diff options
Diffstat (limited to '44204-0.txt')
| -rw-r--r-- | 44204-0.txt | 882 |
1 files changed, 882 insertions, 0 deletions
diff --git a/44204-0.txt b/44204-0.txt new file mode 100644 index 0000000..3d77bec --- /dev/null +++ b/44204-0.txt @@ -0,0 +1,882 @@ +*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 44204 *** + + HET EILAND SCHIERMONNIKOOG + EN ZIJNE BEWONERS, + + GESCHETST + DOOR + F. ALLAN. + + + Met eene Kaart. + + + AMSTERDAM, + WEIJTINGH & VAN DER HAART. + 1856. + + + + + + + +VOORWOORD. + + +Het was naar aanleiding van eenige door mij geschreven werkjes, +over sommige Noord-Hollandsche Eilanden, dat ik door eenige mijner +vrienden en betrekkingen, (geboren Schiermonnikoogers) op wier +vriendschap ik hoogen prijs stel, werd aangezocht, om ook van hun +eiland iets te geven. Rekenende op hunne belofte, om, zoo veel in hun +vermogen was, mij met hunne inlichtingen ter zijde te zullen staan, +zette ik mij neder ter vervaardiging van het Werkje, dat ik hierbij, +mijnen Landgenooten in het algemeen, en den Schiermonnikoogers in +het bijzonder, met bescheidenheid aanbiede. + +Terwijl ik tevens mijnen dank betuig aan die allen, welke mij met +hunne inlichtingen wel hebben willen dienen. + +Moge het vele lezers vinden! + + +Eiland Marken, F. Allan. +den 1 Febr. 1856. + + + + + + + +HET EILAND SCHIERMONNIKOOG EN ZIJNE BEWONERS. + + +Het in zoo vele opzigten belangrijke eiland Schiermonnikoog, dat +inzonderheid door de geheel eigenaardige taal der bewoners, zich van +de overige Nederlandsche dialecten onderscheidt, maakt tegenwoordig +eene der grietenijen van de provincie Friesland uit, en behoort als +zoodanig, tot het Arrondissement Leeuwarden, Kanton Dockum. + +Ten Noorden omspoeld door de Noordzee, en ten Oosten door de +Lauwer, is het ten Zuiden begrensd door de Wadden, en ten Westen +door de uitwatering van de Hunse, welke het Groninger-Diep wordt +geheeten. Dit water loopt, na zijne zamenvloeijing met de mondingen der +Dockumer-Nieuwezijlen (de Ecumazijl en Munnekezijl,) bij Oostmahorn, +door het zoogenoemde Friesche-Gat, tusschen de Friesche kust en dit +eiland, in de Noordzee.-- + +De gemiddelde diepte van dit zeegat, dat vooral door zijnen sterken +stroom, bij den zeeman bekend is, bedraagt 18-36 voeten. De stroom +heeft te dezer plaats zulk eene groote kracht, dat men er, zelfs +gedurende de strengste winters, geen ijs aantreft. Dit is echter niet +het geval aan het andere einde van het eiland. De ruimte van dáár tot +aan de vaste kust der provincie Groningen, bestaat geheel uit Wadden +en Zandvlakten, die bij gewone weêrsgesteldheid, met laag water of +ebbe, telkenreize, bijna geheel en al droog vallen; ja, meermaals +zoude men, door den nood gedreven, aan deze zijde, den overtogt naar +den vasten wal, te voet kunnen ondernemen.--Men maakt echter van +deze, altijd zeer gewaagde gelegenheid, om het eiland te verlaten, +geen gebruik; naardien niet alleen de afstand groot, maar ook, omdat +de grond op sommige plaatsen zeer los en moerassig is.--Gedurende +strenge winters en aanhoudende koude, bedient men zich van het ijs, +om den vasten wal te naderen.-- + +De geographische ligging van Schiermonnikoog, Is 53°, 28', 47'' N.B., +en bijna 23 1/2° O.L.--; de afstand van de Friesche kust 1 1/2 uur, +van de Groninger kust en van het eiland Ameland 3 uur. + +Omtrent den naamsoorsprong van Schiermonnikoog bestaat verschil van +gevoelen. Naar sommiger meening zou dit eiland zijnen naam gekregen +hebben van zekere monnik-orde of konvent, tot welks toenmalige +bezittingen het behoorde. Het is echter niet genoegzaam zeker, of deze +monniken, hun verblijf hebben gehouden in een, op het eiland toenmalig +aanwezig klooster, dan wel in een ander gewijd gebouw, ergens elders +in Friesland.--Welligt, dat Schiermonnikoog eenen eigendom heeft +uitgemaakt van de rijke kloosters Lidlum en Ludingakerk;--van dezen +althans, is het bekend, dat derzelver bewoners, ter voldoening aan +hunne schraapzucht, veel in het noordelijk gedeelte der tegenwoordige +Zuiderzee, en de Wadden, hebben verrigt, dat naderhand ook op +de gesteldheid van de noordelijke eilanden grooten invloed heeft +uitgeoefend.--Zoo is het bekend, dat zij eene doorgraving lieten maken, +in die strook lands, waaruit in lateren tijd de eilanden Vlieland en +Terschelling zijn ontstaan, terwijl de Abt Gerhardus, van Lidlum, in +de nabijheid van Terschelling, zijnen lusthof had. De naam daarvan, +is nog aanwezig in de zandplaat de Abt, bij laatstgemeld eiland, +terwijl van de groote uitgestrektheid lands, waarvan de Grind nog +overig is gebleven, bijna niet meer dan den naam bekend is. En toch, +de Grind was eens eene hoogst belangrijke plaats, waar een der Abten +zelfs eene school voor de hoogere wetenschappen had gesticht.--Ook +is het bekend, dat de kloosterbroeders eene gracht lieten graven van +Harlingen naar de Grind, welke thans nog het grootscheeps vaarwater +uitmaakt, en de Harlinger Jetting, (uitwatering, gieting) geheeten +wordt.--Van de eertijds groote dorpen Westerbierum en Dijkshorne, zijn +niet de minste sporen meer zigtbaar; terwijl evenzoo de voornaamste +bezittingen van de aanzienlijke geslachten der Harmana's, Harlinga's +en Haltema's, in de diepte bedolven zijn. + +Oudtijds werd het eiland Monnikoog genoemd, waarschijnlijk eene +afleiding of verbastering van het Latijnsche Monicoga, waarbij later +het woorde Schier of Scheer gevoegd is, omtrent welks beteekenis +verschillende meeningen bestaan. Volgens sommigen komt het woordje +Schier af van de Schiere, d. i. grijze of graauwe mantels en kappen, +welke de kloosterlingen zouden gedragen hebben. Is dit gevoelen, +waarmede wij geheel instemmen, waar, dan volgt daaruit ook, dat er +veel waarschijnlijkheid bestaat voor de meening, dat op het eiland +zelve, en dus niet daar buiten, een klooster gestaan hebbe.