Vroeger vond men in de reeds genoemde valleijen, hier en daar eenig
+groen. Dan, door de hevige stormen die in 1834, 1835 en 1836 plaats
+grepen, werd het ten eenen male, door verstuivingen, onder het zand
+bedolven<a class="noteref" id="xd21e487src" href="#xd21e487" name=
+"xd21e487src">14</a>. Ook de Helianthenum, die hier vroeger welig
+tierde, is geheel verdwenen. De grond is echter voor vele soorten van
+houtgewas geschikt; terwijl men zich sedert 1843, meer algemeen op den
+verbouw der aardappelen heeft toegelegd, welke zeer voldoende
+resultaten oplevert: de vrucht is van uitmuntende hoedanigheid. Men
+heeft er twee velden, het <i>Oostersche-</i> en het <i><span class=
+"corr" id="xd21e494" title="Bron: westersche">Westersche</span>
+Veld</i> geheeten, <span class="pagenum">[<a id="pb17" href="#pb17"
+name="pb17">17</a>]</span>waarvan het laatste telken jare, door
+afkabbeling der zee, kleiner van omvang wordt. De uitgestrektheid dezer
+velden is nogthans ter naauwernood toereikend voor het onderhoud van
+een twintigtal runderen en paarden welke met een veertigtal geiten, den
+algeheelen veestapel van dit eiland uitmaken. De grond is echter niet
+geschikt voor de schapenfokkerij, dewijl deze dieren er bijna allen
+ongans (ziek) worden. Het noodige hooi kan hier, bij gemis van
+genoegzaam gras-land, evenmin gewonnen worden; zoodat dit van elders
+moet worden aangevoerd. Dit is dan ook het geval met de meeste
+levensmiddelen, manufacturen en brandstoffen, welke meerendeels van
+Harlingen aangebragt, of wel, door eigen schippers van
+d&aacute;&aacute;r gehaald worden, en waarvan ieder huisgezin zich
+tegen den winter moet voorzien, even als of men eene lange zeereis gaat
+ondernemen; tot het doen van welke proviandering men hier nog te meer
+verpligt is, omdat men bij ijsgang of bij langdurige winters meermaals
+langen tijd van het verkeer met den vasten wal verstoken is.</p>
+<p>De tuinen welke rondom Oost-Vlieland gelegen zijn, zijn tamelijk
+vruchtbaar, en worden hoofdzakelijk bewerkt tot verkrijging van
+moesgroenten, wat peulvruchten en, tot vermaak, eenige bloemen; terwijl
+die gedeelten der duinen, welke ontgonnen zijn, zeer welsmakende
+aardappelen opleveren.</p>
+<p>De voortbrengselen van Vlieland zijn overigens van weinig belang, en
+bepalen zich tot eenige konijnen, meereenden en andere watervogels,
+wier eijeren hier in de valleijen in menigte gevonden worden. Visch
+wordt er weinig gevangen, daar het aan menschen ontbreekt, die zich op
+de vischvangst zouden kunnen toeleggen. Wel vissen sommige loodsen,
+doch die vangst is van geene genoegzame beteekenis, om als van algemeen
+belang beschouwd te kunnen worden. Vooral is de bot die hier gevangen
+wordt, van puike kwaliteit!<a class="noteref" id="xd21e504src" href=
+"#xd21e504" name="xd21e504src">15</a> <span class="pagenum">[<a id=
+"pb18" href="#pb18" name="pb18">18</a>]</span></p>
+<p>De konijnen die zich nog in de duinen ophouden, worden, des winters
+vooral, met netten, strikken of geweren, gevangen, het vleesch hier
+meestal genuttigd, en de vellen uitgevoerd. Een vogelkooi zoude, onzes
+bedunkens, op Vlieland wel behoorlijke winsten opleveren; want er
+houden zich dikwerf aanzienlijke scharen wilde eenden, talingen,
+smeenten, enz., op. De veestapel is mede van geene groote beteekenis,
+en bij lange na niet voldoende om in de dagelijksche behoeften, anders
+dan van melk, te voorzien. In 1856 telde men op Vlieland (volgens eene
+ons verstrekte opgave) omstreeks een veertigtal koeijen en klein
+rundvee, 12 paarden, 8 schapen en 40 geiten.</p>
+<p>De luchtgesteldheid op Vlieland is zeer gezond: de bewoners genieten
+over het geheel een vaste gezondheid; terwijl men er vele oude lieden
+aantreft, wier vlugheid, spierkracht en welvarend voorkomen, eenen veel
+lageren ouderdom doen vooronderstellen, dan zij inderdaad bereikt
+hebben. Nogtans werd de bevolking meermaals door de gewone inlandsche
+ziekten bezocht. Voor nog geen twintig jaren werden in bijna alle
+huisgezinnen &eacute;&eacute;n of meer leden door de
+<i>kinderziekte</i> geteisterd; nog geen tien jaren geleden stierven
+velen aan de <i>typhus</i>; en kinkhoest en mazelen, ontvolkten bijna
+de school geheel.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Zonder twijfel was Vlieland reeds bij de Romeinen bekend, vermits
+dat overwinnende volk gewoon was, zijne krijgsbenden en legertrein naar
+Oost-Friesland te brengen door den Rijn in de Drususgracht of Nieuwen
+IJssel, welke laatste, zoo als bekend is, door den veldheer Drusus,
+gegraven werd, ter verbinding van den Rijn met den IJssel, en van
+d&aacute;&aacute;r verder door het Vlie, en dus ook wederom
+<span class="pagenum">[<a id="pb19" href="#pb19" name=
+"pb19">19</a>]</span>terug, hetgeen gemakkelijker en veiliger was dan
+door Overijssel en Salland, alwaar vele moerassen en woeste bosschen
+waren; of door het Munstersche, dat te dien tijde bewoond werd door
+volksstammen, die den Romeinen geenszins genegen waren, en waarvan de
+nederlaag van Varus, ten sprekendste bewijze verstrekt; ja, men meent
+zelfs, en niet zonder grond, dat de Romeinen, tijdens hunne oorlogen
+met de Friezen, op dit eiland eene wijkplaats, of wel eene stapelplaats
+hebben bezeten, gelijk zij zulks, ook op het naburige eiland Texel en
+elders gehad hebben<a class="noteref" id="xd21e529src" href="#xd21e529"
+name="xd21e529src">16</a>. Men wil ook, dat hier al zeer vroeg een
+Monnikenklooster geweest zij, dat aan den H. Stavo toegeheiligd was,
+doch later, even als zoovele andere gedenkstukken der vroegere
+geschiedenis van ons Vaderland is verwoest geworden.</p>
+<p>Dat de oudtijds in deze streken verblijf houdende volken de
+veeteelt, en welligt ook den landbouw, als hoofdmiddelen van bestaan,
+beoefend hebben, schijnt, blijkens het opleggen eener belasting van
+<i>ossenhuiden</i> door Drusus aan de Friezen, buiten allen twijfel te
+zijn. De gedurige inbraken der Noordzee echter, welke zooveel
+vruchtbaar land, ook in deze gewesten, heeft verzwolgen, noodzaakten
+den bewoners, zich het noodig onderhoud door zeevaart en visscherij te
+verschaffen. Hiertoe werkte naderhand zeer mede de groote visscherij of
+Groenlandsvaart, zoodat Vlieland eenmaal vier en zeventig kommandeurs
+of kapiteins die op Groenland voeren, benevens nog een groot aantal
+scheepsgezagvoerders of grootschippers onder zijne bewoners telde;
+terwijl nog heden ten dage het grootste gedeelte der Vlielanders van de
+zeevaart het dagelijksch brood erlangt. Er wonen veel loodsen.</p>
+<p>In het begin der zeventiende eeuw heerschte er op Vlieland eene
+algemeene welvaart, en was het sterk bevolkt, waarvan het aantal huizen
+dat vroeger 700 beliep doch thans tot op ongeveer 120 verminderd is,
+ten bewijze dienen kan. V&oacute;&oacute;r het jaar 1500 bestonden er
+<span class="pagenum">[<a id="pb20" href="#pb20" name=
+"pb20">20</a>]</span>vier in volle werking zijnde bierbrouwerijen,
+welke, in oorlogstijd verbrand, sedert niet weder herbouwd zijn.</p>
+<p>Meermalen moest dit eiland in de rampen van den oorlog deelen. Zoo
+bedreven er de Engelschen in 1666 veel moedwil en schade; terwijl zij
+mede onderscheidene koopvaarders en andere vaartuigen op de reede van
+Vlieland verbrandden. Bijna eene eeuw vroeger, en wel in Oogstmaand des
+jaars 1575, was Vlieland door Caspar de Robles, Heer van Billij en
+Gouverneur van Friesland, deerlijk geteisterd. Het gansche eiland werd
+door zijne op roof verhitte stroopbenden geplunderd, en te
+Oost-Vlieland 450 huizen aan de vlammen opgeofferd. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb21" href="#pb21" name="pb21">21</a>]</span></p>
+</div>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e295" href="#xd21e295src" name="xd21e295">1</a></span> Zie
+<a href="#a1">Aanteekening I</a>, hierachter.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e301" href="#xd21e301src" name="xd21e301">2</a></span> Zie
+<a href="#a2">Aant. II</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e307" href="#xd21e307src" name="xd21e307">3</a></span> Zie
+<a href="#a4">Aant. IV</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e313" href="#xd21e313src" name="xd21e313">4</a></span> De
+Vliereede, waar de uitgaande en binnenvallende schepen geklaard en
+geloodst worden, is op het groote vaarwater, dat circa een half uur van
+de haven verwijderd is.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e316" href="#xd21e316src" name="xd21e316">5</a></span> Zie
+<a href="#a4">Aant. IV</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e355" href="#xd21e355src" name="xd21e355">6</a></span> Fokke
+Sjoerd, <i>Beschr. van Friesl.</i> I D. p. 82. Schotanus, <i>Beschr. v.