-- + +Anderen nemen aan, dat de kloosterbroeders, dit oog of eiland in +eigendom hebbende, in de bekende binnenlandsche verdeeldheden tusschen +de zoogenaamde Schieringers (behoeftigen) en Vetkoopers (gegoeden) +welligt betrokken zijn geweest, of daaraan deel hebben genomen en +der Schieringer-partij waren toegedaan. + +Van daar zouden zij dan den naam van Schieringer-Monniken, en bij +verkorting, dien van Schiermonniken erlangd hebben.--Wat hiervan +zij, zoo veel is, blijkens een oud handschrift zeker, dat die van +Monnik-oog, zoo als het daarin heet, tot de partij der Schieringers +behoord hebben.-- + +Althans, genoemd handschrift gewaagt van een verdrag of overeenkomst, +dat op zekeren tijd stond gesloten te worden tusschen de Schieringers +en Vetkoopers, en dat onder de afgevaardigden of gecommitteerden van +beide partijen, van de zijde der Schieringers ook verschenen die van +Monnik-oog en Rottumer-oog; die bij dit verdrag, aan de Vetkoopers, +de vrije en onbelemmerde visscherij op hunne kusten toestonden.-- + +De vlakke inhoud van dit eiland, die thans ongeveer 1088 bunders +bedraagt, waarvan ruim 1079 bunders belastbaar land, was vroeger +veel uitgestrekter. De gestadige afbrokkeling, veroorzaakt door +de vreesselijke stormvloeden, welke in den loop der eeuwen ook +dit gedeelte van den vaderlandschen bodem teisterden, hebben +een aanmerkelijk gedeelte van het eiland ingekort en aan de zee +prijsgegeven. + +Het waren inzonderheid de verwoestende stormvloeden van Kerstnacht +1717, en van den 1e Januarij des jaars 1720, waardoor Schiermonnikoog +zeer veel had te lijden.--De natuurlijke schutsmuur, tegen de woede +der zee, de duinen, werden ten deele weggeslagen of verstoven, en +de bewoners genoodzaakt, hunne woningen af te breken en die zoo veel +mogelijk oostwaarts weder op te bouwen. + +Zoo bestond er in vroegere jaren aan de zuidzijde des eilands ook +eene haven, de Wiel genaamd, die vooral des winters, aan de schepen +tot eene veilige ligplaats diende, doch ook deze is thans door de +zee geheel verzwolgen. + +De duinen bezitten geen eigen namen, behalve eene, die algemeen +bekend staat, als de Witte Duin, en dezen naam draagt naar de helm, +waarmede zij is beplant. Tusschen de duinen heeft men drie tamelijk +uitgestrekte valeijen, gloppen genaamd, als 1e het Kaperglop, (waar +vroeger eene kaap of verkenningsteeken stond [1];)--2e Zeeduinen, en +3e het Zeeglop, terwijl buiten de duinen nog het Groene Glop gevonden +wordt. Voorts is er eene uitwatering aan de zuid-oostzijde des eilands, +het Nieuwlands-riet genaamd.-- + +Ook het lot dat der voormalige buurtschappen op dit eiland ten deele +is gevallen, bewijst mede de verandering, welke de natuurlijke +toestand van Schiermonnikoog heeft ondergaan. Vroeger namelijk, +bestonden hier 4 buurtschappen, Ooster- en Westerburen, Binnendijken en +Dompen. Deze laatste buurt, welke voorheen tot Westerburen behoorde, +is omstreeks het midden der 18e eeuw ten gevolge van overstrooming en +afkabbeling vernietigd, welk lot ook later ten deele aan Oosterburen +was beschoren.-- + +Een eigenlijk geregeld dorp of vlek, bestond er vóór 1720 niet. De +buurten telden te zamen een 160-tal woningen, die nagenoeg zonder +regel verspreid lagen.--Tegenwoordig bevat Schiermonnikoog een vijftal +buurten, die ééne gemeente uitmaken, n. l. de Voorste Streek, de Lange +Streek, de Middenstreek, Vierhuizen en Zevenhuizen, benevens een paar +meer afgelegen boerenplaatsen, te zamen bevattende p. m. 900 inwoners. + +Door de hierboven genoemde verplaatsing oostwaarts heen, erlangde +Oosterburen eene merkelijke uitbreiding, en werd langzamerhand een +regelmatig aangelegd dorp, dat voornamelijk uit twee rijen huizen +bestaat, die van elkander onderscheiden worden door de benamingen van +"de Oosterstraat of Voorstreek en de Westerstraat of Achterstreek, +waarvan eerstgenoemde het langste en het meest bevolkt is, terwijl +de andere, als bevattende de voornaamste huizingen, zoo als van den +geneesheer, ontvanger enz., het aanzienlijkste voorkomen heeft. + +Beide hoofdstraten strekken zich van het westen, oostwaarts uit, +en zijn niet geplaveid.-- + +De tegenwoordige kerk, welker stichting van 1762 dagteekent, is in het +midden dier straat, op een ruim plein dat tot algemeene begraafplaats +dient, gebouwd. Het is een langwerpig vierkant gebouw, dat zeer net +betimmerd is en dat, bij eene breedte van 25, eene lengte van 60 voeten +heeft. Op het midden der kap is eenen zeskanten groen geverwden toren, +waarin een' klok hangt, die, naar men zegt, afkomstig is van een +Engelsch schip, dat op de kusten van dit eiland strandde. + +Aan de oostzijde bezit dit bedehuis twee, aan den noordkant vier, +en aan de zuidzijde vijf ramen. Van de twee over elkander gelegene +ingangen is die aan de westzijde de hoofdingang met een portaal. Het +inwendige der kerk, welke een verwulf heeft, is versierd met eenige +fraaije wapenborden van de adellijke familie der Stachouwers, terwijl +een verheven zitbank, waaronder een grafkelder, het eigendom is van +de vroegere bezitters of heeren van dit eiland, dat ten jare 1638 +tot eene Vrije Heerlijkheid werd verheven, en door de Staten der +provincie Friesland beschonken, met de landen, zeeregten, impositiën +civiele en crimineele justitie, onder voorbehoud echter van het +regt van souvereiniteit en hommage te erkennen en te praesteren, bij +solemneelen eede van getrouwheid aan hunne provincie in het bijzonder, +en in gevolge van dien aan de geheele Unie, tegen eene som van f + 18,151, in vollen eigendom overgedragen aan Johan Stachouwer, Heer +van Rijsbergen, St. Anna en Isselietes, wiens nazaat, Jonkheer Edzard +Tjaard van Starkenborg Stachouwer tot Wehe, Lid van de Ridderschap der +provincie Groningen, verblijf houdende te Maarssen, provincie Utrecht, +de tegenwoordige eigenaar is. + +De waarde dezer Heerlijkheid was in den tijd van bijna anderhalve eeuw, +door ontwikkeling van de vruchtbaarheid des bodems, dermate gerezen, +dat dezelve ten jare 1761, bij eene boedelscheiding, op eene innerlijke +waarde van ongeveer 89,000 guldens werd geschat.-- + +Aangaande deze heerlijkheid vonden wij in een oud gedrukt stuk veel +wetenswaardigs betrekkelijk het "Eygen gekogte Regt van Civile en +Criminele Justitie" over dezelve. [2] + +Het vorig kerkgebouw, met steenen toren en pannen dak, werd +gesticht omstreeks 1600, doch in 1715, ten gevolge van aanhoudende +zandstuivingen der duinen, gesloopt en vervangen door eene andere, +waarvan men slechts ruim veertig jaren genot mogt hebben, naardien +zij in 1760 door de zee werd verwoest. + +Dan, niet alleen dat de veranderingen, welke er in den loop der eeuwen +op Schiermonnikoog hebben plaats gegrepen, blijken uit den bouw der +drie kerken, in een betrekkelijk kort tijdsbestek; maar er is meer +dat van die verandering getuigt. Zoo ontwaarde men omstreeks 1735, +dat het buitenstrand aan de Z.-West zijde, door het verloopen der +zeegaten en stroomen, op verontrustende wijze afnam. Deze afspoeling +nam zoo zeer toe, dat men omtrent 20 jaren later, het aan de zee prijs +geworden gedeelte lands, op meer dan een uur gaans konde begrooten, +terwijl het volgens latere waarnemingen, van 1814 tot en met het +noodlottige jaar 1825 gedaan, bleek, dat Schiermonnikoog aan de zuid- +en zuidwestelijke zijde, zoo zeer was ingekort, dat het in de breedte +verloren gedeelte lands eene uitgestrektheid had gehad, bijna gelijk +aan die van het land, dat toen nog van den zeekant tot aan de duinen +op het breedste gedeelte des eilands aanwezig was. Geen wonder dus, +dat de inwoners met reden bevreesd waren voor het toekomstige lot van +hun eiland, aangezien het te vermoeden was, dat, ingeval de loop des +strooms door het verbreken of aanslibben der voorliggende gronden, +geenen anderen weg werd aangewezen, de vaste bodem des eilands, binnen +korten tijd, afgespoeld zoude zijn, tot zelfs daar waar het dorp was +gebouwd. En nog te meer werden zij in hunne vrees bevestigd, naardien +de duinen reeds op onderscheidene plaatsen waren geïnundeerd, en de +Noordzee, ter plaatse waar deze natuurlijke zeeweringen ontbraken, +met vollen golfslag op het vlakke gedeelte des eilands aankwam, +terwijl het land dáár, waar dit niet plaats had, door aanhoudende +overstuiving der zandduinen bedorven geraakte.--Zoo als wij boven reeds +aanmerkten, hadden er van tijd tot tijd verhuizingen plaats gehad, +ter oorzake waarvan de voormalige buurtschappen waren verdwenen. Dan +ook dit middel, om den gevreesden vijand, het water, althans tijdelijk +te ontkomen, baatte niet meer, aangezien de watervloed van Februarij +1825 had doen zien, dat de woningen reeds op het hoogste gedeelte des +eilands stonden, zoodat het vooruitzigt der bewoners, bij eene aldus +voortgaande afneming, waardoor het te voorzien was, dat het eiland +eindelijk in eene kale zandbank zoude verkeeren, allezins bang was.-- + +Bovendien was het in het voormelde jaar, 1825, gebleken, dat de +kunstmatige [3] zeeweringen, geene genoegzame sterkte bezaten, om, +in tijd van nood, den aandrang des zeewaters te keeren. Zoo was het +op den avond van den 5den Februarij v.m.j. dat het zeewater met zulk +eene snelheid rees, dat het ongeveer ten zeven uren bijna 1/4 Ned. el +hooger stond dan bij den hoogsten waterstand van den vloed in November +1824.--Het opkomend vloedwater stortte met geweld over den zeedijk +heen, en naderde, voortgestuwd door den hevigen wind, met eenen +geweldigen aandrang het dorp. Al wat buiten het dorp woonde, vlugtte +herwaarts; het vee trachtte men zoo veel mogelijk op de hoogste deelen +des eilands te brengen, waarop het dan ook behouden bleef.--De wind +nam intusschen in hevigheid toe; het water liep, bij zijnen hoogsten +stand, ter diepte van ruim eene Ned. el over de dijken, baande zich +met hevigen golfslag door de Zuiderduinen, welke op onderscheidene +plaatsen weggeslagen werden, eenen doortogt, verwoestte geheel of +ten deele verscheidene landbouwershoeven, schuren en andere zaken, +hooi, graan en andere levensbehoeften, en bedekte de landerijen geheel +onder het van de duinen losgescheurde en afgestoken land.-- + +Geen wonder dus, dat deze eilanders, na zulke voorvallen en onder +zulke omstandigheden, zich de toekomst van hun eiland als hoogst +treurig voorstelden.--Dan, de goede Voorzienigheid waakte ook +over Schiermonnikoog. De vrees van deszelfs bewoners is merkelijk +verminderd, of wèl geheel weggenomen, dewijl aan het westeinde des +eilands, in eene zuidwaartsche rigting, eene plaat of bank is verrezen, +die zich in eene vrij groote uitgestrektheid naar Peazens rigt. Het is +voorzeker opmerkelijk, dat deze plaat of zandbank, welke zich aldaar +zonder eenige kunstmatige tegemoetkoming gevormd heeft, en die onder +den naam van den Noorman, zeer verre in het Friesche Gat uitloopt, +hier als het ware tot een bolwerk is opgeworpen, die de verkleining +van Schiermonnikoog, door aanhoudende afkabbeling der zee, door het +vernietigen van den stroomloop, voorkomt.-- + +Onder de meldingswaardige bijzonderheden, welke er vroeger op +Schiermonnikoog gevonden werden, behoort vooral genoemd te worden het +te Binnendijken gestaan hebbende Stamhuis der Heeren en Vrouwen van de +Heerlijkheid Schiermonnikoog, het Huis Binnendijken. Dit aanzienlijk +gebouw is echter, nadat het verwoest was, door de overstroomingen +en inbreken der zee, vervangen door een ander gebouw, Rijsbergen +geheeten, zijnde eene versterkte burg, waarop zich de eigenaars der +Heerlijkheid, gedurende vele jaren met ter woon hebben gevestigd, +en die oostwaarts van buurt Oosterburg stond, terwijl de adellijke +familie der Stachouwers daarna gedurende langen tijd verblijf gehouden +heeft, op de buitenplaats Patmos, die meer westwaarts stond, en waarop +de vorige Grietman van Schiermonnikoog woonde. + +Behalve de genoemde bijzondere Heerenhuizingen was er vroeger nog eene +andere buitenplaats, Duinenburg geheeten, die omgeven was met grachten, +bosschen, boomgaard en tuinen. Deze plaats heeft echter vele en groote +veranderingen ondergaan, en dient heden tot pastorie van den predikant, +die hier het leeraarambt bekleedt over de 900 inwoners, die allen der +Hervormde Godsdienst zijn toegedaan, en waaronder circa 300 ledematen +zijn, die eene gemeente uitmaken, welke tot de klassis van Dockum, +Ring van Holwerd, behoort. + +Sedert twee eeuwen geleden was de gemeente van Schiermonnikoog +gecombineerd met die van Nes, in Friesland. De predikant van +laatstgemelde plaats, ging op bepaalde tijden derwaarts prediken, +hetgeen duurde tot aan het jaar 1617. Van toen af tot aan 1640 +vervulde de predikant van Paezens, zijnde Cornelis Pophh, de dienst +op het eiland. Deze ijverige leeraar kwam op eene zijner terugreizen +van het eiland, door slecht weder, ellendig om het leven.--Gedurende +de daarop volgende vier jaren, dus tot 1644, bleef Schiermonnikoog +vacant, doch bekwam toen zijnen eersten eigen' herder en leeraar in +Cornelis Pieters, die, na slechts vijf jaren zijn ambt met trouw en +ijver waargenomen te hebben, aldaar overleed.-- + +Het beroep, dat vroeger eene Heerlijke Collatie was, is sedert eenige +jaren eene Koninklijke geworden. + +Behalve een gebouw van de Noord- en Zuid-Hollandsche +Reddingmaatschappij dat in de nabijheid der kerk staat, en waarin eene +zeer doelmatig ingerigte reddingboot met toebehooren bewaard wordt, +verdient ook de inrigting van liefdadigheid genoemd te worden.--Al wie +in deze gemeente diaconale ondersteuning noodig heeft en daarom vraagt, +is, volgens de bestaande verordeningen, verpligt, zich geheel en al +aan de diakonie over te geven, die dus ook zorg draagt, dat het hem aan +niets ontbreke. Al de door de diakonie ondersteund wordende personen, +erlangen hun onderhoud in een daartoe bestemd gebouw, waarin zij, +even als in een weeshuis, aan eene gemeene tafel, en bij den gemeenen +haard gevoed en gehuisvest worden. Aan deze armeninrigting is een +werkhuis verbonden, dat in het laatste gedeelte der voorgaande eeuw, +op kosten van den Heer des eilands, is gesticht. Zij, die onderstand +erlangende, in staat zijn om te arbeiden, moeten zich dagelijks naar +dit werkhuis begeven, om behulpzaam te zijn in het spinnen van garen, +dat van hennip wordt gemaakt en bestemd is voor de rolreederij. + +De openbare school, waarin ook onderwijs gegeven wordt in de +zeevaartkunde, en waarvan, vooral des winters, door vele jonge +varensgezellen gebruik wordt gemaakt, telt gemiddeld ruim 100 kinderen. + +Als eene bijzonderheid merken wij mede aan, dat de meeste huizen, die +van gele mopsteen zijn opgebouwd, begroeid zijn met eiloof of klimop. + +De inwoners erlangen voor het meerendeel hun bestaan in de scheepvaart, +en ofschoon zich sedert 1825 vele familiën, elders, inzonderheid in of +in de nabijheid van Amsterdam hebben gevestigd, zijn er nog een groot +aantal koopvaardijkapiteins, stuurlieden enz., met hunne huisgezinnen. + +Vroeger bezaten de Schiermonnikoogers eene belangrijke hoeveelheid +schepen, wier getal zelfs tot meer dan honderd beliep, en die allen, +voor eigen rekening dezer eilanders, in de vaart gebragt werden. Men +noemde deze vaartuigen Snikken, en het meerendeel daarvan werd +gebezigd tot uitoefening der vischvangst op de Noordzee. Destijds +was dit eiland inzonderheid vermaard door de gedroogde schol, welke +van daar allerwege verzonden werd, en die nog heden ten dage, aldaar +het best behandeld wordt. + +Deze visch ontweek echter later meer onze kusten, zoodat de vangst +verminderde en de Schiermonnikooger visschers genoodzaakt waren, om, +verstoken van deze broodwinning, zich van hunne snikken te ontdoen +en van schepen te voorzien, geschikt om ter koopvaart te worden +gebezigd. Van toen af lagen zij zich meer bepaald op de zeevaart toe, +en begaven zij zich naar de kusten van Holstein en andere plaatsen, +en sedert de tweede helft der zeventiende eeuw ook naar de Oostzee, +en de Fransche en Engelsche havens, werwaarts zij, van uit onze +vaderlandsche havens, allerlei koopwaren en stukgoederen vervoerden, +en van waar zij die ook herwaarts overbragten,--terwijl sommige hunner, +inzonderheid na de meer algemeene uitbreiding van onzen koophandel, +zich op de groote vaart toeleiden, zoo dat men heden ten dage, onder +de Oost- en West-Indische scheepsgezagvoerders vele Schiermonnikoogers +aantreft. [4]-- + +Een ander gedeelte der bevolking legt zich op den landbouw toe, vooral +sints de landerijen, door de bemoeijingen van den Heer des eilands, +die zorg droeg voor een doelmatige bemesting, eene vruchtbaarheid +hebben ontwikkeld, welke veel verschilt met hunnen voormaligen +toestand. Groeiden toen daarop slechts eenige dorre mosplanten, +thans ziet men daarop de beste boom- en veldvruchten wassen.