+Friesl.</i> 4<sup>o</sup>. p. 19 en 315.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e374" href="#xd21e374src" name="xd21e374">7</a></span> Zie
+<a href="#a5">Aanteek. V</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e392" href="#xd21e392src" name="xd21e392">8</a></span> Zie
+<a href="#a6">Aant. VI</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e419" href="#xd21e419src" name="xd21e419">9</a></span> Zie
+<a href="#a7">Aant. VII</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e439" href="#xd21e439src" name="xd21e439">10</a></span> Zie
+<a href="#a8">Aant. VIII</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e463" href="#xd21e463src" name="xd21e463">11</a></span> Zie
+<a href="#a9">Aant. IX</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e471" href="#xd21e471src" name="xd21e471">12</a></span> Zie
+<a href="#a10">Aant. X</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e482" href="#xd21e482src" name="xd21e482">13</a></span> In
+vroegeren tijd besteedde &rsquo;s Lands hooge Regering veel zorg en
+kosten voor het behoud dier gronden, waarvoor nog in 1722 op haren last
+een dijk werd gelegd. Sedert dien tijd bepaalde men zich uitsluitend
+tot de beplanting der duinen.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e487" href="#xd21e487src" name="xd21e487">14</a></span> In een oud
+aardrijkskundig werk, dat ten jare 1789 te Delft uitgegeven werd door
+M. Roelofswaert, las ik betrekkelijk Vlieland, o. a. het volgende:
+&bdquo;Volgens hetgeen de Monster-commissaris ons verhaalde, wordt
+(Vlieland) door twee onheilen met zijnen ondergang bedreigd, te weten,
+het water en het zand; want het zand van de losse duinen, die na de
+verwoesting van het andere dorp (West-Vlieland) zijn overgebleven,
+stuift met veel woede (!) op het dorp (Oost-Vlieland) aan: en hoe
+spoedig er eene zandoverstrooming kan plaats hebben, blijkt daaruit,
+dat weinige jaren geleden, van onder een duin, hetwelk toen afstoof,
+een geheel boerenhuis te voorschijn kwam, waarin de tinnen borden en
+lepels in de rakken nog gevonden werden.&rdquo;</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e504" href="#xd21e504src" name="xd21e504">15</a></span> Zuidwaarts
+van het eiland, op de zoogenaamde waardgronden, liggen welvoorziene
+mosselbanken. Alleen des winters, wordt van dit product tot eigen
+consumptie eenig gebruikt gemaakt. In tijd van nood, zou men zich van
+dit voedsel zeer goed kunnen generen; zoo als in vroegere jaren, voor
+het arme gedeelte der bevolking, wel eens noodig is geweest<span class=
+"corr" id="xd21e508" title="Niet in bron">.</span></p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e529" href="#xd21e529src" name="xd21e529">16</a></span> Zie
+<a href="#a11">Aant. XI</a>.</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div1 chapter"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="main">TWEEDE HOOFDSTUK.</h2>
+<div id="ch2.1" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href=
+"#xd21e227">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">&sect; 1.</h3>
+<h3 class="main">HET VOORMALIGE DORP WEST-VLIELAND.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Weinig is er in geschrifte meer bekend van het
+voormalige dorp West-Vlieland, dat, blijkens den naam, aan de westzijde
+des eilands lag, en door tal van watervloeden, die er van omstreeks het
+midden der 17de tot aan het midden der 18de eeuw plaats vonden, geheel
+verwoest werd; zoodat men nu, ter plaatse waar dat dorp plagt te staan,
+eene diepte peilt van 15 vademen waters. Voor ettelijke jaren bespeurde
+men des zomers, bij stil weder en zeer lagen waterstand, op het
+uiteinde van de Hors, nog het plaveisel van de Kerkstraat. Nadat
+Oost-Vlieland van West-Vlieland was gescheiden, kreeg het een eigen
+leeraar. De eerste die in deze gemeente het predikambt vervulde, was
+Hendrik Jansz., die in 1598 herwaarts beroepen, reeds vijf jaren later,
+uit hoofde van den ongunstigen staat zijner gezondheid, Emeritus
+werd.</p>
+<p>Veel en groot waren de tegenspoeden, waarmede die van West-Vlieland
+te kampen hadden. Zoo stortte hunne oude kerk in door eenen hevige
+orkaan, die plaats had op den 26sten Februarij 1714. Wel bouwde men
+toen een ander bedehuis, meer binnen- of landwaarts in, doch ook dit
+gebouw werd welhaast een prooi der inbrekende zee, daar het, door deze
+ondermijnd, eindelijk <span class="pagenum">[<a id="pb22" href="#pb22"
+name="pb22">22</a>]</span>in slagtmaand des jaars 1727, door de golven
+werd verzwolgen. Men rigtte daarna, zoo goed mogelijk, eene
+particuliere woning tot het houden van de openbare eerdienst in, waarin
+de laatste predikant van West-Vlieland, met name Gerardus Petten, tot
+aan 1736 de dienst heeft waargenomen, toen hij deze Gemeente verliet en
+naar Huisduinen vertrok. Te dien tijde was er naauwlijks eene enkele
+woning overgebleven; allen werden door de zee verzwolgen, zoodat er
+thans zelfs geen spoor meer overig is van eenig gebouw
+hoegenaamd<a class="noteref" id="xd21e561src" href="#xd21e561" name=
+"xd21e561src">1</a>.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch2.2" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href=
+"#xd21e237">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">&sect;2.</h3>
+<h3 class="main">HET DORP OOST-VLIELAND.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Oost-Vlieland was, vooral ten tijde van deszelfs
+vroegeren bloei, toen het uit drie regte straten bestond, een regt
+bevallig, wel bebouwd dorp. Het bestaat thans voornamelijk uit eene
+regte straat, welker plaveisel in het midden vervangen is door een
+Mac-Adam en ter wederzijde beplant met hoog opgaande boomen. Deze
+hoofdstraat bestaat eigenlijk uit eenen breeden rijweg, ter weder zijde
+waarvan zich een breed bestraat voetpad<a class="noteref" id=
+"xd21e577src" href="#xd21e577" name="xd21e577src">2</a> uitstrekt, dat
+door de genoemde boomen van den rijweg is afgescheiden. Wel verre
+echter, dat deze plaats zich nog in vroegere welvaart verblijden mag,
+verkeert het <span class="pagenum">[<a id="pb23" href="#pb23" name=
+"pb23">23</a>]</span>thans in eenen armelijken en meer vervallen
+toestand. Men vindt er even buiten de dorpskern aan den voet der
+duinen, een groote waterput, welke voor 1600 personen, zeer gezond
+water kan bevatten, en waaruit de schepen zich, vroeger echter veel
+meer dan thans, meermalen van het noodige drinkwater voorzien. Behalve
+deze, zijn er in het midden der Groote of Langestraat nog drie
+brandputten, welke hier in geval van brand ten eene male onmisbaar
+zijn.<a class="noteref" id="xd21e582src" href="#xd21e582" name=
+"xd21e582src">3</a> De kom van het dorp bevat circa 120 <span class=
+"corr" id="xd21e585" title="Bron: huize">huizen</span> die meestal van
+rooden steen opgetrokken, en over het geheel ruim zijn gerigt. De
+bevolking, welke bijna geheel Hervormd is, maakt met de overige
+bewoners des eilands &eacute;&eacute;ne Gemeente uit, welke tot de
+Classis van Alkmaar, Ring der eilanden, behoort, en ongeveer 650 zielen
+telt, waarvan 300 Ledematen. De eerste predikant die hier in de
+toenmaals gecombineerde Gemeenten van Oost- en West-Vlieland het
+leeraarsambt bekleedde, was Willem Gillesz., die, alhier beroepen in
+1575, in 1577 ontslagen werd. De beide gemeenten werden eenige jaren
+later gescheiden, en wel, tijdens de dienst van den predikant Hendrik
+Pieters Dockman, die, in 1583 herwaarts beroepen, in 1597 naar
+Venhuizen vertrok. In 1598 bekwam Oost-Vlieland all&eacute;&eacute;n
+tot herder en leeraar, D<sup>s</sup>. Jan Dibbitsz.</p>
+<p>De kerk, die reeds v&oacute;&oacute;r de hervorming in aanzijn was,
+was oorspronkelijk eene parochie-kerk, welke door de Graven van Holland
+begeven werd; terwijl de instelling door den Officiaal van Utrecht
+geschieden moest. Ten jare 1415, was zekere Engelbertus Willemszoon,
+wonende te Rotterdam, hier pastoor, die bij afwezigheid een jaarlijksch
+inkomen genoot van zes ponden Vlaamsch of 36 gulden Hollandsch. Deze
+Pastorie had geene vaste goederen, <span class="pagenum">[<a id="pb24"
+href="#pb24" name="pb24">24</a>]</span>dewijl de landerijen, die er
+vroeger aan behoorden, en waarop vijftien runderen konden weiden, door
+de zee verzwolgen waren. Om een goed onderpastoor te hebben, bragten de
+landlieden echter de noodige gelden gewillig op, tot een behoorlijk
+onderhoud van den Geestelijken noodig. Behalve deze, bij wijze van
+hoofdelijken omslag, opgebragte gelden, trok de Pastorie nog een zeker
+hoofdgeld, dat zoo wel over menschen als over vee werd omgeslagen,
+zoodat acht hoofden &eacute;&eacute;n Filipsgulden, dat is: &fnof; 1,25
+Ct., benevens eene bepaalde hoeveelheid boter, moesten opbrengen.</p>
+<p>Zoo doende bestonden alle inkomsten dezer Pastorie met lasten en al,
+in 90 Rhijnsche- of 125 Hollandsche Guldens.</p>
+<p>De Koster werd door de kerkmeesteren en huislieden aangesteld, doch
+hij genoot geene vaste inkomsten of voordeelen.</p>
+<p>Tegenwoordig is de kerk een goed onderhouden kruisgebouw, zonder
+orgel of toren doch van binnen bevat zij eene gaanderij, die vroeger
+tot zitplaats der weezen diende, doch thans niet meer in gebruik is. De
+kerk werd ten jare 1840 tegelijk met de Pastorie, merkelijk verbeterd,
+tot welke herstellingen &rsquo;s Rijks schatkist en het fonds voor
+Noodlijdende Kerken, ieder eene som van duizend guldens verstrekte;
+terwijl de overige kosten door de gemeente zelve gedragen werden.</p>
+<p>Weleer was hier ook eene Doopsgezinde Gemeente; doch door het steeds
+afnemen van het aantal leden, is zij te niet gegaan. Hare voormalige
+kerk diende vroeger tot pakhuis van gestrande goederen. Tegenwoordig
+strekt zij tot magazijn der Maritieme goederen tot het loodswezen
+alhier behoorende. De laatste predikant der Doopsgezinde Gemeente was
+Adriaan Vrijer, die hier in 1778 zijn dienstwerk aanvaardde, en twintig
+jaren later overleed.</p>
+<p>De welingerigte school, welke ten jare 1839 gebouwd is, wordt
+doorgaans door een getal van 120 kinderen, van 4&ndash;14 jaren
+bezocht. De eerste steen van dit gebouw <span class="pagenum">[<a id=
+"pb25" href="#pb25" name="pb25">25</a>]</span>werd gelegd door den Heer
+D. C. Harinck, Visiteur alhier, en <span class="corr" id="xd21e607"
+title="Bron: Presidenf">President</span> der plaatselijke
+School-commissie.</p>
+<p>Als eene meldenswaardige bijzonderheid van Oost-Vlieland, meenen wij
+te mogen noemen, eene der koperen lichtkroonen in de kerk, zijnde een
+geschenk van den vlootvoogd M. A. de Ruiter, met wiens beeldtenis zij
+prijkt<a class="noteref" id="xd21e612src" href="#xd21e612" name=
+"xd21e612src">4</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb26" href="#pb26"
+name="pb26">26</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e561" href="#xd21e561src" name="xd21e561">1</a></span> Een
+overblijfsel van, of liever <i>uit</i> de voormalige Westvlielandsche
+kerk wordt nog bewaard in de klok van de kerktoren op het Bikkerseiland
+te Amsterdam (Zie voorts <a href="#a12">Aant. XII</a>.)</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e577" href="#xd21e577src" name="xd21e577">2</a></span> Op Vlieland
+is iedereen verpligt de straat voor zijne woning te onderhouden.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e582" href="#xd21e582src" name="xd21e582">3</a></span> Nog is er
+eene put aan het Westeinde van het dorp, tegen de duinen, die water
+oplevert even goed als regenwater, waarom in den zomer van &rsquo;s
+morgens vroeg tot &rsquo;s avonds laat, waterdragers van en naar die
+put gaan, om zich van dat water te voorzien. Al de voorschreven putten
+worden onderhouden door de administratie der Armen-Inrigting, ten
+behoeve waarvan elk huisgezin &rsquo;s jaarlijks slechts 30 cents
+betaalt.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e612" href="#xd21e612src" name="xd21e612">4</a></span> Zie
+<a href="#a13">Aant. XIII</a>.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch3" class="div1 chapter"><span class="pagenum">[<a href=
+"#xd21e246">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">DERDE HOOFDSTUK.</h2>
+<h2 class="main">BIJZONDERE GEBOUWEN EN INRIGTINGEN.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Behalve hetgene wij tot hiertoe wetenswaardigs van
+Vlieland hebben opgegeven, verdienen nog de volgende bijzonderheden aan
+de aandacht onzer Lezers aangeboden te worden:</p>
+<p>1<sup>o</sup>. Aan den westkant van het eiland, op eenen afstand van
+ongeveer 1&frac12; uur, in de duinstreek, staat het
+<i>Rijks-Post-Veerhuis</i>. Dit gebouw stond vroeger meer westwaarts,
+doch werd, uit hoofde van de verstuiving der duinen, ten jare 1838 op
+zijne tegenwoordige standplaats gesteld en merkelijk vernieuwd. Het
+werd vroebewoond door den postschipper en diens huisgezin, die elken
+nacht, met hoog water, naar Texel zeilde, om de brieven af te halen en
+over te brengen.</p>
+<p>Ten gevolge eener verandering in het postwezen, is het
+post-veerhuis, thans onbewoond. De postmeester, die het vroeger
+bewoonde, en die de brievenmalen van Vlieland en Terschelling meestal
+bij nacht aan het Eijerlandsche huis (op Texel) bragt, en van
+d&aacute;&aacute;r de brievenmalen voor Vlieland en Terschelling terug
+nam, is sedert Januarij 1857 ontslagen en vervangen door een schipper,
+te Cocksdorp woonachtig, die nu elken middag, omstreeks 12 ure, na
+aankomst der post van het Oude Schild op Texel, van de Roggesloot of
+het <span class="corr" id="xd21e636" title=
+"Bron: Eijerlandsbe">Eijerlandsche</span> strand vaart tot de Vliehors,
+waar een postillon te paard, die des voormiddags ten 10 ure van
+Oost-Vlieland vertrekt, de brievenmalen verwisselt en des namiddags
+omstreeks 3 ure weder te Oost-Vlieland aankomt, met de <span class=
+"pagenum">[<a id="pb27" href="#pb27" name="pb27">27</a>]</span>brieven
+en nieuwsbladen, den vorigen avond te Amsterdam, of elders, op de
+postkantoren bezorgd. De postschuit van Terschelling komt, zooveel
+zulks mogelijk is, &rsquo;s morgens voor 10 ure te Vlieland aan, en
+vertrekt eerst &rsquo;s namiddags na aankomst der Vliepost, om ook
+denzelfden dag te Terschelling te zijn. Aan het distributiekantoor te
+Oost-Vlieland komen de brieven, enz. aan, en worden voor Terschelling
+door een postlooper naar de haven gebragt, die tevens verpligt is,
+&rsquo;s morgens bij <a id="xd21e641" name="xd21e641"></a>het aankomen
+van de Terschellinger postschuit, het brievenmaal van de haven te halen
+en op het postkantoor te bezorgen. De <i>Postpraaidienst</i> voor de
+ter reede van Vlieland liggende of aankomende schepen, is nog niet
+geregeld, wordende deze door de Visiteurs, met behulp der loodsen,
+waargenomen.</p>
+<p>2<sup>o</sup><span class="corr" id="xd21e650" title=
+"Bron: ,">.</span> Nabij het bovengenoemde Post-Veerhuis, staat eene
+<i>Quarantaineloods</i>. Deze is sedert eenigen tijd verkocht, en zal
+welligt spoedig worden afgebroken.</p>
+<p><span class="corr" id="xd21e657" title=
+"Bron: 2">3</span><sup>o</sup>. Oostwaarts van het voormelde
+Rijks-Post-Veerhuis, heeft men eene loods van de <i>Noord- en
+Zuid-Hollandsche Redding-Maatschappij</i>; terwijl eene tweede loods
+dierzelfde Maatschappij in het dorp staat, beide voorzien van alle
+hulpmiddelen, welke bij het stranden van schepen noodig zijn tot
+redding van schipbreukelingen.</p>
+<p>Eene belangrijke stranding had er plaats, op het toenmalige strand
+van Vlieland, waar nu meer dan twintig vademen waters staat, in
+Augustus 1799, toen hier het goudschip <i>the Lutine</i> totaal
+verongelukte; bij welke gelegenheid er slechts &eacute;&eacute;n enkel
+man van de vijf honderd schipbreukelingen behouden aan wal kwam. In
+datzelfde jaar werd een gedeelte van het toen verloren goud, zijnde
+Spaansche matten en staven, ter waarde van ruim tweemaal honderd
+duizend gulden, onder de leiding van den heer Rob&eacute;e, Baljuw van
+Terschelling, uit het water opgevischt; en, naardien er in het
+verongelukte schip zulk een aanzienlijk kapitaal geladen was geweest,
+heeft men later nog vele pogingen aangewend, ook met een <span class=
+"pagenum">[<a id="pb28" href="#pb28" name=
+"pb28">28</a>]</span>duikerklok en met den toestel des Heeren van
+Geuns, te Haarlem, vooral onder de leiding van den heer Pieter
+Eschauzier, toen strandvonder van Terschelling, welke echter met geen
+gunstigen uitslag zijn bekroond geworden. (Zie <a href="#a14">Aant.