--De +aardappelen inzonderheid, munten door eenen overheerlijken smaak uit; +dit is het eenigste voedingsmiddel, waarvan eene kleine hoeveelheid +wordt uitgevoerd. Landbouw en veeteelt worden overigens uitgeoefend +alleen ter voorziening in de dagelijksche behoeften der eilanders. De +veestapel bestaat uit 22 paarden, 160 runderen en 100 schapen. + +De invoer bestaat in brandstoffen, manufacturen, koloniale producten, +granen en andere noodwendigheden, en heeft plaats uit Amsterdam en +uit de provinciën Friesland en Groningen, waartoe meestal de op dit +eiland te huis behoorende vaartuigen gebezigd worden. + +Dat de oorlog een geessel der menschheid mag geheeten worden, werd +ook tijdens de landing der Engelschen in Noord-Holland, op het +einde der vorige eeuw, op Schiermonnikoog ondervonden.--Ook hier +kwamen, behalve een paar gewapende kotters, een brik van 18 en eene +korvet van 20 stukken, het Friesche Gat binnen, waarvoor nog twee +vijandelijke fregatten ten anker lagen. Aldaar lag eene Bataafsche +brik gestationneerd, the Crash geheeten, welke onder het bevel van +den luitenant ter zee Bijbel Stond, en die achtervolgens slaags +geraakte, eerst met de kotters, vervolgens met de brik en eindelijk +met de korvet. + +Intusschen nam de Bataafsche kanonneerboot de Weerwraak de vlugt, +tot onder Schiermonnikoog, en zag men op de brik, na eene manmoedige +verdediging, de Bataafsche vlag strijken.--Hetzelfde lot wachtte ook +de Weerwraak, waarop de luitenant ter zee Van Maaren bevel voerde, +en die zich weldra door eene brik, een kotter en negen gewapende +barkassen zag aanvallen.--Van maaren, wel overtuigd, dat hij in dezen +ongelijken strijd het onderspit zoude moeten delven, besloot, om den +aan hem toevertrouwden bodem eerder in brand te steken, dan aan den +vijand over te geven. + +Nadat hij, een drietal zijner trouwste krijgsmakkers uitgenomen, de +geheele bemanning der boot had weggezonden, wist hij het, al vechtende +en schietende uit zijne boegstukken, zoo lang uit te houden, dat, +toen de brik hem de volle laag gegeven had en de overige vijandelijke +vaartuigen op zestig passen afstand hem genaderd waren, de vlam +uit het voorluik der boot sloeg, op welk gezigt de barkassen zich +haasteden, af te houden.--De boot verbrandde en viel den vijand dus +niet in handen, terwijl de moedige Van Maaren en zijne drie gezellen, +ofschoon bedreigd door eene hagelbui van geweerkogels, ongedeerd met +de sloep aan land kwamen. + +Den volgenden dag, zijnde den 15den Augustus, naderden eenige +vijandelijke oorlogbodems op nieuw het eiland, welks verdediging +was opgedragen aan den Luitenant Broers, Die 26 manschappen onder +zijn kommando en twee kleine veldstukjes ter zijner beschikking +had. De vijand zond eenige gewapende sloepen en barkassen, zeer +sterk bemand, naar land, die hier dan ook, onder bedekking van het +geschut eener brik, die een hevig vuur op het strand onderhield, +aan wal kwamen.--Dit vuur noodzaakte Luitenant Broers, om met zijne +onderhebbende manschappen naar het dorp te wijken, hetgeen zij echter +niet deden, dan na de beide veldstukjes vernageld te hebben, die later +den Engelschen in handen vielen, door wien ook 9 tjalken werden prijs +gemaakt en een verbrand, terwijl twee andere vaartuigen intusschen +gelegenheid hadden gevonden, om den vijand te ontkomen. + +Gedurende twee uren openden de Engelschen op de onzen een hevig vuur, +doch vruchteloos;--de moed en de goed gekozen positie dezer laatsten +was oorzaak, dat het dorp behouden bleef. + +Wij besluiten deze schets, met het volgende omtrent de bevolking aan +te merken. + +Over het geheel worden deze eilanders, waaronder er thans ook +velen zijn, die ten gevolge van verminderde welvaart, in armoedige +omstandigheden verkeeren, om hunne regtschapenheid, trouw en reine +zeden, algemeen geacht. + +Hunne huishouding is in den regel eenvoudig, terwijl hunne +kleederdragt, ten opzigte waarvan vooral sommige vrouwen nog al pronk- +en modeziek zijn, de gewone Friesche volksdragt is. + +Hun verkeer met alle soorten van menschen, onafscheidelijk met het +zeemansleven verbonden, maakt, dat zij ook voor het meerendeel in +uitwendige beschaving niet ten achteren komen.-- + +Eene bijzondere gewoonte is hier de oprigting van eenen Meiboom, +hier Kallemooi geheeten, en wel Zaturdags voor Pinksteren, wordende +dan de kermis, die drie dagen duurt, ingewijd. + +De jonge lieden planten namelijk op den avond van voormelden Zaturdag, +een' mast in den grond, aan welks boveneinde een' groenen boomtak +bevestigd wordt. Aan deze laatste hangt een' mand, waarin den haan +gezet wordt, die, voorzien van genoegzaam voedsel, gedurende den +kermistijd dáár blijft hangen. Na afloop der kermis wordt de Kallemooi +weder afgebroken, en den haan, den eigenaar (doorgaans de kastelein) +terugbezorgd. + +Doop- en huwlijks-plegtigheden worden hier gelijk elders in ons +vaderland gevierd. Een vriendenmaal wordt bij zulke gelegenheden in +geen geval verzuimd.