+XIV</a>.)</p>
+<p><span class="corr" id="xd21e676" title=
+"Bron: 3">4</span><sup>o</sup>. Voorts bestaat er op Vlieland eene
+inrigting tot verpleging van arme schipbreukelingen, welke in het
+<i>Armhuis</i> steeds voor 24 drenkelingen, de noodige hemden en andere
+gemaakte kleedingstukken in gereedheid houdt.</p>
+<p>5<sup>o</sup>. Na den verschrikkelijken watervloed<a class="noteref"
+id="xd21e689src" href="#xd21e689" name="xd21e689src">1</a> van
+Februarij 1825, heeft men eenen aanvang gemaakt met den aanleg eener
+fraaije <i>Haven</i>, welke in 1829 voltooid is geworden. Nogthans
+wordt zij hoogst zeldzaam door koopvaardijschepen bezocht, aangezien
+het vaarwater, de Monnikensloot, welke derwaarts leidt, geene
+genoegzame diepte meer bezit. Jammer dat de toegang tot deze haven
+bovendien nog belemmerd wordt door eene zandplaat, welke zich voor de
+monding heeft gezet.</p>
+<p>Ten zuiden van het dorp heeft men, om de toegang van het zeewater
+naar hetzelve te beletten, in 1826 een zeedijk gelegd, welke ter lengte
+van 725 ellen, boven vol zee gelegen is, en die door een oeverwerk, dat
+zich langs het Oostersche-veld uitstrekt, aan het havenwerk is
+verbonden. Dit werk nam eenen aanvang in 1832, en was in 1838 voltooid.
+Voormaals bood de Monnikensloot eene veilige legplaats aan aan een
+groot getal schepen, vooral koffen en smakken, die hier dikwerf in
+zoogenoemde winterlaag lagen.</p>
+<p><span class="corr" id="xd21e699" title=
+"Bron: 5">6</span><sup>o</sup>. Oudtijds bestond hier een
+<i>Weeshuis</i> en <i>Armhuis</i>. <span class="pagenum">[<a id="pb29"
+href="#pb29" name="pb29">29</a>]</span>Het eerste is opgeheven, en de
+Diaconie heeft zich ook belast met de verpleging der Weezen in het
+<i>Oude-Mannen-Vrouwen- en Kinder-huis</i>, welke inrigting gewoonlijk
+het Armhuis genoemd wordt.</p>
+<p><span class="corr" id="xd21e716" title=
+"Bron: 6">7</span><sup>o</sup>. Het <i>Raad- of Gemeentehuis</i>, welks
+bouw in 1855 bij publieke aanbesteding aangenomen werd door den Heer P.
+Pronk, van Texel, voor eene som van twee duizend twee honderd en
+twintig gulden, werd gesticht, gedeeltelijk op dezelfde plaats waar het
+oude raadhuis stond, n.l. aan de noordzijde van de Groote Straat, tegen
+over het schoollokaal, en is met een houten rasterwerk van den
+publieken weg gescheiden.</p>
+<p>Het is niet groot van omvang: slechts 10 Ned. ellen lengte bij eene
+breedte of diepte van 5 Ned. ellen. In het midden van den voorgevel is
+eene dubbele deur, dienende tot ingang, door welke men in een gang of
+portaal komt, waarop de deuren der onderscheidene vertrekken uitkomen.
+Aan de regterzijde is de Raadkamer; terwijl men aan den anderen kant de
+Secretarie vindt, beiden voorzien van het noodige ameublement, kasten,
+tot berging van het Gemeente-Archief, en nissen tot plaatsing van
+kagchels.</p>
+<p>Op den zolder bevindt zich een uurwerk, geplaatst tusschen vier
+stijlen, waarop eenen kleinen koepeltoren rust, die echter te laag is
+om de klok over de geheele Gemeente te kunnen doen hooren. Overigens
+bevat het gebouw weinig merkwaardigs. Dat wat opmerking verdient, is
+eene schilderij, voorstellende de kerk van het voormalige dorp
+West-Vlieland; terwijl het &bdquo;<i>zwaard van Justitie</i>&rdquo; en
+de speer, de gedenkteekens van Vlielands voormalig eigen regt, dat
+sedert 1811 opgehouden heeft te bestaan, hier nog bewaard worden.</p>
+<p>Tijdens het bestaan van Vlielands eigen regt, werd op dit Raadhuis
+regt gesproken in het hoogste ressort. Zoo werd ook hier, onder
+anderen, de moordenaar van de moeder van Koert Smit, logementhouder op
+Vlieland, levend geradbraakt<a class="noteref" id="xd21e733src" href=
+"#xd21e733" name="xd21e733src">2</a>.&mdash;Als eene bijzonderheid van
+het <span class="pagenum">[<a id="pb30" href="#pb30" name=
+"pb30">30</a>]</span>oude strafregt, zag men in den voorgevel van het
+oude Raadhuis eenen ijzeren beugel, met twee kei- of rolsteenen,
+hangen, welke men een gevallen meisje om den hals hing, en zoo ten toon
+stelde. Onzes oordeels, een bewijs voor de strengheid der wetten, die
+hier eenmaal, ter handhaving van zedelijkheid, in toepassing werden
+gebragt; iets, dat voorzeker van de vroegere reinheid van zeden der
+Vlielanders een krachtig getuigenis geeft.</p>
+<p><span class="corr" id="xd21e741" title=
+"Bron: 7">8</span><sup>o</sup>. Sedert 1838 staat op de hoogste duin
+bewesten het dorp, niet verre van de plaats waar eertijds op een licht
+of vuurbaak, bij nacht een kolenvuur brandde, een <i>lichttoren</i> van
+de tweede grootte, wiens top (de hoogte van het duin daaronder
+begrepen) 40 Ned. ellen boven volzee verheven is. De vroegere vuurbaak
+is vervangen door een <i>gedenkteeken</i>, opgerigt ter eere van den
+Generaal Kraaijenhof, ter aanwijzing van de punt der driehoeksmeting op
+dit eiland, waarnaar genoemde Generaal zijne kaart heeft vervaardigd.
+Dit gedenkteeken staat op 53&deg; 17&prime; 48&Prime; N.B. en op
+<span class="corr" id="xd21e752" title=
+"Bron: 22&deg; 43&prime; 23&Prime;">5&deg; 3&prime; 19&Prime;</span>
+O.L.</p>
+<p>Eindelijk staat op Vlieland aan de Noordzijde van het dorp
+&eacute;&eacute;n korenmolen, die ook als baak in zee van dienst
+is.</p>
+<p>Vlieland is bekend als de geboorteplaats van den Vice-Admiraal
+Albert Kikkert, die hier den 22sten November 1761 geboren werd, en in
+de West-Indi&euml;n overleed. <span class="pagenum">[<a id="pb31" href=
+"#pb31" name="pb31">31</a>]</span></p>
+</div>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e689" href="#xd21e689src" name="xd21e689">1</a></span> In den
+avond van den 3den Februarij van bovengenoemd jaar woei op dit eiland
+de wind uit het west-noordwesten. De storm groeide tot een volslagen
+orkaan aan. De vloed was buitengemeen hoog, en de zee werd zoodanig
+opgestuwd, dat het water 3.05 Ned. ellen boven gewoon peil, in het
+dorp, in de huizen stond, waardoor aan den zuidkant van het dorp, de
+wallen, stekken en onderste voetingen der huizen, voor het meerendeel
+losgerukt en weggeslagen werden; terwijl eene aanzienlijke hoeveelheid
+levensmiddelen, die in de achterhuizen lagen, en andere roerende
+goederen, wegspoelden of door het zeewater bedierven.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e733" href="#xd21e733src" name="xd21e733">2</a></span> Naast het
+Raadhuis staat nog een schuurtje dat een klein gedeelte is van een
+groot gebouw, waarin de arme oude lieden van West-Vlieland werden
+opgenomen en verpleegd, nadat hun dorp was weggespoeld en daarom het
+West-Vlielander Armhuis werd genoemd, in onderscheiding van het
+Oost-Vlielandsche.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch4" class="div1 chapter"><span class="pagenum">[<a href=
+"#xd21e255">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="label">VIERDE HOOFDSTUK.</h2>
+<h2 class="main">VLIELANDS BEVOLKING.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Over het geheel doen de Vlielanders zich niet
+ongunstig kennen. Jegens vreemdelingen zijn zij voorkomend en
+dienstvaardig, en met eenvoudige hartelijkheid deelen zij van hetgene
+hunne tafel oplevert mede. Hunne levenswijze is zeer eenvoudig. Men
+vergenoegt zich met de soberste spijzen en dranken, uitgenomen bij
+zoogenaamde partijen of onderlinge zamenkomsten; waarbij echter de
+matigheid nimmer uit het oog wordt verloren. Eenvoudige gulheid en
+ongekunstelde vrolijkheid zitten daarbij steeds voor; terwijl men
+onderling in den meest gewenschten vrede verkeert. Op <i>mooije
+kle&ecirc;ren</i> wordt, vooral door het jongere geslacht, grooten
+prijs gesteld, en het na&auml;pen van hetgeen de mode als fraai
+voorschrijft, is ook op deze ge&iuml;soleerde plaats gewoonte geworden.
+Uitgenomen de wijze van begraven bestaan er op Vlieland geene
+bijzondere gewoonten of vermaken meer, even min als elders onbekende
+kinderspelen. Ieder jongen heeft een scheepje, om des zomers aan de
+zuidzijde des eilands, op de Waard, als het hoog water is, te zeilen.
+Zwemmen wordt bijna niet gedaan, ofschoon bijna alle Vlielandsche
+jongens moeten varen. Het begraven geschiedt nog eigenaardig: ofschoon
+bijna alle Vlielanders Protestanten zijn, wordt er des nachts een
+nachtlicht in de kamer geplaatst, waar het lijk ligt. Op den
+<span class="corr" id="xd21e770" title="Niet in bron">dag</span> der
+<span class="pagenum">[<a id="pb32" href="#pb32" name=
+"pb32">32</a>]</span>begrafenis gaat ieder die zulks verkiest, uit
+eigen beweging (dus zonder voorafgaande uitnoodiging<span class="corr"
+id="xd21e775" title="Niet in bron">)</span>, naar het sterfhuis, en
+volgen het lijk grafwaarts. De vrouwen zijn bij die gelegenheid
+gesluijerd. Gedurende de dagen die de begrafenis voorafgaan, komen
+<span class="corr" id="xd21e778" title="Bron: bekende">bekenden</span>
+en vrienden rouw klagen in het sterfhuis; en hoe meer er komen, hoe
+grooter eer voor den overledene en voor de achterblijvenden.&mdash;Van
+het oude queesten, kweesten of vrijen, is alleen dit nog overgebleven,
+dat de verliefden of verloofden hunne bijeenkomsten meestal des nachts
+houden, en dus het grootste gedeelte van hunne nachtrust aan dat voor
+velen zoo zalige genot, opofferen, tot zoolang doorgaans, dat trouwen
+noodzakelijk is geworden. Echter moet men tot eer van Vlieland&rsquo;s
+jongelingschap zeggen, dat zij hun meisje, als het eens zoo verre is
+gekomen, nimmer verlaten, maar door een wettig huwelijk als hunne vrouw
+eeren; al bestaan er dan ook soms geene genoegzame middelen van
+bestaan.&mdash;Over ruwe ondeugden, zoo als b. v. dronkenschap,
+vechterijen, enz. valt hier hoogst zeldzaam te klagen. In beschaving
+staan de Vlielanders zeker niet achter bij de bewoners van andere
+zeeplaatsen. In hunne betrekking als loodsen, komen zij veel in
+aanraking met vreemdelingen. De zeevaart brengt ondervinding, menschen-
+en wereldkennis te weeg; en ofschoon dit vele aanleiding <a id=
+"xd21e782" name="xd21e782"></a>tot buitensporigheden geeft, zoo zou men
+nogtans der waarheid te kort doen, indien men omtrent hun zedelijk
+gedrag, over het algemeen, geen gunstig getuigenis gave:&mdash;Van daar
+dan ook, dat de dronkaard of losbandige algemeen verachting inboezemt.
+Wat aangaat het volksonderwijs, dit is sedert de tien laatste jaren
+veel verbeterd, naardien elk kind thans van het openbaar onderwijs
+<i>kan</i>, en zoo veel mogelijk, <i>moet</i> gebruik maken. In
+vroegere jaren was dit niet zoo algemeen; zulks blijkt uit de
+omstandigheid, dat vele bejaarde lieden lezen noch schrijven
+kunnen.&mdash;De Nederlandsche taal wordt hier met een bijzonder
+accent, alleen den Vlielander eigen, uitgesproken. Bepaalde regels zijn
+er echter niet van op te geven, <span class="pagenum">[<a id="pb33"
+href="#pb33" name="pb33">33</a>]</span>daar dezelfde klank in
+verschillende woorden ook verschillend wordt gehoord. De <i>h</i> wordt
+meestal verzwegen d&aacute;&aacute;r waar zij gehoord&mdash;en gehoord
+d&aacute;&aacute;r waar zij verzwegen moest worden; zoo zegt men, b.
+v.: <i>ok</i> voor <i>hok</i>, en <i>heer</i> voor <i>eer</i>. Eenige
+klanken worden ook vaak verwisseld: zoo als <i>aa</i> met <i>ee</i> in
+paard; <i>ij</i> met <i>i</i> of <i>ui</i>. Zoo wordt o. a. het woord
+<i>ijs</i> uitgesproken als <i>huis</i>, en <i>huis</i> als <i>ies</i>:
+<i>posthuis</i>, post-ies; <i>schuit</i>, <i>schijt</i> of
+<i>schiet</i> (zeer kort), enz. Bij oude lieden is de uitspraak vrij
+temig of slepend; bij de jongere, en vooral bij vrouwen en meisjes,
+vlugger en korter, zoodat men bijna zou kunnen zeggen, dat er op
+Vlieland eene mannelijke en vrouwelijke uitspraak bestaat. Een
+eigenlijk bijzonder taaleigen bestaat er echter op dit eiland niet.
+Bijzondere uitdrukkingen of spreekwoorden worden hier niet, of althans
+hoogst zeldzaam, gehoord. Even als op het eiland Marken, worden
+<i>vader</i> en <i>moeder</i> ook hier <i>taat</i> en <i>mem</i>
+genoemd. Een pas geboren kind heet een <i>bijtje</i> of <i>beitje</i>;
+<i>lief kind</i> is een <i>kostje</i>; <i>openbaren</i> is
+<i>openderen</i>; <i>van den hak op den tak springen</i>, is hier
+<i>van het houtje op het stokje</i>. <span class="pagenum">[<a id=
+"pb34" href="#pb34" name="pb34">34</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="back">
+<div id="aanteekeningen" class="div1 chapter"><span class=
+"pagenum">[<a href="#xd21e262">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="main">AANTEEKENINGEN.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p id="a1" class="first">I. De Hors is eene 3 &agrave; 4 uren lange
+zandbank, zonder eenige verhevenheid, welke echter door nu nog levende
+personen, voor het grootste gedeelte met duinen en vruchtbare valleijen
+bezet, gekend is, zelfs zoo, dat de Oost-Vlielanders in den zomer
+derwaarts gingen om hooi te winnen, waarvan zij iederen dag slechts
+&eacute;&eacute;n voer (wagenvracht) konden t&rsquo; huis halen, wegens
+den verren afstand en de ongebaanden wegen. (<i>Vergelijk bladz.</i>
+<a href="#pb10" class="pageref">10</a>.)</p>
+<p id="a2">II. De Vlielander zeegaten worden onderscheiden in:</p>
+<p><i>a.</i> Het Eijerlandsche Gat of West-Vlielander Diep.</p>
+<p>Hier liggen de algemeen bekende, gevaarlijke Eijerlandsche
+Gronden<a class="noteref" id="xd21e908src" href="#xd21e908" name=
+"xd21e908src">1</a>, op wier steenachtigen bodem vele zware rolsteenen
+of vleuten, benevens zware boomstammen gevonden worden. Naar men wil,
+zou er op de plaats waar thans de Eijerlandsche gronden liggen, een
+eilandje, met name de Buitengrind, gelegen hebben. Dit eiland of
+eilandje, zou oudtijds bewoond geweest zijn, en was de plaats waarop
+het Romeinsche legerhoofd Drusus een kasteel of sterkte bouwen
+<span class="pagenum">[<a id="pb35" href="#pb35" name=
+"pb35">35</a>]</span>liet, dat Flevum werd genoemd. In 1590 waren op de
+Buitengrind nog eenige, van zeer groote steenen gemetselde, putten
+aanwezig.</p>
+<p><i>b.</i> De Oost-Vlielander zeegaten, tusschen Vlieland en het
+eiland Terschelling, zijn die gaten, waardoor de vliestroom in de
+Noordzee vloeit. De voornaamste vaarwaters zijn de Hollepoort en het
+Nieuwe gat, welke door de Noordergronden van elkander worden
+gescheiden. (<i>Vergelijk bladz.</i> <a href="#pb10" class=
+"pageref">10</a>.)</p>
+<p>III. De Monnikensloot. Deze liep omstreeks den jare 1285 van
+Harlingen, voorbij Dijkshorne naar Vlieland. De inwoners van
+Dijkshorne&mdash;sedert eeuwen is deze plaats verdwenen&mdash;lagen
+deze vaart, op last van de Konversen van Ludingakerk aan, ten behoeve
+van het vervoer hunner goederen, en tevens ten gemakke van de
+geestelijke broeders van Ludingakerk, die zich langs dezen waterweg
+naar hunne landerijen en toen reeds bestaande lusthoven of
+buitenplaatsen begaven. Ten tijde van de Ruiter was de Monnikensloot
+meermaals het winterverblijf der Nederlandsche oorlogsvloot.
+(<i>Vergel. bladz.</i> <a href="#pb10" class="pageref">10</a>, <i>en
+zie verder Aant.</i> <a href="#a6">VI</a>.)</p>
+<p id="a4">IV. Oud-Stortemelk en Nieuw- of Noorder-Stortemelk, beide
+zeegaten tusschen Vlieland en Terschelling.</p>
+<p><i>a.</i> Eerstgenoemd zeegat, het gemakkelijkste vaarwater tusschen
+beide genoemde eilanden, werd omstreeks het midden der 18de eeuw voor
+het eerst betond. Het loopt in eene westelijke rigting, tusschen
+Vlielands noordkust en de zandbank de Schol.</p>
+<p><i>b.</i> Het andere zeegat, ook de Slenk of het Tweede zeegat
+geheeten, loopt tusschen de Hollepoort en Oud-Stortemelk door. Dit
+vaarwater vooral, eischt zeer bekwame loodsen. Het niet naauwkeurig
+waarnemen der watergetijden, zou een hier binnenvallend vaartuig
+ongetwijfeld in groot gevaar brengen van tegen de droogten aangezet te
+worden door den stroom, die bij voorvloed dwars over het gat valt.
+(<i>Verg.</i> bladz. <a href="#pb10" class="pageref">10</a>.)