-- + +Het onderlinge verkeer der jongelieden, pleit zeer ten gunste van +het zedelijk karakter dezer eilanders, en ofschoon dezen de meeste +vrijheid wordt gelaten, zoo hoort men al zeer zeldzaam van onzedelijke +bedrijven. Onechte geboorten hebben er hoogst zelden plaats, terwijl +wij van huisselijke twisten als anderzins, geene voorbeelden kennen.-- + +Omtrent het zoogenaamde vrijen merken wij aan, dat er dan eerst een +welgemeend verbond der liefde, tusschen twee jonge lieden, geacht kan +worden te bestaan, wanneer beide zich des Zondags, te zamen naar de +kerk begeven; alsdan zegt men, dat zij aan elkander verloofd zijn, +in welk geval het tot de zeldzaamheden behoort, indien zoodanig +verloofd zijn, niet gevolgd wordt door getrouwd zijn. + +Het voornaamste, waardoor de Schiermonnikoogers zich van de overige +Nederlanders onderscheiden, is hunne eigenaardige taal. Daarvan +moge het volgende stukje ten bewijze strekken, dat, vervaardigd +door een geboren Schiermonnikooger, met name H. Conter, Ons door +vriendschappelijke bezorging, ter plaatsing in dit boekske werd +afgestaan: + + + KROMMER DAN KROM EN TOCH REGT. + + Schoon 't voor ons oog onmooglijk schijn', + Gij ziet het hier, het kan zoo zijn; + Want ik vraag aan 't Hollandsen oor: + Wie leest dit verstaanbaar voor? + "t Is onmooglijk zult gij zeggen." + Vraag ik zulks op Schiermonkoog + Daar is 't duidlijk voor hun oog. + En dat is ook Neerland's grond + Waar men het verstaanbaar vond. + + Ook nog aan 't Schiermonniks oor + Geeft het soms een valsch gehoor + Veeltijds brengt de tong te regt + Wat de pen te scheef u zegt. + Het zal niemand ooit gelukken. + 't Zijn klinkletters wat ons schort: + 'k Schiet er nog wel zes te kort. + + Eer ik 't heb ter neer gezet + Heb ik meer dan eens gelet, + Om de klanken zoo te wringen, + Als de tong ze u op kan dringen. + + Die het zonder fouten schrieuwt, + Zis ik dat mien mester blieuwt; + Want buug dit krume noch zö lang + Het wet net jogt dan trog uus tang. + + + + DE AAISTE JANNEWARIS. [5] + + 'k Hef 't wol vaker al probeere + Om iëen stök ien Eilaaunstaal, + Maar ik mogt het drooij' of keere, + 't Hiea altied zon rare vaal. + 'k Zil het nog reis iêan keer waaigje, + 't Is ne mien gebeurtedei, + 'k Zil mien hassens zö lang plaaigje, + Dat het mie toch lökken mei. + 't Slimste is maar om 't to schrieuwen, + To digten sjog dat taol ik net, + Maar om 't aolles zö tö wrieuwen, + Dat het veur elk laosbaar wet. + 't Is dan d' aaiste Jannewaris, + Dus van zollem Neijiers dei + Dat elk die maorne eer bie daar is, + Is 't veur zon dan zelfs al dei. + Ja, ne wieml' het op de strieäte, + Lietje en goat van huus tot huus. + Gimmen ken het jaan neu lieäte, + Scheun cent bie cent, 't vult toch de buus. + Ieüwral wet men komm of staaije, + Daadlik: "glok ien 't neiaje jier." + Wat men heere af wat men sjaaije + Alles is dan ien plezier. + Maar ach 't is noch ieans gen jaaune + Of 't giea wiear op 't aaude speur + D'ieane mak'ke d'eauwr te schaaune + Dat die maorne noch wiea ien vleur + + Ja, ik leeuw wol vast dat völe + Wenstje en ja wietet net, + Scheun 't wol van har lippen röle + Jo zesset maar Jao mien het net + Ken men dat zö gauw verjette + Wat uns öine mule zei: + Wil er toch wat mair op lette, + Vreuânen as 'k jemm' bidde mei. + + En dat rochjen van een ewr, + Star lak en brak tö loäzen + Elk bescheaüw hem zollem Jewr, + Dat zue wat botter woäze + En Jezus zei uus aaik: wie zille + En ewr gen kwaaid oon dwaan + Maar krekt zö as wie 't zollem wille, + Zö maöt wie 't n'eâur aaik jaan; + + Kom lieat uus dan mooi 't Neiaje jiear, + En botter paaid betrede, + Dan waaundelje wie mooi pleiziear + En elk is dan tö vrede. + As elk dat paaid guëd haauwde ken + En komt disz dei veur uus dan wiear, + Dan reupt elk neâur mooi bliedschap to + "Gelok en zegen ien 't Neiajiear." + + + + OON DEN LOAZER. + + 't Is aaiste ien uus oine spraak, + Verscheunje dus den dichter; + Want zeker dacht hie het wat vaak, + 't Wet botter en aaik ligter. + + Wil mie dus vut geen straf op lesse, + As 't somtieds net to loazen wiea + Want 'k ken 't jemm' wol mooi wiearheid sesse, + 'k Wiea blied, dat ik het zö viear hiea.-- + + + + + + + +EXTRACT UIT DE: + + "Verdediginge van het Vrij + eygen gekogte Regt van Civile + en Criminele Justitie, over + de Heerlijkheid Schiermonnikoog.-- + + +"Onder alle volkeren van Europa Frieslandt geroemt werdende, te +leven na de Roomsche Keizerlijke Wetten, en hare Land-regten en +Statuten soo veel doenlijk conform deselve, volgens het goedvinden +van Albert Hertog van Saxen, in den Jare 1499 in train gebragt, als +noch in heilige Observantie zijnde, soo is het seer te verwonderen, +dat men aldaar over een eijgen vrij gekogt Regt moet disputeren, +ende wel over een regt van een stuk goed eertijds soo seer veragt, +ende dat nooit het geringste gedeelte van die Provincie is geweest: + +"Want, wanneer de Heerlijkheit van Schiermonnikoog nog in den eigendom +van de Heeren Staten van Frieslandt was, en onder de Domainen van die +Provincie behoorde, bestonde het alleen in eenige weinige visschers +hutten, die van arme menschen wierden bewoont, sig met visschen +generende, en jaarlijks voor de Provincie van Frieslandt niet meer +opbragte dan seven â acht honderd Car. guldens, als geblijken kan +uit de rekeningen der Domainen van die tijdt." + +"Ook wierde het doen ter tijdt door de Heeren Staten, als behorende +aan den eijgendom van de provincie, jure dominii bestierd, sonder +dat vereischt wierde eenig ander Hoog-Geregte, omme haar in de +administratie van de civile en criminele Justitie te adsisteren, +'t welk ook van geen geregte hoe hoog konde gepretendeert worden, ten +ware het specialijk van de Heeren