+<span class="pagenum">[<a id="pb36" href="#pb36" name=
+"pb36">36</a>]</span></p>
+<p id="a5">V. Grind, oudtijds Grijnde, en thans ook wel Griend genoemd,
+was in vorige eeuwen een eiland in de Zuiderzee, grenzende ten Noorden
+aan de West-Meep, ten Oosten aan de Oost-Meep, ten zuiden aan de Oude
+Jetting, en ten Westen van den Vliestroom en aan de Nieuwe Jetting.</p>
+<p>Dit eiland, dat eertijds aan het klooster van Lidlum behoorde, en
+van een door de kloosterbroeders gesticht vlek, met name Grind of
+Grijnd, zijnen naam ontleende, was vooral door eene hoogere ligging,
+langer dan het omgelegen land, bestand tegen de inbraken der Noordzee,
+doch moest eindelijk bij den geduchten stormvloed van 14 December 1287,
+gelijk bevorens reeds zooveel lands bewesten de Friesche kust, ook eene
+prooi der golven worden: het werd bijkans geheel verwoest. Het op dit
+eiland gestichte vlek, Grind, dat volgens de oude oorkonden, ten jare
+1222 door Sijard Siersma, den vierden Abt van Lidlum, met wallen en
+grachten in eenen verdedigbaren staat werd gebragt, werd ten
+bovengenoemde tijde (14 Dec. 1287) grootendeels verwoest, zoodat er
+slechts een tiental woningen overbleven. De kerk stortte in; de school,
+welke door de kloosterbroeders van Lidlum gesticht was, om de jeugd in
+kunsten en wetenschappen, en zelfs in de godgeleerdheid, te
+onderwijzen, onderging hetzelfde lot; terwijl al de verdedigingswerken
+vernield werden.</p>
+<p>Het eiland Grind, na den voormelden watervloed van 1287 wel weder
+boven komende, stond daarna echter zoo zeer bloot aan de schuring van
+de steeds meer en meer in kracht toenemende uitstroomende slenken of
+wateren, dat het, naar het schijnt, tot in de 16de eeuw liep, eer het
+ophield dien omvang te bezitten, welken noodig was om die belangrijke
+runder-kudde te voeden, van welke men de oudtijds zoo vermaarde
+Grindsche kaas bekwam. Bij den aanvang der 18de eeuw, stond op dit
+eiland, waarvan de tegenwoordige Grinderwaard het eenige overblijfsel
+is, nog een huis, en leverde het nog eenig hooi op. Thans is het reeds
+sedert lang onbewoond, doch bezit het nog steeds zoodanige hoogte, dat
+het bij dagelijkschen waterstand niet ondervloeit. Nog in deze eeuw
+verbleven er eenige konijnen op, van welke de laatsten bij den
+watervloed van 1825 verdronken zijn. Thans strekt Grind ten verblijve
+aan eene menigte zeevogels, wier eijeren door de hier omstreeks
+verkeerende schelpvisschers opgezocht worden. (<i>Verg.</i> bladz.
+<a href="#pb13" class="pageref">13</a>.) <span class="pagenum">[<a id=
+"pb37" href="#pb37" name="pb37">37</a>]</span></p>
+<p id="a6">VI. Omtrent de veranderingen van het land in deze streken,
+lezen wij in de Friesche Cronijk het volgende:</p>
+<p>&bdquo;Anno 1222 was het nog Vant Vlie tot aan die Suijderzee geheel
+Landt; dan, vermits die groote vaerten die daerinne ghegraven worden,
+heeft die Noordzee sijn ganck en de inbrock daer inghenomen en
+ghecreghen, ende heeft veel Lands hier ende daer afghenomen, &rsquo;t
+welck alles in die Middelzee weder aengheslaghen is.</p>
+<p>Van welke va&ecirc;rten men voorts, op 1234, het volgende leest:</p>
+<div class="blockquote">
+<p class="first">&bdquo;Daer ginck van dit stedeken (<span class="corr"
+id="xd21e979" title="Bron: Harlngen">Harlingen</span>) eenen schoonen
+diepen vaert tot aen Vlielant, recht voor Dicxhorne door, ende van daer
+voort aen het Texel, twelck die Luijnkerksche conversen met hulp van
+d&rsquo;inwoonders van Dicxhorne ghemaeckt hadden, opdat se des te
+gerieffelicker tot malcanderen conden comen, ende hiervan hiet noch een
+diepte omtrent Vlielant Monckesloot. Want die van Luijnkerck dese tijt
+een cleijn cloosterken of te wthof op Vlielant hadden staen, daeromme
+dese vaert principaliek ghemaeckt worde, hoewel nochtans het Gerbrando
+de abt van Luijnkerck seer mishaeghde, vermits zij so na bij de
+Noortzee gheleghen was, want dese Gerbrandus doen ter tijt al vreesde,
+dat naemaels naeghecomen is....... (1395 of 1396) oorsaeke van desen
+zijn geweest die van Enckelhuijsen, Medemblick, en de principaliek die
+Sint Olofsche en Luijnkercksche Conversen, die op Wieringen ende Tessel
+ende op &rsquo;t Landt tusschen beijden woonden, want die veel slooten
+en diepe vaerten omtrent die Eijlanden ghemaakt hadden, terwijlen zij
+die Landen in haer macht en ghewelt pleghen te hebben, waerdoor die
+Noortzee zijn inganck ende cracht heeft ghecreghen<span class="corr"
+id="xd21e982" title="Bron: .">,</span> zoodat West-Vrieslandt (dat nu
+Noort-Hollant hiet) niet alleenich van den Hollantschen Graven, maer
+oock door die Noortzee van &rsquo;t andere Vrieslandt ghesepareert ende
+afgescheijden is&rdquo;.......</p>
+</div>
+<p>Dese tijd (1395 of 1396) hadde die Noordzee de gaten van het Vlie en
+Tessel veel wijder ghemaeckt, als zij te voren pleghen te wesen, so
+datter nu een vrije vaert van die Noortsee voorbij Medemblick ende
+Enckelhuijsen al tot in de Suijderzee <span class="pagenum">[<a id=
+"pb38" href="#pb38" name="pb38">38</a>]</span>liep, daer te vooren
+eenen cleijnen sloot alleenich plach tusschen te wesen&rdquo;
+(<i>Verg.</i> bladz. <a href="#pb14" class="pageref">14</a>.)</p>
+<p id="a7">VII. Van het verstuiven der duinen kan nog gezegd worden,
+dat o. a. het Oostersche Lid in betrekkelijk weinige jaren tijds,
+geheel van plaats is veranderd, zoodat van de lijken die in de vorige
+eeuw van een Engelsch oorlogschip, waarop de pest heerschte, en die
+voor of bij dat Lid waren begraven nu de beenderen in groote menigte
+aan de andere zijde, en zelfs reeds op eenigen afstand van
+d&aacute;&aacute;r, te voorschijn komen. Ook vindt men aan den
+West-kant, op het Noorderstrand, de verveende of vergane stronken van
+zware boomstammen, zeker ook afkomstig van vroegere daar aanwezige
+bosschen. In het midden der duinen is het wrak van een schip
+blootgestoven. Ook vindt men in de duinen, op eenigen afstand van het
+strand, schelpen; zoodat men denkt, dat vroeger strand is geweest maar
+nu duinen zijn. (<i>Verg.</i> bladz. <a href="#pb14" class=
+"pageref">14</a>.)</p>
+<p id="a8">VIII. Het Oude-Huizer-Lid, zoo genoemd naar eenige oude
+gebouwen, die d&aacute;&aacute;r, misschien voor meer dan eene eeuw,
+gestaan hebben, waarvan tegenwoordig nog de steen en het puin gevonden
+wordt. &bdquo;Ik heb,&rdquo; dus deelde de Heer Kooij, op Vlieland, mij
+o. a. mede. &bdquo;Ik heb wel eens hooren spreken van een dorp Opmeer
+op Vlieland, maar dit is bij de Vlielanders onbekend. Misschien is het
+deze buurt wel geweest, die naderhand de oude- of oud-huizen is
+genoemd.&rdquo; (<i>Verg.</i> bladz. <a href="#pb15" class=
+"pageref">15</a>.)</p>
+<p id="a9">IX. De Vallei van Malgom. Deze benaming is eene verbastering
+van Malaga. Op die plaats strandde een schip, dat van <span class=
+"corr" id="xd21e1014" title="Bron: Mallaga">Malaga</span> kwam, daarom
+Malaga&rsquo;s vaarder genoemd werd, en aan de strengste quarantaine
+onderworpen was. De bemanning, welke geene vrijheid had om in het dorp
+te komen, bouwde daar ter <span class="corr" id="xd21e1017" title=
+"Bron: plaaste">plaatse</span>, ongeveer 1&frac12; uur bewesten
+Oost-Vlieland, een steenen huisje, dat na hun vertrek daar is blijven
+staan, en later door de eilanders werd gebezigd, om, als zij eens uit
+spelerijden gingen, in dat huisje te vertoeven, dat echter onbewoond
+was, zoodat men zich genoodzaakt zag, zich op zulk een rijtogt van al
+het noodige te voorzien. Tegenwoordig <span class="pagenum">[<a id=
+"pb39" href="#pb39" name="pb39">39</a>]</span>is ook van dit huisje
+niets meer over, zelfs de plaats niet meer, waar het plagt te staan,
+daar de Noordzee ook hier haren verslindenden invloed gelden deed; doch
+dit gedeelte der duinen heeft den verbasterden naam van Malgom
+behouden. (<i>Verg.</i> bl. <a href="#pb15" class=
+"pageref">15</a>).</p>
+<p id="a10">X. In de laatstvoorgaande 3 jaren zijn hier ter aanwinning
+van strand en duinen, aan de Oost- en Noordzijde van het eiland hoofden
+van rijswerk of zinkstukken op het strand tot in zee uitgelegd, die
+goed effect doen. Aan de oostzijde is daardoor reeds eene vrij groote
+uitgestrektheid vasten grond aangewonnen, waardoor zelfs het vaarwater,
+de Sloot, van rigting is veranderd; ook is het Noorderstrand
+d&aacute;&aacute;r waar de hoofden zijn uitgelegd, merkbaar hooger en
+breeder geworden. Te bejammeren is het, dat het op Vlieland aan lieden
+ontbreekt, die zich geheel aan de ontginning der valleijen in de duinen
+kunnen wijden: wie weet, hoevele bunders grond, die nu woest liggen,
+anders in vruchtbaar land zouden herschapen worden; immers, indien de
+verstuiving zooveel mogelijk belet, en er voor goede afwatering kan
+gezorgd worden. Met kleinere stukken gronds wordt het reeds met goed
+succes beproefd.</p>
+<p>Dat ook hier de tijd eens rozen (vruchten) bare! (<i>Verg.</i>
+bladz. <a href="#pb15" class="pageref">15</a>.)</p>
+<p id="a11">XI. Dat het eiland Texel bij de Romeinen bekend geweest
+zij, is genoegzaam buiten twijfel; ja, het is zelfs meer dan
+waarschijnlijk, dat dit volk hier een gewoon verblijf heeft gehouden.
+De naam en ligging van de voornaamste plaats, op dat eiland, den Burg,
+schijnt zulks duidelijk aan te toonen, en men wil zelfs met zekerheid
+weten, dat de Romeinsche veldheer Drusus, de stichter van den
+oorspronkelijken Burg geweest zij. De tegenwoordige Hervormde Kerk
+aldaar, staat op een heuvel, vroeger omringd door eene gracht of sloot,
+de Burggracht geheeten, die eertijds veel breeder schijnt geweest te
+zijn, en welke heuvel dezelfde moet zijn, waarop Drusus zijne sterkte
+bouwde. Ook zijn in het begin der vorige eeuw aldaar eenige Romeinsche
+penningen gevonden, waarvan ik de afbeelding gezien heb; terwijl eene
+vroeger ontdekte tumulus of begraafplaats, mede als een overblijfsel
+van de Romeinen beschouwd moet worden; aangezien de daarin <span class=
+"pagenum">[<a id="pb40" href="#pb40" name=
+"pb40">40</a>]</span>gevondene voorwerpen, de duidelijkste sporen van
+Romeinsche herkomst met zich voeren. Ook heeft men voor eenigen tijd,
+in eenen voormaligen heuvel op Texel, de Sommeltjesberg geheeten, doch
+die nu geslecht is, en op kleinen afstand oostwaarts van de Waal lag,
+eenige Romeinsche oudheden gevonden, bestaande in een aantal metalen
+huissieraden, waarbij een ketel, in welks binnenruimte een merk, en met
+kleine letters, de naam <i>Mutufiof</i>; als ook metalen, in elkander
+sluitende lepels, met den naam <i>Adrianus F</i>.<a class="noteref" id=
+"xd21e1049src" href="#xd21e1049" name="xd21e1049src">2</a></p>
+<p>Zoo ook worden de Romeinen de stichters genoemd van eene stad welke
+tusschen de eilanden Texel en Wieringen lag, en Grebbe heette. Wanneer
+die stad te niet zij gegaan, kan met geene zekerheid bepaald worden:
+alleen weet men, dat zij in een der groote watervloeden, die er, naar
+luid der kronijken, in de jaren 350, 533, 695 en 733 hebben plaats
+gehad, verwoest is.</p>
+<p>Deze stad lag ongeveer een half uur gaans Noordwaarts van het eiland
+Wieringen, aan het tegenwoordige Amsteldiep.</p>
+<p>In 1710 was er nog eene groote hoeveelheid muurwerk overig.
+Omstreeks het midden der 17de eeuw is van daar veel duifsteen
+opgevischt, en naar Amsterdam gevoerd, tot fabricering van cement.</p>
+<p>De beroemde Nicolaas Witsen was onderrigt dat daarbij veel beeldwerk
+was gevonden; doch, aangezien er bij de vroegere ontdekking daarvan,
+niemand tegenwoordig schijnt geweest te zijn, die dit muurwerk met
+kennis van zaken zoude hebben kunnen beschouwen, ter afleiding van den
+tijd wanneer, of van de personen door wier bemoeijingen Grebbe gesticht
+zoude zijn, zoo heeft hij dienaangaande geene nadere inlichtingen
+kunnen bekomen.</p>
+<p>Volgens de nasporingen door Witsen in het werk gesteld, bleek het,
+dat Grebbe met eenen muur omringd was geweest die aan den Noordkant
+geheel, en aan de West- en Oostzijden ten deele onder het zand bedolven
+was; terwijl er aan de zuidzijde der stad sporen ontdekt werden van
+eene gracht, v&oacute;&oacute;r den muur, waarin twee openingen
+(welligt uitwateringen) bespeurd werden. Ook ontdekte Witsen nog de
+grondslagen <span class="pagenum">[<a id="pb41" href="#pb41" name=
+"pb41">41</a>]</span>van een groot gebouw, met eenen voorhof, die door
+eenen 300 voet langen muur omringd was. (<i>Verg.</i> bladz. <a href=
+"#pb19" class="pageref">19</a>.<a class="noteref" id="xd21e1072src"
+href="#xd21e1072" name="xd21e1072src">3</a><span class="corr" id=
+"xd21e1077" title="Niet in bron">)</span></p>
+<p id="a12">XII. Nog heden ten dage kunnen de visschers, ter plaatse
+waar vroeger West-Vlieland lag, hunne netten niet uitwerpen, zonder
+eene menigte steenen op te halen, die daar ter plaatse nog liggen als
+de onderzeesche overblijfselen van het dorp, dat eens eene haven had
+die vele groote Groenlandsvaarders en andere zeeschepen bevatte. Vele
+landerijen, om en bij West-Vlieland gelegen, bragten aan de kerk
+jaarlijks &fnof; 364 aan huur of pacht op; behalve nog van de Grie, een
+ander stuk lands, waarvan jaarlijks &fnof; 15 werd ontvangen.</p>
+<p>Vele bewoners van West-Vlieland zijn van tijd tot tijd naar Texel
+vertrokken, voornamelijk naar Oosterend en Oost; misschien ook naar de
+Koog. Anderen vestigden zich te Oost-Vlieland. Tegenwoordig zijn hier
+nog namen die vroeger door West-Vlielanders gedragen zijn.</p>
+<p>De zoogenaamde Jeneverbuurt, bij het Oude Schild op Texel, is ook
+gebouwd van de steenen van West-Vlieland, en heeft dien naam ontvangen
+van het overmatig gebruik van dat vocht, door de werklieden, die daar
+de steenen aanbragten en verbouwden. Vroeger bestond het uit meer
+huizen dan thans. Deze mededeeling gewerd mij van den Edel Achtb. Heer
+Zunderdorp, Burgemeester van Vlieland, door tusschenkomst van den Heer
+Kooij, aldaar. De Heer Zunderdorp vernam deze bijzonderheid van eenen
+man, van omstreeks negentigjarigen leeftijd, die nog aan het Oude
+Schild woont, en wiens moeder eene West-Vlielandsche was. Deze deelde
+het haren zoon weder bij overlevering mede. (<i>Verg.</i> bladz.
+<a href="#pb22" class="pageref">22</a> onder aan de noot.)</p>
+<p id="a13">XIII. Zoo dikwijls als de Hollandsche oorlogsvloot bij of
+onder Vlieland ten anker lag, verbleef de Ruiter aldaar in een groot
+ruim dubbel heerenhuis, dat voor slechts weinige jaren gesloopt is;
+naast hetzelve stond een ander groot ouderwetsch gebouw; beiden toonden
+duidelijk wat dit dorp eenmaal was, voor het door zoovele
+lotwisselingen tot het verval is geraakt, waarin het thans verkeert.