Eygenaars was gedemandeert, dat nooit +geschiet is...... gelijk ook op te maken is uijt de Staats-Regeringe" +van Friesland, "als bestaande uijt vier Quartieren, onder geen van +welke Schiermonnikoog behoort," of waarvan althans geene melding is +gemaakt [6]. + +"De reden waarom deselve daarbuijten is gelaten, is ogenschijnlijk +dese, namentlijk de inconvenientie ten respecte van de +verafgelegentheit, welke ondragelijke kosten voor dese arme visschers +soude veroorsaken, ja boven haar vermogen gaan; of de kleijne +aangelegentheit, om dat geen part of deel was van de Provincie, +veel min ijets in de Staatsregeringe van Frieslandt te seggen hadde; +of omdat het getal der Inwoonders doen ter tijdt soo kleijn was, +dat het gemakkelijk door het Neder-gerechte van die Heerlijkheit +konde worde in ordre gehouden, soo niet, bij de Heeren Staten als +Eijgenaars wel middel in handen was, om het Regt ter executie te +stellen; of om de noodtsakelijkheit, dat het ten tijde, wanneer +het sig onder de Provincie van Frieslandt begeven heeft, sodanig is +geconvenieert, want de eerste bewoonders sijn van geboorte Sweden +geweest, die sig aldaar hebben neergeset: Derhalven doen ter tijd +niet hebbende behoort onder de Provincie van Frieslandt, ofte de +civile en criminele Jurisdictie van het selve aan het Hoog-gerechte +van die Provincie gedemandeert, soo is het seer vreemt, dat nu dien +te neffens eenige gedagten gemaakt worden; althans de Eijgenaars +van de Heerlijkheit Schiermonnikoog bevinden sig genoegsaam in staat +schoon er nu wel hondert en vijftig huijsgesinnen meer sijn, als ten +tijde van de koop, om het Regt soo civil als crimineel sonder behulp +van een ander Hoog-geregte te konnen administreren, in welke vrije +administratie alsoo deselve geturbeert worden, is redelijk, dat sij, +vermits de Jura met geen minder regt als de Landen gekogt hebben, ende +door den koop tot haar patrimonieel goed behoren, ook dit haar vrij +eijgen gekogt Regt defenderen; want sij besitten dese Heerlijkheit van +Schiermonkoge, met alle deselve regten en præeminentien, uit welken +hoofde ook de Eygenaars de lasten van de Jurisdictie moeten dragen," +al hetwelk ten koopbrief soo specifice staat uytgedrukt + +"Dat de Heerlijkheid van Schiermonkoog met sulk een vrij eijgene +civile en criminele Justitie verkogt is, behoeft niemant vreemt voor +te komen, geconsidereert zijnde, dat het geschiet is op verzoek van +Gecommitteerde Raden van Staaten, voorbehoudens den nooddwang uijt +kragte van de reserve van Souverainiteit." + +"Soo heeft ook Ameland voormaals behoort ouder Frieslandt," [7] +alsmede het Eyland de Bandt, dat Noordelijker lag [8],--benevens de +Heerlijkheid Visvliet welke voormaals door de Staten verkogt zijn, +met het regt van civile en criminele Justitie,--"sonder dat het Hof +van Frieslandt sig oijt of oijt met de Jurisdictie van dien gemoeijt +heeft.-- + +"Aanmerkelijk is het, dat er geen een Dissentierende gevonden wort, +of hij stelt vast en seker, dat aan de Heer Stachouwer Is Verkogt, +ende in eygendom overgedragen de civile en criminele Jurisdictie, +ook kan dat niet ontkent worden volgens de woorden van het Koop-brief +en daar mede te doen en laten sulks een ijder met sijn vrij eijgen +beoorlovet is." + +"Waaromme ook geen uijtsonderinge van sodanige Jurisdictiën plaats kan +hebben, gelijk verscheijdene criminele Sententien bij den Eijgenaar van +Schiermonkoog sijn ter executie gesteld, selve die aan den lijve ginge, +waar inne hij door niemant oijt ofte oijt is belet of geturbeert."-- + +"Also in Frieslandt geen andere Geregten bekent sijn, als Hoge en +Lage, soo is het een ontegenseggelijke waarheijdt, dat de Heeren +Staten ten tijde van de koop geen andere Jurisdictie konnen geseijt +worden gehadt te hebben, als die hoogste is, welk Hoog-geregte de +selve aan den Heer Stachouwer."-- + +"Immers kan niet ontkent worden, dat de Heeren Staten hebben verkogt +het gene haar eijgen was, ende geensins, dat de selve met een tweede +gemeen hadden, nog veel minder dat Regt, dat een ander, namentlijk de +Ingesetenen van de Heerlijkheijt toebehoorde, alwaaromme de Heeren +Staten, hebbende een Souveraine Jurisdictie, geen andere konnen +verstaan worden verkogt te hebben, als die de hare was.-- + +"Hier tegens kan niets ingebragt worden, want de Eijgenaars van de +Heerlijkheijt Schiermonkoge sijn door de koop geworden ware Eijgenaars, +soo van de Landen, als van de Regten, enz. sonder eenige conditie, +bepalinge of reserve, gelijk de selve Eijgenaars in hare Deductie, +aan de Heeren Staten van Frieslandt den 25 Februari 1737 gepresenteert, +hebben aangetoont. + +"Daarom is men geheel het spoor bijster, wanneer men de Heer van +Schiermonkoog, als Eijgenaar van de civile en criminele Justitie van +die Heerlijkheit, nogtans wat haar personen en patrimonieel goedt, +selfs die soo vrij gekogte Heerlijkheid belangt, subject stelt onder +de Hove van Frieslandt.