+Mogt eenmaal het <span class="pagenum">[<a id="pb42" href="#pb42" name=
+"pb42">42</a>]</span>plan in overweging genomen en ten uitvoer gebragt
+worden, om, door eene doorgraving van den zoogenaamden Rigchel, eene
+doorloopende haven te maken, welke de Vliereede met de tegenwoordige
+haven of met de Sloot vereenigt: Wie weet welke gevolgen dit voor
+Vlieland&rsquo;s welvaart zoude opleveren; en zeker zou het voor de
+menigvuldige koopvaardijschepen eene meer veilige legplaats opleveren,
+dan de Reede hun tegenwoordig aanbiedt. (<i>Verg.</i> bladz. <a href=
+"#pb25" class="pageref">25</a>.)</p>
+<p id="a14">XIV. Ten opzigte van de pogingen tot opdelving der
+schatten, welke bij het vergaan van <i>the Lutine</i> verloren geraakt
+zijn, lazen wij dezer dagen, in de Amsterdamsche Courant, de volgende
+mededeeling:</p>
+<p>(Harlingen 19 Julij 1857). &bdquo;In het jaar 1799 strandde bij
+Terschelling (?) het Engelsche schip <i lang="en">the Lutine</i>, met
+eene rijke lading, waaronder zich bevonden eene menigte zilveren en
+gouden munten en staven. Eenige malen werd beproefd uit het wrak, dat
+diep onder water in het zand was gezonken, iets van de kostbare lading
+te bergen. Sedert 1843 werd dit niet weder ondernomen, ofschoon men
+voorzeker houdt, dat er zich nog zeer veel aan waarde in het wrak
+bevindt. Thans evenwel (zoo schrijft de kommissie uit de deelhebbers in
+de onderneming op de Lutine aan die deelhebbers) schijnt het regte
+tijdstip daar te zijn om met vrucht iets op het wrak te beproeven. De
+bijzondere diepte toch <i>bij</i> en de verlegging der banken
+<i>waartusschen</i>, het wrak gezonken ligt doet vermoeden, dat het van
+zand ontbloot is. Wat dit vermoeden versterkt is, dat in het voorjaar
+zich eene zeeton aan het wrak hechtte die door den visscherman C. Wever
+met een stuk van het voorschip opgehaald werd.</p>
+<p>Nu vernemen wij, dat onlangs den Heer L. Taurel, natuurkundige te
+Kampen, aangeboden heeft om, tegen aandeel in de bergloonen, te
+beproeven wat er in dezen mogelijk zij, indien de Kommissie de onkosten
+voor opdrijving en aanwijzing voor zich neemt. De Kommissie heeft dit
+aanbod aangenomen, en den Heer Taurel &#8533; in het bergloon
+toegezegd. Zoodra nu de benoodigde gelden daarvoor gestort zijn, door
+de deelhebbers, zien wij de hervatting dier onderneming te
+gemoet.<span class="corr" id="xd21e1121" title=
+"Niet in bron">&rdquo;</span> (<i>Vergel.</i> bladz. <a href="#pb27"
+class="pageref">27</a>.)</p>
+<div class="transcribernote">
+<h2 class="main">Colofon</h2>
+<h3 class="main">Beschikbaarheid</h3>
+<p class="first">Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen
+overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het
+kopi&euml;ren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de
+<a class="exlink xd21e41" title="Externe link" href=
+"http://www.gutenberg.org/license" rel="license">Project Gutenberg
+Licentie</a> bij dit eBoek of on-line op <a class="exlink xd21e41"
+title="Externe link" href=
+"http://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.</p>
+<p>Dit eBoek is geproduceerd door het on-line gedistribueerd correctie
+team op <a class="exlink xd21e41" title="Externe link" href=
+"http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.</p>
+<p>Scans voor dit boek zijn beschikbaar via de <a class=
+"exlink xd21e41" title="Externe link" href=
+"http://boeken1.kb.nl/nl/gview/index/query//coll/boeken1/image/1KhPAAAAcAAJ">
+Koninklijke Bibliotheek</a> in Den Haag.</p>
+<h3 class="main">Codering</h3>
+<p class="first">Dit boek is weergegeven in oorspronkelijke
+schrijfwijze. Afgebroken woorden aan het einde van de regel zijn
+stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel zijn
+verbeterd. Deze verbeteringen zijn aangegeven in de colofon aan het
+einde van dit boek.</p>
+<h3 class="main">Documentgeschiedenis</h3>
+<ul>
+<li>2013-11-03 Begonnen.</li>
+</ul>
+<h3 class="main">Externe Referenties</h3>
+<p>Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn
+dat deze links voor u niet werken.</p>
+<h3 class="main">Verbeteringen</h3>
+<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p>
+<table class="correctiontable" summary=
+"Overzicht van verbeteringen aangebracht in de tekst.">
+<tr>
+<th>Bladzijde</th>
+<th>Bron</th>
+<th>Verbetering</th>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e288">10</a></td>
+<td class="width40 bottom">strijdt</td>
+<td class="width40 bottom">strijd</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e369">13</a></td>
+<td class="width40 bottom">het</td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e371">13</a></td>
+<td class="width40 bottom">dezit</td>
+<td class="width40 bottom">bezit</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e389">14</a></td>
+<td class="width40 bottom">)</td>
+<td class="width40 bottom">,</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e400">14</a>,
+<a class="pageref" href="#xd21e424">15</a></td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40 bottom">,</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e403">14</a></td>
+<td class="width40 bottom">West-vlieland</td>
+<td class="width40 bottom">West-Vlieland</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e494">16</a></td>
+<td class="width40 bottom">westersche</td>
+<td class="width40 bottom">Westersche</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e508">n.v.t.</a></td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40 bottom">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e585">23</a></td>
+<td class="width40 bottom">huize</td>
+<td class="width40 bottom">huizen</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e607">25</a></td>
+<td class="width40 bottom">Presidenf</td>
+<td class="width40 bottom">President</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e636">26</a></td>
+<td class="width40 bottom">Eijerlandsbe</td>
+<td class="width40 bottom">Eijerlandsche</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e641">27</a></td>
+<td class="width40 bottom">aan</td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e650">27</a></td>
+<td class="width40 bottom">,</td>
+<td class="width40 bottom">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e657">27</a></td>
+<td class="width40 bottom">2</td>
+<td class="width40 bottom">3</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e676">28</a></td>
+<td class="width40 bottom">3</td>
+<td class="width40 bottom">4</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e699">28</a></td>
+<td class="width40 bottom">5</td>
+<td class="width40 bottom">6</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e716">29</a></td>
+<td class="width40 bottom">6</td>
+<td class="width40 bottom">7</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e741">30</a></td>
+<td class="width40 bottom">7</td>
+<td class="width40 bottom">8</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e752">30</a></td>
+<td class="width40 bottom">22&deg; 43&prime; 23&Prime;</td>
+<td class="width40 bottom">5&deg; 3&prime; 19&Prime;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e770">31</a></td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40 bottom">dag</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e775">32</a>,
+<a class="pageref" href="#xd21e1077">41</a></td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40 bottom">)</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e778">32</a></td>
+<td class="width40 bottom">bekende</td>
+<td class="width40 bottom">bekenden</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e782">32</a></td>
+<td class="width40 bottom">geeft</td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e979">37</a></td>
+<td class="width40 bottom">Harlngen</td>
+<td class="width40 bottom">Harlingen</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e982">37</a></td>
+<td class="width40 bottom">.</td>
+<td class="width40 bottom">,</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1014">38</a></td>
+<td class="width40 bottom">Mallaga</td>
+<td class="width40 bottom">Malaga</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1017">38</a></td>
+<td class="width40 bottom">plaaste</td>
+<td class="width40 bottom">plaatse</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1051">40</a></td>
+<td class="width40 bottom">)</td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1121">42</a></td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40 bottom">&rdquo;</td>
+</tr>
+</table>
+</div>
+</div>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e908" href="#xd21e908src" name="xd21e908">1</a></span> De
+Noordelijkste uithoek van Eijerland, dat v&oacute;&oacute;r ruim twee
+eeuwen een eiland op zich zelven was, doch sedert met Texel is
+vereenigd, draagt den naam van het Engelsche Kerkhof. Het erlangde dien
+naam vanwege het groot aantal schipbreukelingen dat hier den dood vond
+en begraven werd. Geen wonder, voorwaar! zoo men van Engelsche
+zeelieden, over Eijerland sprekende, meermaals hoort zeggen:
+&bdquo;<i lang="en">Damm Egg Island!</i></p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e1049" href="#xd21e1049src" name="xd21e1049">2</a></span> Zie onze
+beschrijving van het eiland Texel en zijne Bewoners, bladz. 41.<a id=
+"xd21e1051" name="xd21e1051"></a> Een paar jaar geleden vond men elders
+op Texel Spaansch geld.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e1072" href="#xd21e1072src" name="xd21e1072">3</a></span> Zie:
+<i>Het Eiland Wieringen en zijne Bewoners</i>, door F. Allan,
+Amsterdam, Weijting (bladz. 9&ndash;11.)</p>
+</div>
+</div>
+</div>
+
+<div>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 44203 ***</div>
+</body>
+</html>
diff --git a/44203-h/images/book.png b/44203-h/images/book.png
new file mode 100644
index 0000000..963d165
--- /dev/null
+++ b/44203-h/images/book.png
diff --git a/44203-h/images/card.png b/44203-h/images/card.png
new file mode 100644
index 0000000..1ffbe1a
--- /dev/null
+++ b/44203-h/images/card.png
diff --git a/44203-h/images/external.png b/44203-h/images/external.png
new file mode 100644
index 0000000..ba4f205
--- /dev/null
+++ b/44203-h/images/external.png
diff --git a/44203-h/images/map.png b/44203-h/images/map.png
new file mode 100644
index 0000000..2eb2f9e
--- /dev/null
+++ b/44203-h/images/map.png
diff --git a/44203-h/images/maph.png b/44203-h/images/maph.png
new file mode 100644
index 0000000..29581ee
--- /dev/null
+++ b/44203-h/images/maph.png
diff --git a/44203-h/images/new-cover-tn.jpg b/44203-h/images/new-cover-tn.jpg
new file mode 100644
index 0000000..21a73d2
--- /dev/null
+++ b/44203-h/images/new-cover-tn.jpg
diff --git a/44203-h/images/new-cover.jpg b/44203-h/images/new-cover.jpg
new file mode 100644
index 0000000..5bcb377
--- /dev/null
+++ b/44203-h/images/new-cover.jpg
diff --git a/44203-h/images/titlepage.png b/44203-h/images/titlepage.png
new file mode 100644
index 0000000..fd4c6c7
--- /dev/null
+++ b/44203-h/images/titlepage.png
author	Roger Frank <rfrank@pglaf.org>	2025-10-14 18:37:14 -0700
committer	Roger Frank <rfrank@pglaf.org>	2025-10-14 18:37:14 -0700
commit	298cff5ca69bde3ec3553de6f309a190b8af3b6e (patch)
tree	dc52b41b8030d47e9f8d44d9da1eb2bb5a14ed47 /44203-h