-- + +"De Heerlijkheit van Schiermonkoog is niet bekent, dat oijt aan de +Provincie van Frieslandt vast, of een gedeelte van dien geweest +is, maar sedert immemoriale tijdt daarvan afgescheiden door de +Lauwer-Stroom en alsoo twee afsonderlijke Heerlijkheden, ten minste was +het soo al omtrent der Franke wederkomste bij de overwateringe van de +dartiende eeuwe, volgens getuigenisse van Menso Alting, wanneer men +nog in de Provincie van Frieslandt van geen Hof van Justitie wiste, +want dat is eerst opgeregt in den Jare 1499, door Albert Hertog van +Saxen, alleen over Oostergoo en Westergoo, bestaande in ses Raden +uijt Oostergoo en vier uijt Westergoo, benevens Hessel Martena als +der Vorsten Cancellier, om uijt de naam van die Vorst te vonnissen, +welk Hof door sijn Soon Georg in den Jare 1504 nader is bevestigt, +en de Cancellarije binnen Leeuwarden gelegt [9]. + +"De woorden in den koopbrief vermelt, ende bij gevolge van dien aan +de Generale Unie, expliceren genoegsaam wat Souverainiteit de Heeren +verkoopers gereserveert hebben, namentlijk sodanige, die haar de +magt en autoriteit gaf, om dese Heerlijkheit van Schiermonkoog te +doen verblijven onder de Generale Unie, of onder sodanige aliantie, +als de selve namaals verstonden; want voor de verkopinge als een +geassocieerde Heerlijkheit mede begrepen onder de Generale Unie, was +het in de magt niet van de Heeren Staten, sonder præjudicie deselve +behalven dese reserve te verkopen.-- + +"Wat aangaat de comporatie van de Geregtigheden van het Hof van +Hollandt ende de Heerlijkheden, in die Provincie gelegen, met +het Regt van het Hof van Frieslandt, en het Regt van de Heer van +Schiermonkoog, kan in dezen geen de minste applicatie hebben, van +wegens het over groot verschil dat tusschen die beide is, namentlijk +om dat de Hollandsche Heerlijkheden, leggen in die Provintie, en wel +het grootste gedeelte van het Graafschap uijtmaken, als ook omdat die +Heerlijkheden verkogt worden als feudale goederen met submissie van +den Hove en Hoogen Raad, waar nog bij gevoegt moet worden, dat het +met eene speciale expressie is uijtgedrukt in de Instructie van het +Hof van Hollandt van den 20 Augusti 1531, Art. 7, 8 en 12, en bij de +alteratie van eenige Articulen van de Instructie van den Leen-Hove +van Hollant van den 2 Maij 1525, wort de Jurisdictie uijtgedrukt te +sijn, over Heerlijkheden, hoge en lage, begraven Huijsen, Sloten of +Jurisdictien, soo ook in de Ordonnantie van de Criminele Justitie +van Konink Philip Anno 1570, Art. 14 en veele volgende: Waar vint +men van dit alles de minste schijn in Frieslandt ten resspecte van +de Heerlijkheit Schiermonkoog? ende om den onkundige nog verder +op de regte weg te helpen, is werelt-kundig, dat de Eijgenaars +van Heerlijkheden in Hollandt leden sijn van die Provintie, die +het Hof van Hollandt als Opper-regters over haar hebben verkoren; +men zie maar eens het accoord tusschen Hollandt en Zeelandt van den +8 November 1576, en verdrag van den 13 Augusti 1587, bestaande de +geheele Staats-regeringe van Hollandt uit Heerlijkheden en Steden. + +"Wat belangt de verscheidene gevallen van sententien, appoinchementen, +citatien en exploicten, met vrijwillige toelatinge geaccordeert +of sonder de selve geschiet, geven niet te kennen, dat het Hof van +Frieslandt het Opper-gerigte heeft, over de Heerlijkheid Schiermonkoog. + +"De eigenaars van Schiermonkoog weten, dat hare voorsaten tot drie +verscheidene tijden sig nopens dit poinct (in contradictorio) +hebben laten horen, eens in den jare 1648 den 4 Julij, wanneer +het finaal appoinctement was: sal sig desen aangaande hebben +te addresseren aan de Heer van de Heerlijkheit;--wederom in den +Jare 1691, het Hof van Frieslandt Brieven van compusorien hebbende +verleent, heeft den Eijgenaar van de Heerlijkheit van Schiermonkoog +bij Exceptie sijn Regt aangetoont en gedeserdeert, welke exceptie +tot nog toe niet afgedaan sijnde, hebben de verleende brieven van +compulsorien geen effect gehadt: In den voorgaanden Jare wierden +wederom brieven van compulsorien versogt, wanneer bij rescriptie de +Eijgenaars van Schiermonkoog wederom haar vrij eijgen gekogt regt +van civile en criminele Justitie hebben bewaart, ende is op den 8 +October 1736 verstaan geen apel plaats te hebben, gelijk ook het +versaak van compulsorien afgeslagen, dese drie gevallen sijn door +het Hof van Frieslandt zelfs soo verstaan, en verstrekken alsoo +als drie onwraakbare getuigen, van het regt van de Heerlijkheit +Schiermonkoog enz." + + + +Dit stuk waaraan een gedrukt jaartal ontbreekt, is aldus onderschreven: + + + "Uijt naam en order van de + Eijgenaars van de Heerlijkheit + Schiermonkoog." + + (get.) S. ACRONIUS. + + +Bij of onder deze naamteekening staat geschreven: 1738. + + + + + + + +VOETNOTEN + + +[1] Sedert 1853 bezit het eiland twee vuurtorens. De eerste staat +N. N. W. van de kerk; de andere N. W. ten W. van daar. Beiden zijn +103 voeten hoog. De eerste staat op het vlakke land, de andere op +eene duin. Bij heldere lucht zijn dezelve op eenen afstand 5 mijlen +in zee zigtbaar. Er branden staande lichten in van de 2e klasse. + +[2] Zie beneden op bladz. 23. + +[3] De kunstmatige zeeweringen op dit eiland bestaan in dijken, +wier buitenzijden beschoten zijn met opstaande planken of schrooten, +die bevestigd zijn aan strekkende balken, welke ondersteund worden +door ingeheide palen, die met eene tusschenruimte van 1 1/2 à 2 voet +langs den geheelen dijk staan. + +[4] Tegenwoordig telt men onder de bevolking 21 kapiteins, wier +schepen hier--en 25, wier schepen elders te huis behooren.-- + +[5] De eerste Januarij. + +[6] Instructie van het Hof van Frieslandt van den 10 Maij 1597, Art. 24. + ,, ,, ,, ,, ,, ,, ,, ,, 28 Oct. 1637, Art. 28. + +[7] Volgens erkentenisse van F. D. v. Camminga in Vind-Secund-Amel. + +[8] Te zien bij Winsemius. + +[9] Winsem. Chronijk, Schotanus Friessche Historiën op die Jaren, +Hub. Hist. Civ. P. 2, L. 1, Sect. 3, Cap. 10. + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Het Eiland Schiermonnikoog en Zijne +Bewoners, by Francis Allan + +*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 44204 *** |